Page 1

1

www.monheritage.mn

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë


2

2008/1

Ñýòã¿¿ëèéí çºâëºë: Ã.Ýíõáàò Ç.Îþóíáèëýã Ä.Öýâýýíäîðæ Õ.Öîãòáààòàð Í.Æàâçìàà

Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí çàõèðàë ÁÑØÓßàìíû ìóçåé, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ºâ õàðèóöñàí àõëàõ ìýðãýæèëòýí, äîêòîð (Ph.D) ØÓÀ-èéí õàðúÿà Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðàë, Øèíæëýõ óõààíû ãàâúÿàò ç¿òãýëòýí, øèíæëýõ óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð ØÓÀ-èéí õàðúÿà Ïàëåîíòîëîãèéí òºâèéí ëàáîðàòîðèéí ýðõëýã÷, äîêòîð Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí ýðäýì øèíæèëãýý, àðãà ç¿é, ñàí õºìðºã õàðèóöñàí òàñãèéí ýðõëýã÷, äîêòîðàíò

Ñýòã¿¿ëèéí çºâëºõ: Ë.Áàò÷óëóóí Ã.Ãîíãîðæàâ Ä.Öýäìàà

Óðëàã ñóäëàëûí óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð Ìîíãîë óëñûí Ñî¸ëûí ãàâúÿàò ç¿òãýëòýí. Ñî¸ëûí ºâ ñóäëàà÷ Ìîíãîëûí Òåàòðûí ìóçåéí çàõèðàë, Îëîí óëñûí ìóçåéí Ǻâëºëèéí Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé õîðîîíû òýðã¿¿í

Ìýäýýëëèéí àëáà: Á.Äàâààöýðýí Ø.Ýíõòóÿà Ä.Íàðàíòóÿà Ñ.×èíçîðèã Ö.Öîëìîí

Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí àõëàõ ñýðãýýí çàñâàðëàã÷ Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí àæèëòàí

Õýâëýëèéí àëáà: Á.Àëòàíñ¿õ Ã.Ãàíõóÿã

Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí èíæåíåð, ïðîãðàìèñò “Ñàí ñóäàé” õýâëýëèéí êîìïàíè

www.monheritage.mn/magazine


3

2008/1

ÀÃÓÓËÃÀ ªÌͪÒÃªË Ìýíä÷èëãýý ....................................................................................................................................................... 3 Ã.Ýíõáàò. Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí çàõèðàë ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òºðèéí áîäëîãî ....................................................................................................... 4 Ç.Îþóíáèëýã. ÁÑØÓß-íû ìóçåé, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ºâ õàðèóöñàí àõëàõ ìýðãýæèëòýí Ñî¸ëûí ºâèéí õÿíàëòûí òóõàé ........................................................................................................................ 6 Ö.Öýíäñ¿ðýí. Ñî¸ëûí õÿíàëòûí óëñûí àõëàõ áàéöààã÷ ØÓÀ-èéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí 2008 îíä õèéñýí ñóäàëãààíû òîâ÷ ìýäýý .................................................................................................................................... 8 Ö.Áîëîðáàò. ØÓÀ-èéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí Ìîíãîë-ßïîíû Ïàëåîíòîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöèéí 2008 îíû õýýðèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ ..................................................................................................... 12 Õ.Öîãòáààòàð. Ìîíãîë-ßïîíû ïàëåîíòîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöèéí Ìîíãîëûí òàëûí òýðã¿¿í, äîêòîð 2008 îíä Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéãýýñ çîõèîí áàéãóóëñàí õàéãóóë ñóäàëãààíû àæèë ............................................................................................................................... 14 Í.Æàâçìàà. Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí ýðäýì øèíæèëãýý, àðãà ç¿é, ñàí õºìðºã õàðèóöñàí òàñãèéí ýðõëýã÷ Óòãà ñî¸ëûí ºâ ............................................................................................................................................... 16 Ñ.Þíäýíáàò. Óòãà ñî¸ëûí ºâèéí ¿íäýñíèé òºâèéí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã ñýðãýýí çàñâàðëàõ “Ñ¿ëä-Óóë” ÕÕÊ ............................................................. 18 Ë.Áàòáÿìáà.”Ñ¿ëä-Óóë” ÕÕÊîìïàíèéí åðºíõèé ìåíåæåð ÌÝÐÃÝÆÈË ÀÐÃÀ Ç¯É Õ¿ðýë ýäëýë, ò¿¿íèé òàðõàëò, ìàòåðèàëûí îðö íàéðëàãà, îíöëîã øèíæ (Õ¿ðýë çýâíèé æèøýýí äýýð) ................................................................................................................ 20 Á.Äàâààöýðýí. Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí Ñàí õºìðºãèéí õàäãàëàëòûí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõýä çºâëºìæ ......................................................................... 22 Ä.Öýäìàà.Ìîíãîëûí Òåàòðûí ìóçåéí çàõèðàë Ø¿òýýí çóðàã .................................................................................................................................................. 24 Ø.Ýíõòóÿà. Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí Öàâóóëàã ìàòåðèàë ......................................................................................................................................... 26 Ñ.×èíçîðèã. Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí àõëàõ ñýðãýýí çàñâàðëàã÷ ÌÝÄÝÝËÝË Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí 2007-2008 îíä õýðýãæ¿¿ëñýí àæëûí òîéì ............................................................... 27 Ìîíãîë óëñûí õîñã¿é ¿íýò çýðýãëýëèéí äóðñãàëóóä ..................................................................................... 32 Ä.Íàðàíòóÿà. Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí Óëñ, àéìãèéí õàìãààëàëòàíä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëûí æàãñààëò .......................................................................................................................................................... 33 Á.Äàâààöýðýí. Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí “×èíãèñ õààí áà ò¿¿íèé ºâ çàëãàìæëàã÷èä” ¿çýñãýëýí ................................................................................ 33 Ç.Îþóíáèëýã. ÁÑØÓß-íû ìóçåé, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ºâ õàðèóöñàí àõëàõ ìýðãýæèëòýí ÀÍÃËÈ ÕÓÐÀÀÍÃÓÉ ...................................................................................................................................... 35

www.monheritage.mn/magazine


4

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

ªÌͪÒÃªË Ã.Ýíõáàò Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí çàõèðàë

ÌÝÍÄ×ÈËÃÝÝ Óíøèã÷ òàíû àìãàëàíã ýðüå! Ýðòíýýñ óëàìæëàãäàí èðñýí ñî¸ëûí ºâ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëàà õàéðëàí õàìãààëæ, èðýýä¿é õîé÷ ¿åäýý ºâë¿¿ëýí ¿ëäýýõ íü Ìîíãîë èðãýí á¿ðèéí ¿¿ðýã áèëýý. Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð áàðèìòàëæ áóé òºðèéí áîäëîãî, õóóëü ýðõ ç¿é, òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã òàíèëöóóëàõ, ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òàëààð ìýðãýæèë àðãà ç¿éí çºâëºãºº ºãºõ çîðèëãîîð Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí õàìò îëîí ñàíàà÷ëàí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí òóñëàëöààòàéãààð ýíýõ¿¿ “ÑΨËÛÍ ªÂ” ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ëèéã ýðõëýí ãàðãàæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òºðººñ ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, áîäèò áà áîäèò áóñ ºâèéã õàäãàëæ õàìãààëàõàä õºõè¿ëýí äýìæèæ îëîí òàëûí àðãà õýìæýý àâ÷ áàéãàà áèëýý. Ãýñýí õýäèé ÷ îëîí çóóí æèë ºâëºãäºí áèäíèé ¿åä õ¿ð÷ èðñýí îëîí ñàéõàí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëóóä õ¿ì¿¿ñèéí ç¿é áóñûí õàðüöààíààñ áîëæ óñòàí ¿ðýãäýæ áàéãàà æèøýý áàðèìò öººíã¿é áèé. Èéìä ñî¸ëûí ºâèéã õàäãàëæ õàìãààëàõàä îëîí íèéòèéí àíõààðëûã õàíäóóëàõ, òýäýíä ñî¸ëûã ºâèéã õàäãàëæ õàìãààëàõ òàëààð ìýäëýã îëãîõîä ìýðãýæèë àðãà ç¿éí òàëààñ òóñëàõ íü ñýòã¿¿ëèéí ýðõýì çîðèëãûí íýã þì. ¯íäýñíèé ñî¸ëûí ºâèéã ýðýí ñóðâàëæëàõ, ñóäëàí øèíæëýõ, õàäãàëæ õàìãààëàõ, ñóðòàë÷ëàõ, èðýýä¿é õîé÷ ¿åèéíõýíäýý ºâë¿¿ëýí ¿ëäýýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áàéãóóëëàãà, õ¿í á¿ðèéí ºìíº ñýòã¿¿ëèéí ìààíü ¿¿ä õààëãà íýýëòòýé áàéõ áîëíî. Ýíýõ¿¿ ñýòã¿¿ë íü çºâõºí ìîíãîëûí òºäèéã¿é ãàäààäûí óíøèã÷äàä çîðèóëàí ñýòã¿¿ëèéí àðûí õóóäñàíä òóõàéí äóãààðò õýâëýãäñýí ìýäýýëëèéí õóðààíãóéã àíãëè õýë äýýð õýâëýí íèéòëýíý. “Ñî¸ëûí ºâ” ñýòã¿¿ë íü æèëä 2 äóãààðààð íèéòëýãäýí ãàðàõ þì. Ìàíàé ñýòã¿¿ëèéí àíõíû äóãààðààñ îëæ àâñàí ìýäýýëýë òàíû ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ ¿éëñýä áàãà áîëòóãàé ÷ íýìýð áîëíî ãýäýãò èòãýæ áàéíà.

www.monheritage.mn


5

2008/1

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Ç.Îþóíáèëýã ÁÑØÓß-íû ìóçåé, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ºâ õàðèóöñàí àõëàõ ìýðãýæèëòýí

Ñî¨ëûí ªâèéã õàìãààëàõ ìîíãîë óëñûí òªðèéí áîäëîãî Ñî¸ëûí ºâ ãýäýã íü ò¿¿õýí òîäîðõîé îðîí çàé, öàã ¿åèéí àëü íýã õýñãèéã òºëººëæ ÷àäàõ, ò¿¿õ, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ¿íý öýíý, à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ò¿¿õ, ñî¸ë óðëàã, àðõåîëîãè, àðõèòåêòóð, áàéãàëü ò¿¿õèéí äóðñãàëò ãàçàð, óãñààòíû ç¿éí äóðñãàë çýðýã ýä ºëãèéí áîëîí îþóíû ¿íýò ç¿éëñèéã õàìààðñàí ºðãºí îéëãîëò þì. Ìîíãîëûí òºð, çàñãèéí ¿íäýñíèé ñî¸ëûí áîäëîãûí íýãýí ãîë àñóóäàë áîë ò¿¿õ, ñî¸ëûí õîñã¿é ¿íýò ºâ äóðñãàë, ýä ºëãèéí áîëîí óòãà ñî¸ëûí ºâèéã ýðýí ñóðâàëæèëæ, ñóäëàí øèíæèëæ, á¿ðòãýí äàíñàëæ, õàäãàëàí õàìãààëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ, ñóðòàë÷ëàõ, ºñâºð õîé÷ ¿åèéíõýíä ýõ îðîí÷ ¿çýë, ò¿¿õýí óõàìñàð, ¿íäýñíèé áàõàðõëûã áèé áîëãîõ óëìààð óëñ îðíûõîî ºíãºðñºí ò¿¿õèéã áàòàëãààæóóëàí áàðèìòæóóëàõ, äýëõèé äàõèíàà ñóðòàë÷ëàí òàíèóëàõ öîãö áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä îðøèíî. Ìàíàé óëñ óíàãàí áàéãàëü, ãàçàð íóòãàà áîëîí ò¿¿õ, ñî¸ëûí ºâºº õàäãàëæ õàìãààëàõ òàëààð ò¿¿õýí óëàìæëàëòàé áèëýý. Õ¿íí¿ãèéí ¿åýñ ýõëýí óóë óñ, îé ìîä, àí àìüòíûã äàðõëàí òàõèæ èðñýí áºãººä ×èíãèñ õààíû ¿åä ãàðñàí “Èõ çàñàã” õóóëèàð áàéãàëèéí äàðõàí öààçòàé ãàçðûã òîãòîîæ õóóëü÷ëàí õàìãààëæýý. Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãýýñ 1924 îíä “Õóó÷èí äóðñãàëò ç¿éëèéã ñàõèí õàìãààëàõ ä¿ðýì”-èéã áàòëàí ãàðãàæ Ìîíãîë Óëñûí õÿçãààð äîòîð áóé õóó÷íû äóðñãàë áîëîõ ç¿éë öºì Ìîíãîë óëñûí ººðèéí õºðºí㺠áîëîõ, õóó÷íû äóðñãàë ãýæ ýõ ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ ÿìàð ç¿éëèéã õýëýõèéã òîäîðõîéëîí, ãàçðûí äýýð áóþó äîîðîîñ àðõåîëîãèéí äóðñãàëò ç¿éëèéã óõàæ àâàõ, ñóäëàí øèíæëýõ ÿâäëûã Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãýýñ óäèðäàæ, õàðãàëçàí õÿíàõ, çºâøººðºë îëãîõ, ýíý ä¿ðìèéã çºð÷ºã÷èä áóé àâààñ ø¿¿õ öààçíû çîõèõ ç¿éëèéí ¸ñîîð ÿëëàí øèéòãýæ áàéõ çýðýã òóõàéí ¿åèéí ñî¸ëò îëîí óëñûí àðõåîëîãèéí óõààíû õóóëü áà ¸ñ ç¿éí øèíæòýé çàð÷ìûí çààëòóóä îðæýý.

1932 îíä ýðòíèé õîò áàëãàñ, õýðìèéí ¿ëäýãäýë çýðýã 15 äóðñãàëûã óëñûí íýãä¿ãýýð çýðãèéã õàìãààëàëòàä, áè÷èãò õºøºº, ñ¿ì õèéä çýðýã 16 äóðñãàëûã óëñûí õàìãààëàëòàä á¿ðòãýí àâñàí áàéíà. 1944 îíä Ýðäýíýçóó, Àìàðáàÿñãàëàíò çýðýã óðàí áàðèëãûí äóðñãàëóóäûã óëñûí õàìãààëàëòàä àâ÷ ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæëûã ýõë¿¿ëñýí áàéíà. 1970 îíä “ÁÍÌÀÓ-ûí Ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ õóóëü” áàòëàãäñàí íü ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã íýð òºð뺺ð íü àíãèëàí òýäãýýðèéã õàìãààëàõ, àøèãëàõ, ñóäëàí øèíæëýõ, ñóðòàë÷ëàõ, ºâëºí ýçýìøèõ, õóóëü çºð÷èãñäºä õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ çýðýã òîäîðõîé õàðèëöààã çîõèöóóëñàí àíõíû áèå äààñàí ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷èã áàéâ. Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ, ñóäàëæ øèíæëýõ, ñóðòàë÷ëàõààð çîãñîõã¿é, òýäãýýðèéã çàñàæ ñýëáýõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæèë òºðèéí áîäëîãûí ò¿âøèíä òàâèãäàõ áîëñîí íü ýíý òàëààð ãàðñàí ÷óõàë îëîëò áàéëàà. 1980-ààä îíû ñ¿¿ë÷, 1990 îíû ýõýýð óëñ îðîí çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä øèëæèõ ¿åä õ¿ì¿¿ñèéí àìüæèðãàà äîðäîæ ¿å äàìæóóëàí õàäãàëæ èðñýí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëýý õóäàëäàõ, àøèã õîíæîîíû ýõ ñóðâàëæ áîëãîõ, õóóëü áóñààð õèëýýð ãàðãàõ, õîâîð íîì ñóäàð, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëûã çºâøººðºëã¿éãýýð õóâèëàí îëøðóóëàõ, êèíî, ä¿ðñ áè÷ëýã õèéõ, áóëø õèðãèñ¿¿ðèéã äóð ìýäýí óõàõ çýðýã çºð÷ë¿¿ä ãàð÷ ýõýëñýí áèëýý. Èéìýýñ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëûã õàìãààëàõ, ýðýí ñóðâàëæëàõ, ñóäëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèé ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òàëààð òîìîîõîí àëõìóóäûã õèéñýí þì. Òóõàéëáàë, “Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü” (1992) -ä: “Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë, øèíæëýõ óõààí, îþóíû ºâ òºðèéí õàìãààëàëòàä áàéíà” ãýæ òóíõàãëàí çàðëàñàí

“Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí ¿çýë áàðèìòëàë”(1994)-ä: Ìîíãîëûí ñî¸ëûí èðãýíøëèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ àðãà çàìûí íýã íü “Ìîíãîë ñî¸ë, èðãýíøëèéí äóðñãàëò ç¿éëñèéã ñóðâàëæëàí îëîõ, õàìãààëàõ, á¿ðä¿¿ëýõ, ýõ îðîíäîî ýðã¿¿ëýí çàëàõ, ñýðãýýí áîñãîõ áîäëîãî ÿâóóëàõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿íýò äóðñãàë õóóëü áóñààð ãàäààäàä ãàðàõààñ ñýðýìæëýõ”, “Ìîíãîë Óëñûí ãàäààä áîäëîãûí ¿çýë áàðèìòëàë”(1994) -ä: Ìîíãîë Óëñ õ¿ì¿¿íëýãèéí ñàëáàðûí ãàäààä õàðèëöààã õýðýãæ¿¿ëýõäýý “Ìîíãîëûí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë áîëîí áàéãàëèéí ºâ, ¿íýò ç¿éëñèéã íºõºí ñýðãýýõ, õàìãààëàõ, óëñ ò¿ìíèé õ¿ðòýýë áîëãîõ òàëààð ò¿¿õ, øàøèí, ñî¸ëûí íèéòëýã ºâ á¿õèé Àçèéí îðíóóä, ñîíèðõîã÷ áóñàä îðîí ÞÍÅÑÊÎ, îëîí óëñûí õîëáîãäîõ áóñàä áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí àæèëëàõ” ÷èãëýë áàðèìòëàõ, “Ìîíãîë Óëñûí òºðººñ áàðèìòëàõ ñî¸ëûí áîäëîãî”(1996) -ä: “Ìîíãîëûí ýðò ýä¿ãýýãèéí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë, ñàí õºìðºãèéã ¿íäýñíèé ýðõýì áàÿëàã ãýæ ¿çýæ òºðèéí õàìãààëàëòàä áàéëãàõ” ãýñýí çàð÷ìûã òîäîðõîéëîí ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà çàìûã “áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ, èðãýäýýñ ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëñèéã á¿òýýõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã ñóäàëæ øèíæëýõ, õàäãàëæ õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààã á¿õ òàëààð äýìæèõ”, “õóóëü áóñààð ãàäààä ãàðñàí ìîíãîëûí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã ýðã¿¿ëýí àâ÷ðàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ” ãýæ çààñíààð ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò

www.monheritage.mn/magazine


6

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ ç¿éëèéã õàìãààëàõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë áîëîí áàéãàëèéí õîâîð òîãòîö, îíöëîã, ¿íýò ç¿éëèéã íºõºí ñýðãýýõ, îëîí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîõ òàëààð ÞÍÅÑÊÎ çýðýã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ñîíèðõîã÷ îðíóóäòàé õàìòðàí àæèëëàõ òºðèéí áîäëîãûí ¿íäñýí ÷èãëýë¿¿ä òîäîðõîéëîãäñîí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 1994 îíä “Ìîíãîë Óëñûí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ õóóëü”-èéã øèíý÷ëýí áàòàëæ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë ãýäýã óõàãäàõóóíûã øèíæëýõ óõààí, óðëàã, ýðõ ç¿éí ¿¿äíýýñ íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëæ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëûã ñóðâàëæëàí îëîõ, á¿ðòãýõ, çýðýãëýë òîãòîîõ, àðõåîëîãèéí ìàëòëàãà õèéõ, ñóðòàë÷ëàõ, õàäãàëæ õàìãààëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ, ºì÷ëºõ, ýçýìøèõ, àøèãëàõ, õèë ãàðãàõòàé õîëáîãäñîí á¿õèé ë õàðèëöààã øèíýýð çîõèöóóëñàí áàéíà. Ýíýõ¿¿ õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð Ìóçåéí ¿çìýð ñýðãýýí çàñâàðëàõ óðëàíã ºðãºæ¿¿ëýí Ñî¸ëûí ÿàìíû õàðúÿà “Ñî¸ëûí ºâèéí òºâ” ãýñýí áàéãóóëëàãûã øèíýýð áàéãóóëæ, ìóçåé ¿çìýð ñýðãýýí çàñâàðëàõààñ ãàäíà Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýëìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã õàðèóöóóëñàí þì. 2001 îíä äýýðõ õóóëüä ñî¸ëûí áîäèò áóñ ºâ áóþó óòãà ñî¸ëûí ºâèéã ºâë¿¿ëýí óëàìæëóóëàõ, õºãæ¿¿ëýõ, ñóäëàõ, ñóðòàë÷ëàõ õàðèëöààã çîõèöóóëàõ àñóóäëûã øèíýýð íýìæ “Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü” íýðòýé öîãö õóóëüòàé áîëñîí þì. Ìîíãîë Óëñ 1990 îíîîñ õîéø õ¿í òºðºëõòíèé íèéòëýã çàìä íýãäýæ, äýëõèé äàõèíä íýýëòòýé áîëæ ýõýëñýí íü îëîí óëñûí ÷àíàðòàé ãýðýý, êîíâåíöèä íýãäýí îðæ èäýâõòýé àæèëëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëñýí þì. Òóõàéëáàë, 1990 îíä ÞÍÅÑÊÎãèéí “Äýëõèéí ñî¸ëûí áîëîí áàéãàëèéí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé êîíâåíöè”-ä, 1991 îíä “Ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëñèéã õóóëü áóñààð õèëýýð ãàðãàõ, îðóóëàõ, ò¿¿í÷ëýí ºì÷ëºõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõèéã õîðèãëîõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé êîíâåíöè”-ä, 2005 îíä “Áèåò áóñ ñî¸ëûí ºâèéí êîíâåíöè”-ä, 2007 îíä “Ñî¸ëûí èëýðõèéëëèéí îëîí òºðëèéã õàìãààëàõ áîëîí õºõè¿ëýí äýìæèõ òóõàé êîíâåíöè”-ä òóñ òóñ íýãäýæ îðñíîîð òýäãýýðèéí ¿çýë ñàíàà,

www.monheritage.mn

¿íäñýí çàð÷ìóóä áîëîí øààðäëàãûã ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ õóóëü òîãòîîìæ, áóñàä áàðèìò áè÷èãò òóñãàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëæýý. ¯¿íèé ºìíº Ìîíãîë Óëñ 1964 îíä “Çýâñýãò ìºðãºë人íèé ¿åä ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëèéã õàìãààëàõ òóõàé” 1954 îíû Ãààãèéí õýëýëöýýðò íýãäýí îðæ ò¿¿íèé ¿çýë ñàíàà, çîðèëòûã õ¿ëýýí çºâøººð÷, òóóøòàé äýìæèæ èðñýí þì. Èéíõ¿¿ îëîí óëñûí êîíâåíöèóäàä Ìîíãîë Óëñ íýãäýí îðñîí íü ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ ¿éëñ áîëîí ò¿¿íèé ýðõ ç¿éí îð÷èíã áýõæ¿¿ëýõýä ¿íäñýí ýðãýëò áîëñîí áèëýý. Ò¿¿í÷ëýí ýäãýýð êîíâåíöèä íýãäýí îðñíîîð ìàíàé óëñ ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿íýò äóðñãàëàà “Äýëõèéí ºâèéí æàãñààëò”-ä á¿ðòã¿¿ëýõ, òýäãýýðèéã õàäãàëæ õàìãààëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõàä ìýðãýæèëòíèé áîëîîä õºðºíãèéí òàëààð îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí äýìæëýã òóñëàëöààã àâàõ òààòàé áîëîìæ íýýãäñýí þì. Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2003 îíä Õ¿í òºðºëõòíèé àìàí áîëîí áèåò áóñ ñî¸ëûí ºâèéí øèëäýã äýýæèä ìîíãîë ìîðèí õóóðûí óëàìæëàëò óðëàãèéã 2005 îíä Ìîíãîë àðäûí óðòûí äóóã, 2004 îíä Îðõîíû õºíäèéí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ãàçðûã Äýëõèéí ºâä òóñ òóñ á¿ðòã¿¿ëýí òóíõàãëóóëæ, ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí áàòëàìæ õ¿ëýýí àâñàí íü ò¿¿õýí ÷óõàë ¿éë ÿâäàë áîëñîí áèëýý. Äýýð äóðüäñàí êîíâåíöè, õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò áàðèëãà, àðõåîëîãèéí äóðñãàëóóä, óãñààòíû ç¿éí õýðýãëýãäýõ¿¿í, ¿íäýñíèé õýë, áè÷èã ¿ñýã, çàí çàíøèë, àðäûí óðëàã, óðëàãèéí á¿òýýë çýðãèéã ýðýí ñóðâàëæëàõ, õóðèìòëóóëàõ, á¿ðòãýõ, òýäãýýðèéí õàäãàëàëò õàìãààëàëò, àøèãëàëòàä õÿíàëò òàâèõ, óëàìæëàí õºãæ¿¿ëýõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ áîäëîãûã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì õàðèóöàí àæèëëàæ áàéíà. Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì íü í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøëèéíõýý ÿçãóóð øèíæ¿¿äèéã áàòàòãàí áàÿæóóëæ, äýëãýð¿¿ëýõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ºâèéã õàäãàëàí õàìãààëàõ, äýëõèéí ñî¸ëûí äýâøèëò øèëäýã îëîëòîîñ ñóðàëöàæ, ò¿¿íèéã ñóðòàë÷ëàõ òàëààð èäýâõèòýé áîäëîãî áàðèìòàëñààð èðñýí. Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ,

ñóðòàë÷èëàõ çîðèëãîîð “Ìîíãîë áè÷èã” (1995), “Ò¿¿õ ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéã õàäãàëæ õàìãààëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ” (1999-2005), “Àðäûí óëàìæëàëò óðëàãèéã äýìæèõ” (1999-2006), “Ìîðèí õóóð, óðòûí äóó” (20052014), “¯íäýñíèé ñî¸ëûí ºâèéí ìýäýýëëèéã òîîí ñèñòåìä îðóóëàí õàäãàëàõ” (2005-2008) “Ìîíãîë Õººìèé” (2007-2014) çýðýã ¿íäýñíèé õºòºëáºð¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ, Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààð áàòëóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òàëààð áèäíèé ìºðääºã ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã áîë “Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü” áèëýý. ªíººäºð øèíýýð çàì òàâèõ, óñàí öàõèëãààí ñòàíö áàéãóóëàõ, àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë õèéõ, àøèãëàõ çýðýã àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõûí ºìíº àðõåîëîãèéí õàéãóóë, ñóäàëãàà õèéëãýõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéí õàìãààëàëòûí á¿ñýä áàéøèí áàðèëãà áàðèõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëä õîõèðîë ó÷ðóóëàõóéö ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõûã õîðèãëîõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí õîñã¿é ¿íýò, ¿íýò äóðñãàëò ç¿éëèéã ºì÷ëºã÷ íü óã ç¿éëèéã õàäãàëæ, õàìãààëàõ õýâèéí íºõöëèéã õàíãàõ, áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä ºì÷ëºã÷òýé õèéñýí ãýðýýíèé äàãóó óëñûí äààòãàëä àâàõ çýðýã çààëòóóä õýðýãæèõã¿é áàéõ, ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õóëãàéëàõ, õóäàëäàõ, ñî¸ëûí ºâèéã õóóëü áóñààð õèëýýð ãàðãàõ, áóëø, õèðãèñ¿¿ð, ýðòíèé ñºíºñºí àìüòàí, óðãàìëûã óõàæ òîíîõ ¿éëäýë óëàì íýìýãäýõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí åðäèéí äóðñãàëò ç¿éëèéí íýðèéí äîð ñî¸ëûí ¿íýò äóðñãàëò ç¿éë ãàäàãø àëäàãäàõ çýðýã àñóóäëóóä ãàð÷ Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ õóóëèéí çàðèì çààëòûí ºíººãèéí íºõöºë áàéäàëä íèéö¿¿ëýí ººð÷ëºõ, çàðèì íýìýëò îðóóëàõ çàéëøã¿é ïðàêòèê õýðýãöýý, øààðäëàãà áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Èéìýýñ Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí ñàíàà÷èëãààð “Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëü”-èéí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ áàéíà.


7

2008/1

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Ö.Öýíäñ¿ðýí Ñî¸ëûí õÿíàëòûí óëñûí àõëàõ áàéöààã÷

ÑΨËÛÍ ªÂÈÉÍ ÕßÍÀËÒÛÍ ÒÓÕÀÉ Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 1998 îíû 172 äóãààð òîãòîîëîîð Ãýãýýðëèéí Õÿíàëòûí Óëñûí Àëáà áàéãóóëàãäñàíààð ìàíàé óëñàä àíõ óäàà ñî¸ë, óðëàãèéí õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòýíä õÿíàëò òàâèõ, ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãóóëàõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí õàäãàëàëò, õàìãààëàëò, á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä ÷èãëýãäñýí òºðèéí õÿíàëò øàëãàëò õèéãäýæ ýõýëñýí áèëýý. 1998-2000 îíä àéìàã, íèéñëýëä òóñ á¿ð 1 ãýãýýðëèéí õÿíàëòûí, 2000-2002 îíä íèéñëýëä 2, àéìàã á¿ðä 1 áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷ àæèëëàæ Ñî¸ëûí òóõàé, Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí õýðýãæèëòýíä õÿíàëò òàâèí, ìîíãîë óëñàä ñî¸ëûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ, òºëºâø¿¿ëýõ, ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëò òàâèí àæèëëàæ èðëýý. 2003 îíä Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð áàéãóóëàãäàæ, Çàñãèéí ãàçðûí 37 äóãààð òîãòîîëîîð ”Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àëáàíû íèéòëýã ä¿ðýì” áàòëàí, ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí çîðèëò, õÿíàëò øàëãàëòûí ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íä áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÷èãëýëýýð õèéõ õÿíàëò øàëãàëòûí ÷èã ¿¿ðýã òóñãàãäñàí íü ìîíãîë óëñûí ñî¸ëûí õÿíàëòûí õºãæèëä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí þì. 2004 îíä Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèíä îðñîí íýìýëò ººð÷ëºëòººð ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëä áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷ õÿíàëò òàâèõ áîëîëöîî íýýãäñýíýýð ìîíãîë îðîíä ñî¸ëûí ºâèéí õÿíàëòûí òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõýä ÷óõàë àëõàì áîëëîî. 2008 îíû áàéäëààð óëñûí õýìæýýíä 11 ñî¸ëûí õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, 14 áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷ Ñî¸ëûí òóõàé, Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü òîãòîîìæèä, 457 áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí 102 îðîí òîîíû áóñ óëñûí áàéöààã÷èä Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí 3.1.1, 3.1.2, 3.1.8-ä äóðäñàí ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéí õàäãàëàëò, õàìãààëàëòàä õÿíàëò òàâèí àæèëëàæ áàéíà.

Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû õÿíàëòûí óëñûí àëáàíààñ 2003-2007 îíóóäàä íèéò 19 àéìàã, 6 ä¿¿ðãèéí 172 áàã õîðîîäûí Çàñàã äàðãà íàðûí Ñî¸ëûí õóóëèàð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí õýðýãæèëò, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã ãàäààäàä ãàðãàæ áóé áàéäàë, 19 àéìãèéí 70 ñ¿ì õèéäýä õàäãàëàãäàæ áàéãàà ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë¿¿äèéí õàäãàëàëò õàìãààëàëòûí áàéäàë, 2005 îíä óëñ, àéìãèéí ìóçåéí¿¿ä áîëîí ñóì, àéìãèéí ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëìýäýýëëèéí ñàí, Óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãàà, Çàñãèéí ãàçðûí 1998 îíû 51 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí ”Ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”, ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 2005 îíû 37 äóãààð òóøààëààð áàòëàãäñàí ”Ìîíãîë óëñûí íóòàãò àðõåîëîãèéí õàéãóóë, ìàëòëàãà, ñóäàëãàà õèéõ æóðàì”-ûí õýðýãæèëòýíä øàëãàëò õèéõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ, Ñî¸ëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí õîëáîãäîõ ç¿éë, çààëòóóäûí õýðýãæèëòèéí òàëààð óëñûí áàéöààã÷èéí ä¿ãíýëò ãàðãàí ÁÑØÓß-ä õ¿ðã¿¿ëæ, øàëãàëòûí ä¿íã õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëýëýýð îëîí íèéòýä òîãòìîë ñóðòàë÷èëæ èðëýý. 2003 îíä Áàãèéí Çàñàã äàðãà íàðûí Ñî¸ëûí õóóëèàð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí õýðýãæèëòýíä õèéñýí øàëãàëòààð Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 1997 îíû 17 äóãààð òîãòîîëûã ººð÷èëæ õýâë¿¿ëñýí ”Óãèéí áè÷èã” äýâòðèéã àéìãóóäûí Çàñàã Äàðãûí Òàìãûí Ãàçðààð äàìæóóëæ òàðààñàí çºð÷ëèéã èëð¿¿ëæ, óëñûí áàéöààã÷èéí 2003 îíû 17/30/05 òîîò ä¿ãíýëò ãàðãàí, ÒÕØÒÕóóëèéí 10.9.8 äóãààð çààëòûí äàãóó 2004-2006 îíä 21 àéìàã, íèéñëýëä íèéò 128054 øèðõýã äýâòýð õºòëºõèéã õîðèãëîæ, Õºâñãºë, Ãîâüñ¿ìáýð àéìàãò 27968 øèðõýãèéã óñòãàõ àðãà õýìæýý àâ÷, ÁÑØÓß-ä ÿàðàëòàé àâàõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé ñàíàë áîëîâñðóóëæ õ¿ðã¿¿ëñýí. Òóñ ÿàì øàëãàëòûí ìºðººð ”Óãèéí áè÷èã õºòëºëòèéí àæëûí ÿâö áîëîí ýíý òàëààð òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä ä¿ãíýëò ãàðãàõ àæëûí õýñýã”, ”Óãèéí áè÷èã õºòë¿¿ëýõ àæëûã çîõèöóóëàõ çºâëºë”-èéã áàéãóóëæ, 2004 îíû 12 äóãààð ñàðä ”Óãèéí áè÷èã õºòëºõ çºâëºìæ” áîëîâñðóóëæ ãàðãàí, 2007 îíä Çàñãèéí ãàçðûí 257 äóãààð òîãòîîëîîð ”Óãèéí áè÷èã

õºòëºõ æóðàì”-ûã øèíý÷ëýí áàòëóóëæ, ìîíãîë óëñûí íèéò ºðõèéã Óãèéí áè÷èã õºòëºõ çàãâàð, ãàðûí àâëàãààð õàíãàõ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõààð àæèëëàæ áàéíà. ÓÌÕÃ-ûí Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû õÿíàëòûí óëñûí àëáà, Áàéãàëü îð÷èí ãåîëîãè óóë óóðõàéí óëñûí õÿíàëòûí àëáàíààñ õàìòðàí 2005 îíîîñ ýõëýí æèë á¿ð 21 àéìãèéí íèéò ñóìäàä Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí õýðýãæèëòýíä áàéíãûí óäèðäàìæààð øàëãàëò õèéõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ, áàã, ñóì, àéìãèéí Çàñàã äàðãà íàðûí ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèàð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëóóäûí áàéðøëûí êîîðäèíàòûã òîãòîîõ, èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýä ãýðýýãýýð õàðèóöóóëàõ, ñóìûí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààã ñýðãýýõ, õóóëü áóñ ìàëòëàãûã çîãñîîõ, õóóëü ñóðòàë÷ëàõ àðãà õýìæýý àâ÷ èðëýý. 2006 îíä ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí õýðýãæèëòýíä õèéñýí øàëãàëòóóäûí ä¿íã ¿íäýñëýí ñî¸ëûí ºâèéí õàäãàëàëò õàìãààëàëòûã ñàéæðóóëàõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã á¿ðýí á¿ðòãýõ, õÿíàëòûí ìåõàíèçìûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ çîðèëãîîð ”Ñî¸ëûí ºâèéí õÿíàëòûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ òóõàé” Óëñûí åðºíõèé áàéöààã÷èéí 01/02 äóãààð àëáàí äààëãàâðûã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä íèéò àéìàã, ñóìäàä ýðòíèé õîò ñóóðèíû òóóðü, áóëø õèðãèñ¿¿ð¿¿äýä õèéñýí õóóëü áóñ ìàëòëàãûí áàéäàëä íýãäñýí ¿çëýã õèéõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëëàà. ØÓÀ-èéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýíãýýñ ãàðãàñàí ñóäàëãààãààð ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä 18 àéìàãò 75 óäàà, 2006 îíû øàëãàëòûí ¿åýð óëñûí áàéöààã÷äûí íýìæ ãàðãàñàí ñóäàëãààãààð 9 àéìàãò 24 óäàà õóóëü áóñ ìàëòëàãà õèéñýí áºãººä ýäãýýðèéí èõýíõ íü õýäèéä, õýí ¿éëäñýí òóõàé

www.monheritage.mn/magazine


8

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ ìýäýýëýë áàéõã¿é, çàðèì íü ø¿¿õ, öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàä øèëæñýí áîëîâ÷ õýðõýí øèéäýãäñýí íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. Øàëãàëòààð ýðòíèé õîò ñóóðèí, ñ¿ì õèéäèéí òóóðü, áóëø õèðãèñ¿¿ðò õóóëü áóñ ìàëòëàãà õèéæ áàéãàà ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëûã õóóëü áóñààð óõàõ, ò¿¿íèéã çîãñîîõ, ìýäýýëëèéí ìºðººð àðãà õýìæýý àâàõ òàëààð óëñûí õýìæýýíä òîäîðõîé àæèë çîõèîí áàéãóóëààã¿é áàéãàà çºð÷ëèéã èëð¿¿ëæ, ìýäýýëëèéí ìºðººð øóóðõàé àæèëëàãàà çîõèîí áàéãóóëäàã ìåõàíèçìûã áèé áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéãàà òóõàé ñàíàëûã ÁÑØÓß-ä òàâèàä áàéíà. ÓÌÕÃ-ààñ 400 ãàðóé áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷èéã ñî¸ëûí ºâèéí õÿíàëòûí ÷èãëýëýýð ìýðãýø¿¿ëæ, àðãà ç¿éí óäèðäëàãààð õàíãàõàä á¿ðýí õ¿ð÷ ¿éë÷ëýõ áîëîëöîî äóòìàã, àéìãóóäàä îðîí òîîíû ñî¸ëûí õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷ áàéõã¿é áàéãààã õàðãàëçàí 2006 îíîîñ ýõëýí Äîðíîä, ªâºðõàíãàé, Ñýëýíãý, Õºâñãºë, Óâñ àéìãóóäàä á¿ñ íóòàã õàðèóöñàí ñî¸ëûí õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, 2007 îíîîñ ªìíºãîâü, Çàâõàí, Áàÿí-ªëãèé àéìàãò ñî¸ëûí õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷èéí áèå äààñàí îðîí òîî, 2008 îíû 9-ð ñàðààñ ýõëýí 6 õ¿íä ñî¸ëûí ºâèéí ãýðýýò óëñûí áàéöààã÷èéí ýðõ îëãîí àæèëëóóëæ áàéíà. 2006 îíû 8-ð ñàðä Ñàíãèéí ñàéä, Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ñàéäûí 277/304 òîîò õàìòàðñàí òóøààëààð áàòàëñàí àæëûí õýñãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä ÓÌÕÃ-ààñ îðæ àæèëëàí óëñûí òîìîîõîí ìóçåéí¿¿ä, ¯íäýñíèé òºâ íîìûí ñàí, Ãàíäàíòýã÷èíëýí õèéäýä Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí õýðýãæèëòèéã õàíãàæ áóé áàéäàëä øàëãàëò õèéñýí. Àæëûí õýñýã Ñàíãèéí ñàéä, Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ñàéä, Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àñóóäàë ýðõýëñýí ñàéäûí 2006 îíû 10-ð ñàðûí 27-íû ºäðèéí ”Øàëãàëòûí ìºðººð àðãà õýìæýý àâàõóóëàõ òóõàé” 299/324/111 òîîò õàìòàðñàí òóøààëûã ãàðãóóëæ, ”Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëñèéí õàäãàëàëò õàìãààëàëòûí áàéäëûã ñàéæðóóëàõ òàëààð àâàõ àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºãºº” áàòëóóëñàí. ÁÑØÓß ýíýõ¿¿ òºëºâëºãººã 2006 îíû 11-ð ñàðûí 15-íû Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíààð õýëýëö¿¿ëýí, 269 ä¿ãýýð òîãòîîëûã áàòëóóëæ, óã àæëûí ã¿éöýòãýõýä óëñûí òºñ⺺ñ 1 òýðáóì òºãðºãèéí ñàíõ¿¿æèëò õèéõýýð øèéäâýðë¿¿ëñýí íü õÿíàëò øàëãàëòûí àæëûí ¿ð ä¿íã äýýøë¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí áàéíà.

www.monheritage.mn

Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2006 îíû 269 ä¿ãýýð òîãòîîëûã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä 2007 îíû ýõíèé óëèðàëä 21 àéìãèéí ìóçåéã äîõèîëëûí ñèñòåìòýé áîëãîæ, öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàòàé õîëáîñîí, Áîãä õààíû îðäîí ìóçåé, Ýðäýíý çóó ìóçåé, ¯íäýñíèé íîìûí ñàíã èæ á¿ðýí õóëãàéí áîëîí ãàëûí äîõèîëëûí ñèñòåì òàâüñàí áàéäàëä øàëãàëò õèéæ, ÁÑØÓß-òàé õàìòðàí 2007 îíû 10-ð ñàðûí 15-íä óëñ, àéìãèéí ìóçåéí¿¿äèéí ñàí õºìðºãèéí óëñûí òîîëëîãûã ýõë¿¿ëæ, ìóçåéí åðºíõèé á¿ðòãýëèéí ìàÿãòûã øèíý÷èëæ áàòàëãààæóóëàõ, õýâë¿¿ëýõ, øèôðëýõ, àæëûã ñàíàà÷ëàí õèéæ, òîîëëîãûí ÿâöàä õÿíàëò òàâèí àæèëëàëàà. Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí óëñûí òîîëëîãûã ñ¿ì õèéä¿¿äýä 1987, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëä 1992, óëñ, àéìãèéí ìóçåéí ñàí õºìðºãèéí óëñûí òîîëëîãûã 1997 îíîîñ õîéø õèéãýýã¿é áàéãààä áèä ä¿ãíýëò õèéæ, 2007 îíä ÁÑØÓß-òàé õàìòðàí ìóçåéí òîîëëîãûã ýõë¿¿ëæ, 2008 îíä ¯íäýñíèé áîëîí àéìãóóäûí íîìûí ñàíä õàäãàëàãäàæ áàéãàà ¿íýò õîâîð íîìûí òîîëëîãûã àíõ óäàà õèéëãýí, 2009 îíä ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëóóäûí óëñûí òîîëëîãûã çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéãààã õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäàä ìýäýãäñýí áîëíî. Ñ¿¿ëèéí ¿åä ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ¿íýò ç¿éëñèéã õóëãàéëàõ, õóóëü áóñààð õèë äàâóóëàí õóäàëäààëàõ, õýëáýð ä¿ðñèéã ººð÷èëæ, çýðëýã áàëìàäààð óñòãàõ (âàíäàëèçì) çýðýã ãýìò ¿éëäýë èõýýð ãàð÷ áàéíà. Ìàíàé óëñàä ãàð÷ áàéãàà ýíý òºðëèéí ãýìò õýðãèéí òîî ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýìýãäýæ áàéãààã àíõààð÷ õèë, ãààëèàð ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õóóëü áóñààð íýâòð¿¿ëýõýä òàâèõ õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. Øàëãàëòûí ä¿íãýýñ ¿çýõýä îðîí íóòàãò ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí õàäãàëàëò õàìãààëàëò îð íýð òºäèé, àéìàã, ñóìäûí Çàñàã äàðãà òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóäûí ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí òàëààðõè ìýäëýã íèìãýí, ìîíãîë óëñàä Ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíãèéí òîãòîëöîî á¿ðýëäýí áèé áîëæ òºëºâøººã¿é áàéíà. 2005 îíä ÓÌÕÃ-ààñ 19 àéìàã, 70 ñóì, 28 óëñ, àéìãèéí ìóçåéí ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààã øàëãàñàí ä¿íãýýñ ¿çýõýä àéìàã, ñóìûí Çàñàã äàðãà íàðûí 51.7% íü ѪÕÒÕ-èéí 8.4-ð çààëòûí äàãóó ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíä á¿ðòãýõ

àæëûã çîõèîí áàéãóóëààã¿é, 57.2% íü ìºí õóóëèéí 8.8-ð çààëòûí äàãóó òóõàéí îðîí íóòãèéí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õàäãàëæ áàéãàà áàéãóóëëàãà äàõü á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíãèéí áàÿæóóëàëò, á¿ðäýëòýä õÿíàëò òàâèàã¿é, 65.7% íü ñóäàëãàà òàéëàí, ìýäýýëëèéã çîõèõ æóðìûí äàãóó óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíä ãàðãàæ õ¿ðã¿¿ëýýã¿é áàéíà. ¯¿íèéã õàðãàëçàí á¿õ øàòíû Çàñàã äàðãà, áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷, áàéãàëü õàìãààëàã÷, ñóìûí ñî¸ëûí òºâèéí àæèëòíóóäàä çîðèóëæ ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýð äýõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëóóäûí òîâ÷ òàíèëöóóëãà, ñî¸ëûí ºâèéí õóóëü òîãòîîìæ, ò¿¿íèé õýðýãæèëòýíä ÓÌÕÃ-ààñ õèéñýí øàëãàëòûí ìýäýý áàðèìòààñ á¿ðäñýí 29 õýâëýëèéí õóóäàñ “Ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàë õàìãààëàã÷äàä” íýðòýé ãàðûí àâëàãûã ÁÑØÓß-íû ñàíõ¿¿æèëòýýð õýâë¿¿ëýí á¿õ àéìàã, ñóìäàä õ¿ðãýõ àæëûã õèéæ áàéíà. ªíãºðñºí õóãàöààíä ÓÌÕÃ-ààñ ñî¸ëûí áîëîí áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷äûã ãàðûí àâëàãààð õàíãàõ, ñóðãàëò ñåìèíàðò õýñýã÷ëýí õàìðóóëàõ àðãà õýìæýý àâ÷, 2006 îíä ñî¸ëûí õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷äûí ñåìèíàðûã Óëààíáààòàð õîòîä, 2007 îíä Ç¿¿í á¿ñèéí ñî¸ëûí àæèëòíóóäûí óëñûí àíõäóãààð çºâëºãººíèéã Õýíòèé àéìàãò, ñóìäûí Çàñàã äàðãà íàðûí ñåìèíàðûã Óâñ àéìàãò çîõèîí áàéãóóëëàà. ̺í 2008 îíû 10-ð ñàðä ÞÍÅÑÊÎ-èéí Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé õîðîî, ÁÑØÓß, ØÓÀ-èéí Àðõåîëîãè, Ïàëåîíòîëîãèéí õ¿ðýýëýíòýé õàìòðàí Óëààíáààòàð õîòîä ”Ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéí õàäãàëàëò, õàìãààëàëò” ñýäâýýð ¯íäýñíèé ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëëàà. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õ, ºâ ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëæ, õîé÷ ¿åäýý ºâë¿¿ëýí ¿ëäýýõèéí òóëä ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéã ñóðòàë÷ëàí òàíèóëæ ìºðä¿¿ëýõ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿íýò äóðñãàë ýðòíèé õîò, ñ¿ì õèéäèéí òóóðü, áóëø áóíõàíûã óõàõ, ýâäýëæ ñ¿éòãýõ çýðýã õóóëü áóñ ¿éëäýëòýé òóóøòàé òýìöýõýä îëîí íèéòèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.


9

2008/1

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Ö.Áîëîðáàò ØÓÀ-èéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí

ØÓÀ-èéí Àðõåîëîãèéí õ¯ðýýëýíãèéí 2008 îíä õèéñýí ñóäàëãààíû òîâ× ìýäýý 1. Ìîíãîë óëñûí ØÓÀèéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýí íü 2002 îíîîñ Èòàëèéí ¯íäýñíèé ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí, Òîðèíîãèéí Èõ ñóðãóóëüòàé õàìòðàí “Ãîâèéí-ãåîàðõåîëîãè” òºñëèéã ªâºðõàíãàé, Áàÿíõîíãîð, ªìíºãîâü àéìãóóäûí ñóìäààð õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áèëýý. 2003 îíîîñ ýõëýí Áàÿíõîíãîð àéìãèéí Áîãä ñóìûí íóòàã Îðîã íóóðûí áàðóóí óðä ýðýãò îðøèõ õ¿ðýë, òºìðèéí ò¿ð¿¿ ¿åèéí áóëø õèðãèñ¿¿ðèéã èëð¿¿ëýí îëæ çàðèì íýãèéã ìàëòàí ñóäëàæ, ñóäàëãààíû íèëýýäã¿é èõ õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã îëæ öóãëóóëààä áàéíà. Òóñ õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãè íü 2008 îíû 5-ð ñàðûí 23íû ºäðººñ 06-ð ñàðûí 12íû ºäðèéã äóóñòàë íèéò 21 õîíîãèéí õóãàöààíä Áàÿíõîíãîð àéìãèéí Áîãä ñóìûí íóòàã Îðîã íóóðûí áàðóóí óðä ýðýãò áàéðëàõ á¿ëýã áóëø, õèðãèñ¿¿ðèéí ç¿¿í õîéä çàõàä, áóñäààñ òóñãààð îðøèõ õ¿ðýë, òºìºð çýâñãèéí ò¿ð¿¿ ¿åèéí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ òýãø äºðâºëæèí áîëîí äóãóé ÷óëóóí õ¿ðýýòýé äóðñãàëóóäààñ çóðãààã ñîíãîí ìàëòñàí áºãººä ¿¿íýýñ OR 0803, OR 08-05 äóãààðòàé áóëøíààñ îðøóóëãûí çàí ¿éëèéí ºâºðìºö õýëáýð áîëîõ õ¿íýý õàæóó òàëààð íü òàâüñàí îãò õºíäºã人ã¿é îðøóóëãà èëýðñýí íü ñóäàëãààíû õóâüä ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé þì. ̺í Èõ Áîãä óóëûí àð áýëä Ãóñòûí àì õýìýýõ ãàçàð áóé

Îðîã íóóð. Áóëø OR 08-03

ãàíöààð îðøèõ íýãýí áóëøèéã ìàëòàí ñóäàëñàí áà áóëø õýäèéãýýð òîíîí ñ¿éòãýãäñýí áîëîâ÷ àíõíû áàéäëààð áóé 19 øèðõýã ÿâóó ç¿¿ëò èëýðñýí íü ñîíèðõîëòîé þì. Ñóäàëãààíû óðüä÷èëñàí ¿ð ä¿íãýýñ ¿çýõýä óã áóëø íü äóíäàä çóóíû ¿å õîëáîãäîõ áîëîìæòîé õýìýýí ¿çýæ áàéíà.

õîíäîä îí öàã òîäîðõîéã¿é áóëø 2, Õàâ÷èãûí àì áîëîí Õàð õàäàíä òóñ á¿ð äºðâºëæèí áóëø 1, Ìîíãîë óóë õýìýýõ ãàçàð õèðãèñ¿¿ðèéí äàãóóë áàéãóóëàìæ 4, õàäíû îðøóóëãà 1, Áóðõàí òîëãîéä õî¸ð ÷óëóóí áàéãóóëàìæóóäûã ìàëòàí ñóäàëñàí áîëíî. Ìàëòëàãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä îëîí òîîíû ýä ºëãèéí äóðñãàë, õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã îëñîí áºãººä îäîîãîîð áîëîâñðóóëàëòûí àæèë ¿ðãýëæëýí ÿâàãäàæ áàéíà.

Îðîã íóóð. Áóëø OR 08-03(îðóøóóëãà)

2. 2003 îíîîñ Ìîíãîë Óëñûí ØÓÀ-èéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýí, ÀÍÓ-ûí Ñìèòñîíû Áàéãàëèéí Ò¿¿õèéí ìóçåéòýé õàìòàðñàí òºñëèéí õ¿ðýýíä Äóíäãîâü àéìãèéí Áàãà ãàçðûí ÷óëóó õýìýýõ áàéãàëèéí ºâºðìºö òîãòîöòîé íóòàãò àðõåîëîãèéí óäààí õóãàöààòàé ñóäàëãààíû àæèë ÿâóóëæ èðñýí. Òóñ õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãè íü 2008 îíû 6-ð ñàðûí 21íèé ºäðººñ 8-ð ñàðûí 13-íûã õ¿ðòýë íèéò 54 õîíîã àæèëëàñàí áîëíî. Ýíý õóãàöààíä äýýðõ á¿ñ íóòãèéí Äóíä øàíäûí àì, Àëàã òîëãîé, ªíäºð õîíä, Õàâ÷èãûí àì, Õàð õàä, Ìîíãîë óóë, Áóðõàí òîëãîé çýðýã ãàçðóóäàä õ¿ðýë çýâñãèéí ¿åýñ äóíäàä çóóíû ¿åèéí í¿¿äýë÷äèéí ¿ëäýýñýí äóðñãàëóóäûã ºðãºí öàð õ¿ðýýòýéãýýð ìàëòëàãà ñóäàëãààíû àæëûã õèéæ ã¿éöýòãýñýí. Òóõàéëáàë, Äóíä øàíäûí àìàíä õ¿ðýë çýâñãèéí ¿åèéí äóðñãàë 4, õ¿íí¿ áóëø 2, Àëàã òîëãîé õýìýýõ ãàçàð õ¿íí¿ áóëø 8, äóíäàä çóóíû ¿åä õîëáîãäîõ áóëø 7, îí öàã òîäîðõîéã¿é áóëø 1, ÷óëóóí áàéãóóëàìæ 1, ªíäºð

Ìîíãîë-Àìåðèêèéí õàìòàðñàí õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãè

3. 2008 îíû 5-ð ñàðûí 10íààñ 5-ð ñàðûí 22-íû ºäðèéã õ¿ðòýë ¯íäýñíèé àâðàí õàìãààëàõ õàéãóóëûí ýêñïåäèöè Õýíòèé àéìãèéí Äýëãýðõààí ñóìûí íóòàã

Õàéãóóë ñóäàëãààíû áàéäàë

Õýðëýíãèéí պ人 àðàë áóþó áàðóóíààñ ç¿¿í òèéø Õýðëýí ãîëîîñ Öýíõýðèéí ãîë, õîéíîîñ óðàãø Õýðëýíáàÿí-Óëààí óóëààñ Õýðëýí òîîíî óóëûí ºâºð õ¿ðòýëõ ãàçàð íóòàãò àðõåîëîãèéí äóðñãàë áàéãàà ýñýõèéã íÿãòëàí øàëãàõ õàéãóóëûí àæëûã õèéñýí.

www.monheritage.mn/magazine


10

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ 4. 2008 îíû 6-ð ñàðûí 7-íîîñ 6-ð ñàðûí 29-íèé ºäðèéã õ¿ðòýë Ìîíãîë-Ôðàíöûí õàìòàðñàí àðõåîëîãèéí ýêñïåäèöè Àðõàíãàé àéìãèéí Òºâèéí ÎÍÑÌóçåéí (Çàÿûí õ¿ðýý) çàðèì áàðèëãûí äýýâðèéí õýñãèéã áîðîî óñíààñ õàìãààëàõ, Èõ Òàìèð ñóìûí íóòàãò áóé óíàñàí (õýâòýý) áàéäàëòàé áàéãàà õºøººäèéã áîñãîõ, Õºðººãèéí ¿ç¿¿ðèéí õàäíû çóðãóóäûã õóóëáàðëàí àâàõ, Á õýñãèéí õèðãèñ¿¿ðèéí õ¿ðýýíèé

Äàãóóë áóëøíû ºíãºí õºðñèéã õóóëñàí áàéäàë

Õàéãóóë ñóäàëãààíû áàéäàë

Öàöûí ýðýã äýõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº

Õèðãèñ¿¿ðèéí õ¿ðýý ÷óëóóíä õèéñýí ñîðèëòûí ìàëòëàãûí ÿâö

Õºðººãèéí ¿ç¿¿ðèéí õàäíû çóðãèéí õóóëáàð

çîõèîí áàéãóóëàëòûí çàðèì õýñãèéã ìýäýõ çîðèëãîîð ñîðèëò ìàëòëàãà õèéõ çýðýã àæëóóäûã õèéñýí. 5. 2008 îíû 7-ð ñàðûí 5-íààñ 7-ð ñàðûí 31-íèé ºäðèéã õ¿ðòýë íèéò 26 õîíîãèéí õóãàöààíä Ìîíãîë-Ôðàíöûí õàìòàðñàí àðõåîëîãèéí ñóäàëãààíû àíãè Àðõàíãàé àéìãèéí Õàéðõàí ñóìûí íóòàã Ãîë ìîäíû äóðñãàëò ãàçàð ìàëòëàãà ñóäàëãàà, Ýðäýíýìàíäàë

www.monheritage.mn

Ìàëòëàãûí ÿâö

Öîðãî áàãèéí íóòàãò îðøèõ ĺðâºëæèí õýìýýõ ýðòíèé ñóóðèí

ñóìûí Öîðãî áàãèéí íóòàãò îðøèõ ĺðâºëæèí õýìýýõ ýðòíèé ñóóðèí ãàçàð ãåîôèçèêèéí òàíäàëò ñóäàëãàà õèéñýí. 6. 2008 îíû 8-ð ñàðûí 8-íààñ 8-ð ñàðûí 11-íèé ºäðèéã õ¿ðòýë ªìíºãîâü àéìãèéí Õàíáîãä ñóìûí íóòàã äàõü “Àéâåíõîó Ìàéíç Ìîíãîëèÿ Èíê” áîëîí “Îíòðî Ãîëä” êîìïàíèóäûí õàìòðàí ýçýìøäýã “JAVALAHD 3136X” òîîò ëèöåíçèéí “HERUGA” îðäûí òàëáàéä àðõåîëîãèéí äóðñãàë áàéãàà ýñýõèéã íÿãòëàí øàëãàõ õàéãóóëûí àæëûã õèéñýí. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû àæëûí õ¿ðýýíä Ò¿ðýãèéí ¿åèéí çýë ÷óëóóä áîëîí Ìîíãîëûí ýçýíò ã¿ðíèé ¿åä õîëáîãäîõ áóëøóóä çýðýã íèéò 21 òîîíû äóðñãàëûã èëð¿¿ëýí îëæ, á¿ðòãýí àâñàí áîëíî. Õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä Æ.Ãàíòóëãà, Ï.Àëäàðìºíõ íàð îðîëöîí àæèëëàñàí.

7. 2008 îíû 9-ð ñàðûí 14íººñ 9-ð ñàðûí 19-íèé ºäðèéã õ¿ðòýë ªìíºãîâèéí Áàÿí-Îâîî ñóìûí íóòàãò îðøèõ “Îíòðå Ãîëä Èíê” êîìïàíèé “Øèâýý òîëãîé” õàéãóóëûí ëèöåíçòýé òàëáàéä àðõåîëîãèéí àâðàí õàìãààëàõ õàéãóóë ñóäàëãààíû àæëûã õèéæ ã¿éöýòãýñýí. Õàéãóóë ñóäàëãààíû àæëûí õ¿ðýýíä íèéò 47 òîîíû äóðñãàë èëð¿¿ëýí îëñíîîñ õ¿ðýë çýâñãèéí ¿åèéí äºðâºëæèí áóëø 1, øîðãîîëæèí áóëø 1, ò¿ðýãèéí ¿åèéí áàëáàë ÷óëóó 1, îí öàã òîäîðõîéã¿é äºðâºëæèí õýëáýðèéí áàéãóóëàìæ 4, äóãóé õ¿ðýýòýé áóëø 23, äóãóé õýëáýðèéí ÷óëóóí áàéãóóëàìæ 9, äºðâºëæèí õýëáýðòýé ÷óëóóí áàéãóóëàìæ 4 òóñ òóñ áàãòàæ áàéíà. Õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä ×.Àìàðò¿âøèí,

Ñóäàëãààíû àæëûí ÿâö


11

2008/1

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Æ.Ãàíòóëãà, Ï.Àëäàðìºíõ îðîëöîí àæèëëàñàí.

íàð

¿ð ä¿íä Áóÿíò ñóìûí 12 ãàçàðò, Äóóò ñóìûí 90 ãàçàðò, Ìàíõàí ñóìûí 93 ãàçàðò, ̺íõõàéðõàí ñóìûí 59 ãàçàðò, Áóëãàí ñóìûí 84 ãàçàðò õàäíû çóðàã, áóãàí õºøºº òàõèëûí áàéãóóëàìæ, îðøóóëãà, ñ¿ì õèéäèéí ¿ëäýãäýë ãýõ ìýò îëîí äóðñãàëò ãàçðóóäûã á¿ðòãýæ áàðèìòæóóëæ àâëàà. ̺í ýðòíèé í¿¿äýë÷äèéí 3 ø õàäíû îðøóóëãûí ìýäýýëëèéã øàëãàâ.

8.Ìîíãîë-Àìåðèêèéí õàìòàðñàí “ªðíºä Ìîíãîëûí áèî-àðõåîëîãè” òºñëèéí õýýðèéí ñóäàëãààíû àæèë Õºâñãºë àéìãèéí Á¿ðýíòîãòîõ, Àðáóëàã ñóìäûí íóòàãò 2008.06.15-07.15-íû õîîðîíä ÿâàãäàâ. Ýíý îíä 7-í õèðãèñ¿¿ðò ìàëòëàãà õèéñýí áà ýäãýýðèéí 5-ààñ íü îðøóóëãà èëýðñýí áºãººä óðüä÷èëñàí áàéäëààð òºìºð çýâñãèéí ò¿ð¿¿, õ¿ðýë çýâñãèéí ñ¿¿ë ¿åä õîëáîãäîæ áàéíà. Õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä ìàãèñòð Ö.Àìãàëàíòºãñ, Á.Ýðäýíý íàð àæèëëàâ. 9. Ìîíãîë-Îðîñûí õàìòàðñàí “Óìàðä Ìîíãîëûí ×óëóóí çýâñãèéí ¿å” òºñëèéí õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãè Áóëãàí àéìãèéí Õóòàã-ªíäºð ñóìûí Óíüò áàãèéí íóòàã “Òºëáºðèéí ãîë”-ûí ÷óëóóí çýâñãèéí ñóóðèíä 2008.07.28-08.28-íû õîîðîíä ìàëòëàãà ñóäàëãààíû àæèë ÿâóóëàâ. Óðüä÷èëñàí áàéäëààð “Òºëáºðèéí ãîë”-ûí äóðñãàë íü øèíý ÷óëóóí çýâñãèéí ¿å áîëîí õóó÷èí ÷óëóóí çýâñãèéí äýýä ¿åä õîëáîãäîæ áàéíà. Õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãèä ìàãèñòð Ö.Áîëîðáàò, Ä.Îäñ¿ðýí íàð îðîëöîí àæèëëàñàí. 10.Ìîíãîë-Ìîíàêîãèéí õàìòàðñàí àðõåîëîãèéí ñóäàëãààíû àíãè 2008.06.1507.15 õ¿ðòëýõ õóãàöààíä Àðõàíãàé àéìãèéí Èõòàìèð ñóìûí íóòàãò õàéãóóë õèéâ. Õàéãóóëûí ÿâöàä õýä õýäýí áóãàí ÷óëóóí õºøºº áîëîí õèðãèñ¿¿ð øèíýýð èëð¿¿ëæýý. Ñóäàëãààíû àíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä Ì.Öýíãýë, Æ.Ãàíòóëãà íàð îðîëöîí àæèëëàâ. 11.Ìîíãîë-ßïîíû õàìòàðñàí “Øèíý çóóí” òºñëèéí øèíæèëãýýíèé àíãè 2008.08.1509.02-íû õîîðîíä Õýíòèé àéìãèéí Äýëãýðõààí ñóìûí íóòàã Àâàðãà îðäíû òóóðèéí õºðñíèé á¿òýö, òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðëýëèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýñýãò íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà õèéñýí. Ñóäàëãààíû àíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä äîêòîð, äýä ïðîôåññîð Á.Öîãòáààòàð, Í.Ýðäýíý-Î÷èð, Ö.Àìãàëàíòºãñ íàð îðîëöîí àæèëëàñàí.

Ñóäàëãààíû àæëûí ÿâö Õàëààëòûí õàíç

12.ßïîí-Ìîíãîëûí õàìòàðñàí “Äîðíîä Ìîíãîëûí ïàëåîëèòûí ñóäàëãàà” òºñëèéí õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãè Õýíòèé àéìãèéí Áàòøèðýýò ñóìûí íóòàã ªãëºã÷èéí ãîëûí äýíæèä ÷óëóóí çýâñãèéí ìàëòëàãà ñóäàëãààíû àæëûã 2008.09.05-09 .15-íû õîîðîíä õèéæ ã¿éöýòãýâ. ªãëºã÷èéí õýðìèéí áàðóóí óðä ÷óëóóí çýâñãèéí ñîðèëò ìàëòëàãà õèéõ ÿâöàä ãàëûí îðîì èëýðñýí áºãººä äýýæèéã ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíä ºãººä áàéíà. Òóñ øèíæèëãýýíèé àíãèä äîêòîð Á.Öîãòáààòàð, Ö.Áîëîðáàò, Ö.Àìãàëàíòºãñ, Ä.Îäñ¿ðýí íàð îðîëöîí àæèëëàñàí. 13. “Ìîíãîë Àëòàé” ñóäëàëûí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèàëãàò àæèë áîëîõ “Õîâä àéìãèéí àðõåîëîãèéí äóðñãàëûã á¿ðòãýõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä òóñ òºñëèéí óäèðäàã÷ äîêòîð Ö.Òºðáàò, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí Ä.Áàòñ¿õ, Ò.Áàòáàÿð íàð Õîâä àéìãèéí Äóóò, Ìàíõàí, ̺íõõàéðõàí, Áóëãàí ñóìäûí íóòàãò 2008.06.14-07.15 õ¿ðòýë õàéãóóë, ìàëòëàãà ñóäàëãààíû àæëûã õèéæ ã¿éöýòãýñýí. ¯¿íèé

Áóãàí ÷óëóóí õºøºº

14.Ìîíãîë-Ãåðìàíû õàìòàðñàí “Îðõîí” ýêñïåäèöè 2008.08.20-09.5-íûã õ¿ðòëýõ õóãàöààíä Àðõàíãàé àéìãèéí Õîòîíò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Óéãóðûí íèéñëýë Õàð áàëãàñàíä 2009 îíû çóí õèéõ àðõåîëîãèéí ìàëòàëòûí áýëòãýëèéã õàíãàæ, ºìíºõ æèëèéí õèéñýí òîïîãðàôèéí õýìæèëò, õîòûí íàðèéâ÷èëñàí äýâñãýð çóðãèéã áîëîâñðóóëàõ çýðýã àæëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéñíèé çýðýãöýý ªâºðõàíãàé àéìãèéí Õàðõîðèí ñóìûí íóòàã Îðõîí ãîëûí áàðóóí ýðýãò ñàíàìñàðã¿é áàéäëààð èëýð÷ ìýäýãäñýí àðõåîëîãèéí ¿ëäýãäýë á¿õèé ãàçðûã øàëãàæ, æèæèã õýìæýýíèé ñîðèëòûí ìàëòëàãà õèéõ àðãààð äóðñãàëûí õ¿ðýý õýìæýýã òîäîðõîéëîõ àíõíû òàíäàõ ñóäàëãààã õèéæ ã¿éöýòãýñýí

Ãóðâàí çóóõ èëýðñýí áàéäàë (Óðä òàëààñ)

áîëíî. Ñîðèõ ìàëòëàãûí ¿åä ýíäýýñ Õàðõîðóìûí áàðèëãà áàéãóóëàìæèéã ÷èìýãëýõ ãàð óð÷óóäûí íýãýí ñóóöûí ¿ëäýãäýë, áàðèëãûí òîîñãî, äýýâðèéí âààð ¿éëäâýðëýæ áàéñàí ãýð÷ áàðèìò áîëîõ áàìáàé ìýò õýëáýðòýé çýðýãöýæ áàéðëàñàí ãóðâàí èæèëõýí çóóõ, ò¿¿í÷ëýí áàðèëãûí ÷èìýãëýë øàòààõ, áóäàæ ïààëàíäàõ çýðýã èë¿¿ íàðèéí ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ áàéñíû óë ìºðèéã õàäãàëñàí ä¿ãðýã õýëáýðòýé íýã çóóõ, íèéò 4 çóóõ îëäñîí íü Õàðõîðóì òºäèéã¿é

www.monheritage.mn/magazine


12

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Ìîíãîëûí õîò ñóóðèíû ñóäàëãààíä îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé îëäâîð õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëæ áàéíà. Óã äóðñãàëò ãàçðûã öààøèä äýëãýð¿¿ëýí ñóäëàõààð òºëºâëºæ áàéíà. Ñóäàëãààíû àæèëä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí äîêòîð Ó.Ýðäýíýáàò, Ò.Áàòáàÿð íàð îðîëöîí àæèëëàñàí.

Ìàëòàí ñóäàëñàí Õ¿íí¿ãèéí ÿçãóóðòíû áóëø

Áàéðëàë ç¿éí çóðàãëàë õèéæ áàéãàà íü

¯çýñãýëýíãèéí íýýëò

www.monheritage.mn

15. Ìîíãîë óëñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýí (òóõàéí ¿åä Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýí áàéñàí) áîëîí Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé Ìóçåé íü ÁÍÑÓ-ûí ¯íäýñíèé Ìóçåéòýé õàìòðàí 1997 îíîîñ Ìîíãîë-Ñîëîíãîñûí õàìòàðñàí “Ìîí-Ñîë” ýðäýì øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëæ èðëýý. ªíãºðñºí õóãàöààíä òóñ òºñëèéí õ¿ðýýíä Ìîíãîë óëñûí íóòàãò 9 óäàà õýýðèéí ñóäàëãàà, 4 óäàà “Ìîíãîë-Ñîëîíãîñûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ñèìïîçèóì”, 2 óäàà òóñãàé ¿çýñãýëýí (Ѻ¿ë áà Óëààíáààòàð õîòîä) çîõèîí áàéãóóëæ äýýðõ ìàëòëàãà ñóäàëãààíû àæëûí òàéëàíã æèë á¿ð 1000 õóâèàð õýâë¿¿ëæ èðñýí áºãººä ªãëºã÷èéí ãîëûí äóðñãàë (1999 îí), Ìîðèí òîëãîéí Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëø (2000 îí), Õóäãèéí òîëãîéí Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëø (2001 îí) çýðýã ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàéëàí, “Ìîí-Ñîë òºñëèéí 5 æèë” òóñãàé ¿çýñãýëýíãèéí êàòàëîã çýðýã 5 áîòü íîìûã õýâë¿¿ëñýí áàéíà. 2006 îíîîñ òóñ òºñëèéí õ¿ðýýíä Äîðíîä Ìîíãîëûí Õ¿íí¿ãèéí ÿçãóóðòíû áóëøíû ìàëòëàãà ñóäàëãààíû àæèë õèéãäýæ áàéíà. Òóñ òºñëèéí õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãè 2008 îíû 7-ð ñàðûí 30íû ºäðººñ 8-ð ñàðûí 14-íèéã õ¿ðòýë íèéò 14 õîíîã Õýíòèé àéìãèéí Áàÿí-Àäðàãà ñóìûí íóòàã Äóóðëèã íàðñíû Õ¿íí¿ãèéí ÿçãóóðòíû áóëø á¿õèé îðøóóëãûí ãàçàðò ñóäàëãààíû àæèë õèéæ ã¿éöýòãýñýí. Ýíý õóãàöààíä äàðàà æèë ìàëòàí ñóäëàõààð òîâëîñîí õ¿íí¿ãèéí ÿçãóóðòíû ¿¿äýâ÷òýé äºðâºëæèí òîì áóëøíû õàæóó òàëûã öýâýðëýí äàãóóë 2 æèæèã áóëøèéã øèíýýð èëð¿¿ëýí äàðàà æèë ìàëòàí ñóäëàõààð öýâýðëýæ ¿ëäýýëýý. ̺í ò¿¿í÷ëýí òóñ äóðñãàëò ãàçðûí áóëøíóóäûí áàéðëàë ç¿éã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð äýâñãýð çóðàãëàë õèéæ ýõýëñýí áºãººä öàã õóãàöààíû áîëîìæîîñ øàëòãààëàí äàðàà æèë ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéæ äóóñãàõààð áîëñîí þì. Ìºí “Ìîí-Ñîë” òºñëèéí ñóäëàà÷èä ñóäàëãààíû àæëàà ÿâóóëæ áóé îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààòàé íÿãò õàìòðàí àæèëëàäàã áºãººä óëìààð ñóì îðîí íóòàãò ººðñäèéí áîëîìæèéí õýðýýð òóñëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ èðëýý. Òóõàéëáàë, ýíý æèë Áàÿí-Àäðàãà ñóìûí 85 æèëèéí äóðñãàëûí ìåäàëèéã ÁÍÑÓ-ä çàõèàëàí õèéëãýæ àâ÷èð÷ ºãñºí. Ìºí “Ìîí-Ñîë” òºñëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íãèéí òàëààð òàíèëöóóëñàí ãýðýë çóðãèéí ¿çýñãýëýíã òóñ ñóìûí òºâä ãàðãàí íóòãèéí èðãýäýä äýëãýí ¿ç¿¿ëñýí þì. Òóñ ¿çýñãýëýíãèéí ãýðýë çóðãóóäûã ñóìûí Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàðò áýëýãëýæ õ¿ëýýëãýí ºãñºí áºãººä æèë á¿ð ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿íã õàðóóëñàí ãýðýë çóðàã, îëäâîð õýðýãëýãäýõ¿¿íýýð áàÿæóóëæ áàéõ þì. Ýíý íü Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð àæèëëàæ áóé àðõåîëîãèéí õýýðèéí øèíæèëãýýíèé àíãèóäààñ àíõ óäàà õºäºº îðîí íóòàãò èéì ãýðýë çóðãèéí ¿çýñãýëýí ãàðãàñàí ÿâäàë áîëëîî.


13

2008/1

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Õ.Öîãòáààòàð Ìîíãîë-ßïîíû ïàëåîíòîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöèéí Ìîíãîëûí òàëûí òýðã¿¿í, äîêòîð

Ìîíãîë-ßïîíû ïàëåîíòîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöèéí 2008 îíû õýýðèéí ñóäàëãààíû ¯ð ä¯íãýýñ Ì î í ã î ë - ß ï î í û ïàëåîíòîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèö (ÌßÏÕÝ) Äîðíîãîâü àéìãèéí Ýðäýíý ñóìûí Õî¸ð çààí (Õîæóó ïàëåîãåíèéí íàñòàé), Õàìðûí àð (Ò¿ð¿¿ Öýðä), Õàòàíáóëàã ñóìûí Ýðãýëèéí çîî (Õîæóó ïàëåîãåíèéí íàñòàé), Óëààíáàäðàõ ñóìûí Áàÿí øèðýý (Õîæóó Öýðäèéí Áàÿí øèðýýí íàñòàé), Áóðõàíò (Õîæóó Öýðä, Áàÿí øèðýýí íàñòàé), Ñàéíøàíä ñóìûí Ç¿¿íáàÿí áàãèéí Õîíãèë öàâ (Õîæóó Öýðä, Áàÿí øèðýýí íàñòàé), ̺íãºí äóõ (?Õîæóó Öýðä, Áàÿí øèðýýí), Öàãààí òýýã (Õîæóó Öýðä, Áàÿí øèðýýí íàñòàé), Öàãààí ýðýã (Öýðäèéí íàñòàé) çýðýã îëäâîðò ãàçðóóäàä 2008 îíû 8 ñàðûí 23íààñ 9 ñàðûí 30-íûã äóóñòàë 40 õîíîãèéí ñóäàëãàà ÿâóóëàâ. Ýêïåäèöèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä ßïîíû òàëààñ Õàÿøèáàðà Áàéãàëèéí øèíæëýëèéí ìóçåéí 5, Òîêèîãèéí áàéãàëèéí øèíæëýëèéí ìóçåéí 1, Òîêèîãèéí Èõ ñóðãóóëèéí äîêòîðàíò 1, Ìîíãîëûí òàëààñ

- Ãèðàêîäîíòèäûí ýð¿¿ ø¿ä, - Ñàëàà òóóðàéòíû äóíä ÷ºìºã, - Õºõòºí àìüòäûí ÿñíû ¿ëäýãäýë, - ßñò ìýëõèéí ñàëàíãèä õóÿã, - Ýðòíèé çàãàñíû ¿ëäýãäýë

Ýðòíèé õºõòºí-Áðîíòîòåðèéäûí ýð¿¿

Ýðòíèé õºõòºí- Ãèðàêîäîíòèäûí ýð¿¿ ø¿ä

- Ãèðàêîäîíòèäûí ýð¿¿ ø¿ä áà òîëãîéí ÿñ, - Õºõòºí àìüòäûí ÿñíû õýñã¿¿ä, - ßñò ìýëõèéí ÿñíû ¿ëäýãäýë - Çàãàñíû ¿ëäýãäýë Õî¸ð çààí îëäâîðò ãàçàð Ýðãýëèéí çîî ôîðìàö èëýðäýã áºãººä ýíý îëäâîðò ãàçðûí ëèòîëîãè íü øàâðàíöàð, ýëñæèí áîëîí êîíãëîìåðàòààñ á¿ðäýíý. Óã îëäâîðò ãàçðûí ýðòíèé îð÷èí íü ãîëûí ¿¿ñýëòýé ãýäýã íü áàòëàãäàæ áàéíà. ÌßÏÕÝ-èéí 2008 îíû õýýðèéí ñóäàëãààíû àíãè Ýíý îëäâîðò ãàçàð íü Àçèéí ýõ ãàçðûí Õºõòºí ØÓÀ-èéí Ïàëåîíòîëîãèéí òºâèéí àìüòäûí íàñ (Asian Land Mammal 6 ñóäëàà÷, òóñëàõ 3 àæèë÷èä òóñ Age)-íû àíãèëëûí Ýðãèëèéí (õîæóó òóñ îðîëöîí àæèëëàâ. Ýîöåí-ò¿ð¿¿ Îëèãîöåí) îëäâîðò Õýýðèéí ñóäàëãààíû ãàçðûí ãîë òºëººëºë áîëäîã. óðüä÷èëñàí ¿ð ä¿í Ýðãèëèéí çîî-ïàëåîãåíèé Õî¸ð çààíïàëåîãåíèé îëäâîðò ãàçàð: Óã îëäâîðò ãàçàð íü îëäâîðò ãàçàð: Ýíý îëäâîðò ãàçðààñ ç¿¿íýýñýý áàðóóí òèéø 50 îð÷èì ýíý æèë äàðààõ ñýýð íóðóóòàí êì ¿ðãýëæëýí òîãòñîí õîéøîî àìüòíû îëäâîðûã øèíýýð îëëîî. õàðñàí ýãö ýðýã ¿¿ñãýñýí èëýðö ¯¿íä: þì. Ýíý îëäâîðò ãàçðààñ äàðààõ - Àìèíîäîíòèäûí ýð¿¿ ø¿ä, îëäâîðûã îëæ, öóãëóóëàâ. ¯¿íä: - Áðîíòîòåðèéäûí ýð¿¿ ø¿ä, - Àìèíîäîíòèäûí ýð¿¿ ø¿ä,

Óã îëäâîðò ãàçðûí ëèòîëîãè íü øàâðàíöàð, ýëñæèí áîëîí êîíãëîìåðàòààñ á¿ðäýæ áàéíà. Óã îëäâîðò ãàçðûí îëäâîð àãóóëàã÷ õóðäàñíû ãåîëîãèéí îð÷èí íü ãîëûí áîëîí áàãàõàí íóóðûí ¿¿ñýëòýé áîëîõ íü òîãòîîãäîæ áàéíà. Ýðãèëèéí çîî îëäâîðò ãàçàð íü Ýðãèë ôîðìàöèéã àíõ ò¿ð¿¿ ÿëãàñàí ãàçàð áºãººä õîæóó Ýîöåí-ò¿ð¿¿ Îëèãîöåíèé íàñòàé ãýæ ¿çäýã. Áàÿí øèðýý-öýðäèéí îëäâîðò ãàçàð: Õîæóó öýðäèéí Áàÿí øèðýýãèéí íàñòàé õóðäàñíû ñòðàòîòèï îëäâîðò ãàçàð þì. Ýíý îëäâîðò ãàçðààñ äàðààõ ñýýð íóðóóòàí àìüòäûí îëäâîðûã îëæ öóãëóóëñàí áàéíà. ¯¿íä: - Àíêèëîçàâðûí á¿ðýí áóñ àðàã ÿñ, - Ãàäðîçàâðèäûí á¿ðýí áóñ àðàã ÿñ, - ßñò ìýëõèé, - ¯ëýã ã¿ðâýëèéí ÿñ áîëîí ø¿äíèé õýñã¿¿ä Ýíý îëäâîðò ãàçðûí ëèòîëîãè íü ãîëûí õóðäàñíààñ á¿ðäýæ áàéâ.

Àíêèëîçàâðûí îëäâîðò ìàëòàëò õèéæ áàéãàà íü

www.monheritage.mn/magazine


14

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Õºíäëºí ÷èãëýëäýý íýìýãäñýí áà äýýøýýãýý íàðèéí øèðõýãòýé áîëñîí õóðäàñ õóðèìòëàëûí äàðààëàë íü ìóøãèðàí óðññàí ãîëûí ñèñòåì áàéñàí ãýäãèéã ãýð÷èëæ áàéíà. Ýíý îëäâîðò ãàçðûí ãåîëîãèéí íàñ Áàÿíøèðýýãèéí (Õîæóó Öýðä) íàñòàé. Õîíãèë öàâ-öýðäèéí îëäâîðò ãàçàð: Ýíý îëäâîðò ãàçðààñ äàðààõ ñýýð íóðóóòàí àìüòäûí îëäâîðûã îëæ öóãëóóëàâ. ¯¿íä: - Æèæèã Îðíèòîìèìèäûí àðàã ÿñ - Àíêèëîçàâðûí á¿ðýí áóñ àðàã ÿñ - Ãàäðîçàâðèäûí á¿ðýí áóñ àðàã ÿñ - ¯ëýã ã¿ðâýëèéí ÿñ, ø¿äíèé õýñã¿¿ä

ÿñ, òîëãîéòîé íü - ¯ëýã ã¿ðâýëèéí ÿñ, ø¿äíèé ¿ëäýãäë¿¿ä Ýíý îëäâîðò ãàçðûí ëèòîëîãè íü øàâðàíöàð, ýëñæèí, êîíãëîìåðàòààñ òîãòîíî. Äîîä êîíãëîìåðàòûí äàâõàðãàäàñ íü õóøóó òóóãäàñ (alluvial-fan). Õóøóó òóóãäàñûí õóðäàñ íü ãîë-íóóðûí õóðäñààð õó÷èãäñàí. Ãåîëîãèéí íàñ íü Ò¿ð¿¿ öýðäèéíõ.

Ò¿ð¿¿ öýðäèéí ºâñºí èäýøò ¿ëýã ã¿ðâýë-Ïñèòòàêîçàâð Õîíãèë öàâààñ îëäñîí àíêèëîçàâðûí ñ¿¿ëíèé õýñýã

Ýíý îëäâîðò ãàçðûí ëèòîëîãè íü øàâðàíöàð, ýëñæèí, êîíãëîìåðàòààñ á¿ðäýíý. Ñåäèìåíòîëîãèéí ôàöè íü áàãàâòàð íóóðòàé ãîëûí îð÷èí áàéñíûã ãýð÷èëäýã. Õýä õýäýí õàãàðàë àæèãëàãäàæ áàéâ. Õàìðûí àð- ò¿ð¿¿ öýðäèéí îëäâîðò ãàçàð: Ýíý æèëèéí ýêñïåäèö äàðààõ ñýýð íóðóóòàí àìüòäûí îëäâîðûã ýíäýýñ îëæ öóãëóóëñàí áàéíà. - Ïòåðîçàâðûíõ áàéæ áîëîõ àìüòíû á¿ðýí áóñ àðàã ÿñ - Ïñèòòàêîçàâðûí õýä õýäýí àðàã

Ïñèòòàêîçàâðûí îëäâîðò ìàëòëàãà õèéæ áàéãàà íü

www.monheritage.mn

Öààøèä òàâèãäàæ áóé çîðèëò 1. Õàìðûí àð îëäâîðò ãàçðààñ õàäãàëàëò ñàéòàé Ïòåðîçàâðûí áîëîëòîé îëäâîð îëäñîí íü óã àìüòíû õóâüñàë õºãæëèéí ñóäàëãààíä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé îëäâîð áîëîõ íü äàìæèãã¿é. 2. Äîîä öýðäèéí Õàìðûí àð îëäâîðò ãàçðààñ Ïñèòòàêîçàâðûí òîì æèæèã íèéëñýí õýä õýäýí àðàã ÿñ îëñîí íü ïñèòòàêîçàâð äèíîçàâðûí îíòîãåíåçèéí ñóäàëãààíä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõ þì. 3. Áàÿí øèðýýãýýñ ãàäðîçàâðèäûí á¿ðýí áóñ àðàã ÿñ îëñîí íü óðüä ºìíº îëäîæ áàéñàí ýíý íàñíû ãàäðîçàâðîéäóóäòàé õàðüöóóëàõ ñóäàëãàà ÿâóóëàõàä ÷óõàë ìàòåðèàë îëäñîí ãýæ ¿çýæ áàéíà. 4. Ñàéíøàíäûí îéðîëöîîõ Öàãààí ýðýã õýìýýõ øèíý îëäâîðò ãàçðààñ ãàäðîçàâðîéäûí õ¿ç¿¿, ñ¿¿ëíèé ¿å¿ä, òåðîïîäûí äóíä ÷ºìºã çýðýã ñàéí õàäãàëàëòòàé îëäâîðóóäûã îëñîí íü ýíý îëäâîðò ãàçðûí íàñûã òîãòîîõîä à÷ õîëáîãäîëòîé. 5. Ïàëåîãåíèéí Ýðãèëèéí çîî ôîðìàöèéí ãåîëîãèéí íàñûã õºõòºí àìüòíû õàðüöóóëàõ ñóäàëãààíû àðãûí çýðýãöýý ººð àðãóóä áîëîõ ìàãíåòîñòðàòèãðàôèéí àðãûã îëäâîðò ãàçàð á¿ð äýýð õîñëóóëàí õýðýãëýæ íàñíû àíãèëëûã íàðèéâ÷èëàí ñóäëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Îëäâîðò ãàçðóóäàä ýðòíèé àìüòàí óðãàìëûí îëäâîðûã õóóëü áóñààð óõñàí òàëààðõ òýìäýãëýë Äîðíîãîâèéí ðàéîíä îëäâîðò ãàçðûã õóóëü áóñààð óõàõ ÿâäàë ªìíºãîâèéí îëäâîðò ãàçðóóäòàé õàðüöóóëàõàä õàðüöàíãóé ãàéã¿é áàéãàà íü ñóäàëãààíû ÿâöàä àæèãëàãäàæ áàéëàà. Ãýñýí ÷ Äîðíîãîâèéí íóòàãò òàðõñàí ýðòíèé àìüòàí óðãàìëûí îëäâîðò ãàçðóóä, ÿëàíãóÿà ¿ëýã ã¿ðâýëèéí îëäâîðò ãàçðóóäûã õàìãààëàõ òàëààð Çàñãèéí ãàçðààñ èæ á¿ðýí äîðâèòîé àðãà õýìæýý àâàõã¿é áîë Ìîíãîëûí ãîâèéí áàðóóí õýñýã äýõ îëäâîðò ãàçðóóäûã ñ¿éòãýñýí ãàøóóí ò¿¿õ äàâòàãäàõã¿é ãýõ áàòàëãàà àëãà áàéíà.


15

2008/1

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Í.Æàâçìàà Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí ýðäýì øèíæèëãýý, àðãà ç¿é, ñàí õºìðºã õàðèóöñàí òàñãèéí ýðõëýã÷

2008 îíä Áàéãàëèéí ò¯¯õèéí ìóçåéãýýñ çîõèîí áàéãóóëñàí õàéãóóë ñóäàëãààíû àæèë 2008 îíä Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóä ¿çìýð öóãëóóëãûí ¿íäñýí ÷èãëýëèéí äàãóó ñàí õºìðºãºº áàÿæóóëàõ, ¿çìýðèéí øààðäëàãà õàíãàõóéö äýýæ öóãëóóëàõ çîðèëãîîð ìîíãîë îðíû áàðóóí, ç¿¿í áîëîí òºâèéí íóòãóóäààð 5 óäààãèéí õàéãóóë ñóäàëãààíû àæëûã çîõèîí áàéãóóëñàí. Áàðóóí á¿ñèéí íóòãààð õèéñýí õàéãóóë ñóäàëãààíû àæèë 2008-îíû 7-ð ñàðä áàðóóí á¿ñèéí íóòãóóäààð ÿâæ õàéãóóë ñóäàëãààã õèéæ ã¿éöýòãýâ. Áàðóóí 5 (Áàÿí-ªëãèé, Õîâä, Ãîâü-Àëòàé, Óâñ, Çàâõàí) àéìãèéí íóòãààð õèéñýí õàéãóóë ñóäàëãààíû àæëààð

ãåîëîãèéí òîãòîö, îðä èëýðö¿¿äòýé òàíèëöàæ øèíýýð äýãëýõ áóþó ñàí õºìðºãºº áàÿæóóëàõ ÷èãëýëýýð ãåîëîãèéí äýýæ 15ø, àìüòàí 200ø, óðãàìàë 3ø öóãëóóëæ, áàéãàëèéí ôîòî çóðàã àâñàí. Õàéãóóë ñóäàëãààíû àæëûí ¿åýð Áàÿíõîíãîð, Õîâä, Çàâõàí àéìãèéí ìóçåéí àæèëòàíóóäàä áàéãàëèéí ÷èãëýëèéí ¿çìýð¿¿äèéã õàäãàëæ õàìãààëàõ, äýãëýæ ¿ç¿¿ëýõ, ãåîëîãè àìüòíû íýðøë¿¿äèéã õýðõýí çºâ áè÷èæ òàéëáàðëàõ òàëààð äýëãýðýíã¿é çºâºë㺺 ºã뺺. Õàéãóóëä ëàáîðàòîðèéí ýðõëýã÷ Æ.Öîãòáàÿð, ãåîëîãè÷, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí Ä.Æàíàò, ÷èõìýë÷èí Ò.Äàøáàò, æîëîî÷ Þ.Áàò-Ýðäýíý íàð îðîëöîâ.

Áàÿíõîíãîð, ªâºðõàíãàé, Äîðíîãîâü àéìãóóäàä õèéñýí õàéãóóë ñóäàëãààíû àæèë Ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàñãèéí ýðõëýã÷, õºõòºí ñóäëàà÷ Í.Æàâçìàà, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, àìüòàí ñóäëàà÷ Ò.Òîäãýðýë íàð “Õ¿í òºâòýé áàéãàëü õàìãààëàë” ÒÁÁ-ûí òºñëèéí õ¿ðýýíä 2008 îíû 5-ð ñàðä Áàÿíõîíãîð àéìãèéí Ýðäýíýöîãò ñóì, ªâºðõàíãàé

Èõ íàðòûí áàéãàëèéí íººö ãàçàð äàõü ñóäàëãààíû áàãèéíõàí

Æèæèã ìýðýã÷äýä õýìæèëò õèéæ áóé íü

Õàéãóóë ñóäàëãààíû áàãèéíõàí Áàðóóí ãàðààñ: ãåîëîãè÷ Ä.Æàíàò, ÷èõìýë÷èí Ò.Äàøáàò, ëàáîðàòîðèéí ýðõëýã÷ Æ.Öîãòáàÿð, æîëîî÷ Þ.Áàò-Ýðäýíý íàð.

Øàâæèéí äýýæ öóãëóóëãàà õèéæ áàéãàà íü

www.monheritage.mn/magazine


16

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ

ÝØÀ Á.Áàäàìöýöýã Õîðãî óóëûí äýðãýä óðãàìàë öóãëóóëæ áàéãàà íü

ßãààí Öýýíèéí ( Paeonia anomala L.) áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí æèìñ

www.monheritage.mn

àéìãèéí Áàò-ªëçèé ñóìûí íóòàã äýâñãýðò ìîíãîë òàðâàãàíû òîîëëîãî õèéæ, òàðâàãàíû íÿãòøèë, òîî òîëãîéã ñóäëàí òîãòîîõ àæëûã õèéëýý. Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã Áàéãàë îð÷íû ÿàì, Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð, Ãåðìàíû õàìòûí àæèëëàãàà òºñºë áîëîí ñóäàëãàà õèéãäñýí àéìàã ñóìäàä òàíèëöóóëñàí áàéíà. ̺í 8-ð ñàðä Äîðíîãîâü àéìãèéí Äàëàíæàðãàëàí ñóìûí íóòàã äàõü Èõ Íàðòûí áàéãàëèéí íººö ãàçàðò áèîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë÷èä áîëîí ÀÍÓ-ûí Äåíâåðèéí àìüòíû õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýìòýí ñóäëàà÷èäòàé õàìòðàí àæèëëàæ ã¿ðâýë, æèæèã ìýðýã÷èä, çýýðä øîíõîð, ìàõ èäýøòýí àìüòäûã ñóäëàõ ñóäàëãààíû àðãà ç¿éãýýñ ñóðàëöëàà. ¯çìýðò çîðèóëàí ãàð äàëàâ÷òàíààñ ñàðüñàí áàãâààõàé, ìýðýã÷òýíýýñ øàð ÷è÷¿¿ë, îðîã çóçãà, àëàãäààãà, ìàõ èäýøòýíýýñ õàëçäàé äîðãî, øàð ¿íýãíèé ãàâàëûí ÿñ, õÿðñ ¿íýãíèé ãàâàëûí ÿñ, òóðóóòàíààñ àðãàëü õîíèíû õî¸ð õîñ ýâýð, ÿíãèð ÿìààíû íýã õîñ ýâýð, òàñûí ¿ð õºâðºë øàâæ, ãåîëîãèéí äýýæ áîëîðûí òàëñò çýðãèéã ìóçåéí ñàí õºìðºãò öóãëóóëñàí. “Ìîíãîë îðíû óðãàìëûí àéìàã, óðãàìàëæèëò” ñýäâèéí õ¿ðýýíä õèéñýí àæèë Ìîíãîëûí Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåé, ÁÍÑÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí ìóçåéí õàìòûí àæèëëàãààíû ãýðýýíèé äàãóó “Ìîíãîë îðíû óðãàìëûí àéìàã, óðãàìàëæèëò” ñýäâèéí õ¿ðýýíä 2008 îíû 07-ð ñàðä õî¸ð ìóçåéí ýðäýìòýí, ñóäëàà÷èä õàìòðàí àæèëëàëàà. “Ìîíãîë îðíû óðãàìëûí àéìàã, óðãàìàëæèëò” ñýäâèéí õ¿ðýýíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðëûã 2008 îíû 07 ñàðûí 28-íä Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåé äýýð çîõèîí áàéãóóëæ, õóðàëä ÁÍÑÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí ìóçåéí óðãàìàë ñóäëàà÷èä, çî÷èä òºëººëºã÷èä îðîëöëîî. Óã õóðàëä ØÓÒÌ-í Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí òàñãèéí ýðõëýã÷, äîêòîð (Ph.) Sang Myong Lee “Ñîëîíãîñ óëñûí óðãàìàëàí íºìðºãèéí îíöëîã” ñýäâýýð, Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, óðãàìàë ñóäëàà÷ Á.Áàäàìöýöýã “Ìîíãîë îðíû áàéãàëèéí á¿ñ á¿ñë¿¿ðèéí óðãàìàëæèëòûí îíöëîã” ñýäâýýð èëòãýë òàâüñàí. Òºâ, Àðõàíãàé, Õºâñãºë àéìãóóäûí çàðèì íóòãóóäàä ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû àæèëä Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, óðãàìàë ñóäëàà÷ Á.Áàäàìöýöýã íàðûí 3 àæèëòàí, Ñîëîíãîñûí ØÓÒÌ-í Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí òàñãèéí ýðõëýã÷, äîêòîð (Ph.) Sang Myong Lee àõëàã÷òàé 12 óðãàìàë ñóäëàà÷èä îðîëöñîí þì. Àæëûí ¿ð ä¿íä 60 ãàðóé òºðëèéí 100 øàõàì ç¿éëèéí 250 ãàðóé õóóäàñ öóãëóóëãà, íýëýýä õýäýí ç¿éë óðãàìëûí ôîòî çóðãèéí öóãëóóëãà õèéëýý. Ñóäàëãààíû ¿åýð öºëºðõºã õýýð, óóëûí õýýð, óóëûí îéò õýýð, òàéãûí á¿ñ á¿ñë¿¿ð¿¿äèéí óðãàìàëæèëòûí îíöëîãòîé òàíèëöàõ, öóãëóóëãà õèéõýýñ ãàäíà Óðä Òàìèðûí ãîë, Öýíõýðèéí íóóð, Ýðõýë íóóð, Öýãýýí íóóð, Õºâñãºë íóóð çýðýã òîìîîõîí íóóð ãîëîîñ óñíû ñóäàëãààíû äýýæ àâ÷, òýäãýýðèéí îð÷èí áîëîí áîõèðäîëòûã òîäîðõîéëîí, óñ íàìãèéí óðãàìëûã á¿ðòãýæ àæèëëàñàí íü öààøäûí ñóäàëãààíû ìàòåðèàë á¿ðäñýí à÷ õîëáîãäîëòîé àæèë áîëñîí.


17

2008/1

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Ñ.Þíäýíáàò Óòãà ñî¸ëûí ºâèéí ¿íäýñíèé òºâèéí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë

Óòãà ñî¨ëûí ªâ Àðä ò¿ìíèé áèëèã àâúÿàñ, ìýäëýã òóðøëàãà, ýðäýì óõààí, óð ÷àäâàðûí òîäîðõîé èëýðõèéëýë áîëîí áèåò áóñààð ºâëºãäºí óëàìæëàãäàæ èðñýí ò¿¿õ, óãñààòíû ñóäëàë, àðäûí áèëèã, çàí ¿éë, óð õèéö, àðãà áàðèë, óðëàã, øèíæëýõ óõààíû à÷ õîëáîãäîë á¿õèé äàðààõ îþóíû ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëèéã óòãà ñî¸ëûí ºâä õàìààðóóëíà: 1. Ýõ õýë, áè÷èã, ò¿¿íèé õ¿ðýýíèé ñî¸ë 2. Àìàí çîõèîë 3. Àðäûí óðò áîëîí áîãèíî äóó, òóóëü, òýäãýýðèéã äóóëàõ, õàéëàõ àðãà áàðèë 4. Õºäºëìºð, çàí ¿éëèéí õîëáîãäîëòîé óðèà äóóäëàãà 5. Õººìýé, èñãýðýý, àìàí áîëîí òàãíàéí òàøèëò çýðýã çýðý㠺㿿ëýõèéí ýðõòýíèé ø¿òýëöýýò óðëàã, òýäãýýðèéã èëýðõèéëýõ àðãà áàðèë 6. ¯íäýñíèé õºãæìèéí çýìñãèéã óðëàõ, õºãæèìäºõ, àÿëãóó òýìäýãëýõ àðãà áàðèë 7. Àðäûí óëàìæëàëò á¿æèã, áèè áèåëãýý 8. Óðàí íóãëàðàëò áîëîí öèðêèéí ¿ç¿¿ëáýðèéã èëýðõèéëýõ ãîö àâúÿàñòíû óð ÷àäâàðûí àðãà áàðèë 9. Àðäûí ãàð óðëàëûí äýã ñóðãóóëü 10. Àðäûí ¸ñ çàíøèë, çàí ¿éëèéí óëàìæëàë 11. Ýðäýì óõààíû óëàìæëàë 12. Àðäûí áýëãýäýõ ¸ñíû óëàìæëàë (Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí 4 ä¿ãýýð ç¿éëýýñ) Óòãà ñî¸ëûí ºâèéí òºâººñ çîõèîí áàéãóóëæ, õýðýãæ¿¿ëñýí àæèë Òóñ òºâ 1997 îíä àíõ áàéãóóëàãäñàí áºãººä ºíãºðñºí 10 æèëèéí õóãàöààíä ìîíãîë÷óóäûí óòãà ñî¸ëûí óëàìæëàëò ºâèéã õàìãààëàõ, ñóäëàæ, ñóðòàë÷ëàõ, äóó, ä¿ðñ áè÷ëýãýýð áàðèìòæóóëàõ, ºâëºí òýýã÷ áèëèã àâúÿàñòíóóäûã ñóäëàí òîãòîîæ, ýðäýì àâúÿàñûã íü õîé÷ ¿åä óëàìæëóóëàõ, ìîíãîë÷óóäûí îþóí ñî¸ëûí õîâîð, õîñã¿é ¿çýãäýë ìîðèí õóóð, óðòûí äóóã “Õ¿í òºðºëõòíèé àìàí áîëîí ñî¸ëûí áèåò áóñ ºâèéí øèëäýã

äýýæñèéã òóíõàãëàõ” ÞÍÅÑÊÎèéí õºòºëáºðò íýð äýâø¿¿ëæ, õîëáîãäîõ òîäîðõîéëîëò, ìàòåðèàëûã á¿ðä¿¿ëýõ çýðýã çîðèëãî ÷èãëýëòýé öóâðàë ¿éë àæèëëàãààã ÁÑØÓß, Îëîí óëñûí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäòàé íÿãò õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ èðëýý. Ýíý õóãàöààíä òóñ òºâèéí õèéæ ã¿éöýòãýñýí àæëûã òîâ÷ëîí æàãñààâàë: - 1997 á¿ñ íóòãèéí 9 îðíû 120 ãàðóé ýðäýìòýä, òóóëü÷èä îðîëöñîí “Òºâ Àçèéí òóóëü” îëîí óëñûí ñèìïîçèóì-èõ íààäìûã Ãýãýýðëèéí ÿàìòàé (òýð ¿åèéí íýðýýð) õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëæ, òàâèãäñàí èëòãýë ìàòåðèàëààð ýðäýì øèíæèëãýýíèé 1 áîòü á¿òýýë õýâë¿¿ëæ íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîâ. - ÞÍÅÑÊÎ áà ßïîí óëñûí

òóñãàñàí “Çàõ÷èí õóðèì”, “Ö¿¿ðûí ýãøèã”, “Ìîíãîë àðäûí óðòûí äóó”, “Ìîðèí õóóðûí óëàìæëàëò óðëàã”, “Óðèàíõàé òóóëü÷” çýðýã öóâðàë áàðèìòàò êèíîíóóä á¿òýýâ. - 2000 îíä õîëáîãäîõ ÿàì, áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí “Óòãà ñî¸ëûí ºâèéã ºâëºí õºãæ¿¿ëýõ òóõàé” õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëñàí íü Ìîíãîë óëñûí Èõ õóðëààñ 2001 îíû 6 ñàðä øèíý÷ëýí áàòàëñàí Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ õóóëüä òóñãàëàà îëîâ.

Óðèàíõàéí òóóëü÷ Áààòàðûí Óðòíàñàí

“Èòãýëöýëèéí ñàí”-ãèéí èâýýë äîð “Ìîíãîëûí àìàí ºâèéã äóó, ä¿ðñ áè÷ëýãýýð áàðèìòæóóëàõ” öóâðàë òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëñíýýð ìîíãîëûí îëîí ÿñòíû óòãà ñî¸ë, àìàí ºâ, òýäãýýðèéã óëàìæëàí òýýã÷ 900 ãàðóé àâúÿàñòíû óðûí ñàí, óëàìæëàëò ¸ñ çàíøèë, çàí ¿éëèéã ÿçãóóð øèíæýýð íü áàðèìòæóóëñàí 550 öàãèéí âèäåî, 210 öàãèéí àóäèî áè÷ëýãèéí ñàí, àðõèâûã á¿ðä¿¿ëýâ. Ýíý íü ìîíãîëûí óòãà ñî¸ëûí óëàìæëàëò ºâèéã õàìãààëàõ, ñýðãýýõ áîëîí õîé÷ ¿åä ºâë¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí äàðàà äàðààãèéí ¿éë àæèëëàãààíû àëõàìóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ¿íý öýíýòýé õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëñîí þì. - Òóñ òºâ óòãà ñî¸ëûí ºâèéí õîñã¿é õîâîð òºðëèéã ºâëºí ýçýìøñýí áèëèã àâúÿàñòíóóä áà ÿñòàí óãñààòíóóäûí ¸ñ çàíøèë, çàí ¿éëèéã ÿçãóóð øèíæýýð íü

Õîâä àéìàã, ̺íõõàéðõàí ñóì, Íóòãèéí ò¿¿õ, àìàí ºâèéí èõ ìýäëýãòýí Òàðèàòûí Íàíçàä

- ÞÍÅÑÊÎ-èéí ACCU áàéãóóëëàãûí øóãàìààð Àçè, Íîìõîí äàëàéí îðíóóäûí àðäûí óëàìæëàëò óðëàãèéí òºðºë ç¿éëèéí òóõàé ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñ¿ëæýý, ëàâëàõ áîòèéã á¿òýýõýä îðîëöîæ, ìîíãîë àðäûí àìàí áèëèã, óëàìæëàëò óðëàãèéí 10 ãàðóé òºðºë õèéãýýä àðäûí óëàìæëàëò óðëàãèéã õàìãààëæ, õºãæ¿¿ëýõ òàëààð ìàíàé îðîíä õèéãäýæ áàéãàà àæèë, àâñàí àðãà õýìæýý, óòãà ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òîãòîëöîîíû òóõàé õîëáîãäîõ ìàòåðèàëûã óã áîòèä îðóóëæ õýâë¿¿ëñýí.

www.monheritage.mn/magazine


18

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ - ÞÍÅÑÊÎ-ãîîñ óòãà ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð çîõèîí áàéãóóëñàí 6 óäààãèéí áàãà õóðàë, ñåìèíàðò îðîëöîæ, õýëýëöñýí àñóóäëààð èëòãýë òàâüæ, ãàðãàñàí øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä îðîëöîí, çºâëºìæ òóðøëàãààñ íü ¿éë àæèëëàãààíäàà íýâòð¿¿ëýí àæèëëàæ èðýâ. - Òóñ òºâººñ 2000, 2001 îíóóäàä ÞÍÅÑÊÎ-èéí èâýýë äîð “Àíòðîïîëîãèéí ñýäýâò áàðèìòàò êèíî á¿òýýõ àðãà ç¿é” ñýäýâò 14 õîíîãèéí äàäëàãà õè÷ýýëèéã Ýñòîíè óëñûí ìýðãýæèëòýí Ìàðê Ñîîñààðûí óäèðäëàãààð 2 óäàà çîõèîí ÿâóóëàâ. Á¿ñ íóòãèéí ÷àíàðòàé óã ñóðãàëòàíä ÎÕÓ-ûí ßêóò óëñ áà Áóòàí óëñààñ òºëººëºã÷ îðîëöîâ. - Ì î í ã î ë óëñûí Çàñãèéí ã à ç ð à à ñ áàòàëñàí “Àðäûí ó ë à ì æ ë à ë ò óðëàãèéã äýìæèõ ¿ í ä ý ñ í è é õºòºëáºð”, “Ìîðèí õóóðóðòûí äóó” õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä ÁÑØÓß-òàé õàìòðàí Îðõîí àéìàãò áîëñîí óëñûí òýðã¿¿íèé óðàí ñàéõàí÷äûí ÷óóëãà óóëçàëò, Õýíòèé àéìàãò áîëñîí íýðò åðººë÷ ìàãòààë÷ Á.Àãâààíæàìáàëûí íýðýìæèò åðººë÷, ìàãòààë÷äûí óëñûí óðàëäààí, Äîðíîä àéìãèéí Äàøáàëáàð ñóìàíä çîõèîãäñîí Áóðèàä ò¿ìíèé ñî¸ë óðëàãèéí “Àëòàðãàíà” íààäàì, Ãîâüñ¿ìáýð àéìàãò áîëñîí Áîðæèãèí óðòûí äóóíû óðàëäààí, Ñ¿õáààòàð àéìãèéí Îíãîí ñóìàíä áîëñîí “Æààõàí øàðãà” óðòûí äóóíû íààäàì, 2001 îíû 7-ð ñàðä Óëààíáààòàð õîòíîî çîõèîãäñîí “Àðäûí óðëàãèéí èõ íààäàì”, 2002 îíû 11-ð ñàðä Óëààíáààòàð õîòíîî áîëñîí “Òóóëü÷äûí óóëçàëò òîãëîëò”, 2004 îíä Óëààíáààòàð õîòíîî çîõèîãäñîí Æ.Äîðæäàãâûí íýðýìæèò óðòûí äóó÷äûí óëñûí óðàëäààí, 2005 îíä Äóíäãîâü àéìàãò çîõèîãäñîí óðòûí äóóíû íààäàì, ÷óóëãà óóëçàëò, 2006

www.monheritage.mn

îíä Áàÿí-ªëãèé àéìàãò áîëñîí Íàóðûçèéí áàÿð, Óâñ àéìàãò çîõèîãäñîí Áèè, áèåëãýýíèé íààäàì, Õîâä àéìàãò õèéñýí Òóóëü, Õººìýéí íààäàì, 2008 îíä íèéñëýë õîòíîî çîõèîãäñîí Õººìýéí èõ íààäàì, åðººë÷ ìàãòààë÷äûí óëñûí óðàëäààíûã çîõèîí áàéãóóëàõàä îðîëöîæ, ýäãýýð àðãà õýìæýýã äóó, ä¿ðñ áè÷ëýãýýð áàðèìòæóóëàâ. - 2003 îíä Õ¿í òºðºëõòíèé óòãà ñî¸ëûí øèëäýã äýýæñèéã òóíõàãëàõ ÞÍÅÑÊÎ-èéí II óäààãèéí õºòºëáºðò “Ìîíãîëûí óëàìæëàëò Ìîðèí õóóðûí óðëàã”èéí íýðèéã äýâø¿¿ëýõ àæëûã òóñ òºâ õàðèóöàí ã¿éöýòãýæ òîäîðõîéëîëò (íîìèíàöè), áàðèìòàò êèíî, âèäåî áè÷ëýã, ãýðýë çóðàã áîëîí õîëáîãäîõ á ó ñ à ä ìàòåðèàëûã á¿ðä¿¿ëýâ.

àóäèî CD, “Öóóðûí ýãøèã” áàðèìòàò êèíî, “Ø¿¿äðèéí äóñàë” òåëå íýâòð¿¿ëýã áýëòãýí ¿çýã÷, ñîíñîã÷äûí õ¿ðòýýë áîëãîâ. - 2004-2007 îíä ÞÍÅÑÊÎ, ßïîí óëñûí Èòãýëöýëèéí ñàíãèéí èâýýë äîð “Õ¿í òºðºëõòíèé óòãà ñî¸ë, àìàí ºâèéí øèëäýã äýýæÌîðèí õóóð õºãæìèéí óëàìæëàëò ºâèéã õàìãààëàõ íü” òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëæ, ìîðèí õóóð, èêýëèéí

Ìîíãîëûí óëàìæëàëò Ìîðèí õóóð õºãæìèéã Õ¿í òºðºëõòíèé óòãà ñî¸ë, àìàí ºâèéí øèëäýã äýýæèñò òóíõàãëàñàí ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí áàòëàìæ

- 2004 îíä ÞÍÅÑÊÎ-èéí ìºí õºòºëáºðèéí III óäààãèéí øàëãàðóóëàëòàíä çîðèóëæ “Ìîíãîë àðäûí óðòûí äóó”-ã íýð äýâø¿¿ëýõ àæèëëàãààíä äýýðõ áàéäëààð îðîëöñîí þì. - 2005-2006 îíä óëàìæëàë íü òàñðàõ áîäèò àþóë òóëãàðñàí Óðèàíõàé öóóðûí ñóðãàëòûã Øâåéöàðûí õºãæèë, õàìòûí àæèëëàãààíû àãåíòëàãèéí èâýýë

Àëäàðò öóóð÷ Ïààðàéí Íàðàíöîãò

äîð Áàÿí-ªëãèé àéìãèéí Áóÿíò ñóì, Õîâä àéìãèéí Æàðãàëàíò ñóì, Óëààíáààòàð õîòîä çîõèîí áàéãóóëæ ºñâºðèéí 20 öóóð÷èéã áýëòãýâ. ̺í öóóðûí óëàìæëàëò óðûí ñàíãààð “Óóë óñíû öóóðàé”

Õóóð÷, åðººë÷, ìàãòààë÷ Íÿìûí Äàãèéðàíç

óëàìæëàëò óðûí ñàí, õóóðäàõ àðäûí àðãà áàðèëûã ñýðãýýæ õîé÷ ¿åä ºâë¿¿ëýõ øàâü ñóðãàëò çîõèîí ÿâóóëàâ. Óã ñóðãàëòàä 14 àéìãèéí 36 ñóìûí 402 ºñâºðèéí õóóð÷äûã õàìðóóëëàà. Òºñëèéí ¿ð ä¿íã îëîí íèéòýä òàíèëöóóëàõ çîðèëãîîð 2008 îíû 6 äóãààð ñàðä íèéñëýë õîòíîî “Ìîðèí õóóðûí èõ íààäàì” çîõèîí áàéãóóëàâ. Èõ íààäàìä îðîí íóòãààñ 60 ãàðóé ºñâºðèéí õóóð÷èä, õóóðûí áàãø óðèãäàí îðîëöñîí áîëíî. Öààøèä óòãà ñî¸ëûí ºâèéã áàðèìòæóóëàõ öóâðàë òºñëèéí ÿâöàä õóðèìòëóóëñàí äóó, ä¿ðñ áè÷ëýãèéí ñàí õºìðºã, ñóäàëãààíû õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã òºðèéí ºì÷èä øèëæ¿¿ëýí ºã÷, ñî¸ëûí áèåò áóñ ºâèéí óëñûí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ, óòãà ñî¸ë, àìàí ºâèéí ñóäàëãàà, ñóðòàë÷èëãààã ºðãºæ¿¿ëýõ, ýíý ÷èãëýëýýð òºâ, õºäººä àëáàí áà àëáàí áóñ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã óòãà ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõàä ÷èãëýñýí äýñ äàðààòàé àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëò òàâèí àæèëëàæ áàéíà.


19

2008/1

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ Ë.Áàòáÿìáà “Ñ¿ëä-Óóë” ÕÕÊîìïàíèéí åðºíõèé ìåíåæåð

Ò¯¯õ, ñî¨ëûí äóðñãàëûã ñýðãýýí çàñâàðëàõ “ѯëä-Óóë” ÕÕÊ Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò óðàí áàðèëãûã ñýðãýýí çàñâàðëàõ “Ñ¿ëä-óóë” ÕÕÊ íü 1998 îíä áàéãóóëàãäñàí. Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû òóñãàé ýðõ, Áàðèëãà õîò áàéãóóëàëòûí ÿàìíû áàðèëãà óãñðàëòûí òóñãàé çºâøººðºëòýéãýýð ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã ñýðãýýí çàñâàðëàõ, áàðèëãà óãñðàëò, áàðèëãûí çóðàã òºñºë çîõèîõ, áàðèëãûí èíòåðüåð, òºñºâ áîëîâñðóóëàõ, ìîäîí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðëýëèéí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. Ñýðãýýí çàñâàðëàëòûí àæèëä îð÷èí ¿åèéí òåõíîëîãèéã àøèãëàõ íü ç¿éòýé õýäèé ÷ óëàìæëàëò àðãà áàðèëûã ò¿¿õýí òàëààñ íü òóñãàæ ìîíãîë÷óóäûí äàâòàãäàøã¿é óð õèéö, ãàðûí óðààð áàðüñàí ñ¿ì õèéä¿¿äèéã òýð ë õýâ çàãâàðààð íü ñýðãýýí çàñâàðëàõ íü áèäíèé çîðèëãî þì. Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí “Ò¿¿õ ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-ò (1999-2008) òóñãàãäñàí ªâºðõàíãàé àéìãèéí Õàðõîðèí ñóìûí íóòàãò îðøèõ 420 æèëèéí ò¿¿õòýé Ýðäýíý çóó õèéä, Áàÿíõîíãîð àéìãèéí Ãàëóóò ñóìûí íóòàã äàõü 300 ãàðóé æèë áîëæ áóé ×èí ñ¿æèãò Íîìóí õààíû õèéä, ªâºðõàíãàé àéìãèéí Áàòªëçèéò ñóìàí äàõü ªíäºð ãýãýýí Çàíàáàçàðûí áàéãóóëñàí Òºâõºí õèéä, Áîãä õààíû îðäîí ìóçåé, Ñýëýíãý àéìãèéí Áàðóóíá¿ðýí ñóìàí äàõü Àìàðáàÿñãàëàíò õèéä, Àðõàíãàé àéìãèéí Õàøààò ñóìàí äàõü “Ò¿ðýãèéí ¿åèéí õààäûí öîãöîëáîð” çýðýã òîìîîõîí ò¿¿õèéí äóðñãàëò óðàí áàðèëãóóäûã

ñýðãýýí çàñâàðëàñíààñ ãàäíà Àðõàíãàé àéìãèéí Õàøààò ñóìàíä Ýâ Ýåèéí ñóâàðãà, ªìíºãîâü àéìãèéí Õàíáîãä ñóìûí Äýì÷èãèéí õèéäèéí Ãîë ñóâàðãà, Òºâ àéìãèéí Áîðíóóð ñóìàí äàõü ̺ðãºëèéí ñ¿ì, Ñýðãýëýí ñóìàí äàõü Ýýæ õàäíû Ñ¿ì ñóâàðãóóäûã øèíýýð á¿òýýñýí çýðýã àæëóóäûã õèéæ ã¿éöýòãýëýý. Äýëõèéí õºøºº äóðñãàëûí ñàíòàé õàìòðàí Áîãä õààíû îðäîí ìóçåéã ñýðãýýí çàñâàðëàõ òºñëèéí õ¿ðýýíä 2003 îíä òóñ ìóçåéí Íîìûí ñàí, 2005-2006 îíä Íàéäàí ñ¿ìèéã ñýðãýýí çàñâàðëàõ òºñëèéã àìæèëòòàé äóóñãàñàí. 2007 îíä Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû çàõèàëãààð Ñýëýíãý àéìãèéí Àìàðáàÿñãàëàíä õèéäèéí Öîã÷èíû ñàðàâ÷, Çóóãèéí ñ¿ì, Òóðêèéí Îëîí óëñûí Õàìòûí Àæèëëàãààíû áàéãóóëëàãà (ÒÈÊÀ) áîëîí Î÷èð òºâ ÕÕÊ-èéí çàõèàëãààð Àðõàíãàé àéìãèéí Õàøààò ñóìàí äàõü Ò¿ðýãèéí ¿åèéí Õààäûí öîãöîëáîðûí á¿õ ìîäîí õèéö âààðàí äýýâðèéí àæëóóäûã õèéñýí. Ñýðãýýí çàñâàðëàñàí óðàí áàðèëãóóäààñ Ýðäýíý çóó õèéäýýð æèøýý àâàõàä: õýìæèëò ñóäàëãààíû àæëûã õèéõýä äýýâðèéí âààðàí ýäëýë¿¿ä íü àíõíûõàà òºðõèéã àëäñàí, äýýâðèéí à÷ààã 4 áóëàíä äèàãíîëäàæ òàâüñàí äàì íóðóóíóóä àâ÷ áàéãààãààñ äýýä òàëûí äýýâðèéí ãàäíà ýðãýí òîéðíû 8 ø õî¸ð äàâõàð äàì íóðóóíóóä õîòîéëòîíä îðñîí, áàãàíóóä íü á¿ãä ñîëèõîîð áîëñîí áàéëàà. ̺í äýýâðèéí óíü ìîäûã çàìáàðààã¿é, õîîðîíäûí çàéã èæèë áèø õýìæýýòýé òàâüñàíààñ äýýâðèéí äààöàíä íºëººëæ óíü

ìîäíóóä õîòîéëòîíä îðñîí áà çàãàñàí óíü áà ýð¿¿ ìîäíóóä óñ ÷èéãíèé íºëººíä îðæ ÿëçàð÷ ìóóäñàí áàéíà. Äîãíóóäèéí çàðèì õýñýã ìóóäàæ çàðèì õýñýãòýý äóòñàíûã íºõºæ õèéõýýð áîëñîí áàéíà. Äýýâðèéí áàíçíóóä åðºíõèé人 ºìõºð÷ ìóóäñàí áàéíà. Ñ¿ìèéí äîòîð òàëûí òîîñãîí øàë, ãîðîîíû øàë, ãàäíà ýðãýí òîéðíû òîîñãîí øàëíóóä ìóóäàæ ñîëèõ øààðäëàãàòàé áàéñàí. Èéìýýñ ãàçàð äýýð íü õèéñýí ñóäàëãààã ¿íäýñëýí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéí äàãóó ñ¿ìèéã á¿òýí çàäàëæ àíõíûõ íü õýâ òºðõººð çàðèì õèéö, õýñýãëýëèéã øèíýýð õèéæ, ñýðãýýí çàñâàðëàñàí áîëíî. Ýðäýíýçóó õèéäèéí ñýðãýýí çàñâàðëàëòûí àæëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð Àíãëèéí “Green Apple Awards -2008” îëîí óëñûí øàãíàëä íýð äýâøèãäýæ, òóñ íýð õ¿íäòýé øàãíàëûã 2008 îíä õ¿ðòñýí íü ìàíàé õàìò îëíû áàõàðõàë þì. Ìîíãîë óëñûí “Ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”èéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ 20082015 îíä õýðýãæ¿¿ëýõýýð 2007 îíä Çàñãèéí ãàçàð áàòëàñàí. Áèä ýíý õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä Õýíòèé àéìàãò îðøèõ Áàëäàíáýðýýâýí õèéäèéã 2008-2009 îíä ñýðãýýí çàñâàðëàõààð òºëºâ뺺ä áàéíà.

www.monheritage.mn/magazine


20

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ “Ñ¿ëä Óóë“ ÕÕÊ-èéí ñýðãýýí çàñâàðëàñàí àæëóóäûí æàãñààëò Ä/ä

Ñýðãýýí çàñâàðëàñàí îáüåêò

ÿéöýòãýñýí àæëûí òºðºë, äóóññàí îí

1

Øàíõûí õèéäèéí Öîã÷èí äóãàí

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò - 2000 îí

2

Äàìáàäàðæàà õèéä Ëàâèðàí

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò -2000 îí

3

Ýðäýíý çóó ìóçåéí Öàìáà-Àþóøèéí ñ¿ìèéí áóðõàí òàõèëûí ¿çâýðèéí õàìãààëàëò

Õàìãààëàëòûí àæèë -2001 îí

4

Òºâõºí õèéä

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò -2001 îí

5

Ýðäýíý çóó ìóçåé Æàíðàéñàã, Äàëàé ëàìûí, Õºõ ñ¿ìèéí áóðõàí ¿çâýðèéí õàìãààëàëò

¯çâýðèéí õàìãààëàëòûí àæèë 2002-3.4

6

Õ¿¿õýëäýéí òåàòðûí èíòåðüåð, õóâöàñíû ºëã¿¿ð

Èíòåðüåð, õóâöàñíû ºëã¿¿ð 2002- 04

7

Íîìóí õààíû õèéä Ëàâèðàí, Íîìûí ñàí, Øàðèëûí äóãàí

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò- 2002 îí

8

“Èõ õ¿ðýý” çóðõàéí äàöàí

Ìîäîí õèéö, äýýâýð áîëîí äîòîð ãàäíà ºí㺠áóäàã, ÷èìýãëýëèéí àæèë 2002-12

9

×èí âàí Õàíääîðæèéí ºð㺺

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò -2003 îí

10

Áîãä õààíû îðäîí ìóçåéí Íîìûí ñàí

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò-2003 îí

11

ªâºðõàíãàé Õàðõîðèí Ýðäýíý çóó ìóçåé

Çàõèðãààíû ºìíºõ çàì òàëáàéí òîõèæèëòûí àæèë

12

ªâºðõàíãàé Õàðõîðèí Ýðäýíý çóó ìóçåéí Ãîë çóóãèéí ñ¿ì

Ñýðãýýí çàñâàðëàëòûí àæèë 2003-2004

13

Õàëèóí Òðåâåë êîìïàíèé æóóë÷íû áààç

2004 -2005 îíû 5 ñàð

14

Ýâ ýåèéí ñóâàðãà

Øèíýýð á¿òýýñýí -2005 îí

15

Áîãä Õààíû Îðäîí ìóçåéí Íàéäàí ñ¿ì

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò 2005-2006 îí

16

ªâºðõàíãàé àéìàã Õàðõîðèí ñóì Ýðäýíý çóó ìóçåéí Áàðóóí çóóãèéí ñ¿ì

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò -2006 îí

17

Àðõàíãàé àéìàã Õàøààò ñóì Ýâ ýåèéí ñóâàðãà

Øèíýýð áàðüñàí -2006 îí

18

Àðõàíãàé àéìàã Õàøààò ñóì. Ò¿ðýãèéí ¿åèéí õààäûí öîãöîëáîð

Ìóçåéí öîãöîëáîðûí ìîäîí õèéö, âààðàí äýýâðèéí àæèë 2007-2008 îí

19

Ñýëýíãý àéìàã Áàðóóíá¿ðýí ñóì Àìàðáàÿñãàëàíò õèéä Öîã÷èíû ñàðàâ÷, Çóóãèéí ñ¿ì

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò -2007

20

ªìíºãîâü àéìàã Õàíáîãä ñóì Äýì÷èãèéí õèéäèéí Ãîë ñóâàðãà

Øèíýýð 2007 îí

21

Òºâ àéìàã Áîðíóóð ñóì ̺ðãºëèéí ñ¿ìèéí ìóçåéí àæèë

Ñýðãýýí çàñâàðëàëò -2008 îí

22

Òºâ àéìàã Ñýðãýëýí ñóì Ýýæ õàäíû Ñ¿ì ñóâàðãà

Øèíýýð áàðüñàí -2008 îí

Ýðäýíý çóó õèéäèéí ãîë çóóãèéí áàðèëãûã ñýðãýýí çàñâàðëàõààð äýýâðèéã áóóëãàñàí

ßëçàð÷ ìóóäñàí äàì íóðóóã áóóëãàñàí

Íèéò õýñãèéã áóóëãàí ãîë áàãàíà ñîëüñîí

ßëçàð÷ ìóóäñàí õýñã¿¿äèéã ñîëèñíû äàðàà áóöààí áîñãîñîí

Âààðàí äýýâýð ºðºõ àæèë

ªí㺠áóäãèéí àæèë äóóñ÷ áàðèëãûã õ¿ëýýëãýí ºãºõèéí ºìíºõ áàéäàë

www.monheritage.mn


21

2008/1

ÌÝÐÃÝÆÈË ÀÐÃÀ ǯÉ, ÌÝÄËÝà Á.Äàâààöýðýí Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí

Õ¯ðýë ýäëýë, ò¯¯íèé òàðõàëò, ìàòåðèàëûí îðö íàéðëàãà, îíöëîã øèíæ (õ¯ðýë çýâíèé æèøýýí äýýð)

Ìîíãîë÷óóä ìåòàëëóðãè îëçâîðëîæ, áîëîâñðóóëæ áàéñàí ýðòíèé óëàìæëàëòàé àðä ò¿ìýí. Òºâ Àçèéí ýëãýí äýýð ýðò öàãò àæ òºðæ áàéñàí í¿¿äýë÷èä ýä¿ãýýãýýñ 4000 ãàðóé æèëèéí òýðòýýãýýñ òºìºðëºãèéí ç¿éë îëáîðëîæ, ººðñäèéí õýðýãöýýíä àøèãëàæ áàéñàí íü àðõåîëîãèéí ñóäàëãààíû áàðèìòààð íîòëîãäîæ áàéíà. ªíººãèéí Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýð áîëîí õºðø çýðãýëäýý ÎÕÓûí Áóðèàä, Òóâà, Êàçàêñòàí, ÁÍÕÀÓûí ªÌªÇÎ-íû íóòàã äýâñãýðýýñ ýðòíèé ìåòàëëóðãè îëáîðëîæ, áîëîâñðóóëæ áàéñàí óë ìºð öººíã¿é èëýð÷ áàéãààã á¿ñ÷ëýí àâ÷ ¿çýýä òºìºðëºãèéí á¿òýö, îðö íàéðëàãààð íü àíãèëàí 8 á¿ñ íóòàã áîëãîí àâ÷ ¿çñíýýð ìàíàé Ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýð äýýð ãóðâàí òîìîîõîí òºìºðëºã áîëîâñðóóëàëòûí á¿ñ íóòàã ìýäýãäýæ áàéíà.1 Äýëõèéí àëü ÷ óãñààòàí, àðä ò¿ìíèé õàìãèéí àíõ òàíèëöàæ, àõóé àìüäðàëäàà õýðýãëýý áîëãîí íýâòð¿¿ëñýí òºìºðëºãèéí ò¿ð¿¿÷ áîë çýñèéí õ¿äýð þì. Ýðò öàãò çýñèéí õ¿äðýýñ öýâýð çýñèéã ÿëãàæ àâàõäàà óóëûí ñàëõè áàéíãà ¿ëýýäýã îíü õºòºë äýýð àìñðûã íü ñàëõèí ººä õàðóóëñàí çóóõ áàðüæ, ñàéí øàòàõ èë÷èò ò¿ëø õèéæ, õàéëàõ õ¿äðýý ò¿ëøèí äýýðýý îâîîëæ ãàë îðóóëàí ñàëõèàð ¿ëýýëãýí2 öýâýð çýñýý òóíãààí ãàðãàí àâäàã áàéæýý. Ýíýõ¿¿ àðãûã ìîíãîëûí ò¿¿õýíä “áóõ äàðàõ àðãà” ãýäýã. Õýäèéãýýð ýðòíèé õ¿ì¿¿ñ áàéãàëü äýýðýýñ çýñ õýìýýõ øèíý ò¿¿õèé ýä ãàðãàí àâ÷ ýëäýâ òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í õèéæ àõóé àìüäðàëäàà õýðýãëýæ ýõýëñýí ÷ ÷óëóóãààð ¿éëäñýí çàðèì òºðëèéí áàãàæ çýâñãýý çýñýýð õèéñýí áàãàæ çýâñã¿¿äòýéãýý õîñëóóëàí õýðýãëýñýýð áàéæýý. Èéì ¿åèéã äýëõèéí ò¿¿õýíä “çýñ ÷óëóóíû ¿å” (Ýíîëèò) ãýõ íü áèé. Çýñýýð õèéñýí áàãàæ çýâñýã íü ÷óëóóã áîäâîë óðò íàñòàé áîëîâ÷ àìàðõàí ìîõîæ, ãóëçàéäàã òóë

ò¿¿íèéã áàò áºõ áîëãîõ òàëààð ýðòíèé õ¿ì¿¿ñ ç¿éë á¿ðýýð îðîëäîæ áàéæýý. Òýä ýíýõ¿¿ õè÷ýýë ç¿òãýëèéíõýý ¿ð ä¿íä “õ¿ðýë” ãýõ õàòóóëàã ñàéòàé ìåòàëûã ãàðãàí àâ÷ ÷àäñàí áàéíà. Õ¿ðýë ãýäýã íü áàéãàëü äýýðõ çýñèéí õ¿äðýýñ ãàðãàæ àâñàí öýâýð çýñèéã õàð áîëîí öàãààí òóãàëãà, öàéðòàé íýãòãýí óðâàëä îðóóëàí ãàðãàæ àâñàí òºìºðëºãèéí íýã òºðëèéã õýëäýã. Õ¿ðýë íü çýñèéã áîäâîë õàòóóëàã ÷àíàð ñàéòàé, àëèâàà áàãàæ çýâñýã áóñàä õýðýãöýýò ç¿éëèéã õèéæ õýðýãëýõýä ýäýëãýý äààõ ÷àäâàð ñàéòàé, õàòóó áàò áýõ ìåòàë þì. Ýðòíèé õ¿ì¿¿ñ îëîí æèëèéí óéãàã¿é õºäºëìºðèéíõºº ¿ð ä¿íãýýð ãàðãàæ àâñàí õ¿ðëýýðýý äóóëãà, çýâ, õóòãà, ñýëýì çýðýã áàéëäààíû áàãàæ çýâñýã, òîãîî, àìãàé, øºâºã çýðýã àõóéí õýðýãëýýíèé ýä ç¿éëñ, áºãæ, òîâ÷, ýýìýã, îíãî çýðýã ãî¸ë ÷èìýãëýëèéí ýä ç¿éëñ áîëîí áóñàä õýðýãöýýò ç¿éëñýý õèéæ õýðýãëýæ áàéæýý. Ýäãýýð ç¿éëñ íü ìàíàé óëñàä ÿâóóëñàí àðõåîëîãèéí õàéãóóë, ìàëòëàãà ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿íä èëýð÷ ìýäýãäñýí þì. Ò¿¿í÷ëýí õºäºº õýýðýýñ ò¿¿âýð áàéäëààð îëäñîí õ¿ðýë ýäëýë¿¿ä ÷ îëîí áèé. Ñóäëàà÷èä õ¿ðëýýð ¿éëäñýí ýäëýë¿¿äèéí ìåòàëûí îðö íàéðëàãûã íÿãòëàí ¿çýõýä 61-92 õóâü íü çýñ, 0,8-7,5 õóâü íü õàð, öàãààí òóãàëãà, 3-11 õóâü íü öàéðûí îðö áàéäãèéã òîãòîîæýý3. Ìåòàëûí îðö íàéðëàãà èéíõ¿¿ õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãààãèéí ãîë øàëòãààí íü õ¿ðýë çýâñãèéí ¿åä àæ òºðæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ÷óõàì ÿìàð ç¿éëä õýðýãëýõýýñýý õàìààð÷ õ¿ðëèéíõýý õàòóóëàã ÷àíàðûã òîäîðõîéëæ ÷àääàã áàéñàíòàé õîëáîîòîé àæýý. Òîäðóóëáàë áàéíãûí õýðýãëýýíä áàéäàã ñýëýì, õóòãà, øºâºã çýðãèéí õ¿ðëèéí íàéðëàãàä çýñèéí îðö 60-70 îð÷èì õóâü, òóãàëãà, öàéðûí îðö 2535 îð÷èì õóâü áàéõ æèøýýòýé áîë ýýìýã, áºãæ, òîâðóó, òîâ÷ çýðãèéí õ¿ðëèéí íàéðëàãàä çýñèéí îðö 8098 îð÷èì õóâü, òóãàëãà, öàéðûí îðö 2-20 îð÷èì õóâü áàéäàã áàéíà.

Èéíõ¿¿ öýâýð çýñèéã ººð òºðëèéí òºìºðëºãèéí á¿òöýýð áàÿæóóëàí õàéëóóëàí, õàòààæ ãàðãàæ àâñàí õàòóóëàã ñàéòàé òºìºðëºãèéí òºðºë ìåòàëóóäòàé óðâàëä îðóóëàí õàòóóëàã ñàéòàé ìåòàë áîëîõ õ¿ðëèéã ãàðãàí àâ÷, àõóé àìüäðàëäàà íýâòð¿¿ëýí õýðýãëýæ áàéñàí ýíý ¿åèéã õ¿í òºðºëõòíèé ò¿¿õýíä “Õ¿ðýë çýâñãèéí ¿å” õýìýýäýã. Áèä ýíý óäààãèéí áýñðý㠺㿿ëýëäýý óëñ, àéìãèéí ìóçåéí ñàí õºìðºãò öººíã¿é õàäãàëàãäàí áàéäàã õ¿ðýë çýâñãèéí ¿åèéí íèéòëýã îëäâîð áîëîõ çýâíèé òóõàé òîâ÷ ºã¿¿ëýõ áîëíî. Ìàíàé óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð áàéäàã ýðòíèé áóëø õèðãèñ¿¿ðèéí ìàëòëàãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä áîëîí ò¿¿âýð áàéäëààð èëýð÷ îëääîã õàìãèéí íèéòëýã îëäâîð áîë õ¿ðýë áîëîí òºìºð çýâ þì. ªíººãèéí Ìîíãîë÷óóä õºäºº õýýðýýñ îëñîí õ¿ðýë çýâýý “Òýíãýðèéí ñóì” õýìýýí íýðèéäýí õ¿ç¿¿íýýñýý ç¿¿æ ýëäýâ çàí ¿éëä äîì áîëãîí õýðýãëýæ èðñýí óëàìæëàë ºíººäºð ÷ òàñðààã¿é õýâýýð áàéãàà áèëýý. Çýâ íü íóìûí ñóìíû ìºñíèé ¿ç¿¿ðò áýõëýí àëèâàà àìüä áèåòèéã õºíººõ çîðèóëàëòòàé õóðö ¿ç¿¿ðòýé õàðâóóðûí íýã õýðýãñýë áîëíî. ×óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí õ¿ì¿¿ñ ÷óëóóã õî¸ð òàëààñ íü íèìãýëýí çàñàæ õóðö ¿ç¿¿ð á¿õèé ãóðâàëæèí õýëáýðòýé áîëãîæ ¿ç¿¿ðëýýä ìîäîíä áýõëýí àí øèäýæ æàä áàéäëààð øèäýæ õýðýãëýæ áàéñàí íü áèäíèé ìýäýõ çýâíèé ¿¿ñãýë áîëñîí áàéíà. Ýíý øèäýõ çýâñýã íü ìîäíû óÿí õàðèìõàé õ¿÷èéã îëæ ìýäñýí òýð öàã ¿åýñ ýõëýí õàâ÷ààõàé íóìàíä õýðýãëýãäýõ áîëæ õýìæýýãýýð æèæèã áîëñîí íü çýâèéã ÷ ìºí äàãóóëæýý. Ýðòíèé õ¿ì¿¿ñ ÷óëóóí çýâñãèéí õîæóó ¿åä ÷óëóóí çýâíýýñ ãàäíà ÿñàí çýâèéã ºðãºíººð àøèãëàæ áàéñàí áàéíà. Õ¿ðýë, òºìºð çýâñãèéí ò¿ð¿¿ ¿åä ÷óëóóí çýâ áîëîí ÿñàí çýâ¿¿ä

www.monheritage.mn/magazine


22

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

ÌÝÐÃÝÆÈË ÀÐÃÀ ǯÉ, ÌÝÄËÝà íü õýðýãëýýíýýñ ãàð÷ áèëãýäëèéí ÷àíàðòàé áîëæýý. ×óëóóí çýâñãèéí øóâòðàãà ¿å, õ¿ðýë çýâñãèéí ýõýí ¿åä õ¿ì¿¿ñ õ¿ðëýýð çýâ öóòãàí ¿éëäýæ, àí àãíóóð áîëîí äàéí áàéëäààíä àøèãëàõ áîëñîí áàéíà. Öàã õóãàöàà ºíãºð÷ óëèðàõ òóñàì õ¿ðýë çýâíèé õýëáýð òºðõ, õýðýãëýý òºðºëæèí àëèâàà ¿éë õýðýãò òóñãàéëàí çîðèóëñàí õýëáýðòýé çýâ¿¿äèéã õèéõ áîëæýý. Ýðòíèé Òºâ Àçèéí í¿¿äýë÷äûí õýðýãëýæ áàéñàí õ¿ðýë çýâ¿¿äèéã ñóäëàà÷èä åðºíõèéä íü îíãèò áà ñóðâàëæèò ãýæ õî¸ð òºðºëä õóâààí àâ÷4 ¿çñýí áàéäàã. Îíãèò çýâ íü ìºñºíä óãëàõ îíãè á¿õèé çýâèéã õýëäýã áîë ñóðâàëæèò çýâ íü ìºñºíä øóðãóóëàí áýõëýõ øºâºã ìýò óðò íàðèéõàí ñóðâàëæ á¿õèé çýâèéã õýëäýã áàéíà. Õîæìûí Ìîíãîë÷óóäûí äóíä äóóò ñóì, 3 õÿíãàò çýâ, ñýðâýýò ñóì, õàòãóóðñò çýâ, ó÷èìàã çýâ ãýõ ìýòýýð íýðëýãääýã çýâ¿¿äòýé õýëáýðèéí õóâüä èæèë òºñººòýé çýâèéã õ¿ðëèéí ¿åä àæ òºðæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñ õýðýãëýäýã áàéæýý. Ýäãýýð çýâ¿¿äýýñ õàìãèéí íèéòëýã õýðýãëýãäýæ áàéñàí õèéãýýä ìàíàé ìóçåéí¿¿äýä öººíã¿é õàäãàëàãääàã äóóò ñóì, ñýðâýýò ñóì, õàòãóóðñò çýâíèé òóõàé òîâ÷ ºã¿¿ëüå. Äóóò ñóì: Ýíý çýâ íü èõýâ÷ëýí îíãèò çýâíèé òºðºëä õàìààðàõ áºãººä 2-3 õÿíãàòàé áàéäàã. Õÿíãàíû óóëçâàðóóäàä í¿õ ãàðãàí ¿éëäñýí íü õàðâàõ ¿åä ýëäýâ øóíãèíàñàí äóó ãàðãàí àëèâàà àìüòàí áîëîí äàéñíûã öî÷îîõ ñàíäðàëä îðóóëàõ àéëãàõ çîðèóëàëòòàé áàéñíààñ ãàäíà õîæèì öýðýã äàéíû ¿åä çîõèîí áàéãóóëàëòûí äîõèî áîëñîí áàéíà. (çóðàã-1) Ñýðâýýò ñóì: Ýíý çýâíèé õÿíãàíû õîéä õýñýãò òóñãàéëñàí ñýðòãýðèéã ãàðãàæ ºãñºí áàéäàã. Ýíý íü àëèâàà àìüä áèåòíèé áèåä îðîîä óäààí õóãàöààíä ñàëàëã¿é áàéõ çîðèóëàëòòàé àæýý. Çàðèì ñýðâýýò ñóìíû íýã òàëä ýñâýë 2 òàëûí æèã¿¿ðèéí äóíä õýñýãò í¿ä ãàðãàí äóóò ñóì áîëãîí õýðýãëýæ áàéñàí áàéíà. (çóðàã-2) Õàòãóóðñò çýâ: Ýíý çýâèéã 3 òàëòàé, ñóðâàëæòàé öóë á¿õèé áàéäëààð öóòãàí ¿éëääýã áàéæýý. Çàðèì òîõèîëäîëä ýíý çýâíèé òîëãîé õýñãèéã õ¿ðëýýð ¿éëäýí ñóðâàëæèéí õýñãèéã òºìðººð õèéñýí áàéõ íü òîõèîëäîíî. Ýíý òºðëèéí çýâ¿¿ä íü òºìºð çýâñãèéí ò¿ð¿¿ ¿åä õîëáîãäîõ áºãººä Õ¿íí¿ ã¿ðíèé ¿åä íýëýýä

www.monheritage.mn

ºðãºí õýìæýýãýýð òàðõñàí5 áàéíà. (çóðàã-3) Õ¿ðýë çýâñãèéí ¿åä í¿¿äýë÷èä îíãèò çýâèéã ò¿ëõ¿¿ ñóðâàëæèò çýâèéã öººí ¿éëäýí õýðýãëýæ áàéñàí áîë õîæóó ¿åä ñóðâàëæèò çýâèéã ò¿ëõ¿¿ õýðýãëýäýã áîëæýý. Ýíý íü íóì ñóìíû õºãæëèéí ò¿âøèí, öýðýã, äàéí, àí ãºðººíèé àðãà óõààí õýðõýí ººð÷ëºãäºí õóâüñàæ èðñíèéã õàðóóëàõ áàðèìò áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí çýâíèé ¿ç¿¿ðò íü áàéãàëèéí ãàðàëòàé õîð ò¿ðõýæ õºíººõ ÷àäâàðûã íü íýìýãä¿¿ëýí õýðýãëýäýã áàéñíûã íü ñóäëàà÷èä àðõåîëîãèéí ýä ºëºã áîëîí ñóðâàëæèéí ìýäýýãýýð íÿãòàëñàí áàéíà. Õ¿ðýë çýâñãèéí ¿åä õýðýãëýãäýæ áàéñàí çýâíèé õýëáýð òºðõ îëîí ñàíààãààð áàÿæèãäàí õîæìûí ìîíãîë, ò¿ðýã ãàðàëòàé í¿¿äýë÷äèéí äóíä óëàìæëàãäàí õýðýãëýãäñýýð èðñýí áîëîõûã ò¿¿õ, àðõåîëîãè, óãñààòíû ç¿éí øèíæëýõ óõààíû îëîëò àìæèëòóóä íîòëîí õàðóóëñààð áàéíà.

4

2

1

3

Çóðàã-1 1. ¯ç¿¿ð 2. ̺òºã 3. Í¿ä 4. Õÿíãà 5. Èâ 6. Îíãè

5 6

0

5 ñì

1

Çóðàã-2

4

3

2

6

5

1. ¯ç¿¿ð 2. ̺òºã 3. Æèã¿¿ð 4. Í¿ä 5. Ñýðâýý 6. Èâ

0

1

2

3

5 ñì

4

5

Çóðàã-3 1. ¯ç¿¿ð 2. ̺òºã 3. Òàë 4. Èâ 5. Ñóðâàëæ

0

1 Ýðäýíýáààòàð.Ä.

5 ñì

Ìîíãîë íóòãèéí äºðâºëæèí áóëø, õèðãèñ¿¿ðèéí ñî¸ë. ÓÁ., 2002., ò-108 Ïýðëýý.Ä. “Ìîíãîëûí í¿¿äýë÷äèéí ìåòàëëóðãè áîëîâñðóóëàëòûí àñóóäàëä” Ýðäýì øèíæèëãýýíèé ºã¿¿ëýë¿¿ä II. ÓÁ., 2001. ò-258 3 Ýðäýíýáààòàð.Ä. Ìîíãîë íóòãèéí äºðâºëæèí áóëø, õèðãèñ¿¿ðèéí ñî¸ë. ÓÁ., 2002. ò4 Áàçàðñ¿ðýí.Æ. ×èíãèñèéí öýðãèéí çýð çýâñýã. ÓÁ., 2000. ò-138 5 Ýðäýíýáààòàð.Ä, Àìàðò¿âøèí.×. Ýðòíèé ìîíãîë÷óóäûí àøèãò ìàëòìàë ýðõëýëòèéí ò¿¿õ. ÓÁ., 2000. ò-19 2


23

2008/1

ÌÝÐÃÝÆÈË ÀÐÃÀ ǯÉ, ÌÝÄËÝà Ä.Öýäìàà Ìîíãîëûí Òåàòðûí ìóçåéí çàõèðàë

Ñàí õªìðªãèéí õàäãàëàëòûí îð×íûã á¯ð䯯ëýõýä çªâëªìæ Òà á¿õýíä ñàí õºìðºãèéí áàéð áà ¿çìýðýý õÿëáàð àðãà, òºñºð õºðºí㺺ð öýãöëýí òîõèæóóëàõ òàëààð àðãà ç¿éí çºâëºìæèéã õ¿ðãýæ áàéíà. Ìóçåéí á¿õ ¿éë àæèëëàãàà ñàí õºìðºãèéí àæèëä ¿íäýñëýõ áºãººä òýäãýýðýýñ õàäãàëàëòûí àñóóäëûã õºíäºæ ÿðèëöúÿ. Ìóçåéä ýëýãäýæ õóó÷èðñàí ç¿éëñ õàäãàëàãääàã. Ýäãýýðèéã ãàäíû íºëººíººñ õàìãààëæ õàäãàëàõ àðãà ç¿éã îëîí æèëèéí òóðøèä áîëîâñðóóëàí àøèãëàæ èðæýý. Ýä ç¿éëä ìóóãààð íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë íü : - Àãààðûí õýì áà ººð÷ëºëò - Õýò ÷èéãøèëò - Àãààðûí áîõèðäîë, øîðîî òîîñ - Ãýðýëò¿¿ëýã, íàðíû òóÿà - Õîðòîí øàâüæ - Õóëãàé, òîíóóë - ¯çìýðòýé áóðóó õàðüöàõ, àøèãëàõ - Áàéãàëèéí ãàìøèã - Äàéí, ñºðãºë人í çýðýã îëîí íºõöë¿¿ä áèé. Ýíý á¿ãäýýñ ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëæ õàäãàëàõûí òóëä

òóñãàéëàí òºëºâëºæ, ñóðàëöàæ ìýðãýøèõ øààðäëàãàòàé. Ñàí õºìðºãèéí àæèëòàí öóãëóóëãàà çîõèñòîé õàäãàëàõûã áàéíãà ýðìýëçäýã íü ìýäýýæ. ×óõàì þóíààñ ýõýëæ õýðõýí öýãöëýõýý øèéäýæ ÷àäàõã¿é áàéäàã. 2007- 2008 îíû ñàí õºìðºãèéí óëñûí òîîëëîãûí ÿâöàä çàðèì àéìãèéí áîëîí óëñûí ìóçåéí¿¿äèéí ñàí õºìðºãèéí áàéäàëòàé òàíèëöàõàä íèéòëýã áýðõøýýë äóòàãäàë àæèãëàãäàæ áàéíà. Ñàí õºìðºãèéí õàäãàëàëòûí íèéòëýã äóòàãäàë áîë: - Ñàí õºìðºãèéí áàéðûí òîõèæèëò, õàäãàëàëòàä çîðèóëàí áàéãóóëëàãûí òºñºâò òóñãàñàí õºðºíãºã¿é. Îëîí æèëýýð öýãöýëæ ýìõëýýã¿éãýýñ ¿çìýð, ç¿éëýý íýã á¿ð÷ëýí ¿çýæ îëæ òàíèäàãã¿é. ¯çìýð ýä ç¿éëòýé áàéíãà àæèëëàæ òîðäîæ öýâýðëýäýãã¿éãýýñ øîðîî òîîñ èõòýé. - Ñàí õºìðºãò þó áàéãààã ñóäëàà÷ àæèëòíóóä ìýääýãã¿é,

Ñàí õºìðºãèéí ºðººã çàñâàðëàæ, öýâýðëýæ, òàâèóð óãñðàí ¿çìýð¿¿ä ºðñºí áàéäàë

ñóäàëäàãã¿éãýýñ îëîí ¿çìýðèéí óòãà àãóóëãà á¿äãýð÷ ìóçåéí à÷ õîëáîãäëûã òîäîðõîéëæ ÷àäàõûã áîëüñîí. - Çàðèì ìóçåéä áàðèëãûí òîõèðîìæã¿é õýñýãò ñàí õºìðºãºº áàéðëóóëñàí. - ¯çìýð, ýä ç¿éë¿¿ä èë çàäãàé áàéðëàñíààñ ãàíäàæ õóó÷èðàõ íºëººíä èõ îðñîí. ¯ç¿¿ëëýãò ¿çìýðèéã áýõýëãýýã¿é, íàéäâàðã¿é õîðãî ñàìáàðò ýñâýë èë áàéðëóóëñàí. - Ñàí õºìðºã÷ öóãëóóëãûã õàìãààëàõ, õàäãàëàõ ÿìàð àæèë õèéäýã, õèéõ ¸ñòîéã çàõèðãààíû ç¿ãýýñ ñîíèðõäîãã¿é, äýìæäýãã¿é. - ¯çìýð, ýä ç¿éë õàäãàëàõ õýâèéí îð÷èí á¿ðäýýã¿é çýðýã îëîí íºõöºë áàéäëûã íýðëýæ áîëîõ áàéíà. Òà ìóçåéí àæèëòíû õóâüä äýýð äóðäñàí îëîí áýðõøýýëýýñ çàéëàõûí òóëä þó õèéæ ÷àäàõ âý? 1. Õàäãàëàëòûí îð÷íûã òîäîðõîéëîõ. Ýõíèé ýýëæèíä Òà ¿çìýð ÿìàð îð÷èíä õàäãàëàãäàæ áàéãààã ìýäýõèéí òóëä áàéðíû îð÷íû áàéäëûã òîäîðõîéëîõ øààðäëàãàòàé. Ñàí õºìðºãèéí áàéð áà ¿ç¿¿ëëýãèéí áàéðíû òàëáàéí õýìæýý, õààëãà, õàíà, òààç, øàë, öîíõ, õàëààëòûí áàéäëûã òîäîðõîéëíî. ¯¿íýýñ þó íü áóðóó íºëººòýé áàéãààã áè÷èõ. Áè÷èæ áîëîâñðóóëñàí òàíèëöóóëãà ñóäàëãààã çàõèðãààíä òàíèëöóóëæ õýëýëö¿¿ëíý. Ñàí õºìðºã÷èä èõýâ÷ëýí áè ýíý òóõàé äàðãàäàà õýëæ áàéñàí ë ãýæ òàéëáàðëàõààñ áè÷ãýýð ¿éëäñýí

www.monheritage.mn/magazine


24

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

ÌÝÐÃÝÆÈË ÀÐÃÀ ǯÉ, ÌÝÄËÝÃ

Òàâèóðò èë áàéðëóóëñàí ¿çìýðò äààâóóí á¿ðýýñ õèéæ áàéãàà íü

áàðèìò áàéõã¿é áàéíà. 2. Õààëãà, öîíõ áýõëýõ, áàéðàà öýâýðëýõ, çàñâàðëàõ. Îíãîðõîé çàé çàâñàð á¿ðèéã áèò¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâàõ. Îëîí æèëèéí õóó÷èí áàéðàíä 캺ãºíöºð ÿëçðàë ¿¿ñýõ èõ ìàãàäëàëòàé òóë áàéðàíä èõ öýâýðëýãýý, çàñâàð ¿éë÷èëãýýã á¿ðýí õèéõ. Öàõèëãààíû øóãàìàíä ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ¿çëýã, ä¿ãíýëò ãàðãóóëàõ øààðäëàãàòàé. 3. ¯çìýð, ýä ç¿éëýý çîõèñòîé ÿëãàí òºðºëæ¿¿ëæ áàéðëóóëàõ. ¯çìýð ýä ç¿éëèéã õàòóó 纺ëºí, äààâóó á¿ãäèéã õîëüæ áàéðëóóëñàí ìóçåé ÷ áàéíà. Çàðèì ìóçåé ñàí õºìðºãò õàìààðàëã¿é õàÿæ ÷àääàãã¿é, áàñ õýðýãëýäýãã¿é îëîí ç¿éëñ õàäãàëæ, îëîí æèëèéí áè÷èã áàðèìò ñýëòèéã ñàí õºìðºãèéí ºðººíä õîëüñîí áàéíà. Ǻâõºí ¿çìýðèéã ¿ëäýýæ ÿëãàí òºðºëæ¿¿ëýí áàéðëóóëíà. 4. Èë çàäãàé áàéãàà ¿çìýð, ýä ç¿éëä çîðèóëàí ø¿¿ãýý, òàâèóð õèéëãýõ. Òàâèóð äýýð ¿çìýð ýä ç¿éëèéã ºðæ áàéðëóóëàõûí ºìíº äààâóóí áîëîí íèìãýí

www.monheritage.mn

õººñºíöºð äýâñãýð äýâñíý. Ýäãýýð íü õ¿÷èëã¿é ìàòåðèàë áàéõ øààðäëàãàòàé. Òàâèóðûí òàâöàí ¿çìýð, ýä ç¿éëèéí õýìæýýíýýñ õàìààðàí õýäýí äàâõàð áàéæ áîëíî. Òàâèóð äýýð ¿çìýð, ýä ç¿éë èë áàéðëàæ áàéãàà áîë öàéâàð ºíãèéí õºâºí äààâóóãààð á¿òýýëýã î¸æ áýõëýíý. Òîì îâîð õýìæýýòýé äàíãààð áàéðëàõ ç¿éëä òóñãàéëñàí á¿ðýýñ äóãòóé çààâàë õèéíý. ¯çìýð, ýä ç¿éëèéã øàëàí äýýð áàéðëóóëæ áîëîõã¿é, çààâàë øàëíààñ õºíäèéð¿¿ëýõ 캺ð, òàâèóð õèéíý. 5. Ñàâ áàãëàà áîîäîë çýðýã àæëûí õýðýãöýýíèé ç¿éëèéã íýã ãàçàðò áàéðëóóëíà. Æèæèã ç¿éë¿¿äèéã öààñàí õàéðöàãò õèéæ òàâöàí äýýð áàéðëóóëíà. 6. Õ¿í àæèëëàõ àÿ òóõòàé íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ. Àæëûí øèðýý, ø¿¿ãýý, øèðýýíèé ãýðýë, ãýðýë çóðàã àâàõ äýëãýö çýðãèéã áàéðëóóëñàí áóëàíòàé áàéíà. 7. Ñàí õºìðºãèéí áàéðíû äîòîð ¿¿äýíä àæèëòàí îðæ

Îëîí øóðãóóëãàòàé ìîäîí ø¿¿ãýýíä õóéëìàë áóðõàä, æèæèã ç¿éëèéã áàéðëóóëæ áîëíî.

èðýíã¿¿ò àæëûí õóâöàñ, áýýëèé, ìàñêà íü áýëýí áàéõààð òàâèóð, ºëã¿¿ð áýëäñýí áàéíà. Ñàí õºìðºãèéí áàéð òîõèæóóëàõ, ¿çìýð àð÷èëãààíä øààðäëàãàòàé Óëààíáààòàð õîòûí äýëã¿¿ðýýñ îëæ àâ÷ áîëîõ

Ñàí õºìðºãèéí ºðººíä àøèãëàæ áîëîõ òºìºð òàâèóð

ç¿éë¿¿ä: 1. Öàãààí äààâóóí áýýëèé 2. Áèéð, áàãñ, ã¿â¿¿ð /¿çìýð öýâýðëýãýýíä/ 3. Ìàøèíû òîîñ ñîðîã÷ /æèæèã, ¿çìýð öýâýðëýãýýíä/ 4. Ìóóòóó öààñ /õ¿÷èëã¿é/ æèæèã õýìæýýíèé çóðãóóä òóñãààðëàõàä 5. Õàòóó ºíãèéí öààñ 120õ80 ñì /òóñãààðëàã÷ áà õàâòàñ õèéõ/ 6. À3, À4 ºíãèéí öààñ 7. Áîð öààñ /áîîäëîîð, äóãòóé õèéõ/ 8. Òºìºð òàâèóð /200õ600 ñì, 4 òàâöàíòàé áà ÿíç á¿ð/ 9. Ìîäîí ø¿¿ãýý


25

2008/1

ÌÝÐÃÝÆÈË ÀÐÃÀ ǯÉ, ÌÝÄËÝà Ø.Ýíõòóÿà Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí

دòýýí çóðàã Ýíýòõýã Æàãàðûí îðíîîñ Òºâ人ð äàìæèí Ìîíãîë îðîíä äýëãýðñýí áóääûí øàøèí íü í¿¿äýë÷èí Ìîíãîë÷óóäûí îþóíû áîëîí ìàòåðèàëëàã ñî¸ëûí õºãæèëä èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëæ, òîìîîõîí áàéð ñóóðü ýçýëäýã. Ø¿òýýíèé áóðõíû á¿òýýë íü òóñãàéëñàí òèã, õýìæýý, ºí㺠ä¿ðñëýëèéí îíîëòîé áàéäàã. ¯¿íä áóðõàäûí íàìáà, ëàãøèíãèéí áèåèéí õàðüöàà õýìæýý, ºíãº, ìóòàð áîëîîä òýðã¿¿íèé òîî, áàðüö, ãèøãýãäýë, ºìñãºë, ÷èìýã ç¿¿ëò òýðã¿¿òýí ÿìàð áàéõ, ò¿¿í÷ëýí òàõèë áèëýãäëèéí ä¿ðñ íýã á¿ðèéã íàðèéí çààñàí áàéõ àãààä ýíýõ¿¿ áóðõàí ä¿ðñëýëèéí îíîëûã “Äàíæóóð“-ûí èõ õºëãºí ñóäàð áîëîí Ýíýòõýãèéí “Áóðõàíû ëàãøèíãèéí ä¿ðñ, õºðãèéí áýëýã ÷àíàð àðâàí òºº íàÿ ãðîäõà ìîäîí ìýò ýí ò¿ðø ñàöóó õýìýýãäýõ”, “Òóóëñàí áóðõàíû íîìíîñîí ëàãøèíèé ä¿ðñ õàðãèéí õýìæýýíèé òèéí òàéëáàð õýìýýãäýõ”, “Ä¿ðñ õºðãèéí õýìæýýíèé áýëýã ÷àíàð õýìýýãäýõ”, “Çóðãèéí áýëýã ÷àíàð” õýìýýõ ñóäàð øàñòèðò áàãòààñàí áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí áóðõàí óðëàà÷ íü óðëàõóé óõààíä ìýðãýøèõèéí äýýð òóñãàé àâøèã õ¿ðòýæ ø¿òýýíèéã á¿òýýõ ýðõ àâäàã áàéæýý. Õýäèé òîãòñîí îíîëòîé áàéäàã ÷ ø¿òýýíèé óðëàã íü áóðõàíû øàøèíò îðíóóäàä õºãæèõ人 òóõàéí îðíû àðä ò¿ìíèé çàí çàíøèë, óðëàã, ñî¸ë, óÿàëäàí óëàìæëàëò ñî¸ëûí íýãýýõýí õýñýã áîëîí õºãæñºí áàéäàã. Ø¿òýýíèé óðëàã íü òýð äóíäàà äýëãýìýë óðëàã Ìîíãîëä õºãæèõ人 í¿¿äýë÷íû ºâºðìºö çàí çàíøèëòàé óÿàëäàí 纺æ òýýâýðëýõýä õÿëáàð, ýâõýæ õóóëèõ áîëîìæòîé áàéõààð á¿òýýæ áàéæýý. ¯¿íèé òîä æèøýý áîë òîðãîí çóðàã áóþó çýýãò íààìàë þì. ªíãèéí òîðãî õîðãîé ç¿éæ óðëàäàã óã ýíýõ¿¿ á¿òýýë ýâõýæ õóóëèõàä õÿëáàð àãààä ìàø íàðèéí àæèëëàãààòàé, õàðüöàíãóé áºõ áàò áºãººä áóðõàíû øàøèíä áóñàä îðíóóäààñ Ìîíãîë îðîíä õàìãèéí ºíäºð õºãæñºí ãýæ ¿çäýã. Äàøðàìä òýìäýãëýõýä ø¿òýýíèé óðëàãèéí á¿òýýë¿¿äèéí îí öàã, ìàòåðèàë, àðãà àæèëëàãààã íàðèéâ÷ëàí òîãòîîñîí äîðèâòîé ñóäàëãààíèé àæèë îäîîãîîð õàðààõàí àëãà. Ýíý íü ÿíç á¿ðèéí

øàëòãààíòàé áàéäàã ÷ ãîë øàëòãààí íü á¿òýýëèéã õýí, õýçýý á¿òýýñýí ò¿¿õýí áàðèìò õîâîð, á¿òýýë äýýð ÿìàð íýãýí òýìäýãëýãýý áàéäàãã¿éòàé õîëáîîòîé. Ó÷èð íü çóðàà÷ áóðõàíû çóðãèéã á¿òýýë ãýõýýñýý èë¿¿ ø¿òýýí ãýæ ¿çäýã. Õî¸ðäóãààðò áóðõàíû øàøíû ñóðãààëä “ªºðèéí ýðäìèéã àëü ÷àäàõ ÷èíýýãýýð íóóõòóí, áóñäûí ýðäìèéã äóóðñãàòóãàé” õýìýýí íîìëîñîí áàéäàã ó÷èð çóðàà÷ íü á¿òýýë äýýðýý åâðîïûí óðàí çóðãèéí çóðàà÷òàé àäèë ãàðûí ¿ñýã, îí çýðýã òýìäýãëýãýý áàéõã¿é áàéíà. Áóðõàíû øàøèí íü áóñàä á¿õ øàøíààñ õàìãèéí îëîí áóðõàíòàéä òîîöîãääîã áà òýäíèéã îëîí àíãèëàëä õóâààæ áîëäîã áàéíà. Õàìãèéí ò¿ãýýìýë àíãèëàë áîë Áîäèò áóðõàä áóþó ëàì, áàãø íàð; ßäàì áóðõàä; Äàãèíàñ áóþó Õàíäìàà; ×îéæèí ñàõèóñ áóþó õàìãààëàã÷ áóðõàä ãýñýí äºðâºí òºðºë þì. ßäàì áóðõàäûí òºðºëä àìèðëàíãóé, äîãøèí ä¿ðòýé òàðíèéí, áàÿñàëãàëûí îëîí áóðõàä õàìààðäàã áºãººä áóðõàíû øàøíû ñàëáàð óðñãàëààñ õàìààðàí ìºí äîòîð íü æàæ¿ä, æîäæ¿ä, íàëæîðæ¿ä, ëàìèäæ¿ä ãýñýí äºðºâ àíãèëàëä õóâààíà. Ò¿¿í÷ëýí áóðõàíû øàøíû çàí ¿éëä çîðèóëàí á¿òýýäýã Æàíõîð áóþó Ìàíäàë áóðõàäûí îðîí õèéä, Ãàíçàé áóþó áóðõàäûí òàõèë, òàõèëãûí ø¿òýýí, Öîãøèí áóþó áóðõàäûí ÷óóëãàí íü ººðèéí ººðèéí ãýñýí òèã, ä¿ðñëýëòýé íýãýí òóñãàé òºðºë ç¿éë áîëíî. Àðãà àæèëëàãààíû õóâüä

ø¿òýýí çóðãèéã õàð, óëààí áîëîí öàãààí, øàð ºíãèéí äýâñãýð äýýð á¿òýýäýã. Õàð äýâñãýð äýýð á¿òýýñíèéã “Íàãòàí”, óëààí äýâñãýð

“Ãîìáûí ãàíçàé”, Ýðäýíý çóó ìóçåé

“×óóëñàí îðîí”, Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé

“Ìèíò¿ãèéí æàíõîð”, Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé

äýýð á¿òýýñíèéã “Ìàðòàí”, öàãààí äýâñãýð äýýð “Ãàðòàí”, øàð áóþó àëòàí äýâñãýðòýéã “Ñýðòýí” õýìýýí íýðëýäýã áà õàð áîëîí óëààí äýâñãýð äýýð ãîëäóó äîãøèí áóðõäûã á¿òýýñýí áàéäàã.

www.monheritage.mn/magazine


26

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

ÌÝÐÃÝÆÈË ÀÐÃÀ ǯÉ, ÌÝÄËÝà ؿòýýí çóðãèéã ñ¿ì õèéä, ëàì, ñ¿ñýãòíèé çàõèàëãààð á¿òýýäýã ó÷èð çàõèàëàã÷èéí õ¿ñýëòýýð áóðõàíûã äàíãààð íü áóþó íºõºð ñýëò, äàãóóë, õîðóóäûí õàìò öîãöîîð íü á¿òýýäýã. Òóõàéëáàë: Îõèí òýíãýð áóþó Áàëäàíëõàì ñàõèóñûã äàãóóë ׿ñðýíäîíæèí, Ñýíãýäîíæèí õàìò á¿òýýäýã áîë çàðèìäàà íºõºð ñýëò äºðâºí óëèðëûí Ëõàìóóäûí õàìò, Çóðãààí ìóòàðò Ãîìáî ñàõèóñûã ìºí äàíãààð íü á¿òýýõýýñ ãàäíà äàëàí òàâàí àõ ä¿¿ñèéí õàìòààð ìºí á¿òýýñýí áàéäàã.

“Çóðãààí ìóòàðò ãîìáî”, Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé

Áîäèò áóðõàäûí õóâüä ãîë áóðõàíû äýýä õýñýãò èõýâ÷ëýí ò¿¿íèé ãîë ñàõèóñ, áàãø íàðèéí ä¿ð, äîîä õýñãýýð íü õàìãààëàã÷ ñàõèóñóóä áîëîí òàõèë òýðã¿¿òíèéã

“1000 Àþóø”, Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé

www.monheritage.mn

ãîëäóó á¿òýýäýã. Àþóø, Öàãààí äàðà ýõ, Æ¿ãäýðíàìæèë çýðýã íàñíû áóðõàäûã íàñ óðòàñãàõ, íàñíû öºâ àðèëãàõûí òóõàéä á¿òýýëãýäýã ó÷èð á¿òýýëèéí òºâä òîìîîð ä¿ðñëýýä òîéðóóëààä òóõàéí áóðõàíû çóó ýñâýë ìÿíãàí æèæèã ä¿ðèéã ýãí¿¿ëýí ä¿ðñëýñýí áàéäàã. Çàðèì ø¿òýýí çóðàãò òóõàéí áóðõàíû æèðàâ ò¿¿õ íàìòðààñ õ¿¿ðíýí ä¿ðñýëñýí áàéõ íü áèé. Òóõàéëáàë: Ìÿë áîãäûã á¿òýýëèéí òºâä òîìîîð á¿òýýãýýä àðûí äýâñãýð õýñãýýð íü ò¿¿íèé ãýãýýðëèéã îëñîí ò¿¿õèéã, Áóðõàí áàãøèéã àðâàí õî¸ð çîõèîíãóéí õàìò ä¿ðñëýñýí íü áàéõ æèøýýòýé. Ýíý ìýò÷èëýí ø¿òýýí çóðàã íü áóðõàíû øàøíû ò¿¿õ áîëîí ñóðãààë íîìûí ã¿í ã¿íçãèé óòãûã àãóóëäàã. Ø¿òýýí çóðãèéí ¿¿ñýë õºãæèë íü áóðõàíû øàøíû ò¿¿õòýé ñàëøã¿é õîëáîîòîé. Ìîíãîë îðîíä Ìݪ III çóóí Õ¿íí¿ ã¿ðíèé ¿åýñ áóðõàíû øàøèí àíõ äýëãýð÷ áàéñàí ãýæ ¿çäýã áºãººä Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ¿å á¿õýíä áóðõàíû øàøíû íºëºº èõ áàãà íºëººòýé áàéñààð èðñýí áºãººä ãóðâàí óäàà òºðèéí øàøèí áîëæ áàéæýý. Àíõ óäàà íü Õ¿íí¿ ã¿ðíèé äàðààãèéí Òîáà Âýé óëñ /386534/ ¿åä òºðèéí øàøèí áîëãîæ øàøèí òºðèéí “õî¸ð ¸ñíû” áîäëîãî ÿâóóëæ áàéñàí. Äàðàà íü Þàí ã¿ðíèé ¿åä Õóâèëàé õààí Ïàãâà ëàìûã õàìòààð ìºí òºðèéí øàøèí áîëãîí áýõæ¿¿ëñýí, 1911 îíä YIII Áîãä Æàâçàíäàìáà òóñãààð òîãòíîñîí Ìîíãîë óëñûí áàéãóóëàí, òºð øàøíû ¿éë õýðãèéã õîñëîí áàðüæ áàéæýý. Åð íü Ìîíãîëûí ¿å ¿åèéí õààäóóä òýð äóíäàà ªãººäýé, ÿþã, ̺íõ õààí, Ãîäàí íî¸í, Àëòàí õààí á¿ãä Òºâ人ñ ýðäýì ÷àäàëòàé ëàì íàðûã óðèæ çàëæ, áàãø øàâü áîëîëöîæ, áóðõàíû øàøíûã äýëãýð¿¿ëýõýä èõýýõýí ÷àðìàéëò ç¿òãýë òàâüæ áàéñàí áàéíà. Ãýâ÷ 17-ð çóóíû äóíä ¿å õ¿ðòýë áóðõàíû øàøèí íü ìîíãîë îðîíä íèéòëýã ºðãºí õ¿ðýýã õàìàð÷ ÷àäàëã¿é, õààä èõýñ äýýäñèéí îðäîí ºð㺺 îð÷èìä äýëãýð÷ áàéñàí íü áóðõàíû øàøíû óðëàã õºãæèõ íºõöºë áîëîëöîî õàðààõàí á¿ðäýæ ÷àäàõã¿é áàéæýý. Ýíý íü ìîíãîë õààä, íî¸ä áóðõàíû øàøíû áýëýí á¿òýýñýí ø¿òýýíèé óðëàëûã õàðèéí îðíîîñ ãîëäóó àâ÷èð÷ áàéñàíòàé õîëáîîòîé áîëîâ óó. Ýíý òóõàé áàðèìò ÷ öººíã¿é áàéäàã. Òóõàéëáàë: “Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îîí”-ä ×èíãýñ õààí 1927 îíä Òàíãóäòàé äàéòàõ ¿åýð Òàíãóäûí Áóðõàí õààí ×èíãýñ õààíòàé óóëçàæ “Àëòàí ñ¿ìñ / òóõàéí ¿åèéí áóðõàäûí ä¿ðñ çóðàã/ òýðã¿¿òýí àëòàí ìºíãºí ñàâ åñºí åñººä”èéã áóñàä ç¿éëñèéí õàìò áýëýãëýñýí. ̺í Àëòàí õààí Òºâ人ñ ìÿíãàí ìóòàðò, ìÿíãàí í¿¿ðò Æàíðàéñèã áóðõàíû àëòàäñàí õºðã¿¿äèéã àâ÷èð÷ áàéæýý. XVII çóóíû äóíä ¿åýñ Ìîíãîë îðîíä áóõàíû øàøèí ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé äýëãýð÷, àíõíû øàøíû òýðã¿¿íýýð Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãò Ëóâñàíäàìáèéæàëöàíã /1635-1723/ ºðãºìæèëñºí áàéíà. Àíõíû Áîãä ªíäºð ãýãýýí Çàíàáàçàð íü Òºâä îðîíä øàøíû ýðäýìä ñóðàëöààä èðýõäýý æàñûí íÿðàâ, óìçàä, ñîéâîí, îòî÷, áóðõàí óðëàà÷ òýðã¿¿òýé òàâèàä ëàìûã áàðàà áîëîã÷îîð àâ÷ èðñýí ãýäýã áºãººä ýíý ¿åýñ áóðõàíû øàøíû óðëàãò ìîíãîë óðëàà÷èä ñóðàëöàí, ººðèéí ãýñýí ä¿ð òºðõòýé áóðõàíû øàøíû óðëàã öýöýãëýí õºãæèæ øèíý ýõýëñýí áàéíà. Ìàíæèéí íî¸ðõîëûí ¿åä óëñ òºðèéí òîäîðõîé áîäëîãûí óëìààñ Ìîíãîëä áóðõàíû øàøíûã äýëãýð¿¿ëýõèéã óëàì õºõ¿¿ëýí äýìæèæ 750 ãàðóé ñ¿ì õèéä áàéãóóëàãäàí ñóäàð øàñòèðûã îð÷óóëàõ, á¿òýýõ, øàøíû óðëàë á¿òýýëèéã Ìàíæèéí õààíààñ òýòãýí äýìæèæ áàéâ. ÕIÕ çóóíû äóíä ¿å ãýõýä óëñ òºð ýäèéí çàñãèéí õ¿íä áàéñàí õýäèé ÷ áóðõàíû øàøíû óðëàëûí öîãö ñèñòåì á¿ðýëäñýí áºãººä ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åä ø¿òýýí çóðàã õºãæèë îðãèëäîî õ¿ð÷ îëîí àðâàí äàâòàãäàøã¿é ñîíãîäîã á¿òýýë¿¿ä òºðºí ãàðñàí áàéíà. Ø¿òýýí çóðàã ìàíàé ñî¸ëûí íàíäèí ºâ þì. Áèä äàðàà äàðààãèéí äóãààðóóääàà ìîíãîëûí áóñàä ø¿òýýí óðëàãèéí òàëààð öóâðàëààð ºã¿¿ëýõ áîëíî. Àøèãëàñàí íîì çîõèîë: 1. Ø.Áèðà. Ìîíãîëûí ò¿¿õ, ñî¸ë, ò¿¿õ áè÷ëýãèéí ñóäàëãàà Óá., 2001 îí 2. Ä.Äàìäèíñ¿ðýí. Èõ õ¿ðýýíèé íýðò óð÷óóä, ÓÁ., 1995 îí 3. Ëàâàéí ýãøèã. Ñýòã¿¿ë, Ãàíäàíòýã÷èíëýí õèéä, ÓÁ., 1996 îí 4. Àðäûí óðëàãèéí òóõàé òýìäýãëýë. ÌÓÝÕîðîî, ÓÁ., 1988 îí 5. Áóääûí øàøèí, ñî¸ëûí òàéëáàð òîëü. ÌÓÈÑ, I,II áîòü. ÓÁ., 2000 îí 6. Áóðõàíû øàøíû ñ¿ì, äóãàíû óðëàë, ÷èìýãëýëèéã ñýðãýýí àìèðëóóëàõ ìîíãîë óëàìæëàëò àðãà óõààíû ãàðûí àâëàãà. ÞÍÅÑÊÎ, Õàðõîðèí, ÓÁ., 2006 îí 7. Ìóçåéí öóãëóóëãûí õàäãàëàëò, õàìãààëàëò. Ñåìèíàðûí ìàòåðèàë, 1998 îí 8. Ä. Ýíõäàâàà. Çîõèîìæ. ÓÁ., 2002 îí 9. Óðëàãèéí á¿òýýëèéí àð÷èëãàà. Øèíý Çåëàíä äàõü óðëàãèéí á¿òýýë, ò¿¿õèéí äóðñãàëò ç¿éëñèéí àð÷èëãàà


27

2008/1

ÌÝÐÃÝÆÈË ÀÐÃÀ ǯÉ, ÌÝÄËÝà Ñ. ×èíçîðèã Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí àõëàõ ñýðãýýí çàñâàðëàã÷

Öàâóóëàã ìàòåðèàë Çàðèì íýð òºðëèéí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí ìàòåðèàëûí á¿òýö íàéðëàãà, á¿òýýñýí àðãà òåõíîëîãèä öàâóó òîäîðõîé õýìæýýãýýð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Èéìä ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæèëä õýðýãëýäýã ìàòåðèàëóóäûí íýã ÷óõàë õýñýã íü öàâóó þì. Öàâóó íü îðãàíèê áà îðãàíèê áóñ áàéäàëòàé, ººðèéí ãàäààä íààëäàìõàé, äîòîîä öàâóóëàã ÷àíàðòàé áîäèñóóäààñ á¿ðäýõ áà íýã áîëîí îëîí íàéðëàãàòàé áàéõààñ ãàäíà íýìýãäýë óóñãàã÷, øèíãýëýã÷, õàòóóðóóëàã÷, 纺ëð¿¿ëýã÷, ä¿¿ðãýã÷ çýðýã ìàòåðèàëóóäûã ººðòºº àãóóëñàí áàéæ áîëíî. Öàâóóã äîòîð íü áàéãàëèéí ãàðàëòàé áîëîí ñèíòåòèê ãýæ õóâààäàã. Áàéãàëèéí ãàðàëòàé öàâóó. Ýðò ¿åýñ õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí àìüäðàë àõóéäàà ìàë àìüòàí, óðãàìëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íýýð òºðºë á¿ðèéí öàâóó õèéæ ºðãºí õýðýãëýäýã áàéæýý. ¯¿íä: àìüòíû àðüñ, ñ¿¿, ÿñ, äýë¿¿, öóñ, óðãàìëûí ø¿¿ñ, öàðäóóë äàâèðõàé çýðýã îðíî. Àðüñàí öàâóó: Õàâðûí òóðæ ýöñýí ìàë, íÿëõ òºëèéí àðüñàíä ººõ òîñ ìàø áàãà àãóóëàãääàã òóë ýíý ¿åä àðüñàí öàâóóã èõýâ÷ëýí õèéæ áàéñàí. ̺í òóóëàé, ÷àíäàãà, çàãàñíû àðüñààð õèéñýí öàâóó èë¿¿ óÿí 纺ëºí áîëäîã. ßñíû öàâóó: Ìàë, àìüòíû ÿñàí äàõü 纺ëºí ìºãººðñºí õýñýã, ÿñ, ýâðèéí õýìèéã àøèãëàí õèéäýã. Îð÷èí ¿åä ÿñíû ãàðàëòàé öàâóó îëîí ÿíç áàéäàã áºãººä ¿¿íèé íýã òºðºë íü “æåëàòèí” þì. Øèíæ ÷àíàðààðàà àðüñàí öàâóóòàé òºñòýé, õýðýãëýý íü èæèë. Á¿õ òºðëèéí àðüñ, ÿñ, ñ¿¿, çàðèì íýã óðãàìëûí öàðäóóëûí ãàðàëòàé öàâóó íü óóðàã àãóóëäàã òóë ÷èéãòýé îð÷èíä óäààí õóãàöààãààð áàéõàä õºãöºð÷, íÿí ¿ðæèæ, õàòñàíû äàðàà îãöîì àãøèëò ºãäºã ìóó òàëòàé ÷ ìîä, äààâóóí çóðàã ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæèëä òîäîðõîé õýìæýýãýýð õýðýãëýäýã þì. Öóñíû öàâóó: Öóñàíä óóðàã èõ õýìæýýãýýð àãóóëàãäàõ áà 70-í õýìèéí õàëóóíä õàòóó òºëºâä øèëæèæ, õàòóóëàã ÷àíàð íü óñàíä äàõèí çàäàðäàãã¿é. Èéìýýñ ýðòíèé õ¿ì¿¿ñ õàäíû çîñîí çóðàãò öóñûã èõ, áàãà õýìæýýãýýð àøèãëàæ áàéæýý. ̺í ñ¿ì õèéä, óðàí áàðèëãûí ãàäíà, äîòîð òàëûí áàéòóóíä ãàõàéí öóñûã èõ õýìæýýãýýð àøèãëàäàã. Ìàëûí äýë¿¿: ªíãºí õýñýã õàòñàí äýë¿¿ã ç¿ñýæ íîéòîí õýñãèéã

øàõàõàä äîòðîîñ íü øèíãýí öàâóóëàã áîäèñ ãàðàõ áà óÿí øèíæ ÷àíàð ñàéí òóë ¿¿ãýýð õàòãàìàë î¸äîë, 纺ëºí ýäëýë íààõàä õýðýãëýäýã áàéæýý. Ñ¿¿íèé öàâóó: Ñ¿¿íýýñ òîñëîãèéã ÿëãàæ àâñíû äàðàà ñ¿¿ã ýýä¿¿ëæ ýýäýìöýð äýýð íü øîõîé íýìæ “êàçåéí“ öàâóóã ãàðãàæ àâäàã. Îð÷èí ¿åä êàçåéí öàâóóã îëîí òºð뺺ð ¿éëäâýðëýõ áîëæýý. Èéì öàâóó õàòñàíû äàðàà ýðãýæ äýâòýõ, ñàëàõ ìóó ÷àíàðòàé òóë ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæèëä õýðýãëýäýãã¿é. Óðãàìëûí ãàðàëòàé öàâóóí äîòðîîñ òîìîîõîí áàéð ñóóðèéã öàðäóóëûí ãàðàëòàé öàâóó ýçýëíý. Óðãàìëûí öàðäóóëûã àøèãëàæ òºðºë á¿ðèéí öàâóó õèéäýã. ¯¿íä äåãèñòðèí êðàõìàë, ãóðèëûí ãîë, áóäàà, ñîíãèíî, ñàðìèñíû ø¿¿ñ, òºðºë á¿ðèéí öàðäóóë (paste)-óóä îðíî. Ñèíòåòèê öàâóó. Õèìèéí ¿éëäâýðèéí õºãæèëòýé óÿëäàí 20 –ð çóóíä îëîí òºðëèéí ñèíòåòèê öàâóó áèé áîëæýý. Ýäãýýðèéã äîòîð íü õýä õýä àíãèëäàã áàéíà. Óóñãàã÷òàé öàâóó: Á¿õ òºðëèéí ðåçèí öàâóó, íèòðîöåëëîéçûí äàâèðõàéí öàâóóíóóä îðíî. Ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæèëä ºðãºí õýðýãëýæ àðüñ øèð, øèë øààçàí, øàâàð êåðàìèê ÷óëóó çýðãèéã íààõàä àøèãëàäàã. Èéì òºðëèéí öàâóó íü óñ ÷èéãýíä òýñâýðòýé 캺ãºíöºð, íÿí ¿ðæäýãã¿é, õóðäàí õóãàöààíä õàòäàã, óóñãàã÷èéí òóñëàìæòàéãààð áóöààæ öýâýðëýõ áîëîìæòîé, ãàäàðãóóä óóñàæ øèíãýäýãã¿é, äàâõàðãà ¿¿ñãýí àãøèëò, ñóíàëò ºãäºãã¿é ñàéí òàëòàé. Íààëäóóëàã÷ äàâèðõàéã óóñãàã÷èä óóñãàí áýëòãýäýã. Óóñãàã÷ ýòîíîë îêñèëîë, òîëóîë, áåíçèí, àöåòîí çýðýã íü õóðö ¿íýðòýé õ¿íèé áèå îðãàíèçìä èõ, áàãà õýìæýýãýýð õîðòîé, ãàëä òýñâýðã¿é çýðýã ìóó òàëòàé. Cåìådine C, Peligom, UHU hart, UHU plast, UHU coll çýðýã îëîí òºðºë ç¿éëèéí íèòðîöåëëîéçûí öàâóó áàéíà. Êàòàëèçàòîðòàé öàâóó (áýõæ¿¿ëýã÷òýé): Poly, Epoxid-í (ARALDITE R-1, R-4 Denmark) îëîí òºðëèéí öàâóó îðíî. Ýäãýýðèéí íààëäóóëàã÷ äàâèðõàé, áýõæ¿¿ëýã÷ íü òóñ òóñäàà ñàâàëãààòàé, òºðºë ç¿éëýýñýý õàìààð÷ õîîðîíäûí íàéðëàãûí õàðüöàà ººð áàéäàã. ×óëóó, ìåòàë, øèë, øààçàí, êåðàìèê, õèéìýë ïëàñòèê ìàòåðèàë çýðýã õàòóó ýäëýë ñýðãýýí çàñâàðëàõàä, ìºí õóóëáàð õèéõýä ñàéí

÷àíàðûí öàâóóã ºðãºí àøèãëàäàã. Èéì òºðëèéí öàâóó áýõæèæ õàòóóðñíû äàðàà óóñãàã÷èä ýðãýæ çàäàðäàãã¿é, ìåõàíèê àðãààð öýâýðëýäýã òóë ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæèëä ìàø áîëãîîìæòîé õýðýãëýäýã. Íîéòîí áýõæýýã¿é ¿åä àöåòîí îêñèëîë çýðýã íýð òºðëèéí óóñãàã÷ààð öýâýðëýãäýíý. ̺í èõ õýìæýýãýýð õýðýãëýæ áóé ¿åä õ¿íèé áèå îðãàíèçìä õîðòîé, ãàëä òýñâýðã¿é çýðýã ìóó òàëòàé. Ýìóëüñ ¿¿ñãýã÷òýé öàâóó (öàãààí öàâóó, polivinilacetat, acronal D500): Ïîëèàöåòîíâèíèë, ïîëèõëîðâèíèë ãýõ ìýòèéí äàâèðõàéíóóäûã óñàíä óóñãàæ ýìóëüñ ¿¿ñãýõ áàéäëààð íàéðóóëàõ áà íàéðëàãà òºðºë ç¿éëýýñýý õàìààð÷ îëîí ÿíç áàéíà. Ýäãýýð öàâóóãààð äààâóó, àðüñ øèð, ìîä, çóðàã íààõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõàä òîõèðîìæòîé õóâü õýìæýýãýýð íàéðóóëæ õýðýãëýäýã. - Ýíý òºðëèéí öàâóó ýìóëüñ ¿¿ñãýã÷òýé áàéäàã òóë óóñàæ øèíãýõ íü áàãà ãàäàðãóóä áèåò ¿¿ñãýõ áàéäëààð áýõæäýã. - Õàòñàíû äàðàà öàãààí ºí㺺 àëäàæ òóíãàëàã öýõýð ºíãºòýé áîëäîã. - Óñàíä íîðîõ, õ¿éòýíä õºëäºõ çýðãýýñ áîëæ íààëäàõ ÷àíàðàà àëäàíà. - Õºãö 캺ãºíöºð, õîðõîé øàâüæ ¿ðæäýãã¿é, ìàø óÿí 纺ëºí øèíæ ÷àíàðòàé òóë áàéíãûí õºäºë㺺íòýé ç¿éë íààõàä òîõèðîìæòîé. Ìåòèëöåëëîéçûí òºðëèéí öàâóó (îáîéí öàâóó): Öàãààí ºíãºòýé íóíòàã óñàíä óóñãàæ õýðýãëýíý. Õóäàëäààíä õóóðàé áîëîí íàéðóóëñàí áàéäëààð áàéäàã. Ìàø óÿí 纺ëºí, ýðãýæ óñàíä çàäðàõ ÷àíàð ñàéòàé òóë öààñ ñýðãýýí çàñâàðëàëòàíä òîäîðõîé õýìæýýãýý𠺺ð áóñàä öàâóóòàé õîëüæ àøèãëàäàã. Ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæèëä íààëäàõ ÷àíàðààð ñàéí, õ¿÷èëëýã, ø¿ëòëýã ÷àíàð áàãà, á¿òýýëäýý ñºðºã íºëººã¿é, õîæèì ÿìàð íýã áàéäëààð öàâóóã öýâýðëýõ ¿åä áýðõøýýëã¿é õÿëáàð öýâýðëýãäýõ, áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëä òýñâýðòýé, õ¿íèé áèåä õîð áàãàòàé çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çýæ òîäîðõîé òºðëèéí ìàòåðèàëä çîðèóëñàí öàâóóã õóâü õýìæýý òîõèðóóëàí õýðýãëýäýã.

www.monheritage.mn/magazine


28

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

ÌÝÄÝÝËÝË Ñî¨ëûí ªâèéí òªâÈÉÍ 2007-2008 ÎÍÄ ÕÝÐÝÃƯ¯ËÑÝÍ ÀÆËÛÍ ÒÎÉÌ 1994 îíä øèíý÷ëýí áàòëàãäñàí “Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü”-ä ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí á¿ðòãýëìýäýýëëèéí ñàíã á¿ðä¿¿ëýõ òóõàé íýìýëò á¿ëýã îðñíû äàãóó “Ìóçåéí ¿çìýð ñýðãýýí çàñâàðëàõ óðëàí”-ãèéí á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèéã ºðãºæ¿¿ëýí Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéã áàéãóóëñàí. Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû õàðúÿà Ñî¸ëûí ºâèéí òºâ íü Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä ò¿¿õ, ñî¸ëûí õºäëºõ äóðñãàë áîëîõ ìóçåéí ¿çìýð, îëäâîð, ýä ºëãèéí ç¿éë, ýðòíèé áóëø õèðãèñ¿¿ð, õàäíû çóðàã, áè÷ýýñ, ñ¿ì õèéä çýðýã ¿ë õºäëºõ äóðñãàë, àðäûí àìàí çîõèîë, òóóëü, óðòûí äóó, óëàìæëàëò àðãà óõààí çýðýã óòãà ñî¸ëûí ºâèéã á¿ðòãýí áàðèìòæóóëæ Óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ, òýäãýýðèéã õàäãàëæ õàìãààëàõ, áýõæ¿¿ëæ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà þì. Îäîî òóñ òºâ íü ñî¸ëûí ºâèéí óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàí, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã ñýðãýýí çàñâàðëàõ óðëàí ãýñýí ¿íäñýí 2 íýãæòýéãýýð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà.

Ñî¸ëûí ºâèéí óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãàà

ѪÓÍÁÌÑàíãèéí àæëûí ºäºð

Ñî¸ëûí ºâèéí óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàí (ÓÍÁÌÑ) íü õºäëºõ äóðñãàë áóþó óëñûí áîëîí àéìãèéí ìóçåéí ¿çìýð, èðãýäèéí ãàð äýýð õàäãàëàãäàæ áóé ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëñ, ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýð äýõ ¿ë õºäëºõ äóðñãàë (ýðòíèé áóëø õèðãèñ¿¿ð, õàäíû çóðàã áè÷èã, áóãàí ÷óëóó, õ¿í ÷óëóó, ýðòíèé õîòûí òóóðü, ñ¿ì õèéä)-ûã á¿ðòãýí áàðèìòæóóëàõ, ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã ¿å øàò äàðààëàí õèéæ èðëýý. ÓÍÁÌÑàíãààñ 2007-2008 îíä ¿íäýñíèé ñî¸ëûí ºâèéí ìýäýýëëèéã öàõèì õýëáýðýýð àðõèâëàí õàäãàëæ á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíã á¿ðä¿¿ëýõ Çàñãèéí ãàçðèéí ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, ìóçåéí ñàí õºìðºãèéí óëñûí òîîëëîãûã õîëáîãäîõ ãàçðóóäòàé õàìòðàí ìýðãýæèë, àðãà ç¿éãýýð õàíãàí çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã òîìîîõîí àæëóóäûã õèéæ ã¿éöýòãýëýý. Çàñãèéí ãàçðûí 2008 îíû 7-ð ñàðûí 29-íèé ºäðèéí 302 òîîò òîãòîîëîîð “Óòãà ñî¸ëûí ¿íäýñíèé òºâ” òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã Ñî¸ëûí ºâèéí òºâòýé íýãòãýõ òóõàé çààñíû äàãóó óòãà ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëìýäýýëëèéã ÓÍÁÌÑàíä á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã ýõë¿¿ëýýä áàéíà.

“¯íäýñíèé ñî¸ëûí ºâèéã òîîí ñèñòåìä îðóóëàí õàäãàëàõ õºòºëáºð”- èéí õýðýãæèëòèéí òàëààð Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð 2005 îíû 12-ð ñàðûí 07-íû ºäðèéí 244-ð òîãòîîëîî𠓯íäýñíèé ñî¸ëûí ºâèéí ìýäýýëëèéã òîîí ñèñòåìä îðóóëàí õàäãàëàõ õºòºëáºð”-èéã 2006-2008 îíä õýðýãæ¿¿ëýõýýð áàòàëñàí þì. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºð íü á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíãèéí òîãòîëöîîã ñàéæðóóëæ, ìóçåéí ¿çìýð, ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëèéã òîîí ñèñòåìä îðóóëàí, ìýäýýëëèéã ò¿ðãýí øóóðõàé õàðèëöàí ñîëèëöîõ, á¿ðòãýëìýäýýëëèéí íýãäñýí ñ¿ëæýý áèé áîëãîõ çîðèëãîòîé. Õºòºëáºðò ò¿¿õ ñî¸ëûí ºâèéí äóðñãàëûã õàäãàëæ áóé óëñûí ÷àíàðòàé áîëîí 21 àéìãèéí íèéò 35 ìóçåé, áàéãóóëëàãà õàìðàãäàæ áàéãàà þì. Çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëèéí òóñãàé ïðîãðàì õàíãàìæ çîõèîõ, 35 áàéãóóëëàãûã êîìïüþòåð, ãýðýë çóðãèéí èæ á¿ðýí õýðýãñëýýð õàíãàõ, ïðîãðàì õàíãàìæ, òåõíèê õýðýãñýë äýýð àæèëëàõ áîëîâñîí õ¿÷èíã áýëòãýõ, áàéãóóëëàãà äàõü ñî¸ëûí ºâèéã á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíä á¿ðýí õàìðóóëàõ, ¿íäýñíèé ñî¸ëûí ºâèéí ìýäýýëëèéã óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíä òºâëºð¿¿ëýí àðõèâëàí õàäãàëàõ çîðèëòûã õàíãàí àæèëëàæ áàéíà. Á¿ðòãýëèéí RCH ïðîãðàìûí àæèëëàõ åðºíõèé çàð÷ìûã ñõåìýýð õàðóóëàâ

www.monheritage.mn

Äýýðõè õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä Ñî¸ëûí ºâèéí òºâ, Ñàéáýð-Àíäðîìåäè ÕÕÊ-òàé õàìòðàí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã á¿ðòãýí áàðèìòæóóëàõ 3 òºðëèéí êîìïüþòåðèéí ïðîãðàì çîõèîñîí. ¯¿íä: 1-ò: Ìóçåéí ¿çìýðèéã á¿ðòãýõ êîìïüþòåðèéí “RCH áóþó Registration


29

2008/1

ÌÝÄÝÝËÝË of Cultural Heritage” ïðîãðàì. Ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëèéí ýíý ïðîãðàìûã ìóçåéí ¿çìýðèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òîäîðõîéëîëò, ãýðýë çóðãèéã öàõèì õýëáýðýýð õàäãàëàõàä çîðèóëàí, ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 2005 îíû 56 äóãààð òóøààëààð áàòëàãäñàí “Ìîíãîë óëñûí ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýë”-èéí ìàÿãòûã ¿íäýñëýí çîõèîñîí. 2-ðò: “Ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ-CCH” ïðîãðàì. “RCH áóþó Registration of Cultural Heritage” ïðîãðàì äýýð ¿íäýñëýãäýæ çîõèîãäñîí. Ýíýõ¿¿ ïðîãðàì íü Ñî¸ëûí ºâèéí ÓÍÁÌÑàíä á¿õ 35 áàéãóóëëàãààñ öóãëàãäàí èðñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéã íýãòãýí ñàí ¿¿ñãýõ, öóãëàðñàí ìýäýýëýëä áîëîâñðóóëàëò õèéõ áîëîìæòîé þì. 3-ðò: “RICH áóþó Registration of Immovable Cultural Heritage” ïðîãðàì íü ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýð äýõ õàäíû çóðàã, áóëø áóíõàí, õ¿í ÷óëóó, áàéøèí áàðèëãà çýðýã ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéã á¿ðòãýõýä çîðèóëñàí. ¯ë õºäëºõ á¿ðòãýëèéí ïðîãðàì íü ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 2008 îíû 348 òóøààëààð áàòëàãäñàí “Ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéí á¿ðòãýëèéí Ìàÿãò 1”-èéí äàãóó ¿íäñýí òàëáàðûã ¿éëäýæ, õàéëòûí ¿éëäýë, ãàçðûí çóðàã, ãýðýë çóðãèéí ôîíäòîé õàðüöàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæýý.

Ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëèéí (RCH áóþó Registration of Cultural Heritage) ïðîãðàìûã ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëò ÁÑØÓßàì, Ñî¸ëûí ºâèéí òºâ õàìòðàí 2007 îíû 6 äóãààð ñàðä Óëààíáààòàð õîòíîî ìóçåéí àæèëòíóóäàä çîðèóëàí ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëèéí øèíý (RCH áóþó Registration of Cultural Heritage) ïðîãðàìûã ýçýìøèõ, á¿ðòãýë õèéõ àðãà ç¿éí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëæ, ãàðûí àâëàãà, ìàòåðèàëààð õàíãàñàí. Ñóðãàëòààð ¿çìýðèéí ãýðýë çóðàã àâàõ, ãýðýë çóðãèéí àïïàðàò õýðýãñýëòýé çºâ õàðüöàõ äàäëàãà îëãîõ õè÷ýýë çààñàí. Ìóçåéä êîìïüþòåðèéí á¿ðòãýëèéí íýãäñýí ïðîãðàìûã õýðýãëýõ áîëñíîîð ¿çìýðèéí á¿ðòãýëèéí àæëûã ýìõ öýãöòýé áîëãîõ, áàéãóóëëàãà äàõü á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíã á¿ðä¿¿ëýõýä äýâøèëòòýé áîëñîí þì.

Ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýë õºòëºõ òóõàé õè÷ýýë çààæ áàéãàà íü

Õºòºëáºðò õàìðàãäñàí 35 áàéãóóëëàãóóäûã øààðäëàãàòàé òåõíèê õýðýãñëýýð õàíãàñàí. 2007 îíû 6-ð ñàðààñ 9-ð ñàðä Óëààíáààòàð õîò, 21 àéìãèéí ìóçåé, áàéãóóëàãóóäàä ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëèéí øèíý ïðîãðàìûã ñóóëãàñàí, ºíäºð õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé êîìïüþòåð, õóâèëàí îëøðóóëàõ, õýâëýõ ¿éëäýë á¿õèé õýâëýã÷ èæ á¿ðýí òîíîã òºõººðºìæ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã ãýðýë çóðàãæóóëàí áàðèìòæóóëàõ ãýðýë çóðãèéí ñòóäèéã áèå÷ëýí õ¿ðãýæ, õ¿ëýýëãýí ºãñºí. Îäîî óëñûí ÷àíàðòàé áîëîí àéìãèéí ìóçåéí¿¿ä ñî¸ëûí ºâèéí á¿ðòãýëèéí ïðîãðàìûí äàãóó ¿çìýð, ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëûã á¿ðòãýí, ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã õèéæ ýõëýýä áàéíà. Êîìïüþòåðò îðóóëñàí ìýäýýëëýý èíòåðíåò ñ¿ëæýýãýýð äàìæóóëàí ñî¸ëûí ºâèéí óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë-ìýäýýëëèéí ñàíä òºâëºð¿¿ëýí õàäãàëàõ þì.

Ìóçåéä á¿ðòãýëèéí ïðîãðàì áîëîí êîìïüþòåð, äàãàëäàõ õýðýãñëèéã õ¿ëýýëãýí ºã÷ áàéãàà íü

Óëñ, àéìãèéí ìóçåéí ñàí õºìðºãèéí 2007 îíû óëñûí òîîëëîãî 2007 îíû 11-ð ñàðä “Óëñ, àéìãèéí ìóçåéí ñàí õºìðºãèéí óëñûí òîîëëîãî” óëñ îðîí äàÿàð íýãýí çýðýã ýõëýí 2008 îíû 10-ð ñàðûã äóóñòàë ÿâàãäëàà. Óëñûí òîîëëîãî ÿâóóëàõàä çîðèóëàí Çàñãèéí ãàçðààñ 48,0 ñàÿ òºãðºãèéã ìóçåéí¿¿äýä õóâèàðëàñàí þì. ÁÑØÓßàì, Ñî¸ëèéí ºâèéí òºâ, Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð õàìòðàí ìóçåéí ñàí õºìðºãèéí òîîëëîãî ÿâóóëàõ áýëòãýë àæëûã õàíãàõ õ¿ðýýíä 2007 îíû 9-ð ñàðä ìóçåéí àæèëòíóóäàä çîðèóëàí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëñàí. Ýíý ¿åýð ìóçåéí¿¿äýä òîîëëîãî ÿâóóëàõ òóõàé àðãà ç¿éí çºâëºìæ, ãàðûí àâëàãà ìàòåðèàë, ¿çìýðèéí õýìæèëòèéã õèéõýä çîðèóëàí ñòàíäàðò÷èëàë, õýìæèë ç¿éí òºâººñ áàòàëãààæóóëñàí 2 òºðëèéí ýëåêòðîí æèí õýìæ¿¿ð, ¿çìýðèéí åðºíõèé á¿ðòãýëèéí äýâòðèéã íýãäñýí æóðìààð õýâë¿¿ëýí òàðààñàí áàéíà. Äýýðõ ãàçðóóäààñ á¿ðäñýí óëñûí òîîëëîãûí òºâ êîìèññ òîîëëîãûí ÿâöàä óäèðäàìæ, àðãà ç¿éãýýð õàíãàí, õÿíàëò òàâüæ àæèëëàëàà. Ìóçåéí óëñûí òîîëëîãûí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð 2008 îíû 11-ð ñàðûí ñ¿¿ëýýð Çàñãèéí ãàçàðò òàéëàãíàíà.

Óëñûí òîîëëîãûí òºâ êîìèññûí ãèø¿¿ä Õýíòèé àéìãèéí ìóçåéä

www.monheritage.mn/magazine


30

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

ÌÝÄÝÝËÝË ¯ë õºäëºõ äóðñãàëûí á¿ðòãýí áàðèìòæóóëàëò

Á¿ðòãýí áàðèìòæóóëàõ àæëààð Ñ¿õáààòàð àéìàãò

Ìîíãîë óëñûí Ñàíãèéí ñàéä, Áîëîâñðîë, Ñî¸ë, Øèíæëýõ óõààíû ñàéä, Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àñóóäàë ýðõýëñýí ñàéäûí 2006 îíû 09-ð ñàðûí 27-íû ºäðèéí 299/324/111 òîîò õàìòàðñàí òóøààëààð “Ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éë áîëîõ áóëø, õèðãèñ¿¿ð, õàäíû çóðàã, áè÷ýýñ, õºøºº ÷óëóó, ñ¿ì õèéä, ò¿¿íèé ¿ëäýãäýë, ýðòíèé õîòûí òóóðü, ò¿¿õò îâîî ñóâðàãà çýðãèéã á¿ðòãýí òîîëîõ” àæëûã 2008-2015 îíóóäàä çîõèîí áàéãóóëàõààð áàòàëñíûã Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2005 îíû 12-ð ñàðûí 07íû ºäðèéí 244-ð òîîò òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí “¯íäýñíèé ñî¸ëûí ºâèéí ìýäýýëëèéã òîîí ñèñòåìä îðóóëàí õàäãàëàõ õºòºëáºð”-ò òóññàí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëòàé õîëáîîòîé àæëóóäòàé óÿëäóóëàí õèéõýýð òºëºâëºñºí þì. 2008 îíä Ñî¸ëûí ºâèéí òºâ, Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí ìýðãýæèëòýí ñóäëàà÷äààñ á¿ðäñýí õýýðèéí øèíæèëãýýíèé áàã íü Õýíòèé àéìãèéí 17 ñóì, Ñ¿õáààòàð àéìãèéí 12 ñóìäûí íóòàãò àæèëëàõäàà 11000 ãàðóé êì çàì òóóëæ, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëñò õàìààðàõ áóëø, õèðãèñ¿¿ð, õºøºº, õàäíû çóðàã, áè÷èã, ýðòíèé õîòûí òóóðü, ñ¿ì õèéäèéí ¿ëäýãäýë, ÷óëóóí çýâñãèéí äóðñãàëò ãàçàð, ýðòíèé ò¿¿õò àãóé, îâîî çýðãèéã ãàçàð äýýð íü î÷èæ ¿çýí á¿ðòãýæ, ãýðýë çóðàã, ä¿ðñ áè÷ëýãèéí õàëüñàíä áàðèìòæóóëæ òîîëñîí áàéíà. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä Õýíòèé, Ñ¿õáààòàð àéìãèéí õýìæýýãýýð íèéò 402 íýðèéí 4500 ãàðóé íýãæ ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëñ òîîëîãäîæ, ýäãýýðèéã 23700 ãàðóé ãýðýë çóðàã, 100 ãàðóé ãàð çóðàã, 400 îð÷èì ìèíóòûí ä¿ðñ áè÷ëýãýýð áàðèìòæóóëñàí. Äýýðõ 402 íýðèéí 4500 îð÷èì äóðñãàëò ç¿éëñèéí 20 ãàðóé õóâü íü øèíýýð óëñûí á¿ðòãýëä õàìðàãäàæ áàéãàà þì.

Ñýðãýýí çàñâàðëàõ óðëàíãèéí ¿éë àæèëëàãàà

¯çìýð ñýðãýýí çàñâàðëàæ áàéãàà íü

¯çìýðèéí õóóëáàð õèéæ áàéãàà íü

www.monheritage.mn

Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ñýðãýýí çàñâàðëàõ óðëàí íü óðàí çóðàã, ìîíãîë çóðàã, äààâóó 纺ëºí ýäëýë, öààñ, øóóìàë áàðèìàë, ìåòàëë, ìîäîí ýäëýë, ÷óëóó çýðýã òºð뺺ð ìóçåéí ¿çìýð¿¿ä, àðõåîëîãèéí îëäâîð, ñ¿ì õèéäèéí ãàäíà, äîòîð òàëûí ÷èìýãëýëèéí ºí㺠áóäãèéí ñýðãýýí çàñâàðëàëò, ¿ë õºäëºõ õºøºº äóðñãàëóóäûí ñýðãýýí çàñâàðëàëòûã õèéäýã. 2008 îíä Óðàí çóðãèéí ãàëåðåéí-15, Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ìóçåéí-22, Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåéí-10, Óâñ àéìãèéí ìóçåéí-15, Äîðíîä àéìãèéí ìóçåéí-8, Õýíòèé àéìãèéí ìóçåéí-10, ªâºðõàíãàé àéìãèéí ìóçåéí10, Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí-15, Õîâä àéìãèéí ìóçåéí-15, Äóíäãîâü àéìãèéí ìóçåéí-15, Àðõàíãàé àéìãèéí ìóçåéí-15 ¿çìýð, á¿òýýëèéã ñýðãýýí çàñâàðëàõààð òºëºâëºñíèé îäîîãèéí áàéäëààð 80 % -èéã íü õèéæ ã¿éöýòãýñýí áàéíà. Äîðíîä àéìãèéí Õàëõ ãîë ñóìûí íóòàãò áàéðëàõ “Èõ Áóðõàíò” öîãöîëáîð äóðñãàëûã ñýðãýýí çàñâàðëàõ áýëòãýë àæëûí ìàòåðèàëûí ñóäàëãààãààð 2008 îíû 10 -ð ñàðä òóñ ãàçàðò î÷èæ àæèëëàñàí. Õàëõûí Ñýöýí õàíû ¯íýí ñ¿æèãò Èëäýí õîøóóíû îëíîî “Òî âàí” õýìýýí àëäàðøñàí æóí âàí Òîãòîõòºðèéí óäèðäëàãààð 1859-1864 îíä áàéãóóëàãäñàí “Íàéìàí àþóëààñ àâðàã÷ Æàíðàéñèã” áóðõàíû öîãöîëáîð äóðñãàëûã 2009-2011 îíä ñýðãýýí çàñâàðëàõ áýëòãýë àæëûã ýõë¿¿ëýýä áàéíà. 2008 îíû 9-ð ñàðä Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ìóçåéãýýñ çîõèîí áàéãóóëñàí Ìîíãîë-Õÿòàäûí õàìòàðñàí ýêñäèïèöèéí Àðõàíãàé àéìãèéí Õîòîíò ñóìûí íóòàã äàõü Õóíäûí õîîëîéí áóëøíààñ îëäñîí õàíûí çóðãèéã õóóëæ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ àæëûã õèéæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ õàíûí çóðãèéã ñýðãýýí çàñâàðëàí Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ìóçåéä õ¿ëýýëãýí ºãºõ þì.


31

2008/1

ÌÝÄÝÝËÝË Á.Ìÿãìàðñ¿ðýí Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ñýðãýýí çàñâàðëàã÷

“¯çýì÷èí óóæ”-íèé ñýðãýýí çàñâàðëàëòûí òîâ÷ òàéëàí ¯çýì÷èí óóæ Äîðíîä àéìãèéí ìóçåé Õóâèéí äóãààð: ÅÄ-583 Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð: 2008ÄÎÌ-05 Õýìæýý: óðò -120 ñì, ºðãºí 103 ñì ¯çìýðèéã õ¿ëýýæ àâàõ ¿åèéí áàéäàë: Ãàíäàæ ýëýãäñýí, õèð òîîñòîé, 2 ñóãà áîëîí ñóãàíû îð÷èì èõýýð ñýìýð÷ (10-20 ñì) õºíäèéðñºí. Òîâ÷ øèëáý á¿ðýí, 5 ñýëãýý òîâ÷òîé. Ýíãýðèéí ñîëîíãûí ºíãºòýé òóóç íü áàðóóí òàëäàà 3 ñì, ç¿¿í òàëäàà 2 ñì ñýìýð÷ óòàñ íü õºíäèéð÷ øèðýëäñýí. Óóæíû äîòîð òàë ýäýëãýýíèé óëìààñ ¿¿ññýí èõ õèðòýé, àð õîðìîéí ¿ç¿¿ð óðàãäñàí. XIX çóóíû ¿åä õàìààðàõ ¿çýì÷èí ÿñòíû ýíýõ¿¿ ýìýãòýé óóæ íü áóñàä òºðëèéí óóæòàé õàðüöóóëàõàä õîðìîé õóíèàñã¿é, äýðýâãýð øóëóóí çàãâàð õèéöòýéãýýðýý îíöëîã áàéíà. Ñýðãýýí çàñâàðëàëòûí ÿâö: - Ñýðãýýí çàñâàðëàõûí ºìíºõ áîëîí àæëûí ÿâöûí ãýðýë çóðàã àâ÷ áàðèìòæóóëàëò õèéñýí - Òîîñûã ñîðóóëæ öýâýðëýñýí - Ãýìòëèéã òîäîðõîéëñîí áîëîí óóæíû åðºíõèé õýìæèëòèéí ãàð çóðãèéã ¿éëäñýí - θäëûí çàñâàð õèéñýí - Óãààæ öýâýðëýñýí θäëûí çàñâàðûí òàëààð: Ýíãýðèéí ñîëîíãûí ºíãºòýé òóóçíû ýõ áèåíýýñ õºíäèéðñºí óëáàð øàð ºíãèéí óòñûã íýã á¿ð÷ëýí çýðýãö¿¿ëýí òîãòîîâ. Äàðàà íü òóóçíû ºí㺠äàãóó õºõ ñààðàë, õàð õ¿ðýí, óëáàð øàð, íèë ºíãèéí óòñóóäààð 2-4 ìì çàéòàéãààð õºíäëºí äàðóóëæ î¸ñîí. Öàéâàð íîãîîí ºíãèéí ýìæýýð õî¸ð ñóãàíäàà 3-4 ñì õýñýãò óòàñ íü ýõ áèåíýýñ ñàëæ õºíäèéðñºí áà óã ýìæýýð íü íèéòäýý èõýýð ãýìòñýí òóë ò¿¿íèéã áýõëýõ øààðäëàãàòàé áàéëàà. ¯¿íèé òóëä ñóãàíû ýìæýýðèéã 20 ñì õàíçàëæ, íèìãýí òîðãûã ýìæýýðèéí äîð áýõýëæ, ñýìýðñýí óòàñ á¿ðèéã çýðýãö¿¿ëýí òîãòîîãîîä äýýðýýñ íü íàðèéí òîðãîí óòñààð òåõíîëîãèéí äàãóó äàðóóëæ î¸ñîí. ̺í ýíãýð, çàõíû ýìæýýðèéã á¿ãäèéã íü äàðóóëæ î¸â. Äîòðûã õàíçàëæ àâààä èðìýãèéã íü òîâ÷íû í¿õ õýðýõ î¸äîîð òîéðóóëàí î¸ñíû äàðàà 纺ëºâ÷òýé òàâöàí äýýð äýëãýæ òîéðóóëàí çóðæ òýìäýãëýýä íýðìýë óñààð óãààñàí. Õàòààõäàà çóðãèéí äàãóó òýëæ õàòààñàí òóë ÿìàð÷ àãøèëò ñóíàëòã¿éãýýð ýõ áèåýíäýý òààðàâ. Õîðìîéí ¿ç¿¿ðèéí óðàíõàé õýñãèéí àðä èæèë òîðãî î¸æ áýõýëñýí.

Ñýðãýýí çàñâàðëàõûí ºìíº / Ýíãýð áîëîí ñóãàíû ñýìýð÷ óðàãäñàí áàéäàë /

Ñýðãýýí çàñâàðëàñíû äàðàà

Ñýðãýýí çàñâàðëàëòàíä àøèãëàñàí ìàòåðèàë: Îðãàíèê ãàðàëòàé íàðèéí òîðãîí óòàñ, ºí㺠îðóóëàã÷ áóäàã, èæèë òºñòýé ºíãèéí òîðãî, ñýðãýýí çàñâàðëàëòàíä àøèãëàõ çîðèóëàëòûí îðãàíèê ãàðàëòàé íèìãýí òîðãî, íýðìýë óñ, áºñ äààâóó ýäëýëèéí çîðèóëàëò á¿õèé õ¿÷èëã¿é óãààëãûí øèíãýí. Ñýðãýýí çàñâàðëàñàí õóãàöàà: 2008 îíû 9-ð ñàðûí 15-íààñ 10-ð ñàðûí 23 Ñýðãýýí çàñâàðëàñàí: Á.Ìÿãìàðñ¿ðýí (Ñýðãýýí çàñâàðëàã÷)

www.monheritage.mn/magazine


32

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

ÌÝÄÝÝËÝË ×èí ñ¿æèãò íîìóí õàíû õèéäèéí õàíûí çóðàã

Àíõíû áàéäàë / øîõîé øàâàð, øóâóóíû ñàíãàñíû áîõèðäîë

Çóðãàíä áýõýëãýý íààæ áàéãàà íü

ªí㺠áóäãèéí çàñâàð õèéæ áàéãàà íü (Ǻâõºí ÷èãæýýñ õèéñýí çàëãààíû õýñã¿¿äýä)

Ìóçåéí ¿çìýðèéí çààëàíä áàéðëóóëàâ

www.monheritage.mn

Áàÿíõîíãîð àéìãèéí Ãàëóóò ñóìûí Ìàíäàë áàãèéí íóòàãò îðøèõ ×èí ñ¿æèãò íîìóí õàíû õèéä 1751 îíä áàéãóóëàãäàí 1937 îí õ¿ðòýë ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéæýý. Õèéäèéã ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷ ×èí ñ¿æèãò íîìóí õàí Íîðîâøàðàâ áóðõàäûí ìàãòààëûí “Ã¿ð äóó”-ã àíõëàí çîõèîæ äàðàà äàðààãèéí õóâèëãààí õóòàãòóóä àÿ äàí, òºðºë ç¿éëèéã áàÿæóóëàí õºãæ¿¿ëæ, òºðèéí íàéð, àæ áàéäëûí ñýäýâòýé îëîí äóó õºãæìèéã çîõèîí, àÿûã ã¿ð äóóíû íîòîîð òýìäýãëýí ¿ëäýýæýý. Ýíý á¿õíýýðýý ×èí ñ¿æèãò íîìóí õàíû õèéä áóñàä ñ¿ì õèéäýýñ îíöëîí ÿëãàðäàã áºãººä ã¿ð äóóíû äýâòðýýñ íü ºíºº õ¿ðòýë õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí íü óòãà ñî¸ëûí ¿íýò ºâä òîîöîãääîã þì. Ñ¿ì õèéäèéã íóðààí óñòãàõ ¿åä òóñ õèéä 24 äóãàíòàé Õàëõûí òîìîîõîí õèéäèéí íýã áàéñàí áà ºíºº ¿åä 7 äóãàí õàäãàëàãäàí ¿ëäñýíèé 4-èéã íü 1999 îíä Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ õýðýãæ¿¿ëñýí “Ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëûã õàìãààëàõ ñýðãýýí çàñâàðëàõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíä ñýðãýýí çàñâàðëàæýý. ĺðâºí äóãàí á¿õèé õýðìýí õàøààíû ç¿¿í õîéíî áàéðëàõ Áàëäàíëõàì ø¿òýýíòýé äóãàíû äîòîð òàëûí áàðóóí ç¿¿í õàíàíä 5 õîøóó ìàë, 4 õ¿÷òýí, áóðõàíû øàøíû õîëáîãäîëòîé òàõèë, õºãæìèéí çýìñãèéã ä¿ðñýëñýí “Ãàíçàé”-ã ºí㺠ÿëãàí íàðèéí óðààð çóðñàí íü ìîíãîëûí ñ¿ì õèéä, óðàí áàðèëãûí äóðñãàëä ìàø öººõºí òîõèîëääîã õàíûí çóðãèéí òºðºë þì. Ñîöèàëèçìûí ¿åä ýíýõ¿¿ äóãàíûã “Ñ¿¿ òîñíû æèæèã ¿éëäâýð” áîëãîí àøèãëàõäàà áàðóóí ç¿¿í õàíàíä áóé äºðâºí õàíûí çóðãèéã öîîëîí õààëãà, öîíõ ãàðãàæ, çóðãèéí çàðèì õýñãèéã òîñîí áóäãààð, íèéò çóðãèéí òàëáàéã öàãààí ºíãèéí øîõîéãîîð îëîí óäàà äàðæ áóäæýý. 1990-ýýä îíîîñ õîéø äóãàíû áàðóóí òàëûí òààç äýýâýð íóðñíààñ òýð õýñãèéí çóðàã áîðîîíû óñàíä èäýãäýí áàëàð÷, õàíûã íóðààí øàð øàâàð òîîñãûã áàéøèí áàðèëãàä õýðýãëýí, èõýýð ýâäýí ñ¿éòãýãäæýý. Ýíýõ¿¿ äóãàíû õàíûí çóðãèéã ýðäýì øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû ýðãýëòýíä îðóóëæ, àâðàí õàìãààëñàí ç¿éë õîìñ áàéæýý. 2006 îíä Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì Áàÿíõîíãîð àéìãèéí ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ãàçðóóäûí õàäãàëàëò, õàìãààëàëòûí áàéäàëòàé òàíèëöàæ, ýíýõ¿¿ õàíûí çóðãèéã Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé 𿿠纺æ òýýâýðëýí, õàäãàëæ, îëîí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çñýí þì. 2007 îíû 6-ð ñàðààñ 12-ð ñàð õ¿ðòýë Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí 6 ñýðãýýí çàñâàðëàã÷èä áàðóóí, ç¿¿í õî¸ð õàíûí õîéò òàëûí 2 õàíûí çóðãèéã àâðàí õàìãààëæ, áýõæ¿¿ëýõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ, ¿çìýðò äýãëýõ àæëûã 3 ¿å øàòòàéãààð õèéâ. Áàðóóí, ç¿¿í õî¸ð õàíûí óðä òàëûí 2 çóðàã èõýä ãýìòýæ, ä¿ðñëýë íü àðèëñàí òóë ãýðýë çóðàã ä¿ðñ áè÷ëýãýýð áàðèìòæóóëæ, çàðèì ä¿ðñëýëèéã õóóëáàðëàí àâ÷ õàäãàëëàà. Õàíûí çóðãèéã ñýðãýýí çàñâàðëàõäàà îäîîãèéí õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí áàéäëààð íü áýõæ¿¿ëæ, õàìãààëàõûã ÷óõàë÷èëñàí áºãººä øèíýýð ºí㺠áóäãèéí çàñâàð õèéãýýã¿é áîëíî. Ýíýõ¿¿ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëûã àâðàí õàìãààëàõ àæèë àìæèëòòàé õýðýãæèí Çàíàáàçàðûí íýðýìæèò Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåéí ñàí õºìðºã XVII-XVIII çóóíû ¿åä õîëáîãäîõ Íàìñðàé áîëîí Ëõàì áóðõàíû ãàíçàéí 2 õàíûí çóðãèéí ÷óõàë ¿çìýðýýð áàÿæèæ, ×èí ñ¿æèãò íîìóí õàíû õèéäèéí çóðàã îëîí ò¿ìíèé í¿ä õóæèðëàõ áîëëîî.


33

2008/1

ÌÝÄÝÝËÝË Ä.Íàðàíòóÿà Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí

õîëáîãäîõ îí öàã, òóõàéí á¿òýýë íü ãàíö õóâü ýñâýë ìàø õîâîð ýñýõ, ìîíãîëûí ò¿¿õèéí íýãýí ¿åèéí òºëººëºë áîëæ ÷àäàõóéö ò¿¿õýí áèåò õ¿íèé õîëáîãäîëòîé ýä ç¿éëñ çýðýã øàëãóóðààð çýðýãëýëèéã òîãòîîäîã. Õîñã¿é ¿íýò çýðýãëýëä ò¿¿õ, àðõåîëîãèéí õîâîð íàíäèí îëäâîð, öóòãóóð áàðèìàë, òàíêà çóðàã, çýýãò íààìàë, öààñàí øóóìàë çýðýã ä¿ðñëýõ óðëàãèéí á¿òýýë¿¿ä, ò¿¿õýí áèå õ¿íèé õîëáîãäîëòîé ýä ºëãèéí ç¿éëñ, ïàëåîíòîëîãèéí îëäâîð áîëîí áàéãàëèéí õîâîð äýýæèñ çýðýã òºðºë ç¿éëèéí äóðñãàëóóä áàéíà. Ýäãýýð äóðñãàëóóäàä ìîíãîëä òºäèéã¿é îëîí óëñàä íýðä ãàðñàí Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí ýñãèé øèðìýë øèðäýã, àëòàí ýäëýë, Ò¿ðýãèéí ¿åèéí õààíû òèòýì çýðýã àëò, ìºíãºí ýäëýë, Õàðõîðóì õîòûí òóóðèàñ îëäñîí 13-ð çóóíû ¿åèéí “Ãýð òýðýãíèé öºí”, “Ìîíãîë öýðãèéí ÿëòñàí ãóòàë” (Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ìóçåé) çýðýã ò¿¿õ, àðõåîëîãèéí äóðñãàëóóä, ºíäºð ãýãýýí Çàíàáàçàðûí óðëàí á¿òýýñýí “Î÷èðäàðà” (Ãàíäàíòýã÷ýíëèí õèéä), “ßçãóóðûí òàâàí áóðõàí” (Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé, ×îéæèí ëàìûí ñ¿ì ìóçåé), “Íîãîîí äàðà ýõ”, “21 Äàðà ýõ”-èéí (Áîãä õààíû îðäîí ìóçåé) ãàéõàìøèãò öóòãóóð áàðèìàëóóä, ìîíãîë óð÷óóä äàðõ÷óóëûí àëò, ìºí㺺ð á¿òýýñýí “Ñàíäóéí æ¿ä” ñóäàð (¯íäýñíèé íîìûí ñàí), ýðòíèé íîì ñóäàð, áóðõàíû òàíêà çóðàã, ºíãèéí òîðãî õîðãîé, ýðäýíèéí ÷óëóó øèãòãýí óðëàñàí óð òàíñàã õèéöòýé çýýãò íààìàë çýðýã øàøíû óðëàãèéí á¿òýýë¿¿ä, Àíõäóãààð Áîãä ªíäºð ãýãýýí Çàíàáàçàðààñ VIII Áîãäîä óëàìæëàãäàí èðñýí õóâöàñ, ýä ç¿éëñ, VIII Áîãä õààí ò¿¿íèé õàòíû òºðèéí ¸ñëîëûí õóâöàñ õóíàð, ãîâèéí äîãøèí íî¸í õóòàãò Äàíçàíðàâæààãèéí ýäýëæ õýðýãëýæ áàéñàí ç¿éëñ çýðýã ò¿¿õýí áèå õ¿íèé õîëáîãäîëòîé ýä ç¿éëñ, ïàëåîíòîëîãèéí õîâîð îëäâîð “Õî¸ð ¿ëýã ã¿ðâýëèéí çóóðàëäñàí õýëõýý ÿñ” (Ïàëåîíòîëîãèéí ìóçåé), ìîíãîë íóòãààñ îëäñîí õàìãèéí òîì õýìæýýíèé íîãîîí õàø ÷óëóó (Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåé) çýðýã îëîí àðâàí á¿òýýë, õîâîð îëäâîðóóä õàìðàãäæýý.

Ìîíãîëûí ò¯¯õ, ñî¨ëûí õîñã¯é ¯íýò äóðñãàëóóä Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2008 îíû 3-ð ñàðûí 19-íèé ºäðèéí 103-ð òîãòîîëîîð “Ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí æàãñààëò áàòëàõ òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 1995 îíû 12-ð ñàðûí 23-íû ºäðèéí 241-ð òîãòîîëûí 1 ä¿ãýýð õàâñðàëòàä íýìýëò îðóóëàí ªâºðõàíãàé àéìãèéí Õàðõîðèí ñóìûí Øàíõûí Áàðóóí õ¿ðýý õèéäýä õàäãàëàãäàæ áóé 15 äóðñãàë (öóòãàìàë áàðèìàë-4, òàíêà çóðàã-9, ìîíãîë çóðàã-1, õºãæìèéí çýìñýã-1)-ûã øèíýýð õîñã¿é ¿íýò çýðýãëýëèéí äóðñãàëààð áàòëàâ. Îäîîãèéí áàéäëààð íèéò 289 äóðñãàë 1995-2008 îíä Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëîîð ìîíãîë óëñûí ò¿¿õ, ñî¸ëûí “Õîñã¿é ¿íýò” çýðýãëýëèéí äóðñãàëààð áàòëàãäñàí áàéíà. Õîñã¿é ¿íýò äóðñãàëóóäàä Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíààñ ãýð÷èëãýý îëãîæýý. Ýäãýýð äóðñãàëóóä íü äàðààõ íýð á¿õèé 14 ìóçåé, áàéãóóëëàãóóäàä õàäãàëàãäàæ áàéãàà áèëýý. Ñî¸ëûí ºâèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèíä ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã ò¿¿õ, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû à÷ õîëáîãäëîîð íü õîñã¿é ¿íýò, ¿íýò, åðäèéí ãýñýí 3 çýðýãëýëä àíãèëàõ òóõàé çààñàí áàéäàã. Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû äýðãýäýõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëûã çýðýãëýëèéã òîäîðõîéëîõ Ìýðãýæëèéí çºâëºë íü Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí óëñûí íýãäñýí á¿ðòãýë- ìýäýýëëèéí ñàíä á¿ðòãýãäñýí ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëóóäààñ ñîíãîí, õîñã¿é ¿íýò, ¿íýò çýðýãëýëä õàìðóóëàõ òóõàé àñóóäëûã çîõèîí áàéãóóëäàã þì. Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí ò¿¿õýíä ýçëýõ áàéð ñóóðü, äàõèí äàâòàãäàøã¿é óð õèéö, á¿òýýñýí áóþó

(Ìîíãîëûí ò¿¿õ, ñî¸ëûí õîñã¿é ¿íýò äóðñãàëûí áàòëàãäñàí îí, òîî øèðõýã) Ä/ä

Áàéãóóëëàãà

1995

1998

1999

2000

2002

1

Áîãä õààíû îðäîí ìóçåé

1

49

19

2

×îéæèí ëàìûí ñ¿ì ìóçåé

2

7

3

7

16

2003

2004

2005

2006

2008

Íèéò 72

3

12 68

3

Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé

25

4

¯íäýñíèé ò¿¿õèéí ìóçåé

4

20

5

Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåé

6

Ýðäýíý çóó ñ¿ì ìóçåé

7

Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé íîìûí ñàí

8

Ýðäýíýñèéí ñàí

5

5

16

12

8

8 10 6

7

27

59

15

10

4

9

Ãàíäàíòýã÷ýíëèí õèéä

13

13

10

ØÓÀ-èéí Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýí

1

1

11

ØÓÀ-èéí Ïàëåîíòîëîãèéí õ¿ðýýëýí

12

ªâºðõàíãàé àéìãèéí Øàíõèéí Áàðóóí õ¿ðýý õèéä

13

ªâºðõàíãàé àéìãèéí Òºâõºí õèéä

14

Äîðíîãîâü àéìàã Äàíçàíðàâæààãèéí ìóçåé

Ä¿í

1

1 1

15

1

1

7

7 39

71

19

10

49

12

28

39

16

7

15

289

(1996, 1997, 2001, 2007 îíä õîñã¿é ¿íýò çýðýãëýëä äóðñãàë áàòëàãäààã¿é áîëíî)

www.monheritage.mn/magazine


34

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

ÌÝÄÝÝËÝË Á.Äàâààöýðýí Ñî¸ëûí ºâèéí òºâèéí ìýðãýæèëòýí

Ìîíãîë Óëñ ººðèéí ãàçàð íóòàã äýýð áàéãàà ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëàà 1971 îíîîñ ýõëýí óëñ, àéìãèéí õàìãààëàëòàíä îðóóëàõààð øèéäâýðëýæ áàéæýý. Òóõàéí ¿åä óëñûí õàìãààëàëòàä 21 äóðñãàë, àéìãèéí õàìãààëàëòàä 106 äóðñãàë õàìðàãäàæ áàéâ. Ò¿¿íýýñ õîéø 1994 îíä äýýðõ æàãñààëò øèíý÷ëýãäýæ óëñûí õàìãààëàëòàä 93 äóðñãàë, àéìãèéí õàìãààëàëòàä 287 äóðñãàë õàìðàãäàæ áàéñàí áîë Çàñãèéí ãàçðûí 1998 îíû 235 äóãààð òîãòîîëîîð øèíý÷ëýãäýí áàòëàãäñàí “Óëñ, àéìàã, íèéñëýëèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëûí æàãñààëò”-ä óëñûí õàìãààëàëòàä 119, àéìàã, íèéñëýëèéí õàìãààëàëòàä 233, íèéò 352 ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëûã ýðõ ç¿éí õàìãààëàëòàä àâ÷ýý. Ìîíãîë óëñûí íóòàãò ñ¿¿ëèéí 10 ãàðóé æèë ÿâóóëñàí àðõåîëîãèéí õàéãóóë, ìàëòëàãà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ò¿¿õ, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé

Ç.Îþóíáèëýã ÁÑØÓß-íû ìóçåé, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ºâ õàðèóöñàí àõëàõ ìýðãýæèëòýí

×èíãèñ õààíû 1206 îíä áàéãóóëñàí Ìîíãîëûí Ýçýíò ã¿ðíèé 800 æèëèéí îéã óãòàí Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õ, òýäíèé á¿òýýñýí ñî¸ëûí ºâèéã åâðîïûí àðä ò¿ìýíä áîäèò õýðýãëýãäýõ¿¿í äýýð òóëãóóðëàí òàíèëöóóëàõ çîðèëãîîð Ìîíãîë Óëñûí Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì, ÕÁÍÃÓ-ûí Óðëàã, ¿çýñãýëýíãèéí öîãöîëáîðòîé “×èíãèñ õààí áà ò¿¿íèé ºâ çàëãàìæëàã÷èä” íýðòýé ¿çýñãýëýíã çîõèîí áàéãóóëàõààð 2001 îíû 8 äóãààð ñàðûí 28-íä ãýðýý áàéãóóëñàí þì.

www.monheritage.mn

Óëñ, àéìãèéí õàìãààëàëòàíä áàéõ ò¯¯õ, ñî¨ëûí ¯ë õªäëªõ äóðñãàëûí æàãñààëò îëîí äóðñãàëóóäûã øèíýýð íýýí èëð¿¿ëñýí áºãººä òýäãýýðèéã çàéëøã¿é õàìãààëàëòàíä àâàõ, ò¿¿í÷ëýí çàðèì äóðñãàëûí õàìãààëàëòûí çýðýãëýëèéã äýýøë¿¿ëýõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäñàí çýðãýýñ ¿¿äýí óëñ, àéìàã, íèéñëýëèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéí æàãñààëòûã ýíý îíä äàõèí øèíý÷ëýí áàòàëñàí áîëíî. Çàñãèéí ãàçðûí 2008 îíû 5-ð ñàðûí 14-íèé ºäðèéí 175 òîîò òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí øèíý÷èëñýí æàãñààëòàä óëñûí õàìãààëàëòàä 179 äóðñãàë, àéìãèéí õàìãààëàëòàä 274 äóðñãàëûã õàìðóóëñàí íü ºìíºõ 1998 îíû æàãñààëòààñ 101 äóðñãàëààð èë¿¿ áàéíà. Ýíý æàãñààëòàä ò¿¿õ, ñî¸ëûí à÷ õîëáîãäîë ºíäºðòýé, õàìãààëàëòûí çýðýãëýëèéã äýýøë¿¿ëýí óðò õóãàöààíä òîãòâîðòîé ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé àæèë õèéõ øààðäëàãàòàé 15 äóðñãàëûã àéìàã, íèéñëýëèéí õàìãààëàëòààñ õàñ÷ óëñûí õàìãààëàëòàä îðóóëñàí áà

øèíýýð 60 äóðñãàëûã óëñûí, 50 äóðñãàëûã àéìãèéí õàìãààëàëòàä îðóóëàí íýìæ òóñãàæýý. ÁÑØÓß-íû Ñî¸ë óðëàãèéí ãàçðààñ øèíý÷èëñýí æàãñààëòûã Ñî¸ëûí ºâèéí òºâ, ØÓÀèéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýí, Ïàëåîíòîëîãèéí õ¿ðýýëýí, Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé ìóçåé, ÌÓÈÑèéí Àíòðîïîëîãè-Àðõåîëîãèéí òýíõèì, Óëààíáààòàðûí Èõ Ñóðãóóëèéí ÍÓÔ áîëîí ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëò ç¿éëèéã ñóäëàõ, ñóðòàë÷èëàõ, õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàëûã àâ÷ íÿãòëàí ¿çñýíèé ¿íäñýí äýýð áîëîâñðóóëñàí áàéíà. 2008 îíû øèíý÷èëñýí æàãñààëòàä ïàëåîíòîëîãèéí äóðñãàëò ãàçðûã àíõ óäàà îðóóëñàíààðàà îíöëîãòîé áîëñîí àæýý.

“×èíãèñ õààí áà ò¯¯íèé ªâ çàëãàìæëàã×èä” ¯çýñãýëýí (Chingis khan and his heirs the empire of the Mongols) Óã ¿çýñãýëýíã ñàíàà÷ëàí çîõèîí áàéãóóëàã÷, ¿íäñýí çîõèöóóëàã÷ààð ÕÁÍÃÓ-ûí Óðëàã, ¿çýñãýëýíãèéí çàõèðàë, Äð.Âåíöåë ßêîá, ìîíãîëûí òàëûí çîõèöóóëàã÷ààð Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû ìóçåé, ò¿¿õ, ñî¸ëûí ºâ õàðèóöñàí àõëàõ ìýðãýæèëòýí, Äð.Ç.Îþóíáèëýã íàð àæèëëàñàí þì. Îëîí áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñèéí õàìòûí àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä 2005-2007 îíóóäàä “×èíãèñ õààí áà ò¿¿íèé ºâ çàëãàìæëàã÷èä” ¿çýñãýëýíã ÕÁÍÃÓ-ûí Áîíí õîòûí Óðëàã,

¿çýñãýëýíãèéí öîãöîëáîðò, Ìþíõåí õîòûí Óãñààòíû ç¿éí ìóçåéä, Àâñòðè Óëñûí Âåíà õîòûí îéðîëöîîõ Øàëëåáóðã öàéçàä, Òóðê Óëñûí Èñòàíáóë õîòûí Ñàáàíæè ìóçåéä, Áóäàïåøò õîòûí Óíãàðûí ¯íäýñíèé ìóçåéä àìæèëòòàé çîõèîí áàéãóóëæ íèéò 520000 õ¿í ¿çýæ ñîíèðõñîí áàéíà. “×èíãèñ õààí áà ò¿¿íèé ºâ çàëãàìæëàã÷èä” ¿çýñãýëýí íü Õ¿íí¿ ã¿ðíèé ¿åýñ ÕÕ çóóíû Ìîíãîë Óëñ õ¿ðòëýõ ò¿¿õýí óðò õóãàöààíä ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé á¿òýýñýí ò¿¿õ, ñî¸ëûã Ìîíãîëûí


35

2008/1

ÌÝÄÝÝËÝË

¯íäýñíèé ò¿¿õèéí ìóçåé, Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé, Áîãä õààíû îðäîí ìóçåé, ×îéæèí ëàìûí ñ¿ì ìóçåé, Ýðäýíý çóó ìóçåé, Ìîíãîë Öýðãèéí ò¿¿õèéí ìóçåé, Áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåé, ØÓÀ-èéí Àðõåîëîãèéí õ¿ðýýëýí çýðýãò õàäãàëàãäàæ áàéãàà 400 – ààä ¿çìýð, ýä ºëãèéí ç¿éëñýýñ á¿ðä¿¿ëñýí. Ò¿¿í÷ëýí ìîíãîëûí ò¿¿õèéí òîäîðõîé ¿åä õîëáîãäîõ 200-ààä ¿çìýð, ýä ºëãèéí ç¿éëñèéã äýëõèéí àëäàðòàé òîì ìóçåéí¿¿ä áîëîõ Ôðàíöûí Ãèììåé ìóçåé, ÎÕÓ-ûí Ýðìèòàæ, Òàéâàíû Õààíû îðäîí ìóçåé, Èðàíû ¯íäýñíèé ìóçåé, Ãåðìàíû ¯íäýñíèé íîìûí ñàí, Èñëàìûí Óðëàãèéí ìóçåé, Àâñòðèéí Óãñààòíû ç¿éí ìóçåé, ßïîíû çýðýã ¿çìýðèéã Àçè, Åâðîïûí 15 îðíû ìóçåé, íîìûí ñàí, ñ¿ì õèéäýýñ àâ÷èð÷ ìîíãîëûí ò¿¿õèéã á¿òýí áîëãîæ äýëãýí ¿ç¿¿ëñýí þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ìîíãîëûí áîëîí ãàäààäûí öóãëóóëàã÷äûí ¿íýò õîâîð ¿çìýðèéã îðîëöóóëñàí áîëíî. “×èíãèñ õààí áà ò¿¿íèé ºâ çàëãàìæëàã÷èä” ¿çýñãýëýíãèéí îíöëîã: • Îëîí óëñûí ÷àíàðòàé ¿çýñãýëýí áîëñîí. • Äýëõèéä àíõ óäàà ìîíãîëûí ò¿¿õèéã á¿ðýí õýìæýýãýýð ¿ç¿¿ëñýí. • ×èíãèñ õààíû ò¿¿õèéã ººð ºíö㺺ñ õàðóóëñàí. Òóõàéëáàë, ×èíãèñ õààíû îëîí óëñûí õàðèëöàà õîëáîî, ñî¸ë, øàøèí, äàÿàð÷ëàëä íºëººëñºí áàéäàë • Ì î í ã î ë - à å ð ì à í , Ìîíãîë-Ôðàíö, ÌîíãîëÒóðêèéí ýðäýìòäèéí õàìòàðñàí ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿íã àíõ óäàà äýëõèé íèéòýä äýëãýí

¿ç¿¿ëñýí. • ¯çýñãýëýíãèéí íýýëòèéí ¿åýð óðëàã ñî¸ëûí àðãà õýìæýý, Ìîíãîëûí Ñî¸ëûí ºäðèéã çîõèîí áàéãóóëæ áàéñàí. • ¯çýñãýëýíãèéí ¿åýð Ìîíãîëûí Ýçýíò ã¿ðíèé ò¿¿õ, ×èíãèñ ñóäëàë, Ìîíãîë ñóäëàëààð Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðëóóäûã çîõèîí áàéãóóëñàí. • ¯çýñãýëýíãèéí íýýëòèéí ºìíº Õýâëýëèéí áàãà õóðàë çîõèîí áàéãóóëæ, õýâëýë ìýäýýëëèéí á¿õ õýðýãñëýëýýð ºðãºí ñóðòàë÷èëñàí. ¯çýñãýëýíãèéí ¿ð ä¿í, à÷ õîëáîãäîë: • Ìîíãîëûí ò¿¿õ, ñî¸ëûã åâðîïûí àðä ò¿ìýíä áîäèò õýðýãëýãäýõ¿¿í äýýð òóëãóóðëàí ñóðòàë÷èëñàí. • Ìîíãîë ýðäýìòäèéí íýð òºðèéã ºðãºñºí, äýëõèé íèéòýä òàíèóëñàí. Òóõàéëáàë, “×èíãèñ õààí áà ò¿¿íèé ºâ çàëãàìæëàã÷èä” íýðòýé ¿çýñãýëýíãèéí êàòàëîã áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé õóðëûí ýìõýòãýëä ìàíàé ýðäýìòäèéí á¿òýýë, ºã¿¿ëëýã õýâëýãäñýí. • Ìîíãîë ñóäëàëûã åâðîïò òóõàéëáàë, Ãåðìàí, Óíãàð çýðýã óëñàä ñýðãýýñýí. • Ìîíãîëûí ñî¸ëûí õàðèëöààã õºãæ¿¿ëýí, ºðãºæ¿¿ëñýí. • Èõ Ìîíãîë Óëñ áàéãóóëàãäñàíû 800 æèëèéí îéí àæëûí õ¿ðýýíä “Õàìãèéí õàìãèéí øèëäýã”-èéã øàëãàðóóëàõàä “Ìîíãîë îðíûã ãàäààäûí óëñ îðíóóäàä õàìãèéí ºðãºí ñóðòàë÷èëñàí”-ààð “×èíãèñ õààí áà ò¿¿íèé ºâ çàëãàìæëàã÷èä” ¿çýñãýëýí øàëãàðñàí.

www.monheritage.mn/magazine


36

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

BRIEF IN ENGLISH State Policy of PROTECT the Mongolian Cultural Heritage Cultural Heritage is very widespread understanding, including it history, entertainment, archeology, architecture, natural and historical memorial places and ethnography. State cultural policy main aim is researching, registrating, and conserving, restoring and advertising cultural valuable unique and Cultural Heritage. And enherit future generation make a national proud and documented Mongolian last history, advertising and introduce. Policy inherited us long time. While Hunnu state first protect forest, mountain, river and animal. Then period of Chinggis Khan protected national park by “Ikh Zasag” law. In1994, Principle of National Security policy In 1994, Principle of Mongolian foreign policy In 1996, Principle of Mongolian Cultural policy Mongolia accede to UNESCO convention. - Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage (1990) - Convention on the Means Of Prohibiting and Preventing the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property (1991) -Convention for the Safeguarding Intangible Heritage (2005) -Convention of UNESCO Universal Declaration Cultural Diversity (2007) About Control of the Cultural Heritage In 1998, State Enlightening Control Service established, Mongolian government 172nd act. In 2003, established State Specializied Inspection Agency, in Government proved it’s 37th act about “Rule of State Specializied Inspection Agency”. Within the frame work of that resolution, In 2006 organized seminar in inspector of supervisory of culture in UB In 2007 organized conference the cultural specialist for eastern zone provinces in Khentii aimag in 2008, October we cooperated and organized seminar topic of “Conservation of Historical and Cultural immovable monuments” in UB, with Mongolian United Committee of UNESCO, Ministry of Education, Scientific and Culture, Scientific, Archeological and Palaeontological Institute of Scientific Academy. State Specializied Inspection Agency control to cultural organizations function and provide standart,and to check the preservation of cultural items and registration. Archeological Institute of Scientific Academy, brief information of survey expedition 2008 1. Since the 2003, Mongolian Scientific academy’s Archaeological Institute and American’s Smitson Natural and Historical museum are cooperated and actualized project. Within the frame work of that project we were archaeological researching for a long time in Dundgobi aimag, Baga Gazriin Chuluu, that area has very specific settlement. 2. 10th-22nd May 2008, National Conservation and Safety expedition done researching work that area, from west Kherlen Khuduu Aral, (Delger Khaan soum) to east, from Kherlen Gol to Tsenheriin Gol, and from northern to southern, from Kherlen Bayn-Ulaan mountain to Kherlen Toono mountain. 3. 7th-29th June, 2008 Mongolian and France archaeological expedition cooperated in center of Arkhangai, Local Museum, (Zayiin Huree), they did conserving some architecture’s roof from rain water and to stood up some horizontal monuments in (Ikh Tamir soum), to replica rock paintings in Huruugiin Uzuur, and they explored Tomb Arrangement. 4. 05th-31st July, 2008 coopreated Mongolian and France archaeological researching group did excavation research in Arhangai aimag Hairhan soum, memorial area of Gol Mod and they did geophysicial research, that area located in Erdenemandal soum Tsorgo bag it name Durwuljin this is ancient locality. 5. 08th-11th August, 2008 we checked up archaelogical memorial located “HERUGA” gold field in Umnugobi aimag’s Hanbogd soum’s territory, 2 campanies possessed in this area’s lisence ”JAVALAHD 3136X”, Ivenhoe Mainz and Ontro Gold company. 6. 15th June-15th July 2008, Within the frame work of project “Occident Mongolian bio archeology” cooperated Mongolian and American researchers did research work in Khuwsgul aimag’s Burentogtoh, Arbulag soum. 7. 28th July-28th August 2008, Within the frame work of that project “Northern Mongolian Stone Ages” cooperated Russian and Mongolian researchers did excavation research work“ Tulburiin Gol” this area located in Bulgan aimag, Hutag-Undur soum, Unit bag. 8.15thJune -15th July 2008, cooperated Mongolian and Monaca’s archeological researching group did researching work in Arhangai aimag, Ikh Tamir soum.

www.monheritage.mn


37

2008/1

BRIEF IN ENGLISH 9. 15th August-02nd September cooperated Mongolian and Japanese project of “New Century”researching group explored land structure and metallurgy factor, in Khentii aimag, Delgerhaan soum, Awarga Ord. 10. 05th -15th September, 2008 cooperated Mongolian and Japanese project’s ”Eastern Mongolian paleontology researching ”group explored excavation of stone ages, in Khentii Aimag, Batshireet soum, hill of river Uglugch. 11. 14th-19th September 2008, we did archeological conserving survey in the “Shiwee Tolgoi” goldmine of “Ontro Gold Inc” company, Umnugobi, Bayn-Owoo soum. 12. 20th of August-05th of September 2008, cooperated Mongolian and German expedition of “Orkhon” provided preliminary work of Archeological excavation for ruin of Har Balgas, ancient Uigur’s capital. Cooperated Mongolian and Japanese palaentological survey expedition in 2008 The joint fieldwork between the Mongolian Palentological Center, Mongolian Academy of Sciences, Ulaanbaatar8 Mongolia and the Hayashibara Museum of Natural Sciences, Okayama, Japan was carried out Gobi Desert from August 23 until September 2008 (40 day in total). The localities visited and surveyed by the joint expedition party are as follows:Khoyor Zaan, Ergilin Dzo (Late Paleongen age, Cenozoic), Bayn Shire, Burkhant, Khongil Tsav, Tsagaa Teg (Bayn Shirenian age, Late Cretaceous, Khamaryn Ar (Early Cretaceous). Rich vertebrate fossils were found and collected from the Cretaceous localities. In addition, the mammalian fossils were rechly collected from the Paleogene localities. In 2008, Mongolian Natural and Historical Museum was organized that Researching In 2008 Natural and Historical Museum scientists organized researching 5 times, in Mongolian west, east and center area. That researching main goal is get enrich collection and collect sample for the museum sight. July, 2008 Researching in the west area Zawkhan, Khowd, Uws, Gobi-Altai, Bayan-Ulgii aimag. During the research work they knew by sight local geology’s settle, and field. In May counted and determine marmot in Baynkhongor, Uwurkhangai aimag. And August, Mongolian Biology Institution’s scientists and American Deniver zoopark’s scientists and explorers cooperated, learning some research method of lizard, little rodents, carnivores in Dornogobi aimag. July, 2008 Mongolian Natural and Historical Musuem’s scientists,explorers and Republic Korean Science and Technology Musuem’s scientists, explorers organized conference within the frame work of the topic “Mongolian Flora and Vegetation”. And that researchers explored about flora and vegetation researching in Arkhangai, Tuw, Khuwsgul aimag. Intangible CULTURAL Heritage National Cultural Intangible Heritage Center first established in 1997. During the ten years, Intangible Heritage Center done many kinds of work. Particularly we cooperating actualized many serial works in foreign organization and Ministry of education, scientific and Culture. We nominated long song and Morin khuur in UNESCO’s program of Intangible Cultures. Restoration company “Suld Uul” Suld-Uul company was established in 1998. It has licence, (Ministry of Scientific, Education and Culture, Ministry of Construction and Urban Development) to restore architecture of cultural and historical memorial. It’s operation for, to restore historical and cultural memorial, to building, to planning, to make budgeting, interior design, and to industry wooden product. Restored works list last years. Bronze Artifacts, it’s ingredient, specific Many bronze artifacts conserved in state and provincial museums. That handbook based on some bronze weapons assortment, weapons duty and purpose and it’s metal ingredients. Recommendation for provide PRESERVAtion of museum storage I wrote in that recommendation, how to solve common obstructive problems in storage preservation of Mon-

www.monheritage.mn/magazine


38

"ÑΨËÛÍ ªÂ" ìýäýýëëèéí ñýòã¿¿ë

BRIEF IN ENGLISH golian museums. Thangka Buddha influenced in Mongolian intangible and tangible culture’s development. It was spreaded in Mongolia via Tibetan, from India. Thangka is main species of Buddha Art, it was developed its image connecting with Mongolian nomadic life and custom. Gluten Materials We use glue in restoration work, choose it’s resistant stick ness and acidic. Wrote in this marerials about, use organic and non-organic glue for restoration work. Brief information of actualized work in 2007-2008, Cultural Heritage Center of Mongolia In 1995, reformed and proved “To protect Cultural Heritage law” this law’s additional reference about ”To form, digitally registration of Cultural Memorable things” along it, in 1996 Cultural Heritage Center established. That center has 2 main sector, State Fund For the Registration and Information of Cultural Heritage, Preservation and Restoration Cultural Properties. Activity of State Fund For the Registration and Information of Cultural Heritage State Fund For the Registration and Information of Cultural Heritage has doing consequently, to register and to document cultural heritage, and to form digital documentation. Included in movable properties, state and provinces museum objects, historical and cultural items saving in people, immovable monuments in Mongolian territory ( ancestor burial mound, stone inscription, deer stone, human stone, ancient ruin, monastery and temple) etc. Digitization of Cultural Information 07th December 2005 , Mongolian government proved 244th act ,about it , to digitization of cultural information , it was actualized 2006 to 2008 .This program’s main aim is to improve digital registration system , information of museum object and cultural heritage to digitization, exchange the information momently . To actualize the government program ,to invent specific software for the cultural heritage registration , to provide computer and photographic complement , to prepare cadres working for the software and technique, to comprehend thorough cultural heritage for digitally registration and saving for the archive. Within the frame work of that program, Cultural Heritage Center cooperated Cyber-AndroMeda company are invented 3 kinds computer software. First: Registrate museum sight (it is dedicated to conserve digital, museum objects photo and scientific definition ) Second: Formulate information (it is dedicated to establish registration fund) Third: Registration of Immovable Cultural Heritage (it is dedicated to registrate in Mongolian immovable monuments, rock painting, tomb, man stone, settlement etc.) State and province museums collections inventory in 2007 November, 2007 State and provinces, museums collections inventory started all over the state and finished December, 2008. September, 2007 we organized training for the museum employee. While the time we gave methodical advice, about museum inventory, and provided them guidebook. Registration and Documentation of immovable monuments In 2008, researchers group counted and tape video about burial mound, monument, inscription, ancient ruin, settlement of monastery and temple, stone ages memorial area, ancient historical cave, this researchers consisted of Mongolian Cultural Heritage center and Mongolian Archeology Institute. They worked in Hentii aimag, 17 soum and Sukhbaatar aimag, 12 soum, totally outrode 11000 km .Frame work of this researching, they counted 402 kind of immovable monuments about 4500 pieces, over the 23700 photo took, over the 100 hand drawing, over the 400 minutes video fact. Above the 402 kinds of about 4500 memorable pieces nearly 20 percent newly in state registration.

www.monheritage.mn


39

2008/1

BRIEF IN ENGLISH Activity of Preservation and Restoration Studio Cultural Heritage Center’s Preservation and Restoration Studio restore many kinds, painting, Mongolian painting, textiles, soft furnishings, paper, metal, sculpture-mache, wooden items and stone in museum sights, archeological findings, immovable monuments and decoration of monastery end temples outside, inside paintings. In 2008, we planned to restore in Art Gallery-15, Mongolian National Museum -22, Museum of Art Fine10, Museum of Uws-15, Dornod -8, Khentii- 10, Uvurkhangai- 10, Institute of Archeological-15, Khowd-15, Dundgobi- 15, Arkhangai-15. Now we executed 80% of this restoration work. And we are replica and restore burial mound’s wall painting it’s found Khundiin Khooloi, Arkhangai aimag Khotont soum, September 2008, Mongolian National museum organized and China and Mongolian expedition. Brief report, restoration work of mongolian traditional costume “Uzemchin Uuj” Wall painting, Temple of Chin Sujegt Nomun Khan June-December 2007, Cultural Heritage Center’s 6 restorer restored wall painting carried it’s right and left side in Ulaanbaatar , then transferred in Zanabazar’s Fine Art Museum. Mongolian historical and cultural valuable unique 19th March 2008, government’s 103rd act 15 cultural and historical items include in valuable unique, temple of Shanh Baruun Khuree (Umnugobi aimag). It was added to first appendix of 241st act, government confirmed it in 23rd December 1995 “To confirm historical and cultural unique list”. Since 1995-2008, contemporary 289 items confirmed by government act rating of “Valuable Unique” List of cultural and historical inmmovable monuments in state and provincial PROTECTION Mongolian government proved it’s 175th act about “List of cultural and historical monuments in state and provincial conservation”. Included in this list 274 monuments provincial, 179 monuments state. Chinggis Khan and his heirs the Empire of the Mongolia Proactive measures of Great Empire’s 800th Anniversary, 28th of August 2001, Mongolian Ministry of Education, Scientific and Culture and German complex of exhibition and entertainment are signed in contract, put on exhibition about “Chinggis khan and his heirs” Exhibitions main aim is based on facts, to European people, introduce in Mongolian historical and cultural heritage and history of Great Empire. Result of many kind of organization and people cooperated, 2005-2007 over 520,000 people saw“ Chinggis khan and his heirs” exhibitions, in Entertainment and Exhibitions Complex Germany, Bonn, Ethnographical Museum of Munchen, Castle of Shallerburg in Austria Vena, Museum of Sabange in Turkic and Hungarian National Museum. “Chinggis Khan and his heirs” exhibition comprehended Mongolian whole history from Hunnu state to 20th centuries Mongolian. It’s sight about 400, and consisted sights of Mongolian National Historical Museum, Fine Art Museum, Palace Museum of Bogd Khan Palace, Temple Museum of Choijin Lama, Temple Museum of ErdeneZuu, Museum of Military, Natural and Historical Museum, and Mongolian Scientific Academy’s Archeological Institute. And also, foreign famous museums brought over 200 important sights, related in Mongolian history. And exhibited Mongolian and foreign collectors unique items. TS.Tsolmon Translater of Cultural Heritage Center of Mongolia

www.monheritage.mn/magazine


2008/1

40

www.monheritage.mn/magazine


Cultural Heritage News #1  

Соёлын өвийн мэдээ, мэдээлэл сэтгүүлийн анхны дугаар

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you