__MAIN_TEXT__

Page 18

Immunologie Onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut (NHI) en Amsterdam UMC hebben het afweersysteem van ons brein verder ontrafeld. Zij keken naar het uiterlijk, de locatie en de functie van T-cellen. Meer inzicht kan wellicht leiden tot betere therapieën tegen hersenziekten, zoals multiple sclerose en hersentumoren. Door John Ekkelboom

Illustratie: Herman Geurts

Brein heeft eigen strijd­ krachten Wetenschappers van het NHI en Amsterdam UMC doen al jaren gezamenlijk onderzoek naar microgliacellen. Zij isoleren deze vuilopruimers van de hersenen uit donorweefsel van de Nederlandse Hersenbank. In die geprepareerde stukjes weefsel ontdekten zij ook de aanwezigheid van T-cellen. Deze toevallige bevinding bracht Joost Smolders en Jörg Hamann op het idee deze afweercellen van het brein nader te bestuderen. Smolders is onderzoeker bij het NHI en arts in opleiding tot neuroloog in het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis in Nijmegen en Hamann immunoloog van Amsterdam UMC. Hun onderzoek heeft uiteindelijk geleid tot een publicatie in de novemberuitgave van Nature Communications.

Strak afgestelde balans

Smolders vertelt dat hun onderzoek vrij uniek is vanwege de manier waarop de Nederlandse Hersenbank is georganiseerd. “Het hersenweefsel krijgen we al binnen enkele uren na overlijden van de donor. Op dat moment kun je er nog levende cellen uithalen. Tot nu toe is dergelijk onderzoek vooral gedaan op gefixeerd materiaal, waardoor je bijvoorbeeld geen functionele testen kunt doen met de T-cellen. Omdat vrijwel alle donoren patiënten met een hersenaandoening zijn, hebben we ons beperkt tot hersenweefsel waarin geen afwijkingen zaten. We willen eerst weten hoe die T-cellen functioneren in een

18

normale, gezonde situatie.” Over het afweersysteem van de hersenen is weinig bekend. Nog relatief kort geleden werd gedacht dat het helemaal niet bestond. Inmiddels is duidelijk dat ons brein wel over zo’n strijdbaar leger beschikt. Het gaat immers om een zeer kwetsbaar orgaan, legt Smolders uit. “Je wilt ziekteverwekkers buiten de deur houden, maar je wilt ook voorkomen dat er ontstekingsreacties ontstaan die de zenuwcellen in de hersenen beschadigen. Dus soms is het belangrijk om ontstekingen toe te laten en soms moet je ze juist afremmen. Dat vraagt om een strak afgestelde balans van het afweersysteem. Wij wilden weten welke rol de T-cellen daarin spelen.” De onderzoekers bestudeerden de aanwezigheid van moleculen op het oppervlak van de afweercellen. Opvallende vinding was volgens Smolders dat vrijwel alle T-cellen rondom de bloedvaten in de hersenen blijven hangen. “In de rest van het lichaam zitten ze meer verspreid. Blijkbaar heeft ons brein er baat bij als de afweerreactie beperkt blijft tot die compartimenten. Verder zagen we dat het geheugencellen zijn. Ze zijn al eerder in actie gekomen tijdens afweerreacties in het lichaam. We weten dat de hersenen interessant zijn voor allerlei virussen. Daarom vermoeden we dat de T-cellen door de bloed-hersenbarrière zijn

gegaan en om er vervolgens te blijven. Ze houden daar de controle om te voorkomen dat virussen in het brein actief worden.”

Remming doseren

Hamann en Smolders deden samen met hun collega’s nog een bijzondere ontdekking. Zij zagen dat op de T-cellen de eiwitten CTLA-4 en PD-1 aanwezig waren. Dat zijn de receptoren waarvan de Nobelprijswinnaars voor de geneeskunde van 2018 – de Japanner Tasuku Honjo en de Amerikaan James Allison – ooit hebben ontdekt dat ze geactiveerde T-cellen afremmen. Smolders: “We hebben een hoge expressie van deze receptoren op de T-cellen uit de hersenen aangetoond. Nu richten we ons op de moleculen die ervoor zorgen dat die handremmen worden aangetrokken. Bij een MS-patiënt hebben we inmiddels aangetoond dat deze ‘handrem-aantrekkers’ – de liganden – versterkt aanwezig zijn. De volgende stap is te kijken of er daadwerkelijk een relatie bestaat tussen de receptoren die de T-cellen afremmen en de liganden. Mocht dit zo zijn, dan kun je een therapie ontwikkelen waarmee je de handrem kunt aantrekken. We beperken ons eerst tot MS maar ook andere hersenaandoeningen zouden in aanmerkingen kunnen komen, zoals hersentumoren. In dit laatste geval mag de handrem juist iets losser.”

december 2018

Profile for Amsterdam UMC

AMC Magazine  

AMC Magazine  

Advertisement