Page 1

РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет „Св. Кирил и Методиј„ Скопје Правен факултет „Јустинијан Први„ Скопје

МАГИСТЕРСКА ТЕМА

Правна рамка за заштита на авторското право на меѓународно, европско и македонско ниво

Кандидат: Андреј Дамески 39579

Ментор: Проф. Д-р. Јадранка Дабовиќ-Анастасовска

Скопје Мај, 2011

1

1


СОДРЖИНА

ВОВЕД.................................................................................................................................. 5 ПРВ ДЕЛ 1. ПОИМ ЗА АВТОРСТВО И АВТОРСКО ПРАВО И СРОДНИ ПРАВА....... ....8 1.1. Поим за авторското право и сродните права.................................................8 1.1.1. Околу авторство, новост на творештво и сопственост во смисла на интелектуални творби....................................................................................................15 1.2. Историја на авторското право и сродните права, и на нивната правна заштита ..............................................................................................................18 1.2.1. Меѓународен развиток ....................................................................................... .......18 1.2.2. Развиток на авторското право во Македонија....................................................... 23 1.3. Домашни извори на авторското право и сродни права........................... 26 1.3.1. Уставот на Р. Македонија.......................................................................................... 26 1.3.2. Законско уредување ..................................................................................................27 1.3.3. Останати акти ............................................................................................................29 1.4. Меѓународни извори на авторското право и сродните права............... 29 1.4.1. Општи меѓународни документи за заштита на правата од интелектуална сопственост.......................................................................................................................... 30 1.4.2. Меѓународни документи за заштита на авторското право и сродните права... 32 1.4.3. Европски правни акти (ЕУ, ЕЕЗ, СЕ) кои се однесуваат на авторското право и сродните права.................................................................................................................... 35 1.5. Поим за повреда на авторското право и сродните права........................ 36 1.5.1. Повреда на моралните права на авторот............................................................... 36 1.5.2. Повреда на материјалните права на авторот..........................................................37 1.5.3. Повреда на другите права на авторот..................................................................... 39 1.5.4. Примарна и секундарна повреда............................................................................. 39 1.5.4.1. Примарна повреда.................................................................................................. 39 1.5.4.2. Секундарна повреда............................................................................................... 40 1.5.5.

Значаен дел............................................................................................................... 41

2

2


ВТОР ДЕЛ 2. АНАЛИЗА НА РЕЛЕВАНТНИТЕ МЕЃУНАРОДНИ, ЕВРОПСКИ И ДОМАШНИ ПРАВНИ РАМКИ ВО ОДНОС НА АВТОРСКОПРАВНАТА ЗАШТИТА.......................................................................................................................... 43 2.1. Анализа на меѓународните правни рамки за заштита на авторското право и сродните права............................................................................................... 43 2.1.1. Интернационални/мултилатерални и Европски правни рамки............ ............ 44 2.1.1.1.

Субјект на заштита................................................................................................... 44

2.1.1.2. Објект на заштита (заштитени дела и исклучоци)............................................. 45 2.1.1.3. Времетраење на заштитата.................................................................................... 47 2.1.1.4. Повреда.................................................................................................................... 48 2.1.1.5. Технолошки мерки на заштита............................................................................. 50 2.1.1.6. Морални права........................................................................................................ 53 2.1.1.7. Материјални права................................................................................................. 54 2.1.1.8. Други права............................................................................................................. 55 2.1.1.9. Сродни права........................................................................................................... 57 2.1.1.10. Јавен домен и слободно користење .....................................................................59 2.2. Анализа на домашната правна рамка за заштита на авторското право и сродните права............................................................................................... 62 2.2.1. Закон за авторското право и сродните права......................................................... 62 2.2.2.Закон за царинските мерки за заштита на правата од интелектуална сопственост........................................................................................................................... 69 2.2.3. Закон за културата.................................................................................................... 70 2.2.4. Кривичен законик на Р. М. ......................................................................................70 2.3. Споредбен преглед и анализа на заштитата на авторското право и сродните права .................................................................................................................71 ТРЕТ ДЕЛ 3. ПРАВНА ОДГОВОРНОСТ ПРИ ПОВРЕДА, СУДСКА ПРАКСА И ИДНИНАТА НА ЗАШТИТАТА НА АВТОРСКОТО ПРАВО И СРОДНИТЕ ПРАВА .................................................................................................................................74 3.1. Граѓанска, казнена и административна правна одговорност при повреда на авторските и сродните права.............................................................. 74 3.2. Преглед на примери од судската практика................................................... 77 3.2.1. Меѓународна судска практика ..................................................................................77 3.2.2. Македонска судска практика ...................................................................................78

3

3


3.3. Иднината на заштитата на авторското право и сродните права.......... 79 3.4. Предлог-промени за меѓународната и домашната легислатива.......... 83 3.4.1. Враќање на авторите во фокусот на авторското право и сродните права ..........83 3.4.2. Воспоставување јасна разлика меѓу стварната сопственост и интелектуалната сопственост........................................................................................................................... 86 ЗАКЛУЧОК ........................................................................................................................89 КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТУРА ........................................................................................90

4

4


ВОВЕД

Се наоѓаме во мошне турбулентни времиња за авторското право и сродните права, и нивната заштита. Сведоци сме на масивна експлозија на развитокот на технологијата на сите нивоа (воено, граѓанско, услужно, научно, итн.) и на отворањето на досега невидени и неочекувани хоризонти и начини на искусување и манипулација со медиумските содржини. Тоа, секако, има потенцијал да го претвори огромниот дел од населението во креативци, и воедно, поради оваа конкуренција, да го подигне општото ниво на креативна работа. Впрочем, секоја модерна индустрија која се занимава со услуга на содржини (филмска, музичка, книжевна...) ги должи своите почетоци на креативци и вредни луѓе кои, по во главно сопствена иницијатива, меѓутоа, правно неограничени, користеле примитивни алатки за да пронајдат и создадат нови начини и понапредни алатки за создавање и искусување на интелектуалните, креативни содржини, подоцна наречени авторски дела (впрочем, на сличен начин настанал и самиот Холивуд, за што пишува американскиот професор Лоренс Лесиг во својата книга „Слободна култура“). Паралелно на ослободувањето на овој, скоро магичен потенцијал1, потесните експертски општествени кругови (научни, политички, интелектуални...) се сведоци на правно регулирање токму во спротивната насока – кон воведување на скорототалитарни мерки во функција на ограничување на можностите на креативците да создаваат,

преку

сè

подетално,

поопсежно

и

поагресивно

нормирање

на

ограничувања околу заштитата на авторското право и сродните права. Оваа тенденција силно и непрестано се поттикнува од големите издавачки и медиумски корпорации (Вирџин рекордс, ЕМИ мјузик, Сони мјузик...) и земјите во кои тие се наоѓаат (С.А.Д., Јапонија, В. Британија, Германија, Франција, итн.), и кои се спремни да воведат дури и легално шпиунирање на корисници на Интернет, проверки на електронски уреди при поминување граница, и кривични казни (затвор!) за прекршителите на авторското право и сродните права. Ваквиот притисок, кој има значителни шанси да успее, природно води кон дестимулирање и умртвување на креативната активност, која е основа на развитокот на денешната цивилизација, а со крајна цел – максимизација на профит. Борбата меѓу двата спротивни табора (за слободен информационен тек и за ограничен) се одвива на сите нивоа – политичко, научно, економско, медиумско, национално, меѓународно. На жалост, таборот кој се 1 Кларк, Артур Ч., „Профили на иднината“, 1973, „Втор закон“: „Секоја доволно развиена технологија не може да се разликува од магија“; 5

5


заложува за слободен информационен тек го нема обемот на финансии, бројност и позиција како што го има спротивниот. Но, го поседува праведниот дух и перцепцијата за креативната дејност како основен стожер на човековите активности, кој не смее да биде ограничуван или ефективно забранет. Република Македонија, како мал играч на светската сцена, е само спроведувач на меѓународните текови околу оваа проблематика, а многу ретко и учествувач во нивната креација. Меѓутоа, Р. Македонија, припаѓајќи во земјите во развој, поседува одредени специфичности околу нормирањето и спроведувањето на авторското право и сродните права, што ќе биде анализирано во текстот. Во овој труд

ќе бидат обработени мерките и методите на заштита на

авторските права. Притоа, ќе се постави обид да се одбранат следните две главни тези: 1. авторското право треба да го врати фокусот кон авторите, место сегашната функција кон максимизирање на профитот од страна на издавачките и медиумските компании; и, 2. интелектуална сопственост која се однесува на авторското право и сродните права, треба јасно да се утврди како различна од стварната сопственост, и да се третира како таква. Воедно, ќе бидат обработени и неколку подтези: 

креативната работа зависи од нејзина стимулација, која се остварува со

порелаксирана регулатива; 

информациите треба да патуваат слободно меѓу социјалните агрегатори, како

предуслов за брз и одржлив општествен развој; 

земјите во развој не можат ниту поседуваат волја да го ограничуваат својот

развиток преку ограничување на патувањето на информациите во сопствениот дискурс; и сл. При аргументирање на тезите ќе се користат наоди од интердисциплинарни науки и стандардните научни методи на истражување: •

Анализа

Синтеза

Индуктивно-дедуктивен метод

Абдуктивен метод

Споредбен метод 6

6


При истражувањето ќе се користи релевантната домашна и меѓународна регулатива, како и модерна научна странска и домашна литература, во вид на книги, трудови, статии, статистики и анализи. Воедно, ќе се користат и релевантни, редовно освежувани податоци извлечени од Интернет, како и студии на случаи. Ќе биде дадена поимовна определба на поимот авторско право и сродни права, како и на нивната заштита, авторството per se, повреда на авторското право, заштита на авторското право. Понатаму, ќе бидат обработени сите релевантни меѓународни и домашни правни акти кои ја регулираат оваа материја, низ која обработка ќе бидат аргументирани погореспомнатите тези. На крајот, ќе се даде осврт кон иднината на заштитата на авторското право и сродните права, како и предлози за промени во странските и домашните правни рамки.

7

7


ПРВ ДЕЛ 1. ПОИМ ЗА АВТОРСТВО И АВТОРСКО ПРАВО И СРОДНИ ПРАВА 1.1.

ПОИМ ЗА АВТОРСКОТО ПРАВО И СРОДНИТЕ ПРАВА

Авторските права и сродните права2 ја влечат својата поимна определеност и суштина од правата на интелектуална сопственост. Тие се еден подинститут од поголемиот број на научни и правни институти кои ги сочинуваат правата на интелектуална сопственост, од кои некои се: правата на патенти, индустрискиот дизајн, трговски марки, топографијата на интегралните кола, и така натаму. Токму поради ова, пред да се влезе во анализирање на поимот за нив, мора да се посвети внимание на анализирање на поимот и суштината на правата од интелектуална сопственост, и како тие научно го определуваат авторското право. Правата на интелектуална сопственост3 се права кои ги поседуваат луѓето, а кои се однесуваат на творбите (креациите) на нивниот ум (интелект). Слични дефиниции содржат и Светската организација за интелектуална сопственост (СОИС) и Светската трговска организација (СТО). Според СОИС, „Интелектуалната сопственост (ИС) се однесува на креациите на умот: пронајдоците, книжевните и уметничките дела, и симболи, имиња, слики и дизајни кои се користени во трговијата“4; според СТО, „Правата на интелектуална сопственост се правата дадени на лица за креациите на нивните умови. Тие обично даваат на создавачот ексклузивно право на користење на неговата/нејзината креација за одреден временски период“5. Исто така, бројни автори и текстови ја поддржуваат оваа, концептуално иста или слична дефиниција за интелектуалните права6789. Но има и одредени автори кои земаат друг пристап во дефинирањето на интелектуалните права, како на пример, професорката на колеџот Волсон (Кембриџ), Џенифер Дејвис (Jennifer Davis), која во својата книга „Право на интелектуална сопственост“, при 2 Во понатамошниот текст овој назив ќе се користи паралелно со називот „авторско право и с. п.“, кој ќе го означува истото; 3 Во понатамошниот текст овој назив ќе се користи паралелно со називот „интелектуални права“ кој ќе се однесува на истото; 4 WIPO: What is Intellectual Property?, http://www.wipo.int/about-ip/en/, видено на 26.11.2010; 5 WTO:TRIPS: What are Intellectual Property Rights?, http://www.wto.org/english/tratop_e/trips_e/intel1_e.htm, видено на 26.11.2010; 6 Анастасовска - Дабовиќ, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, Правен Факултет „Јустинијан Први“ - Скопје, Скопје, 2008, стр. 19; 7 Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, Oxford University Press Inc., New York, 2004, стр. 1; 8 http://www.newcastle.edu.au/service/library/tutorials/infoskills/glossary.html, видено на 27.11.2010; 9 http://dictionary.reference.com/browse/intellectual+property, видено на 27.11.2010; 8

8


обидот да ја дефинира оваа научна и правна област, го зема познатиот пристап на цитирање на дефинициите кои се содржат во актите на СОИС и СТО, но ги коментира овие дефиниции, велејќи „дури и овие многу генерални дефиниции на интелектуалната сопственост и нејзините поврзани права се проблематични. Тие го исклучуваат, на пример, најосновниот производ на умот – идеите – кои генерално не се заштитени како интелектуална сопственост. На другата крајност, доверливите информации конвенционално се сметаат за тип на интелектуална сопственост, и покрај тоа што е тешко да се види како една тајна, на пример, брачна тајна ..., се карактеризира како `продукт на умот`, покрај тоа што може секако да има комерцијална вредност“10. Таа продолжува со расправата со тоа што вели дека природата

на

(правата

на)

интелектуалната

сопственост

е

апстрактна

и

нематеријална, но дека имаат допирни точки со стварните права. На крајот заклучува дека „... судот мора да донесе пресуда“11. Всушност, покажува на поентата дека судовите и судската пракса ја воспоставуваат вистинската материјална суштина и постоење на апстрактните и неопипливи права на интелектуална сопственост. Но овој став не е во спротивност со доминантниот став низ научната литература и пракса во светот. Во нашата литература е застапен сличен став. На пример, во книгата на проф. д-р Јадранка Дабовиќ-Анастасовска и проф. д-р Валентин Пепељугоски („Право на интелектуална сопственост“) се вели: „Предмет на правата на интелектуална сопственост се општествените односи настанати по повод на нематеријални (интелектуални) духовни творби, како резултат на креативната активност во индустријата, науката, книжевноста и уметноста“12 . Исто така, „...систем на норми со кои се регулираат граѓанско-правните односи коишто настануваат поради исклучивите субјективни граѓански права коишто субјектите ги имаат врз одделни нематеријални добра. Таквите права се нарекуваат права на интелектуална сопственост“13.

10 Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, Oxford University Press Inc, New York, 2005, стр. 2; 11 Ibidem, стр. 3; 12 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 26; 13 Дабовиќ – Анастасовска, д-р Јадранка и Гавриловиќ, Ненад, „Правото на интелектуална сопственост во Република Македонија“; издадено во: Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Д-р Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, Правен факултет „Јустинијан Први“ - Скопје – Центар за образование за интелектуална сопственост, Скопје, 2007, стр. 23; 9

9


Оттука, безбедно е да се заклучи дека правата

на

интелектуална

сопственост

се

однесуваат

на

општествените односи кои настануваат по повод нематеријалните творби на човечкиот ум (интелект); нив ги стекнуваат одредени носители кои се луѓе; и се во функција на заштита на употребата, искористувањето и уживањето на (плодовите од) истите тие творби од страна на нивните носители. Притоа, мора да се запази дека не секогаш носителот на конкретното право на интелектуална сопственост и создавачот на интелектуалната творба се иста личност, иако најчесто тоа е така (особено при самото создавање на делото и особено кај авторските права). Имајќи ја при ум оваа дефиниција, лесно може да се изведе и дефиницијата на авторското право и сродните права. Сè што треба да направи е да се се направат неколку замени. Па така, авторското право и сродните права се однесуваат на општествените односи кои настануваат по повод нематеријалните креативни (уметничките) творби на човечкиот ум (интелект); нив ги стекнуваат одредени носители (автори) кои се луѓе; и се во функција на заштита на употребата, искористувањето и уживањето на (плодовите од) истите тие творби од страна на нивните носители, односно, автори. Оваа дефиниција, без анализа на нејзините клучни делови, самата по себе малку објаснува. Оттаму, за да биде применлива во стварноста мора да се започне со нејзина подетална анализа. Секако, прво би се започнало со анализа на концептот на терминот „право“ употребен погоре. Без навлегување во непотребни аргументации околу терминот „право“, квалитетна дефиниција е дадена на Интернет библиотеката на Јејл Универзитетот, која гласи: „Права: моќи или привилегии доделени со договор или правен акт“14. Односно, право е овластувањето на одреден носител (на тоа право), слободно да постапува по стварната суштина (меритумот) на овластувањето; и забрана за сите останати лица за мешање во остварувањето на правото од страна на носителот. Правата се доделени од општествениот систем во кој се наоѓаат носителите (и кои сами го градат), и се осигурува нивното спроведување преку 14 Definitions of Words and Phrases Commonly Found in Licensing Agreements, http://www.library.yale.edu/~llicense/definiti.shtml, видено на 04.12.2010; 10

10


легалните институции на истиот. Првата фраза гласи „авторското право и сродните права“, при што „авторско“ и „сродни“ ќе бидат објаснети малку подолу во текстот. Следно што треба да се поими е фразата „општествени односи“. При ова, тука се мисли на концептот на сопственост кој се јавува при меритумот на овие права. Секако, сопственоста во вообичаената (стварна) смисла се однесува на апсолутното право на материјални, „телесни, движни и недвижни предмети“15. Меѓутоа, сопственоста од аспект на правата на интелектуална сопственост (и оттаму, авторското и сродните права) е проблематичен концепт, бидејќи се однесува на нематеријални, апстрактни концепти1617 – идеи и умствени творби, односно, нематеријални добра1819. А нешто што нема материјално постоење е тешко да се поима како „ствар/ентитет“ кој(а) може да се поседува. Овој проблем доведува да се оддели концептот за интелектуална сопственост од тој за стварно-правната сопственост: „...терминот сопственост тука е употребен строго фигуративно, а никако стварно-правно. ... интелектуалната сопственост не треба да се меша со стварноправната сопственост. Во крајна линија, стварното право нема никаков монопол на терминот сопственост“20. Токму поради овој проблем, правните системи во светот се заложуваат за фактичка заштита на физичкото остварување на интелектуалната творба, а не за интелектуална творба per se21. Заштитувањето на материјалното остварување на умствената творба е единствениот начин на кој може да се заштитат интелектуалните креации, бидејќи само тогаш тие добиваат значајност за другите 15 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 25; 16 Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 2; 17 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 25; 18 Дабовиќ – Анастасовска, д-р Јадранка и Гавриловиќ, Ненад, „Правото на интелектуална сопственост во Република Македонија“; издадено во: Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Др Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, стр. 21; 19 Се употребува и терминот „нематеријални добра“ кога се расправа за предметот на правата од интелектуална сопственост. Се спомнуваат најразлични аргументи во прилог за користење на овој термин место терминот „интелектуални/умствени творби“, како на пример, ознаката на потекло на производот. Фактот е дека идеите и умствените творби се нематеријални добра. Меѓутоа, фактот е дека со правата од интелектуална сопственост се штитат најчесто интелектуални творби. Сите останати случаи каде нивен предмет не е интелектуална творба, се ретки и се исклучок (како што е спомната ознака). Исто така, може да се земе дека терминот „интелектуална творба“ е влезен во широка употреба. На крајот, терминот „нематеријални добра“ може да се однесува на многу концепти кои немаат никаква директна поврзаност со правата на интелектуална сопственост (да речеме, моралот; или метафизички концепти како душа; итн.). Затоа, се поставува прашање кој е правилниот термин кој треба да се земе во употреба. Сметам дека и двата термина треба да се користат збирно и паралелно, за да се надополнат за своите недостатоци. 20 Дабовиќ – Анастасовска, д-р Јадранка и Гавриловиќ, Ненад, „Правото на интелектуална сопственост во Република Македонија“; издадено во: Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Др Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, стр. 21, ф. 28; 21 Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 121; 11

11


луѓе и општеството како целина (односно, само тогаш создаваат општествени односи), а не кога се креации затворени во умот на нивниот автор. Ниту еден правен систем досега не успеал да ги забрани мислите. Единствено што може да се обиде да го направи било кој правен систем е да го забрани стварното, физичкото остварување на одредените мисли22. Секако, интелектуалната творба е таа што е важна тука и што е цел на заштита, но, на индиректна заштита. Меѓутоа, ова воопшто не ја менува целта на авторските и сродните права, а таа е остварување на заштита на авторите преку спречување на плагијаторство и сакатење на умствените творби кои авторите ги имаат создадено со својот интелект и труд. Оттука, правото на интелектуална сопственост не може да се поистовети со правото на стварна сопственост, бидејќи интелектуалните ентитети (идеи, мисли...) не се ствари. За ова се дискутира во главата 1.1.1. Тоа логично нè носи до следната фраза. Фразата

„Креативни

(уметничките)

творби“

се

однесува

на

творби,

создаваштва, кои се резултат на креативна умствена работа, и кои имаат уметничка вредност. Значајната карактеристика при творењето во оваа смисла е намерноста т.е. секоја творба која влегува во овој критериум е намерно создадена, а не случајно, односно постои волја зад нејзиното создавање. Овие творби најчесто се наоѓаат во домените на литературата, науката и уметноста232425, но не се ограничени тука. Всушност, тие можат да бидат било каде, фиксирани на било каков материјал, не прави апсолутно никаква разлика. Всушност, и нашите закони за авторско право (тој од 1996 и тој од 2010) го дефинираат авторското дело исто вака: Законот од 1996 година (член 3): „Авторско дело, во смисла на овој закон, е индивидуална и интелектуална творба од областа на книжевноста, науката, уметноста и од други области на творештвото, независно од видот, начинот и формата на изразување, доколку со овој закон не е поинаку определено.“26

22 „(Авторското право; Дамески) не е право врз определена ствар. Тоа е негативно право како што се нарекува, тоа е овластување кое спречува создавање ствари со копирање“ во Pacific Film Labaratories вс. Commussioner of Tax (1970) 121 CLR 154, Австралија; Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Д-р Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, стр. 647; 23 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 160; 24 Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, стр. 30; 25 Fisher, William, „Theories of Intellectual Property“; во Munzer, S. (уредник), „New Essays in the Legal and Political Theory of Property“, Cambridge University Press, Cambridge, 2005; преземено од http://www.law.harvard.edu/faculty/tfisher/iptheory.html, видено на 02.12.2010; 26 Сл. Весник на Република Македонија бр. 47/96; 12

12


Законот од 2010 година го дефинира слично, и гласи (член 12): „Авторско дело, во смисла на овој закон, е интелектуална и индивидуална творба од областа на книжевноста, науката и уметноста, изразена на кој било начин и форма.“27 Притоа, може да се забележи дека во законот од 2010 година е изоставена фразата „и од други области на творештвото“. Ова изоставување заслужува критика бидејќи фразата била изоставена сосема непотребно, така ограничувајќи ги авторските дела само во областите на книжевноста, науката и уметноста. Иако овие области се широко дефинирани, законот не успева да дефинира што е уметност, што книжевност а што наука. Оттука сепак се остава простор некое авторско дело да не спадне во ниту една од овие области, особено ако некој од Судовите си земе за право произволно да ги дефинира овие области и така да го смести некое конкретно дело надвор од границите на овие три области, кога не би смеел да го стори истото. Таква ситуација може да се случи, на пример, ако има одреден спор за некое уметничко дело фиксирано во нова, досега неупотребена уметничка форма (да речеме, холограм) и Судот да процени дека тоа дело не е авторско, односно, уметничко дело бидејќи е остварено на начин на кој уметноста досега не била остварувана, и така да го лиши авторот од авторските права кои треба да му следуваат. Иако ваквата формулација ја вклучува и фразата „изразена на било кој начин и форма“, сепак проблематични случаи и спорови можат да излезат со гореспомнатата изоставка. Може да се забележи дека спомнатото било сторено со цел да се прекопираат меѓународните правила кои Р. Македонија ги прифатила како обврска да ги имплементира во домашното законодавство. На пример, Бернската конвенција за заштита на книжевните и уметничките дела28 ги одредува и формулира заштитените дела во членот 2, со дефиницијата на „книжевни и уметнички дела“: „Експресијата „книжевни и уметнички дела“ ќе вклучи секое создавање во книжевниот, научниот и уметничкиот домен, кои и да се модусот или формата на исказот, ...“29. Договорот за авторско право при СОИС се осврнува на Бернската конвенција како своја основа, што значи ја прифаќа нејзината дефиниција. ТРИПС договорот исто така. Оттука, може да се заклучи што се подразбира под концептот за „креативни (уметнички) творби“. 27 Сл. Весник на Република Македонија бр. 115/2010; 28 Во понатамошниот текст овој назив ќе се користи паралелно со скратениот назив „Бернска конвенција“. 29 Бернската конвенција за заштита на книжевните и уметничките дела, 1886 г.; 13

13


Авторското право и с. п. ги стекнуваат носители, односно, автори кои се луѓе. Креативните творби се смета дека се производ само на луѓето и дека не можат да бидат производ на животни или машини. Оваа позиција можно е наскоро да биде предизвикана, со оглед на тоа што развојот на технологијата оди со огромна брзина30 (развитокот се движи по експоненцијална прогресија, а не аритметичка или квадратна; види го законот на Мур (Moore's law)31, технолошки сингуларитет32, Вернор Винџ (Vernor Steffen Vinge)33 и Реј Курцвејл (Raymond Kurzweil)34 и се очекува некаде пред средината на овој век да се развие целосно способна вештачка машинска интелигенција, која, несомнено, би била креативна. Исто така, се очекува токму на средината на овој век таа вештачка интелигенција да ја надмаши моќта на сета човечка интелигенција на Земјата35. Во таков случај, очигледно е дека ќе се смени и прошири сегашниот концепт за автор. Всушност, гледано материјално, и луѓето се машини, биолошки, но сепак машини. Човечките идеи се производ на електрични интеракции меѓу невроните во човечките биолошки мозоци, интеракции кои во блиска иднина ќе можат точно да се мапираат и да се создаде работен симулациски модел, кој несомнено би можел да се пренесе на симулација на мозок, која несомнено би била креативна, и не би можело да се спори дали има свест и интелект. Исто така, можно е да стане изведливо и надградувањето на интелектот (со вештачки-создадени невронски мрежи36) со што би се овозможило и животните (особено поинтелигентните, како приматите, делфините итн.) да имаат ниво на интелект доволен за креативна работа. Но засега, намерната креативност се припишува само на луѓето, па така, автори во смисла на постоечките меѓународни конвенции, договори и националните закони, се луѓето. Исто така, авторите се тие кои биле креативни – или со зборовите на д-р. Џенифер Дејвис, „... Судот препознава `amanuensis` (стенограф; Дамески), кој едноставно запишува зборови како што се диктирани, и нема креативен придонес. Овој индивидуалец, каков што е запишувачот, нема да биде автор (или, пак, коавтор) на оригиналното книжевно дело кое така е создадено“37. И на крај, авторските права и с. п. имаат функција да ја заштитат употребата, искористувањето и уживањето во истите тие творби и нивните плодови, од страна на нивните носители - автори. Тука доаѓа социјалниот момент на авторските права, 30 http://encyclopedia.thefreedictionary.com/accelerating+change; видено на 26.12.2010;???? 31 http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Moore's+law; видено на 21.03.2011; 32 http://encyclopedia.thefreedictionary.com/technological+singularity; видено на 26.12.2010;???? 33 http://encyclopedia.thefreedictionary.com/vernor+vinge; видено на 26.12.2010;???? 34 http://encyclopedia.thefreedictionary.com/Raymond+Kurzweil; видено на 26.12.2010;???? 35 Kurzweil, Raymond, „Singularity is near: when humans transcend biology“, Viking, 2005; 36 http://www.eetasia.com/ART_8800490218_499486_NT_8df26728.HTM; видено на 26.12.2010; 37 Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 109; 14

14


односно нивната права суштина. Тие се во функција да обезбедат на авторите на творбите да не бидат вознемирувани во искористувањето на придобивката од нивната креативна работа, била таа морална, економска, материјална или било каква друга. Всушност, таква и е поделбата на содржината на правата на интелектуална сопственост: морални права, материјални (имотни) права, и други права38. Функцијата на државниот апарат во оваа смисла е да воведе почитување на авторското право и сродните права од страна на демосот (граѓаните), да се даде предупредување до сите кои имаат намера да ги прекршат овие права, да се казнат тие кои ќе го сторат тоа и да се врати ситуацијата во првобитната состојба (пред да настане нарушувањето; познато како restitutio in integrum). Всушност, ова е дел од сеопфатната функција на државниот принуден апарат и неговите органи да се осигура владеењето на правото во општеството. Поопсежно за социјалниот момент околу авторските права ќе стане збор во следната глава (1.1.1.).

1.1.1. Околу авторство, новост на творештво и сопственост во смисла на интелектуални творби Авторството се дефинира како создавање на нови дела од страна на креативни ентитети - автори (обично луѓе). Меѓутоа, за авторите да создаваат нови дела, тие треба да бидат мотивирани, односно, да имаат одредена корист од нивните дела и да имаат можност да ги создадат. Основата на мотивацијата е разглобувана во различни научни теории (на пример, во еволутивната психологија: „Изгледа разумно да се праша колку далеку можеме да стигнеме со наједноставната можна хипотеза за уметноста: дека еволуирала, барем оригинално, за да привлекува сексуални партнери преку играње со нивните сетила и за прикажување на приспособеност (за преживување во, и контролирање на, околината; заб. Дамески)“39), и тука нема да биде подлабоко обработена. Меѓутоа, мотивираноста зависи од два услова: 

исплатливост

(социјален

статус,

економска

поволност,

позиција

во

социјалната хиреархија, услови за создавање на нови дела, итн.); 

достапност на инспирација (други и туѓи дела, и општо, идеи);

Успешниот општествен правен, економски и идеен систем ќе се стреми кон максимално овозможување на овие два услова како би биле авторите максимално 38 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 149; 39 Miller, Geoffrey, „The Mating Mind“, Anchor Books, New York, стр. 267; 15

15


продуктивни во однос на нови авторски дела, а тоа значи одржување на фина рамнотежа меѓу заштитата на авторското право и овозможувањето на авторските дела да влезат во јавниот домен, каде се слободни за позајмување и користење како инспирација. Тоа подразбира секако и поставување на опсегот на заштита на авторското право доста тесно, како не би се опфатиле елементи кои се потребни за да се создаде ново дело, а кои не се резултат на значајна креативна работа (на пример, акорди и прогресии во музиката; параграфи и нови зборови во пишувањето; но и други елементи кои се посложени, и т. н.) Има една интересна одлука на Врховниот Суд на С.А.Д. во случајот Gottschalk против Benson 409 U.S. 63, 67 (1972), која вели дека: „Феномените на природата, и покрај тоа што тукушто се откриени, менталните процеси, и апстрактните интелектуални концепти не можат да се патентираат, бидејќи тие се основните алатки за научна и технолошка работа“40. „Разликата меѓу погодниот-за-патентирање „процес“ и непогодниот-за-патентирање „принцип“ не е секогаш јасна. И двата се „концепции на умот, видени само по [нивните] ефекти кога се извршени или изведени““41. Како што беше кажано и претходно, правото на интелектуална сопственост не може да се поистовети со правото на стварна сопственост, бидејќи интелектуалните ентитети (идеи, мисли...) не се ствари42. Разликата меѓу материјалните ентитети и интелектуалните е што вторите се програмски инструкции кои диригираат како треба да се изведат постапки во материјалниот и интелектуалниот свет (меѓу кои влегува и создавањето или манипулирањето со стварни ентитети, но и истото и со интелектуални ентитети!). Оттаму, интелектуалните ентитети не можат да се поседуваат во истата смисла како стварните ентитети. Интелектуалните ентитети се резултат на одделување на ефикасните од неефикасните (под/над)ентитети, надградба и рафинирање на мисловните процеси, за да се стигне до посакуваниот резултат ((идеја за) песна, слика, теорија, итн.), слично како што тече процесот на создавање на сложени ствари од прости. Меѓутоа, интелектуалните ентитети се резултат не само на восприемање и перцепирање на материјалниот свет, туку и на восприемање и перцепирање на идеите (и нивните искази) и од други мисловни процеси

(луѓе,

животни,

вештачка

интелигенција

итн.).

Создавањето

на

интелектуалните ентитети скоро никогаш не е резултат само на едноставно разбирање на сетилните стимули, туку скоро секогаш се базира, црпи инспирација и 40 Gottschalk v. Benson 409 U.S. 63, 67 (1972); преземено од http://ftp.resource.org/courts.gov/c/US/437/437.US.584.77-642.html; преземено на 23.03.2011; 41 Tilghman v. Proctor, 102 U.S. 707, 728, 26 L.Ed. 279; преземено од http://ftp.resource.org/courts.gov/c/US/437/437.US.584.77-642.html; преземено на 23.03.2011; 42 „Ствар во смисла на овој закон, е дел од материјалната природа што може да биде во власт на човекот и што може да се индивидуализира“, Закон за сопственост и други стварни права, Сл. Весник на Р. М. бр. 18; 16

16


од други, често туѓи интелектуални ентитети, односно, творби. Тоа, природно, има импликации кои укажуваат на тоа дека интелектуалната сопственост, за разлика од стварната сопственост, треба да биде ограничена а не да стреми да биде апсолутна, за да овозможи создавање на нови интелектуални творби (авторски дела) кои, природно, генерално се креативно комбинирани и дестилирани (од) други интелектуални творби. Важната идеја околу социјалниот момент на авторските права, е тоа што нивната функција не е да им овозможи благодети на авторите per se, туку да го стимулираат развитокот на општеството преку одржување или зголемување на притокот на нови идеи во неговиот дискурс, и, преку еволутивна селекција, нивна елиминација според критериумот за применливост во однос на целите на општеството (на микро и макро ниво). Оваа стимулација се одвива преку наградување на авторите на нови дела со права кои можат да ги искористат на свој начин, по свое убедување, во своја полза, меѓутоа со ограничувања на оваа „сопственост“, така стимулирајќи ги да создаваат нови дела, како што повеќе би ја исползувале таа поволност, меѓутоа, ограничувајќи ги како не би можеле да оневозможат други автори да создаваат сопствени дела и да ги искористат нивните поволности, и попатно, како не би застанале со сопствената понатамошна креативна дејност (како резултат на здобиените погодности од некогашните свои дела кои се толку задоволувачки што делуваат демотивирачки за создавање на нови дела, и поради немање на доволна конкуренција како мотиватор за создавање). Односно, најсилната стимулација кое било кое општество може да ја постигне за создавање на нови авторски дела, е доделувањето на главен, највисок и најважен статус на авторите во институтот на авторското право и сродните права43. Притоа, под автори се подразбираат авторите кои веќе создале дела, но и потенцијалните нови автори на кои треба да им бидат задоволени условите за мотивација44! Со оглед на тоа што создавањето на нови дела е интимно зависно од постоењето на други дела кои би биле дел од инспирацијата на авторите, распонот на опфат на авторските права не смее да биде прешироко поставен (нешто што сè повеќе станува практика во светот, и што ќе биде анализирано понатаму во текстот), бидејќи во претераното применување на романтичарската идеја за право на 43 Така, Бернската конвенција од 1886 г. пропишува дека (член 2, став 6): „Делата спомнати во овој Член ќе уживаат заштита во сите земји на Унијата. Оваа заштита се врши во корист за авторот и неговите носители на правата.“; 44 „Запомнете дека создавањето на уметнички дела зависи од развитокот на свет кој ги снабдува уметниците со тоа што им е потребно за да ги создаваат делата кои ги создаваат. „Што им е потребно” вклучува материјали, идеи, традиции, работници и т. н.“; Becker, Howard S., „A new art form: Hypertext Fiction“; преземено од http://home.earthlink.net/~hsbecker/articles/lisbon.html; преземено на 22.03.2011; 17

17


сопственост на интелектуалните творби може да се крие дестимулација на други (веќе постоечки или нови) автори да создаваат нови дела. Оттука и секаков концепт за целосна новост на некоја авторска творба е недоверлив. Културата, создаваштвото, уметноста и творештвото – сите овие се базираат на надградба, рециклирање и рафинирање на старите идеи изведени на нов начин, со нови средства и/или со нов креативен спој на нивните елементи. Ново дело, во крајната смисла на зборот, не постои45.

1.2 Историја на авторското право и сродните права, и на нивната правна заштита 1.2.1 Меѓународен развиток

Авторското право има интересна и сложена историја. Од состојба на немање никаква идеја за авторско право, до заштита на издавачите и печатарите (а не на авторите), па до денешниот облик, авторското право (и сродните права, секако) имаат интересна еволуција и развиток низ годините. Институтот на правата од интелектуална сопственост, и оттука, на авторските права, е гранка од правото која е релативно од најмладите („... регулирањето на правото на индустриска сопственост дошло во 17 век, а на авторското право дошло дури во 18 век“46). Најстариот откриен пишан документ поврзан со авторските права доаѓа од античка Ирска - Катахот од Св. Колумбија, датира од 7 век н.е., и е најстариот откриен документ кој содржи било каква поврзаност со авторскитеото право. Во него е наведено дека кралот Диармат, во однос на спор за копијата на делото на некој автор пресудил: „На секоја крава и припаѓа нејзиното теле, оттаму на секоја книга и припаѓа нејзината копија“4748. Меѓутоа, првите зачетоци на авторското право датираат многу пред Катахот. На пример, пронајдени се одредени списи кои покажуваат на тоа дека во античка Грција и во стариот Рим не се ценела стварта врз која било остварено делото, туку умствената идеја на делото49: „... во старогрчката литература се најдени документи 45 Ferguson, Kirby, „Everything is a remix“ (документарен филм), 2010; Исто така, провери и меметика, како наука за идеите кои се копираат и се дестилираат по еволутивен пат: http://pespmc1.vub.ac.be/memes.html; видено на 22.05.2011; 46 Ibidem, стр. 45; 47 http://www.ria.ie/Library/Special-Collections/Manuscripts/Cathach.aspx; видено на 01.01.2011; 48 http://www.maryjones.us/jce/cathach.html; видено на 01.01.2011; 49 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 46; 18

18


според кои античките автори ја осудувале постапката на Хериодориус, ученик на Платон, кој водел белешки од говорите на неговиот учител и подоцна ги однел на Сицилија со цел да ги продаде“50. Во Римското Царство, пак, има значајна причина да се верува дека познатиот Цицерон склучил авторски договор со својот издавач Атик51. Пред измислувањето на механички машини за копирање на движење, сите текстови биле копирани рачно52. Во Римското Царство, продавачите и издавачите на книги врбувале писмени робови, кои ја вршеле работата на копирање, но тие биле скапи за купување и одржување. Тежината на остварување на копија (која што барала вложување на ист труд и материјал вложен во оригиналното дело, односно, копија) овозможувало копии да создаваат само тие што се занимавале со продавање на книги и списи, односно, да нема пиратерија. Римските продавачи на книги некогаш ќе плателе на некој познат автор за прв пристап до некој текст за копирање, но тие немале ексклузивни права до некое дело и авторите обично не биле плаќани за нивното дело. Концептот за авторското право во Стариот Рим бил таков што ги поистоветувал правото на сопственост врз текстот и правото на вмножување на истиот53. Интересното е што римјаните ја осознале вредноста на креативната работа и ги помагале креативците на најразлични начини, како на пример, со тоа што ги ослободувале од граѓанските обврски54. Во средниот век состојбата со авторските права е слична. Творештвото се одвивало главно во манастирите, каде што имало осигурана егзистенција, но и еден вид на наметната колективност и анонимност за создавачите на дела. Текстовите и книгите биваат препишувани на универзитетите, и тоа било бесплатно и без никаква идеја за авторско право55. Всушност, авторското право бара достапност на авторските дела до јавноста, а бидејќи создавањето на копии било исклучително тежок и макотрпен процес, тие ретко и биле создавани. Сето ова се сменило со измислувањето на Гутенберговата печатарска машина, чија технологија овозможила да започне да се развива издавачката дејност56. Почетокот на издавачката дејност значело и почеток на концептот на „авторското“ „право“, кои всушност биле привилегии на издавачите а не на авторите5758. Заради 50 Ibidem; 51 Ibidem; 52 Ibidem; 53 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 47; 54 Ibidem, стр. 48; 55 Ibidem; 56 Ibidem, стр. 50; 57 Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 90; 58 Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, стр. 31; 19

19


заштита на издавачите и развојот на издавачката дејност „највисоките државни органи почнале да им издаваат индивидуални привилегии на издавачите кои се стекнувале со монополско право на печатење и продажба на книгите во определено време“59. Авторите немале никакво „право“ ниту привилегии врз својот текст – со продавањето на ракописот губеле секакво влијание врз неговата судбина. Меѓутоа, ваквиот момент на здобивање со издавачки привилегии секако ќе предизвикал желба за признание и добивка од делата и кај авторите на истите. Крајот на 15-тиот век и почетокот на 16-тиот забележале издавање и на авторски привилегии „како награда/признание за нивната работа“60. Иако авторите немале некоја посебна можност да искористат со така добиените привилегии, сепак, имале одредено остварување на нивните морални права а и можеле да ја продадат здобиената авторска привилегија на некој издавач. Исто така, во овој период почнуваат да се појавуваат и територијалните привилегии. Повторниот зачеток на идејата за моралната и материјалната поврзаност на делата со нивните автори може јасно да се забележи, меѓутоа, сето тоа било сведено на ниво на привилегии а не на објективно авторско право6162. Во овој период издаваштвото било воведено под силна контрола од страна на државните органи, религиозните институции и сите центри на моќ од тоа време, поради можноста за брзо ширење на дисидентни и „предавнички“ текстови и информации. Англија и Франција, а во помал обем и Германија, ја вршеле оваа стриктна контрола врз текстовите кои биле печатени, што предизвикувало гнев кај авторите и издавачите, кои во одредени случаи дури и пребегнувале од овие земји во други во кои постоела поголема слобода на изразување (некои издавачи пребегнале во Холандија кога Британија вовела контрола врз оформувањето на пресите за печатење63). Почетокот на законското нормирање на авторското право започнува во 18тиот век64, со донесување на првиот закон, во 1710 година, што ја уредува оваа правна материја, и кој популарно е наречен Законот на Ана (Statute of Anna; по кралицата Ана која владеела во тој период)65. Овој закон ги носи првите организирани законски права (а не привилегии), кои овозможуваат издавачите да имаат право на копирање 59 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 50; 60 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 50; 61 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 51; 62 http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_copyright_law; видено на 01.01.2011; 63 Ibidem; 64 Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, стр. 31; 65 http://www.copyrighthistory.com/anne.html; видено на 11.01.2011; 20

2


на делата од 14 години (со можност за „обнова за уште 14 години, ако авторот на делото е сеуште жив кога поминува првиот рок“66). Секако, правото значело исто така и забрана за сите други издавачи да го печатат истото дело во овие рокови. Законот исто така вовел и вакво право за делата кои веќе биле испечатени пред да влезе истиот на сила, од 21 година. Овој закон бил преседан во историјата на авторските права, бидејќи прв ја воведува оваа тематика во правното уредување и ја поставува основата на уредувањето на авторските права во англо-саксонскиот правен систем. Набргу по воведувањето на Законот на Ана, на Европскиот континент настапува позитивен стремеж кон регулирање на оваа правна проблематика на објективен начин, преку носење на закони. Па така, во 1741 г. свој закон носи Данска, во 1793 - Франција, па следат Холандија, Италија, Белгија, Русија (1828), Швајцарија (1835)67, Германија (1870) и т.н68 . Паралелно, во С.А.Д. во 1786 година, „...12 од 13 американски држави носат закони за авторско право“69, а во 1790 г. се усвојува и Закон за авторското право, кој нуди идентична заштита како и англискиот Закон на Ана (14 + 14 години)70. Овој период ги забележува и првите регионални соработки во областа на авторските права, што претставува зачеток на остварувањето на идејата за екстранационално важење на авторските права, поттикнато од можноста авторските дела да ја напуштат државата на потекло. Па така, Прусија склучува 32 договори со германските држави (од 1827 до 1829 г.), Австрија и Сардинија (1840 г.), па понатаму „... помеѓу Велика Британија и Франција, Франција и Италија, Италија и Германија, Италија и Шпанија, Италија и Швајцарија, Италија и Австрија, Франција и Романија“71. Меѓутоа, созревањето на идејата за меѓународно регулирање на авторските права достигнува дотогаш незабележано ниво, кога Виктор Иго (член на ALAI: Association Littéraire et Artistique Internationale) засилено ја промовира идејата за меѓународна конвенција. При неговото претседавање со конгресот на литерати во Париз, „... познатиот француски правник Едуард Клине предложил склучување на меѓународна конвенција“72, во 1878 година. Во рамките на ALAI е изработен првиот 66 Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 90; 67 http://en.wikipedia.org/wiki/Swiss_copyright_law; видено на 12.01.2011;???? 68 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 51; 69 Ibidem, стр. 52; 70 Ibidem; 71 Бесаровиќ, В., Интелектуална права (индустриска својина и ауторско право), Београд, 1993, стр. 36; видено во Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 52; 72 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална 21

21


пробен текст на конвенцијата кој бил предаден на швајцарската влада, која свикала меѓународна конференција во 1884 г. Конвенцијата е потпишана од 10 држави, во Берн, 1886 година7374. Оваа конвенција е досега најважниот меѓународен документ кој ја уредува проблематиката на авторското право на светски рамки, и таа е основата на уредувањето на овој институт, поставувајќи ги темелите за развиток на понатамошната национална легислатива. Бернската конвенција воведува два многу значајни концепти, дотогаш незабележани на толку сеопфатно меѓународно ниво. Првиот е познат под името „национален третман“, кој принцип ги изедначува странските носители на авторски права со домашните75, а вториот се однесува на принципот дека авторите нема потреба да ги регистрираат своите дела за да ги уживаат авторското право76 Оваа конвенција е под јасно изразено влијание на француското (и континенталното) авторско право, кое признава морални права на авторот, за разлика од англо-саксонското право кое признава право на копирање на делото. Токму затоа, С.А.Д. не ја прифаќаат оваа конвенција и создаваат свој предлог, наречен Пан-Американска конвенција за авторските права, и се придружуваат и на Универзалната конвенција за авторските права (усвоена во Женева), на која се придружуваат и Советските земји77. И двете конвенции се неуспешен обид, за разлика од Бернската, и наскоро С.А.Д. и Советските земји (кои претходно ја прифаќаат Универзалната конвенција) се придружуваат на Бернската унија. Во 1961 г. се потпишува и Меѓународната конвенција за заштита на изведувачите, продуцентите на фонограми и емитувачките организации, во Рим. Оваа конвенција е првата која ги уредува сродните права (neighboring или related rights; на англиски јазик), и е отворена за потпишување од сите странки во ООН кои се членки на СОИС. Во 1994 г. се потпишува и ТРИПС договорот („Договор за трговските аспекти на правата на интелектуална сопственост“), во рамките на Светската трговска организација. Овој е вториот најзначен меѓународен документ (по Бернската конвенција) кој се бави со трговските аспекти на правата од ИС, особено со нивното спроведување78. И овој договор, исто како и Универзалната конвенција, ги игнорира сопственост“, стр. 54; 73 http://www.wipo.int/treaties/en/ip/berne/trtdocs_wo001.html; видено на 12.01.2011; 74 WIPO Handbook on intellectual property, стр. 262; преземено од: http://www.wipo.int/export/sites/www/about-ip/en/iprm/pdf/ch5.pdf; 75 Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, стр. 37; 76 Ibidem, стр. 38; 77 Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, Дабовиќ-Анастасовска, д-р Јадранка (уредник), „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, Правен факултет „Јустинијан Први“ - Скопје – Центар за образование за интелектуална сопственост, Скопје, 2006, стр. 121; 78 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална 22

22


моралните права на авторите, и се занимава само со трговските аспекти79. Во 1996-та година се потпишуваат и СОИС договорите за авторско право и за изведбите и фонограмите (ова се два посебни договора). Првиот ги уредува мерките на заштита на авторските права и правата на дистрибуција, изнајмување и комуникација со јавноста. Овој меѓународен документ е воведен со цел да ги модернизира правните рамки на членките-потписнички на овој договор (кои се, воедно, и членки на СОИС), за да се овозможи ефикасна заштита на авторските права (особено тие на компјутерските програми) во дигиталниот свет. Вториот договор, слично како и тој за авторско право, се стреми да ги хармонизира законодавствата на земјите-потписнички при уредување на правата на изведувачите и на производителите на фонограми. Првите институции кои се бават со оваа проблематика исто така се оформуваат

во

овој

период.

БИРПИ

(Заеднички

бироа

за

заштита

на

интелектуалната сопственост) се оформува во 1893 г., а во 1967 г. се оформува и Светската организација за интелектуална сопственост (наследник на БИРПИ), со влегувањето во сила на Конвенцијата за основање на Светската организација за интелектуална сопственост8081. 1.2.2. Развиток на авторското право во Македонија Развитокот на било која правна гранка во Македонија било и е под директно влијание на светските текови, и институтот на авторското право не е никаков исклучок. Секако, постојат одредени специфичности поради конкретната географска и политичка положба на Македонија и поранешните и денешните географски асоцијации од кои била/е дел нашата држава. Авторското право во Македонија може слободно да се каже дека започнува со Кралството Југославија (1918 година), меѓутоа, ова е исклучително краток дел од зачетокот. Постојат два позначајни настани на оваа тематика што се случиле додека Македонија била дел од Кралството. Првиот е што во 1923 година е донесен првиот закон за авторскитеото право82, а вториот е што Кралството е потписник на Бернската конвенција во 1930 г.8384 Развитокот на авторското право зема поголем замав во федерацијата на сопственост“, стр. 72; 79 Ibidem, стр. 71; 80 Ibidem, стр. 55; 81 http://www.wipo.int/treaties/en/convention/trtdocs_wo029.html; видено на 12.01.2011; 82 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 56; 83 Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 77; 84 Contracting Parties > Berne Convention; преземено од http://www.wipo.int/treaties/en/ShowResults.jsp?lang=en&treaty_id=15; преземено на 15.02.2011; 23

23


јужнословенските држави (ДФЈ, па ФНРЈ, па на крајот, СФРЈ), каде постои како засебна федеративна единка под името НР/СР Македонија. Во институтот на авторското право во рамките на Југославија се донесуваат два закона, Законот за заштита на авторското право (1946 г.) и Законот за авторското право (кој има неколку ревизии и повторни донесувања: 1957 г., 1968 г., 1978 г., 1986 г., 1990 г.85)86, кој е под влијание на Бернската конвенција, меѓутоа, не ја следи целосно, со оглед на спецификите во економскиот и политичкиот систем кој постоел во Федерацијата. Исто така се гледа и јасното влијание на овој закон врз нашиот Закон за авторско право и сродни права од 1996 г. По осамостојувањето, првите два главни прописи кои се донесени во врска со авторското право се Уставот на Република Македонија и Уставниот закон за спроведување на Уставот на Република Македонија. Во првата верзија на Уставот е наведено дека (член 47): „Се гарантира слободата на научното, уметничкото и на другите видови творештво. Се гарантираат правата што произлегуваат од научното, уметничкото или друг вид интелектуално творештво. Републиката го поттикнува, помага и штити развојот на науката, уметноста и културата. Републиката го поттикнува и помага научниот и технолошкиот развој. Републиката ги поттикнува и помага техничката култура и спортот.“87 Со вака формулираниот Устав се поставува јасен концепт за постоењето и почитувањето на правата од интелектуалната сопственост, а со тоа и на авторското право. Инаку, Уставниот закон за спроведување на Уставот на Р. М. предвидува дека законите од СФРЈ (со одредени исклучоци) се преземаат како републички се додека не се донесат нови закони кои ја уредуваат истата правна материја88. Па така, сè до воведувањето на нашиот закон за авторско право во 1996 г., Законот за авторското 85 http://www.podaci.net/_zakon/propis/Zakon_o_autorskom/Z-apravu02v7819-9021.html; видено на 13.01.2011; 86 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 57; 87 Устав на Република Македонија; видено од http://www.maticanaiselenici.com/doc/zakoni/Ustav.pdf; видено на 15.01.2011; 88 Уставен закон за спроведување на Уставот на Република Македонија, Сл. Весник на СФРЈ 52/1991, член 4, 5 и 6; преземено од http://eudo-citizenship.eu/NationalDB/docs/MAC%20Constitutional_Law %201991_mkd.pdf; видено на 15.01.2011; 24

24


право на СФРЈ продолжува да важи на територијата на Р. Македонија. Во 1993 г. Р. Македонија со Декларацијата за пристапување до СОИС, станува 138-мата земја-членка на оваа организација89. Во 1996 г. започнува новата ера во уредувањето на авторското право во Р. Македонија, бидејќи оваа година се донесува Законот за авторското право и сродните права90. Тоа е првиот оригинален нов закон донесен на територијата на Републиката кој ја уредува оваа проблематика. Овој закон е сèопфатен и има намена да понуди компактност и прецизност во уредувањето, со стремежот да ги опфати сите аспекти на авторското и сродните права на територијата на Македонија. Иако има одредени пропусти кои ќе бидат анализирани понатаму во овој труд, ова е сепак една пресвртница кај домашното уредување на овој правен институт, при која се покажува

дека

почитувањето

на

авторското

право

е

јасна

одредница

за

понатамошниот развиток на создаваштвото и творештвото на овој терен. Овој закон има неколку ревизии, од 1998, 2002, 2005 и 2007 година, и останува да важи до 2010 година, каде е заменет со нов закон кој го носи истото име. Во меѓувреме, Р. Македонија во 2003 г. го потпишува и СОИС Договорот за авторско

право,

како

и

Европската

конвенција

за

копродукција

во

кинематографијата. Во 2004 г. пак, СОИС Договорот за изведбите и фонограмите. Во истата година Македонија ја потпишува Спогодбата за стабилизација и асоцијација меѓу Република Македонија и европската заедница и нејзините земји-членки, со која се обврзува да го хармонизира своето законодавство со ЕЗ и во областа на правата на интелектуалната сопственост (како што е, на пример, наведено во членовите 41, 68, 71, 94 и 102 од Спогодбата91). Во 2010 г. се носи новиот Закон за авторското право и сродните права, кој го заменува стариот од 1996 година. Овој закон е донесен по долгогодишни активни расправи, и содржи некои одредби кои не се прифатени од целата засегната јавност кај нас92. Како и да е, овој Закон ја уредува материјата на авторското право слично како законот од 1996 г. (со ревизиите). Тој е најновиот правен акт во овој институт и тој ја одредува блиската иднина на авторското право во Р. М. Двата закона, и тој од 1996 г. и тој од 2010, се обидуваат да ја уредат материјата на авторското право по теркот на широкоприфатените меѓународни конвенции и договори. Колку тоа им 89 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 59; 90 Сл. Весник на Р. М. бр. 47/96; 91 Stabilization and Association Agreement between the European Communities and their Member States, of the one part, and the former Yugoslav Republic of Macedonia, of the other part; преземено од http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/the_former_yugoslav_republic_of_macedonia/saa03_01_en.pdf; преземено на 18.01.2011; 92 „Законот за авторски права бара мали подобрувања“, преземено од http://daily.mk/cluster3/8b02811bd86a10452f370e188f85276d/277986; видено на 17.01.2011; 25

25


успева, ќе биде анализирано понатаму во овој труд. Главниот проблем со оваа правна материја на територијата на Републиката не е правната регулатива – која е оценета како задоволителна и позитивна според домашната и странската експертска јавност93 – туку во спроведувањето на истата. Всушност, ова е болка на нашиот правен систем за виртуелно сите сфери на нашето законодавство и неговото спроведување, меѓутоа, спроведувањето и почитувањето на правото на авторите е една посебна приказна, бидејќи ваквото почитување тука практички и го нема94. Подобрувањето на воспоставувањето на владеењето на правото во оваа гранка е една од насоките кон која треба да се движат напорите при подобрување на нашиот општествен правен систем. Во меѓувреме, постои и една силна алтернатива на авторското право на светско ниво (провери Креативни заедници (Creative Commons)95, Copyleft96, и аргументацијата кај професорката Дејвис во нејзината книга „Право на интелектуална сопственост“97) која не признава авторско право во улога на слободна делба на информации и уметнички дела, како алтернативен најмоќен стимулант на понатамошниот научен, информационен и уметнички развиток и создаваштво. Македонија општествено

привидно изгледа како да

притежнува кон овој втор концепт. За овие и други проблеми на светско и македонско ниво, ќе се расправа во понатамошниот текст.

1.3. Домашни извори на авторското право и сродни права Изворите на сите правни гранки, па и на авторското право и сродните права, се Уставот, законите и подзаконските акти. 1.3.1. Уставот на Р. Македонија Уставот на Република Македонија е основниот извор на авторските права во Р. Македонија, кој и самиот има директни решенија во однос на правата од интелектуална сопственост. Па така, во членот 47 директно се уредува правната рамка за творештвото и создаваштвото, и правата кои произлегуваат од нив. Од претходно наведениот Член 47 е јасно е назначено дека Р. Македонија јавно ги гарантира правата од 93 Види Стратегија за интелектуална сопственост на Република Македонија; 94 Ibidem; 95 http://creativecommons.org/about; видено на 17.01.2011; 96 http://www.gnu.org/copyleft/; видено на 17.01.2011; 97 Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 92; 26

26


интелектуалната сопственост98, и дека „... се обврзува дека ќе ги поттикнува, помага и штити научниот и технолошкиот развој“99, како и уметничкиот, секако. Д-р Дабовиќ-Анастасовска и д-р Пепељугоски го спомнуваат уште и членот 55, како член кој е важен за правата од интелектуална сопственост во целина (посебно за правата од индустриска сопственост), но има помало значење за авторското право и с. п. Со ваквото

решение

се

воведува,

односно,

„...промовира

новиот

концепт

за

интелектуална сопственост во нашата земја“100, како што тоа го срочуваат д-р Дабовиќ-Анастасовска и д-р Пепељугоски.

1.3.2. Законско уредување Кога се работи за законските акти кои ја уредуваат оваа материја, постојат два закона кои директно се вклучени во уредувањето, а тоа се Законот за авторското право и сродните права, и Законот за царинските мерки за заштита на правата од интелектуална сопственост, како и некои кои се индиректно вклучени, како Законот за облигациони односи, Законот за културата, Кривичниот законик, итн. Секако, главната улога во уредувањето на оваа материја ја презема првиот. Законот за авторското право и сродните права (ЗАПСП) е донесен на двапати во нашата самостојна законодавна историја – еднаш во 1996 г. и вторпат неодамна, во 2010 г. И двата се однесуваат најдиректно на материјата на авторското право и сродните права, со тоа што ги уредуваат конкретните права и обврски кои ги имаат авторите, односно, носачите на авторското право, како и „правата на изведувачите, на фонограмските, филмските и сценските продуценти, на радио и телевизиските организации, на издавачите и другите лица утврдени со овој закон, како и на изготвувачите на бази на податоци (...),

над

нивните

изведби

и

предмети на сродните права“101. Меѓутоа, за спецификите на овој Закон ќе се расправа подетално во понатамошниот текст.

98 Маричиќ, Момир, „Како да се заштити интелектуалната сопственост: СЕ што се сакале да знаете за авторските права“; преземено од http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1182&stID=3263&pR=5; преземено на 25.01.2011; 99 Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 62; 100Ibidem; 101Закон за авторското право и сродните права, Сл. Весник на Р. М. бр. 23/2005; скоро идентично и во Закон за авторското право и сродните права, Сл. Весник на Р. М. бр. 115/2010; 27

27


Законот

за

царинските

мерки

за

заштита

на

правата

од

интелектуална сопственост содржи одредби кои директно се однесуваат на заштита на правата од интелектуална сопственост, а преку тоа, и на заштитата на авторското право. Па така, одредбите регулираат дека, во случај на откриена стока која е во постапка на транзит низ Р. М. или е во царинска постапка, и со чив промет (ќе) се повредуваат правата од интелектуална сопственост, царинските органи постапуваат по службена должност и ги преземаат дозволените законски мерки регулирани во овој закон (член 1, 2, 5, итн.). Законот за облигациони односи (ЗОО) содржи некои одредби кои се однесуваат на некои општи начела на правата од интелектуална сопственост. На пример, членот 619 уредува дека „Со договор за дело вршителот на работата (претприемач, изведувач на работи) се обврзува да изврши определена работа, како што е изработка или поправка на некој предмет или извршување на некоја физичка или интелектуална работа и слично, а нарачувачот се обврзува за тоа да му плати надомест“102, а со измената на законот од 2008 г. се додава нов член 9-а, кој ги уредува личните права на физичките и правните лица, меѓу кои се вбројува и правата од „интелектуално творештво“103. Секако, ЗОО содржи и генерални насоки за уредување на облигационите односи на територијата на Р. Македонија, под кои можат да се подведат и многубројните односи кои настануваат при правниот промет со правата од интелектуална сопственост, и авторските права посебно. Законот за културата е посебен случај. Донесен е во 1998 г. и содржи повеќе членови кои се однесуваат директно на интелектуалното творештво и неговата релација во однос на културата, особено во областа на авторството на дела. Па така, содржи уредби кои регулираат дека (член 4) „Секој има право... на слободно творештво“104, како и (член 13) „Уметник, во смисла на овој закон, е секое физичко лице кое создава авторско дело од областа на уметничкото творештво или изведува авторско дело, односно дело од народното творештво...“105, и тн. Подетално за овој закон во понатамошниот текст.

102Закон за облигациони односи, Сл. Весник на Р. М. бр. 18/2001; 103Закон за изменување и дополнување на Законот за облигационите односи, Сл. Весник на Р. М. бр. 84/2008; 104Закон за културата (пречистен текст), Сл. Весник на Р. М. бр. 59/2003; 105Ibidem; 28

2


Кривичниот законик (КЗ) е закон кој се занимава со казнените дела сторени на територијата каде што македонската правна апаратура има своја надлежност. Тој е донесен во 1996 г., има повеќе дополнувања и две одлуки на Уставен суд. Веројатно најважната уредба во овој Закон која се однесува на темата на авторските права и с. п. е членот 157 кој одредува дека тие кои повредуваат авторски права, ќе бидат казнети со парична казна па дури и затворска казна106. Ако со ваквите дејствија прибавиле лична корист, тогаш казните се заоструваат по тежина и времетраење. Овој член ја содржи казнената компонента на казнивоста во правниот систем на Р. М по повод повредата на авторските права, и е во согласност со релевантните меѓународни конвенции (особено на ЕУ) и договори во областа на предвидените казнени дела за кршење на авторското право и с. п. Законот содржи и членови кои се индиректно поврзани со авторското право и с. п., како на пример, членот 26 кој се бави со казнената одговорност за казнени дела сторени преку весници и други печатени изданија, радио, телевизија или филмски весници, итн.

1.3.3. Останати акти Стратегијата

за

интелектуална

сопственост

на

Република

Македонија е правен документ кој заликува на регулатива на ЕЗ по начинот на кој го уредува својот домен на делување – рамковно. Таа е донесена во 2009 г. по иницијатива (заклучок) на Владата на Р. М., а е донесена како спроведување на обврската на која се има обврзано Р. М. Содржани во партнерството за пристапување на кон ЕЗ/ЕУ107. Оваа Стратегија е краткорочна и има предвидено траење до 2012 година. Таа ја сумира состојбата со почитувањето и спроведувањето на правата од интелектуална сопственост на територијата на републиката, и поставува насоки за делување во поглед на истите, со цел постигнување на компатибилност со внатрешниот пазар на ЕУ и стимулација на креативната работа во Р. Македонија. 1.4. Меѓународни извори на авторското право и сродните права Меѓународните извори на авторското право и сродните права кои се релевантни денес на меѓународно и македонско ниво, можат да се поделат на три категории: општи меѓународни документи за заштита на правата од интелектуална сопственост, меѓународни документи за заштита на авторското право и сродните 106Кривичен законик (пречистен текст). Сл. Весник на Р. М. бр. 19/2004; 107Стратегија за интелектуална сопственост на Република Македонија (пречистен текст), стр. 8; преземено од: http://www.economy.gov.mk/WBStorage/Files/Strategija%20za%20IS%20na%20RM %2015.06.09.pdf; 29

29


права, и, релевантните законодавни акти на ЕУ кои се однесуваат на оваа област108. 1.4.1.

Општи

меѓународни

документи

за

заштита

на

правата

од

организација

за

интелектуална сопственост Конвенцијата

за

основање

на

Светската

интелектуална сопственост е меѓународен документ кој е потпишан во 1967 г. во Стокхолм. Идејата зад нејзиното донесување е усогласување на меѓународниот стремеж кон заштита на правата од интелектуална сопственост, со цел да се унапреди нивното почитување и хармонизација, и да се стимулира креативноста и инвентивноста на глобално ниво. „Согласно Договорот потпишан со ООН, ... Светската организација за интелектуална сопственост е специјализирана агенција на ООН и во својот апарат ги соединува, покрај другите, и администрацијата на Меѓународната унија за заштита на книжевните и уметничките дела (Бернска Унија)“109. Конвенцијата се однесува на најразлични права на интелектуална сопственост (член 2): „1. Творби на литературата, науката и уметностите; 2. артистички исполнувања, звучни записи, радиопредавателски дејности; 3. пронајдоци во сите области на човековата дејност; 4. научни откритија; 5. осмислени обрасци, осмислен дизајн; 6. трговски марки и трговски имиња и означувањ на производите, означување на потеклото на производите; 7. заштита од нелојална конкуренција; и сите други права што се резултат на интелектуалната активност на полето на индустријата, науката, литературата и уметноста“110. Република Македонија е потписник на Конвенцијата од 1967, во рамките на СФРЈ, а од 1991 и како правен сукцесор на истата111. Според официјалната Интернет страница на СОИС, до 11 Февруари 2011 г. 184 земји се потписнички на оваа конвенција112. Спогодба за трговските аспекти на правата од интелектуалната сопственост (TRIPS договор) – TRIPS договорот е донесен во 1994 г. во познатата Уругвајска рунда на преговори од Генералниот договор за тарифи и трговија (GATT), при кој постои како Прилог 1Ц (Annex 1C). Од меѓународен аспект на правата од 108Практично идентична поделба е спомната и во книгата „Авторско право и сродни права– меѓународни извори“. Види: Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 5; 109Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 7; 110Ibidem, стр. 7, 10; 111 Ibidem, стр. 8; 112Contracting Parties > WIPO Convention (Total Contracting Parties : 184); преземено од: http://www.wipo.int/treaties/en/ShowResults.jsp?&treaty_id=1; преземено на 11.02.2011; 30

3


интелектуална сопственост, овој договор е означен како „... најзначаен акт за хармонизација и имплементација...“113114. Договорот се однесува на создавање на систем на економски принуди, во рамките на GATT, преку користење на реципроцитет од развиените земји кои се главни носители на правата од интелектуална сопственост115. Во истата Уругвајска рунда

основана е и една

постојана меѓународна институција, СТО, при што е уредено дека пристапувањето кон СТО е можно само ако државата го потпише и TRIPS договорот. TRIPS договорот се однесува на повеќе права од интелектуалната сопственост: на индустриската сопственост, на авторското право, на заштита на необјавени информации, и на интегралните кола. Инаку, овој договор има и свои силни критичари, кои го критикуваат договорот на повеќе основи: нефер почетна позиција кон земјите во развиток, воспоставувањето на вештачка сиромавост со дела за тие земји кои имаат послаби правни рамки кои се однесуваат на правата од интелектуална сопственост, штетниот ефект што го има TRIPS врз достапноста на лекови во некои земји во развиток116, лошиот генерален ефект врз креативноста и иновативноста што го има договорот117, преценувањето на неговата важност118, итн. Овие критики ќе бидат обработени подлабоко понатаму. Р. Македонија ги отпочна преговорите со СТО во 1994 година, меѓутоа, депонирањето на инструмент за ратификација на TRIPS се случи на 5 март 2003 година119. Според информациите од 23 Јули 2008 г., членки на СТО се 153 држави.

113Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 29; 114„Договорот за трговските аспекти на правата од интелектуална сопственост (TRIPs), потпишан во 1994, е најважниот меѓународен инструмент било кога преговаран околу ПИС (правата од интелектуална сопственост; заб.)“; Хиримутхугодаге, Дилани, „Guarding what is ours: The TRIPS agreement and the protection of plant varieties in Sri Lanka“, Institute of Policy Studies of Sri Lanka, 2011; преземено од: http://ipslk.blogspot.com/2011/01/guarding-what-is-ours-trips-agreement.html; преземено на 14.02.2011; 115Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 29; 116Bhagwati, Jagdish, „In Defense of Globalization“, Oxford University Press, САД, 2007; 117Henry, Claude и Stiglitz, Joseph E., „Intellectual Property, Dissemination of Innovation and Sustainable Development', Journal of Global Policy, том 1, издание 3, стр 237-251; преземено од: http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1758-5899.2010.00048.x/pdf; преземено на 15.02.2011; 118Archibugi, Daniele и Filippetti, Andrea, „The Globalisation of Intellectual Property Rights: Four Learned Lessons and Four Theses“, Journal of Global Policy, том 1, издание 2, 2010, стр. 137-149; преземено од: http://www.danielearchibugi.org/downloads/papers/IPRglobalization.pdf; преземено на 15.02.2011; 119Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 30; 31

31


1.4.2. Меѓународни документи за заштита на авторското право и сродните права Бернската конвенција за заштита на книжевните и уметничките дела е најстариот и најзначајниот документ кој се однесува конкретно на авторското право. Таа е „... најзначајниот извор на меѓународното авторско право“120. Бернската конвенција е донесена во 1886 година, и е повеќе пати дополнувана. Последната голема измена е од Париз, 1971 г. Како што беше и претходно спомнато, Бернската конвенција е првиот меѓународен инструмент од областа на авторското право. Таа исто така има за цел да постави високи стандарди за заштитата на авторското право, кои би биле универзално прифатени, и во тоа и успева. Република Македонија е членка од 1930 година, поради Кралството Југославија, понатаму ФНРЈ, СФРЈ па и се до денешен ден, како правен наследник на СФРЈ. Нотификацијата беше депонирана на 23 Јули 1993 г. како прифаќање на правата и обврските предвидени со текстот на Конвенцијата и нејзината последна измена од Париз. Според информациите од СОИС, до 15.02.2011 г. Конвенцијата ја потпишале 164 држави121. Светската (Универзална) конвенција за авторското право претставува своевремен пандан на Бернската конвенција и унија, односно, пандан на земјите од англосаксонското правно подрачје, бидејќи нивните правни системи не беа компатибилни со правото и високите стандарди поставени во Бернската конвенција. Социјалистичките земји, заедно со Ирак, Иран и повеќето од Латинска Америка, исто така пристапуваат кон оваа Конвенција, поради истите причини. Оваа Конвенција е донесена во 1952 година во рамките на УНЕСКО (UNESCO). Разликата меѓу оваа Конвенција и Бернската е во тоа што „... условите на заштита се во многу аспекти поблаги отколку оние поставени со Бернската конвенција“122. Потоа, не воспоставува концепт на морални права на авторот (што е одлика на Француското авторско право, и генерално, континенталното право), и роковите на авторскоправна заштита се скратени (25 години од смртта на авторот, а во некои случаи, и од самото издавање123), а од друга страна, пак, воведува некои формалности при препознавањето и заштитата на авторското право (кои генерално 120Ibidem, стр. 77; 121Contracting Parties > Berne Convention (Total Contracting Parties : 164), преземено од: http://www.wipo.int/treaties/en/ShowResults.jsp?lang=en&treaty_id=15; преземено на 15.02.2011; 122Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 121; 123http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=15241&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html; видено на 17.02.2011; 32

32


не се познати во континенталното право). Оваа Конвенција ги воспоставува начелата на асимилација и недискриминација како основни. Р. Македонија е членка на оваа Конвенција, преку СФРЈ, од 1966 г., а и од 1991 г. како независна држава, но, депонирањето на нотификацијата за прифаќање на обврзаноста се случи дури во 1997 година124. Според информациите од страната на УНЕСКО, до денес 65 земји ја потпишале Конвенцијата125. Договор на СОИС за авторски права е специфичен меѓународен документ, бидејќи е еден вид на продолжение и надополнување на Бернската конвенција. Би можело да се рече дека е модернизација на Бернската конвенција, и сите негови потписнички мораат да ги почитуваат одредбите на паришкиот ревизионен текст на Бернската конвенција, без разлика дали се членкипотписнички на самата Конвенција126. Р. Македонија е членка на овој договор од 2004 година, а инструментот за ратификација е депониран на 4 Ноември 2003 г. до Генералниот Директор на СОИС. Според СОИС, заклучно со 18.02.2011, членки на Договорот се 88 држави127. Меѓународна конвенција за заштита на уметниците изведувачи, фонограмски

продуценти

и радиодифузните

организации

(Римска

конвенција) – е првиот меѓународен документ кој дава сèопфатна заштита на сродните права. Основните начела на оваа Конвенција се начелата на национален третман и на минимални права. Исто така, предвидени се одредени формалности при

остварувањето

на

правната

заштита

за

фонограмите,

по

теркот

на

англосаксонското право. Оваа Конвенција е отворена за пристапување на сите земји членки на Бернската и Универзалната конвенција. Република Македонија е членка на оваа Конвенција од 1998 г. а депонирањето на инструментот за ратификација датира од 2 Декември 1997 г. Според СОИС, на 18.02.2011 г. членки на Конвенцијата се 91 држави128. Конвенција за заштита на фонограмски продуценти од недозволено вмножување на нивните фонограми е меѓународен документ кој е донесен во 1971 година (по иницијатива на УНЕСКО и СТО), со цел да пополни одредена празнина во меѓународното право кое се однесува на фонограмите (звучните записи 124Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 121; 125http://erc.unesco.org/cp/convention.asp?KO=15241; видено на 17.02.2011; 126Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 149; 127Contracting Parties > WIPO Copyright Treaty (Total Contracting Parties : 88); преземено од http://www.wipo.int/treaties/en/ShowResults.jsp?lang=en&treaty_id=16; преземено на 18.02.2011; 128Contracting Parties > Rome Convention (Total Contracting Parties : 91); преземено од http://www.wipo.int/treaties/en/ShowResults.jsp?lang=en&treaty_id=17; преземено на 18.02.2011; 33

33


од изведби и сл.) и заштитата на нивните продуценти. Фонограмите и заштитата на нивните продуценти спаѓаат во доменот на сродните права. Оваа Конвенција воведува заштита за продуцентите на фонограми, меѓутоа, оставаат простор државите сами да проценат на кој начин ќе го сторат тоа (преку правни мерки против нелојална конкуренција, мерки за заштита на авторското и сродните права или преку казни)129. „Минималниот рок на заштита е 20 години по завршувањето на годината кога фонограмот прв пат е фиксиран или јавно соопштен“130. Слично како и кај Римската конвенција, и тука се предвидуваат одредени формалности за заштитата, но ако истите се предвидени од домашното законодавство. Р. Македонија е членка на Конвенцијата од 1998 г., а инструментот за ратификација беше депониран на 2 Декември 1997 г. Според СОИС, заклучно со 18.02.2011г. потписнички се 77 држави131. Договорот на СОИС за изведби и фонограми е склучен во Женева во 1996 година. Тој е склучен поради сè подлабокото навлегување на Интернетот во животот на луѓето, особено кај креативците, и е наменет за членките на ЕУ и СОИС. Договорот признава национален третман и морални права на изведувачите, по теркот на континенталното право, како и права на фонограмските продуценти. Р. Македонија е членка од 2005 г., а инструментот за ратификација е депониран на 20 Декември 2004 г. Држави-потписнички на Договорот до денешен ден (12.02.2011), се 87 по број132. Тука на кратко ќе биде споменат уште еден меѓународен акт, Конвенцијата за дистрибуција на сигналите за преност на програми преку сателити, која е донесена во обид да се регулира сообраќајот со сателитски сигнали, преку воведување на забрани на емитување на сигнали од било кој дистрибутер за кого не се наменети самите тие. Донесена е во 1974 година. Р. Македонија е членка од 1974 г. во рамките на СФРЈ, а понатаму и како самостојна држава. Во 1997 г. е депониран актот за ратификација. Заклучно со 18.02.2011, членки се 34 држави133. 129Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 177; 130Ibidem; 131Contracting Parties > Phonograms Convention (Total Contracting Parties : 77); преземено од http://www.wipo.int/treaties/en/ShowResults.jsp?lang=en&treaty_id=18; преземено на 18.02.2011; 132Contracting Parties > WIPO Performances and Phonograms Treaty (Total Contracting Parties : 87); преземено од http://www.wipo.int/treaties/en/ShowResults.jsp?lang=en&treaty_id=20; преземено на 18.02.2011; 133Contracting Parties > Brussels Convention (Total Contracting Parties : 34); преземено од http://www.wipo.int/treaties/en/ShowResults.jsp?lang=en&treaty_id=19; преземено на 18.02.2011; 34

34


1.4.3. Европски правни акти (ЕУ, ЕЕЗ, СЕ) кои се однесуваат на авторското право и сродните права Во рамките на Советот на Европа (СЕ), има три значајни акти кои се однесуваат на авторското право и сродните права. Тие се Европската конвенција која се однесува на прашањата од авторското право и сродните права во рамката на прекуграничниот пренос со сателит (потпишана на 11.05.1994), Конвенцијата за Киберкриминал (потпишана во 2001 г.), и Европската конвенција за копродукција во кинематографијата (потпишана во 1992 година). Република Македонија

е

потписник на последните две, од 2001 и 2003 г134. Република

Македонија

во

2004

година

ја

потпиша

Спогодбата

за

стабилизација и асоцијација со ЕУ, во која се обврзува да го хармонизира домашното законодавство со тоа на Унијата. Во интерес на просторот и времето, ќе бидат само накратко спомнати актите кои се однесуваат на авторското право и сродните права, а ќе бидат подлабоко обработени понатаму во овој труд. Важните акти кои спаѓаат во овој домен, се следниве: 

Директива 89/552/ЕЕЗ на Советот од 3 Октомври 1989 година за

координирање

на

одредени

одредби

утврдени

со

закон,

регулатива

или

административна постапка во земјите-членки во врска со спроведувањето на активностите на телевизиско емитување 

Директива 91/250/ЕЕЗ на Советот од 14 Септември 1991 година за законска

заштита на компјутерски програми 

Директива 92/100/ЕЕЗ на Советот од 19 Ноември 1992 година за правото за

изнајмување и правото за позајмување и за одредени права што се однесуваат на авторското право во областа на интелектуалната сопственост 

Директива 93/83/ЕЕЗ на Советот од 27 Септември 1993 година за

координирањето на одредени правила кои се однесуваат на авторското право и правата што се поврзани со авторското право и се применуваат на сателитско емитување и кабелско реемитување 

Директива 93/98/ЕЕЗ на Советот од 28 Октомври 1993 г. за усогласување на

рокот за заштита на авторското право и некои сродни права 

Директива 96/9/ЕЗ на Европскиот парламент и на Советот од 11 Март 1996

134List of the treaties coming from the subject-matter: Intellectual Property; преземено од http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeTraites.asp?MA=35&CM=7&CL=ENG; преземено на 18.03.2011: 35

35


година за законска заштита на базите на податоци 

Директива 2001/29/ЕЗ на Европскиот парламент и на Советот од 22 Мај 2001 за хармонизација на одредени аспекти на авторските и на сродните права во информативното општество

Директива 2001/84/ЕЗ на Европскиот парламент и Советот од 27 Септември 2001 година за правото на препродажба во корист на авторот на оригиналното уметничко дело

Директива 2003/98/ЕЗ на Европскиот парламент и Советот од 17 Ноември 2003 година, за повторното користење на информациите од јавниот сектор

Директива 2004/48/ЕЗ на Европскиот парламент и на Советот од 29 Април 2004 за спроведување на правото на интелектуална сопственост

Директива 2009/24/ЕЗ на Европскиот парламент и на Советот од 23 Април 2009 за законска заштита на компјутерските програми Исто така постои и предлог-Директива за криминални мерки насочени кон

примената на правата на интелектуална сопственост, од 2006 година, која не е уште усвоена. 1.5. Поим за повреда на авторското право и сродните права Под повреда на права се подразбира намерно или ненамерно, директно или индиректно причинување на штета или оневозможување на корист (поврзани со правата), на поседувачот на тие права (во овој случај авторите и тие што ги добиле авторските права). Меѓутоа, во стриктна смисла, повредата на авторското право и сродните права се случува кога ќе се причини дејствие со кое е нарушена суштината на правните норми кои го уредуваат овој правен институт. Со оглед на тоа дека постојат три типа (групи) на права во оваа проблематика, повредата може да се случи во однос на било која група, со своите специфичности. 1.5.1. Повреда на моралните права на авторот Моралните права на авторот можат да бидат повредени кога со некое дејствие се предизвикува „... повреда на неговата личност, чест и углед, односно ... неимотна штета ...“135. Според Бернската конвенција, под морални права спаѓаат признание за авторот дека е творец на делото и право на спротиставување кон сакатење, искриволчување и друга измена на делото, односно, сè „... што би одело на штета на 135Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 361; 36

36


неговата чест и неговиот углед“136. Значи, кога некое лице би зело авторско дело и би го претставило како дело на друг автор, а не на вистинскиот (на пример, како свое), тогаш тоа би го нарушило моралното право на авторот за назначено авторство. Исто така, кога некое лице би земало да сакати некое дело (да речеме, да уништува слика изложена на јавно место, да ја уништува со бои, спрејови или да ја кине и дупнува), тоа би претставувало повреда на моралните права. Според нашиот ЗАПСП, во морални права спаѓаат и право на прво објавување и право на откажување (на правото на користење на материјалното право од пренесено на некој носител). Кога некој би го објавил авторовото дело за прв пат без негова дозвола, тогаш би ги прекршил моралното право на прво објавување. Кога користењето на делото би можело да наштети на угледот и честа на авторот, тој има право да го откаже материјалното право кое го држи некој друг, а со кое се врши достапност на делото во јавност. Авторот во овие случаи би можел да тужи за спречување на спомнатите дејствија и за да добие надоместок за претрпена штета по неговата личност и углед, ако докаже дека тоа е случајот. 1.5.2. Повреда на материјалните права на авторот Материјалните права на авторот можат да бидат повредени на најразлични начини, и ова е областа околу која особено се ангажираат сите правни системи, што не е за чудење бидејќи материјалните права се главните носачи на економската добит од авторските дела137. „... се смета дека некое лице ги повредува исклучителните материјални права кога свесно, без дозвола отстранува или изменува

која било

електронска

информација

за

управување

со

правата,

репродуцира, дистрибуира, увезува заради дистрибуција, изнајмува или јавно соопштува авторско дело или предмет на сродните права ... а знаело или можело да знае дека со тоа предизвикува, овозможува, олеснува или прикрива повреда на правата“138. Во овој цитат е јасно предочена позицијата на правото во однос на повредата на материјалните права на авторите. Професорката Дејвис има скоро идентична дефиниција во нејзината книга, со тоа што додава и уште една точка, а тоа е „... изработка на адаптација на делото, или било кое од претходните (спомнати во претходниот цитат; заб. на Дамески) во однос на адаптацијата“139. Значи, секоја 136Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 84; 137„Материјалните права ги штитат имотните интереси на авторот од неговото авторско дело.“; ЗАПСП, Сл. Весник на Р.М. бр. 115; 138Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 359; 139Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 114; 37

37


акција која е наведена во правната норма која се занимава со регулирање на материјалните права на авторите, предизвикана од некое лице, без дозвола на авторот или носителот на правото, претставува повреда на материјалните авторски права и подлежи на можност за прекршочна или казнена пријава, тужба и санкција, при која релевантниот Суд ќе одлучува по меритумот на случајот. Па така на пример, кога некој би увезол пиратска копија (која исто така била направена на нелегален начин) - диск од Жан Мишел Жар - во Р. Македонија, па потоа би ја пренел музиката запишана на дискот во дигитален запис на сопствената машина (во .wav датотеки кои се целосна дигитална копија на аудио запис), со цел да ја продава како аудио диск и мп3 датотеки, а притоа не добил дозвола од носителот/ите на овие права, тогаш тој ќе стори три повреди на посебни авторски права, со тоа што последната повреда може да се прави повеќе пати. Односно, при увозот, ако тој знаел дека увезува пиратска копија на спомнатата музика од Жар, ќе ја прекрши забраната за увезување на авторско дело без дозвола. Понатаму, пренесувањето на музиката во дигитален запис ќе биде кршење на забраната за изработување на копии од дела без дозвола (што, меѓутоа, може да потпадне под дозволата на изработка на една сигурносна копија од страна на уживателот на делото, но што важи само за законски правичниот уживател (тој што го поседува дискот на легален начин), и што не важи за овој случај, освен ако не знаел и не можел да знае дека дискот е пиратизиран). На крајот, продавањето на авторското дело во вид на копии – аудио дискови, и мп3 датотеки ќе претставува повреда на забраната за репродукција и дистрибуција на дело, без дозвола. Судовите при последниот случај најчесто одлучуваат да казнат „по дело“ место „по копија“, бидејќи казнувањето „по копија“ би можело да доведе до апсурдни резултати во кои од повредувачите на правата се бара да платат трилијарди долари140141.

140На пример, тринаесет продуцентски куќи го тужат Интернет сервисот LimeWire за нарушување на авторските права, и бараат да исплати 75 трилијарди долари во оштета. Колку за споредба, светскиот БДП е 60 трилијарди, што значи дека продуцентските куќи во овој случај бараат да им се исплати оштета поголема од сите пари на светот што постојат. Меѓутоа, судијката во тој случај, Кимба Вуд, носи пресуда во која вели дека „Како што забележа одбраната, тужителот предложува оштета која е `повеќе пари од тоа што целата музичка индустрија го заработила од измислувањето на фонограмот од Томас Едисон во 1877 година`“. Исто така заклучува дека штетите треба да бидат ограничени на една оштета по дело; Види http://www.law.com/jsp/cc/PubArticleCC.jsp? id=1202486102650&Manhattan_Federal_Judge_Kimba_Wood_Calls_Record_Companies_Request_for __Trillion_in_Damages_Absurd_in_Lime_Wire_Copyright_Case; преземено на 03.04.2011; 141Во сличен случај што го спомнува професорката Дејвис, едно дванаесет годишно девојче е тужено да плати оштета од 150 илјади долари по песна што ја пиратизирала, од страна на Асоцијацијата на снимачката индустрија на Америка (RIAA); Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 114; 38

3


1.5.3. Повреда на другите права на авторот Авторот има право на пристап до оригиналот од своето дело (за репродукција или преработка), има право на следство (да речеме, при секоја следна продажба на некоја слика) и има право на надоместок при позајмување на примероци од неговото дело. Секое нарушување на овие права носи со себе казнивост и можност авторот да бара оштета за повредата на правата. Овие права, како и моралните, се резервирани за авторот и само тој и неговите наследници се овластени да бараат нивна одбрана и заштита. 1.5.4. Примарна и секундарна повреда Професорката Дејвис, како и професорите Бентли и Шерман, во нивните дела ја обработуваат темата на примарна и секуднарна повреда на правата. Без навлегување во поопсежна анализа од потребната, ќе бидат објаснети значењата на примарната и секундарната повреда и кои се нивните сличности и разлики. Како што професорите Бентли и Шерман велат самите, „... `примарна повреда`, тоа се активностите на тие вклучени во повредата на ексклузивните права на нивниот носител (...). Понатаму ги дискутираме статуторните провизии кои ги држат аксесоарите – дали пред или по актот на примарната повреда – како одговорни за помагање на создавањето или дистрибуцијата на правоповредувачки копии или на давањето на правоповредувачките изведби. Овие одговорности се означуваат како `секундарна повреда`“142.

1.5.4.1. Примарна повреда Професорката Дејвис ги дефинира елементите на примарната повреда, спомнувајќи пресуда во В. Британија во која судијата Денинг одлучил дека „... мора да постои каузална врска меѓу заштитеното дело и наводното дело кое повредува. Со други зборови, заштитеното дело мора да биде изворот на повредувачкото дело. Второ, мора да има копирање на значаен дел од заштитеното дело“143. Со каузалната врска се подразбира да новото дело биде копирано од старото. Новото дело може случајно да се погоди да биде исто како старото, меѓутоа, ако до 142Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, стр. 161; 143Davis, Msc Phd Jennifer, „Intellectual Property Law“, стр. 115; 39

39


него било стигнато на засебен, одделен начин, тогаш нема да биде фактичко копирање на старото дело, туку ќе биде ново дело кое ги содржи истите елементи. Докажувањето дека некое дело било копирани во ваквите случаи се одвива преку докажување дека вториот автор имал можност и веројатно сетилно го искусил старото дело. Меѓутоа, ако се докаже дека новото дело било индиректно копирано, тогаш тоа може да значи повреда на правата. На пример, ако на некој дизајнер му било нарачано да создаде скица или шема за некој дизајн кој би требало да го вметне во некоја постоечка инфраструктура (да речеме, цртеж за некој дел од мотор на кола), меѓутоа, не му бил покажан делот кој веќе таму се сместувал, туку само инфраструктурата околу тој дел (останатиот дел од целината – моторот околу делот); дизајнерот, со создавање на својот цртеж, може да ги наруши правата на дизајнерот на цртежот на делот кој прв нацртал дел кој го пополнува истото место (ист таков случај спомнува проф. Дејвис144), без разлика што воопшто го нема видено оригиналниот цртеж или дел. Самиот факт што го извел дизајнот индиректно, претставува повреда, која што, секако, треба да се докажува од страна на тужителот. Исто така, потсвесното копирање може да претставува основа за повреда на правата. Односно, дека повредувачот не мора да e свесен дека копира, за да повреди. Често се случува некој автор да слушне песна некогаш, и потоа нејзината мелодија да заборави откаде доаѓа, но да му остане во умот. При создавањето на својата песна, може да се случи да му дојде истата (или доволно слична) мелодија и да ја употреби, иако воопшто не памети дека ја слушнал некаде првата песна145146. 1.5.4.2. Секундарна повреда Секундарната повреда се однесува на постапувањето со пиратските копии или на обезбедувањето на средствата за нивно производство и создавање. Тоа значи дека секој што увезува, поседува, продава, прикажува или дистрибуира пиратски копии е одговорен за повреда на правата. Исто така, одговорен е и тој што продава алатки за отстранување на техничките мерки кои имаат функција да го спречат неовластеното копирање на делата. Важен елемент при ова е потребата да се докаже дека повредувачот знаел или можел да знае дека ги крши правата на нивниот носач (секако, без разлика дали знаел кој точно е носачот). Разликата од примарната повреда е во тоа што примарната повреда содржи де факто намера и волја да се прекршат правата, макар и потсвесно, а секундарната не мора да содржи. 144Solar Thomson Engineering Co. Ltd. против Barton (1977); Ibid, стр. 116; 145Francis, Day и Hunter Ltd. против Брон (1963); 146Jones против London Borough of Tower Hamlets (2010), RPC (23) 407, 432; 40

4


Па така, ако увозник увезе дискови во Р. Македонија за кои немал основа да знае дека кршат авторски права (да речеме, увел 100 илјади парчиња, од кои 50 биле пиратски копии, сместени без да бидат запишани во записник и без негово знаење за нив), тогаш при евентуална тужба, тој би можел да докажува дека увозот му е регуларна активност и дека не знаел и не можел да знае, а ниту можел да ги проверува сите 100 илјади копии за да провери дали сите се легални. Или, во случај на производител на режачи (снимачи) на дискови, тужба против него не може да биде валидна бидејќи тој не би можел да знае дека неговиот производ ќе се користи за создавање на пиратски копии од заштитени дела, зашто таа технологија може да се искористи за создавање на сосема легални копии на податоци од страна на самите нивни автори. Меѓутоа, во случај на продавање на копии од филмови на скопскиот Бит-пазар, продавачот не може да се вади на тоа дека „не можел да знае“ дека тие филмови биле заштитени. Начелото на авторски права и на заштитеност на делата е општопознато начело кои лесно може да се научи и осознае, дури и без потребните правни предзнаења. 1.5.5. Значаен147 дел Едно дело може да биде ископирано на два начина кои повлекуваат повреда на права и правна заштита, а тоа се копирање на целото дело (пиратизирање) и копирање на значаен дел од делото. Значаен дел е оној дел од делото кој е важен за функционирање на делото (во смисла, за пренесување на информацијата која авторот сакал да ја пренесе) и кој е оригинален. Овие два критериума се земаат во заедничко инклузивно значење, односно, мораат и двата да бидат задоволени за да се рече дека одреден дел е значаен за конкретното дело. Исто така, важно е да се спомне дека значајниот дел потекнува од делото од кое бил позајмен, а не од делото во кој бил употребен148. Во праксата, кој дел е значаен бидува одреден од страна на судовите, и зависи од случај до случај. Некои судови се обидуваат да го дефинираат како делот кој би привлекол заштита сам по себе, меѓутоа, ова не објаснува доволно кои се квалитативните и квантитативните димензии и карактеристики кои ги одделуваат значајните од незначајните делови во едно авторско дело. Понекогаш може да се случи некој човек да земe повеќе незначајни делови од едно авторско дело, и секој од 147Тука се употребува терминот „значаен“ кој означува квалитативно значење, за разлика од терминот „значителен“ што означува квантитативно значење. Веројатно е добро да се образложи и внимава на користење на правилна семантика при расправање со вакви префинети концепти; Исто така и проф. др. Џенифер Дејвис, стр. 117; 148Така, проф. др. Џенифер Дејвис, стр. 117; 41

41


нив сам по себе да не биде основа за одбрана на авторско право, меѓутоа, нивната комбинација/збир (како множество на елементи) и/или нивната поставеност во оригиналното дело (нешто во смисла на музичка или книжевна збирка или структурата на база на податоци) можат да бидат основа за заштита149. Меѓутоа, ако истиот тој зема незначајни делови од повеќе различни дела, тогаш не би имало основа за заштита на авторските права150. Исто така, често судовите се обидуваат да го дефинираат значајниот дел како оној дел кој е вреден да се копира, во смисла, „што е вредно да се копира е вредно да се штити“151. Меѓутоа, ваквото расудување нема квалитетна основа за дефинирање на значајниот дел бидејќи, на пример, ако некој копира ударна линија на тапани од песна, во која тапаните не се главен елемент туку се структурен елемент околу кој се гради песната и креативните елементи, тогаш, при тоа копирање може да биде оптужен новиот автор, а притоа да добие заштита незначаен дел од првата песна. Во секој случај, при решавање на сите овие дилеми на полесен, но и помалку точен начин, судовите се често спремни да го земат целото дело и секој негов дел како прикладни за заштита, без да се осврнуваат на дефинирањето на значајни и незначајни делови. При што повторно се појавува истиот проблем кој беше спомнат во Глава 1.1.1., околу претерано ригорозната заштита на авторските дела и импликациите кои ги носи таа. „Делата заштитени со авторски права, се многу агресивно152 штитени од страна на судовите што изгледа дека искажува верување дека делото е апсолутен, деспотски посед на носачот на правата. Меѓутоа, ако се рефлектираме на доминантното оправдување за авторските права, а тоа е дека авторските права се наменети да ја обезбедат минималната мотивација потребна за создавањето на нови дела, таквиот пристап изгледа проблематичен“153.

149Професорите Шерман и Бентли спомнуваат за теоретски случај во кој некој студент би ископирал книга од 300 страници, со тоа што би копирал шеесет пати по пет страници. Копирањето на пет страници не би било значаен дел во однос на целата книга, меѓутоа, копирањето на повеќе незначајни делови од едно исто дело би претставувало основа за заштита; Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, стр. 183; 150Во овој случај заедничката комбинација и поставеност на овие незначајни делови ќе биде резултат на креативната работа на авторот кој ги земал од другите дела, и ќе бидат основа за заштита во негова корист, а не во корист на авторите на делата од кои се позајмил; 151Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, стр. 184; 152Оригиналниот термин употребен е „zeal“; 153Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law“, стр. 185; 42

42


ВТОР ДЕЛ

2. АНАЛИЗА НА РЕЛЕВАНТНИТЕ МЕЃУНАРОДНИ, ЕВРОПСКИ И ДОМАШНИ ПРАВНИ РАМКИ ВО ОДНОС НА АВТОРСКОПРАВНАТА ЗАШТИТА 2.1. Анализа на меѓународните правни рамки за заштита на авторското право и сродните права Меѓународното право кое се бави со авторските и сродните права е сложено и обемно, и покрај тоа што авторските права се правно уредени од пред релативно кратко време. Авторското право следат три главни тенденции во својот меѓународен развиток. На почетокот, тие се воспоставуваат со цел да ги остварат интересите на издавачите на книги, под закрила на „интересите“ на авторите. Всушност, самите издавачи притискале да се воведат овие права (кои не се нарекуваат „авторскои право“ туку „право на копирање“, што ја открива вистинската нивна намера). Пред и за време на создавањето и потпишувањето на Бернската конвенција од 1886 г. и со создавањето на BIRPI, овие права заземаат насока која се движи кон (барем донекаде) сместување на самите автори во нивниот фокус, наместо тие кои произведуваат копии и ги дистрибуираат или прикажуваат нивните дела, и тоа воглавно поради француската правна и уметничка мисла. Тука и се воспоставува концептот на морални права, концепт кој англо-саксонскиот правен систем не го познавал дотогаш. Оттогаш, авторското право ја заземаат својата првична насока, а тоа е застапување на интересите на издавачите и продуцентските куќи, под закрилата на т.н. заштита на авторите. Разликата во денешно време е што денес целата индустрија на продажба на авторски дела е џиновски развиена, и е длабоко влезена во структурата на денешните меѓународни општества кои стремат кон глобализација. „Издавачите“ од денешниот ден се големите медиумски (музички, аудиовизуелни, телевизиски, книжевни и сл.) корпорации154. Тие, под закрилата на авторското право, сè позасилено ги туркаат сопствените интереси во меѓународното уредување

на

авторското

право

и

сродните

права,

создавајќи

вештачка

информациона суша и обидувајќи се да имаат што поголема контрола врз јавниот медиумски општествен дискурс. Исто така, не само што ги туркаат своите интереси кон воведување и менување на уредбите во меѓународните документи мериторно, туку истото го спроведуваат и во областа на хармонизација на националните системи 154Лесиг, Лоренс, „Слободна култура (Free Culture)“, The Penguin Press, Њу Јорк, 2004, стр. 9; 43

43


на меѓународната заедница, врз кои, преку политички, економски и информационен пасивен притисок ги форсираат кон скоро-присилна хармонизација кон сопствените интереси. Ова ќе биде јасно покажано во текстот што следи. 2.1.1. Интернационални/мултилатерални и Европски правни рамки 2.1.1.1. Субјект на заштита Во однос на субјектите кои се под заштита, се следи генералната официјална насока дека главен субјект на заштита се авторите (оттаму, авторско право), а спореден изведувачите, продуцентите, медиумските емитувачи и сите останати носители на права кои можат да се пренесат155. Меѓутоа, по подлабока анализа лесно може да се забележи дека вистинската главна насока на заштитата е насочена кон економската добивка од авторските дела, а не кон самите автори и нивната креативна работа per se156. Како доказ за ова е обемноста и прецизноста на уредбите кои се однесуваат на остварувањето на материјалните авторски права во споредба со еден и единствен член во една конвенција која се однесува на моралното авторско право. Ова логично доведува до ситуација да се заклучи дека од авторското право главната добит ја имаат тие кои ја остваруваат економската добит од авторските дела, а најголемиот дел од тој профитен колач го земаат издавачките и медиумските куќи. Во Бернската конвенција за заштита на книжевните и уметничките дела, во членот 2, како субјект на заштитата се имплицира на носителите на правото поврзано со конкретното дело, преку наведување на делата за кои важи заштитата. Притоа, ова може да биде авторот, но и не мора (како што увидовме претходно). Веќе во членот 3 од Конвенцијата се расправа за националноста како категорија за одлука, се вели дека „(1) Заштитата од оваа Конвенција ќе важи за: (а) авторите кои се државјани на едно од земјите на Унијата, за (сите; Дамески) нивни дела ... (б) авторите кои не се државјани на земјите на Унијата, ако нивните дела за прв пат се објавени во една од тие земји или симултано се објавени во една од нив и една надвор од нив ... “ - овој член јасно кажува дека авторите се наоѓаат во фокусот на 155Чија функција изникнува од спроведувањето на креативната работа на авторите до јавноста и, секако, остварувањето на профит од истата; 156Во прилог на ова може да се забележи феноменот на воведување на т.н. технолошки мерки на заштита во дигиталната технологија, односно, управувачи со дигитални права (УДП; digital rights management, DRM). Ваквите беа воведени во неколку нови технологии на аудио датотеки (во mp3Pro форматот, како и во .wma и сл.), меѓутоа, беше забележано дека продажбата на дигитални песни со УДП се намали во обем/профит, па Apple iTunes и некои други слични сервиси прекинаа да продаваат песни со ваквите мерки на заштита; за повеќе види „The Guardian: How Apple is changing DRM“, 2008, http://www.guardian.co.uk/technology/2008/may/15/drm.apple; видено на 27.04.2011; 44

4


заштитата, кога треба да се одлучува за важење на заштитата при географскиот и политичкиот критериум. Исто така, продолжува во член 4, 5, 6, 7...: „Авторите ...“. Сите овие укажуваат, на прв поглед, на насоченоста кон авторите (првенствено на делата, а потоа и на изведбите) како главниот субјект на заштита. Меѓутоа, како што беше укажано, со подлабока анализа може да се утврди дека, всушност, самите дела, односно, носителите на правата кои поттекнуваат од нив, се предмет на заштита, а тоа најчесто е некој друг, а не авторот (исклучок има кај моралните права, што ќе биде обработено во понатамошниот текст). Универзалната конвенција ја насочува заштитата кон авторите како субјекти на заштита (член 1, 2...). TRIPS договорот ги спомнува авторите во член 11 (Права на изнајмување), а во членот 9 се вели дека членките-потписнички нема да имаат обврска да ја имаат потпишано ревизијата на Бернската конвенција која се однесува на моралните авторски права (член 6bis), што јасно означува дека TRIPS е насочен кон материјалните авторски права и кон и нивните носители, а не само кон авторите (така, „носителот на правата“ е спомнат во член 13, 14, 31, 36, 37, 57,...; а зборот „авторизација“, односно, пренесување на правото, многу повеќе пати). Во правото на ЕУ, односот на спомнувањето на термините автор(и): авторизација:носител на права е следен: 115:180:132; што означува мешан фокус, меѓутоа, со јасна скоро три-четвртинска точка на рамнотежата кон термините „авторизација“ и „носител на права“, што се однесуваат на правата кои носат главно економски аспект. Може да се заклучи дека, и покрај тоа што авторското право го носат тој корен на зборот „автор“, тие всушност, во својот фокус на субјект на заштита ги имаат земено носителите на правата кои ги стекнуваат истите од самите автори, а правата кои се однесуваат директно или резултатно на авторите, се очекувано споредни. 2.1.1.2. Објект на заштита (заштитени дела и исклучоци) Под објект на заштита, кога станува збор за авторското право, се мисли на креативните дела. Потточно, „... индивидуална и интелектуална творба од областа на книжевноста, науката, уметноста и други области на творештвото, независно од видот, начинот и формата на изразување“157. Нив ги создаваат, пред се, автори, меѓутоа, тие можат да бидат создадени и од страна на изведувачи, продуценти, па дури и правни лица (медиумски куќи, во случај со продуцирани аудиовизуелни дела, како серии, серијали и сл.; секако, ова се однесува на физичките лица кои ја даваат 157Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 161; 45

45


суштината на самите правни лица). Па така, во Бернската конвенција се наведени повеќе типови на дела, меѓу кои: книжевни дела (книги, брошури), говори (предавања, беседи и сл.), драмски и драмско-музички дела, кореографија и пантомина, музички дела (композиции, мелодии итн.), аудиовизуелни дела (кинематографија, спотови итн.), визуелни (сликарство, архитектура, вајарство, резбарство и слични; фотографија и слични; применета уметност; илустрации, мапи), скици (планови, модели и сл.); збирки (енциклопедија, компилација на дела, итн.)158; итн. Што значи, сите креативни дела што се резултат на човечки интелект и материјална изведба/форма159. Ова во поново време се движи кон смена на „материјална изведба/форма“ со изведба која може сетилно да се перцепира, што не мора секогаш да е материјална изведба (на пример, во случај на отворена слика од Интернет страница, таа е материјално фиксирана само на екранот на компјутерот и во датотеката160, меѓутоа, вистинскиот и оригинален извор не се наоѓа на самиот компјутер на кој се прегледува сликата, туку на серверот на страницата, кој дозволува да се создаде ефемерна копија при прегледот). TRIPS спогодбата, Римската конвенција, СОИС Договорот за авторски права и Европските

директиви

спомнуваат

уште

неколку

дела,

како:

компјутерски

програми161, дела на изведувачи162, фонограми163, топографии на интегрирани кола164, компилации на податоци165, и сл. Воедно, TRIPS назначува дека „членките ќе се сообразат со членовите 1 до 21 од Бернската конвенција (1971) и со Додатокот кон истата“166, во кои членови се наведени делата кои потпаѓаат под заштита на Бернската конвенција. Има и исклучоци од заштитата, како тие наведени во Бернската конвенција (при кои самите држави ќе одлучат дали ќе ги заштитат или не): политички говори, 158Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 79; 159Па така TRIPS (член 9): „Заштитата на авторското право го опфаќа изразувањето, а не идеите, постапките, методите на работа или математичките концепти како такви“; Ibidem, стр. 37; 160Ако се смета дека единиците и нулите кои одговараат на привремената датотека на сликата, и кои се наоѓаат во привремената или долготрајната меморија на машината, важи за материјална фиксација. Секако, постои оригинална датотека на некој сервер кој ја содржи материјалната дигитална фиксација на делото. Ова е проблем кој се решава на различни начини во поново време (види ефемерна копија и нејзино значење кај авторското право); 161TRIPS (член 10), СОИС договор за авторско право (член 4), Директива 91/250/ЕЕЗ за правната заштита на компјутерските програми, Директива 2009/24/ЕЗ за правната заштита на компјутерските програми; 162TRIPS (член 14), Римска конвенција (член 3); 163TRIPS (член 14), Римска конвенција (член 3); 164TRIPS (член 35); 165TRIPS (член 10), СОИС договор за авторско право (член 5), Директива 96/9/ЕЗ за правната заштита на базите на податоци; 166Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 36; 46

4


говори одржани на судски расправи; а и беседи, предавања и слични дела кои се јавно изречени, за репродукција и пренос до јавноста преку технологија. 2.1.1.3. Времетраење на заштитата Според Бернската конвенција, заштитата за авторското право (а при тоа, најчесто со ова се подразбираат материјалните авторски права) трае 50 години од смртта на авторот. Римската конвенција, за сродните права (изведувачи, фонограми и радиодифузни организации) одредува минимум 20 години заштита. А пак, во Европските заедници, со Директивата 93/98/ЕЕЗ, рокот на заштита е продолжен на 70 години по смртта на авторот. Официјалната причина за воведување на волку долг период е дека е потребен од аспект на заштита на материјалните интереси на авторот и на (околу) две генерации негови наследници167, кои инаку би ги изгубиле овие приходи. Меѓутоа, проблемот тука е што поставеноста на пазарот на дела и нивната дистрибуција до јавноста е поставена на сосема различен начин и е дефокусирана од авторот како главна фигура која треба да ги здобие главните заслуги од неговото дело. Главната улога при дистрибуција на делата до јавноста тогаш, а и сè до денес168, ја имаат издавачките и медиумските куќи кои ја имаат техничката спрема и политичката и општествена позиција да можат да остварат масовно ширење на авторски дела во јавноста. Секој автор кој би сакал неговото дело да се прошири во јавноста, и особено, да заработи било што од тоа (особено во времето пред денешниот развиток на Интернетот), мора своето дело да го понуди на некоја издавачка и/или медиумска куќа, која ќе се грижи за истото. Секако, во највеќето случаи, сето ова во замена за отстапување на некои или сите од материјалните права на авторот (и доста често потпишување на договор со него со обврска за изработка на нови дела). Ова автоматски повлекува неможност авторот да постапува со своето дело како сака откога ќе го потпише таквиот договор, односно, практично, неговото дело станува сопственост на издавачката или медиумска куќа, со тоа што е потпишано на него. Во ваквата констелација на односи, при услови на времетраење на заштитата на материјалните права во рок од 50 (70) години по смртта на 167Директива 93/98/ЕЕЗ на Советот за усогласување на рокот за зштита на авторското право и некои сродни права, став (5); 168Развитокот на Интернетот придонесе работите да се менуваат кон повеќе различни правци. Пиратизирањето и бесплатното преземање на авторски дела зеде огромен замав, што е делумно резултат на одреденото непочитување на луѓето кон авторите, меѓутоа, во останатиот дел е одговор на преголемите цени кои издавачките и медиумските куќи ги бараа(т) при купување на делата за кои ги поседуваа материјалните права. Втора насока кон која се движеа промените е во овозможувањето на авторите да достигнат поголема достапност до јавноста за своите дела без да мора да им се додворуваат на издавачките и медиумски куќи и без да мора да им ги пренесуваат материјалните права во замена за смешна материјална надокнада (во однос на севкупната заработувачка од нивните дела) и масовна достапност до јавноста; 47

47


авторите, главниот добитник од материјалните користи од авторските дела не се авторите, туку се издавачките и медиумските куќи. Ова влијае директно и на достапноста на делата во културниот општествен дискурс и во јавниот домен, за што ќе стане повеќе збор во главата 2.1.1.10. Оттаму, рокот на заштита кој денеска важи на меѓународно ниво е проблематичен од укажаниот аспект, и не е сообразен на вистинската насока кон која треба да се движи меѓународното уредување на авторското право, туку, баш напротив, оди во спротивната насока. 2.1.1.4. Повреда При разгледувањето на Бернската конвенција, може да се забележи дека уредбите ја уредуваат повредата на авторското право индиректно. Па така, најчесто се спомнати (ексклузивните) права кои авторите или носителите на правата ги поседуваат и кои државата и правниот систем мора да им ги обезбеди, како потписничка на самата Конвенција. На пример, член 8 уредува исклучиво право за авторите да ги преведуваат и даваат одобрение за превод на своите книжевни и уметнички дела; член 9 дава исклучиво право за авторите да даваат дозвола за репродукција на истите дела; во членот 10-bis е уредено дека изворот секогаш мора да биде назначен кога се пренесуваат јавни информации; член 11 уредува дека авторите уживаат исклучиво право да даваат одобрение за јавно прикажување и изведба на своите драмски, драмско-музички и музички дела; итн. Може да се заклучи дека авторите/носителите на правата поседуваат исклучиви права, а казнувањето на повредата се остава да се оствари во конкретните национални правни системи. Единствен исклучок при кој директно се наложува да авторот има право да покрене постапка за заштита на своите права, се спомнува во членот 15, кој се однесува на правото на авторите, чии дела (објавени, необјавени, анонимни) се означени со името (или псевдонимот) на авторот, да поднесуваат тужба против повредувачите на своите права. При TRIPS приказната е слична, со тоа што TRIPS воведува нови права кои не се вклучени во Бернската конвенција (воедно изречно уредува во член 9 дека земјите-потписнички немаат обврска да го имаат прифатено член 6-bis кој се однесува на моралните авторски права): компјутерски програми (кои се заштитуваат како книжевни дела според Бернска конвенција; член 10), права на изнајмување (член 11), рок на заштитата (кој е уреден на не пократко од 50 години по издавањето или настанувањето на делото; член 12), сродни права (права на изведувачи, продуценти на фонограми и радиодифузни организации; член 14)169. 169Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 48

4


Повторно е уредена повредата како ексклузивно права кои носителите на правата ги поседуваат, и чив посед треба да биде заштитен од страна на националните системи. Воедно, малку попрецизно е уредено дека носителите на правата имаат „... право да одобрат или да забранат...“170 некое дејство околу некое нивно право; или да „... спречат ...“171 некоја постапка која нарушува некое нивно право. Кај Римската конвенција, како и кај СОИС Конвенцијата за авторски права се повторува истиот начин на уредување, при што се воведува заштита на фонограми, продуценти на фонограми, изведувачи, радиодифузни организации, компјутерски програми, бази на податоци, права на дистрибуција и изнајмување, комуникација, фотографски дела, и технолошки мерки. Кај актите од ЕЗ/ЕУ повредата е појасно уредена. Но и тука уредувањето генерално се состои во назначување кои права ги имаат нивните носители, а не што претставува повреда (оставајќи тоа да биде предмет на толкување на судовите), со исклучоци на директно уредување на одредени места. На пример, во Директивата 2009/24/ЕЗ директно кажува дека „Неавторизираната репродукција, превод, адаптација или трансформација на формата на кодот во која копија од компјутерскиот програм била направена достапна се смета за повреда на ексклузивните права на авторот“172 (а буквално истиот текст се содржи и во Директивата 91/250/ЕЗ која го носи истиот назив). Или во Директивата 96/9/ЕЗ, во член 12 (правни лекови) се вели дека „Земјите-членки ќе обезбедат соодветни правни лекови во однос на повредите на правата приложени во оваа Директива“173, и понатаму следи уредувањето на ексклузивните права кои носителите ги поседуваат (на пример, член 5 – Ограничени постапки; и сл.). Слично и Директива 2004/48/ЕЗ, Директива 2001/29/ЕЗ, итн. Значи, повредата на авторското право во меѓународните правни рамки се уредува генерално индиректно, со уредување на ексклузивните права кои носителите на правата ги имаат, и со уредување на обврските на државите за воведување на правни лекови во случај на повреда на ексклузивните права. А што точно означува повреда, се остава да биде дефинирано националните судови за секој посебен случај, тргнувајќи од овие акти, и ја одредуваат по пат на индукција и дедукција. 36; 170Ibidem, стр. 37,38; (TRIPS член 10 и 14) 171Ibidem, стр. 38; (TRIPS член 14) 172Директива 2009/24/ЕЗ на Европскиот Парламент и Советот за правната заштита на компјутерските програми; 173Директива 96/9/ЕЗ на Европскиот Парламент и Советот околу правната заштита на базите на податоци; 49

4


2.1.1.5. Технолошки мерки за заштита Технолошките мерки на заштита се една проблематична придодавка во авторското право која е во насока на воведување на тотална бескомпромисна контрола на содржината од страна на носителите на правата, и е овозможена со денешното ниво на развој на дигиталната технологија. Како таква, таа бележи главно неуспеси на практично поле, меѓутоа, одреден успех на правно поле. Проблематичноста со овие мерки е суштината на искусувањето на содржината која ја содржат авторските дела. Колку и да се забранува гледањето и копирањето на заштитените дела со ваквите мерки на заштита, тие дела мора да можат да се искусат кај било кого, инаку ја губат поентата на своето постоење. Штом постои можност да се видат било каде, постои и можност да се прекопираат во нова датотека без заштита и тоа без губење на квалитетот, и воведувањето на целата таа софтверска (тројанска) подлога за заштита на авторските дела од неавторизирани копирања и ширења паѓа во вода. Па така, во случај на забрана, одредено дело кое постои во дигитална форма на одредена машина на некој корисник, да се пренесе на друга машина која не е авторизирана, а делото да може да се прегледа на првата, тогаш е лесно корисникот кој има дозвола да го види делото да го прекопира и зачува во нова датотека без заштита. Следејќи ги овие аргументи, може да се заклучи дека ваквите мерки на заштита немаат никаква сегашна смисла, и само го одмагаат слободното ширење на дела, што е нивната првична функција (економската доаѓа како секундарна), а паралелно и се мешаат со некои права кои легалните сопственици на копии од дела ги имаат, како на пример, правото за изработка на сигурносна копија од делото, или да не бидат во можност делото да го употребат на друга машина (како на пример, купена дигитална книга да може да се чита на повеќе различни е-читачи на книги)174. Воедно, ваквите мерки на заштита немаат смисла и од аспект дека за нивно успешно и ефикасно спроведување е потребно стриктно надгледување од автоматизирани компјутерски системи, и инсталиран софтвер во сечив личен компјутер, кои би биле во постојана врска едни со други и би наложувале одредена датотека да биде дозволено да се прегледа или не, што не е неизведливо (а воедно не е ни непосакувано од залагачите за таква контрола) меѓутоа ги поништува основните права на приватност во име на профит. Како што и е за очекување, ваквите мерки на заштита во практиката имаат доживеано убедлив пораз. Веќе беше спомнат случајот со Епл и со нивната Интернет продавница за песни со УДП (DRM), АјТјунс (iTunes), a и воедно со неуспехот на 174http://www.eff.org/issues/drm, видено на 06.05.2011; 50

5


аудио форматот на Мајкрософт (.wma) и Ејпл (.aac) кој во себе содржеа ваква УДП заштита која беше вградена, и кои скоро воопшто не се раширија (за разлика од .mp3 кој сеуште е стандард за чување на музика, а не содржи УДП во својата стандардна верзија). Воедно, воспоставувањето на ваквите мерки е поврзано и со одредени скандали, како со рускиот научник Димитри Скљаров кој е уапсен во С.А.Д. поради тоа што на научна конференција покажува како лесно може да се пробие системот на Адоуб (Adobe), наменет за „заштита“ на електронски книги; во слична ситуација се наоѓа и американскиот професор Едвард Фелтен; или со момчето од Норвешка, Јон Јохансен, кое го изигрува системот на регионална заштита на ДВД-дискови, и кое заради тоа заработува тужба од радиодифузни компании од С.А.Д., во која излегува победник175; уште пострашен случај е далечинското бришење на книги без предупредување, известување или прашање од уредите за читање на е-книги Киндл (Kindle) од страна на нивниот произведувач, Амазон, бидејќи купиле книги принесени за купување кон е-продавницата на Амазон од страна на трето лице, со спомнатата причина дека немала право третата страна да ги продава (иронично, избришаните книги се „1984“ и „Животинска фарма“ од Џорџ Орвел, од кои првата опишува замислена дистопија во која ригорозно се цензурираат информации)176. Бернската конвенција не го уредува директно овој подинститут на заштитата на авторските права. Единствено нешто што може да се извлече од нејзе во оваа област се членовите 17 и 19. Членот 17 се однесува правото власта во државатачленка на Унијата да „... дозволува, контролира или забранува, со легислација или регулација, циркулацијата, презентацијата или прикажувањето на било кое дело или продукција, како што компетентниот авторитет наоѓа за потребно да го примени тоа право“177. Членот 19 се однесува на можноста да се даде поголема заштита во националните системи од таа пропишана со самата Конвенција. TRIPS, како и Римската конвенција, следат слична линија како Бернската конвенција. Ова не е за чудење бидејќи технолошките мерки на заштита се инструмент кој е релативно нов, и доаѓа со развитокот на компјутерската технологија која овозможува да биде спроведен. Римската конвенција уредува дека (член 21): „Заштитата дадена со оваа Конвенција не оди на штета на заштитата која поинаку им се обезбедува на

175http://www.eff.org/wp/digital-rights-management-failure-developed-world-danger-developing-world, видено на 06.05.2011; За повеќе, провери ја целата статија: Докторов, Кори, „Digital Rights Management: A failure in the developed world, a danger to the developing world“, Интернет издание, 2005; 176http://www.zdnet.com/blog/hardware/amazon-shows-us-why-drm-is-a-bad-idea/4944?tag=nl.e539, видено на 06.05.2011; 177Бернска конвенција за заштита на книжевните и уметничките дела, 1886 г., член 17; 51

51


изведувачите, фонограмските продуценти и радиодифузните организации“178. Но затоа пак, Договорот на СОИС за авторските права ги содржи членовите 11 и 12, кои се однесуваат на обврски со технолошките мерки (чл. 11) и обврски во врска со информациите за управување со правата (чл. 12). Членот 11 уредува дека: „Договорните страни ќе обезбедат соодветна правна заштита и ефикасни правни лекови против изигрувањето на ефикасните технолошки мерки што се користат од авторите во врска со остварувањето на нивните права ... и со кои се ограничуваат дејства, во однос на нивните дела, кои не се одобрени од заинтересираните автори или дозволени со закон“179. А членот 12 ги осудува лицата кои би предизвикале отстранување на електронски информации за управување со правата, без овластување, и ако дистрибуира, увезува, емитува, става во достапност на јавноста ... дела за кои знае дека им биле отстранети ваквите информации. Воедно објаснува што се мисли под поимот „информации за управување со правата“: „... информации со кои се идентификува делото, авторот на делото, сопственикот на било кое право врз делото, или информација за времетраењето и условите за користење на делото или било кои бројки или кодови кои претставуваат таква информација, кога било која ваква информација е споена кон примерокот на делото или се појави во врска со јавното соопштување на делото“180. Скоро идентично уредување се наоѓа и во Договорот на СОИС за изведби и фонограми, членови 18 и 19181. Правото на ЕУ нуди поконкретен однос кон технолошките мерки на заштита, и нивната заштита, и тоа особено со Директивата 2001/29/ЕЗ182, која содржи цел член (6) за оваа проблематика. Па така, овој член уредува дека „Земјите-членки ќе обезбедат адекватна правна заштита против отстранувањето на било која ефективна технолошка мерка, при што личноста која ја отстранува знаела или би можела да знае, дека ја остварува таа акција“183. Во следниот став се уредува забраната за производство,

увоз,

дистрибуција,

продажба,

изнајмување,

рекламирање

за

продажба или изнајмување, или поседување за комерцијални цели, на уреди, продукти или компоненти кои имаат функција да ги отстранат технолошките мерки на заштита. Во членот дополнително се дефинираат овие технолошки мерки, како 178Меѓународна конвенција за заштита на уметниците изведувачи, фонограмски продуценти и радиодифузните организации, 1961 г., член 21; 179Договор на СОИС за авторски права, 1996 г., член 11; Притоа, интересно е да се забележи дека тука, за разлика од други уредувања, повторно се следи обидот да се прикаже оваа заштита во корист на авторите, иако веќе беше покажано дека авторите почесто не се тие кои ја имаат главната економска добит од своите дела; 180Ibidem, член 12; 181Договор на СОИС за изведби и фонограми, 1996 г.; 182Директивата 2001/29/ЕЗ на Европскиот Парламент и Советот околу хармонизацијата на одредени аспекти од авторските права и сродните права во информатичкото општество; 183Ibidem; 52

52


„... било која технологија, уред или компонента која, во нормалниот тек на својата операција, е дизајнирана да спречи или ограничи постапки, во однос на дела или друга материја, кои не се дозволени од носителот на правата на било кое авторско право или било кое сродно право ...“184, итн. Инаку, за споредба, ваквите технолошки мерки се воведени и претходно, во 1998 г. со Дигиталниот милениумски акт за авторски права, во С.А.Д. каде што овој институт е уреден многу конкретно. 2.1.1.6. Морални права Моралните авторски права како правен концепт се воведуваат за прв пат со Бернската конвенција, меѓутоа со нејзината ревизија од 1928 година. Тие се воведени како резултат на притисокот од страна на авторите за поголема нивна заштита и враќање на фокусот врз нив како главни одговорни за создавањето на авторските дела. Па така, во членот 6-bis е наведено дека „независно од имотните права на авторите и дури по отстапувањето на овие права, авторот го задржува правото на признание дека тој е творец на делото и правото да му се спротиставува на секое искривоколчување, сакатење и друга измена на дело или на секоја друга повреда на тоа дело, што би одела на штета на неговата чест или углед“185, што е значаен исчекор напред од вообичаената дотогашна концепција за „авторските“ права, како остварувачи на чисто економски профит, а не и општествено-статусен. Во следниот став се уредува времетраењето на оваа заштита и кој се грижи за неа по смртта на авторот, „Правата (морални; Дамески) признаени на авторот ... остануваат во сила по неговата смрт најмалку до истекот на имотните права на авторот и ќе можат да ги вршат лица или установи овластени врз основа на националното законодавство на земјата во која се бара заштитата“186. Од аспект на меѓународни уредувања на моралните авторски права, тука се заокружува севкупниот труд, што мора да се примети, е доста симптоматично. Не постои друг (широко)прифатен меѓународен документ кој се занимава со моралните права. Ова е веројатно резултат на стварната заинтересираност на меѓународната заедница околу уредувањето на истите, бидејќи, во споредба со уредувањето на материјалните авторски права, овој член на Бернската конвенција е скоро ништожен по обем и деталност. Уште повеќе е симптоматично што еден од најважните меѓународни документи кои се однесуваат на авторските права, TRIPS, уредува дека за неговото прифаќање е потребно да се прифатат правата од Бернската конвенција, 184Ibidem; 185Поленак-Аќимовска, Мирјана и други, „Авторско право и сродни права-меѓународни извори“, стр. 84; 186Ibidem; 53

53


но секако, не и членот од истата кој се однесува на моралните авторски права. Римската конвенција пак, не ни уредува морални права. Правото на ЕУ, пак, само ја спомнува Бернската конвенција околу моралните права и дека не се однесува на моралните авторски права (Директиви 93/98/ЕЕЗ, 2001/29/ЕЗ и 96/9/ЕЗ). Што воопшто не е за чудење, кога ќе се земе предвид дека главната добит од авторските права не ја имаат авторите, туку медиумските и издавачките куќи кои ги експлоатираат материјалните права, а моралните права не им се од интерес („Претседателот на RIAA е кажано дека заработува повеќе од еден милион долари годишно. Авторите, од друга страна, не се добро платени. Просечниот автор заработува 45,900 долари“187). За ова повеќе беше изјавено во претходниот, а ќе биде дополнително образложено во понатамошниот текст.

2.1.1.7. Материјални права За разлика од моралните права, материјалните права се уредени со исклучителна деталност во скоро сите меѓународни документи. Па така, во Бернската конвенција постојат 12 членови кои се однесуваат на материјалните права. Односно, право на превод (чл. 8); право на репродукција (чл. 9); слободно користење при цитирање и предавање (чл. 10), и други видови слободно користење (чл. 10-bis); јавно прикажување на драматуршки и музички дела (чл. 11); радиодифузно емитување и сродни права (чл. 11-bis), јавно рецитирање и преводи на книжевни дела (чл. 11-ter), права на адаптација, аранжман и друго менување (чл. 12); ограничувања на правата на снимање на музички дела (чл. 13); кинематографски и сродни права (прикажување, дистрибуција, адаптација, репродукција, итн.; чл 14, 14bis); и, интерес во препродажбата на уметничко дело и оригинален ракопис (чл. 14ter). За разлика од спомнатиот еден член (6-bis) кој се однесува на моралните права. TRIPS пак оваа насоченост кон материјалните авторски права ја носи на едно уште повисоко ниво, при што уредува дека за прифаќање на TRIPS е потребно да се прифатат клаузулите уредени во Бернската конвенција, меѓутоа, без членот 6-bis кој се однесува на моралните авторски права. Како и да е, TRIPS додава уште неколку материјални

права,

меѓу

кои

заштитата

на

компјутерските

програми

и

компилациите на податоци како книжевни дела (чл. 10); права на изнајмување (чл. 11); и права на изведувачите, продуцентите на фонограми и радиодифузните организации, околу делата кои се поврзани со нив (чл. 14). TRIPS дури има и посебна секција (дел V) која се однесува на добивањето и одржувањето на правата од 187Лесиг, Лоренс, „Слободна култура“, стр. 52; 54

54


интелектуална сопственост, која ги уредува обврските на државите во тој поглед. Истата состојба е и со Римската конвенција, која е комплементарна со членот 14 од TRIPS, и ги уредува сродните материјални права за изведби на дела (чл. 4); фонограми (чл. 5); емитувања (чл. 6); изведувачите (чл. 7, 8 и 9); фонограми и фонограмските продуценти (чл. 10, 11 и 12); радиодифузни организации (чл. 13); и права на изведувачи во филмови (чл. 19). Правото на ЕУ, како што е речено и претходно, не се занимава со моралните авторски права. Но, околу материјалните авторски права во главно не воведува ништо ново, освен што подлабоко и подетално ги обработува сите претходни. Без непотребно навлегување, ќе се каже дека единствената новост се квотите за заедничка и/или независна аудиовизуелна продукција од регионот на ЕУ, и за обврската за емитување на ваквите дела на радиодифузните емитувачи (така, Директива 89/552/ЕЕЗ). Генералниот заклучок е дека материјалните авторски права се далеку поинтересни за уредување бидејќи се единствен пат за остварување на економските интереси на служителите на содржини – издавачките куќи, продуцентските куќи, радиодифузните организации, издавачите, поседувачите на дневни весници, итн. Воедно, тие се главните иматели на средства за лобирање за своите интереси, остварувајќи ги преку сервирањето на токму истите спомнати авторски дела, и тие се во најдобра позиција да лобираат за своите права, за разлика од авторите кои се во главно неорганизирани или ги немаат потребните средства и институционален капацитет да ги промовираат своите интереси. Оттаму, резултатот е денешната состојба со авторските права и сродните права. 2.1.1.8. Други права Под други права се подразбираат правото на пристап до оригиналот, правото на следство, и правото на надомест за авторите при позајмување на примероците од авторското дело. Правото на пристап до оригиналот или примерок идентичен на оригиналот на своето дело е воспоставено „... заради остварување на правото на репродукција или правото на преработка на делото, доколку тоа не е во спротивност со оправданиот интерес на имателот“188. Меѓутоа, конкретно за ова право има малку извори во меѓународното право, и нема да биде обработено тука. 188Дабовиќ - Анастасовска, д-р Јадранка и Пепељугоски, д-р Валентин, „Право на интелектуална сопственост“, стр. 156; 55

55


Правото на следство е право кое овозможува да се оствари поцелисходниот интерес на авторот на одредено уметничко дело, со тоа што на секоја следна продажба авторот ќе добива одреден процент од продажната цена на делото. Ова право важи само за авторите на уметнички дела, бидејќи „... се уважува фактот дека тие автори, во поглед на можностите за искористување на своите дела, се хендикепирани со фактот што најчест и единствен облик за искористување на нивното дело е продажба на оригиналниот примерок“189. По внимателно читање на овој труд, се остава простор да се помисли дека, покрај моралните авторски права, ова право е насочено кон заштита на интересите на авторите, и нема да се биде во голема грешка. Меѓутоа, проблемот тука е што ова право важи за дела кои се продаваат само како оригинали, па издавачките, медиумските и радиодифузните куќи немаат никаков интерес за самите дела ако не се во нивна сопственост, бидејќи немаат можност да ги копираат и да ги продаваат како оригинали, што ја создава нивната вистинска цена на пазарот. Оттаму, не е ни чудно што ова право се протнало низ меѓународните уредувања за авторскоправната заштита. За прв пат ова право е воведено со Бернската конвенција, во нејзиниот член 14-ter, каде што се уредува дека конкретните проценти и процедурата на прибирање на средствата се остава да се одреди од националната легислатива. Правото на ЕУ ова право го уредува со дури посебна Директива, Директивата 2001/84/ЕЗ, каде што се уредува дека ова право не може да биде откажано на ниту еден начин. Воедно, дека ова право не важи 3 години од првата продажба на делото, ако понатамошните продажби не надминале 10 илјади евра (чл. 1). Процентот се плаќа од продавачот на авторите (чл. 1). Делото е потребно да постигне цена над минималната одредена, која не може да биде повисока од 3000 евра (чл. 3). Процентите се одредени во однос на постигнатата цена (види член 4 од Директивата). Времетраењето на ова право е реферирано од Директивата 93/98/ЕЕЗ, односно, 70 години по смртта на авторот (што значи и неговите

наследници

се

здобиваат

со

одредена

материјална

корист

од

препродажбата на делото на нивниот претходник; чл. 8). Воедно се уредува дека авторите во Државите-членки имаат право да добијат информации околу трансакциите кои се однесуваат на нивното оригинално дело, до 3 години по препродажбата (чл. 9). Што е најинтересно, тука се дава и дефиниција на што точно се подразбира под уметничко дело за кое важи ова право („дела од графичката или пластичната уметност, како слики, колажи, цртежи, слики, гравури, печатења, фотографии...“; чл. 2). 189Ibidem, стр. 157; 56

56


И на крај, останува правото на надомест за авторите при позајмување изнајмување на примероците (или оригиналите) од авторското дело. Ова право е уредено и во СОИС договорот за авторско право, во членот 7: право на изнајмување. Правото на изнајмување е спомнато и со TRIPS во членот 11, меѓутоа, не во ваква смисла. Конкретно со ЕУ Директивата 92/100/ЕЕЗ се уредува најдетално досега ова право, при што во членот 4 се кажува дека: „(неоткажувачко право за соодветна надокнада) 1. Каде што авторот или изведувачот ги пренел или назначил неговите права на изнајмување на фонограм или на оригинал или копија од филм кон фонограм или филмски продуцент, тој автор или изведувач ќе го задржи правото да добие соодветна надокнада за изнајмувањето ...“190. Истото го уредува и членот 13, за делата спомнати во членот 2 (1), а кои се: оригинали и копии од авторско дело; фиксирана изведба од изведувач; фонограм на фонограмски продуцент; продуцент на прва фиксација на филм. Членот 5 вели дека државите-членки можат да отстапат од ексклузивното права на авторизација за јавно изнајмување и позајмување, на авторите, ако истите добијат соодветна надокнада за тоа. Во другите директиви или се спомнува оваа Директива, или само се спомнуваат овие права, меѓутоа, не во оваа смисла. 2.1.1.9. Сродни права Под сродните права се подразбираат правата на изведувачите, фонограмските продуценти, филмските продуценти, сценските продуценти, радио и телевизиските организации, издавачите и другите лица, и на изготвувачите на бази на податоци (со „sui generis“) заштита. Сродните права, за разлика од моралните, се подетално уредени во меѓународните документи. Во Бернската конвенција сродните права се уредени со неколку члена, и тоа членот 4 (кинематографски дела), член 11-bis (радиодифузно емитување и сродни права), член 14 (кинематографски и сродни права), и 14-bis (специјални провизии во врска со кинематографските дела). TRIPS го содржи членот 14, кој се занимава со заштита

на

изведувачите,

продуцентите

на

фонограми

и

радиодифузните

организации (кој што е, всушност, суштински истото уредување од Римската конвенција од 1961 година, и која е обработена во следниот текст). Меѓутоа, најзначајниот

меѓународен

документ

(во

доменот

на

ООН

и

СОИС)

е

190Директива 92/100/ЕЕЗ на Советот за правото на изнајмување и позајмување и на одредени права поврзани со авторското право во областа на интелектуалната сопственост; 57

57


Интернационалната

конвенција за заштита

на изведувачи, продуценти

на

фонограми и радиодифузни организации, т.н. Римска конвенција, од 1961 г. Во неа детално се уредуваат сите тие институти кои се спомнати во самото нејзино име. При разгледување на Римската конвенција, се доаѓа на заклучок дека е создадена по сличен терк како и Бернската конвенција, односно, со цел да создаде унија на земјипотписнички кои меѓусебно си даваат национален третман на меѓусебните изведувачи, продуценти и радиодифузни организации. Па така, членовите 2 до 6 се бават со точките на врзување на изведбите со изведувачите, фонограмите со продуцентите, и емитувањата со радиодифузните организации, и сите овие со државите потписнички. Членовите 7 и 8 ги регулираат правата на изведувачите во однос на нивните изведби, и во однос на радиодифузните организации кои би можеле да ги пренесуваат со договор или дозвола. Член 9 ја регулира заштитата и на дела кои не се книжевни и уметнички, ако тоа го уреди државата-потписничка. Членовите 10, 11 и 12 ги уредуваат правните специфики околу фонограмите и нивните продуценти и нивните ексклузивни права (меѓу кои спаѓа и правото на соодветна надокнада за јавно користење на одреден фонограм, спомнато погоре). Членот 13 се занимава со ексклузивните права на радиодифузните организации во однос на нивните емитувања. Членот 14 го уредува терминот кој важи при заштитата на погоре спомнатите ексклузивни права, а тој е 20 години од првата релевантна правна и формална достапност до јавноста (респективно за изведбите, фонограмите или емитувањата). Членот 15 ги уредува исклучоците и границите на заштитата, во однос на приватното користење, користење на кратки извадоци кога се известува за конкретната содржина, правење на ефемерни копии, или при образовна или научна дејност. Членот 19 се однесува на правата на изведувачите во филмови (композитори, аудиовизуелни продуценти, актери, итн.). Во правото на ЕУ, сродните права се уредени доста детално. Па така, Директивата 89/552/ЕЗ ги регулира телевизиските радиодифузни активности. Директивата 92/100/ЕЕЗ, во членовите 6, 7, 8, 9, 10 и 12 ги уредува сродните права, на скоро идентичен начин содржински како и Римската конвенција (која ја признава како комплементарна во самиот член 12). Директивата 93/83/ЕЕЗ се бави со сателитската и кабелската дифузна дејност. Директивата 93/98/ЕЕЗ го уредува времетраењето на авторското право и сродните права. Директивата 96/9/ЕЗ се занимава со базите на податоци и правата на нивните автори, како сродни права (т.н. Sui generis заштита). И на крај, Директивата 2001/29/ЕЗ се бави со авторските права и сродните права во информатичкото општество.

58

58


2.1.1.10. Јавен домен и слободно користење Јавниот домен претставува интелектуален домен во кој влегуваат авторските дела за кои престанала да важи заштитата (или кои воопшто не биле заштитени), најчесто за материјалните авторски и сродни права, и за другите права (моралните авторски права во модерните општества често траат бесконечно, меѓутоа, секако, има исклучоци). Јавниот домен е есенцијална компонента на било која креативна дејност, бидејќи е еден од изворите откај се црпи авторската инспирација, а воедно е еден од изворите откај се црпи материјал за употреба во нови дела (рециклирањето на веќе постоечки/фиксирани идеи во нови или на нов начин е една од вообичаените активности при создавање на нови авторски дела), кој што не би можел да биде употребен ако тие дела би биле под заштита (види глава 1.1.1). Воедно, со помош на јавниот домен се овозможува повторно влегување на постари дела во културниот дискурс (преку преработка, повторно слободно бесплатно промовирање, итн.) кои инаку не би можеле да се рашират. Па така, ние денес можеме слободно да уживаме во „Злосторство и казна“ на Достоевски, 9-тата Бетовена симфонија, „Отело“ на Шекспир, „Уметноста на војувањето“ од Сун Цу, „Волја за моќ“ на Ниче, или во „Далас блуз“ на Харт Ванд. Секако, потребно е да постои издавач за ова да го издаде, како и што важи авторското право на аранжман, ако делото било преработено или модифицирано (но, денес, издавачот или кој и да е друг што е волен, може да го издаде со минимални трошоци електронски, за слободно користење на делото. Пример за тоа е проектот Гутенберг кој издава електронски книги на дела за кои веќе не важи заштитата191). Меѓутоа, ниту еден креативец или издавач не треба да се мисли и да бара дозвола околу користење на овие дела, за да ги искористи за преработка или повторно популаризирање (секако, моралните права продолжуваат да важат – на пр. „Злосторство и казна“ е дело на Достоевски, и како такво мора да биде запишано). Проблемот

кој

се

јавува

денес

околу

кој

екстензивно

расправа

Американскиот професор Лоренс Лесиг, во својата книга „Слободна култура“) е што јавниот домен сè повеќе се скратува, бидејќи тенденцијата на правното уредување е да се зголемува рокот на заштитата (14 години, па 28, 50, 70...), како и обемот (при што влегуваат и апстрактно поврзани прекршоци/инкриминации, како, нарушување на технолошките мерки на заштита, и сл.). Со зголемување на рокот на заштита се прави индиректна штета на авторите со тоа што нивните постари дела кои, по игра на случајот, можат да добијат повторно на популарност, се оневозможени во тоа 191http://www.gutenberg.org; 59

59


бидејќи за нивната повторна популарност нема да се добие којзнае каков (или било каков) профит, но е да се очекува дека носителите на правата би пробале да го искористат тој социјален момент во профитни цели, така згаснувајќи го уште пред да се развие192. Но, приказната не завршува тука. Главните сервирачи на содржини и авторски дела, големите издавачки и медиумски куќи, стануваат сè поагресивни во своите акции кон доведување во своја контрола на уживателите на содржините (просечниот човек), со крајна цел за остварување на максимален можен профит кој можат да го остварат од истите. Ова го постигнуваат со вложување на големи средства во лобирање за уредување на правната регулатива на национално, но и на меѓународно ниво, во насока на нивните интереси. Тука не може да се избегне да се спомне актот ACTA, кој при својата подготовка е чуван во тајна, и кој овозможува длабоки нарушувања на приватноста во потрага по содржини кои го нарушуваат авторското право, и гасење на Интернет услугата за корисници кои го кршат авторското право (повеќе за ACTA во претпоследната глава од овој текст, 3.4.); воедно и многуте документи кои овозможуваат шпиунирање и следење на активностите на Интернет корисниците, како би се собрале информации за нивните можни нелегални дејствија (така, овие денови беше објавена намерата на USCG (United States Copyright Group) да тужи 23 илјади луѓе кои го симнале филмот „The Expendables“, откако претходно добиле дозвола од федерален судија да бараат и добијат,

од

давачите

на

Интернет

услуги:

имињата

и

презимињата,

идентификациони адреси, физички адреси, и електронски адреси од луѓето кои се осомничени од USCG лично (а не од обвинител), дека го прекршиле авторското право193; ваквите организации доста често го заслужуваат името „ловци на уцени“ во слободните медиуми). Паралелно, истите активираат дури и апсурдни парници во кои бараат неверојатни суми на пари од прекршителите на правата кои ги поседуваат (беше спомната тужбата против LimeWire за 75 трилијарди долари, како и против дванаесет годишното девојче за 150 илјади долари по пиратизирана песна, и сл.). „Ако „пиратизирање“ значи користење на креативната сопственост на другите без нивната дозвола ... тогаш историјата на индустријата која се бави со содржини е историја на пиратство. Секој важен сектор од „големите медиуми“ денес – филмот, 192За разлика од ваквата постапка, постојат и некои куќи и автори кои немаат против повторното популаризирање на постари дела, ниту па се заинтересирани да ги гонат прекршочно ширачите на истите. Познатиот меметски феномен на Рик Рол (Rick Roll) е пример, при кој самиот автор (Рик Естли) изјави дека нема намера да го спречува овој феномен кој се создаде со неговата песна („Never gonna give you up“), па дури и го поддржа со тоа што се појави самиот во слично издание на мемот; за повеќе види: http://uk.reuters.com/article/2008/04/05/uk-astleyidUKN0421297720080405, видено на 18.05.2011; 193http://www.pcworld.com/article/227500/copyright_group_to_sue_23000_people_this_week.html, видено на 17.05.2011; 60

6


снимките, радиото, и кабелската ТВ – беше роден со така дефинираното пиратство“194. Во сферата на издавањето, од друга страна, ваквата поставеност на работите, очекувано, ги концентрира авторите кон издавачките и медиумските куќи, со тоа што бројот на автори кои се заинтересирани да потпишат договор со одредена издавачка/медиумска куќа следи поврзаност со вредноста на истата, односно, способноста во рекламирање и ширење на авторските дела во јавноста (што повлекува и толку поголема заработка од нивните дела; а што пак повлекува и спремност да ги платат сопствените автори повеќе за нивните дела). Тоа по автоматизам повлекува и многу повеќе дела кои ги имаат во своја сопственост. Логично е да се постави претпоставката дека пазарот би ги преусмерил авторите кон помалку моќните издавачки или медиумски куќи, бидејќи тие би се натпреварувале со нудење на подобри услови за самите автори од помоќните од нив. Меѓутоа, тука се јавува друг проблем. Импликациите од поседувањето на многу дела се такви што шансите да се појави сличност меѓу составните делови на некое авторско дело со некое друго кое е во сопственост на продуцентските и медиумските куќи, се зголемува правопропорционално со бројот на дела од кои ги поседуваат материјалните права – колку поголема конкретна куќа, толку поголеми шанси. А со тоа се зголемува и можноста да тужат за нарушување на авторски права кои ги поседуваат, без разлика што можеби тужената страна/автор ниту ја слушнал проблематичната песна во прашање, ниту намерно ја ископирал. Ваквите тужби можат да траат со години и да бараат огромни адвокатски трошоци кои авторите и помалите куќи сами не би можеле да ги поднесат, без разлика дали се во право, па не е тешко да се претпостави дека би се откажале од тужбата или би се договориле со куќата да ја отфрли тужбата, секако, по нејзина корист, а во штета на тужениот автор/куќа. Ова директно влијае и врз јавниот домен, со тоа што, авторите се под притисок воопшто било каде да не ги објавуваат своите дела (па било тоа и во јавниот домен, по сопствена иницијатива), а со тоа се намалува културното општествено богатство. Оттука, сето ова самото по себе повлекува индиректна, но силна, контрола врз дискурсот во популарниот општествен медиумски простор, што всушност е состојба токму денес на глобално и национално ниво. Или, како што ќе каже самиот професор Лесиг, „... како што ќе видиме појасно ..., улогата на законот е сè помалку насочена кон поддршка на креативноста, а сè повеќе кон заштита на одредени индустрии од конкуренција“195. Особено што главните напори во оваа 194Лесиг, Лоренс, „Слободна култура (Free Culture)“, стр. 53; 195Лесиг, Лоренс, „Слободна култура (Free Culture)“, стр. 19; 61

61


насока доаѓаат од С.А.Д., кои во првите сто години од својата историја имаат целосно непочитување за странското авторско право196 - „Ние можеби се создадовме како пиратска нација, но нема да дозволиме било која друга нација да има слично детство“197. На слично стоилиште се професорите Бентли и Шерман, како и професорката Дејвис, во нивните дела.

2.2. Анализа на домашната правна рамка за заштита на авторското право и сродните права Домашната правна рамка е директно регулирана од четири закони и од Стратегијата за интелектуална сопственост. Четирите закони се ЗАПСП, Законот за царинските мерки..., Законот за културата, и Кривичниот законик на Р.М. Во следниот текст ќе бидат анализирани споменатите. 2.2.1. Закон за авторското право и сродните права ЗАПСП е главниот документ кој се занимава со институтот Авторско право и сродни права, во Р. Македонија. Во последната верзија (од 2010 г.) се воведени многу промени со кои се усогласува законот со меѓународните обврски кои Македонија ги има прифатено, како и се хармонизира со правото на ЕУ на оваа тема. Генерално, нема многу специфичности околу нашиот ЗАПСП, во однос на меѓународните документи кои беа обработени и претходно, па затоа овој Закон ќе биде обработен скратено. Околу субјектот на заштита , нашиот ЗАПСП го презема уредувањето од меѓународните документи, односно, главниот фокус е фрлен на носителите на материјалните права, за разлика од авторите. Иако оригинерно авторите се првите „поседувачи“ на своето дело, поради причините расправани во претходниот текст, тие најчесто не се во контрола на своето дело во поголемиот животен век. Како и да е, во членот 1 се вели дека: „Со овој закон се уредуваат правото на авторите над своите дела (...), правата на уметниците-изведувачи, произведувачите на фонограми, произведувачите на видеограми (...), на радио-телевизиските организации, издавачите и изготвувачите на бази на податоци над своите предмети на сродни права...“198. Значи, авторите на оригинални дела како и авторите на делата или ентитетите кои се поврзани со 196Ibidem, стр. 63; 197Ibidem; 198ЗАПСП, Сл. Весник на Р.М. 115/2010, член 1; 62

62


сродните права, се заштитените примарни субјекти од страна на ЗАПСП. Меѓутоа, најважен член во ЗАПСП е членот 17 кој точно уредува што се подразбира под „автор“: „(1) Автор, во смисла на овој закон, е физичко лице кое го создало авторското дело. (2) На авторот му припаѓа авторското право над неговото авторско дело со самото создавање на делото“199. Во следниот член (18) ја уредува претпоставката за авторство, со тоа што „Како автор се смета лице чие име, псевдоним, код или друг знак, на вообичаен начин е означен на делото, односно неговите примероци или е наведен при објавувањето на делото, додека не се докаже спротивното, во согласност со овој закон“200, а ако не може да се најде авторот, како автор се претпоставува тој што прв законски го објавил делото, сè дур не се дознае вистинскиот автор. Членот 19 ги уредува придонесите на коавторите кон создавањето на делото, и како ќе бидат споделени нивните придобивки од авторското право кое е врзано со делото. Секундарните субјекти се носителите на материјалните права и на другите права, кои можат да се пренесат од авторите или кои се поврзани со делото на друг начин. Може уште да се спомне и членот 3 кој вели дека авторот, односно носителот на сродното право, има право на правичен надоместок за секој вид на користење на неговото дело, односно, предметот на сродното право. Околу објектот на заштита, ЗАПСП го содржи член 12 кој уредува, идентично на Бернската конвенција, TRIPS и сл., „Авторско дело, во смисла на овој закон, е интелектуална и индивидуална творба од областа на книжевноста, науката и уметноста, изразена на кој било начин и форма“201, а потоа продолжува, во смисла на Бернската конвенција, да наведува конкретни дела (што особено се смета за авторско дело): пишано дело, компјутерска програма, говорно дело, музичко

дело,

драмско,

драмско-музичко,

кореографско,

пантомичарско,

фотографско, аудиовизуелно, ликовно дело, архитектонско, применета уметност и дизајн... како и преработка на дело. Паралелно, членот 16 изјавува дека: „Како авторско дело, во смисла на овој закон, не се сметаат: 1)

идеите, теориите, концептите, методологиите на работа, или

математичките концепти, независно од начинот на објаснувањата или изразувањата; 2)

службените

текстови

од

политичка,

законодавна,

административна и судска природа и нивните службени преводи; 199Ibidem, член 17; 200Ibidem, член 18; 201Ibidem, член 12; 63

63


3)

дневните и други вести кои имаат карактер на обични -

медиумски информации, едноставни факти и податоци; и 4)

идеите и концепциите што претставуваат основа за кој било

елемент

на компјутерска програма, вклучувајќи ги деловите од

програмата што овозможуваат поврзување

и

интеракција

меѓу

елементите на програмската и машинската опрема (интерфејси).“202 Околу времетраењето на заштитата, се следат директивите од ЕУ, па така, во делот 5 (траење на авторското право), членот 55 уредува дека материјалните права траат 70 години по смртта на авторот, а моралните траат различни рокови определени со самиот закон. Во членот 56 се уредува дека заштитата трае 70 години по смртта на последниот коавтор. За анонимни дела трае 70 години од објавувањето (член 57), или 70 години од создавањето, за неиздадени дела (член 58). Моралните права траат неодредено време (член 61), освен правото на откажување на користење на делото за носителот на материјалното право спомнато во членот 25, кое трае до смртта на авторот. Во делот 3 (траење на сродните права), рокот од 50 години е одреден за: изведувачите, од прво издавање или јавно соопштување; за произведувачите на фонограми, од првото создавање или издавање на фонограмот; за филмскиот продуцент, од првото издавање или јавно изведување/соопштување; и за радиодифузно емитување на програма, за издавачи од прво издавање. За бази на податоци, рокот е 15 години. Повредата генерално се уредува по истиот терк како и меѓународните документи, односно, индиректно. Се уредуваат правата на нивните носители, а секое нарушување се реституира (restitutio in integrum) од страна на Судот, по барање на засегнатите страни, или по службена одговорност. Па така, имаме право на признавање на авторство (член 22), на прво објавување (член 23), заштита на интегритетот на делото (член 24), откажување (25), вмножување (28), пуштање во промет (29), итн. Во главата 5 (заштита на авторското право и сродните права) се одредува заштитата на правата и постапките кои можат да се покренат по барање на засегнатата страна, односно, член 159: „(1) Авторското право и сродните права уживаат кривична, граѓанска и прекршочна заштита“203. Притоа, директно не се уредува што претставува повреда, меѓутоа, индиректно се претпоставува дека тоа е постапување спротивно на законот. Еден исклучок се наоѓа во членот 165, кој се бави со заштита на електронските информации за управување со правата, и кој точно уредува што е нивна повреда: „(1) 202Ibidem, член 16; 203Ibidem, член 159; 64

6


Се смета дека некое лице ги повредува исклучивите материјални права кога свесно, без дозвола отстранува или изменува која било електронска информација за управување со правата, како и умножува, става во промет, увезува заради ставање во промет, изнајмува или јавно соопштува авторско дело или предмет на сродните права чиишто електронски информации за управување со правата биле неовластено отстранети или изменети, а знаело или можело да знае дека со тоа предизвикува, овозможува, олеснува или прикрива повреда на правата“204. Во духот на одредбите од TRIPS и особено правото на ЕУ, нашиот ЗАПСП содржи уредби кои се однесуваат на технолошките мерки на заштита. Па така, во членот 163 се одредува поимот и содржината на технолошките мерки, содржински скоро идентично како (и комплементарно со) Директивата 2001/29/ЕЗ. А членот 164 ги регулира исклучоците во однос на овие мерки, односно, кога некој има легитимно право да го искусува делото, тогаш, тој што ги воспоставува или управува со овие мерки е должен без одолговлекување, во најкус можен рок, да му овозможи на легитимниот носител да го спроведе своето право. Членот 165 се однесува на заштитата на електронските информации за управување со правата, кои беа спомнати во претходниот параграф. Моралните права во ЗАПСП се квалитетно уредени, со тоа што се спомнати во неколку члена. Имено, во членот 20 се спомнати исклучивите моралните права како основен составен дел на авторското право, заедно со материјалните и другите права. Најважниот член од овој аспект е членот 21, кој е во директна корелација со Бернската конвенција околу овој подинститут. Односно, се уредуваат следните исклучиви морални права: признавање на авторство, прво објавување, заштита на интегритетот на делото, право на откажување. Од овие тој не може да се откаже205. Членовите 22 до 25 подетално ги уредуваат моралните права. Материјалните права се уредени во членовите 26 – 38, и ја вклучуваат стандардната палета на права (на): вмножување (чл. 28), пуштање во промет (29), јавно соопштување (30), јавно изведување (31), јавно пренесување (32), јавно изложување

(33),

јавно

прикажување

(34),

радиодифузно

емитување

(35),

реемитување (36), ставање на располагање на јавноста (37), и преработување (38). Во секој од овие членови се подетално уредени овие права, уредување кое е комплементарно со светските документи кои се претходно обработени во овој текст. Исто така, во членовите 63 до 74 конкретно го уредуваат пренесувањето на (во главно) материјалните права и другите права. Па така, уредено е дека авторот може 204Ibidem, член 165; 205Ibidem, член 21; 65

65


да пренесе материјални права на други лица во согласност со ЗАПСП (член 63), при наследување (64), со договор (65) при кој ќе се обезбеди правичен надоместок (66). При преносот важат прописите од облигационите односи (член 68), правата можат да бидат пренесени исклучиво или неисклучиво (70), посебно едни од други (71), правото на вмножување се поврзува со тоа на пуштање во промет (72). Правото може понатаму да се пренесува (член 73), а дозволата за пренесување (договор) може да се раскине од страна на авторот (член 74), со соодветен надоместок на штета, ако постои. Инаку, во членот 67 е наведено дека авторот не може да (го) пренесе: авторското право како целина, моралните права или непознати видови на користење на авторското дело. Последната ништовност е потенцијално проблематична, од аспект дека не остава простор да се пренесат правата на користење на нови, досега непознати начини, на делата, кои секако следат со развитокот на технологијата (беше спомнат примерот со холограм како нов начин на создавање на дело, а може да биде и нов начин на користење на самото дело, кој, ако се проценува според оваа забрана, нема да биде дозволен). Олеснителната околност е што проценката останува на судот, и тој ќе одлучи дали конкретната употреба се поклопува со овој критериум или не. Останатите права следат слична уредувачка политика како и моралните и материјалните права – уредени се во членовите 39 до 50, и вклучуваат: (право на) пристап и на предавање (чл. 40), следство на оригинално уметничко дело (чл. 41), оригинал на уметничко дело (член 42; всушност, тука се уредува што конкретно е оригинално уметничко дело и како е тоа поврзано со авторот), износ што му припаѓа на авторот (за препродажбата на оригинално уметничко дело. Комплементарно со Директива 2001/84/ЕЗ; член 43), следство на ракопис (44), информации (околу судбината на делото и економската добит од него, во функција на наплата на процентот од профитот кој законски следува кон авторот или неговите наследници; член 45), вмножување за приватно користење (46), надоместок од изнајмување (49), и надоместок од послуга (50). Сродните права си имаат своја посебна секција во ЗАПСП, Главата 3, која започнува со членот 99 а завршува со членот 128. Па така, членот 99 уредува дека: „Предмети на сродни права се изведбите на уметниците-изведувачи, фонограмите на произведувачите на фонограми, видеограмите

на

филмските продуценти,

програмите на радио-телевизиските организации, изданијата на издавачите и базите на податоци на нивните изготвувачи“206. Меѓу наведените се наоѓаат правата на: уметниците-изведувачи (чл. 101-108), произведувачите на фонограми (109-111), 206Ibidem, член 99; 66

6


филмските продуценти (112-114), радио-телевизиските организации (115), издавачи (116, 117), изготвувачи на бази на податоци (118-122). Траењето на сродните права се уредува во следните членови, од член 123 до член 128, а беа покриени во параграфот кој се однесуваше на времетраењето уредено со ЗАПСП. Околу јавниот домен и слободното користење на авторски дела, нашиот закон, повторно, ги следи насоките наложени од важните меѓународни документи, како и Директивите од ЕУ. Оттаму, постои членот 62, кој ги уредува последиците од истекот на роковите, односно: „Авторското дело, по истекот на роковите за траење на материјалните права утврдени со овој закон, се користи без дозвола и без надоместок“207. Секако, моралните права продолжуваат да важат, како што беше забележано претходно. Поради тоа што ЗАПСП ги следи скоро идентично релевантните меѓународни документи околу авторското право и сродните права, критиката околу јавниот домен и времетраењето на заштитата на делата е пошироко обработена во претходниот дел на текстот (глава 2.1.1.3., 2.1.1.6. и глава 2.1.1.10.). Една важна компонента која ја содржи ЗАПСП, и која е оставена на конкретно уредување од страна на националните правни системи, е системот на колективно управување со правата (авторското и сродните). Членовите од 129 до 159 се занимаваат со оваа проблематика, при што е дефинирано дека носителите на авторското право и сродните права можат да ги остваруваат индивидуално (лично или преку застапник) и колективно. Колективното управување подразбира „правни работи со корисниците на правата, прибирање надоместоци од користењето, нивна распределба и заштита на правата пред државни органи и други субјекти“208. Во членот 131 е назначено кои права се подобни за колективно управување: јавно соопштување несценско музичко и несценско книжевно дело; надоместок од правото на следство; надоместок од јавна послуга; надоместок на автор и изведувач за изнајмување фонограми или видеограми; надоместок на изведувач за радиодифузно емитување и друго јавно соопшување на својата изведба што, сама радиодифузна

или

по

себе, е

е направена од снимка; надоместок на изведувач и на

произведувач на фонограми од единствениот надоместок од јавно соопштување на фонограми со изведби издадени за комерцијална цел; надоместок на автор и издавач од умножување на хартија или на сличен носач на запис, по пат на фотокопирање или која било слична техника со слични ефекти, за приватно користење; надоместок на автор, изведувач и произведувач на фонограмот од вмножување на фонограм за приватно користење; право на надоместок на автор, 207Ibidem, член 62; 208Ibidem, член 129; 67

67


изведувач и произведувач на видеограмот (филмски продуцент) од умножување на видеограм за приватно користење; и, право на кабелско реемитување авторски дела и предмети на сродни права кое, како исклучиво право, задолжително се управува колективно, освен на дела и на предмети на сродни права што ги реемитува радио-телевизиска организација, независно дали се работи за нејзино сопствено право или правото за реемитување и е пренесено од друг носител на правото209. Во членовите 132 – 158 се уредуваат правата и обврските на организацијата која се основа за управување со правата, како и начинот на основање и контролата врз нејзиното работење. Има и една проблематична уредба во членот 149, став 2, кој вели дека: „За колективно управување на авторското право и сродните права од овој закон, за ист вид права, односно користење на правата, по правило, се издава дозвола на една организација“210. Проблемот со ваквото уредување е што законски се овозможува монополизација на пазарот, што пак најчесто носи помалку квалитетна услуга, помала ефикасност и повисока цена. Во услови на непречена (па дури и стимулирана) конкурентност од повеќе организации за нивен меѓусебен натпревар, би се овозможил поефикасен пристап кон управувањето со правата, бидејќи авторите би тежнееле да се придружуваат кон тие организации кои се покажуваат како способни да управуваат со нивните права ефикасно и целосно. Секако, монополизацијата си има свои предности, како што е избегнувањето на конфликти меѓу различни организации околу управување со истите права врзани за истите дела. Веројатно македонскиот пазар на дела и права поврзани со нив е сèуште мал за да се развие ваква ситуација, па оттаму, ова решение е задоволително засега. Во последната (шеста) глава се уредува важењето на законот, при што, во духот на Бернската конвенција, TRIPS, Римската конвенција и Европските директиви, се применуваат принципите на национален третман, асимилација, фактички реципроцитет и минимални права, и тоа е изречно уредено во членот 188, ставови 3 и 4. Односно, „Странски автори и странски носители на сродните права уживаат еднаква заштита како и лицата од ставот (2) на овој член (домашните граѓани; Дамески), согласно со меѓународните договори, ратификувани согласно со Уставот на Република Македонија“211. Во ставот (5) се уредува дека: „Странски автори и странски носители на сродните права кои не уживаат заштита од ставовите (2) и (3) на овој член, можат да уживаат еднаква заштита како и лицата од ставот (2) на

209Ibidem, член 131; 210Ibidem, член 149; 211Ibidem, член 188, став 3; 68

6


овој член врз основа на фактички реципроцитет“212. Во следниот став (6) се употребува истиот принцип за моралните права, а во последниот (7) се назначува дека реципроцитетот го докажува тој што се повикува на него. Во членот 189 се уредува дека заштита со ЗАПСП уживаат автори кои тие лично, или нивните дела, се поврзани со македонскиот правен систем, во склоп на меѓународните договори (особено на ЕУ, бидејќи ја уредува оваа проблематика детално) и погореспомнатите принципи. Во членовите 190-192 се уредува истото и за лицата кои се поврзани со креативната дејност преку сродните права (уметници-изведувачи, филмски и фонограмски продуценти, радиодифузни организации), како и сателитското емитување (чл. 194). Роковите на траење на заштитата се предвидуваат тие од ЗАПСП, до должина на траењето во националниот систем на конкретните државјани, меѓутоа, не подолго од ЗАПСП (член 193). Интересно е што апатридите или тие на кои не може да се утврди нивното државјанство, според ЗАПСП, уживаат заштита како домашните граѓани, ако имаат живеалиште во Р. Македонија, или како во државата во која престојуваат (чл. 195).

2.2.2.Закон за царинските мерки за заштита на правата од интелектуална сопственост Законот за царинските мерки (ЗЦМЗПИС) содржи неколку одредби кои се однесуваат на авторското право и сродните права. Инаку, овој закон има улога да спречи прекугранични преноси на стока заштитена со правата од интелектуална сопственост (член 1), во која спаѓа и таа која е поврзана со авторското право и с.п. (чл. 2). Постапката се презема по службена должност на царинската управа (чл. 5) или по барање на носителот на правото (чл. 6), кој треба да даде соодветна дескрипција на проблематичните предмети (за да можат да се препознаат), и да има веродостојни сознанија дека неговото право е, или ќе биде, нарушено. Примателот на барањето (царинската управа) го прифаќа барањето, ако е соодветно (чл. 9), и презема дејствија по него (чл. 10 – 16), во кои спаѓаат: задржување на стока, одложување на пуштање на стока, уништување на стока, или задржување на истата. Стоката за која е утврдено дека го повредува правото на интелектуална сопственост не смее да се внесе на територијата на Р. Македонија, повторно извезе или било што што би можело да донесе до ново кршење на правата кои подлежат на заштита (чл. 18). Во членовите 20 до 22 се одредени казните за тие кои го кршат авторското право и сродните права. 212Ibidem, став 5; 69

6


2.2.3. Закон за културата Законот за културата е индиректно поврзан со авторското право и сродните права, со тоа што ја има функцијата да го стимулира развитокот на културното творештво во Р. Македонија преку стимулација на издавачи, музичари, (самостојни0 уметници и сл. Самиот содржи дефиниција за уметник (чл. 13) и самостојни уметници (чл. 14 – 17)213. ЗК ја содржи и секцијата III (членови 44 до 57) кој се занимава со дејности од областа на културата, во кои спаѓаат: издавачка дејност, музичка дејност, Драмската, оперската, балетската и играорната дејност, филмска дејност, галериска дејност, дејноста на домови на културата, дејноста за посредување во

презентирање

на

дела

од

областа

на културата, и задолжителното

обезбедување и заштитата на оригинали или примероци на објавени уметнички дела, се уредува со општ акт на министерот за култура, односно со закон214. Исто така, содржи одредби за финансирање на културата (секција IV, членови 58 до 77), меѓу кои вклучува и финансирање на самостоен уметник, на националниот интерес, од работен однос со домашен или странски државјанин, и во јавна установа.

2.2.4. Кривичен законик на Р. М. Најважната уредба од Кривичниот законик на Р.М. која се однесува на авторското право и сродните права е членот 157 (и неговите додатоци 157-а, -б и -в), и кој уредува дека „Тој што во свое име или во име на друг неовластено ќе објави, прикаже, репродуцира, дистрибуира, изведе, емитува или на друг начин неовластено ќе посегне по туѓо авторско право или сродно право, односно авторско дело, изведба или предмет на сродно право, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години“215. Тој што го сторил ова дело преку компјутерски систем, ќе се казни со истиот рок затворска казна. Се инкриминира и прибавување на поголема или значителна имотна корист со ваквите дела, со казна затвор од 6 месеци до 5 години. По членот 157, како што беше спомнато, со измената од 2008 г. се додаваат 3 подчлена, кои се однесуваат на повреда на правото на дистрибутерот на технички посебно заштитен сателитски сигнал (чл. 157-а), пиратерија на аудиовизуелно дело (157-б), и пиратерија на фонограм (157-в). Казните се сите затворски (освен за правни лица, каде што мораат да бидат парични), и се движат од 6 месеца до 5 години, во зависност од тоа дали е добиена поголема или значителна имотна корист, 213Закон за културата (пречистен текст), Сл. Весник бр. 59/03; 214Ibidem, чл. 47; 215КЗ на Р. М. (пречистен текст), Сл. Весник бр. 19/04; 70

70


и така и се менува казната. Казните се дадени во рангови, а судот е тој што треба да ја одлучи конкретната, во однос на тежината на кривичното дело. Може да се забележи дека инкриминациите околу кршењето на авторското право и сродните права стануваат сè поагресивни низ времето, при што големината на казните се зголемува, како и делата кои се инкриминирани. Тоа е во склад со меѓународните трендови на затегнување на ригорозноста на авторското право, околу кој тренд критиката беше обработена претходно.

2.3. Споредбен преглед и анализа на заштитата на авторското право и сродните права На светско ниво, нормирањето на заштитата на авторското право е во главно хармонизирана. Непомирливите разлики кои постоеја меѓу континенталниот и англо-саксонскиот правен систем во поглед на авторското право и с. п. се веќе повеќето надминати, процес кој започна од усвојувањето на Бернската конвенција од 1886 г. Системот на регистрација кој беше основен предуслов за авторскоправна заштита во англосаксонското правно подрачје, веќе е практички елиминиран, со тоа што С.А.Д., В. Британија, и Кенија се прифати системот на назначување на авторскоправна заштита со самото создавање на авторското дело. Сепак, С.А.Д. нудат правни погодности со регистрација, која сеуште може да се оствари. Всушност, регистрацијата може да се оствари во сите земји кои ја имаат потпишано Бернската конвенција, само што не е мандаторна за здобивање со авторскоправна заштита, но е потребна за колективно остварување на правата. Може да се каже дека со вака поставената констелација во денешницата, нема поголеми разлики меѓу различните правни системи, околу оваа заштита. На меѓународната сцена, главните играчи кои се ангажираат околу нормирање на авторското право, се развиените земји, меѓутоа, и големите медиумски и издавачки корпорации. Па така, нормите за тоа кој е автор на делото (лицето кое со својот интелектуален и физички труд и од сопствен материјал го создал делото), што е авторско дело, времетраење на заштитата, заштитувањето на експресиите а не самите идеи, итн. се сите прифатени скоро униформно. Постојат (очекувани) разлики најчесто при регулирањето на моралните права. Но,

и

покрај

тоа

што

нема

поголеми

разлики,

постојат

одредени

специфичности во различните правни системи, општо, како и во однос на нашиот. Па така, во соседна Р. Грција, специфично е што постои т.н. деривативно 71

71


стекнување на авторско право „... во случај кога освен авторот кој е иницијален носител на авторското право, и други физички или правни лица може да се јават како носители на материјални права, како дел од авторското право согласно закон“216. Друга специфичност на грчкото законодавство е презумцијата на носител на материјалните права, односно, „во случај на збирки на дела, компјутерски програми или аудиовизуелни дела, се претпоставува дека носител е правно лице чие име или наслов се наоѓа на примерок од делото на начин на кој вообичаено се укажува на носителот на правото“217. Постојат и одредби со кои е дозволено употреба или репродукција на авторски дела без дозвола на авторот, секако, со давање на соодветна надокнада (кај нас дури постои и користење на авторско дело без плаќање надокнада, како што е уредено во член 52 од ЗАПСП). Исто така, интересно се уредени и некои исклучоци или ограничувања на ексклузивните материјални права, при што „... дозволени се ограничувања или исклучоци на одделни ексклузивни права во специјални случаи кои не се конфронтираат со нормалното користење на делото и не предизвикуваат неразумни штети на интересите на носителите на правата“218. Друга земја која е особено интересна за нас, е Р. Словенија, која беше во истата ситуација на нормирање и спроведување на авторското право, во нејзиниот период на развиток и приклучување кон ЕУ. По менувањето на сопствената правна регулатива во склоп со сите денешни релевантни правни акти (Законот за авторско право и сродни права го носи во 1995 г.219), како и преку едуцирање на кадри, дистрибуција на пропаганден материјал, и научна дејност, Словенија успеа да го доведе нивото на пиратерија до управлива состојба: „Словенија превзеде големи чекори во заштита на авторското право и сродните права, за што постојат и докази дека навистина донесените законски одредби се спроведуваат во пракса, односно не останува се само на обичен лист хартија, а состојбата иако не е драстично променета сепак е подобрена“220. Словенија презеде чекори во следниве насоки: модерно законодавство, кампањи за подигање на јавната свест, едукација и координација на извршните органи, дејства за спроведување на казнените, прекршочните , граѓанските и граничните предмети; што резултираше со резултати во насока на сузбивање на пиратеријата и кршењето на авторското право и с. п. „Стапката на 216Велјаноска, м-р Памела, Повреда на авторското право и сродните права со користење на интернет мрежата“ (магистерски труд), 2011, стр. 27; 217Пападопулу, Антула, „Прашања од областа на авторското право во рамките на грчкото право“; издадено во: Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Д-р Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, стр. 236; 218Ibidem, стр. 242; 219Сл. Весник на Р. Словенија бр. 21/95; 220Велјаноска, м-р Памела, Повреда на авторското право и сродните права со користење на интернет мрежата“ (магистерски труд), стр. 31; 72

72


пиратерија со дела заштитени од авторското право и сродните права во Словенија е сеуште висока и се движи над онаа на ЕУ. Но останува гружата за проблемот кој очигледно не може да биде решен прекуноќ и кој бара стрпливо и упорно спроведување на заштитата во наредните години“221. Правниот систем на С.А.Д. ја содржи, веројатно, една од најкомплетните регулативи кои се однесуваат на авторското право, со тоа што „... поголема афирмација и приоритет им придава на материјалните права отколку на моралните права на авторот“222. Истиот заклучок го носат и професорите д-р Мирјана ПоленакАќимовска и д-р Гоце Наумовски, кои велат дека „... С.А.Д. се одликуваат со релативно добри правни решенија, но и со техничка изнијансираност и прегледност на сите домашни и меѓународни извори за авторското право“223. Меѓутоа, системот на С.А.Д. содржи одредени специфичности, што е сосема нормално, бидејќи доаѓа од историја на англосаксонското право, како што беше спомнато претходно. Системот на С.А.Д. има одредени недостатоци во однос на заштитата на сродните права, при што не нуди ниту приближна заштита на оригиналните автори и на авторитеизведувачи, преработувачи и слично. Па така, според националното законодавство, радиостаницата треба да даде надокнада на композиторот на оригинална песна, меѓутоа, не и на тој што ја преработил224! А во други случаи, С.А.Д. имаат поекстензивен систем на заштита. На пример, тука може да се спомне заштитата на фонограмските продуценти, филмските продуценти... односно, сите индустрии кои се на високо ниво на развиеност во самата федерација. Инаку, С.А.Д. го имаат прифатено меѓународниот рок за заштита на авторското право од 70 години по смртта на авторот, во 1998 година, со носење на Sony Bono Copyright Term Extension Act.

221Трампуж, д-р Миха, „Спроведување на авторското право во ЕУ и во Словенија“; издадено во: Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Д-р Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, стр. 293; 222Велјаноска, м-р Памела, Повреда на авторското право и сродните права со користење на интернет мрежата“ (магистерски труд), стр. 35; 223Поленак-Аќимовска, д-р Мирјана и Наумовски, д-р Гоце, „Авторско-правната заштита во Р. Македонија и во С.А.Д. - паралели“; издадено во: Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Д-р Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, стр. 270; 224Лесиг, Лоренс, „Слободна култура (Free Culture)“, стр. 59; 73

73


ТРЕТ ДЕЛ 3.

ПРАВНА

ОДГОВОРНОСТ

ПРИ

ПОВРЕДА,

СУДСКА

ПРАКСА

И

ИДНИНАТА НА ЗАШТИТАТА НА АВТОРСКОТО ПРАВО И СРОДНИТЕ ПРАВА 3.1. Граѓанска, казнена и административна правна одговорност при повреда на авторските и сродните права Нашиот правен систем овозможува заштита на авторското право, преку поведување на прекршочна, казнена или административна постапка. Постои казнена, граѓанска, прекршочна постапка, како и заштита на технолошките мерки на заштита225.Секако, за таа постапка да започне, треба да има барање од страна на овластен субјект, и притоа да бидат наведени причините за барањето226. Причините можат да бидат три основни: повреда и загрозување на авторското право, или привремена (провизорна) заштита на истото. Во споровите во кои предмет е авторското право или с. п. како странки се јавуваат две страни: тужителот, кој бара оштета, привремена заштита или враќање во првобитната состојба227, и тужениот, кој (претпоставено) го нарушува авторското право или с. п. Во спорот, странките имаат еднаква процесно-правна состојба. Странките мора да поседуваат странечка способност,

процесна

способност,

постулациона

способност

и

процесна

легитимација228. Странките одговараат солидарно229. Секоја постапка се поведува по тужба која е доставена од странката-тужител, чија содржина е одредена со Законот за парнична постапка. Во самата тужба мора да фигурираат следниве елементи: тужбено барање (petitium), факти, докази, податоци поврзани со стварната и месната надлежност на надлежниот суд), означување на странките и/или нивните законски застапници и полномошници, предметот на спорот и изјавата на волја (потпис) на подносителот. Тужбата може да биде деклараторна, конститутивна или кондемнаторна. ЗАПСП ги наведува следните видови барања кои подносителот може да ги поднесе (чл. 166): престанок на дејствието на повреда; надоместок на материјална штета (чл. 168); надоместок на нематеријална штета (кога се работи за повреда на моралните 225ЗАПСП, член 159; 226Јаневски, Д-р Арсен и Зороска-Камиловска, Д-р Татјана, „Граѓанско-судска заштита на авторското право и сродните права во Република Македонија“; издадено во: Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Д-р Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, стр. 520; 227ЗАПСП, чл. 160; 228Јаневски, Д-р Арсен и Зороска-Камиловска, Д-р Татјана, „Граѓанско-судска заштита на авторското право и сродните права во Република Македонија“; Ibidem, стр. 524; 229ЗАПСП, чл. 161; 74

74


права, а и во некои други случаи; чл. 169); зголемен надоместок (170); означување на авторот (171); враќање на користите стекнати од недозволеното користење (172); отстранување од промет на предметите од повредата на правото (173); и, објавување на судската пресуда (174). Судот може да изрече и времени мерки, кои вклучуваат спречување на непосредно повредување на правото; времено

да

забрани

повредување на правото или да го услови со плаќање паричен износ во висина на пропишана парична казна, односно глоба за тој вид повреда на правото, или со положување гаранција со која ќе се обезбеди надоместок за тој вид користење; запленување или нерастурање на примерок за кој се сомнева дека го повредува правото заради спречување на негов увоз и пуштање во промет за комерцијална цел; и други слични мерки согласно со закон230. Воедно, судот може да досуди и мерки за обезбедување докази (чл. 176 и 177), а по барање на тужителот, и доставување на податоци за потеклото и каналите на промет на делото/примерок (178). Постапката (и одговарачката пресуда) може да биде прекршочна или казнена, а исто така постојат и административни мерки уредени со ЗЦМЗПИС. Кога се работи за прекршочен спор, се доделуваат прекршочните санкции кои се пропишани од страна на ЗАПСП, во Дел 6 (Прекршочни санкции и мерки), кој започнува со одредување на казни за правно лице. Па така, „Глоба во износ од 1.000 до 1.500 евра во денарска противвредност ќе му се изрече за прекршок на правното лице кое“231: на недостоен начин го користи народното творештво и не го наведува изворот и потеклото; без одлагање не ја известува соодветната организација за колективно управување за секоја промена на околностите на користењето или за негово престанување; не ја известува и не доставува информации, документи и податоци, не уплати соодветен износ на надоместоци на соодветната организација за колективно управување во пропишани рокови и не овозможи увид во документацијата; не овозможи пристап и користење на делото преку отстранување на технолошките мерки или други средства на лице кое има законски пристап. А воедно, ќе му се изрече и глоба од 250 до 600 евра за одговорното физичко лице на правното лице. Истата казна (250 – 600 евра) се пропишува и за трговец-поединец и поединец кој врши самостојна дејност или професија, за истите дела спомнати во чл. 182 (чл.183). А пак за физичко лице, глобата изнесува 150 до 250 евра, за истите дела (чл. 184). Сите глоби претставуваат приход за Буџетот на Р. М. Судот може и да досуди забрана за вршење на одделна дејност, професија или должност во рок од една до две години, 230Ibidem, чл. 175; 231ЗАПСП, член 182; 75

75


од денот на правосилност на пресудата (чл. 186). Прекршоците застаруваат две години од денот на сторување, а пресудата не може да се изврши по две години од правосилноста (чл. 187). Кога се работи за казнен (кривичен) спор, судот го зема в предвид претходно спомнатиот Кривичен законик на Р. М., и неговиот член 157 (заедно со додатоците 157-а, -б и -в), кој уредува дека: „Тој што во свое име или во име на друг неовластено ќе објави, прикаже, репродуцира, дистрибуира, изведе,емитува или на друг начин неовластено ќе посегне по туѓо авторско право иди сродно право,односно авторско дело, изведба или предмет на сродно право, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години“232. Во ставот два се уредува дека тој што ќе го стори делото преку компјутерски систем ќе се казни со истата казна затвор. Тој што со делото прибавил поголема имотна корист, ќе се казни со затвор од три месеци до три години, а тој што остварил значителна имотна корист, една до пет години. Притоа, предметите и примероците на авторските дела околу кои е спорот, се одземаат. Правните лица, како што беше спомнато претходно, се казнуваат со парична казна. Гонењето за морално право се презема по предлог. Кога се работи за управен спор, се земаат уредбите од ЗЦМЗПИС, при што се можни следниве исходи. Царинската управа може да преземе мерки по запленетите предмети кои ги кршат правата, што е уредено во членовите 10 – 16, во кои спаѓаат: задржување на стока, одложување на пуштање на стока, уништување на стока, или задржување на истата. А понатаму, во членовите 20 – 22 се одредени казните за дејства поврзани со кршење на правата од интелектуална сопственост, за правни, одговорни и физички лица, кои се дадени во денар. Особено е важен членот 22, кој уредува дека: „Со парична казна од 120.000 до 300.000 денари ќе се казни за прекршок правно лице, ако постапува спротивно на членот 18 од овој закон, така што внесе, пушти во слободен промет, изнесе, извезе, повторно извезе, стави во одложувачка постапка или внесе во слободна зона или слободен склад стока за која во претходно завршена постапка согласно со членот 10 на овој закон е утврдено дека го повредува правото од интелектуална сопственост “233. Исто така, во истиот член се одредени казни за одговорното лице на правното лице (25 до 50 илјади денари), како и за физичко лице (исто така, 25 до 50 илјади денари).

232КЗ на Р.М., член 157; 233ЗЦМЗПИС, член 22; 76

76


3.2. Преглед на примери од судската практика 3.2.1. Меѓународна и странска судска практика

1. Feist Publications вс. Rural Telephone Service Co. (6th Cir. 1996) „Врховниот суд од Фист ја отфрли доктрината наречена „sweat of the brow“ (препотување на веѓата)234, доктрина која обезбедува заштита на авторските права во врска со бази на податоци, врз основа на трудот вложен во составување на компилацијата. Место така, Судот одлучил дека компилациите и базите на податоци ќе бидат под заштита на авторското право само во случај кога тие се уредени и збрани на оригинален начин“235. 2. Engineering Dynamics, Inc. вс Structure Software, Inc. (5th Cir. 1994) „Окружниот суд исто така, го прифатил тестот на „апстракција-филтрацијаспоредба“ за анализа, за утврдување дали компјутерските влезни и излезни формулаци се предмет на заштита на авторското право. Судот го отфрли заклучкот дека компјутерските влезни и излезни формулари не треба да бидат заштитени со авторското право“236. 3. Pacific Film Laboratories вс. Commussioner of Tax (1970) 121 CLR 154, Австралија „Windeyer J го дефинира авторското право: „Тоа не е право врз определена ствар. Тоа е негативно право како што се нарекува, тоа е овластување кое спречува создавање ствари со копирање““237. 4. Apple Computer Inc. вс. Mackintosh Computers Ltd. (1986), 10 CPR (3d) 1 „... најпознат канадски случај во полето на заштитата на авторското право, а се однесува на софтверското авторско право. Судот одлучил дека програмите во силиконските чипови (ROM) се заштитени со Законот за авторско право и префрлањето од изворен код во предметен код претставува облик на преведувачка дејност. Судијата сметал дека процесот на преведување не вклучува изразување идеа во друг облик, туку само израз на идејата само на друг јазик. Преводот е буквална преписка на делата кои се изразени на два различни јазика“238.

234Што во англосаксонската судска пракса околу авторското право означува здобивање со права кои поттекнуваат од самиот факт што создавателот се трудел, без да мора да бил оригинален или креативен, која понатаму е отфрлена; за повеќе, види: http://itlaw.wikia.com/wiki/Sweat_of_the_brow; видено на 20.05.2011; 235Галев, Д-р Гале и Дабовиќ – Анастасовска, Д-р Јадранка (уредници), „Авторско право и сродни права: домашна и меѓународна теорија и практика“, стр. 644; 236Ibidem, стр. 647; 237Ibidem; 238Ibidem, стр. 648; 77

77


Значајна странска судска пракса (од територијата на поранешната СФР Југославија): 1. Жупанички суд во Копривница, Хрватска Гж. 220/07 „Авторското дело е сопствен имот на оној брачен другар кој го ствроил, но имотната корист остварена од авторското дело станува имот стекнат во брак и за него се одлучува спрема законот за регулирање на имотните односи на брачните другари“239. 2. Одлука на Високиот трговски суд на Република Хрватска, бр. Пж. 705/99 од 18.04.2000 г. „Не е допуштено без одобрение на авторот поголемо намалување на илустрација на начин да на истата биде нарушената убавината и складот на цртежот“240. 3. Пресуда на Врховниот суд на Србија Гж. 19/96 од 20.03.1996 г. „Единственоста го прави авторското дело неделиво, па поради тоа и заштитата на тоа дело мора да е единствена“241. 3.2.2. Македонска судска практика Мора да се спомне дека нашиот правен систем не располага со обемна судска практика, поради постоењето на разлика меѓу правната регулатива и можноста за нејзиното остварување во стварниот свет. 1. Пресуда на Врховниот суд на Македонија Гж. 5/81 од 16/09/1981 г. „За стекнување авторство за напишано дело односно за дело од областа на кинематографијата, мора да постои намера односно волја да со превземените дејствија се стекне авторство на делото“242. 2. Решение на Врховниот суд на Македонија, Рев. бр. 224/83 од 20.10.1983 г. „Автобусите на јавниот сообраќај се сметаат за јавни места и постои повреда на авторското право ако за користење на музика по пат на вградени радио апарати во автобусите на тужената работна организација не се отплаќа надоместок на име авторски хонорар“243. 3. Пресуда на Врховниот суд на Македонија, Гж. бр. 3/86 од 04.06.1986 г. „Авторот на фотографија нема право на посебен надоместок за откупените 239Ibiden, стр. 636; 240Ibidem, стр. 635; 241Ibidem, стр. 634; 242Ibidem, стр. 605; 243Ibidem; 78

78


фотографии, кои заради популаризација на музејски постановки се изложени со други експонати снимени без негова согласност во документарен филм“244. 4. Пресуда на Врховниот суд на Македонија, Гж. бр. 16/86 од 16.12.1986 г. „Издавачот на авторското дело е должен на наследниците на авторот да им ја надомести штетата во висината на авторскиот хонорар, доколку делото го издал без договор со нив“245. 5. Пресуда на Врховниот суд на Македонија, Рев. бр. Гж. бр. 2/90 од 13.03.1990 г. „Премачкување на муралот на ѕид од хотелска просторија на хотелот не претставува повреда на авторското право на авторот (тужителот) од членот 28 од Законот за авторското право, бидејќи муралот ја дели правната судбина на ѕидот како дело од хотелскиот објект, и сопственикот на објектот (тужениот) можел да располага во границите на своето овластување (премачкување, преѕидување, поставување на ламперија и сл.)“246.

Оваа последна пресуда е исклучително

проблематична бидејќи ја признава доминантноста на стварната сопственост врз интелектуалната сопственост, и го смета авторското дело за ствар а не за интелектуална творба која е само фиксирана во материјалниот свет. Во ЗАПСП од 2010 ова е исправено, со што сопственикот на стварта на која е фиксирано авторско дело мора да ја понуди на авторот за изработка на копија или за откуп (види член 11 од ЗАПСП).

3.3. Иднината на заштитата на авторското право и сродните права Како што беше обработено во претходниот текст, особено во вториот дел од овој труд, јасно може да се забележи насоката кон која се насочени заложувањата и меѓународните правни вектори околу авторското право и сродните права. Меѓународното право се движи кон сè поригирозно и скоро опсесивно регулирање на спроведувањето на авторските права и с. п. преку три главни постапки: 1. зајакнување и непрестано проширување на правната регулатива, со засилување на казните (па дури и инкриминација место прекршочно гонење, како да кршењето на авторското право е злостор а не причинета штета!), со дополнително регулирање на секаков домен што е конкретно или апстрактно поврзан со авторското право и с. п. (па така, технолошките мерки на заштита, или правните можности за следење на активностите на корисниците на Интернет) меѓутоа, со особен фокус на 244Ibidem, стр. 606; 245Ibidem; 246Ibidem; 79

79


материјалните права кои можат да се пренесат и кои се главните носители на профит. И секако, зголемувањето на времетраењето на заштитата247; 2. преку зајакнување на ефикасноста на системите на следење на кршењата на правата (кои што одат до шпиунирање на корисниците на Интернет, и тоа легално (преку уредување на правната регулатива за да може ова да се оствари), и со воведување на мандаторна проверка на содржините, кои луѓето што патуваат, ги имаат на своите електронски уреди (ACTA)); и, 3. преку активирање на парници кои имаат цел да дејствуваат воспитно преку тоа што се точно насочени кон целната популација: 12годишни деца (главната порака е несомнено до родителите на сите деца кои несомнено би сториле сè да ги заштитат248); поседувачи на сервери кои чуваат само референтни датотеки до пиратизираните содржини, но самите не содржат пиратизирани содржини (случаите со PirateBay и LimeWire се јасен пример – всушност, тоа е исто како да биде оптужен некој што знае каде има нелегално оружје а воопшто не е никако поврзан со истото, само заради тоа што има такво познавање); луѓе кои покажуваат колку е лесно да се пробијат мерките на заштита или кои се трудат да укажат колку се апсурдни овие орвелијански мерки на контрола, па дури и во цел на научни студии (случаите со професорите Димитри Скљаров, Едвард Фелтен, како и момчето Јон Јохансен беа спомнати веќе); и сите останати кои се погодни за оставање пример на останатите. Воедно, тие парници се со астрономски суми, со кои, секако, се обидува да се предизвика тужените да се спогодуваат со тужителите (бидејќи последните најчесто имаат средства да се тужат ad infinitum et ad absurdum; околу истото расправа и професорот Лесиг, во „Слободна култура“), или да трпат казна која ќе биде намалена од страна на судот, меѓутоа, пак ќе биде огромна и несоодветна на нејзината функција. Како резултат на сите овие притисоци, во меѓународното право забележуваме забрзување кон стегањето на контролата на правото врз содржините кои патуваат меѓу корисниците (особено на Интернет), и гледаме промени во уредувањето на авторското право и сродните права во ООН, СОИС, СТО, па дури и ЕУ. Се чини дека единствената контратежа на ова се земјите во развиток кои немаат способност, инфраструктура ниту волја да ги прифатат овие драконски мерки на заштита на авторското право бидејќи од слободното течење на информациите директно им зависат нивните економии во развој, и таквиот потег би бил самоубиствен. Овие земји се далеку поголеми по бројност и по население од развиените земји (доволно е да се спомне дека Индија, 247Лесиг, Лоренс, „Слободна култура“, стр. 215 и стр. 236; 248Околу носењето на нерационални одлуки под страв и поседување на недоволно информации, и манипулирањето со овој човечки интелектуален недостаток пишува и американскиот новинар Ден Гарднер во неговата книга „Ризик: науката и политиката на страв (Risk: The science and politics of fear)“, од 2008 г.; 80

8


Кина, Бразил и земјите од источна Европа спаѓаат во нив за да се каже дека повеќе од половина од светското население нема услови да ги почитува вака поставените мерки за „заштита“ на авторското право), и очигледно се трн во нивното правно око. Во меѓувреме, се носат акти кои продолжуваат да воведуваат агресивна контрола и казни на меѓународно ниво, и по цена на нарушување на јавниот домен и правото на приватност и креативна работа. Па така, постои предложената Директива

за

криминални

мерки

насочени

кон

осигурување

на

спроведувањето на правата од интелектуална сопственост, од 2005 година, која беше избрзано помината на одлучување пред петото проширување на Европската Унија (кое вклучи земји од источна и централна Европа, односно, од кои сите влегуваат во погореспомнатите земји во развој249). Оваа предлог-директива имаше цел да ја надополни Директивата 2004/48/ЕЗ за спроведувањето на правата од интелектуална сопственост, преку воведување на криминални санкции за прекршувачите на правата од интелектуална сопственост, од кои некои беа укинати во крајната верзија, за да може да помине на одлучување во 2004 г., за да се постигне да биде прифатена пред да влезат гореспомнатите земји од проширувањето во истата година. Меѓутоа, најважниот документ кој се однесува на иднината на меѓународното право кое се бави со авторското право и с. п. е ноторниот документ, познат под името АКТА или АФТД (Анти-фалсификаторскиот трговски договор; Anti-Counterfeiting Trade Agreement: ACTA), кој од страна на стручната јавност е оценет како најзбунувачкиот документ досега донесен250. За овој документ се преговара во сомнителна тајност, и уште посомнителна рамка надвор од ООН, СТО и СОИС (со оправдување дека така документот ќе имал најголема флексибилност да биде прифатен од тие што се волни да го спроведуваат), и се очекува да стапи на сила во 2012 година. Главните иницијатори и поддржувачи на овој документ се, очекувано, С.А.Д. и Јапонија, како и ЕУ, а главната цел е да биде прифатен од брзорастечките економии, како Кина, Русија и Бразил251. АФТД е предмет на мноштво критики од научни, интелектуални, трговски, економски, правни... кругови, особено тие кои се бават со одржување на јавниот домен и одржување на слободно патување на информациите. Па така, Џереми Зимерман од француската група за притисок во полза на Интернет слободата (La Quadrature du Net), вели дека: „АФТД ја 249Кипар, Чешката Република, Естонија, Унгарија, Латвија, Литванија, Малта, Полска, Словачка и Словенија; 250Види кај м-р Велјаноска, Памела, „Повреда на авторското право и сродните права со користење на интернет мрежата“ (магистерски труд), 2011; 251Види „The ACTA Fact sheet“; преземено од http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2008/october/tradoc_140836.11.08.pdf; преземено на 22.05.2011; 81

81


продолжува својата кариера под многу шокантни заобиколувања на демократското владеење во веќе постоечката

историја на авторското право и регулативата за

патенти“252. Продолжува м-р Велјаноска: „Една од многуте критики се однесува токму на фактот што царинските службеници ќе треба да ги прегледуваат лаптопите и сите останати електронски уреди на патниците со цел да пронајдат дали постои некое досие со кое се повредуваат правата од интелектуална сопственост, а со тоа и интернет провајдерите ќе бидат принудени да ги шпионираат своите корисници“253. Понатамошна критика има обработено и професорот по право на Универзитетот во Отава, Мајкл Гајст254, како и Маргот Камински, кој потцртува дека АФТД е документ кој се обидува да „1. ... воспоставува нова институција надвор од постоечкото меѓународно право; 2. АФТД (АКТА) го бутка меѓународниот стандард за правото од ИС до нивото на сонот на ИС максималистите; и 3. кога ќе се воспостави инсфраструктурата на делење на информации и на истражување, лоши работи (нарушување на граѓански права) ќе следат“255. Може јасно да се забележи дека АФТД (АКТА) претставува многу контроверзен документ кој јасно ги покажува намерите на развиените земји (во кои е најсилно лобито на големите издавачки и медиумски корпорации, а паралелно и има најразвиена инфраструктура за спроведување на вакви договори). Критиките кои беа упатени кон TRIPS (создавање на вештачка информациска суша, претерување со важност, гетоизирање на земјите во развој...) особено важат и за АФТД. Паралелно на сето ова, С.А.Д. се обидуваат да ја протуркаат „полисата на три постапки“, со кои се овозможува давачот на Интернет услуги да му биде наложено да ја прекине услугата за конкретниот корисник, ако три пати предизвика кршење на авторското право и с. п., и после дадено предупредување. Оваа мерка бара да државните органи или заинтересираните страни имаат увид во активностите на Интернет корисниците, односно, да ги шпиунираат и за нив да држат база на податоци. С.А.Д. се обидуваат оваа полиса да ја протуркаат на меѓународно ниво, и имаат одредени успеси (Франција, В. Британија, Шпанија и Холандија донесоа нацрти за оваа полиса). Идејата е истата. Главните „борци“ на оваа модерна правно-политичка војна се големите издавачки и медиумски корпорации, кои преку своите лобија и агитатори, 252http://euobserver.com/9/29098; видено на 22.05.2011; Преземено од м-р Велјаноска, Памела, Повреда на авторското право и сродните права со користење на интернет мрежата“ (магистерски труд), 2011, стр. 48; 253Ibidem; 254http://www.michaelgeist.ca/content/view/4975/125/; видено на 22.05.2011; 255http://balkin.blogspot.com/2010/04/anti-counterfeiting-trade-agreement.html; видено на 22.05.2011; 82

8


притискаат за смена на правната рамка во своја корист, така кршејќи многу граѓански и основни човекови права (како, приватност, слобода на движење и сл.). Паралелно на сето ова, се развиваат иницијативи кои се заложуваат за слободна размена на информации (спомнатите Copyleft и Креативни заедници се пример), како и интересни групи и притисочни групи кои имаат за цел да не дозволат да се затвори јавниот домен и слободниот проток на информации, што е сериозна закана за денешницата. За жал, не ги поседуваат средствата ниту бројноста да

извршат

барем

еднаков

притисок

во

насока

на

слободата,

а

контра

погореспоменатата. Веројатно иднината ќе се движи во насока на притисоците од страна на големите медиумски и издавачки корпорации, зголемувајќи ја контролата врз јавниот информационен дискурс со цел остварување на максимален можен профит од него.

3.4. Предлог-промени за меѓународната и домашната легислатива Во очиглед на претходното излагање, може да се каже дека материјата околу (заштитата на) авторското право и сродните права е сложена и обемна материја, иако самата како научен правен институт и позитивно правно уредување е релативно млада. Следните чекори кои треба да се преземат во уредувањето на оваа материја треба да се движат во два главни правци: 1. враќање на авторите во главниот фокус на авторското право и с. п., и 2. воспоставување на јасна квалитативна разлика меѓу стварната сопственост и интелектуалната сопственост. 3.4.1. Враќање на авторите во фокусот на авторското право и сродните права Во правецот на враќање на авторите во главниот фокус, ова треба да се изведе на начин со кој ќе се овозможи авторите да имаат поголема контрола врз постапувањето со своите права и поголема контрола врз судбината на своите дела. Односно, ова е во насока на остварување на првиот услов за инспирација на авторите, образложен во главата 1.1.1.: исплатливост. Еден многу важен и погоден начин да се оствари оваа цел е со овозможување поделба на важење на правата по повеќе основи: географски, временски, групен (одредени групи (кластери) на права да важат според назначените услови), наменски, и сл. Околу географскиот основ за поделба на правата, беше спомната состојбата

83

8


со (спроведувањето на) авторското право во земјите во развој (источна Европа, Кина, Индија, Бразил, итн.). Делата во овие земји несомнено се пиратизираат, и тоа нема да се смени во блиска иднина, бидејќи, како што беше аргументирано претходно, земјите во развој имаат потреба од послободен и помалку заштитен тек на информации, бидејќи тој е поефикасен во пренесување на креативност, знаење и вештини, кои се, пак, потребни за нивно целосно оформување како развиени економии. Меѓутоа, меѓународното авторско право бара да воспостават ригорозна рамка во своите правни системи, иако реално тоа е спротивно на нивните интереси. Затоа, тие ја имаат оваа правна рамка воспоставено, меѓутоа, не успеваат да ја спроведат на дело. Но, таа рамка е сосема успешна во сопирање на некои креативни активности кои инаку би биле можни, а кои имаат негативни последици не само за авторите кои потекнуваат од овие земји, туку и за странските! На пример, во случај кога некој филмски продуцент би сакал да употреби песна од англиски музичар, бидејќи таква му била замислата во конкретниот филм кој го работи, тој веројатно нема да го стори тоа, поради тоа што економските средства нема да му овозможат да ги купи овие дела (за кои носителите на нивните права би барале големи суми, навикнати од релативната вредност на нивните права на нивниот сопствен пазар). Веројатно и нема да го купи албумот, per se, на истиот музичар (можеби ќе го пиратизира), меѓутоа, таму кај што би имал реална основа да биде тужен (вклучување на песната во аудиовизуелното дело – филм), не би го употребил. Значи, конкретниот музичар има двоен губиток: неговата песна нема воопшто да биде побарана за на филм, а нема да биде ниту купена. Во случај кога тој музичар би можел да извади лиценца за своето дело, во која ќе има географска поделба на правата (да речеме, во истата уредува дека авторското право на соодветна надокнада важи во државите од западната хемисфера (С.А.Д., западна Европа, Јапонија), меѓутоа не важи за земјите во развој (кои се означени според критериуми на ООН, на пример), или воопшто, сам да си назначи на која територија важи заштитата а на која не, тогаш, конкретниот автор не би ја изгубил индиректната добит од неговото дело, кое тогаш ќе може да биде употребено без надокнада, меѓутоа, сепак ќе биде употребено и ќе му донесе слава и/или внимание на тој автор каде што тој филм би се прикажувал, нешто што би било ограничено или непостоечко во денешната ситуација. Географската поделба би важела за повеќето, ако не сите, исклучиви материјални права (па така, правична надокнада, издавање, позајмување...), и би била назначена по желба на авторот, така ефикасно враќајќи ја контролата на негов терен. Објавувањето на лиценцата може да се стори многу едноставно и лесно, бидејќи со денешниот развиток на технологијата, конкретниот автор може да ја 84

8


објави својата лиценца на Интернет (преку некој систем за лиценцирање, како што е Креативни Заедници, на пример), и секој би можел бесплатно да ја прочита и да види каде и што може да постапува со конкретното дело. Но ова не може да се изведе денес. За воспоставување на географската поделба е потребно воспоставување на правна рамка на меѓународно ниво кое ќе ја дозволи ваквата поделба, и заложувањето за нејзе треба да стане цел на сите залагачи за враќање на фокусот на авторското право кон авторите256. Вториот основ, временскиот, е во функција да го реши проблемот со зголемениот рок на заштита, кој практично има цел да го сузбие јавниот домен. Како можно решение на ова би било дозволување авторот сам да си назначи од кога и до кога важи одредено негово право (или група на негови права), секако, со максимални граници. Па така, авторот да може да назначи дека за неговото дело ќе важи (конкретното или целото) авторско право до првите 15 години за неговото дело, а потоа не важи. Или обратно, да важи по истекувањето на 5 години од создавањето, и после 50 години на пр., при што би можело да се користи слободно во првите 5 години, а потоа да биде заштитено сè до изминувањето на 50 години од создавањето. Максималниот рок на заштита да биде, на пример, истиот што важи денес - 70 години од смртта на авторот (околу рокот на траење на заштитата при немање волја или свесност за сопствено уредување, во текстот од следната глава 3.4.2.). Со ова, повторно, би се воспоставила јасна врска меѓу авторите и нивните дела, кои би одлучувале за своите дела по свое сопствено убедување, и кои би имале подобра позиција при преговори со издавачки и медиумски организации, бидејќи ќе поседуваат пошироки права. Секако, и за ова е потребна меѓународна правна рамка, за спроведувањето да биде успешно и компатибилно меѓу различните правните системи. Третиот основ, групниот, овозможува авторите да назначат групи на права за кои важат одредени услови, други групи на права за кои важат други услови, по свое сопствено убедување. Па така, авторот може да назначи дека, на пример, за правата од групата А, во која спаѓаат правата на издавање, позајмување и изнајмување, нема да важи принципот на слободно користење, и авторот ќе треба да даде дозвола или да прими соодветна надокнада за ваквата употреба на неговото дело. Меѓутоа, за правата од групата Б, во кои спаѓаат: вмножување, јавно соопштување или преработка, да назначи дека важи принципот на слободно користење, или на посебна времеска заштита (спомната погоре), или посебна географска одредница за 256Еден специјален случај постои во правото на ЕУ, поточно, Директивата 93/98/ЕЕЗ и особено Европската конвенција за копродукција, кои уредуваат регионална соработка и географска поделба на важење на одредени услови за копродукцијата и слично; 85

85


слободно користење, и сл. Сето ова би било назначено во лиценцата која авторот би ја издал. Впрочем, ова веќе постои и е идентично како што се постапува со денешните лиценци на Креативни Заедници, каде што авторот може да назначи дека, на пример, дозволува неговото дело да биде слободно користено за слушање/гледање, меѓутоа, не дозволува да биде искористено за комерцијални цели или за преработки, и сл. Последниот основ, наменскиот, е појдовно идентичен и како претходните три. Односно, авторот да му се овозможи да назначува различни услови на користење за различни намени, каде што би важеле сите претходни основи на групирање на намените (географски, временски, групен). Па така, да може да назначи дека за употреба во аудиовизуелно дело важи принципот на слободна употреба, меѓутоа, за продавање на песни сами по себе или аудио-компилации (дискови, Интернет продажба), заштитата останува. Додатно модифицирање би било дека слободната употреба во аудиовизуелно дело важи само на територијата на назначените држави, и важи по или до истекот на одреден број на години од создавањето на делото или неговото регистрирање. Модифицирањето на овие важења за одредени групи на намени е исто така, пожелна можност. Како што беше спомнато и претходно, ова би се остварило со еден систем на регистрација на лиценци и нивно поврзување со конкретното дело за кое важат, сличен кој што веќе постои, познат е и не е изведен од било каква државна иницијатива – Креативни Заедници. Тоа би требало да го побие аргументот дека изведувањето на ваков систем би било многу скапа и сложена процедура која не би се исплатела. Секако, ова би важело кога авторот би си го регистрирал делото (од едноставна причина да се знае за кое дело се работи и за каква лиценца се работи поврзана со него), односно, кога би покажал волја да си ги уреди правата на друг начин. Во сите други случаи, ќе важат позитивните законски прописи за заштитата на авторското право и с. п. 3.4.2. Воспоставување јасна разлика меѓу стварната сопственост и интелектуалната сопственост Интелектуалната сопственост не може да се поистовети со стварната сопственост. Ова беше образложено во глава 1.1. Оттаму, ниту заштитата за интелектуалната сопственост не може да биде слична или да стреми да се движи кон ригорозноста на заштитата на стварната сопственост, особено бидејќи се работи за интелектуални ентитети, кои не ни можат да се заштитат per se, а ниту настануваат 86

8


независно од други исти такви. Вториот услов за инспирација на авторите, обработен во главата 1.1.1., е достапност на инспирација. А инспирацијата, како што беше прикажано во неколку наврати претходно, во виртуелно сите случаи доаѓа од искусување на други авторски дела. Ова природно носи до заклучокот дека авторските дела треба да бидат достапни до поширокиот општествен дискурс бидејќи денешната технологија овозможува скоро неограничена креативна дејност а популацијата е далеку поумешна во манипулација на технологијата и има потенцијал да биде далеку покреативна во просек. А ова е директно поврзано со потребата од воспоставување на јасна разлика меѓу стварната и интелектуалната сопственост. Оваа потреба треба да се оствари на следниве начини: либерализирање на модусот на заштита на авторското право од аспект на временскиот период, воведување на потребна регистрација при назначување на погореспомнатата лиценца (види глава 3.4.1.) и при либерализација на временската заштита од претходниот став, и воспоставување на потесен значаен дел од авторското дело (при одлучување за сличност со некое друго). Преку либерализирање на модусот на временската заштита на авторското право и с.п. се овозможува што повеќе дела да влезат во јавниот домен, и да служат како основа за инспирација и креативна работа за новите дела. Времетраењето на заштитата на авторското право бележи постојан раст, што веќе беше расправано во претходниот текст, а и од страната на еминентни научници кои се занимаваат со авторското право, како професорот Лоренс Лесиг. Главното оправдување беше дека така се „заштитуваат авторите“, меѓутоа, знаејќи ја ситуацијата, поверојатно е дека така се заштитуваат тие кои е најверојатно дека ќе завршат со правата врзани за делата кои носат профит – односно, издавачките и медиумските куќи. Ова пак, предизвикува постепено намалување на дискурсот на јавниот домен, кој е есенцијален почетен предуслов за поголемиот дел од креативната работа. Со либерализација на временската заштита на два начина: со дозволување авторите да си назначат од кога и до кога им важи заштитата (кога имаат волја да го уредат), и преку воведување на мешан систем на заштита (кога немаат волја да го уредат); ќе се овозможи повторно јавниот домен да заживее и да влијае позитивно кон креативната работа на веќе постоечките и новите автори. За уредувањето на конкретното времетраење по волја на авторите беше расправано во претходната глава (3.4.1.). Кога се работи за основната рамковна временска заштита, далеку поефикасна стимулација за креативната работа ќе служи воведување на мешан систем на заштита, мешавина од континенталниот (заштита со создавање) и англосаксонскиот (заштита со регистрација) систем. Односно, да биде уредено на 87

87


следниов начин: при непостоење на волја за сопствено уредување од страна на авторот, почетната заштита која ќе започне со создавањето на делото, да трае некоја фиксна бројка од 20-40 години. По овој датум, авторот (или носителот на правата) да треба да се регистрира за да ја продолжи заштитата за сопственото дело, и да мора да ја обновува на секои 10 години, сè до максималната граница од 30-50 години по смртта на авторот. Ова би овозможило за многу дела, за кои авторите веќе не се заинтересирани да им ја обновуваат заштитата, а ниту нивните издавачки куќи не можат да остварат некаков значителен профит од нив, да влезат во јавниот домен по автоматизам и да служат за следна креативна работа. Регистрацијата при назначување лиценца спомната погоре ќе се поклопи со мешаниот систем на временска заштита, кој е предложен тука, и кој бара регистрација по некое време. Регистрацијата е потребна за да се има валидна правна основа и сигурност да се користат правата назначени во лиценцата, и да може да се водат спорови околу истата. А зголемувањето на дела во јавниот домен самото по себе ќе донесе стеснување на значајниот дел при спорови, бидејќи многу повеќе дела ќе има во јавниот дискурс кои ќе можат да бидат приложени како извор на некое земено делче, при одредени тужби за кражба.

88

8


ЗАКЛУЧОК

Развитокот на технологијата е експоненцијален, и како таков, е далеку побрз од развитокот на стекнување на вештини од страна на луѓето за снаоѓање со нови информации, а е неспоредливо побрз од биолошката човечка еволуција, која ја условува големината и капацитетот на човековиот ум. Природно, човекот користи и развива алатки (технологија) која му овозможува да ги надмине овие сопствени ограничувања.

Новите

генерации

стануваат

сè

повешти

во

користење

на

технологијата за создавање на нови дела и за манипулација со содржините кои им доаѓаат од најразлични извори, што е очекувано. Во исто време, големите издавачки и медиумски корпорации се обидуваат да го затворат овој канал на слободна креативност, со тоа што се обидуваат да ја насочат креативноста да тече главно во насока на нивен профит, и да се остварува преку рамката кои тие самите ќе ја постават. Ова носи до воведување на драконски мерки за прекршителите на авторското право, па дури и инкриминации; понатаму, доведува до нарушување на основното човеково право на приватност, бидејќи сè повеќе им се овозможува на наводно засегнатите страни да го следат однесувањето на корисниците на содржини, во однос на своите електронски уреди и Интернет. Оваа насока на движење е веќе активирана, има добиено критична маса, и е тешко да се сопре. Нејзиното сопирање пред да достигне застрашувачки димензии мора да започне што порано и што посилно. Особено зашто главните залагачи за овие орвелијански мерки се државите и индустриите кои го должат својот почетен развиток токму на постоењето на слободен проток на информации и широк јавен домен. Меѓународното право кое се однесува на авторското право и сродните права никогаш порано не било толку активно и динамично, што е очекувано бидејќи никогаш порано содржината и информациите не носеле толку важна улога во севкупниот човеков развиток. Воедно, се случуваат и многу други промени на технолошко ниво. Кон крајот на првата третина од овој век се очекува да се види целосно функционална вештачка интелигенција, а до средината на истиот век, се очекува таа вештачка интелигенција да го надмине целиот заеднички човечки капацитет, и која, и те како, ќе биде креативна. Несомнено нè очекуваат интересни времиња и големи промени во поглед на авторското право, кое е за очекување дека ќе го смени својот облик во скоро непрепознатлива форма, при крајот на овој век.

89

8


КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТУРА

1.

„Karanovic and Nikolic“ Law office, „Focus on Intellectual property “, Белград,

2008 2.

Donaldson, Michael C., „Clearance copyright“, 1996

3.

European Intellectual Property Review Issue 4 – 2008

4.

Guide to the Copyright and Related Rights treaties by WIPO

5.

Mc John, Stephen M. , „Intellectual Property“, 2003

6.

Bently, L. и Sherman, B., „Intellectual Property Law, second edition“, 2004

7.

Jennifer, Davis Msc, PhD, „Intellectual Property Law, second edition“, 2005

8.

Llewelyn, Margaret, PhD, „Intellectual Property Quarterly Issue 1“, 2008

9.

Blair, Roger D., и Cotter, Thomas F., „Intellectual Property: Economic and Legal

Dimensions of Rights and Remedies“, 2005 10.

Seville, Catherine, „The Internalisation of Copyright Law: Books, Buccaneers and

the Black Flag in the Nineteenth Century“, 2006 11.

Ficsor, Mihály, „The Law of Copyright and the Internet: The 1996 WIPO Treaties,

their Interpretation and Implementation“, 2002 г. 12.

Поленак –Аќимовска, Мирјана, Д-р. и други, „Авторско право и сродни права

– Коментар и прилози Скопје“, 2007 13.

Поленак –Аќимовска, Мирјана, Д-р., „Авторско право и сродни права -

Меѓународни извори Скопје“, 2006 14.

Дабовиќ-Атанасовска, Јадранка, Д-р. и Пепељугоски, Валентин, Д-р.,

„Авторско право“, Скопје, 2006 15.

Бернска конвенција за заштита на книжевните и на уметничките дела, 1886

година 16.

Дабовиќ-Атанасовска, Јадранка, Д-р. и Пепељугоски , Валентин, Д-р., „Право

на интелектуална сопственост“, Скопје, 2008 17.

Стојановиќ, Бранислав, „Прирачник за авторско и сродни права“, 2008

18.

Светска (Универзална) конвенција за авторско право, 1952

19.

Дабовиќ-Атанасовска, Јадранка, Д-р. и Ненад Гавриловиќ, „Меѓународни

стандарди за авторско правна заштита и домашното авторско право“, Правник бр.171-172, Скопје, 2006 20.

Наумовски, Гоце, Доц. Д-р. и Докмановиќ, Мишо, Асс. М-р., „Право и 90

9


информатичка технологија“, Скопје, 2008 21.

Договор на Светската организација на интелектуална сопственост за авторски

права, 1996 22.

Закон за авторското право и сродните права, Сл. Весник на Р. Македонија 115/2010

23.

Закон за авторското право и сродните права, Сл. Весник на Р. Македонија

47/96 24.

Закон за царинските мерки за заштита на правата од интелектуална

сопственост, Сл. Весник на Р. Македонија 38/05 25.

Закон за културата, Сл. Весник на Р. Македонија 31/98

26.

Конвенција за дистрибуција на сигналите за пренос на програми преку

сателити, 1974 27.

Конвенција за заштита на фонограмски продуценти од недозволено од

недозволено умножување на нивните фонограми, 1971 28.

Кривичен законик на Република Македонија, Сл. Весник на Р. Македонија

37/96 29.

Лесиг, Лоренс, „Слободна култура“, Њу Јорк, 2004

30.

Меѓународна конвенција за заштита на уметниците изведувачи,

фонограмските продуценти и радиодифузни организации, 1961 година 31.

Милер, Џефри, „Паречкиот ум“, Њу Јорк, 2010

32.

Поленак –Аќимовска, Мирјана, Д-р. и други, „Интелектуална сопственост и

Индустриска сопственост“, Скопје, 2004 33.

Идрис, Камил Елтајед, Д-р., „Интелектуалната сопственост - моќна алатка за

економски растеж“, 2004 34.

Прајм, Теренс, Д-р. и други, „Европско право на интелектуална сопственост“,

2009 35.

Спогодба за трговските аспекти на правата од интелектуална сопственост

TRIPS, 1994 36.

Устав на Република Македонија

37.

http://law.unh.edu/thomasfield/ipbasics/copyright-on-the-internet.php

38.

http://mason.gmu.edu/~montecin/copyright-internet.htm

39.

http://www.alai.org

40.

http://www.enisa.europa.eu

41.

http://www.eur-lex.europa.eu

42. http://www.regulations.gov 43. http://www.softver.org.mk 91

91


44. http://www.wikipedia.org 45. http://www.wipo.int 46. http://www.wto.org

92

92


Правна рамка за заштита на авторското право на меѓународно, европско и македонско ниво  

Во овој труд ќе бидат обработени мерките и методите на заштита на авторските права. Притоа, ќе се постави обид да се одбранат следните две г...

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you