Page 1

Ο Μακεδονικός Αγώνας (μέρος 1ο) : Τα πρόδρομα γεγονότα (18701893) Καηα ηηο δεθαεηίεο ηνπ 1830-40 ξώζνη επηζηήκνλεο άξρηζαλ λα δηαηππώλνπλ κηα ζεηξά από ζεσξίεο θαη απόςεηο πνπ ραξαθηεξίδνληαη από έληνλε εζληθηζηηθή θηινινγία, κηά θίλεζε γλσζηή αξγόηεξα σο Παλζιαβηζκόο. ΢ηόρνο ηεο ε ελόηεηα θαη εμύςσζε ησλ ζιαβηθώλ ιαώλ πνπ εμαπιώλνληαλ ζην κεγαιύηεξν ηκήκα ηεο Αλαηνιηθήο Δπξώπεο, κε πξνεμάξρνληεο ηνπ Ρώζνπο. ΢ύληνκα, απηέο νη ζεσξίεο βξήθαλ απήρεζε ζε επηζηήκνλεο ηεο Γύζεο θαη θπξίσο ζηελ Καζνιηθή Δθθιεζία, ε νπνία πξνζπαζνύζε λα εμππεξεηήζεη δηθνύο ηεο ζηόρνπο εηο βάξνο ηεο Οξζνδνμίαο. Οη κόληκεο ηκπεξηαιηζηηθέο βιέςεηο ηεο Ρσζίαο λόηηα βξήθαλ ην ηδενινγηθό ηνπο ππόβαζξν θαη πιένλ ζηξέθνληαλ ελαληίνλ ηεο Οζσκαληθήο Απηνθξαηνξίαο ζην όλνκα ηεο πξνζηαζίαο ησλ ρξηζηηαληθώλ ιαώλ ζην εζσηεξηθό ηεο. Σν 1853-56 δηαδξακαηίζηεθε ν 11νο θαηά ζεηξά Ρσζνηνπξθηθόο Πόιεκνο, γλσζηόο σο Κξηκατθόο Πόιεκνο θαζώο νη πεξηζζόηεξεο κάρεο έγηλαλ ζηελ ρεξζόλεζν ηεο Κξηκαίαο. ΢ύκκαρνη ηεο Σνπξθίαο ήηαλ ε Αγγιία, ε Γαιιία θαη ην Βαζίιεην ηεο ΢αξδελίαο, πνπ πξνσζνύζαλ κε αλάινγν ηξόπν ηε δηθή ηνπο παξνπζία ζηελ Αλαηνιηθή Μεζόγεην θαη ελαληηώλνληαλ ζηηο ξώζηθεο βιέςεηο. Ο πόιεκνο έιεμε κε λίθε ησλ ζπκκάρσλ, αιιά ν ΢νπιηάλνο ππνρξεώζεθε λα παξαρσξήζεη δηάθνξα πξνλόκηα ζηνπο ππόδνπινπο ρξηζηηαλνύο ηεο Απηνθξαηνξίαο κε ην Γηάηαγκα Υάηηη Υνπκαγηνύλ (1856). Έθηνηε, ε Ρσζία επηδίσμε κε έληνλν δήιν ηελ εζληθηζηηθή αθύπληζε ησλ λόηησλ ζιαβηθώλ θύισλ θαη ηδηαίηεξα ηεο Βνπιγαξίαο, πνπ είρε αηνλήζεη κεηά από ηόζνπο αηώλεο Σνπξθνθξαηίαο. Βνύιγαξνη επηζηήκνλεο ζηέιλνληαλ γηα ζπνπδέο ζηελ Αγία Πεηξνύπνιε θαη επέζηξεθαλ ώζηε λα εμαπιώζνπλ ηνλ ζιαβηθό εζλνθπιεηηζκό. Έηζη, ην εζληθό ζπλαίζζεκα ησλ Βνπιγάξσλ γξήγνξα άξρηζε λα παίξλεη κεγάιεο δηαζηάζεηο θαη ζηξεθόηαλ, εθηόο ησλ Σνύξθσλ, ελαληίνλ ηνπ Παηξηαξρείνπ ηεο Κσλζηαληηλνύπνιεο. Η ίδπςζη ηηρ Βοςλγαπικήρ Εξαπσίαρ


Ο πξώηνο βνύιγαξνο έμαξρνο Ηιαξίσλ (1800-1884)

Μεηά ην Υάηηη Υνπκαγηνύλ, ην Παηξηαξρείν αξρηθά θξάηεζε κηα κεηξηνπαζή πνιηηηθή απέλαληη ζηηο ήδε εκθαληδόκελεο αληηδξάζεηο ησλ Βνπιγάξσλ. Σν 1858 πξαγκαηνπνηήζεθε ζπλέιεπζε αληηπξνζώπσλ ζην Παηξηαξρείν, ζηελ νπνία ζπκκεηείραλ θαη Βνύιγαξνη. Όκσο, νη ππεξβνιηθέο αμηώζεηο ηνπο γηα ζρεδόλ πιήξε απηνλόκεζε ηνπ βνπιγαξηθνύ θιήξνπ θαη επέθηαζή ηνπ ζηηο ιεγόκελεο κηθηέο πεξηνρέο, δήισλαλ μεθάζαξα ηνλ εζλνθπιεηηθό ραξαθηήξα ηνπο. Σν Παηξηαξρείν αληηπξόηεηλε έλα ζρέδην 15 άξζξσλ κε αξθεηέο ππνρσξήζεηο, πνπ έγηλε αξρηθά δεθηό από ηε κεηξηνπαζή κεξίδα ησλ Βνπιγάξσλ αιιά ηειηθά απνξξίθζεθε. Αθνινύζεζε κηα ζεηξά δηαβνπιεύζεσλ πνπ ζα θαζόξηδαλ ζε πνηεο επαξρίεο ζα ηνπνζεηνύληαλ βνύιγαξνη ηεξείο, ππν ηε ζθέπε πάληα ηνπ Παηξηαξρείνπ. Σν 1867 ην δήηεκα θάλεθε πσο ζα ιπζεί κεηά ηηο πξνηάζεηο ηνπ Παηξηάξρε Γξεγνξίνπ ΢η’ γηα απηνδηνηθνύκελε βνπιγαξηθή εθθιεζία ζηηο βόξεηεο πεξηνρέο, πνπ ζα είρε όκσο πλεπκαηηθνύο δεζκνύο κε ην Παηξηαξρείν[1]. Οκνίσο κε ηα πξνεγνύκελα, ην ζρέδην απηό απνξξίθζεθε θαη ε νζσκαληθή δηνίθεζε ύζηεξα από ξσζηθέο πηέζεηο αλαγλώξηζε κε θηξκάλη ηνπ 1870 ηελ Απηνθέθαιε Βνπιγαξηθή Δθθιεζία κε επηθεθαιή έμαξρν. Σν θηξκάλη όξηδε ηε δηθαηνδνζία ηεο Δμαξρίαο αλάκεζα ζηελ νξνζεηξά ηνπ Αίκνπ θαη ηνλ Γνύλαβε καδί κε ηελ Γνβξνπηδά, ελώ επεθηάζεθε αξγόηεξα δπηηθά ζηελ δώλε ησλ ΢θνπίσλ, ηνπ Κηνπζηεληίι, ηεο Αρξίδαο θαη ησλ Βειεζζώλ. Από ηηο παξαπάλσ πεξηνρέο εμαηξνύληαλ ε παξαζαιάζζηα πεξηνρή ηεο Βάξλαο, ε Φηιηππνύπνιε, ε ΢ηελήκαρνο θαη ηα γύξσ ρσξηά ηνπο, όπνπ δνύζαλ ειιεληθνί πιεζπζκνί[2]. Ζ Παλνξζόδνμε ΢ύλνδνο πνπ ζπγθιήζεθε ην 1872 θήξπμε σο ζρηζκαηηθή ηελ Βνπιγαξηθή Δμαξρία ιόγσ ηνπ θαζαξά εζλνηηθνύ ραξαθηήξα ηεο θαη ηεο κε κλεκόλεπζεο [1] Υ. Παπαζηάζεο, Ζ Δθθιεζία θαη ν Μαθεδνληθόο Αγώλαο, ΢πκπόζην Μαθεδνληθνύ

Αγώλα (1984), ΗΜΥΑ, Θεζ/λίθε, 1987, ζ. 64-66 [2] Δ. Κσθόο, Ο Διιεληζκόο ζηελ πεξίνδν 1869-1881, από ην ηέινο ηεο Κξεηηθήο

Δπαλάζηαζεο ζηελ πξνζάξηεζε ηεο Θεζζαιίαο, Δθδνηηθή Αζελώλ, Αζήλα, 1981, ζ.


ηνπ Παηξηάξρε θαηα ηηο ιεηηνπξγίεο, γεγνλόηα παξάηππα ζύκθσλα κε ηελ νξζόδνμε παξάδνζε. Έηζη, πξνθιήζεθε ην ζρίζκα ζηελ Αλαηνιηθή Οξζόδνμε Δθθιεζία πνπ εμππεξεηνύζε ζπλάκα ηα ζπκθέξνληα ησλ Οζσκαλώλ, θαζώο απνθεύρζεθε πξνο ην παξόλ ε θνηλή δξάζε ησλ ρξηζηηαλώλ ελαληίνλ ηνπο. Δπίζεο, ν άθξαηνο εζλνθπιεηηζκόο ηεο Δμαξρίαο θαζόξηζε ζε απόιπην ζρεδόλ βαζκό ηελ ηαύηηζε ηεο έλλνηαο ηνπ εμαξρηθνύ κε απηή ηνπ Βνύιγαξνπ. Γελ είλαη ηπραίν πνπ ε ίδξπζε ηεο Βνπιγάξηθεο Δθθιεζίαο απνηειεί ηελ απαξρή ηνπ Μαθεδνληθνύ Εεηήκαηνο, πνπ ζα κεηαηξαπεί ζε έλνπιε αληηπαξάζεζε θαηα ηηο επόκελεο δεθαεηίεο. Η Σςνθήκη ηος Αγ. Σηεθάνος και ηο Σςνέδπιο ηος Βεπολίνος

Ζ ππνγξαθή ηεο ζπλζήθεο ηνπ Αγίνπ ΢ηεθάλνπ κεηαμύ ηνπ ΢αθβέη Παζά θαη ηνπ ξώζνπ πξέζβε ζηελ Κσλζηαληηλνύπνιε Ν. Ηγλαηίεθ (Μαξ 1878)

Σα ρξόληα κεηά ηελ ίδξπζε ηεο Δμαξρίαο παξαηεξείηαη κηα ζπλερήο πξνζπάζεηα δηείζδπζεο ησλ Βνπιγάξσλ όιν θαη λνηηόηεξα. Ξεθηλά ε αλνηθνδόκεζε βνπιγάξηθσλ ζρνιείσλ θαη ν δηνξηζκόο εμαξρηθώλ δαζθάισλ θαη ηεξέσλ, αθόκε θαη ζε πεξηνρέο πνπ ην βνπιγάξηθν ζηνηρείν ήηαλ κεηνςεθηθό, όπσο ε Καζηνξηά. Οη Οζσκαλνί παξαβιέπνπλ ηηο δξάζεηο ησλ εμαξρηθώλ ελαληίνλ ηνπ ειιεληζκνύ θαη αγλννύλ ηηο αληηδξάζεηο ησλ θαηά ηόπνπο παηξηαξρηθώλ κεηξνπνιηηώλ. Παξάιιεια, ε ξνπκάληθε πξνπαγάλδα επηδίσμε ηελ εζλνινγηθή ηαύηηζε ησλ Βιάρσλ ηνπ ειιεληθνύ ρώξνπ κε Ρνπκάλνπο ηεο Μνιδνβιαρίαο, έηζη ξνπκάληθα ζρνιεία θάλνπλ ηελ εκθάληζή ηνπο. Οη ειιεληθέο θνηλόηεηεο πξνζπάζεζαλ λα αληηκεησπίζνπλ ηελ δηπιή πξόθιεζε κε ηελ ίδξπζε αξθεηώλ ζρνιείσλ. Όκσο, ε θαηάζηαζε ησλ ειιεληθώλ πιεζπζκώλ ηεο Μαθεδνλίαο επηδελώζεθε άξδελ ιίγν πξηλ ηελ θήξπμε ηνπ Ρσζζνηνπξθηθνύ πνιέκνπ ην 1877. Άηαθηνη ηνπξθαιβαλνί ιεζηέο από ηελ πεξηνρή ηεο Γίβξαο επσθειήζεθαλ ηε γεληθόηεξε αλαξρία πνπ επηθξαηνύζε ζην εζσηεξηθό ηεο Απηνθξαηνξίαο θαη πξνέβεζαλ ζε εθηεηακέλεο επηδξνκέο ελαληίνλ ησλ ειιεληθώλ νηθηζκώλ ηεο Βνξεηνδπηηθήο Μαθεδνλίαο, πνπ κπνξνύλ λα ζπγθξηζνύλ κόλν κε απηέο πνπ έγηλαλ ηνλ πξνεγνύκελν αηώλα θαηά ηα Οξισθηθά. ΢ηελ πεξηνρή ηεο Καζηνξηάο δνινθόλεζαλ ηνλ πξόθξηην ηεο Βαζηιεηάδαο θαη ιεειάηεζαλ ηα ρσξηά Βιάζηε, Δκπόξην θαη Δξάηπξα (΢έιηηζα)[3]. Δπίζεο, ηελ πόιε ζπλέρηζαλ λα δηνηθνύλ ηνπξθαιβαλνί [3] Κ. Βαθαιόπνπινο, Ο βόξεηνο ειιεληζκόο θαηά ηελ πξώτκε θάζε ηνπ

Μαθεδνληθνύ Αγώλα (1878-1894). Απνκλεκνλεύκαηα Αλαζηάζηνπ Περεώλα, ΗΜΥΑ, Θεζ/λίθε, 1983, ζ. 75


ηνπάξρεο[4], νη νπνίνη εθάξκνδαλ θαηαδπλαζηεπηηθέο πξαθηηθέο θαη έθαλαλ αθόξεηε ηε δσή ησλ Διιήλσλ. ΢ηελ Βνπιγαξία μέζπαζε επαλάζηαζε ην 1876 πνπ πλίγεθε ζην αίκα θαη είρε σο απνηέιεζκα ηε ζύγθιεζε δηάζθεςεο ζηελ Πόιε κεηαμύ ησλ δπηηθώλ δπλάκεσλ θαη ηεο Σνπξθίαο. Γεληθά, ε Δπξσπατθή Γύζε αθνινπζνύζε από ηόηε κηα ηδηάδνπζα θηινβνπιγάξηθε πνιηηηθή ζηελ πεξηνρή, επεξεαζκέλε από παλζιαβηθέο κειέηεο, πιαζηνύο εζλνινγηθνύο ράξηεο θαη ηελ πινύζηα δξάζε ησλ Βνπιγάξσλ πξνπαγαλδηζηώλ[5], πνπ ήζειε λα πεξηνξίζεη ηελ επηξξνή ηεο Ρσζίαο. Πξνηάζεθε ε ίδξπζε δύν απηόλνκσλ βνπιγάξηθσλ επαξρηώλ κε έδξεο ηελ ΢όθηα θαη ην Σύξλνβν, αιιά ε Σνπξθία αληέδξαζε. ΢ε ιίγνπο κήλεο θεξύρζεθε ν Ρσζζνηνπξθηθόο πόιεκνο από ηνλ ηζάξν Αιέμαλδξν Β’ ηνλ Απξίιην ηνπ 1877 θαη δηάξθεζε έλα ρξόλν. Ζ Οζσκαληθή Απηνθξαηνξία ρσξίο ηελ βνήζεηα ησλ Μεγάισλ Γπλάκεσλ ήηαλ ζρεδόλ πξνδηεγξακκέλν πσο ζα γλώξηδε ηελ ήηηα. ΢ην πιεπξό ηεο Ρσζζίαο ηάρζεθαλ νη ππόδνπιεο βαιθαληθέο εζλόηεηεο (Βνπιγαξία, Ρνπκαλία, ΢εξβία, Μαπξνβνύλην), νη νπνίεο επειπηζηνύζαλ ζε αλεμαξηεζία αλ ληθνύζε ε Ρσζία. Ζ βαξηά ήηηα ησλ Οζσκαλώλ είρε σο απνηέιεζκα ηελ ηαπεηλσηηθή γη’ απηνύο ΢πλζήθε ηνπ Αγίνπ ΢ηεθάλνπ (3 Μαξηίνπ 1978), πνπ ππνγξάθεθε ζην πξνάζηην ηεο Πόιεο Άγηνο ΢ηέθαλνο κεηαμύ ηνπ ξώζζνπ πξέζβε Ηγλαηίεθ θαη ηνπ ΢αθβέη Παζά. Σα άξζξα ηεο ζπλζήθεο πξνέβιεπαλ ηελ αλεμαξηεζία ηεο ΢εξβίαο, ηεο Ρνπκαλίαο θαη ηνπ Μαπξνβνπλίνπ, ελώ παξαρσξνύζαλ απηνλνκία ζηελ Βνζλία Δξδεγνβίλε θαη ηε Βνπιγαξία. Δηδηθόηεξα ζηελ ηειεπηαία παξαρσξήζεθαλ δπζαλάινγα κε ηνλ πιεζπζκό ηεο εδάθε, εηο βάξνο θπξίσο ησλ ειιεληθώλ ζπκθεξόλησλ. Μ’ απηόλ ηνλ ηξόπν έγηλαλ νινθάλεξεο νη πξνζπάζεηεο ηεο Ρσζίαο λα δεκηνπξγήζεη έλα ηζρπξό παξάγνληα ζηελ πεξηνρή ελαληίνλ ησλ Σνύξθσλ, πνπ ζα ιεηηνπξγνύζε παξάιιεια σο δηθό ηεο ππνρείξην ζηα Βαιθάληα. Όζνλ αθνξά ηνλ Καδά ηεο Καζηνξηάο πεξλνύζε ζρεδόλ εμ’ νινθιήξνπ ζηελ απηόλνκε Βνπιγαξία, εθηόο νξηζκέλσλ λνηίσλ ηκεκάησλ.

[4] Ο ζεκαληηθόηεξνο θαη απηαξρηθόηεξνο ηνπάξρεο ηεο Καζηνξηάο ήηαλ ν

ηνπξθαιβαλόο ΢αρίλ Μπέεο πνπ είρε πάξεη ην πξνζσλύκην ‘’Κνζηνύξεο’’. Γηνηθεζε ηελ πόιε γηα 50 πεξίπνπ ρξόληα από ηα ηέιε ηεο δεθαεηίαο ηνπ 1820 σο ηα κέζα ηεο δεθαεηίαο ηνπ 1870. [5] Υαξαθηεξηζηηθή είλαη ε ίδξπζε ηνπ Βαιθαληθνύ Κνκηηάηνπ ζην Λνλδίλν, πνπ ζηελ

νπζία πξνπαγάλδηδε κόλν ππέξ ησλ βνπιγαξηθώλ αμηώζεσλ


Σα ζύλνξα ηεο κεγάιεο απηόλνκεο Βνπιγαξίαο πνπ πξνέβιεπε ε ΢πλζήθε ηνπ Αγ. ΢ηεθάλνπ (1878). ΢ηελ πεξηνρή ηεο Καζηνξηάο ην ζύλνξν νξηδόηαλ κε ηε γξακκή Κιεηζνύξα - Άξγνο Οξεζηηθό - Πεληάβξπζνο - Γξάκκνο, κε ην βόξεην ηκήκα λα πξνζέξρεηαη ζηελ απηόλνκε Βνπιγαξία θαη ην κηθξόηεξν λόηην λα παξακέλεη ζηελ Οζσκαληθή Απηνθξαηνξία.

Ζ ειιεληθή ζπκκεηνρή ζην ΢πλέδξην ηνπ Βεξνιίλνπ κε πξνεμάξρνληα ηνλ Θ. Γειηγηάλλε

Ζ αληίδξαζε από ηελ ειιεληθή πιεπξά ήηαλ έληνλε. Τπνβιήζεζαλ πνιιά ππνκλήκαηα δηακαξηπξίαο πνπ πξνβιεκάηηζαλ ηε Ρσζία [6]. Αθόκε, νη όξνη [6] Δ. Κσθόο, Ζ Δπαλάζηαζηο ηεο Μαθεδνλίαο θαηά ην 1878, ΗΜΥΑ, Θεζ/λίθε, 1969,

ζ. 38


ηεο ζπλζήθεο απνξξίθζεθαλ από ηηο δπηηθέο δπλάκεηο, θαζώο θνβήζεθαλ ηελ κνλνκεξή ιύζε εηο όθεινο ησλ Ρώζσλ. Έηζη, ηνλ Ηνύλην ηνπ 1878 ζπθιήζεθε ην ΢πλέδξην ηνπ Βεξνιίλνπ, όπνπ ζπκκεηείραλ εθπξόζσπνη από όια ηα εκπιεθόκελα θξάηε (δπηηθέο θαη θεληξηθέο επξσπατθέο δπλάκεηο, Ρσζία, Σνπξθία, βαιθαληθά θξάηε). Δθεί απνθαζίζηεθε ν δξαζηηθόο πεξηνξηζκόο ησλ βνπιγαξηθώλ εδαθώλ θαη ε ίδξπζε ηεο απηόλνκεο Αλαηνιηθήο Ρσκπιίαο. Γηα ηελ Διιάδα πξνβιεπόηαλ ζε ζεσξεηηθή βάζε ε δηεπζέηεζε ηεο ζπλνξηθήο γξακκήο κε ηελ Σνπξθία, πνπ έιεμε ηξία ρξόληα αξγόηεξα κε ηελ πξνζάξηεζε ηεο Θεζζαιίαο.

Ππώϊμερ ελληνικέρ δπάζειρ και η Επανάζηαζη ηος 1878

Ο Α. Περεώλ (1836-1913) απνηέιεζε αλακθηζβήηεηα ηελ θπξίαξρε κνξθή ηνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλα ζηελ Γπηηθή Μαθεδνλία θαηά ηελ πξώτκε πεξίνδν κέρξη ην 1890

Όια ηα παξαπάλσ κπνξεί λα κε ζρεηίδνληαη άκεζα κε ηελ πεξηνρή ηεο Καζηνξηάο αιιά παξαηίζεληαη γηα λα δσζεί ζπλνπηηθά ην ππόβαζξν πνπ νδήγεζε ζηνλ έλνπιν αγώλα γηα ηε Μαθεδνλία ηηο επόκελεο δεθαεηίεο. ΢ην εμήο ζα αλαθεξζνύκε θπξίσο ζηα γεγνλόηα πνπ πξνεγήζεθαλ θαη επαθνινύζεζαλ ζην άκεζν πεξηβάιινλ ηεο πόιεο. Κπξηάξρε κνξθή γηα ηελ Καζηνξηά ζηελ επνρή πνπ εμεηάδνπκε είλαη ν Αλαζηάζηνο Περεώλ (1836-1913), ν νπνίνο ήηαλ κνζρνπνιίηηθεο θαηαγσγήο θαη γελλήζεθε ζηελ Αρξίδα. Μεηά ηηο ζπνπδέο ηνπ ζε Αρξίδα, Μνλαζηήξη θαη Αζήλα (θαη κεηά από κηα πξνζσξηλή θπιάθηζε θαηά ηελ ζηάζε ηνπ Ναππιίνπ ελαληίνλ ηνπ βαζηιηά), ηνπνζεηήζεθε ην 1862 σο δάζθαινο ζηελ Κιεηζνύξα[7]. Δθεί, ζπλδέζεθε κε ηνλ βνγαηζηώηε ηαηξό Ησάλλε Αξγπξόπνπιν (1852-1920), ν νπνίνο πξηλ ηελ εγθαηάζηαζή ηνπ ζηελ Κιεηζνύξα είρε [7] Κ. Βαθαιόπνπινο, Ο βόξεηνο ειιεληζκόο θαηά ηελ πξώτκε θάζε ηνπ

Μαθεδνληθνύ Αγώλα (1878-1894). Απνκλεκνλεύκαηα Αλαζηάζηνπ Περεώλα, ΗΜΥΑ, Θεζ/λίθε, 1983, ζ. 354-373


ζπνπδάζεη ζηελ Αζήλα θαη είρε εξγαζηεί γηα θάπνην δηάζηεκα ζηελ Κσλζηαληηλνύπνιε[8]. Ζ ζύγθξνπζε ησλ δύν κε ηελ θηινξνπκάληθε κεξίδα ηεο θσκόπνιεο θαη ηνλ Α. Μαξγαξίηε ήηαλ αλαπόθεπθηε. Αθόκε, πνιεκήζεθαλ ηδηαίηεξα από ηνλ πξντζηάκελν ηεο Καζνιηθήο ΢ρνιήο ησλ Λαδαξηζηώλ ηνπ Μνλαζηεξίνπ Φαβεξηάι, θαζώο ε νπλίηηθε πξνπαγάλδα ήδε είρε εμαπισζεί θαη πξνζπαζνύζε λα πξνζπιεηίζεη ζιαβόθσλνπο θαη βιαρόθσλνπο πιεζπζκνύο.

Ο βνγαηζηώηεο ηαηξόο Η. Αξγπξόπνπινο (1852-1920), πνπ πξσηνζηάηεζε ζηνπο αγώλεο ησλ θιεηζνπξαίσλ έλαληη ζηε ξνπκαληθή πξνπαγάλδα

Σν 1865 ν Περεώλ ηνπνζεηείηαη ζην Διιεληθό ΢ρνιείν ηεο Καζηνξηάο θαη ζπλεξγάδεηαη κε ηνλ θνξεζηώηε ηαηξό Η. ΢ηώκν (1835-1890) θαη έιιελεο πξνθξίηνπο. Μάιηζηα, ην 1867 εγείηαη κηαο κπζηηθήο Δζληθήο Δπηηξνπήο πνπ ζπκκεηείραλ ν γπκλαζηάξρεο ηνπ Μνλαζηεξίνπ Ν. Φηιηππίδεο, νη ηαηξνί Η. Αξγπξόπνπινο θαη Η. ΢ηώκνο, νη έκπνξνη Α. θαη Μ. Σζηξιήο από ην Νπκθαίν (Νεβέζθα) θαη ν επεηξώηεο Θ. Παζρίδεο. Απηή είρε σο ζθνπό ηελ νξγάλσζε θαη ηελ ρξεκαηνδόηεζε ειιεληθήο εμέγεξζεο ζηελ πεξηνρή θαη είρε πάξεη ην πξνζσλύκην ‘’Νέα Φηιηθή Δηαηξεία’’. Σν 1872 ηδξύεηαη ν Φηιεθπαηδεπηηθνο ΢ύιινγνο Καζηνξηάο ππό ηελ πξνεδξεία ηνπ Μεηξνπνιίηε Νηθεθόξνπ θαη ηε ζπκκεηνρή ηνπ Α. Περεώλ, πνπ είρε ζηόρν ηελ εθπαηδεπηηθή πξόνδν ηεο επαξρίαο, ηελ ίδξπζε θαη ηε ρξεκαηνδόηεζε ειιεληθώλ ζρνιείσλ θαη νηθνηξνθείσλ[9] [10]. Παξάιιεια βέβαηα πξνζπαζνύζε λα εκπνδίζεη ηηο πξνζπάζεηεο ίδξπζεο βνπιγάξηθσλ ζρνιείσλ ζηελ πεξηνρή. Παξόκνηνο ζύιινγνο είρε ηδξπζεί πξνεγνπκέλσο ζην Άξγνο Οξεζηηθό θαη αξγόηεξα ζηελ Κιεηζνύξα θαη ην Βνγαηζηθό. Μεηά ηνλ ζάλαην ηνπ Μεηξνπνιίηε ν ΢ύιινγνο πεξηέπεζε ζε αηνλία κέρξη ηελ θαηάξγεζή ηνπ ην 1876. Αθόκε, πξνζσπηθνί [8] Ν. ΢ηώθεο, Ο καθεδνλνκάρνο ηαηξόο Ησάλλεο Αξγπξόπνπινο (1852-1920) κέζα

από ηηο ζειίδεο κηαο αλέθδνηεο εμηζηόξεζεο ηνπ βίνπ θαη ηεο εζληθήο δξάζεο ηνπ, ΢πλέδξην Μαθεδνληθόο Αγώλ. 100 ρξόληα από ηνλ ζάλαην ηνπ Παύινπ Μειά (2004), Θεζ/λίθε, 2006, ζ. 195, 196


αληίπαινη ηνπ Περεώλ θαηάθεξαλ ηελ απνκάθξπλζε ηνπ από ηελ Καζηνξηά θαη ηνλ δηνξηζκό ηνπ ζηελ Κνδάλε.

Ο ΢ηέθαλνο Γξαγνύκεο (1842-1923). Ζ νηθνγέλεηα Γξαγνύκε είρε θαηαγσγή από ην Βνγαηζηθό, αιιά κεηνίθεζε ζηηο αξρέο ηνπ 19νπ αη. ζηελ Αζήλα. Ο ΢ηέθαλνο πήξε ελεξγό ξόιν ζηνλ Μαθεδνληθό Αγώλα ήδε από ην 1878 κε ηελ ίδξπζε καθεδνληθήο επηηξνπήο. Αξγόηεξα, δηεηέιεζε πξσζππνπξγόο ηεο Διιάδαο γηα θάπνην κηθξό ρξνληθό δηάζηεκα.

Ζ θαηάζηαζε ζην Διιεληθό Κξάηνο εθείλε ηελ επνρή ραξαθηεξηδόηαλ από πνιηηηθή αζηάζεηα θαη μέλεο πηέζεηο. Σνλ Ηαλνύαξην ηνπ 1878 επηρεηξήζεθε ε πξνώζεζε ηνπ ζηξαηνύ ζηνλ Γνκνθό, εθηόο ησλ ζπλόξσλ, πνπ όκσο αλαθιήζεθε ακέζσο. Σν ίδην δηάζηεκα ηδξύζεθε ζηελ Αζήλα επηηξνπή Μαθεδόλσλ ππό ηνλ ΢ηέθαλν Γξαγνύκε (κε θαηαγσγή από ην Βνγαηζηθό) γηα ηελ νξγάλσζε επαλάζηαζεο ζηε Μαθεδνλία. Ζ πξνπαξαζθεπή ηνπ αγώλα ζηε Γπηηθή Μαθεδνλία γίλεηαη έθδειε κέζα από επηζηνιέο, ππνκλήκαηα θαη δηακαξηπξίεο[11]. Σνλ Φεβξνύξην ηνπ 1878 πεξηνδεύεη εδώ ν άγγινο αζηπλνκηθόο δηεπζπληήο ηεο Θεζζαινλίθεο H. Synge θαη αλαθνηλώλεη όηη ε πεξηνρή ζα πεξηέιεζεη ζηελ απηόλνκε Βνπιγαξία ύζηεξα από ηελ ζπκθσλία Αγγιίαο – Ρσζίαο[12]. Ζ επηηξνπή ησλ Μαθεδόλσλ ηεο Αζήλαο ζπγθεληξώλεη ππξνκαρηθά θαη εζεινληέο. Μεηαμύ ησλ εζεινληώλ νη πξνεξρόκελνη από ηελ επαξρία Καζηνξηάο : Α. Παληνιέσλ, Γ. Γθίθαο, Υ. Γάλνο, Α. Βνύδαο, Α. θαη Μ. [11] Η. Ννηάξεο, Αξρείν ΢ηέθαλνπ Νηθ. Γξαγνύκε. Αλέθδνηα έγγξαθα γηα ηελ

Δπαλάζηαζε ηνπ 1878 ζηε Μαθεδνλία, ΗΜΥΑ, Θεζ/λίθε, 1966 [12] Δ. Κσθόο, Ζ Δπαλάζηαζηο ηεο Μαθεδνλίαο θαηά ην 1878, ΗΜΥΑ, Θεζ/λίθε, 1969,

ζ. 197


Γεκεηξίνπ, Α. Οηθνλόκνπ, Λ. Αζαλαζίνπ, Γ. Μαλέιιεο, Π. Αζαλαζίνπ [13]. Σαπηόρξνλα μεζπά ε επαλάζηαζε ζε Όιπκπν θαη Γπηηθή Μαθεδνλία. Ο Κ. Γνπκπηώηεο απνβηβάδεηαη κε 600 εζεινληέο ζηελ Πηεξία θαη κε ηε ζύκπξαμε ηνπ επηζθόπνπ Κίηξνπο θαη ηνπηθώλ πξνθξίησλ ηδξύνπλ ηελ Πξνζσξηλή Κπβέξλεζε Οιύκπνπ. Γηα ιίγεο εκέξεο ειέγρνπλ ηελ πεξηνρή από ηα Σέκπε σο ηνλ Κνιηλδξό, αιιά ν ηνπξθηθόο ζηξαηόο θαηαζηέιεη ην θίλεκα θαηαζηξέθνληαο εθ ζεκειίσλ ην Ληηόρσξν (4 Μαξηίνπ 1878) [14]. Οη επαλαζηάηεο θαηαθεύγνπλ ζηελ λόηηα Διιάδα θαη ππνγξάθεηαη ε αλαθσρή ζην ΢κόθνβν Καξδίηζαο, κε ηελ παξέκβαζε ηεο Αγγιίαο. ΢ηε Γπηηθή Μαθεδνλία ν Ησζήθ Ληάηεο ζπγθεληξώλεη επαλαζηάηεο ζην όξνο Βνύξηλν λόηηα ηεο ΢ηάηηζηαο θαη αλαθεξύζεηαη ε ‘’Πξνζσξηλή Κπβέξλεζηο ηεο ελ Μαθεδνλία Δπαξρίαο Διηκείαο’’ κε πξόεδξν ηνλ Η. Κνβαλδάξν θαη γξακκαηέα ηνλ Α. Περεώλ. ΢ηελ πεξηνρή Καζηνξηάο – Φιώξηλαο εκθαλίδνληαη νη νπιαξρεγνί Β. Ενύξθαο, ΢ηέθνο, Ν. Νηαιίπεο, Ν. Καξάηδαο, Ν. Μάηζνο, Μάιακνο, Ν. Γθίδαο, Λ. Αλδξένπ θαη Ν. Κνξδίζηαο, πνπ κάρνληαη ελαληίνλ ησλ ηνύξθσλ Μπέεδσλ[15]. Οη Σνύξθνη θαη νη Σνπξθαιβαλνί πξνέβεζαλ ζε αληίπνηλα, παξά ηελ ακλεζηεία ησλ επαλαζηαηώλ πνπ είρε δσζεί ζην ΢κόθνβν. Ζ επαλάζηαζε ζηε Γπηηθή Μαθεδνλία δελ θαίλεηαη όκσο λα είρε ην αηκαηεξό ηέινο απηήο ηνπ Οιύκπνπ.

Ζ ζεκαία ησλ Γπηηθνκαθεδόλσλ θαηά ηελ επαλάζηαζε ηνπ 1878 ζην όξνο Βνύξηλν

Οη επαλαζηάηεο ζπλέρηζαλ λα δξνπλ κε αληαξηνπόιεκν ζηνπο δπζπξόζηηνπο όγθνπο ηνπ Βηηζίνπ, ηνπ Άζθηνπ, ηνπ Βνύξηλνπ, ηνπ Σξηθιάξηνπ, ηνπ Γξάκκνπ θαη ησλ Οληξίσλ, πεηπραίλνληαο κεγάιεο λίθεο ελαληίνλ ησλ αηάθησλ Σνπξθαιβαλώλ θαη ηνπ ηαθηηθνύ νζσκαληθνύ ζηξαηνύ. Ζ έιιεηςε βνήζεηαο θαη ν ρεηκώλαο ηεξκάηηζε ηειηθά ηε δξάζε ησλ νπιαξρεγώλ ηνλ Γεθέκβξην ηνπ 1878 κεηά από δεθάκελν αγώλα. Ζ επαλάζηαζε είρε απνηύρεη αιιά ην εζηθό πιήγκα ζηελ νζσκαληθή δηνίθεζε ήηαλ ζαθέο, θαζώο δηαθαηλόηαλ νινέλα θαη πεξηζζόηεξν ε αδπλακία ηεο λα ειέγμεη ηηο εμεγέξζεηο ζηελ πεξηνρή. [13] Η. Ννηάξεο, Αξρείν ΢ηέθαλνπ Νηθ. Γξαγνύκε. Αλέθδνηα έγγξαθα γηα ηελ

Δπαλάζηαζε ηνπ 1878 ζηε Μαθεδνλία, ΗΜΥΑ, Θεζ/λίθε, 1966, ζ. 57 [14] Δ. Κσθόο, Ο Δπίζθνπνο Κίηξνπο Νηθόιανο θαη ε Δπαλάζηαζε ηνπ 1878: ηα

αλέθδνηα απνκλεκνλεύκαηά ηνπ, πεξ. Μαθεδνληθά 20 (1980), ΔΜ΢, Θεζ/λίθε, ζ. 193-208


Παξάιιεια, ε δξάζε ησλ Βνπιγάξσλ πεξηνξίζηεθε θάπσο ηα επόκελα ρξόληα θαη ζπλαληνύζε αληηδξάζεηο από ηνπο γεγελείο θαηνίθνπο. Πησεωνικά Όπσο πξναλαθέξζεθε, ζηηο παξακνλέο ηνπ Ρσζνηνπξθηθνύ πνιέκνπ άηαθηνη Σνπξθαιβαλνί ηεο Γίβξαο πξνέβεζαλ ζε εθηεηακέλεο ιεειαηηθέο επηδξνκέο πνπ θξάηεζαλ κέρξη ην 1882. Παξάιιεια, βνπιγάξηθα αληάξηηθα ζώκαηα δξνύζαλ ζηηο πεξηνρέο ησλ ΢εξξώλ, ηνπ Μειελίθνπ, ηεο Γξάκαο θαη ηεο ΢ηξώκληηζαο, ππνζηεξηδόκελα από βνύιγαξνπο πξάθηνξεο θαη ηνλ ππάιιειν ηνπ ξσζηθνύ πξνμελείνπ ζηε Θεζζαινλίθε Μπόζθν. Σν 1879 έθαλαλ ηελ πξώηε εκθάληζή ηνπο ζηα Κνξέζηεηα, ιεειάηεζαλ αξθεηνύο νηθηζκνύο θαη ζπιήθζεζαλ από ηνπο Σνύξθνπο. Καηά ηελ αλάθξηζή ηνπο νκνιόγεζαλ πσο αλήθαλ ζηα ζώκαηα εζλνθξνπξάο ηεο Αλαηνιηθήο Ρσκπιίαο θαη ζηάιζεθαλ λα ππεξαζπίζνπλ ηηο ‘’βνπιγάξηθεο’’ επαξρίεο από ηα ειιεληθά αληάξηηθα ζώκαηα[16]. ΢πλνπηηθά, νη ληόπηνη ειιεληθνί πιεζπζκνί ηεο πεξηνρήο αληηκεηώπηδαλ εθηόο ηηο παξαπάλσ επηδξνκέο, ηηο ζπνξαδηθέο ηνύξθηθεο απζαηξεζίεο, ηηο ερζξηθέο αλαθνξέο ησλ μέλσλ απεζηαικέλσλ ζηελ Μαθεδνλία , ηελ εθπαηδεπηηθή πξνπαγάλδα Βνπιγάξσλ θαη Ρνπκάλσλ, αθόκε θαη ηηο ιεζηείεο ειιήλσλ θιεθηώλ. Οη Οζσκαλνί θξαηνύζαλ κηα κεηαβαιιόκελε ζηάζε απέλαληη ζηνπο εμαξρηθνύο, άιινηε ερζξηθή θαη άιινηε αλεθηηθή ή ππνζάιπηνπζα, όπσο θαηά ηελ πξαμηθνπεκαηηθή πξνζάξηεζε ηεο Αλαηνιηθήο Ρσκπιίαο ηνλ ΢επηέκβξην ηνπ 1885.

Ζ νηθία ηνπ Α. Περεώλ ζηελ πιαηεία ηνπ Νηνιηζό ζηελ Καζηνξηά, όπνπ δηαηάρζεθε έξεπλα από ηνλ Κηαλή Μπέε. ΢ήκεξα ζηεγάδεη ην Μνπζείν Μαθεδνληθνύ Αγώλα ηεο πόιεο

To 1882 ν Α. Περεώλ παξαηηείηαη από ηε ζέζε δαζθάινπ πνπ θαηείρε θαη αθνζηώλεηαη πιήξσο ζηα εζληθά δεηήκαηα. Αιιεινγξαθνύζε ζπλερώο κε ηηο πξνμεληθέο αξρέο Μνλαζηεξίνπ θαη Θεζζαινλίθεο, πξνζπαζώληαο λα νξγαλώζεη θαη λα ζπληνλίζεη ηνλ εζληθό αγώλα. Ηδηαίηεξεο ζρέζεηο αλαπηύζζεη κε ηνπο νπιαξρεγνύο Μπξνύθα θαη Καξαλανύκε, πνπ ζπλέρηζαλ λα δξνύλ ζηελ πεξηνρή, εμνπιίδνληάο ηνπο κε όπια θαη πνιεκνθόδηα. ΢πλεξγάηεο ηνπ [16] Κ. Βαθαιόπνπινο, Ο βόξεηνο ειιεληζκόο θαηά ηελ πξώτκε θάζε ηνπ

Μαθεδνληθνύ Αγώλα (1878-1894). Απνκλεκνλεύκαηα Αλαζηάζηνπ Περεώλα, ΗΜΥΑ, Θεζ/λίθε, 1983, ζ. 79


ζηελ Καζηνξηά νη ηαηξνί Η. Αξγπξόπνπινο, Η. ΢ηώκνο θαη Α. Βνύδαο, ν Β. Γηακαληόπνπινο, νη αδειθνί Ωξνινγόπνπινη, ν Ν. Σνπηνπληδήο, ν Η. Παπακαληδάξεο θαη πιήζνο άιισλ πξνθξίησλ θαη έκπηζησλ ρσξηθώλ πνπ εθηεινύζαλ ρξέε κπζηηθώλ ηαρπδξόκσλ[17]. Όινη απηνί, καδί κε ζεκαίλνληα πξόζσπα ηεο Κιεηζνύξαο, ηνπ Βνγαηζηθνύ, ηνπ Νπκθαίνπ θαη ηνπ Μνλαζηεξίνπ είραλ κπεζεί ζηε κπζηηθή νξγάλσζε ηνπ Περεώλα. Βαζηθόο ερζξόο απνηεινύζε ν πξάθηνξαο ηνπ Μαθεδνλνξνπκαληθνύ Κνκηηάηνπ Α. Μαξγαξίηεο, πνπ είρε σο κνλαδηθό ζηόρν ηελ εμάπισζε ηεο ξνπκαληθήο πξνπαγάλδαο θαη ηελ ππνλόκεπζε ησλ ειιεληθώλ θηλήζεσλ κε θάζε πηζαλό κέζν. Γηα ηνλ ιόγν απηό πξνζεηαηξηδόηαλ επί κνλίκνπ βάζεσο ηνπο νζσκαλνύο κπέεδεο, ηνπο εμαξρηθνύο θαη ηνπο μέλνπο απεζηαικέλνπο ζην Μνλαζηήξη, πνπ δηαθξηλόηαλ γηα ηα αλζειιεληθά θξνλήκαηά ηνπο. Σνλ Ηαλνπάξην ηνπ 1887, κεηά από πξνδνζία ηνπ Μαξγαξίηε, ν πξνζσπηθόο ηνπ θίινο Κηαλή Μπέεο δηαηάδεη θαη’ νίθνλ έξεπλα ζην ζπίηη ηνπ Περεώλ ζηελ Καζηνξηά. Οη ηνύξθνη ρσξνθύιαθεο δελ θαηάθεξαλ λα εληνπίζνπλ ηνλ θξπκκέλν νπιηζκό νύηε ηελ αιιεινγξαθία, παξ’ όια απηά ζπιιακβάλνπλ ηνλ ηδηνθηήηε γηα έλα βηβιίν κε ειιεληθά εζληθηζηηθά πνηήκαηα [18]. Με ηαπηόρξνλεο ελέξγεηεο ηνπ Υαιήι Ρεθάη Παζά θαηόπηλ ππνδείμεσλ ηνπ Μαξγαξίηε γίλνληαη εθηεηακέλεο ζπιιήςεηο ζε όιε ηε Γπηηθή Μαθεδνλία. Από ηελ πεξηνρή ηεο Καζηνξηάο πξνζάρζεθαλ επαλεηιεκκέλα ζην Μνλαζηήξη αξθεηά άηνκα, ηδίσο από ηελ Κιεηζνύξα, θαη κεηά από αλαθξίζεηο επηβιήζεθαλ δηάθνξεο πνηλέο από ηα έθηαηα ζηξαηνδηθεία. Ζ απνπζία ζνβαξώλ ελνρνπνηεηηθώλ ζηνηρείσλ νδήγεζε ζε κηθξέο πνηλέο θπιάθηζεο, εμνξίαο ή ρξεκαηηθνύ πξνζηίκνπ [19]. Ο Περεώλ εμνξίζηεθε γηα πέληε ρξόληα ζηελ Πηνιεκαΐδα ηεο Ληβύεο, απ’ όπνπ απέδξαζε. ΢ηε ζπλέρεηα εξγάζηεθε σο δάζθαινο ζηελ Αζήλα θαη επέζηξεςε ζηελ Καζηνξηά ην 1908, όπνπ θαη πέζαλε. Οη γεληθόηεξεο αλαηαξξαρέο θαη ηα θύκαηα ζπιιήςεσλ πνπ έγηλαλ ην δηάζηεκα 1887-90 ζηελ πεξηνρή ηεο Βνξεηνδπηηθήο Μαθεδνλίαο είλαη γλσζηά ζηε ζύγρξνλε επνρή κε ηνλ όξν ‘’Περεσληθά’’.

[17] ν.π, ζ. 405, 406 [18] ν.π, ζ. 427-429 [19] ν.π, ζ. 241-244


Ο Υαιίι Ρεθάη Παζάο (1820-1901) δηεηέιεζε Βαιήο ηνπ Μνλαζηεξίνπ θαηά ηελ πεξίνδν ησλ Περεσληθώλ (1887)

Μεηά ην 1890 γίλεηαη αθόκα πεξηζζόηεξν αηζζεηή ε παξνπζία ησλ Βνπιγάξσλ θαη Ρνπκάλσλ ζηνλ καθεδνληθό ρώξν. Οη ζπλερείο πηέζεηο ζηελ νζσκαληθή εμνπζία έρνπλ σο απνηέιεζκα ηελ ίδξπζε 4 βνπιγαξηθώλ επηζθνπώλ ζηελ Αρξίδα, ηα ΢θόπηα (1890), ην Νεπξνθόπη θαη ηα Βειεζζά (1894), όπσο θαη ηελ απόθαζε ίδξπζεο ξνπκάληθεο επηζθνπήο ζην Μνλαζηήξη, πνπ ηειηθά δελ πινπνηήζεθε. Οη ειιεληθνί πιεζπζκνί ηεο βόξεηαο Μαθεδνλίαο απνκνλώλνληαη θαη ζηαδηαθά δηαθεύγνπλ λόηηα ή εθβνπιγαξίδνληαη. ΢θνδξέο ηαξαρέο μεζπνύλ ην 1890-91 ζε Νπκθαίν θαη Κιεηζνύξα ιόγσ ηεο πξνζπάζεηαο ησλ ξνπκαληδόλησλ λα θαηαιάβνπλ εθθιεζίεο. Δθηόο ηνπ Α. Μαξγαξίηε πξνζπιεηηζηηθή δξάζε ζηελ πεξηνρή αλαιακβάλνπλ ηέζζεξηο ηεξείο, κεηαμύ ησλ νπνίσλ ν Ν. Πνπέζθνπ ηεο Κιεηζνύξαο[20]. Απηή ηελ πεξίνδν ε ζηάζε ησλ Οζσκαλώλ είλαη ηδηαίηεξα ειαζηηθή πξνο ηηο επεθηαηηθέο βιέςεηο ησλ εμαξρηθώλ, κε απνηέιεζκα ηε ξαγδαία εμάπισζή ηνπο ηα επόκελα ρξόληα, θαη ερζξηθή πξνο ην Παηξηαξρείν Κσλζηαληηλνύπνιεο κε ηελ θαηάξγεζε πνιιώλ πξνλνκίσλ.

πεγέο εηθόλσλ: [20] ν.π, ζ. 308


αξρείν Μνπζείνπ Μαθεδνληθνύ Αγώλα Θεζζαινλίθεο αξρείν Ηζηνξηθνύ Λανγξαθηθνύ θαη Φπζηθήο Ηζηνξίαο Μνπζείνπ Κνδάλεο S. Tefvik, Devlet-i-Aliye-i Osmaniye ve Yunan muharebesi (ηνπξθ), Istanbul, 1899 panoramio.com en.wikipedia.org (public domain) [9] Δ. Κνπηζηαύηεο, Ο Φηιεθπαηδεπηηθόο ΢ύιινγνο Καζηνξηάο (1872-1876),

Θεζ/λίθε, 2010, ζ. 62-72 [10] Ηδξπηηθά κέιε ηνπ Φηιεθπαηδεπηηθνύ ΢πιιόγνπ Καζηνξηάο ήηαλ νη: Μεηξνπνιίηεο Νηθεθόξνο, Η. ΢ηώκνο, Α. Περεώλ, Ν. Γξάζθαο, Γ. Καξακπίλαο, αδειθνί Σδηάηηα, Θ. ΢θνύηαξεο, Η. Ατβάδεο, Η. Ηζηδσξίδεο θαη Η. Παπακαληδάξεο. [15] Α. Κσζηόπνπινο, Ζ ζπκβνιή ηεο Γπηηθήο Μαθεδνλίαο εηο ηνπο απειεπζεξσηηθνύο αγώλαο ηνπ έζλνπο, ΢ύλδεζκνο Γξακκάησλ θαη Σερλώλ Ννκνύ Κνδάλεο, Θεζ/λίθε, 1970, ζ. 150, 151

Ο Μακεδονικός Αγώνας μέρος 1ο  

Η ίδπςζη ηηρ Βοςλγαπικήρ Εξαπσίαρ [2] Δ. Κσθόο, Ο Διιεληζκόο ζηελ πεξίνδν 1869-1881, από ην ηέινο ηεο Κξεηηθήο Δπαλάζηαζεο ζηελ πξνζάξηεζε η...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you