Page 1

ПОРЕЧАНИТЕ.

Македонското Порече 1932-1933 во етнографската документација на Јозеф Обрембски

1


2


ПОРЕЧАНИТЕ.

Македонското Порече 1932-1933 во етнографската документација на Јозеф Обрембски

Скопје, декември, 2017 НУ Музеј на Македонија

1


Амбасадата на Република Полска во Скопје искрено им се заблагодарува на почесниот конзул на Република Полска во Охрид, Коста Костовски, и на книгоиздателството „Култура“ од Скопје и неговиот извршен директор Ана Костовска за финансиската поддршка на оваа публикација. Ambasada RP w Skopje wyraża serdeczne podziękowania Panu Koście Kostovskiemu, Honorowemu Konsulowi RP w Ochrydzie, oraz Wydawnictwu „Kultura” i Pani Dyrektor Anie Kostovskiej za finansowe wsparcie niniejszej publikacji.

Насловна фотографија: Јозеф Обрембски за време на теренските истражувањa во Порече „Муабет со пријател-информатор“ Фотографија на задната корица: Требовле. Етнографот за време на јадење Zdjęcie na przedniej stronie okładki: Józef Obrębski podczas badań terenowych na Poreczu „Pogawędka z przyjacielem-informatorem” Zdjęcie na tylniej stronie okładki: Trebowle. Etnograf podczas jedzenia

2

Сите фотографии направени од Јозеф Обрембски што се употребени на изложбата потекнуваат од фондот на Department of Special Collections & University Archives, W.E.B. Du Bois Library, University of Massachusetts Amherst и се објавуваат со негова согласност.


Јозеф Обрембски, исклучителниот полски антрополог кој ја избрал Македонија за место на своите антрополошки истражувања, повторно нèѐ потсетува на нашата должност да се свртиме кон нашето минато и од таму, како појдовна точка, да ги следиме промените што ни се случуваат. Претходно, во 2002-та година, Институтот за старословенска култура во Прилеп, со особена заложба на проф. Танас Вражиновски, свечено ја одбележа 70-годишнината од престојот на Јозеф Обрембски во областа Порече (1932-1933), со објавување на текстовите произлезени од неговото теренско истражување, како и со организирање на меѓународна научна конференција посветена на овие текстови и поттикот што тие го предизвикале кај современите истражувачи. Кога дошол во Македонија, се настанил во селото Волче и се втиснал во секојдневниот живот на селаните. Во согласност со востановената практика на антрополозите, Обрембски очекувал дека ќе наиде на заедница која сèѐ уште не е допрена од влијанието на модерниот живот. Имено, очекувал да се сретне со една традиционална заедница која е исклучително ретка на просторот на Европа. Тој се соочил со големо патријархално семејство составено од родителите, нивните синови, заедно со жените и децата, како и немажените ќерки, во кое јасно се поделени машките и женските улоги, со очигледна инфериорност на вторите. Сепак, открива едно поле во кое жената ја компензира својата инфериорност во семејството – нејзе и е доделена доминантна улога во обредноста насочена кон семејната заедница и особено таа е супериорна во доменот на магијата. Оттаму и Обремски ќе разграничи два слоја во семејната организација – световен и сакрален и два домена на одговорност во семејството – на мажот му припаѓа световната одговорност, додека на жената сакралната одговорност. Јозеф Обрембски, со своето истражување во едно изолирано подрачје во Македонија ја исполнил својата научна цел да ги истражува енклавите на едноставната општествена организација на европскиот простор, но едновремено тој ги поставува основите на нашите антрополошки истражувања, обезбедувајќи огромен емпириски материјал од кој може да се тргне при следење на општествената промена од триесеттите години наваму. Во оваа пригода би сакал да изразам голема благодарност до Неговата Екселенција, г. Јацек Мултановски, амбасадор на Република Полска во Република Македонија, и г-ѓа Кинга Нетман – Мултановска за сесрдната поддршка при реализација на изложбата: „Поречаните. Македонското Порече 1932-1933 во етнографската документација на Јозеф Обрембски“ во Музејот на Македонија. Авторката на изложбата, проф. Ана Енгелкинг од Полската академија на науките, ја поздравувам со желба за понатамошен успех во толкување на делото на големиот истражувач, полскиот етнолог Јозеф Обремски. Гордан Николов в.д. директор НУ Музеј на Македонија 3


Józef Obrębski, wybitny polski antropolog, który wybrał Macedonię jako miejsce do swoich badań, znów przypomina nam o obowiązku, abyśmy zwrócili się w stronę przeszłości i czerpiąc z niej, śledzili przemiany, które właśnie następują. Wcześniej, w 2002 roku, Instytut Kultury Starosłowiańskiej w Prilepie, przy szczególnym zaangażowaniu prof. Tanasa Vrażinovskiego, uroczyście obchodził 70. rocznicę przybycia Józefa Obrębskiego w region Porecza (1932-1933), publikując teksty będące wynikiem jego badań terenowych, a także organizując międzynarodową konferencję naukową poświęconą tym pracom oraz ich wpływowi na współczesnych badaczy. Kiedy [Obrębski] przybył do Macedonii, osiadł we wsi Wołcze i wpisał się w codzienność jej mieszkańców. Zgodnie z przyjętą antropologiczną praktyką Obrębski spodziewał się zetknąć tu ze wspólnotą, na którą współczesna mu cywilizacja nie wywarła jeszcze znaczącego wpływu. Spodziewał się zwłaszcza znaleźć tu tradycyjną społeczność, niezwykle już rzadką w całej ówczesnej Europie. [Na Poreczu] Zetknął się z wielką rodziną patriarchalną składającą się z rodziców, ich synów, wraz z żonami i dziećmi, ich niezamężne córki, w której wyraźnie podzielone były role męskie i żeńskie, gdzie w sposób zauważalny kobiety traktowane były jako słabsze. Jednak równocześnie odkrył tę sferę życia, w której kobiety rekompensują swoją podległość w rodzinie – to kobiecie przypisana jest dominująca rola w obrzędowości rodziny i społeczności, w szczególności w sferze magii. Obrębski rozgranicza więc dwie warstwy w organizacji rodziny – warstwę świecką i sakralną, i dwie domeny rodzinnej odpowiedzialności – mężczyźnie przypada świecka, kobiecie zaś sakralna. Józef Obrębski, swoim badaniem prowadzonym na wyizolowanym obszarze Macedonii, wypełnił swoje naukowe zadanie, tj. zbadanie enklaw prostej społecznej organizacji w przestrzeni europejskiej, ale jednocześnie stworzył podwaliny do naszych badań antropologicznych, zapewniając bogaty materiał empiryczny, który może być wykorzystany w badaniu przemian społecznych następujących począwszy od lat trzydziestych. Przy tej okazji chciałbym wyrazić wdzięczność Jego Ekscelencji Jackowi Multanowskiemu, Ambasadorowi Rzeczypospolitej Polskiej w Republice Macedonii, oraz pani Kindze NettmannMultanowskiej za ogromne wsparcie w realizacji wystawy „Poreczanie. Macedońskie Porecze 19321933 w dokumentacji etnograficznej Józefa Obrębskiego” w Muzeum Macedonii. Autorce wystawy, prof. Annie Engelking z Polskiej Akademii Nauk, składam życzenia dalszych sukcesów w badaniach nad dorobkiem polskiego naukowca i etnografa Józef Obrębskiego. Gordan Nikolov p.o. Dyrektor Muzeum Macedonii

4


Требовле. Етнографот за време на јадење 5


Каква љубопитност за светот, проникливост и чувствителност треба да се манифестира за да се замине во „далечен крај на Европа“, за да се запознае и опише мала и непозната заедница која живее во географска и културна изолација? Во 1932 година тоа сигурно бил голем логистички и научен предизвик за младиот 27-годишен етнолог од Полска, стипендист на Фондацијата „Рокфелер“, докторанд кај проф. Бронислав Малиновски во Лондонската школа за економија и политички науки. За време на осумте месеци (од август 1932 до март 1933) поминати помеѓу планинците од македонското Порече – кои живееле едноставен и суров живот – Јозеф Обрембски успеал да ги отвори не само вратите на нивните домови, туку и нивните срца. Од „туѓинец“ станал „свој“ – пријател што сакале да го задржат кај нив, барајќи му дури и невеста. Да си ги замислиме тие осум месеци исполнети со работа – недостапни села, сурова зима, планински патчиња по кои минувал патувајќи од село до село, обичен фамилијарен живот во кој учествувал живеејќи во куќата на Стефкојца и нејзините синови... Постојано набљудувал, разговарал со луѓето, правел белешки, фотографирал – го овековечувал светот, којшто никој пред него не го документирал. Во кадрите уловувал моменти, обични секојдневни активности, обичаи и ритуали. Создавал извонредни фотографски портрети на жителите на посетуваните села, коишто се исполнети со сила и емоција и кои и денешната публика не ја оставаат рамнодушна. Етнографските материјали собрани од негова страна во Порече никогаш не биле целосно објавени. Негативите ја „преживеале“ Втората светска војна закопани во неговиот двор, а белешките и трудовите биле делумно уништени и расфрлани. Тоа што останало денес се чува во архивата на Масачусетскиот универзитет во Амхерст во Соединетите Американски Држави – државата во која Јозеф Обрембски емигрирал кон крајот на 40-тите години на XX век и каде што умрел во 1967 година. Тоа е бесценет материјал, не само поради неговата научна вредност, туку и чисто човечката – хуманистичката. Јозеф Обрембски бил пример на вистински хуманист. Тој и припаѓал на генерацијата Полјаци, којашто влегувала во полнолетството во слободна татковина. Во 2018 година ќе прославиме 100-годишнина од независноста. Тоа е одлична прилика за да потсетиме на исклучителните ликови, коишто ги создале темелите на независна Полска. Еден од нив бил Јозеф Обрембски, полски научник од светска класа, истражувач на селските заедници кои се модернизирале и народите кои се формирале. Затоа, со уште поголема радост, на изложбата „Поречаните. Македонското Порече 1932-1933 во етнографската документација на Јозеф Обрембски“, Ви го претставуваме ликот на тој истакнат научник и неговото дело, еден од првите истражувачки проекти, кој овозможува спознавање на фасцинантната култура на Македонија и нејзините жители. Јацек Мултановски амбасадор на Република Полска во Република Македонија 6


Jaką ciekawość świata, dociekliwość i wrażliwość trzeba przejawiać, aby wyprawić się na „odległy kraniec Europy”, by poznać i opisać społeczność niewielką i nieznaną, żyjącą w geograficznej i kulturowej izolacji? W roku 1932 było to z pewnością wielkie logistyczne i naukowe wyzwanie dla 27-letniego młodego etnologa z Polski, stypendysty Fundacji Rockefellera, doktoranta prof. Bronisława Malinowskiego w London School of Economics and Political Science. Podczas ośmiu miesięcy (od sierpnia 1932 do marca 1933) spędzonych wśród górali macedońskiego Porecza – żyjących życiem prostym i surowym – Józefowi Obrębskiemu udało się otworzyć nie tylko drzwi ich domostw, ale i ich serca. Z „obcego” stał się „swoim” – przyjacielem, którego pragnęli u siebie zatrzymać, szukając mu nawet wybranki. Wyobraźmy sobie te pracowite osiem miesięcy – niedostępne wsie, sroga zima, górskie ścieżki, które przemierzał, wędrując od wsi do wsi, zwykłe rodzinne życie, którego był współuczestnikiem, mieszkając w chacie Stefkojcy i jej synów... Nieustannie obserwował, rozmawiał z ludźmi, notował, fotografował – utrwalał świat, którego nikt przed nim nie dokumentował. Zatrzymywał w kadrze chwile, zwykłe codzienne zajęcia, obyczaje i rytuały. Tworzył niezwykłe fotograficzne portrety mieszkańców odwiedzanych wsi, przepełnione siłą i emocją, które także współczesnego odbiorcy nie pozostawiają obojętnym. Materiały etnograficzne zebrane przez niego na Poreczu nigdy nie zostały w całości opublikowane. Klisze przetrwały II WŚ zakopane w jego ogrodzie, notatki i opracowania częściowo uległy zniszczeniu i rozproszeniu. To, co zostało, przechowywane jest dziś w archiwum University of Massachusetts w Amherst w USA – kraju, do którego Józef Obrębski wyjechał pod koniec lat czterdziestych XX wieku i gdzie zmarł w 1967 r. Jest to materiał bezcenny nie tylko ze względu na jego wartość naukową, ale i czysto ludzką – humanistyczną. Józef Obrębski był bowiem przykładem prawdziwego humanisty. Należał on do pokolenia Polaków, które wchodziło w dorosłość w wolnej Ojczyźnie. W 2018 roku obchodzimy 100 rocznicę niepodległości. Jest to doskonała okazja, aby przypomnieć wybitne postaci, które tworzyły podwaliny niepodległej Polski. Jedną z nich był Józef Obrębski: polski uczony światowego formatu, badacz modernizujących się społeczności chłopskich i tworzących się narodów. Z tym większą radością na wystawie „Poreczanie. Macedońskie Porecze 1932-1933 w dokumentacji etnograficznej Józefa Obrębskiego” prezentujemy Państwu sylwetkę tego wybitnego naukowca i jego dzieło – jeden z pierwszych projektów badawczych pozwalający poznać fascynującą kulturę Macedonii i jej mieszkańców. Jacek Multanowski Ambasador Rzeczypospolitej Polskiej w Republice Macedonii 7


Јозеф Обрембски и неговото Порече Јозеф Обрембски (1905-1967) престојувал во Порече нешто повеќе од половина година: од средината на август 1932 до крајот на март 1933 година. Кој бил, што барал и зошто се нашол токму таму? Завршил славистички и етнографски студии на Јагелонскиот универзитет во Краков, каде што му бил асистент на Казимјеж Мошињски – научник кој во тоа време бил најголем авторитет во областа на етнографијата на Словените. Веќе имал поранешно искуство поврзано со теренски истражувања на Балканот – во периодот од 1927-1928 година вршел етнографски експлорации во Бугарија, делумно заедно со Мошињски. Во Порече пристигнал од Лондон, како стипендист на Фондацијата „Рокфелер“ и докторанд под менторство на Бронислав Малиновски, светски познат социјален антрополог кој бил креатор на нова истражувачка школа – т.н. функционализам. Нејзината суштина Обрембски ја опишувал со зборовите: „објективно набљудување и директно искуство“. Компетенциите и способностите на 27-годишниот истражувач биле оценувани многу високо. Малиновски во мислењето за него напишал: „There is no doubt at all that he is one of the most capable young men in ethnology. He is a good worker, original, clear-minded, and efficient. He certainly has also a spark of genius“. Истражувањата, коишто Обрембски ги спровел во Порече, биле први истражувања на европско село извршени со помош на етнографскиот теренски метод на Малиновски. Младиот научник во Македонија барал етнички хомогена и максимално изолирана заедница – која е изолирана, како од географски, така и од културно-социјален аспект. По првичните истражувања во западниот дел од Македонија, се одлучил за стационарни истражувања на селата во Порече – „предел, којшто за етнолошките истражувања има особени и неоспорливи вредности“ – како што самиот напишал. Обрембски го интересирале селските заедници кои сè уште не биле подложни на дезинтеграционите влијанија на процесите на модернизацијата; во нив барал „невидливи факти“, односно ставови, вредности и животни цели на селаните што се манифестираат во нивниот колективен живот и социјалните институции. Објект на неговите истражувања станало големото патријархално семејство и неговите функции во рамките на селската група, вклучувајќи ја особено позицијата на жената во традиционалната заедница. Ги проучувал и ги документирал: секојдневниот, обредниот и религиозниот живот, митологијата, фолклорот, народната медицина и магиските ритуали. Собрал материјали, коишто биле обемни и уникатни уште во моментот на нивното регистрирање, а денес се уште повредни, бидејќи после него ниту еден антрополог, сè до првите години на овој век, не спроведувал теренски етнографски истражувања во Порече. Обрембски живеел во селото Волче, во куќата на Кире и Коле Крајчевски и на нивната мајка Стефкојца. „Скоро шест месеци поминав речиси како член на задругата – му пишал подоцна на Казимјеж Мошињски – фаќајќи го на некој начин на дело и одблизу набљудувајќи го тоа што досега не беше речиси воопшто набљудувано: интимниот живот на јужнословенската фамилија. [...] Освен низа вредни информации, добив нешто најважно: 8

добро познавање на тој комплекс на односи од коишто се состои патријархалната (големата) фамилија“. Меѓутоа, во животот на заедницата не навлегувал без тешкотии. Разбивањето на бариерата на недоверба многу го фрустрирало, бидејќи сакал да ги спознае и разбере тие аспекти на културата што се кријат од туѓинците. Во неговиот случај тоа биле локалните магиски практики и системот на верувања што ги оправдувал. Конечно, резимирајќи го тој аспект на своите истражувања, можел да признае: „Намерното активно соучество во животот на селото, коешто беше главна арена за моите истражувања, ми овозможи да го откријам целиот локален бајачки систем и поблиску да проникнам во него, не само теоретски, туку дури и преку практично учество во неколку магиски интриги“. Јозеф Обрембски развил многу добри односи со жителите на Волче и на околните села, благодарение не само на користениот истражувачки метод, туку и на неговите позитивни карактерни особини. Тој бил симпатичен човек со голема емоционална интелигенција, кој лесно воспоставувал контакти. Ги сакал поречките планинци, а тие го сакале него. Конечно поречаните почнале да го гледаат не како туѓинец, туку низ филтерот на сопствените поими за соседство и сродство; во Требовле му нуделе дури да го примат за домазет – го „присвоиле“. До денес таму го нарекуваат „Јосиф“ и се памети дека бил „добар чоек“. Научното наследство на Обрембски се наоѓа во архивата на Масачусетскиот универзитет во Амхерст во Соединетите Американски Држави (http://scua.library.umass.edu/ umarmot/obrebski-jozef/). Големи делови од неговите ракописи се тешко читливи. Исто така, не може веќе да се реконструира логичната структура на материјалот во согласност со намерата на авторот. Во рамките на целокупното наследство, материјалите поврзани со Македонија опфаќаат околу 550 фотографски негативи и околу илјада и петстотини страници ракописи и машинописи кои се изготвени на полски, македонски и англиски јазик, директно за време на теренските истражувања, како и подоцна, веќе во кабинетската фаза од истражувањата. Научникот тогаш подготвил монографски изложувања на неколку теми што најмногу го интересирале: магијата и религијата, поречкиот брачен систем, функционирањето на митовите во македонското општество. Довршувањето и издавањето на тие трудови му го оневозможила Втората светска војна и подоцнежното заминување од Полска во Соединетите Американски Држави, каде што ги поминал последните дваесет години од животот. Обрембски успеал да објави во печатена форма само две статии напишани врз основа на истражувањата во Порече – Czarna magia w Macedonii (1934) и System religijny ludu macedońskiego (1936). Машинописот на монографијата Giaurowie Macedonii. Opis magii i religii pasterzy macedońskich na tle zbiorowego życia ich wsi бил уништен за време на Варшавското востание. По смртта на Обрембски била објавена статија која ја подготвил на англиски јазик: Ritual and Social Structure in a Macedonian Village (1969) – којашто подоцна била неколкукратно преуредувана, преведувана и препечатувана – како и полски први изданија на текстови од архивското наследство: Czarownictwo Porecza Macedońskiego и


Skandal we wsi (2005). Целосна полска научна едиција на македонските трудови на Јозеф Обрембски во моментов се подготвува за печатење; превод на македонски јазик на значителен дел од тој корпус е објавен под редакција на Танас Вражиновски (2001-2002).

да пишува. Понекогаш знаел да работи до зори. Правел селекција и систематизација на белешките, коишто ги изготвил во текот на денот, за време на обредите и другите настани“ (Veselinovski 2002: 227-228).

Етнографски извор од големо значење остануваат фотографиите направени од страна на Обрембски во Порече. Колекцијата од 550 стаклени негативи (http://scua.library.umass. edu/galleries/obrebski.htm) го „преживеала“ времето на германската окупација на Варшава, закопана во метални кутии во дворот на семејството Обрембски. Репродукции на 200 од тие фотографиите се објавени во двојазичниот том Порече 1932-1933. Macedonian Poreche 1932-1933 (ed. T. Vrażinovski, A. Engelking, J.M. Halpern, Prilep–Skopje 2003). Фотодокументацијата изготвена од Обрембски, не само што има непроценлива историска и уметничка вредност, туку е и важна детерминанта што го конструира современото сеќавање за него во Порече и современата нарација на поречаните за сопствениот идентитет.

Генерацијата на соговорниците на Јозеф Обрембски веќе не е меѓу живите. Денешното сеќавање на жителите на Порече за него потекнува од усните преданија на родителите и дедовците, а исто така и од знаењето добиено секундарно од етнографските обработки и медиумите, како и од знаењето пренесувано на училиште. Сеќавањето е регулирано со негови сопствени правила. Како и секое усно народно предание, така и нарацијата за „Јосиф“, која е исплетена од елементите повторувани во семејството и селото, начуени и прочитани, денес е дел од локалниот фолклор. Не се води грижа за согласност со фактите од годините 1932-1933, впрочем тоа не е целта. Цел е, како што се чини, пред сè, приказна за нив самите. Историјата за странскиот научник, кој живеел помеѓу поречаните за „сè да запишува и сè да фотографира“, го зајакнува колективното чувство за вредност: служи за поддржување на општествените врски и самоафирмација на локалната заедница.

Сеќавањето за „Јосиф“ трае во Порече до денешен ден, иако тоа би можело да се чини неверојатно. Го актуализира споменикот на научникот поставен во 2002 година на сретсело (покрај црквата) во Самоков – најголемото село во Горно Порече, како и името на главната селска артерија: улица „Јосиф Обрембски“. Споменикот изработен од бел мермер е најверојатно единствен на светот споменик на антрополог, дури и Малиновски нема свој споменик. Иницијатор за негово подигнување и финансирање бил Аритон Веселиновски родум од Волче – роднина и сосед на Коле и Кире, во чијашто задруга живеел Обрембски. Веселиновски не го познавал лично „Јосиф“, се родил неколку години по неговото заминување од Македонија. Меѓутоа, се спријателил со Тамара Обрембска, којашто, исполнувајќи ја желбата на починатиот сопруг, двапати во 70-години на XX век го посетила Порече. Од под неговото перо излегло првото сведоштво за локалното сеќавање за „својот антрополог“. Меѓу другото, напишал: „Обрембски бил познат во селото како Јосиф и бил многу сакан. Интересно е тоа што уживал симпатија како од страна на мажите, така и од жените. Такви манифестации на акцептација и гостопримство од страна на жените тогаш биле дефинитивно ретки. Тој сепак бил странец, дојденец. Следствено, тоа сведочи дека се одликувал со исклучителни доблести. [...] Бил во постојано движење. Обиколувал 10-15 села од Горно Порече [...]. Секогаш бил на вистинско место, во вистинско време. Учествувал во сите можни обреди. [...] Кога некој ќе умрел, Јосиф исто бил таму, така да се каже помеѓу своите земјаци, сепак живеел со нив во истото село. Кога луѓето оделе на воденица, одел и тој. Кога требало со помош на лост да се извлече камен, тој исто бил присутен на тоа. Кога почнувале да удираат на каменот со чекани, тој исто се фаќал за чекан и се придружувал во работата. Ако некој цепел дрва, цепел и тој. Сакал буквално сè да види, сè да проба. Сè го интересирало. Тоа било поврзано со неговата професија, на којашто и бил целосно посветен. [...] Само една постела го делела од сожителите во куќата и велат дека кога веќе сите биле легнати и заспивале, Јосиф палел газиена ламба и седнувал

Обрембски – извонреден научник од светски ранг – без разлика на силните врски, коишто се јавиле меѓу него и поречаните, пред сè, бил заинтересиран за антропологијата. (Јозеф Обрембски никогаш не се вратил во Порече за да ги продолжи истражувањата, иако е познато дека го сакал тоа.) Неговите научни интереси излегувале многу подалеку од македонското село; не само што документирал и опишувал разни локални култури, туку и направил голем придонес во теориите на општествените науки. Во подоцнежните години вршел уште теренски истражувања на други локации: долж белоруско-украинската граница (1934-1937) и на Јамајка (1947-1948). Ценет е, пред сè, како автор на иновативната теорија за етничка група која ја надминувала неговата епоха, а исто така и како предвесник на постколонијалните студии и родовите студии. Неговите пионерски истражувања за еманципацијата на селанството, процесите за градење нации и прашањата поврзани со деколонизацијата довеле до тоа денес, во историјата на своите дисциплини, да го вбројуваат како антрополозите, така и социолозите, а неговото наследство буди интерес и надвор од Европа.

проф. Ана Енгелкинг Институт за славистика на Полската академија на науките

9


Józef Obrębski i jego Porecze

Józef Obrębski (1905-1967) spędził na Poreczu nieco ponad pół roku: okres od połowy sierpnia 1932 do końca marca 1933 roku. Kim był, czego szukał i dlaczego trafił właśnie tu? Ukończył studia slawistyczne i etnograficzne na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, gdzie był asystentem Kazimierza Moszyńskiego, uczonego będącego największym w owym czasie autorytetem w zakresie etnografii Słowian. Miał już wcześniejsze doświadczenie badań terenowych na Bałkanach: w latach 1927-1928 prowadził eksploracje etnograficzne w Bułgarii, częściowo wspólnie z Moszyńskim. Na Porecze przybył z Londynu jako stypendysta Fundacji Rockefellera, doktorant Bronisława Malinowskiego, światowej sławy antropologa społecznego, twórcy nowej szkoły badawczej: funkcjonalizmu. Jej sedno Obrębski określał słowami: „obiektywna obserwacja i bezpośrednie doświadczenie”. Kompetencje i zdolności 27-letniego badacza oceniano bardzo wysoko. Malinowski w opinii o nim napisał: „There is no doubt at all that he is one of the most capable young men in ethnology. He is a good worker, original, clear-minded, and efficient. He certainly has also a spark of genius”. Ekspedycja Obrębskiego na Porecze to pierwsze badania wsi europejskiej przeprowadzone etnograficzną metodą terenową Malinowskiego. Młody uczony poszukiwał w Macedonii społe­czności jednorodnej etnicznie i maksymalnie izolowanej, zarówno w wymiarze geografi­ cznym, jak i kulturowo-społecznym. Po rekonesansach w zachodniej części kraju zdecydował się na badania stacjonarne we wsiach Porecza – „kraju, który dla badań etnologicznych przedstawia szczególne i niezaprzeczone walory”, jak pisał. Interesowała go wieś niepoddana jeszcze dezintegracyjnym wpływom procesów modernizacyjnych; poszukiwał w niej „faktów niewidzialnych”, czyli postaw, wartości i celów życiowych mieszkańców, przejawiających się w ich życiu zbiorowym i instytucjach społecznych. Obiektem jego badań stała się wielka rodzina patriarchalna i jej funkcje w obrębie grupy wiejskiej, w tym zwłaszcza pozycja kobiety w tradycyjnej społeczności. Studiował i doku­mentował życie codzienne, obrzędowe i religijne, mitologię, folklor, lecznictwo ludowe i rytuały magiczne. Zgromadził materiały obfite i unikalne już w momencie rejestracji, tym bardziej dzisiaj cenne, że po nim żaden antropolog, aż do pierwszych lat bieżącego stulecia, nie prowadził na Poreczu etnograficznych badań terenowych.

10

Obrębski mieszkał we wsi Wołcze, w domu Kira i Kola Krajchevskich i ich matki Stefkojcy. „[B]lisko sześć miesięcy spędziłem niemal jako członek zadrugi – pisał później do Kazimierza Moszyńskiego – chwytając jakby na gorącym uczynku i obserwując z bliska to, co dotychczas nie było prawie zupełnie obserwowane: intymne życie rodziny południowosłowiańskiej. [...] Oprócz szeregu cennych informacji zdobyłem rzecz najważniejszą: dobrą znajomość tego kompleksu stosunków, jakie przedstawia patriarchalna (wielka) rodzina”. W życie społeczności wchodził jednak nie bez trudności. Przełamywanie bariery nieufności bardzo go frustrowało,

zwłaszcza że pragnął poznać i zrozumieć te aspekty kultury, które są ukrywane przed przybyszami z zewnątrz. W jego przypadku były to lokalne praktyki magiczne i uzasadniający je system wierzeń. Ostatecznie, podsumowując ten aspekt swoich badań, mógł wyznać: „Specjalnie czynny współudział w życiu wsi, która była główną areną moich prac, pozwolił mi odkryć cały miejscowy system czarownictwa i bliżej weń wniknąć nie tylko teoretycznie, ale nawet przez praktyczny współudział w paru intrygach czarowniczych”. Józef Obrębski wypracował sobie bardzo dobre relacje z mieszkańcami Wołcza i okolicznych wsi. Zawdzięczał je nie tylko zastosowanej metodzie badań, ale też przymiotom osobistym. Był człowiekiem o dużej inteligencji emocjonalnej, łatwo nawiązującym kontakt, sympatycznym. Lubił poreckich górali i był przez nich lubiany. Więcej – Poreczanie w ostatecznym rozrachunku zaczęli go postrzegać nie jako obcego, lecz przez filtr własnych kategorii sąsiedztwa i pokrewieństwa; w we wsi Trebowle proponowano mu nawet przyjęcie za domazeta. Został „przyswojony”. Do dzisiaj mówi się tu o nim Josif i pamięta, że był to dobar czoek. Spuścizna naukowa Obrębskiego znajduje się w archiwum University of Massachusetts w Amherst w Stanach Zjednoczonych (http://scua.library.umass.edu/umarmot/obrebskijozef/). Duże partie jego rękopisów są trudno czytelne; nie da się też już odtworzyć logicznego układu materiału zgodnego z zamierzeniem twórcy. W obrębie całej spuścizny materiały związane z Macedonią obejmują ok. 550 negatywów fotograficznych i ok. półtora tysiąca stron rękopisów i maszynopisów, sporządzonych po polsku, macedońsku i angielsku bezpośrednio podczas badań terenowych, jak też później, już w gabinetowym etapie prac. Uczony opracowywał wtedy monograficzne ujęcia kilku najbardziej interesujących go tematów: magii i religii, poreckiego systemu małżeńskiego, funkcjonowania mitów w społeczeństwie macedońskim. Ukończenie i publikację tych prac uniemożliwiła mu II wojna światowa i późniejszy wyjazd z Polski do Stanów Zjednoczonych, gdzie spędził ostatnie 20 lat życia. Obrębski zdołał ogłosić drukiem tylko dwa artykuły napisane na podstawie badań na Poreczu: Czarna magia w Macedonii (1934) i System religijny ludu macedońskiego (1936). Maszynopis monografii Giaurowie Macedonii. Opis magii i religii pasterzy macedońskich na tle zbiorowego życia ich wsi uległ zniszczeniu w czasie powstania warszawskiego. Po śmierci uczonego opublikowano artykuł, który przygotował po angielsku: Ritual and Social Structure in a Macedonian Village (1969), kilkakrotnie później reedytowany, tłumaczony i przedrukowywany, oraz polskie pierwodruki tekstów ze spuścizny archiwalnej: Czarownictwo Porecza Macedońskiego i Skandal we wsi (2005). Pełna polska edycja naukowa prac macedońskich Józefa Obrębskiego jest obecnie przygotowywana do druku; przekład znacznej części tego korpusu na język macedoński ukazał się w opracowaniu Tanasa Vrażinovskiego (2001, 2002).


Źródłem etnograficznym wielkiej wagi pozostają fotografie wykonane przez Obrębskiego na Poreczu. Kolekcja 550 szklanych negatywów (http://scua.library.umass.edu/galleries/ obrebski.htm) przetrwała czas niemieckiej okupacji w Warszawie zakopana w metalowych pudłach w ogrodzie domu Obrębskich. Reprodukcje 200 spośród tych zdjęć ukazały się w dwujęzycznym tomie Порече 1932-1933. Macedonian Poreche 1932-1933 (ed. T. Vrażinovski, A. Engelking, J.M. Halpern, Prilep-Skopje 2003). Dokumentacja fotograficzna sporządzona przez Obrębskiego ma nie tylko nieocenioną wartość historyczną i walory artystyczne; jest też istotnym czynnikiem konstruującym współczesną pamięć o nim na Poreczu i współczesną narrację Poreczan o własnej tożsamości. Pamięć o Josifie trwa na Poreczu, choć mogłoby się to wydawać zaskakujące, po dziś dzień. Aktualizuje ją stojący od 2002 roku obok cerkwi na centralnym placu Samokowa, największej miejscowości Górnego Porecza, pomnik uczonego oraz nazwa głównej arterii miasteczka: ulica Josif Obrembski. Pomnik, wykonany z białego marmuru, to chyba jedyny na świecie pomnik antropologa; nie ma go nawet Malinowski. Inicjatorem jego wzniesienia i sfinansowania był wywodzący się z Wołcza Ariton Veselinovski, krewniak i sąsiad Kola i Kira, w których zadrudze mieszkał Obrębski. Veselinovski nie znał Josifa osobiście; urodził się kilka lat po jego wyjeździe z Macedonii. Był natomiast zaprzyjaźniony z Tamarą Obrębską, która, spełniając życzenie nieżyjącego męża, w latach siedemdziesiątych dwukrotnie odwiedzała Porecze. Spod jego pióra wyszło pierwsze świadectwo lokalnej pamięci Porecza o „swoim antropologu”. Pisał m. in.: „Obrębski był znany we wsi jako Josif i był bardzo lubiany. Ciekawe jest to, że cieszył się sympatią zarówno ze strony mężczyzn, jak i kobiet. Takie przejawy akceptacji i gościnności ze strony kobiet były ówcześnie zdecydowanie rzadkie. Był on przecież jednak cudzoziemcem, człowiekiem przyjezdnym. Świadczy to więc o tym, że odznaczał się wyjątkowymi zaletami. [...] [B]ył w ciągłym ruchu. Obchodził 10-15 wsi Górnego Porecza [...]. Był na miejscu zawsze we właściwym czasie. Uczestniczył we wszystkich możliwych obrzędach. [...] Kiedy ktoś umarł, Josif także był tutaj, pośród swoich, by tak rzec, ziomków, przecież mieszkał z nimi w tej samej wsi. Kiedy ludzie szli do młyna, szedł i on. Gdy należało za pomocą dźwigni wyciągnąć kamień, on także był przy tym. Kiedy zaczynano uderzać w kamień młotami, on również chwytał młot i przyłączał się do pracy. Ktoś rąbał drzewo, rąbał i on. Dosłownie wszystko chciał zobaczyć, wszystkiego spróbować. Wszystkim się interesował. To wiązało się z jego profesją. Był jej całkowicie oddany. [...] Tylko jedno posłanie oddzielało go od współmieszkańców w chacie i mówią, że kiedy wszyscy już ułożyli się do snu i zasypiali, Józef zapalał lampę gazową i zasiadał do pisania. Potrafił niekiedy pracować do świtu. Robił selekcję i systematyzację notatek, które sporządził w ciągu dnia, podczas obrzędów i innych wydarzeń” [Veselinovski 2002:227-228].

Pokolenia rozmówców Józefa Obrębskiego nie ma już wśród żywych. Dzisiejsza pamięć mieszkańców Porecza o nim pochodzi z przekazu ustnego rodziców i dziadów, a także z wiedzy zdobytej wtórnie z opracowań etnograficznych i mediów oraz przekazywanej w szkole. Pamięć ta rządzi się własnymi prawami. Jak każdy przekaz ustny typu ludowego, spleciona z elementów powtarzanych w rodzinie i we wsi, zasłyszanych i przeczytanych, narracja o Josifie należy dziś do lokalnego folkloru. Nie dba o zgodność z faktami z lat 1932-1933; nie to wszak jest jej celem. Celem tym jest, jak się wydaje, przede wszystkim opowieść o sobie samych. Historia o cudzoziemskim uczonym, który zamieszkał wśród Poreczan po to, by „wszystko zapisywać i wszystko fotografować”, wzmacnia zbiorowe poczucie wartości: służy podtrzymywaniu więzi społecznych i autoafirmacji wspólnoty lokalnej. Obrębskiemu – wybitnemu uczonemu rangi światowej – niezależnie od silnych więzi, jakie zadzierzgnęły się między nim a Poreczanami, zależało przede wszystkim na antropologii. (Józef Obrębski nigdy nie wrócił na Porecze, by kontynuować badania, choć wiadomo, że tego pragnął.) Jego zainteresowania naukowe wykraczały daleko poza wieś macedońską; nie tylko dokumentował i opisywał różne lokalne kultury, lecz także wniósł ważki wkład do teorii nauk społecznych. W późniejszych latach prowadził jeszcze badania terenowe w dwóch innych lokalizacjach: na pograniczu białorusko-ukraińskim (1934-1937) i na Jamajce (1947-1948). Ceniony jest przede wszystkim jako twórca nowatorskiej, wyprzedzającej swoją epokę teorii grupy etnicznej, a także prekursor studiów postkolonialnych i studiów nad płcią kulturową. Jego odkrywcze badania dotyczące emancypacji warstwy chłopskiej, procesów narodotwórczych, zagadnień dekolonizacji sprawiły, że obecnie w historię swoich dyscyplin wpisują go zarówno antropolodzy, jak i socjolodzy, a jego dorobek budzi zainteresowanie także poza Europą.

prof. Anna Engelking, Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk

11


Волче. Војо со фамилијата

12


„И пределот и неговото население – поречаните, малку им се познати, како на историјата, така и на етнографијата. Отфрлени на рабовите на европската цивилизација, од неодамна, бидејќи едвај неколку децении вклучени во територијалната област на југословенската национална заедница, речиси до последниве години водејќи го својот живот според урнеците кои им ги оставиле дедовците и прадедовците, поречаните – со целата своја архаична народна култура и традиционалниот начин на живот – се наоѓале надвор од современата историја, надвор од текот на големите трансформации и важни настани од денешницава. [...] Во светската цивилизациска заедница, која е во тек на формирање, влегуваат нови племиња и нови народи со свое сопствено културно наследство, [...] сопствени амбиции и своја креативна волја. На светската историска арена влег уваат досега незабележаните ликови на источноевропскиот селанец и неговите браќа кои живеат по теченијата на Ганг, Жолтата Река и Нил. Настанувањето на современите земјоделски општества, коишто во својата структура се базираат врз новоформираниот селански слој кој брзо зајакнува и коишто во организирањето на својот живот ги користат придобивките на современата техника и цивилизација, а истовремено го внесуваат во општочовечката култ ура своето сопствено наследство и своите сопствени мног увековни традиции, се едни од најзначајните појави и процеси во современата историја. [...] Доколку од оваа гледна точка погледнеме на непознатата и мала селска заедница на Балканскиот Полуостров [...], нејзиното извлекување од историскиот заборав ќе престане да ни се чини каприц на љубопитноста, која не е насочена со никаков друг импулс за спознавање – туку само со страст за уникатни, чудни и необични работи – кои се достојни да бидат во музејска витрина или на полици во антикварница. Запознавајќи ја која и да е од страните на животот на мала, архаична земјоделска заедница во Европа, Азија, Африка или Америка, го допираме супстратот на цивилизацијата на иднината која се создава. Сликата на световниот и духовниот живот на анонимното македонско село нè интересира како една од многубројните варијанти на типот, чиешто минато, сегашност и иднина не се и не можат да бидат без значење за историјата.“ [Józef Obrębski, Giaurowie Macedonii. Wprowadzenie]

13


Волче. Баба со внучка

ПОРЕЧАНИТЕ Богатството и значењето на фамилијата се мери со бројот на раце за работа кои ги има на располагање, а човекот се оценува и се вреднува со неговата способност и љубов кон работата: трудољубивоста и работливоста. Од количината работа и труд, која е вложена во семејното домаќинство, зависи кариерата на поречките фамилии, зависи нивното местото во хиерархијата на селските позиции, зависи нивното издигнување или пропаст. Според поимањето на поречанецот, работливоста и богатството се меѓусебно тесно поврзани. Богатството е дериват на работливоста и од аспект на тој основен критериум за социјално вреднување како богаташ се смета тој што ги собира заслужените плодови од своите социјални доблести – а на работливиот сиромав се гледа како на потенцијален иден богаташ. [Magia lecznicza]

14

Волче. Видимка од задругата на Стојковци


ПОРЕЧАНИТЕ

Мирчејца, светица од Речане со придружничка

Баби од Волче

Доминантна карактеристика на уредувањето на македонското село е привилегираноста на мажот, којшто владее со земјата и стадата, располага со богатството, одлучува за прашањата поврзани со селото, фамилијата и жените кои му се потчинети. Жените му се потчинети и нивната инфериорност се открива на секој чекор. [...] Тие се елиминирани од фамилијарните и селските совети, оптоварувани со работа, лишени од одлучувачки и советодавен глас во врска со материјалните настани на селото или фамилијата. Локалната етикеција, исто така, му дава предност на мажот: жената не седнува со него на заедничка маса; не смее да седи, кога тој стои; му се трга од патот и му слугува. Единствен надоместок за таквата состојба на работите се функциите, коишто припаѓаат на жената во сакралниот живот. На ова поле таа го надминува по значење мажот, бидејќи мнозинството обреди и целиот магиско-религиозен церемонијал се потпираат врз жената. Таа е „све­ штеничка“ на селото и домот. [Czarna magia w Macedonii] 15


ПОРЕЧАНИТЕ

Ботуше. Фамилија на младоженецот за време на свадба

Волче. Кољо ловџијата Волче. Казе и Казејца

16


ПОРЕЧАНИТЕ

„Што ти така постојано пишуваш и пишуваш? – ми префрлаше. – Биди маж, фати се за работа: орај, сеј. А ако веќе толку сакаш да пишуваш, тогаш пишувај в општина. Биди писар, може дури и кмет“.

Селанец од Волче и Јозеф Обрембски со припитоменото волче на колена Оваа фотографија Обрембски ја опишал: „Етнографот со пријателите“.

Требовле. Етнографот за време на јадење

Трпе не беше популарен меѓу партиите можни за вдовец во Порече. [...] За време на мојот престој го разочара последната можност на која сметаше и при која дури и (како што го уверувале) најсилните маѓии не помогнале. Тој беше веќе речиси резигниран и дури еден ден, барајќи решение за да го опреми своето домаќинство со женска помош, дојде до идеја да ме прими за домазет. Требаше да ја земам за жена неговата внука од брат, Елвиза, којашто не еднаш го помагала својот чичко готвејќи или поправајќи ја неговата облека – на таков начин воведувајќи во неговото домаќинство не само жена, туку и дополнителна машка работна сила. „Што ти така постојано пишуваш и пишуваш? – ми префрлаше. – Биди маж, фати се за работа: орај, сеј. А ако веќе толку сакаш да пишуваш, тогаш пишувај в општина. Биди писар, може дури и кмет“. [Kobiety i mężczyźni] 17


Заград. Портрет на Киме

Најважното место го зазема домаќинот; тој е глава и водач на семејната група. Целата група носи име образувано од неговото име (на пр.: Марковци од Марко, Стојановци од Стојан и сл.). Тој е сопственик и диспонент на целиот семеен имот. Сите стопански активности на групата подлежат на негова команда и контрола. Нему му припаѓа доделувањето на активности и обврски на членовите на групата. Тој, исто така, е единствен претставник надвор. Неговата власт се протега на сите работи во кои учествува семејната група и во сите тие работи тој е највисок авторитет. [Giaurowie Macedonii. Wprowadzenie]

18


СЕЛО

Поречко село

Самото битисување, самата егзистенција на оваа земјоделско-пастирска заедница е плод на непрестајна, тврда и непопустлива борба против природата, плод на систематски напор на човекот, којшто ги отима од природата нејзините бескорисни и запоставени богатства и ги преобразува со својот труд и пот во корисни добра и luxuries of life. Поречанецот не го поминува својот живот во работа и напор, тој со својата работа и напорот на своите мускули и умствени способности го создава и освојува. Сè што скржавата природа му дала како основа за егзистенција, во неговите сопствени раце, благодарение на неговиот непрестаен напор, се трансформира во: уреди за неговиот живот; алатки за неговата работа; негови секојдневни, обични и свечени добра за користење и консумирање. Сè што служи за одржување и разубавување на животот е директен производ на работата на неговите раце. [Magia lecznicza]

Требовле. Носење гној

[Жената] учествува во домашните работи според константен распоред, извршувајќи определени задачи [...]. Независно од ангажираноста во женските задачи, коишто произлегуваат од важечката поделба на работата според полот (предење, ткаење, шиење, везење, готвење, чистење на домот, миење садови и сл.), таа може во секој момент да биде повикана да учествува во работите организирани, раководени и надгледувани од страна на мажите – земјоделски, пастирски или пак млекарски. Без оглед на својата позиција во семејната група, жената тука секогаш извршува помошни и второстепени функции; притоа нема значење колку е важно нејзиното учество во тие стопански задачи. Од таа перспектива, поделбата на работата меѓу двата пола ја карактеризира впечатлива разлика меѓу правата и обврските на секој од нив. Мажите никогаш не извршуваат женски работи, меѓутоа машките работи не може да се извршуваат без жените. [Struktura społeczna i rytuał we wsi macedońskiej]

19


СЕЛО

Требовле. Жени при перење

Заград. Вршидба Заград. Китење стожер – адет изведуван на крајот на вршидбата

„Па когај ќе довршиме, па стожерот ќе го промениме со слама, околу наоколу, па цвеќе ќе му заплетеме. Ќе го промениме стожерот, туриме цвеќе на стожер, ќе го промениме исто ка чоек.“ [од теренските белешки] 20


СЕЛО

Волче. Димитрије со мајка му молзат кози на бачило во Меризије

Заград. Дома околу огнот Пастирска сезона во Порече

21


СЕЛО

Требовле. Сновење

Предењето, сновењето, ткаењето, шиењето и везењето се задолжителни работи што ги има жената поради нејзината позиција во фамилијата. Нивната намена е строго определена – се извршуваат во полза на лицата коишто жената, поради сродството или фамилијарната позиција, има обврска да ги снабдува со алишта и облека. Па затоа, тие се различни за девојка, различни за мајка или сопруга, различни за снаа од син или снаа од брат. „Девојката, сè што преде, снове, ткае – сето е за чеиз и за дарови. Сопругата си прави сукно: за челадта, за сопругот, за својата постела. Бабата – и таа за фамилијата што ја има. Снаата од син – за деверот и за золвата. Сепак, најмногу за сопругот и децата. Го варди сопругот, да не го пушти гол. [Organizacja rodzinna. Zadruga]

22


Требовле. Портрет на момче

23


БАДНИК И БОЖИЌ Волче. Стар бадник. Жар-пилци

Во атмосферата на божиќните празници, во атмосферата на зароците и адетите, коишто го исполнуваат целиот празничен циклус од Божиќ до Водици, влегуваме на три дена пред Божиќ – на денот којшто се нарекува Стар бадник. Адетот којшто ги отвора обредните практики кои му припаѓаат на тој ден, се нарекува жар-пилци. Адетот се изведува рано наутро и треба да го изведе девојка. Изутрината, кога сè уште никој не станал, домаќинката ја праќа [...] по вода, каде на тој ден – бидејќи на Стар бадник има забрана луѓето да се мијат – се собираат само девојките кои го изведуваат адетот. Девојката на враќање треба да скине две гранчиња од слива и по враќањето дома: „ќе ји земет во обете раки и ќе дадојет до огоњ и ќе буцнет в огоњ со вије две прачиња. И ќе велит: Жар-пилиња, жар-јариња, жар-телиња, жар-дечиња. Женски јариња, женски јаганчиња, машки телиња, машки дечиња“. Интенцијата на овој адет повеќе од јасно е изразена во формулата којашто девојката ја изговара, буричкајќи во огнот и внимавајќи да се разлетаат што повеќе искри – затоа што бројот на искрите наводно треба да одговара на бројот на приплодот. [Bożić – Vodici]

24


БАДНИК И БОЖИЌ

Волче. Мал бадник. Носење колачиња

Волче. Прв Божиќ. Обвивање на овошните дрвја со слама

Околу пладне целото село станува место за изведување на адетите, коишто им припаѓаат на девојките. Празнично облечени и дотерани девојки се собираат во мали групи, коишто во сите јавни обреди вообичаено настапуваат заеднички и претставуваат постојани и уиграни групи. [...] Зборно место за девојките е некое од гумната во нивното маало. Носат со нив китки слама – од истата, којашто за време на вечерата претходниот ден била послана под чаршавот и по нејзино расчистување утрото, врз основа на пронајдените зрна жито, се заклучувало каков ќе биде бериќетот во годината што започнува. [...] Изведувачките на обредот се упатуваат во овоштарниците, каде што ги чека [...] обвивање на овошните дрвја со слама. [...] Во градините девојките ги чека уште подолготрајна задача, отколку кај пчеларниците, во коишто бројот на кошниците ретко кога надминува неколку. Обичајот налага ортома од слама да биде заврзана на сите овошни дрвја, особено на постарите и помалку плодните. „Греота је да не ји врзујеш“ – гласи девојчинската реплика, секој пат, кога ќе настане недоумица, дали некое дрво може да се изостави при церемонијата или не. [Bożić – Vodici]

Мал бадник е денот спроти Божиќ. [...] Тој е исполнет со работа особено за жените, на коишто им припаѓа учеството во исполнувањето на огромното мнозинство од адетите поврзани со тој ден. [...] Прва работа што ги очекува е подготовка на колачиња од чисто ржано брашно со кои, во согласност со обичајот, се даруваат фамилиите кои припаѓаат во истата кабила, како и комшиите. Не е тоа мала работа, затоа што за секоја дарувана фамилија треба да се испечат толку колачиња колку што таа има души, заедно со децата („колку луѓите в куќа, по једно колаче“). [...] Печењето на тие колачиња се одвива без некакви специјални адети. Исто така, врачувањето на дарот е лишено од церемонијален карактер. Едноставно, некоја од жените, најчесто домаќинката; а честопати и некое од децата, добива ваган со колачиња и ги носи онаму, каде што се наменети. „Добро утро! На ви колачиња“ – ќе каже, влегувајќи во одајата. Даруваните веднаш возвраќаат со соодветна количина сопствени колачиња, ако стигнале да ги испечат. [Bożić – Vodici]

25


БАДНИК И БОЖИЌ

Волче. Мал бадник. Дар за глувците Волче. Мал бадник. Мачкање крстови со бадниково тесто

Од адетите кои припаѓаат на кутницата, поврзани со подготовката на обредни божиќни печива, најважно е премачкувањето со бадниково тесто на вратите, пенџерињата, садовите, масите и ковчезите [...]. Со преостанатото тесто таа ја обиколува куќата, мачкајќи со него крстови, пред сè, на вратите и пенџерињата, а потоа на чиниите и домашните чекмежиња. Тие сакрални знаци од магичното тесто треба да го штитат домот и домашните од лошотии – зла, кои токму за време на божиќните празници, наводно, особено добиваат сила и потенцијално се опасност за луѓето и нивната среќа. Сите тие магични активности не се проследени со маѓепсувања или изговарање [формули].Единственото правило што кутницата мора да го почитува при нивно изведување е комплетно молчење. [Bożić – Vodici] 26

Тројца од фамилијата – еден маж и две жени – се занимаваат со исполнување на адетот, којшто мора да ѝи претходи на вечерата. Тој се состои од канење на вечера на глувците за во годината која започнува, пред сè налето, да не го користат самоволно домашниот принос. Тројката, откако ќе запали свеќа и ќе го земе со себе печивото подготвено за вечерата – комади и лебови – излегува пред куќата, по што се упатува кон сандаците со жито – амбарите, коишто вообичаено се наоѓаат покрај предниот дел од куќата. Донесеното печиво го ставаат на амбарот и залепуваат на него запалена свеќа, по што домаќинката ги повикува глувците на вечерата поставена за нив со специјален повик: „Глувче, немче! Када да си, сегај те викаме на вечера. В лето те неќеме. Сегај тебе викаме, в лето те неќеме“. [Bożić – Vodici]


БАДНИК И БОЖИЌ Волче. Прв Божиќ. Жалење и замисленост

Празничниот карактер на првиот ден на Божиќ го потенцираат утринските одења на луѓето на гробишта и в црква. Тој ден жените од фамилиите, во кои има жалост по неодамна умрени, им носат на гробишта свеќа и обичен задушен дар и изведуваат вообичаено жалење над нивните гробови. Независно од тоа, од секоја куќа се упатува некој в црква – да запали свеќи и да се помоли пред ликовите на светците во името на целата фамилија и за нејзина полза. Значи во текот на целото утро [...] се гледаат жени и мажи кои одат в црква или се враќаат од таму, коишто се одредени за исполну­ва­ ње на религиските обврски предвидени за тој ден. [Bożić – Vodici]

Волче. Прв Божиќ. Враќање од црква

27


„Водокрс“ во Волче: кумот и неговата тајфа

По враќање од црква кумот пристапува кон обиколка на селото. [...] Со придружба на соодветни благослови ги попрскува со света водица дворовите и куќите, шталите и трлата, овоштарниците и улиштата, а пак особено луѓето и нивните животни: говедата, овците, свињите, козите и коњите. „Колку капки, толку јаганци, јариња. Колку капки, толку телиња, теленца. Колку капки, толку коњи, волоји. Колку капки, толку трнки. Колку капки, толку пилци. Колку капки, толку дар и бериќет. Кај што сме сејали, да ми се роди. Кај што сме крмили, да ми се плодат. Кај што сме мачкали, да ми се плодат“. Кумот мора да го посети секое домаќинство и во ниедно не може да биде скржав со благослови. [...] Последен чин од ритуалот е серија гозби приредувани во чест на кумот во секое домаќинство по ред, почнувајќи од домот на претходниот кум. Кумот, заедно со својата тајфа, влегува во куќите без тропање, по што седнува на поставена маса, не чекајќи покана. Сам се послужува од подготвеното јадење и си тура ракија, при што наздравува за здравје и благосостојба на домаќинот и неговата фамилија. Во гозбата учествуваат само мажи. [Struktura społeczna i rytuał we wsi macedońskiej] 28


Волче. Василица. Василичари држат горе кренати суровинчиња

Нова година е празник на децата. Се собираат во тајфи и сечејќи од растенијата околу селото, се снабдуваат со долги лескови прачки – суровинчиња. [...]. Со тие суровинчиња ги обиколуваат домаќинствата [...], извикувајќи: „Сурва!“. Домаќинката треба да ја дарува пристигнатата тајфа деца со скромни дарови од храна – тоа може да биде парче леб, сирење, сланина или малку шеќер. Фотографијата прикажува тајфа деца кои извикуваат пред куќа со кренати нагоре лескови прачки како знак дека пристигнале и ги очекуваат даровите. [Bożić – Vodici]

ВАСИЛИЦА, „ВОДОКРС“ И ВОДИЦИ Волче. „Водокрс“. Кумот на „престол“ и неговата тајфа

По завршување на благословувањата, кумот го чека обиколување на сите куќи; во секоја од нив поставена е трпеза – гозба за кумот и неговата тајфа. Во гостинската одаја или ако ја нема во одајата, на чаршав распослан на земја, како при сите свечени гозби, поставена е посна вечера: грав во ваганки, леб, јаболка, како и ракија и кафе. Влегувајќи во куќата, кумот веднаш се упатува на масата и без прашање, не чекајќи покана, го зазема првото место. Тука добива кафе и ракија, каснува залче леб и неколку лажици грав, притоа изговарајќи обични здравици кои за таа прилика се модифицирани по урнек на богојавленскиот благослов: „Нека ти је на помош свети Јован. Ај добро те најдоф­ме пријателу. Аирлија, среќно. Среќно и бериќетно“ – и слични. [Bożić – Vodici] 29


ВАСИЛИЦА, „ВОДОКРС“ И ВОДИЦИ Волче. Водици. Крштевање на новите кумови

Додека жените кои го донеле јадењето се раседнуваат во црковниот трем, мажите се собираат во дворот покрај црквата крај голем котел, во којшто остатоците од водата посветена на „Водокрс“ се дополнети до горе со тазе вода. Во тоа друштво се наоѓаат стариот кум и новиот кум кој чека да биде благословен за годината што почнува. Благословувањето се одвива во атмосфера која е далеку од свечена и сериозна, проследено е со шеги и смеа. Посилните и поснажните мажи го фаќаат кандидатот за кум за половина и завртувајќи го со нозете нагоре, ја потопуваат неговата глава во котелот со вода. Овој церемонијал се нарекува капење на кумот: „Капат кумојите, кој ќе бидет за в година“. По завршување на капењето, кумот кој се смее го поставуваат на нозе, по што целото друштво смеејќи се и шегувајќи се упатува в црква. [Bożić – Vodici]

Волче. Водици. Оро

Обредниот дел од Водици не трае долго, значително пократко од гоштавањето и пијанењето, во коишто сега учествуваат сите присутни. Улогата на домаќин ја игра новиот кум, послужувајќи ги и раздавајќи им на присутните од резервите донесени и поставени на заедничка маса од страна на сите фамилии од селото. Меѓутоа, набргу завршува и гоштавањето и на гробиштата, на коишто претходниот ден завивале тажачките, а пред малку завршиле церемониите за благословување на новиот кум, започнува оро – на кое се фаќаат младите мажи, девојките и момите. [Bożić – Vodici] 30


Водици во Волче: машко оро и пиење ракија

Третиот, последен ден од богојавленските празнувања е весел празник, којшто завршува со гоштавање и ора. И тие, како и сите слични празнувања, се организираат на гробиштата, на местата сe уште незафатени со гробови. [Struktura społeczna i rytuał we wsi macedońskiej]

31


ЉУБОВНИ МАЃИИ Љубовната маѓија се состои од подготовка на љубовна напивка. Доволно е со таа напивка да се попрска девојката или малку да и се даде од неа во јадење или пиење, за маѓијата да почне да дејствува: мислите на девојката се исполнуваат со момчето, ќе ја обземе непрестаен копнеж по него и во таа состојба, која граничи со некаков абнормален транс, може да падне одлука која не зема ништо предвид за бегство [кај момчето]. Тоа се вистинските јаки маѓии, но не се лесни за изведување и налагаат опширно познавање на магиската техника. [...] Маѓепсницата не може својата маѓија да ја направи каде било; мора да најде скришно и тајно место, коешто би ја заштитило од човечки очи. [...] При подготовка на љубовната напивка, во прв план се пердувите од ластовица и тресопатка. Заедно со трошките од гнездото, тревките и сламата најдени во него, ги фрла во сад, којшто содржи вода наменета за магичната течност. [...] Скрупулозно мешајќи ја содржината на садот со некаква ластегарка и протресувајќи го, својата активност ја преплетува со шепотење магични формули, повторувани неколкукратно. [...] Кога, според неа, течноста примила доволно од моќта која е предадена, маѓепсницата внимателно ја процедува водата и фрлајќи ги пердувите и тревките на некое затскриено место или најдобро изгорувајќи ги, пристапува кон следниот чин. Следниот чин е претурање на љубовната напивка преку гребни. Оваа операција, слично како и претходната практика, тешко е да се изведе самостојно. Неопходно е содејствување на друг човек. Затоа, ако маѓепсницата ги открила магиските тајни на некоја доверлива пријателка, токму сега користи нејзина помош. [Magia, miłość i małżeństwo]

Самата ги зема в раце гребните, ги соединува запци со запци и чека додека нејзината помошничка не започне со претурање на магиската течност низ нив. Таа го прави тоа на таков начин што водата, цедена врз гребните од горе, истекува по нив во сад придржуван од долу. Кога првите капки вода ќе паднат врз гребните, маѓепсницата почнува да ги трие еден со друг, истовремено шепотејќи ја соодветната нарачка, повторена неколкукратно, додека целата вода не биде претурена преку нив: „Ка’ гребниви, што се гребаат, Таке да се гребет Стојмирка за Секула, Да го шурат, да го бурат, Да се терет о њего. [...] Следната фаза од операцијата се состои од претурање на водата преку ралото, браната и дисаѓите. За оваа активност на маѓепсницата не и треба помошничка, со леснотија може да ја изврши самостојно, најчесто во подрум, којшто за тие практики со сигурност е најсоодветно место. [...] По целата таа процедура, магичната љубовна напивка е веќе готова. Таа веќе поседува целосна моќ и треба да дејствува брзо и без исклучок. [Magia, miłość i małżeństwo]

Волче. Претурање љубовна напивка преку гребни 32

Волче. Претурање љубовна напивка преку брана


Битово. Фамилијарен кум ја води невестата в црква

Воспоставувањето на свршувачката не повлекува со себе никакво понатамошно зближување во меѓусебните односи. Напротив, социјалните контакти на кандидатите за брак претрпуваат ограничување, бидејќи ги обврзува табу, според кое мораат да избегнуваат контакти од стројот [свршувачката] до свадбената церемонија (тој период трае од неколку месеци, па дури до три години). Сватовите не смеат да се посетуваат, а особено девојката не смее да го гледа идниот младоженец. Младите може да се видат првпат дури на пат кон олтарот в црква, а пак сватовите не можат да се посетуваат до моментот на официјалните меѓусебни визити во куќите, коишто следуваат по свадбата. [Odkup za żonę w Macedonii]

33


СВАДБА Брачната трансакција завршува со свадба. Сватовите, односно тајфата на момчето, составена од неговиот татко, вујкото, кумот, браќата и другите членови на родот, се упатуваат по девојката во нејзината куќа и по венчавката, извршена на враќање, ја носат во нејзиниот иден дом. Тоа е свечен чин, со многу сложен и спектакуларен церемонијал. Главни моменти на тој чин во куќата на девојката се: исплата на остатокот од откупот од страна на таткото на момчето на фамилијата на девојката, врачување на купечки дарови за фамилијата на девојката опфатени со откупот и дефинитивни церемонии за воспоставување на сватовски врски меѓу двете фамилии. Во куќата на момчето на прво место се истакнуваат чиновите на свечено воведување на девојката во фамилијата и родот, што особено недвосмислено се изразува за време на раздавањето на свадбените дарови од страна на девојката. Финале на трансакцијата се свечени заемни визити на младоженците во куќата на родителите на невестата и на фамилијата на невестата во куќата на момчето, коишто меѓу двете куќи отвораат нормален социјален соживот во нови околности и на нови основи. [Magia, miłość i małżeństwo]

34

Ботуше. Младоженци

Бракот во Порече не е приватна и индивидуална работа, туку фамилијарна работа. Исто така, не може да се каже дека во Порече „момчето се жени“ или девојката „се мажи“. Момчето во Порече го жени фамилијата, исто како што фамилијата ја омажува девојката. Не се жени момчето, туку го женат. И не се мажи девојката, туку ја мажат. [Magia, miłość i małżeństwo]


СВАДБА Битово. Бајрактари и гајдаџии со свадбарски бајраци

Битово. Воведување. Свекорот и свекрвата ја водат невестата до портата. Свекрвата вра­чу­ва леб, свекорот држи сито

Битово. Свадбарска поворка на пат кон куќата на младоженецот. Зетот му врачува вино на кумот

Зетот по венчавката ја престигнува поворката – оди напред. Со еден бајрак. Деверите остануваат покрај невестата. Доаѓа дома. Мајката го среќава и му дава вино. (Месото и лебот му ги дала бабата и тие остануваат кај поворката. Девојките не пеат ништо. Зетот се враќа со виното во поворката. На местото каде што ќе се сретне, му дава вино на кумот. Кумот сече погача и месо и им дава со вино на сватовите. Прво месо, потоа погача, потоа малку вино, секому одделно. Редослед: старосватот, потоа по ред сватовите, потоа деверите. Невестата не јаде, ништо не добива. Ништо. Домаќинот добива после старосватот. Потоа сите кој како стигне – зетот, исто така, невестата не. [од теренските белешки, Битово 10.11.1932 година.] 35


СВАДБА Битово. Пристигнување на невестата. Свекрвата ги обиколува коњите со сито. Невестата се подготвува да го допре ситото со прст

Свекрвата излегува со сито – трипати ја обиколува невестата. Во ситото: леб, босилек, вино, волна (вретено не, бидејќи се вртка влево), сукала, шеќер во коцка, мед, доколку има. Коњот на невестата го држат двајцата девери. Свекрвата обиколува три пати. Кога ќе обиколи еднаш, ќе го крене ситото нагоре и невестата ќе ги допре со прст стварите во него. Повторно и повторно. [од теренските белешки, Битово 10.11.1932 година.]

Жената во моментот на влегување во фамилијата на мажот го губи името. Веќе никој не и се обраќа со нејзиното крстено име, со коешто била нарекувана во својата фамилија. Формата за обраќање во однос на неа станува дериват од крстеното име на мажот. Ако мажот се вика Стојко, ќе ја нарекуваат Стојкојца (жена му на Стојко) и на другите ќе им биде позната како Стојкојца. Жена му на Христо ќе биде позната во селото како Христојца. Нејзиното крстено име честопати дури и останува непознато за луѓето надвор од тесниот фамилијарен круг. [Struktura społeczna i rytuał we wsi macedońskiej]

36

Битово. По пристигнување на младоженците. Невестата ноќта за време на веселбата и игрите. Плаче и се клања


Волче. Портрет

Да се биде здрав и силен, односно способен за работа и за долготраен секојдневен физички напор, сè уште е амбиција на секој поречки маж и секоја жена. Тоа за нив значи не само физичка среќа, туку и високо социјално самочувство, коешто произлегува од свесноста за сопствената вредност и благонаклонети оценки на опкружувањето. Затоа што пред здравиот и силниот е отворена животната кариера, а слабите и болните се тие, коишто не можат многу да очекуваат од животот. Ова гледиште наоѓа свој одраз во поречките критериуми за убавина: за вистински убави се сметаат силните, високите и румените жени; а идеал за машка убавина е силен, работлив „аргач“. [Magia lecznicza]

37


КРШТЕВАЊЕ

Требовле. Мајка (од Растеш) носи дете на крштевање

Требовле. Црква и камбанарија

Требовле. Мајка го дарува попот со чорапи после крштевање (на десното рамо)

Ритуалните обврски и функции на попот не се широки. Тој исполнува само малобројни обреди, коишто му се пропишани на христијанското население со црковната литургија. Крштевањето, венчавањето, погребното потурање на гробот со вино и масло, празничните литургии (во кои населението најчесто не учествува), осветувањето погачи за слава (селска и куќна) и кадење на домот дента спроти слава, осветување вода во секоја куќа за време на млада месечина и раздавање на света водица за Водици меѓу парохјаните – тоа се главните ритуални активности на попот. Во очите на населението тие барем делумно имаат карактер на магиски обреди и во согласност со тоа се класифицираат како попски адети. [Religia giaurów macedońskich] 38

Речане. Мајка со дете

Новороденчето од првите месеци на живoтот носи здолништа. Исто така и амајлии. Со текот на времето амајлиите се отфрлаат, детето останува само во здолниште, полуголо, лете и зиме. Многу труд се посветува да се научи детето да носи чорапи и опинци. Кога децата ќе пораснат, добиваат: машките – панталони и капи, женските – шамии, скутини, појаси, ѓердани. Таа облека на почетокот се носи само на празници, а подоцна секојднев­но. [Organizacja rodzinna Zadruga]


Растеш. Баба Божиница

Кога разговорот прејде на Божиница, Десојца извикна: „Таја је права баснарица! Таја знајет и од очи, и од уплаф, и од далак да гачкат. Од све знајет!“ Формулите се тајни: по правило се шепотат неразбирливо, тивко, за да не може да се слушнат и запаметат. Бајачката го крие своето знаење. Додека пак, ритуалот е јавен. Тој не се крие и секој може лесно да го научи. Доволно е еднократно или двократно подложување на третманите или присуствување додека се изведуваат. Ако и се верува на Стефкојца, таа на овој начин научила поткопување. Исто така и од магиските супстанции не се прави тајна. Божиница ни најмалку не ги криеше своите алатки: камчињата и еленскиот рог. Ги криеше само формулите. [од теренските белешки]

39


МАГИСКОЛЕКОВИТ СИСТЕМ

Волче. „Од ветер“

За разбирање на атмосферата на гроза, којашто ја опкружува болеста, треба да се земе предвид дека во однос на мнозинството болести кои ги погодуваат луѓето од таа земја, поречанецот е исто толку беспомошен колку што беше и целото човештво до моментот кога серумите и вакцините, микроскопските испитувања и бактериологијата не ја ставија под власт и контрола на човекот таа напаст што со векови го тормози човештвото. Од перспектива на медицинско незнаење, речиси секоја болест и секое заболување за поречанецот се еднакво опасни. Изоставувајќи ги поситните болки или заболувања кои човекот ги лечи без да се секира за нив, вистинските болести – тие што се нарекуваат со заедничко име лошотија и од кои секоја има свој сопствен магиско-лековит систем, за поречанецот секогаш се предвесници на смрт­ та. Секоја болест, според поречките поимања, е потенцијално смртоносна доколку човекот не и се спротивстави и доколку не ја совлада со средствата, коишто ги има на располагање. Таа претстава останува во тесна врска со улогата што магијата ја има во поречката медицина и со значењето што бајачките и бајачите го имаат во таа средина. [Magia lecznicza]

Волче. „Куцата Цветкојца – најотракана со лечење и магии“ 40


МАГИСКО-ЛЕКОВИТ СИСТЕМ Волче. „Од секајца“

Баснарката заврзува на болната шамија околу главата. Шамијата мора да биде силно заврзана, за да не се слизне од главата на пациентката при понатамошни манипулации на баснарката. Потоа баснарката ја седнува болната на столче и на пропишан начин ја изговара баснарската молитва, стоејќи покрај седнатата пациентка и раце собрани за молитва: „Боже помози. До овија време, до овија сат, секајца си секла, си трупала, си пила, си јала – сега, на овија минут, на овија сат, ќе ја одвоја, ќе ја дела ја. Ја со реч, Бог со блаосуф“. Завршувајќи ја молитвата, баснарката со придружба на редење зема сврдел в рака и имитирајќи движење какво што прави сврделот при дупчење, и го става на болната под шамијата на таков начин што сврделот се задржува над главата на болната во вертикална положба. [...] По сврделот доаѓа редот на сукалото. [...] Аналогно дејство се повторува и со вретеното, при што серијата формули кои се однесуваат на тој момент гласи слично како претходно: „Вретеново ќе предет, ќе сукат, секајца на Љуба да не предет“. Љубо, ќе предаш? – Ќе преда. – Ти да предеш, секајца да не предет на тебе“. За целото времетраење на тие дејства болната седи неподвижно, крунисана со алатите кои високо стрчат над неа и се вертикално насадени под шамијата што ја има завиткана околу главата. Алатите подеднакво ги симболизираат обичните домаќински задачи, како и тегобите од болеста. Сега, меѓу трите шпицови на таа круна баснарката, внимателно, врз главата на болната поставува филџан со неначната вода: „Како водава, што је цела, што се двојит. Таке лошотија да се делит, да се двојит цела од Љуба“.

Волче. Шината рака

Паднав при трчање со апаратот, тешко се испокршив, ја шинав раката и повеќе од две недели бев сакат. [од писмо на Јозеф Обрембски до професорот Казимјеж Мошињски, 4.4.1933 година.] [...] Хируршките вештини на поречаните ги следи чувство на совршенство на сопственото знаење и вештини во тој поглед. Тоа се изразува во скептицизмот со којшто се однесуваат кон вештините во лечење на исчанчувањата и скршениците од страна на градските лекари. Поречаните велат дека истото тоа го знаат и нивните овчари или дури уште и подобро. [Lecznictwo i magia] 41


МАГИСКО-ЛЕКОВИТ СИСТЕМ

Волче. Од очи. Напојување со собрана вода

Волче. Ду'ање од очи

„Ду’ање од очи“. Инф. Цветкојца. „Сефте ќе дуам од очи, после ќе мијем столојите, после ќе гасим јаглењето. Со сол дуам од очи“. За време на „дуањето“: движења со лева рака и изговарање формули. Од време на време дувнување: „Ал од очи? Ал од подрек? Ал од наврат? Ал од Турчин? Ал од каури? Ветор нека те вејет, Лошотија нека губит, Лошотија нека одигнет, И знајни и незнајни – света лошотија! Како сол и вода што се точит, Таке лошотија од [име] да се точит“. [од теренските белешки]

Волче. Од очи. Собирање вода 42


МАГИСКО-ЛЕКОВИТ СИСТЕМ

Волче. Провирање под глог. Централен чин

Докторката (Стефкојца) отиде со болното дете и со неговата мајка. Мајката зеде со неа: леб, сол (требаше уште да земе јајце). Тоа се зема кога денот е мрсен; кога е посен, се носи лук, шеќер, сол и леб. Мајката, исто така, понела со неа и јачмен. Докторката зеде конци (бел, црвен и син) и пара. Тоа, исто така, беше доставено од страна на мајката на детето. Освен тоа, докторката зеде нож и пет шајки. На местото беше избран глог, којшто досега не бил врзуван. Тука докторката го врза со конци, две гранки од две грмушки, со краевите – создавајќи, на некој начин, магичен лак. Пред да почне со врзување, се заврти кон сонцето и прекрстувајќи се три пати, се помоли: „Помози Бог, ја со реч, Бог со бла’усуф“. На конците со кои беше врзан глогот, беше врзана монета. Под глогот, од десна страна го смести лебот, а на него сол – тоа го стори шепотејќи формули. Потоа мајката зазеде позиција од источната страна (излезна) на лакот, а докторката од западната (влезна) страна. Фаќајќи го детето за рака го пушти преку лакот, препуш­ тајќи го во рацете на мајката – за целото тоа време шепотејќи формули (при давањето жртва: „Тује да пијеш, тује да јадеш“; при провирање под глогот: докторката: „На ти дете болно“, мајката: „Дај ми го здраво и живо“). Потоа го насочи детето да го обиколи лакот од десна страна и ја повтори практиката – вкупно трипати. Потоа го зеде од мајката јачменот и го потури лакот наоколу, шепотејќи: „Јачменон да јачит, Анѓелко да не јачит“. Потоа пријде до грмушката и ги скина од неа конците со монетата, оставајќи ја само врската која ги врзува двете грмушки. Потоа сите тројца, враќајќи се од кај глогот, запреа на рамно место и тука бајачката му кажа на детето да легне на земја. Потоа, шепотејќи маѓии, зеде нож и со неговиот врв исе­ че грст земја од пред главата, раскрстените раце и испружените нозе (вкупно пет места). Извадената земја ја закопа пред нозете на болниот, во дупка специјално направена на линијата меѓу нозете на болниот. По што, земајќи ги шајките, закова по една (удирајќи со камен) на местата од каде што беше извадена земјата. Потоа со ножот направи круг, движејќи го од шајка до шајка, околу скрстениот болен. Рецитирање при заковување на шајките: „Ја ќе т’опкова, друго ништо да те не опковујет“. При правење круг со ножот: „Ја ќе т’опкола, друго ништо да те опколујет“. Потоа повторно истури од јачменот врз линијата направена со ножот и врз детето, шепотејќи: „Јачменон да јачит, детево да не јачит“. Коментар за третманот: „Лошотијата овде со нож ќе опколиме, со шајки ќе опковаме“. Потоа на детето му беше кажано да стане и докторката околу врат му ја врза парата на три конци: бел, црвен и син. Заблагодарување од мајката, скромно себефалење на докторката. По пат детето прашува за кого се оставени лебот и солта. Мајката: „За болеста, за тетка“. [од теренските белешки]

43


МАГИСКО-ЛЕКОВИТ СИСТЕМ

Волче. Забивање шајка „од очи“

„Очи [Урок]“. Инф. Вељаница. Не се знае зошто фаќа урокот и зошто, како убаво и здраво дете, така и слабо е изложено на него. Детето, коешто го фатиле уроци е подложно на болести. [...] Да се излечи од очи значи да се излечи болеста, бидејќи секаква друга болест се прилепува кога детето е болно од очи. [од теренските белешки]

Волче. Дете намачкано со катран „од лошотија“

44

Волче. Варење вода (миење)


Волче. Гатање од кобилица

Вељаница за гатањето од коски, за разлика од палењето пченица и амкалицата: „Тоа не је за смејење – тоа на убајина је. Тоа ќе разбираш све што имаш в куќа“. [од теренските белешки] 45


Требовле. Задужбина за син половина година по смртта. Мајката раздава пченица

ВО КРУГОТ НА МРТВИТЕ И ЖИВИТЕ Важна арена за обредни активности претставува опкружувањето на црквите. На тој простор, како прво, се наоѓаат селските гробишта – место на повторливи жални и задушни ритуали, коишто се поврзани со култот на мртвите. Гробиштата ги отсликуваат, на некој начин, внатрешните подел-

Софрата е покриена со долго цедило. Положба на софрата: доколку е возможно, од запад кон исток. Кај главата (запад) седнуваат мажите – според староста – понекогаш тука ќе се пикне и момче. Потоа жените, најпосле децата – главно девојчиња. Кога сите седнуваат, се поставуваат ваганките: со грав или грашок и со месо со ориз. Лажиците се ставаат покрај секој како и оби­ч но. Лебот, исто така. Таткото најпрво раздава кафе. Потоа ракија. Потоа вино. Започнува од мажите – им раздава на сите по ред. И најмалите деца го добиваат својот дел. При послужувањето се вели: „За душичка Костадинова“ – тој што зема одговара: „Нека му је пред Бога“. Кога ќе се земе ракија или кафе или вино, една капка најпрво се истресува на земја: „За душа“. После кафето – кога таткото раздава ракија, мајката раздава блага пченица (цели зрна варени со мед или шеќер). Се служи на таков начин што таа што раздава нацрпува со лажица пченица од ваганката и ја испружува лажицата под носот на послужуваниот. Тој ја испружува раката и пченицата му се истура на дланката. Потоа ја јаде од раката. Потоа се раздава овошје и зеленчук: јаболка, круши, ореви, костени, сливи, грозје; варена тиква, свежа диња – на парчиња. Секој од тие деликатеси се раздава одделно и му се врачува на секој по ред во рака. Послужениот добиеното го става пред себе на софрата. Размена на формули. Се раздава, исто така, бел леб. Потоа на софрата се крши леб, се прекрстува и се јаде. За тоа време таткото постојано раздава ракија, потоа вино. Потоа софрата завршува. Тие, коишто примиле овошје, им го даваат на децата или го истураат на некоја жена во сито. Потоа жените собираат сè и поворката хаотично се враќа дома. [од теренските белешки]

би на селото: местоположбата на гробовите одговара на овдешните маала, кабили и фамилии. Како второ, тоа е отворен простор меѓу црквата и гробиштата, каде што се одржуваат празнични гозби и ора. [Struktura społeczna i rytuał we wsi macedońskiej]

46

Волче. Петочно тажење. Мајка и жена


ВО КРУГОТ НА МРТВИТЕ И ЖИВИТЕ

Требовле. Задужбина за син половина година по смртта. Мајка, татко и кутница при исполнување на своите обврски. Таткото сече погача, мајката подготвува јадење, кутницата носи

Мртва сабота. Софра Волче, 10.11.1932 година. По мртва сабота – средба кај Стефкојца; седат Вељаница и Видоја. Општо жалење, споменување на мртвите. Видоја го фали сина си; колку бил голем, силен, убав – му немало рамен во Волче. Криво му е што нема фотографија од сина си – така би им останало нешто од него, а вака нема ништо. Од тага му доаѓаат солзи. Вељаница и Стефкојца велат дека така е подобро. Подобро е да се заборави, отколку постојано да се присетува. И така на погребот се раздаваат сите ствари на умрениот, за потоа да не ги гледаат и да не се присетуваат постојано. Разговорот полека скршнува на темата за задгробниот живот. Ништо не знаеме. Ниту како живеат таму, ниту каква облека носат, ниту дали имаат што да јадат и пијат. Ги прашував Вељаница и Стефкојца. Одговори: „Ти не знаеш?“, „Тогаш, како можеме ние да знаеме?“, „А што пишува во книгите?“, „Дали навистина се живее по смртта?“, „Дали може тоа да се дознае?“, „И како?“ – Тоа за нив е вечно живо и нерешено прашање – „Бар да знаевме! Би било полесно и за тие што остануваат живи и за тие што умираат“. [од теренските белешки] 47


Гајдари од Ботуше

48


Олтар заедно со даровите за време на службата

СВЕДЕН НА ТРИ СЕЛА НА ФОЈНИК ПЛАНИНА Брест, Косово и Требовле откако памтат, на 19 август, на Преображение, празнуваат заеднички сведен на Фојник Планина.

Трпеза 49


СВЕДЕН НА ТРИ СЕЛА НА ФОЈНИК ПЛАНИНА

Трикратно обиколување на црквата по службата. Грми песна

Песната која се пее на Фојник – кога трикратно се обиколува црквата по завршување на службата: „Позаспала ми света Недела, Меѓу два пата, меѓу два друма. Туа помина ѓаче Николче, В раце носеше бакарно котле, Во котле имат сребрено к’рфче, И го поштрка и го повика: Стани ми, стани ми, света Недело, Света Недело, сестро роѓена, Што си заспала, заспала меѓу два пата, Меѓу два пата, меѓу два друма. Гора мирисат темјанојна, Темјанојна и восокојна, Восокојна па босилкојна. Во гора имат пет манастир, Во манастирот сребрена софа, На софа седат два панагира. До ними седит сестра Марија, В рака држеше машконо дете, В рака држеше њему велеше: Расти ми, расти дете Ристосо, Да му повземиш кралу кралстото, Кралу кралстото, цару царстото“. [од теренските белешки]

50


„I kraj i lud tego kraju, Poreczanie, mało są znani zarówno historii, jak i etnologii. Odrzuceni na krańce cywilizacji europejskiej, od niedawna, gdyż ledwie od kilku dziesięcioleci, włączeni w terytorialny obszar narodowej wspólnoty jugosłowiańskiej, po ostatnie nieomal lata wiodąc żywot swój według wzorów, zostawionych im przez ich dziadów i pradziadów, Poreczanie – z całą swoją archaiczną kulturą ludową i tradycyjnym tokiem życia – znajdowali się poza nawiasem współczesnej historii, poza nurtem wielkich przemian i wydarzeń dziejowych współczesności. [...] Do tworzącej się wspólnoty cywilizacyjnej świata wchodzą nowe ludy i nowe narody ze swoim własnym dziedzictwem kulturalnym, [...] własnymi ambicjami i własną wolą twórczą. Na arenę dziejową świata wkraczają niedostrzegane dotychczas na niej postaci chłopa wschodnioeuropejskiego i jego braci znad Gangesu, znad Rzeki Żółtej i znad Nilu. Powstawanie nowoczesnych społeczeństw rolniczych, w strukturze swojej opartych o nowo formującą się i szybko krzepnącą warstwę chłopską, w organizowaniu swego życia czyniących użytek ze zdobyczy współczesnej techniki i cywilizacji, a równocześnie wnoszących do ogólnoludzkiej kultury swój własny dorobek i swoje własne, wielowiekowe tradycje, jest jednym z najdonioślejszych zjawisk i procesów współczesnej historii. [...] Jeśli pod tym kątem widzenia spojrzymy na nieznaną i niewielką społeczność wiejską Półwyspu Bałkańskiego [...], wydobycie jej z niepamięci historycznej przestanie nam się wydawać kaprysem ciekawości, niekierowanej żadnym innym impulsem poznawczym niż zamiłowanie do unikatów, cudactw i dziwaczności, godnych gabloty muzealnej lub półek antykwariatu. Poznając którąkolwiek ze stron życia małej, archaicznej społeczności rolniczej Europy, Azji, Afryki czy Ameryki, dotykamy substratu stającej się cywilizacji przyszłości. Obraz życia świeckiego i sakralnego anonimowej wsi macedońskiej interesuje nas jako jeden z rozlicznych wariantów typu, którego przeszłość, teraźniejszość i przyszłość nie jest i nie może być obojętna dla historii”. [Giaurowie Macedonii. Wprowadzenie]

51


Литература/ Literatura

Klasyczna socjologia polska i jej współczesna recepcja, red. J. Mucha, W. Wincławski, Toruń, s. 199-223.

Трудови на Јозеф Обрембски посветени на Македонија/ Prace Józefa Obrębskiego dotyczące Macedonii 1934: Czarna Magja w Macedonii, „Kurier Literacko-Naukowy”, s. VI-VIII. 1936: System religijny ludu macedońskiego, cz. 1-5, „Kurier LiterackoNaukowy”, nr 24, s. XIII-XIV, nr 26, s. XI-XII, nr 28, s. XI-XIII, nr 29, s. XI-XII, nr 30, s. XIII. 1969: Ritual and Social Structure in a Macedonian Village, ed. B. Halpern, Boston University. 2001: Folklorni i etnografski materijali od Porecze, kn. 1, ed. T. Vrażinovski, Skopje-Prilep. 2001-2002: Makedonski T. Vrażinovski, Skopje-Prilep.

etnosocioloszki

studii,

kn.

2-3,

ed.

2003: Порече 1932-1933. Macedonian Poreche 1932-1933, ed. T. Vrażinovski, A. Engelking, J. M. Halpern, Prilep-Skopje. 2005: Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje, oprac. i wstęp A. Engelking, Warszawa.

Избор на трудови посветени на Јозеф Обрембски и неговите истражувања во Македонија/ Wybór prac dotyczących Józefa Obrębskiego i jego badań w Macedonii 105 godini..., 2013, 105 godini od ragianieto na Jozef Obrembski. 105 years from the birth of Józef Obrębski, ed. E. Lucheska, Z. Dimoski, PrilepPoznań. Bielenin-Lenczowska K., A. Engelking, 2015, Józef Obrębski’s Poreče. An ethnographic revisit, w: Anthropology of continuity and change. Macedonian Poreče 80 years after Jozef Obrebski’s work, ed. K. BieleninLenczowska, Warszawa, s. 9-29. Engelking A., 2002, Objective Observation and Direct Experience. Józef Obrębski’s Research in Macedonia, Contextualizing His Scientific Biography (1926-1937), w: 70 godini od istrażuvaniata na Jozef Obrembski vo Makedonija, Medżunaroden nauczen sobir, Samokov, 14-16 septemvri 2001. 70 Years from the Research of Josef Obrebski in Macedonia. International Scientific Assembly. Samokov, 14-16 september 2001, ed. T. Vrażinovski, Prilep, s. 55-77. Engelking A., 2006, „Nowy Malinowski”, czyli o związkach Józefa Obrębskiego z europejską i pozaeuropejską antropologią społeczną, w: 52

Halpern J. M., 2002, Reflections on Jozef Obrebski’s Work in Macedonia from the Perspective of American Anthropology, w: Medżunaroden nauczen sobir, Samokov, 14-16 septemvri 2001, 70 godini od istrażuvaniata na Jozef Obrembski vo Makedonija, Medżunaroden nauczen sobir, Samokov, 14-16 septemvri 2001. 70 Years from the Research of Josef Obrebski in Macedonia. International Scientific Assembly. Samokov, 14-16 september 2001, ed. T. Vrażinovski, Prilep, s. 29-41. Obrębski S., 2006, Pamięci mojego Ojca. In Memory of My Father, „Sprawy Narodowościowe” t. 29, s. 13-16, 321-324. Rękas J., Lučeska E., 2015, Wodzicka narracja Józefa Obrębskiego i zarys projektu jej współczesnej aktualizacji, w: Балкански фолклор како интеркултурен код. Bałkański folklor jako kod interkulturowy, 2, ред. В. Петреска, Ј. Ренкас, Скопје-Познањ, s. 25-41. Risteski L. S., 2011, Josef Obrebski’s Anthropological Research on Macedonia, „Etnoantropoloszki problemi”, R. 6, nr 4, s. 837-858. Veselinovski A., 2002, Moite sek’awania za J. Obrembski i negowata sopruga Tamara, w: Medżunaroden nauczen sobir, Samokov, 14-16 septemvri 2001, 70 godini od istrażuvaniata na Jozef Obrembski vo Makedonija, Medżunaroden nauczen sobir, Samokov, 14-16 septemvri 2001. 70 Years from the Research of Josef Obrebski in Macedonia. International Scientific Assembly. Samokov, 14-16 september 2001, ed. T. Vrażinovski, Prilep, s. 227231. Vrażinovski T., 1998, „Legendata” za Jozef Obrenbski, „Balcanoslavica” nr 25, s. 221-236. Vrażinovski T., 2006, Józef Obrębski i macedońska etnografia, „Sprawy Narodowościowe” t. 29, s. 53-62. Vrażinovski T., Karadżoski V., Jovanovska-Rizoska S., 2006, Jozef Obrembski – znaczaen istrażuwacz na narodnata kultura na Makedoncite, Skopje. W stulecie urodzin..., 2006, „Sprawy Narodowościowe”. Seria nowa, t. 29, W stulecie urodzin Józefa Obrębskiego, red. A. Engelking.


What are you scribbling all the time? Be a man, get yourself some work: plow, sow. (...) Trpe from the village of Trebolve to Józef Obrębski, 1932

THE PORECHANS: The Macedonian Poreche 1932-1933 according to Józef Obrębski’s ethnographic records

Everything that Josif found, he photographed Karanfila from the village of Trebovle, 2013 Józef Obrębski conducting field research in Poreche; signed: ”A chat with a friend-informant”

Józef Obrębski (1905-1967), a Polish ethnologist, who conducted field research in the Macedonian Poreche, spent a little more than half a year there: from mid-August 1932 to the end of March 1933. Most of that time he lived in the village of Volche, in the house of Kire and Kole Kraychevski and their mother Stefkoyca. He graduated from the Slavic Languages and Culture Dept. at Jagiellonian University in Cracow, Poland. However, he did not arrive in Poreche directly from Cracow, but from London— as a fellow of the Rockefeller Foundation. He was then a PhD student of Bronisław Malinowski, a world-renowned Polish social anthropologist. He was interested in rural communities—not yet integrated by the processes of modernization. He wanted to study them using Malinowski’s ethnographic field method, which he himself described as “objective observation and direct experience.” Therefore, a great patriarchal family and its functions in a rural group, and the position and role of women in particular, had become the subject of Obrębski’s research. He studied and documented daily life, ritual and religious life, mythology, folklore, folk medicine and magic rituals. He wanted to find out how the great patriarchal family was functioning in the socio-economic conditions of Macedonia at that time. He collected abundant materials, unique by their very nature, even at the time of their gathering. “I spent nearly six months as a member of a zadruga,” he later reported, “catching as if in the act and closely observing what was almost impossible to have been observed: the intimate life of the South Slavic family.” (...)

The result of the ethnographic look “from the inside” taken by Obrębski are extensive records, including 550 photographs. Negatives on glass plates survived the time of the Nazi German occupation of Warsaw (1939-1945), all of them buried in metal boxes in the scholar’s garden. Józef Obrębski built up very good relations with the inhabitants of the village Volche and other surrounding villages. He was a man of great emotional intelligence, friendly and approachable. He liked the Poreche highlanders and they liked him back. Obrębski’s academic legacy can be found in the archives of the University of Massachusetts at Amherst, USA. The extensive selection of his scholarly writings appeared in print in the Macedonian translation edited by T. Vrazhinovski (20012002); fragments of his legacy were also published in Polish and English. The largest selection of Obrębski’s photographs from the Poreche region came to light in the bilingual volume Порече 1932-1933. Macedonian Poreche 1932-1933 (ed. T. Vrazhinovski, A. Engelking, J.M. Halpern, Prilep-Skopje 2003). Professor Anna Engelking, Slavic Studies Institute, Polish Academy of Sciences

All photos by Józef Obrębski in this exhibition are courtesy of the Department of Special Collections & University Archives, W.E.B. Du Bois Library, University of Massachusetts Amherst, USA.

53


РЕАЛИЗАЦИЈА НА ИЗЛОЖБА Aвтор на изложбата: проф. Ана Енгелкинг, Институт за славистика на Полската академија на науките Координатор: Кинга Нетман-Мултановска, Амбасада на Република Полска во Скопје Поречаните. Македонското Порече 1932-1933 во етнографската документација на Јозеф Обрембски е изложба, на којашто се прикажани уникатни фотографии и теренски записи направени од страна на полскиот етнолог Јозеф Обрембски кој вршел теренски истражувања во Порече од август 1932 до март 1933 година. НУ Музеј на Македонија ул. Јосиф Михајловиќ бр. 7 1000 Скопје Координатор на изложбата: Боре Неделковски Стручни консултанти: Владимир Боцев и Фима Трајковска Стручни соработници: Горан Костадинов и Славјан Ѓорѓиев Лектор на македонски јазик: Анета Поп Антовска Соработници: Јагутка Деловска, Владимир Деловски и Михаило Апостолов Превод од полски на македонски јазик: Александар Ристески Превод од македонски на полски јазик: Кинга Нетман-Мултановска Превод од полски на англиски јазик: Кинга Нетман-Мултановска Лектор на англиски јазик: Ричард Симкот Лектор на полски јазик: Наталија Лукомска

Author of the exhibition: prof. Anna Engelking (Slavic Studies Institute, Polish Academy of Sciences) Coordinator: Kinga Nettmann-Multanowska (Polish Embassy) The Porechans: The Macedonian Poreche 1932- 1933 in Józef Obrębski’s ethnographic records is an exhibition presenting unique archival photographs and field notes by the Polish ethnologist Józef Obrębski who conducted field research in the region of Poreche between August 1932 and March 1933. NI Museum of Macedonia Address: 7, Josif Mihajlovik 1000 Skopje Coordinator of the exhibition: Bore Nedelkovski Expert consultants: Vladimir Bocev & Fima Trajkovska Expert collaborators: Goran Kostadinov & Slavian Gjorgjev Proofreading of the Macedonian text: Aneta Pop Antovska Collaborators: Yagutka Delovska, Vladimir Delovski & Mihailo Apostolov Polish-Macedonian translation: Aleksander Risteski Macedonian-Polish translation: Kinga Nettmann-Multanowska Polish-English translation: Kinga Nettmann-Multanowska Proofreading of the English text: Richard Simcott Proofreading of the Polish text: Natalia Łukomska

Дизајн на каталогот и изложбата: Фросина Цонева Ивановиќ

Catalogue & exhibition design: Frosina Coneva-Ivanovic

Издавач: Амбасада на Република Полска во Скопје

Publisher: Embassy of the Republic of Poland, Skopje

Печатница: „Култура“ – Скопје

Print: Printing House “KULTURA”

Тираж: 400

Copies: 400

Оваа публикација се дистрибуира бесплатно.

This publication is distributed free of charge.

THE 2018 CALENDAR (which accompanies the exhibition): The Porechans through the lens of a Pole: The Macedonian Poreche 1932-1933 according to Józef Obrębski’s ethnographic records

The Embassy of the Republic of Poland would like to express its gratitude to Mr. Kosta Kostovski, Honorary Consul of the Republic of Poland in Ohrid, and Mrs. Anna Kostovska, Executive Manager of the Printing House “Kultura”, for supporting this publication.

Authors: Anna Engelking (Slavic Studies Institute, Polish Academy of Sciences); Kinga Nettmann-Multanowska (Polish Embassy) Calendar design: Frosina Coneva-Ivanovic Publisher: Embassy of the Republic of Poland, Skopje Print: Pro Point Copies: 1000 54

THE EXHIBITION

All photographs by Józef Obrębski are courtesy of the Department of Special Collections & University Archives, W.E.B. Du Bois Library, University of Massachusetts Amherst, USA


55


56

Katalog Józef Obrębski  
Katalog Józef Obrębski  
Advertisement