Page 1


НАСАБ-НАМА Хазрет Ғали, Ризааллаһу еанһү уа Хазрет Ғали, Ризааллаһу ганһуниң оглы Имам Мухаммад Ханифа, Имам Мухаммад Ханифаниң оглы Имам Мухаммад Бақи, Имам Мухаммад Бақиниң оглы Имам Ғали Муса Риза, Имам Ғали Муса Ризаниң оглы Имам Хазрет, Имам Хазретиниң оглы Садыр баб, Садыр бабниң оглы Исхақ баб, Ғабдул Жалил баб, Исхақ бабниң оглы Ғабдур Рахим баб, Ғабдур Рахим бабниң оглы Ғабдул баб, Ғабдул бабниң оглы Исенханжа баб, Исенханжа бабниң оглы Қарга баб, Қарга бабниң оглы Мажин баб, Мажин бабниң оглы Хорасан баб, ХОРАСАН БАБНИҢ ОҒЛЬІ ХАСАН ХОЖА БАБ, лақабы Қабаж ата, Орангайжа бир кем отуз ил шаихлиқ қилиб турурлар. Бир ариқ сулари бар ким Ғатабаба шаихниң аулатлариниң иетим хақи турур, һарким шул суга дахил қилсалар дуния ахирети магмур болмагай. Руз, Қиямат дагуакер шулар турур. МЕН ХАСАН ХОЖА БАБНИҢ ОҒЛЫ ИБРАҺИМ АТА, ИБРАХИМ АТАНИҢ ОҒЛЫ ХАЗРЕТ ХОЖА АХМАД ЯСАУИ, рахматуллаһи галаиһим ажмагин. Ибраһим атаниң оглы Исмагил ата, Исмагил атаниң оглы Хожа Исхақ хожа, Хожа Исхақ хожаниң оглы Ғазиз хожа, Ғазиз хожаниң оглы Мухаммадсаид хожа, Мухаммадсаид хожаниң оглы Хасан ата, Хасан атаниң оглы Аһ ата, Аһ атаниң оглы Уаһ ата, Уаһ атаниң оглы Уахид ата, Уахид атаниң оглы Қизганиж ата, Қизганиж атаниң оглы Бақи шаих, Бақи шаихниң оглы Ғата шаих, Ғата шаих 617


газизлар аниң оглы Шаих баба, Шаих газизлар аниң оглы Ярмухаммад шаих, Баз Мухаббат, Бақи Шаих газизлар Ярмухаммад шаихниң оглы, Шаих Баба Шаих газизларниң оглы Халбай, газизлар Баз Мухаббат Бақи Шаих аниң оглы Кучук шаих, Кучук шаихниң оглы Мухаббат Бақи шаих газизлар, Мухаббат Бақи шаихниң оглы Кучук шаих. Назар Сали Нурни фидтарих сана ал-фақир ал-хақир Намрат молла Тәқірберді ибн Ярмухаммад хажи.


ТҮСІНІКТЕР 1. "Дәптер сәни". Бүкіл түркі халқы қасиет көріп, пір тұтатын Қожа Ахмет Йасауидің артына қалдырған баға жетпес асыл мұрасы "Диуани хикмет" деп аталады. Бұл еңбекті ақынның өзі "Дәптер сәни" деп атаған. Ол кітаптың басында: "Бисмиллаһи деп баян еттім хикмет айтып, шәкірттерге дүр мен гауһар шаштым міне. Жаңды жалдап, қайғы шегіп, қаңдар жұтып, мен "Дәптер сәни" сөзін аштым міне",— деп толғайды. ¥лы ойшыл осы аталған еибегін не үшін "Екінші дәптер" деп санайды? Олай болса, "Бірінші дәптер" қайда? Ол қандай дәптер? Бізді осы жағы еріксіз ойға қалдырады. Ғұламаның осындағы "Екінші дәптер" деген сөзін әр зерттеуші әр түрлі түсінеді, түсінік әр түрлі болған соң, оған берілетін баға дй, көзқарас та түрліше болатыны өзінен өзі белгілі ғой. Енді бүл мәселеге кысқаша тоқталайық. Түрік ғалымы М. Көпрілізада, "Дәптер сәни" аталған "Диуани хикметті" Ахмет Йасауидің "төл шығармасы емес, Йасауи жолын куушылардың шығармалары болуы мүмкін, сол себепті олар өз шығармаларын Йасауи шығармаларынан кейінгі екінші шығарма яғни "Екінші дәптер" деп атаған болар", деген пікір айтқан. Тағы да түрһстің екінші бір ғалымы Кемал Арслан "Дәптер сәниге" өзінше баға беріп, мұны "Лаухул-махфуз" түсінігімен қарайды. Ислам дінінің анызы бойынша, "Лаухул-махфуз" тақтасы адамзаттыч тағдыры әу баста жазылып қойылған "Алғашқы дәптер" деп саналған. Бұл — бір. Екіншіден, тағы да осы ислам дінінің сенімі бойынша, адамзаттың істеген жақсылық, жаманшылықтарынын барлығы екі иықтағы екі періште тарапынан: оң жақтағысы жақсылықтарды, сол жақтағысы жаманшылықтарды түгелімен жазып отырады екен. Ол дүниеде адамдар осы жазуға қарап, құдайдың ракымына немесе жазасына ұшырайды. Бұл көзге көрінбейтін жазулар "Дәптер ағмал" (Ғамалдар дәптері) деп аталған. Кемал Арслан жоғарыда айтылған діни аныздарға сүйеніп, Ахмет Йасауи өз хикметтерін сол аталған мағынауи дәптерлерден кейінгі "Екінші дәптер" деп атаған болар деген ой қорытады. Ал, енді, өзбек ғалымы Ибраһим Аққүлов "Ахмет Йасауи хикметтері" (Ташкент 1991 ж.) атты еңбегінде Кемал Арсланнық болжамын қүптайды. 619


Тегінде, Ахмет Йасауи жайлы айтқан осы ғалымдардың ой-пікірін, көзқарасын, болжамын, ғылыми тұжырымдарын жоққа шығарудан аулакпыз, алайда "Диуани хикметтің" мазмұны мен онын авторының ой-пікірлерін ескермеуге болмайтынын да айта кеткен жөн. Мәселен, акын: Құл Қожа Ахмет, ер болмасаң, өлген жақсы, Қызыл жүзің қара жерде солған жақсы. Топырақ сипат жер астында болған жақсы, Заты ұлык ием, сыйынып келдім саған, — деп ағынан жарылады. Бүл — ақынның жан сыры, шындықты, әділеттікті кастер түтып, жалғандыққа жаны қас болғанын көрсетеді. Осындай адал қасиетін біле түра, шәкірттері қалай ғана үстазының еңбектерін өз аттарынан шығаруға батылдары барады? Енді "Лаухул-махфуз" деген түжырымға келсек, онда үлы акынның мына пікірлеріне де зер салған жөн сияқты. Ол өзінің "Мінәжатында": Менің хикметтерім — алладан пәрман, Оқып, үққанға бар мағынасы: Қүран,— деп қорытады. Олай болса, "Диуани хикмет", біздің үғымымызша, Қүраннан кейінгі екінші дәптер сияқты. Тағы да бірер мысал, ақын өз ойын жинақтай келе: Қүдай сөзінен шыққан бүл бір хикмет, Естігенге нүрдай жауар рақмет!— деп толғайды. Міне, осы жолдардан нақты көрініп түрғандай, Қожа Ахмет Йасауидың хикметіндегі сөздердің бәрінің дерлік Күран сөзінен туындайтыны дау тудырмайды. Біздіңше, Ахмет Йасауи бірінші кітап деп қасиетті Қүранды санайды да, өзінің еңбегін одан кейінгі екінші жүмыс деп қарайтын тәрізді. Өйткені Қожа Ахмет Йасауи "Кәләм шәріпті" (Қүран) түркі тілінде алғаш сөйлетушілердің сапында түр. Бір ғажабы, бүл кісі сол асыл туындыны жай қара сөз емес, поэзия тілімен жырлап шықты емес пе? Бүған дейін ислам дінінің барлық түркі халықтарына араб тілі аркылы келгені рас. Сондықтан қасиетті Қүранды молдадан, мешіт-медреседен арнайы оқыған білікті адамдар болмаса, жай қарапайым бүқара халық толық үғына алмайтын еді. Міне, осындай қиын жағдайды ескеріп, Ахмет Йасауи оны түркі тілінде сөйлетті, түркі халықтарына шариғат жолын, пайғамбардың өсиетін түсінікті тілмен жеткізді. Ислам тарихында бұл жағдай қайта өрлеу кезеңі, жаңа бетбүрыс, жаңа дәуір болып саналады. "Дәптер сәниді" жоғарыда екінші дәптер (арабша) деген мағынаны береді дедік. Ал Йасауи өлеңдері "Диуани хикмет" (ақыл, өсиет жи620


нағы) деп аталған, осылай аталып та келеді. Өз ецбегініц атын ұлы ойшылдың өзі койды ма? Әлде кейінгі шәкірттері қойды ма, оны бір алла ғана біледі. Алайда Ахмет Йасауидың көзінің тірісінде кітабының жарық көрмегені анық. Бізше, данышпан бабамыздың асыл сөздері қолжазба күйінде мұра болып жеткені көпке белгілі. Ғұлама ақынның еңбегі шәкірттері тарапынан бірнеше кайта көшіріліп, әлденеше рет жазылып, реттелгені байқалады. Өйткені "Диуани хикметтің" баспа нұсқаларындағы санының бірдей болмай, әр алуан болып келетіні бізді еріксіз осындай ойға жетелейді. 2. Мана — "Диуани хикмет" негізінен кара өлең ұйқасымен жазылған, екінші сөзбен айтсақ, төрт жолдан түратын он бір буынды байырғы өлең түрі. Сондай-ак, мұнда егіз жолдан тұратын өлеңдер мен шалыс ұйқастардан жасалған шумақтар да кездеседі. Кейбір шумақтардың соңғы жолы хикметтің бастан-аяғына дейін өнебойы қайталанып отырады. Мысалы: "Сол себептен хаққа сыйынып келдім міне". "Диуани хикметтік" өзге шығармаларға ұқсамайтын бұл ерекшелігі онын ішкі ырғаққа, сазға, үнге, әуезге, мақамға құрылғанын дәлелдейді. Бұл сипат көп адам алкақотан отырып, зікір салып, бірлесе айтуына лайыкталғандығын аңғартады. Бұл тұста айта кететін жай — бір хикметтін өнебойында не тұтас шумақтардың соңында "Мана" (мына, міне, мұны), "достар" секілді сөздердіц қайталанып тұруы дер едік. Бұл сөздердің оқшау (жеке) мағынасына келсек, олар көне түркі сөзі, өзіміздін осы күнгі күнделікті тұрмыста үзбей қолданып жүрген "міне", "достар" сөзінің мағынасымен астасып жатыр. 3. Миғраж — арабша ережеп айының жиырма жетінші кеші. Осы күні Мұхаммед пайғамбардың алланың әмірімен жеті қат көкке шыққаны мәлім. Пайғамбардың көкке ұшуы, қанатты тұлпарға мінуі жайлы былайша айтады: Мұхаммед пайғамбардың Мекедегі кезінде жоғарыда аталған күні жебірейіл періште алланың әмірімен Жаннат атты пырақты Расулғайлайссаламныц алдына көлденең тартады. Алланыц елшісі кұдіреттің күшімен көкке ұшып шығады да. Құдыска ат басын тірейді. . Мұнда ықылым замандағы пайғамбарлардың қасиетті аруақтарына бағыштап намаз оқыған, бұдан кейін әрі қарай ұшып, ілгеріде өткен әулие-әнбиелердін, пайғамбарлардың рухтарымен кездеседі. Жаннат пен жаһаннамды аралайды, ең соңында алланыц нұрын көріп қайтады. Сол себепті осы қасиетті де қастерлі абзал кеш мұсылман баласының тарихында "Миғраж" деп аталып, ерекше кастерленген. 4. Пірмұған — қасиетті жандарға, алланың абзал құлдарына зәмзәм суы іспеттес қастерлі шарап ұсынушы, жақсылық атаулының бастаушысы, асыл мұрат иесі. 5. "Ина фатахна" — Құран Кәрімнің 482-"Әл-Фатих" сүресінің бірінші аты. "Ина фатахна лака фатхан мубинан", мағына-мөні: "Шын мәнінде алла саған нағыз жеңіс сыйлады". Мәдине шөһөрінде түскен бұл сүреде Мұхаммед пайғамбардың Мекедегі жекісі айтылады. 6. Амир Мағруф — қырық парыздын бірі. Мөн-маңызы: "Біреуді тура жолға салу". 621


7. Наһи мункар — бұл да жоғарыдағыдай қырық парыздың бірі. Мағынасы: "Қисық, бүралац, нашар жолдардан тыю". 8. Бір уа Бар — мүның мәні: "Алланы жаратушы және шексіз қүдірет иесі, өзінен баска теңдес жоқ, жалғыз деп білу". 9. Таһа — Күран Кәрімнің 20-сүресі. Мекеде түскен 135-аят. Мүнда Мүса пайғамбардың хикаялары сөз болған. 10. Чаһар иар — Мүхаммед пайғамбардын төрт досы және пайғамбардан кейінгі атақты төрт халифа. Олар: Абубакир, Ғүмар, Ғүсман, Ғали. Казақтын қисса-хикаяларында бүл есімдер өзіміздің ана тіліміздің ерекшелігіне байланысты сәл өзгеріп: Әбубәкір, Омар, Оспан, Ғали Арыстан (Ғалишер) болып немесе сахабалармен қосылып, "отыз үш мың сахаба, төрт шаһариар" болып та аталады. 11. "Қалу бала" — айтты, деді, жауап берді (олар) 27-түсінікке қараңыз. 12. "Анал-Хақ" — "мен — қүдаймын" деп, Аллаға серік қосу, шәкшүбә келтіру, жаратқанға сенбей, күпірлік ету. Мансүр Халлаж деген адам осындай асқақ, астамшылық білдіріп, көкірегін көкке айдағаны үшін дарға асылған. 13. Лаухұл-Махфуз — алланың қүдіретімен адамдардың тағдыры жазылған тақта. Ахмет Байтүрсынүлы: Каламда лаухүлмахфуз үмытқан ба, Жазбапты бүл орынды көрмесіме: Каңбакпен салмағың тең бүл бір заман, Лаж жоқ жел айдаса ермесіңе. Бүл туралы Қүранның 85-"Әл-Бурж" сүресінің 22-аятында жазылған. 14. Фана Филлаһ — аллаға берілу: Фана филлаһ мақамиға иауқлаштим. 15. "Фазкур уаллаһ касиран" — "Алланы көбірек есіңе ал" деген аят сөзі: Фазкур уаллаһ касиран диб айат келди. 16. "Муту кабла ан тамуту". Хадис. "Өлуден бүрын өліңдер" — қүдайға біржола берілу мағынасында айтылған. 17. "Фалидхаку калилан". Аят. Мәні: "Азырақ күліңдер". 18. "Уа лиабку касиран". Аят. Мағынасы: "Көбірек жылаңдар!" Жалбарыну, жалыну, мінәжат ету. 19. "Ағузу биллаһ... бисмилла" — "Ағузу биллаһи минаш-шайтанир-ражим". Мән-мағынасы: "Шайттанның азғыруынан қашып, аллаға 622


сыйынамын". "Бисмиллаһир-рахманир-раһим". Мәні: "Өте рақымды әрі мейірімді алланыц атымен бастаймын". Қүранды осы бір қасиетті сөздермен бастап оқиды. 20. "Ал-каззабу ла уммати". Пайғамбар сөзі. "Дүние-мүлік үшін біреуді алдап-арбап жанынан кешкен алаяқтар үмбетім емес". 21. Сегіз бейіш — "Сегиз биһишт егаси уилайатли Мұхаммад". Хақ мүсылманға сегіз бейіш бар.і Олар: дариссалам, дарил-хулуд, жаннат фирдус, жаннат нағим, жаннат ғадім, жаннат мағауир, дарил-жалал, бақ ирам (халқымыздың дастан, қисса, ескі жыр, аныздарында "Иранбақ"). Бейіш жеті қат аспанда асылып түрады, оньщ кірпіштері алтын, күмістен, лағыл тастар мен меруерттен жаратылған. Бейіш бағындағы дарақтарда неше түрлі асыл тастар көз жауын алады. Оныц бүтақтары мен жапырақтары тауыс қанатындай қүлпырып, ғажап сүлулығымен таңдандырады. Ал сол бау-бақшаның миуалары бал татып, қанша жесең де таусылмайды. Мүндағы ағаш бүтақтарынан сүттен ақ, балдан тәтті шәрбаттар ағып түрады. Хор қыздары мен ғылмандар дәйім өз қызметінде. 22. Жеті тозақ — "Иети дузах тақат қилмас бир аһига". Жалған дүниеден озған соң адамдар ол дүниеде "Сират" атты қияметтің қыл көпірінен өтеді. Күнәкәрлер тозаққа, бейкүнәләр бейішке бармақ. Тозақ жетеу: біріншісі "Хауна" деп аталады. Ол оттан жаратылған. Бұған намаз оқымағандар, ораза түтпағандар, шариғат үкіміне мойынсүнбағандар кірмекші. Бкіншісі "Лаза" деп аталады. Бүл қүдай тағаланың ғазабынан жаратылыпты, мүнда кісінің қанын соратын алып бақа-шаяндар бар. Осы тозаққа парақор, әділетсіз, тәкаппар әкімдер мен жетім-жесірлерді, жарлы-жақыбайларды жәбірлеп, қорлап-зорлағандар кіреді. Үшіншісі "Сақар" деп аталады. Бүл тозақ кіл сасық нәжістерден жаратылған. Бұған, байлығы мол бола түра, кем-қетіктерге қайырымдылық жасамаған, зекет-ғүшырын бермеген, тапқан-таянғанын беталды ысырап қылып, парақорлыққа, әйелқүмарлыққа, жезөкшелікке сарып қылған кісілер кірмек! Төртіншісі "Сауыр" деп аталады. Бүл тозақ мүздан жаратылған. Осыған мұсылмандардың мал-мүлкін күштеп тартып алғандар, біреудің ақысын жеген, қиянатты көп жасаған әкімдер кіреді. Бесіншісі "Жаһаннам" деп аталады. Бүл желден жаратылған. Бүған зинақорлар, шарапқор адамдар, ата-анасының, көршілерінің көңілін қалдырғандар кіреді. Алтыншысы "Ситджын" деп аталады. Ол көрдей қараңғы, онда жыландар мекендейді. Оған намаз оқыса да, ораза түтпайтын, қүмар ойнап, шариғат әмірін шала-шарпы өтейтіндер кірмекші. Жетінші "Хатма" деп аталады. Ол тас қайнайтын ыстық, азаптозағы баска тозақтардан жүз мың есе көп. Оған аманатқа қиянат қылушылар, бірін бірі сыйламай, үрыс-керіспен өмірін өткізген ерлі-зайыптылар және әйелдердін "нифас" күндері олармен жыныстық қатынаста болғандар, тапқан малын арам жолға сарып қьшғандар кіреді. Бүл тозақтар жеті қат жер астында деп есептелінеді. 623


23. Руз аласт — алғашқы күн, бірінші күн. 24. "Астағфиру уа астағфару". Мағынасы: иманныц шарттары — алладан кешірім сүрау, жалбарыну, тілеу сөзі. 25. "Уанһар уа мин ғасалин мусаффан". Мағынасы: "Балдай тәтті күндері-ай" деген сөз. 26. "Аласту бираббикум"— Алла тағала бүкіл адам баласыныц рухынан: "Мен сендердіц раббыларыц (жаратып-тәрбиелеуші) емеспін бе"— деп сұрағанда, аруактар: "Қалу бала" — "Әрине, сенсін",— деп жауап беріпті. Бүл сөз Күран Кәрімніц 7-Әл-Ағраб" сүресініц 172-аятында айтылған.


г'

«^Г

Қ

КЕЙБІР КІСІ АТТАРЫНА ТҮСІНІК Айып. Айып пайғамбар — Ибраһим пайғамбардың үлы Ысқақтыц нәсілінен. Айыпты алла тағала бақ-дәулет беріп сынаған. Тоқсан үш жыл өмір сүрген, ол Қүранда төрт жерде айтылады. Дәуіт. Дәуіт пайғамбар отыз шамасында ғана патша болды. Қырық жасқа келгенде, пайғамбар болды. Алла тағала оған "Зәбүрді" түсірді. "Зәбүр" — алланың бірлігін, қүдіретін, үлылығын сөйлейтін кітап. Дәуіт аса зор әуезді даусымен оқығанда тыңдаушының жүрегі толқып, ләззатка кенеледі. Аспандағы қүстар да жан даусымен сайрап, тау мен тас, орман да бірге қосылып, үн шығаратын болыпты. Дәуіт темірді қамырша илеген, он саусағынан өнері тамған үста екен. Ол сом темірден соғысқа киетін сауыттар жасайды екен. Сүлеймен — осы Дәуіттің баласы. Дәуіт пайғамбар жүз жасқа келген. Қүран Кәрімде бүл кісінің аты он алты жерде айтылады. Мұса. Мүса пайғамбар жолдан адасып, қайда барарын білмей, дағдарып түрғанда, оған Түр тауы жақтан жанған бір от көрінеді. Мүса пайғамбар осы от көрінген жерге келсе, ғайыптан: — Бй, Мүса! Мен — алламын. Менен басқа қүдірет жоқ, маған тағзым ет,— деген ғайыптан дыбыс естіледі. Осы жағдай оның пайғамбарлығының басы болатын. Мүса пайғамбар жүз жастан асып барып қайтыс болды. Онын есімі Қүранда жүз отыз алты жерде айтылады. Ілияс. Ілияс — Ысырайыл үрпақтарының пайғамбары. Бүл кісінің есімі Қүранда әнғам сүресінде бір орында, сафат сүресінде екі рет — барлығы үш орында айтылады. Ілиястың "Бағылабақ" атты жерге пайғамбар болғандығы, сол елдің "Бағыл" деген бүты болғаны айтылады. Ілияс мүндағы адамдарды бүтқа табынудан тиып, бір аллаға ғибадат етуге шақырғаны түсіндіріліп, баяндалады. Мақсұт Шафиғи, Сәрсенбі Дәуіт.

40—2321

625


626


СӨЗДІК

А б а д (п.) — елді мекен, бай, берекелі, думанды жер. А х к а р (а.) — үпіқын, жалын, алау. А д һ а м (п.) — қара, кара түс. "Адһам болуб иер астиға кирдим мана". Адһам (атам аты). А р р а (п.) —ара (ағаш кесетін қүрал, аспап). Текісте берілу, өзін өзі үмыту, яғни есінен танғанша жалбарыну мағынасында қолданылған. А р и ғ — ара (бал арасы), таза, сап, арық, канал, бүлақ, бастау. Фонтан. "Ариғ зат" — таза зат, асыл тек. А з а р (п.) — азап, жәбір, жәбірлеу, ренжіту, көңілін қалдыру. А с т а н а (п.) — Сарай (патша сарайы). Есік, қақпа. Астана, орталық. Касиетті қабір (мола), қулшылық ететін орын. "Астанасын иастанибан изин өптим". А с р а р (а.) — сыр, қүпия, жасырын. А с а й ш (п.) — тынығу, демалу, тыныштық. А ғ м а (а.) — соқыр, кор соқыр. А ф а қ (п.) — алем, жер жүзі, жарық дүние. А ф с а н а (п.) — аңыз, әцгіме, миф, фантазия. А ф с у с (п.) — өкініш, өкіну, тәубеге келу. А й а т (а.) — нышан, белгі, таңба, қүбылыс, көрініс, керемет, ғажайып. Қүран сүрелеріндегі белгілі бір ойды, мағынаны білдіретін қысқа қайырымды сөздер (сөйлемдер) аят деп аталады. Аяттар, сондайақ, мәлім бір оқиғаның мазмүнын баяндайтын қисса-хикая болып та кетеді. Күранда 114 сүре, 6236 аят бар. Қүранның аяты — қүдайдың сөзі деп есептелінеді. А г а һ (п.) — ескерту, ескертіп кою, күні бүрын хабарлау. А һ а н а т (п.) — корлау, кемсіту. 40* 627


А ж и р (а.) — құн, ақы, ақы төлеу, сыйлық беру. А з а л (а.) — алғаш, әу баста, бастан, ежелден. А л ә м (а.) — ауру, қамығу, қапа, реніш, күйініш. А л у и д а ғ (а.) — қоштасу, айрылысу. Ә һ и л (а.) — ел-жүрт, қауым, түрғындар. Діни ұғым бойынша адамзат қауымын бірнеше топқа бөліп, оларды: "әһли дүние" — тек осы дүниенің қызығына ғана беріліп, о дүниені ойламайтындар, "әһли ғұқба" — о дүниені мойындап, өмірін жалбарынумен өткізіп, күнә істеуден тиылған адамдар, "әһли илаһ" — дүние қызығынан баз кешіп, хақ жолына біржолата түскен адамдар, "Әһли нар" — тозаққа түсуге бұйрылған адамдар деп атаған.

Б Б а б (а.) — есік, тарау, атақ. Орта Азияда аты шыққан бір бөлім дәруіштерге берілген атақ. Б а х а й а (п.) — қарапайым, сыпайы, әдепті, ұяты бар адам. Б а р а н (п.) — жаңбыр, нөсер, сел, тасқын. Б а р а т (п.) — мақтау қағазы, куәлік, құжат. "Хат барат қолға алған ол азадим". Б а р г а һ (п.) — кұзыр, патшалық атақ. Б а з (п.) — жаңадан, қайтадан, тағы, жане, тағы да. Б а т ы л (а.) — бос, пайдасыз, өтірік, қате. Б а ғ с (а.) — себеп, сылтау. Б а т ы н (а.) — іші, ішкі дүние, көңіл, сыр, жасырын. Б а д (п.) — жаман, әдепсіз, мейірімсіз, қас, өш. Б а д к а р д а р (п.) — жаман, жаман мінез, нашар адам. Б у р а қ (п.) — өткір, жүйрік. Пырақ. Діни аңызда Мұхаммед пайғамбарды ғарышқа алып ұшқан атты осылай атаған. Б р и а н (п.) — күю, жану, өртену. Б а р а һ н а (п.) — жалаңаш, тыр жалаңаш, тақыр. Б а з р а г (п.) — үлкен, ұлы, ұлылар, ұлы адамдар. Б а һ р а (п.) — несібі, үлесі, кіріс, пайда. Б и ж а (п.) — орынсыз, қисынсыз, мағынасыз, әдепсіз, ұят. 628


Б Б Б Б Б Б

и ч у н (п.) — теңдесе алмайтын, текдесі жоқ, тамаша. и х а д (п.) — шексіз. и х у д (п.) — жігерсіз, жасық, ессіз, зая, босқа, текке. и д а р (п.) — үйықтай алмау, көз ілмеу. и д а р д (п.) — аурусыз, шалағай, аңқау, бейқам. и д а м (п.) — алаңсыз болу. "Бидам болуб иер астиға кирдим ма-

на". Б и м а р (п.) — ауру, сырқат, денсаулығы нашар адам. Б и н а (а.) — көзі өткір, көреген адам. "Латиф айтса бирур дида-и бина-и Мүхаммед". Б и н а у а (п.) — жарлы, кедей, қайыршы, мүсәпір. Б у н и а д (п.) — негіз, тірек, басы, басталуы.

Г Г а һ и (п.) — кей кезде, кейбір уақытта, анда-санда. Г а з а р (п.) — өту, жүру, асу, өткел. "Әлуидағ диб бу ғаламдин газар қилди". Г а д а (п.) — кедей, қайыршы, тіленші. Г и р а һ (п.) — түйін, тізбек, қиын, қиыншылық. Г а л и м (п.) — кілем, палас, төсеніш. Г р и а н (п.) — жылау, еніреу, көз жасын бүлау. Г у м р а һ (п.) — алжасқан, адасқан, бүзылған, азған. Г у и а (п.) — сияқты, секілді, үксас. Г и а һ (п.) — шөп, өсімдік, қияқ.

Ғ Ғ а ж и з (а.) — әлсіз, күшсіз. Ғ а р а т (а.) — тонау, талау, тартып алу. Ғ а р а с а т (а.) — мүсылман аңызы бойынша ол дүниеде адамдарды жазалайтын күні жиналатын орын, сот алаңы. 629


Ғ а р ш (а.) — аспан, ғарыш, тақ, патша, тағы. Ғ а р ф (а.) — білгір, дана, данышпан, мағлүматы мол адам. Ғ а з а (а.) — тағам, дәм, азық. Ғ а с и (а.) — күнәкәр, күнәлі, бағынбайтын, бас имейтін. Ғ а т а (а.) — сый, сыйлық. Ғ а ф а р (а.) — қүдайдың элитеті. Ғ а ф и л (а.) — надан, қараңғы, ештеңеден хабары жоқ. Ғ а ф л а т (а.) — надандық, қараңғылық, сауатсыз, ынтасыздық. Ғ а к а б а т (а.) — соңы, ақыры, істің соңы, нәтижесі, зардабы. Ғ а л а м (а.) — әлем, жер жүзі, дүние жүзі. Ғ а л а й қ (а.) — байланыс, қарым-қатынас, қатыстылық, мүдделі, кызығу, қүштар болу. Ғ а л и м (а.) — ғалым, оқымысты, ғүлама. Ғ а л и и н (а.) — үжмақ, бейіш. "Рухин алиб ғалиинға киргуздилар". Ғ а м (а.) — қам, қайғы, уайым, қасірет, қапа, реніш. Ғ а м м (а.) — жай, қарапайым, көпшілік халық. "Дана қилур һәм хас қилур көб ғамиларни". Ғ а м м а м а (а.) — салде. Ғ а м н а к (п.) — қайғылы, дерті қатты. Ғ а м к и н (п.) — қайғылы, дерті қатты. Ғ а н и м (п.) — қас, жау, қарсы болу, олжа, үлес. "Хақни айтқан даруишларге ғаним болди". Ғ а у у а с (а.) — сүңгуір, су түбінде жүмыс істейтін адамдар. "Махаббатни дариясида ғаууас болуб". Ғ а у с (а.) — жәрдем, жәрдемші. Ғ а у ғ а (п.) — айғай-үйғай, талас-тартыс, шу көтеру. Ғ а й а л (а.) — әйел, әйелі, үй іші, отбасы. Ғ а й а н (а.) — анық, айқын, аян. Ғ а й н (а.) — көз, көзі, істің мәні, маңызы, бүлақ, негізі. Ғ у р б а т (а.) — кезбе, бөгде, жат, бөтен. Ғ у р қ а б (п.) — түпсіз, терең, түңғиық, пәлекет. "Ғурқаб болуб ғысиян ичра калдим мана". Ғ у з у р (а.) — сылтау, себеп, бағана, кешірім, рүқсат ету. Ғ у қ а б а (а.) — қауіп-қатер, дағдарыс, бір істің ауыр зардабы, нәтижесі, ауыртпалығы. "Тариқатни иолларини ғүқабасы көп". 630


Ғ у қ 6 а (а.) — о дүние, қиямет күні, жаза. "Дуния ғүқба харам қилиб тифтим". Ғ у л а м (а.) — қүлдар, қызметшілер. Мүсылман акызы бойынша о дүниедегілерге (аруақтарга) қызмет ететін еркек нөкерлер. Ғ у л ғ у л (п.) — айғай, шу, абыржу, әбігер болу, сыбыр-күбір, іштен сөйлеу. Ғ р и а н (п.) — жалаңаш, тыр жалаңаш, ашылған, ашык, бүркенішсіз. Ғ и з з а т (а.) — күш, қүдірет, ізет, қүрмет. Ғ и ш (а.) — рақат өмір, көңілді түрмыс. Ғишрат (а.) — ләззат, рақат, көцілді, қуанышты. "Ғиш уа ғишрат" — сауық-сайран қүрып, рақат өмір кешу. Ғ и а с (а.) — жәрдем етушілер, көмек берушілер. Ғ ы с и а н (а.) — бүлік, буырқану, қорқыныш, үрей. Ғ ы л м а н (а.) — қүл, малай, қызметші. "Ғулам" сөзінін жекешесі. "Хор уа ғылман" — хор қыздары мен еркек (жігіт) нәкерлер. Ғ и н у а н (а.) — мекен-жай, атақ, дәреже.

д Д а (ун) (а.) — ауру, сырқат. Д а б т (а.) — қатал, қатаң, ауыр, тар, қысылтаяң, қиын-қыстау. "Ушбу иолни дабт айлаган саруар кирак". Д а д (п.) — аділет, туралық, өтініш, тілек, жан даусы. Д а д у а ф а р и я д (п.) — зар жылау, зар еціреу, жан даусын шығарып жылау. Д а р (п.) — кақпа, есік, дар ағашы. Д а р а б а (а.) — үру, соғу, қағу. Д а р б а н (п.) — күзетші, қарауыл. Д а р г а һ (п.) — қақпа, есік, үлы адамдар, билеушілер түратын үйдін кақпасы, қүдайға сыйыну мағынасы да бар. Д а с т а р (п.) — сәлде. Д а ғ (п.) — дақ, жара, таңба. Д а ғ у а (а.) — дау-дамай, талас, керіс, төбелес. 631


Д а ғ и ф (а.) — әлсіз, қуатсыз, күші жоқ. Д а л а л (а.) — адасу, алжасу, жоқ болу, өлу. Д а м (п.) — тұзақ, тор, қақпан, айла-амал. Д а м а д и (п.) — күйеу, күйеу бала. "Хақ расулни дамади динимизни буниади". Д а м и н (п.) — етек, етегі, киімнін, етегі. "Дамин кисмек" — етегін кесу, яғни айрылысу, қол үзу мағынасында. "Дамин кисиб һамма аһил ғалайқдин". Д а н а (п.) — дән, ұрық, дана, бір дана, он дана. Текісте "көзіме көрінбеді" деген мағынада қолданылған. "Ики ғалам көзларимға хашхаш дана". Д а й а ғ (а.) — зая болу, жоғалу, бүзылу, бүліну. Д и д (п.) — көру, бақьиау, шолу, көрініс, көз қарас. Д и д а (п.) — көз, қарашық. Д и д а р т а л а б (п.) талаб — а./ құдайдың жүзін көруге талаптану, соны іздеу. "Сөзни айдим һар ким болса дидар талаб". Д и л б а н д а (п.) — қымбатты, сүйікті. Д и л а з а р (п.) — көңіл қалдыру, ренжіту, мейірімсіз, рақымсыз. Д у р (п.) — інжу, маржан. Д у р д а н а (п.) — ерке, сүйкімді. Д у р у д (п.) — сәлем беру, ізет ету, мадақтау. Д у т а (п.) — бүгілу, иілу, бүктетілу. "Злихадик қаддин дута қилдургали". Д у ш у а р (п.) — қиын, ауыр, мүшкіл, қатерлі. "Такаббарни дозах ичра хали душуар". Д у н (п.) — төмен, аласа, кем. "Құл Хожа Ахмад дун аһлидин бил ирмес ол". Д у н и а п а р а с т (п.) — дүниеқор, дүниеқоныз, дүниенің соңына түсіп, құдайды ұмыту.

Ж Ж а (п.) — орын, мекен, орналасу, мекендену. "Хас ғишқини көкіл ичра жа айласа". Ж а б а р (а.) — алланың сипаты. Жапар құдай. 632


Ж а р (а.) — жар салу, айғайлау, көрші. Ж а ф и (а.) — катыгез, қайырымсыз, мейірімсіз. "Ғаси жафи умматларни халин сурдим". Ж а л е (п.) — жас, көз жасы, шык, қырау, нөсер. Ж а м (п.) — тостаған, шарап қүйып ішетін ыдыс. "Жам шарап қолға алиб тоя ичтим". Ж а н а н (п.) — сүйікті. Ж а н а н а (п.) — сүйікті. Ж а н б а ш (п.) — қимыл, қозғалыс, әрекет. Ж а у а н (п.) — жас, балғын, жас жігіт, боз бала, жас ағаш. Ж а у и д а н (п.) — мәңгі, дайым. Ж а з б (п.) — жүлу, жалмау, обу. "Жазб жунан ғаламиға бармагунча". Ж а һ и л (а.) — надан, қараңғы, хабарсыз. Қүдайды танымайтындар. Ж а л л а д (а.) — жендет, жауыз, рақымсыз. Жалалат (а.) — даңқты, үлы, салтанатты, қүдіретті. Ж у д а (п.) — айрылу, бөліну, бөлектену, жеке-дара болу. Ж у р ғ а (а.) — жүтым, бір жүтым сусын. Журум (а.) — күнә, қылмыс. Ж у ш (п.) — қүмар, қүмарту, толқу, қобалжу, қайнап-тасу. Ж у л а н (а.) — жүру, жай жүру, кезу, серуендеу. "Мағрифатни майданида жулан қилдим". Ж у л и д а м у (п.) — үйпалақтанған шаш. "Диуана-и жулидаму хақни табкан". Ж у н у н (а.) — естен тану, естен адасу, есалаңдық, ақылсыздық. Ж у һ у д (а.) — еврей, еврей қауымы. Ж у м л а (а.) — бәрі, барлығы, жиыны. Ж и ф а (а.) — өлі, өлген, жансыз, жәбір-жапа, қайғы-қасірет, опасыз, зүлым. "Расул дуниа жифа деді қодум мана". Ж и л у а (а.) — сыр-сымбат, сүлулық, көрініс. Ж и н д а (іі.) — жыртық, жамау киімдер. "Жиндалари игинде, ғасалари илкинда". 633


3 3 а б а р (п.) — үсті, жоғары, жоғарғы бөлігі. 3 а қ қ у м (а.) — діни аныз бойынша тозақта болатын тозақ ағашы. Оныц жемісін тозаққа түскендерге жегізеді екен. 3 а к и р (а.) — зікірші, зікір салушы, қүдайға жалбарыну. 3 а м з а м (а.)-— зәмзәм, Мекедегі қасиетті су. 3 а у а л (а.) — жоғалу, өлу, бату, күннің батуы. 3 а у ы қ (а.) — зауық, зауқы, көңілді, қуанышты, әсем, көркем. 3 а һ и д (а.) — аскет, тақуа, дуана, дүниеден безген адам, дәруіш. 3 а һ и р (а.) — ашық, анық, айқын, көрініс, сырт көрінісі, жалғрн, өтірік. "Заһир софи батин ичра ирмес садық". 3 а һ а р (а.) — у, ашу-ыза. 3 а й л (а.) — біту, таусылу, қүрып кету, жойылу, жоғалу. 3 у л ф (а.) — бүйра, бүйра шаш. З у һ д (а.) —безу, дүниеден безу, тәркі дүние, дүниені тәрік ету. 3 и н һ а р (а.) — асте, ешқашанда, түбегейлі, мүлде. "Аруахиддин медет тилеб оқуң зинһар". 3 и и д (а.) — көп, артық. 3 и р (п.) — асты, төмен, төменгі бөлігі. "Зир уа забар" — сөзбе сөз мағынасы: асты және үсті. Текісте бүл сөз нәпсіге қаратылған, нәпсінің асты-үстіне келуі, яғни тыйылуы мағынасында. "Қаһһар игем нафсимни қил зир уа забар". 3 и к и р (а.) — еске алу, еске сақтау, зікір, зікір салу. Сопылардың Алланы еске алып, жалбарынуы. Зікір жүрекпен (көңіл), сөзбен және дене қимылы арқылы — үш түрлі жолмен орындалады.

И И а р (п.) — жар, ғашық, сүйгені, жақын, дос. И а р а қ (п.) — қару-жарақ, жарақ. Иаздан (п.) — қүдайдың аты, игілік тәцірісі. И а қ и н (а.) — шындық, шын, далдік, дәл, сенім. иақин"— күдай туралы шындық. И а к т а (п.) — бір, бірден-бір. 634

"Хаққүл


И ж а б а т (а.) — кабылдау, қанағаттану, разы болу. И а к л и г — сияқты, сондай. "Шибли иацлиғ симағ уруб жандин кичтим". И ж а з а т (а.) — рұқсат, рұқсат ету, жол қою, мақұлдау. И х р а қ (а.) — жағу, «ртеу. И х с а н (а.) — қайырымдылық, мейірімділік, жақсылық ету. И з а (а.) — азап, өкіну, ренжу, опық жеу. И з а т (а.) — жаратушы, ие. И с и е — пайдасыз, бос. "Исие ғумир" — босқа өткен, пайдасыз өмір. "Исиз ғумрим арман бірлан өтар достлар". И л һ а м (а.) — рухтану, жігерлену, шабыттану, қайраттану. И н ғ а м (а.) — ризық, несібе, ырыс. И м а (а.) — ишара, ым, тұспал.

К К а һ и (п.) — сары, сарғаю, сабан түсті. "Каһи иузи сарғайб каһи иолида ғариб". К а й и л (а.) — жалқау, ынтасыз. К а з з а б (а.) — жалған, өтірік, етірік сөйлейтін, кезеп. К а д а (п.) — үй, баспана, пана. К а р (п.) — іс, жұмыс. К а р (п.) — күш, қуат, құдірет, керен, санырау. К а р р а т (а.) — қайталау, қайта-қайта, бірнеше рет. К а р и м (а.) — қасиет, қасиетті. К а р к а с (а.) — аңыздағы қүстық аты, тазқара. К а ф (а.) — алақан, шеңгел, уыс. К а у л а — іздеу, жинау мағынасында. "Мустафадик елни кезиб иетим каула". К а м а р (п.) — белбеу, кемер белбеу. К а м и н а (п.) — кем, кемістік, ақау, жетіспеу. К у л ф а т (а.) — зиян, зақымет, қиыншылық, қиын хал, қиын жағдай, кедергі. 635


К у л б а р и — дорба, қалта, сөмке, қапшық (ақиш салатын). "Өзини шейх алур кулбари холи" ("Свмкесі бос, ақшасы жок," деген магынада). К у н а — күнә. "Куна дарди кисал қилди бимар болдим". К у р (п.) — соқыр, көр соқыр. К у р с и (а.) — орын, орындық, тақ, тағы. К и р а (п.) — жалдау, жалға алу, кіреге алу. К и ф а я т (а.) — ақыры, соцы. К и а һ (п.) — өсімдік, шөп, қияқ.

Қ а б и з (а.) — алушы, алғыш, жан алғыш Әзірейіл періште. "Қабие келиб Арслан бабам жанин алди". Қ а р у н (а.) — Күран туралы хикаяларда аталатын бай әрі сараң адам. Қазақ ертегілеріндегі сараң байлардың образы — Қарынбай. Қ а л (а.) — сөз. Қ а н и ғ (а.) — қанағаттану, разы болу. Қ а й м (а.) — тік түру, намазға түру. Қ а д (а.) — бой, бойы. Қ а т р а (а.) — тамшы, бір тамшы су. Қ а с а д (а.) — мақсат, ниет, ой. Қалтақ — әдепсіз, үятсыз. Қамуғ — дүние малы, дүние мүлкі, дүниеқоңыз мағынасында. "Қамуғ дуниа иғқанларни уаллаһ көрдим". Қ а һ қ а һ — қарқ-карқ күлкі. Қ у р б а (а.) — туыс-туған, жақын, жақын адам. Қ у с у р (а.) — сарай, патша сарайы. К о р и — күш-қуат, кор, қоры.

Л Л а (а.) — жоқ, емес. "Лала болдим"— бос қалдым, қүр қалдым, ештеием жоқ. "Нам уа нишан масих қалмади лала болдим". 636


Л а ф (п.) — мақтану, бөсу, көпірме сөз сөйлеу. Л а м а к а н (а.) — мекенсіз, үйі жок, орны жоқ. Алланьщ теңеуі. Жасаған. құдай. Л а б и (п.) — ерін, ерні. Л а х а д (а.) — қабір, көр. Л а х з а (а.) — қас қағым сәт, лезде, дереу, бір демде. Л а р з а н (п.) — дірілдеу, қалтырау. Л а ш к е р (п.) — әскер, жасақ. Л а ғ и л (п.) — жақұт. "Лағил лаби жанбаш қилиб аиди муни". Л а ғ й н (а.) — малғұн, лағнет, алланың рақымынан мақұрым болған. Лақа (а.) — көрісу, дидарласу, кездесу, жүздесу. Л а қ а — лақа, балықтыц түрі. "Ағзи ачуқ нафси улуқ мислу лақа". Л а н г и р (п.) — якорь, зәкір, пакырларға (мусәпірлерге) тамақ үлестіретін жер. "Лангар токуб билин басиб яничтим мана". Л а у х (а.) — тақта, жазу жазатын тақта. Л а у х, махфуз — алланың құдіретімен адамдардың болашақ тағдыры жазылған тақта. Бұл туралы Құранның 85-"Әл-Буруж" сүресінің 22-аятында жазылған. Л у т ф (а.) — ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық, несібе, нәсіп. Л у ч (п.) — қисық, қиғаш, қыли, қыли көз.

М М а т а м (а.) — қайғыру, аза тұту. М а т а ғ (а.) — зат, тауар, бұйым. М а х з и р (а.) — хабаршы, "Фардус атлиғ жаннатдин махзир келДИ".

М а х ш а р (а.) — мұсылман акызы бойынша адамдардың ол дүниеде жаза күніне жиналатын орны. Мақшар күні. М а х р у м (а.) — құр қалу, мақұрым болу. М а р д а н (п.) — ер, ерлік, жомарт, батыл. М а д а м (а.) — әрдайым, әрқашан. 637


М а р һ а м (а.) — дауа, лаж, дәнекер. "Марһам болуб чин дарликка дауа болғил". М а ғ р и ф а т (а.) — сауаттану, ағару, ғылым, білім. Заттың асілін, негізін білу, түсіну. М а Р и з (п.) — дін, үрық, негіз; ми, ақыл. М а қ а м (а.) — әуен, үн, мақам, сопылардың жиналып зікір айтуы, зікір салатын орын. Мақамныц сөзбе-сөз мағынасы — тік тұрған орын, жер. М а н и ғ (а.) — шектеу, тыйым салу. М а н с у х (а.) — күшін жою, доғару. М а н з у р (а.) — мақсат, ой-арман. М а н а н д (п.) — көмекші сөз: сияқты, секілді, ұқсас (дай, дей). М а л а м а т (а.) — айыптау, кінәлау, мін тағу, сөгу, ұрысу. М а л у л (а.) — көңілсіз, ренжу, қынжылу, қамығу, қайғыру. М а л к (а.) — патша, патшалық, ел, әлем, періште, қүдайдың нұрдан жаратқан мақлүғы. М а л а й к (а.) — періштелер. М а у л а , м а у л и м (а.) — молда, мәртебелі, тақсыр. Әзірет Әлінің теңеу аты. М а у а д д а т (а.) — достық, адалдық, шын көңіл, ниет. М а й л (а.) — бейім, бейімделу, бағытталу, тілек, ниет. М а й (п.) — шарап. М у б т а л а (а.) — душар болу, бір нәрсеге үшырау, жолығу, азап шегу. М у ж т а һ и д (а.) — ыждағат, ынта, ықылас. Мужтаһидтер — дін заңына жетік шейттік оқымысты-заңгерлер. М у х а р р а м (а.) — мухаррам, мүсылманша бірінші ай. М у р а у у а т (а.) — қайырымды, мейірімді, жомарт, адамгершілік, адамшылық. М у р ш и д (а.) — басшы, бастаушы, жол көрсетуші. Шейх. М у р д а р (а.) — елі, өлік, елімтік. М у р и д (а.) — жолын қуушы, шәкірт. М у с т а ж а б (а.) — қабылданған, бекітілген, қанағаттандырылған. М у ш а һ и д (а.) — куә, көзбен көрген. М у ш т а қ (а.) — аңсау, қүмарлық, шабыт, шөлдеген. М у ш р и к (а.) — пүтка табынушы. 638


М у ғ а н (п.) — отқа табынушы, отқа сыйынушы. М у з т а р (а.) — ауыр жағдайға тап болушы, шарасыз қалу. М у ғ ж и з а (а.) — керемет, ғажайып, кездейсоқтық. М у қ а б ы л (а.) — қарсы болу, қарсылық, қарама-қарсы. М у қ т а д а (а.) — басшы, бастаушы, көссм. Муаддаб (а.) — тәрбиелі, сыпайы, әдепті. М у 'м и н (а.) — ісләм дініне сенуші, мүсылман. М у н а ф и қ (а.) — екіжүзді, опасыз, залым. М у н к а р (а.) — қабірде өлілерден сүрак алатын екі періштенің біреуінің аты. Екіншісініқ аты — накир. Қазақша нәңкүр деп айтылады. "Мүңкүр, нәикүр". М у һ и м (а.) — мақызды, басты мәселелер. М у һ л а т (а.) — уакыт, мезгіл, үзіліс, тыныстау, демалу. Муиассар (а.) — жүзеге асу, нәтижеге жету, қолға келтіру, ие болу. М у и, м о й (п.) — шаш. М и с л (а.) — мысалы, сияқты.

Н Н а у м и д , н о у м и д (п.) — үмітсіз, үмітінен айрылған, түңілген. Н а с (а.) — адам, кісі, халық. Н а р (а.) — от, тозақ оты. Н а р с а қ а р (а.) — тозақ оты, бесінші қабаттағы тозақ оты. Н а ж и н с (п.) — тексіз, бір текті емес, әр текті, шата. Н а с и х (а.) — насихат, үгіт, ақыл-кецес. Н а з ы р (а.) — бақылаушы, басқарушы, міністір. Н а з а р (а.) — қарау, көз салу, назар аудару. Н а ғ а һ а н (п.) — кенеттен, кездейсоқ. Н а л а н (п.) — зарлау, қақсау, еқіреу, шағыну. Н а л е (п.) — зарлау, қақсау, жылау. Н а м (п.) — аты, атағы, есімі. Н а м - н и ш а н (п.) — атақ-даққы, абыройы. Н а м а (п.) — хат, шығарма, жинақ, кітап, жолдама. Н а м а р д (п.) — жігерсіз, жасық, ез, қорқақ. 639


Н а с р (а.) — сөз, шешен сөз. Н а д а м а т (а.) — өкіну, опық жеу, тәубаға келу. Н а ғ р а (а.) — өкіру, боздау, өкіріп жылау, айғайлау, бақыру. Н а ф а с (а.) — ауа, дем алу, дем шығару. Н а ф с (а.) — нәпсі, көніл, ниет, адамның ішкі дүниесі, ой дүниесі, тілегі, арманы, құмарлығы, нәпсі қүмар. Н у с р а т (а.) — жеңіс, олжа, табыс, көмек, жәрдем. Алланың пенделеріне көмегі, рақымы. Н и я з (п.) — сый, сыйлық, сауға, өтініш, тілек, қажет, уағда. Н и д а (а.) — шақыру, жар салу, жариялау, үран. Н и ғ м е т (а.) — ризық, ырыс, игілік.

У, О, Ү, Ү У а (п.) — ашық. "Уа айласа" — ашу, ашпақ. У а ш у (п.) — ашылу, тарқатылу. "Уашуқа диб әзин билмай иурар достлар". У а х а с р а т а (п.) — уа, жалған! О, қүдірет! У а п а , у а л е (п.) — сағым, бүлдыр, бүлдырау, елес, алдамшы көрініс. У а ф а (а.) — опа, сөзінде түру, уағдасына адал болу, сенім, адалдық. У а ж д (а.) — қуаныш, шаттық, түрмыс, болмыс, бар болу. У а х и (а.)—үн, дыбыс, дауыс (күдайдың), хабар, хабарлау, үғындыру, көндіру; мүсылмандардың үғымында, алла тағаланың жебірейіл періште арқылы пайғамбарға жіберген хабарлары, жарлықтары. Мүхаммед пайғамбардың өзіне қырык жасында уахи келген деп қарайды. У а х д а т (а.) — бір, жалғыз, бірден-бір. Қүдайдың барлығына, бірлігіне сену. У а с и ф (а.) — суреттеу, сипаттау. У а с ы л (а.) — байланыстырушы, жалғаушы, дәнекер, жетуші. У а л и (а.) — қамқоршы, сүйеуші, жақын, туыс, қасиетті, әулие. У а һ һ а б (а.) — жомарт, кең, қолы ашық. Қүдайдың теңеуі. У а һ м , у а һ м и (а.) — күдік, үрей, қорқыныш, ой-қиял. 640


У л ф а т (а.) — дос, достық қарым-қатынас, жақын болу, ілтипатты болу. У м м а т (а.) — Мүхаммед пайғамбардыц жолын қуушылар, үмбет, ұлт, халық. У ж у д (а.) — болмыс, түрмыс, бар болу. У и р д (а.) — намаз оқу, дүға оқу. Кұранның аяттарын әрдайым қайталап оқу. У и р а н (п.) — ойран, ойран болған, күл-талқаны шыққан. У и л (а.) — қайғы-қасірет, өкініш, бақытсыздық.

П П а й, п а (п.) — үлесі, бөлігі, серік, әріптес, аяқ, аяғы. П а с (п.) — күзетші, қарауьШі бақылау, қорғау. П а с т һ и м м а т (п.) — уақ-түйекшіл, үсақ-түйек, үсақ. П а й е (п.) — саты, баспалдақ, дәреже, үйлесім, үйқас (өлец қүрылысыныц үйқасы). П а й у а н д (п.) — дәнекер, байланыстырушы, бірлестіруші, туыстық қатынас. П а р т у (п.) — нүр, сәуле, жарық. П а х у (п.) — қойма, қамба. П а р а с т (п.) — берілу, өте жақсы көру, бас ию, табыну, санау, есептеу. П а р у а з (п.) — үшу, самғау, шарықтау, қалқу. П а р у а р д и г а р (п.) — жаратушы, хақ, қүдай. П а н а һ (п.) — пана, қорған, қорғаушы. П а н д (п.) — ақыл-кецес, өсиет, уағыз. П а й а м (п.) — хабар, хабары, хабарлау. П у х т а (п.) — пісіп-жетілген, піскен, мықты, мамық. П у р а б (п.) — сулы, суы мол. Текісте "көзі бұлдырады" деген мағынада колданылған. П у р ғ а м , п у р ғ у с с а (п.) — қайғы, мүц, шер. П у р н а м (п.) — дымқыл, ылғал, көздіц жасы. 41—2321

641


П у ч (п.) — бос, бекер, құр, мәнсіз, мағынасыз, пайдасыз, нәтижесіз. П у с т (п.) — қабық, сыртқы қабығы, тері, терісі. П и р (п.) — карт, ақсақал, пір. П и р м у ғ а н (п.) — басшы, кесем, пір. П и ш ғ а һ (п.) — күрметті орын, сарай, патша сарайы. П и к а н (п.) — үшкір, еткір, найзанык үшы, жебе, найза. П и м а н а (п.) — мөлшер, өлшем, шама, сүйық затты өлшейтін ыдыс. П и н һ а н (п.) — онаша, қүпия, жасырын.

Р Р а б а б (п.) — музыка аспабы. Р а х и а (а.) — саяхатшы, жолаушы. Раһинма (а.) — бастаушы, жол көрсетуші. Р а һ (п.) — жол. Р а һ а (п.) — азат етілген, қүтылған, қүтқарылған. Р а һ з а н (п.) — математикалық мандегі қию мағынасын білдіреді. Текісте "қағида, ереже" мағынасында. "Ол мақамни иолларини раһзани бар". Р а ш у а т (п.) — пара, пара алу. Р а ф и қ (а.) — жолдас, дос, серік. Р а қ и ф (а.) — бәсекелес, бәсекеші, бақталас, жарыстас. Р а г (п.) — тамыр, қан тамыры, қан жолдары. Р а у а н (п.) — кеткен, бара жатқан, ағып жатқан, ағатын, жатық, бірқалыпты, рух, өмір. Р а у ш (а.) — әдіс, амал, жол, сияқты, солай. Рауда (а.) — бейіш, үжмақ, бейіш бағы. Р у з (п.) — күн, күндіз. Р у з ы (п.) — нәсіп, несібе, үлес. Р у з а н (п.) — санылау, тесік, сәуле, нышан, үміт. "Малайклар тикрасида рузан қойғай". Русуа (п.) — қадірсіз, инабатсыз, рәсуа. 642


Р у (п.) — бет, жүз, адамныц жүзі. "Чин ғашиқни ранг уа туин саман қилур". Р у ъ и а т (а.) — көру, қарау, көрсету. Р и а (а.) — екіжүзділік, опасыз. Р и у а и а т (а.) — ацыз, әцгіме, хикая. Р и у а ж (а.) — врлеу, гүлдеу, даму, жандану. Р и а д а т (а.) — қүлшылық ету, нәпсіні тыйып, күдай жолына түсу. Р и з у а н (а.) — қанағаттану, риза болу, бейіштің есігін күзетуші періште.

С С а (п.) — (көмекші сөз) қатысты, сияқты, мысалы, "Манзур талап зулф саман са-и Мухаммад". С а б а қ (а.) — сабақ. С а б з (п.) — піспеген, шала, шикі, балауса, көк, сабіз. С а т а р (а.) — күдайдыц тенеуі. Жаратушы, қамқоршы. "Иол биргучи Рахман рахим Ғафар-Сатар". С а х а у а т (а.) — жомарт, жомарттық, кец пейіл. С а х а р (а.) — тац сәрі, тац атардыц алдындағы уақыт. С а д а (а.) — дауыс, үн, айғай-шу, шуыл. С а д ы қ (а.) — дүрыс, шын, шындық, анық, ашық. С а р ф (а.) — жүмсау, түтыну, шығын, зиян. С а р р а ф (а.) — қымбат бүйымдарды, асыл тастарды алып сатушы, алыпсатар, айырбастаушы. С а р у а р (п.) — басшы, бастаушы, көсем, ие. С а р м а с т (п.) — мас, мас адамдай, кейіп, көцілді, қуанышты. С а ф д а р (п.) — ер, ержүрек, батыр. С а к а р (а.) — тозақтыц аты. Жеті қат тозактыц бірі. "Сасық нәжістен жаратылған" делінеді. С а л (п.) — жыл. "Сал һижра" — хижра жылы, жас, жасы. С а л а х (а.) — ақылды, салауатты, кайырымды. С а л и н (а.) — Мүхаммед пайғамбарды айтып отыр. "Хак уа салин тилагаңдар түни-күни". 41* 643


С а л и м (а.) — сау, дені сау, бүтін, дүрыс. С а м а д (а.) — мәцгі, мөңгі өлмейтін. Алла, жаратушы. С а м а ғ (а.) — есту, тыцдау. С а м и ғ (а.) — тыңдаушы, естуші, оқушы (тывдаушы). С а м а н (п.) — сабан, сабан түсті, сарғаю, солу. С а н а (а.) — мақтау, мадақтау. "Ким умматидүр хамду уа сана тинмайн айтур". С а у а (а.) — (көмекші сөз) ...басқа, -дан, -ден. С а у у а м (п.) — үшінші, үштен бірі. "Саууами болмай иалғуз өзин суйса болмас". С а й м (а.) — ораза үстау, аузын бекіту. С а й д (а.) — аулау, аң аулау, олжа. С а и а д (а.) — ацшы, аңшылық етуші, саят, саятшы. С у б х а н (а.) — таза, пәк, мақтау, мадақтау. "Субхан алла" — алла барлық нәрседен үлы, пак. С у б х (а.) — таң, таңсэрі. С у б х с а д ы қ (а.) — таң шапағы. С у б х д а м (а.) — таңертең, таң атқан уақыт. С у д (п.) — пайда, кіріс, үлес. С у р (п.) — қонақ асы, той, қызып түс, ат, қашыр. С у ф р а (п.) — дастарқан, үстел. "Хақ суфраси яиилди андин улуш алиңлар". С у к у т (а.) — тыныш түру, үндемей түру, тыну. С у л у к (а.) — мінез-қүлық, адамгершілік, сопылық өмір салты, аскетизм. "Ғарибларни иши дайм сулукдүр". С у т у н (п.) — тіреу ағаш, тіреуіш, діңгек, бағана, колонна. "Бир сутунға маккам бағлаб қойди, достлар". С и а һ (п.) — сия, қара, қара сия. С и ж ж и н (а.) — зындан, абақты, тозақ, тозақтың жетінші қабаты. "Харисларни сижжин ичра салдим мана". С и р а т (а.) — жол, тура жол. "Сиратул мустақим" — тура жол, қүдайдыц тура жолы. С и ф а т (а.) — көрініс, сыртқы көрінісі; сапасы, сипаты, теңеуі. Алланың сипаттары. С и н а (п.) — көкірек, төс, кеуде. "Чин умматни синасиға қойдум мана". 644


С и ғ (п.) — әдемі, көрікті, түрі. "Руи сиғиң сур қадами Пирмуған". С и л а х (а.) — қару, жарақ.

Т Т а б а р (п.) — балта. Дәруіштердің зікір салғанда қолдарына үстайтын үзын сапты айбалтасы. "һиммат бирсаң шум нафсимга урсам табар". Т а б и ғ (а.) — бағынышты, бағынған, бой үсынған, қоластына қараған. Т а б а қ (а.) — қабат, топ. Т а ж а л л и (а.) — көріну, көрсету, біліну, пайда болу, нүр шашу. Діни үғым бойынша алла тағаланың аян беруі, көрсетуі. Т а р с а (п.) — христиан. Христиан дініндегілер. Т а р ф а (п.) — кірпік кағу, көз қысу, жыпықтау, көзі бүлдырау, көзі қанталау, көзіне қан қүйылу. Т а р к (а.) — тыю, безу, қашу, тастау, қабылдамау, тәркі дүние. "Харам шубһа тарк етибан иурак дағла". Т а р и қ а т (а.) — жол, жүйе, сенім, қағида. Сопылардың үстанған жолы. "Аһил тариқат" — тариқат жолындағы сопылар. "Ғайнул — иақин тариқатде бозлаб утти". Т а с л и м (а.) — бас ию, бой үсыну, берілу. Алланың әміріне мойын сүңу. Т а с б и х (а.) — тәсбі, тасбиқ, сыйыну, жалбарыну. "Субхан аллаһ" деп, алланың затына, сипатына, ісіне шын көңілімен сенетінін білдіру. Т а с д и қ (а.) — бекіту, бір істің дүрыстығын анықтап бекіту. Т а с а д д у қ (а.) — садақа, садақа беру, тасаттық. Қажетің үшін, алланың ризалығын тілеп, өз еркіңмен қүрбан шалу. Т а т а у у қ (а.) — бағыну, бой үсыну. Т а ғ а т (а.) — өтеу, парызын өтеу, бой үсыну. Алланың өмірлеріне бой үсынып, парызын өтеу. Т а ғ з и м (а.) — бас ию, тағзым ету, сәлем беру, ізет білдіру. 645


Т а ф р и қ (а.) — айырма, айырмасы, екі нәрсеніц бір-бірінен айырмасы, парқы. Т а к а т (а.) — тағат, тағаты, күш-қуаты, еркі. Т а қ с и р (а.) — күнә, күнәлі болу, жазықты болушылық, тәртіпсіздік. "Алла диган ғашиқ қүлдин тақсир килмас". Т а қ л и д (а.) — еліктеу, жолын қуу, жолына түсу. Т а қ у а (а.) — қүдайға сенуші, қүдайшыл, тақуа. Т а к б и р (а.) — "үлы" деп мадақтау. "Аллаһү акбар" — "Алла ен үлы, барлық нәрселерден жоғары түрады" деу. Т а к а б б у р (а.) — тәкаппар. Т а к и е (а.) — таяныш, тіреу, тірек, пана, баспана, жетімхана. Дәруіштердің паналайтын орыны. Т а л и б <а.) — іздеуші, окушы, шәкірт. Т а л а б (а.) — талап ету, талаптану, талап. Т а м а ғ (а.) — қомағайлық, ашкөздік, ашқарақтық. Т а у х и д (а.) — монотейзм, бір қүдайға сенушілік, алланың бірлігін мойындау. Т а у с и ф (а.) — сипаттау, суреттеу, мақтау, мадақтау. Т а у л а — бүру, бүрылу, айналу. "Дуния параст нажнислардин бойун таула". Т а һ и р (а.) — таза, пәк. Т а й б (а.) — тәубе, төубе ету, күнәларына өкіну, өкініш. Т а й й а р а н (а.) — үшу. Т у б и (а.) — ацыздағы бейіште өсетін ағаш, бейіш ағашы. "Ол туби дарақтиға қонғум килур". Т у х ф а (а.) — сый, сыйлық. Т у х у м (п.) — үрық, дән, жүмыртқа. Т у р а б (а.) — күл, топырақ, шаң-тозац. "Ғишқ иолида болалмидим мисл тураб". Т у р б а т (а.) — табыт, сүйек, күл. Т у ғ и а н (а.) — бүлік, бүлік шығару, тасу, буырқану, бүрқану. Т р и а к (п.) — апиын. Т и л а у а т (а.) — Қүран Кәрімді өз қағидасы бойынша дүрыстап, дауыстап оқу. Т и ғ (п.) — кылыш. 646


ф

Ф а т а (а.) — жас, жас адам, жігіт. Ф а р а ғ а т (а.) — бос, бос уақыт, тынығу, демалу, тыныштық. Ф а р ғ (а.) — ерікті, азат. Ф а р с а ң (п.) — үзақтық өлшемі (6 км-ге тек). Ф а р и а д (п.) — зарлау, қақсау, бар даусымен бакыру. Ф а с и х (а.) — ашық, анық, жатық, шешен. Ф а н а (а.) — жоқ болу, жоғалу, елу. Кұдай жолына берілу, құдайға ғашық болу. Бұл сопылық ілімініц ен жоғарғы дәрежесі есептелінсді. "Ғашиқ болсаң, ғишқ иолида фана болгил". Ф а й з (а.) — қайырым, мейірім, береке, пайдалы. Ф у т у х (а.) — кең пейіл, қуаныш, бакыт, бақытты. "Иаранлардин файз футух алалмадим". Ф у ж у р (а.) — азғындық, азғындау, бұзықтық. Ф у ш — "Фуш дастар бучуқ пулға сатиб килдим". Ф и р д у с (п.) — ұжмақ бағы, бейіш бағы. Аңыздағы гауһардан жасалған сегіз бейіштіц біреуі. Ф и р ғ а у н (а.) — мысыр патшаларыныц атағы. Перғауын, патшалық. Ф и с қ (а.) — күнә, бұзықтық, пасық.

X Х а б и б (а.)—сүйікті, жақын, дос. Мүхаммед — алланын сүйген күлы болғандықтан, хабибуллаһ деп те аталады. X а б и с (а.) — төмен, аласа, жексұрын, сұмырай, сүмпайы, жауыз. X а т а р (а.) — кауіп-қатер. Х а т б а р а т (п.) — мақтау қағазы, куәлік. X а р а б (а.) — бүліну, қирау, талқандалу. X а р а м (а.) — тыйым салынған, шектелген, арам. X а р и р (а.) — жібек. X а з а р (а.) — абайлау, абай болу, сақтану, байқау. X а р и с (а.) — саран. X а р (п.) — қор, қорланған, төмен, кемсітілген. 647


X а с и л (а.) — өнім, түсім, қамба, табыс, нәтиже. X а с р а т (а.) — қасірет, қайғы-қасірет. X а ш х а ш (п.) — көкнар, апиын. Текісте "көзі бұлдырау, көзіне еш нәрсе көрінбейді" деген мағынада қолданылған. "Еки ғалам көзларимға хашхаш дана". X а қ и қ а т (а.) — хақ, шындық, дәлел. Сопылық ілімінін ец негізгі тарауларыныц бірі. Х а қ п а р а с т (п.) — құдайдыц, қүдайға берілген, қүдайды шын сүйген. X а к (п.) — шақ, тозац, топырақ, жер. X а л (а.) — хал-ақуал, жағдай. X а л а т (а.) — оқиға, жағдай, кездейсоқ оқиға. X а л ғ а т (а.) — сыйлы киім, сыйлы тон, шапан. X а л а қ а (а.) — жарату, жоқтан бар ету. X а л и с (а.) — таза, көцілі таза, қалыс, иман жүзді адам. X а л и қ (а.) — адам, адамзат. X а л қ а (а.) — алка, дөцгелек, шенбер. Дәруіштердіц алқа-қотан болып отырып зікір салуы. X а л у а т (а.) — жалғыз, жалғыз қалу, оцаша, таса жер. Адамдардан, сыртқы өмірден бөлініп, оцаша орында ішкі дүниесімен өмір сүру, құдайға жалбарыну. X а м (п.) — шикі, піспеген, жетілмеген. X а м р (а.) — шарап, ішімдік. X а м д у (а.) — мақтау, мадактау. Алланы мақтау, мадақтау. "Хамду уа сана" — алланы мақтап, алғыс айту. X а н д а н (п.) — қуанышты, көнілді, бақытты. X а н м а н (п.) — үй, үй жиһаздары, отбасы, жанүн, үй іші. X а һ (п.) — тілеуші, қалаушы, жақтаушы. X а и а (а.) — үят, ар-намыс, әдеп. X а й и (а.) — тірі, өмір сүруші, мәнгі тірі, өлмейтін. Алланыц теңеуі. X а и ф (а.) — тегін, жай, әшейін, бос, бекер. "Наданларға исиз сезум хаиф хикмат". X у б (п.) — мен, езім, жақсы, әдемі, ұнамды, жарайды, құп болады. X у р (а.) — үжмак (бейіш) қыздары, хор қыздары. X у р р а м (п.) — қуанышты, шат кенілді, хош көнілді, ракат. 648


X у з з а н (а.) — асыл қазыналарды сактаушы, казынашы. X у л қ (а.) — мінез-күлық. X у м (п.) — шарап, сүйық заттарды сақтайтын қүмнан жасалған ыдыс. X о й (п.) — мінез, әдет. "Хойоң рия тасир қилмас халыққа сөзун". X и р қ а (п.) — киім, дәруіштердің киетін киімі. X и к м е т (а.) — данышпандық, даналық, ғылым, білім, ілім, философия. Кожа Ахмет Йасауи өз енбегін (шығармаларын) "Диуани хикмет" деп атаған. X и м а я т (а.) — қорғау, сақтау, қолдау, қуаттау. X и л (а.) — жылқы, жылқылар табыны, қос, косын, орын, стан, ру, тайпа. X и ш (хойш) (п.) — өзі, өзім, жақын, туыс. "Мажнун сифат хил уа хишдин қачиб танди".

Һ һ а д и (а.) — бастаушы, жол көрсетуші. һ а м а н — һаман. Перғаун заманының патшасы. "Дозах айтур: мен артуқ, менде Фирғаун Һаман бар". һ а й (п.) — әй, өй. һ а з а р (п.) — мың. һ а м х а н а (п.) — көрші, бірге түратын адам. һ а м д а м (п.) — дос, жан жолдас. Һ а м р а һ (п.) — жолдас, пікірлес. Һ а у а (а.) — ауа Һ а у а с (а.) — әуесқойлық, қүмарлық, ынтықтық. һүуа (а.) — сопылардың зікір салғанда: "һүуа! һүуа!" деуі. Күдайды еске алып, жалбарынуы, яғни "А, күдай! О, қүдай!" деп, қүдайға сыйынып түрғанын керсетеді. һ у ш (п.) — ақыл, ес; еске сақтау қабілеті. һ и ж р а (а.) — хижра. һидайат (а.) — бастау, басшылық ету, тура жолға бастаушы. Һ и л а л (а.) — жана ай, жарты ай. 649


һ и һ а т (п.) — өкініш, өкіну. һ а ф т а (п.) — жеті, апта, бір жеті.

ш, ч Ш а б н а м (п.) — шық, тацертенгі шық. "Шабнам болуб иер астиға кирдим мана". Ш а к и р (а.) — риза болған, қанаттанған, аллаға шүкірлік етуші. Ш а н (а.) — атақ, абырой. Ш а и а д (п.) — егер, мүмкін. Ш а р м (п.) — үят, үялшақтык. Ш а р и ғ а т (а.) — ісләм дінінің негізгі қағидасы, жолы, заңы. Шариғат. Шафағат (а.) — корғаушы, жақтаушы. Ш а ф қ а т (а.) — рақым, қайырым, мейірім, шапағат. Ш а к у а (а.) — шағыну, назалану, кайғыру, зарлану. Ш а һ а д а т (а.) — куә, куә болу, дәлел, дәлелдеу. Ш а һ (п.) — патша. Ш а һ а р (а.) — қала, ел, ай. Ш а һ и д (а.) — қүрбан болу. Дін жолында, ақиқат жолында сенімі үшін қүрбан болу, шейіт. Шүбһа (а.) — күдік, күмән, шек келтіру, сенбеу, сезіктену. Ш у т у р (п.) — түйе. Шуруғ (а.) — бастау, бір іске бастау, басталу, басы. Ш о у қ (п.) — күмарлық, еуесқойлық, қуаныш, маз болу, масайрау. Ш и д д а т (а.) — күш, шиеленіс. Ш и к а с т а (п.) — қаусаған, қартайған. Ш и д а (п.) — беріле сүю, естен танғанша сүю, өзін езі үмыту. Ш и у е (п.) — ә д і с , тәсіл, әдет-ғүрып, сез (диалекті). "Коруңизлар худани шиуесини". Ч а к и р (п.) — қүл, малай, берілген. Ч а ң (п.) — музыкалық аспап. Лира. Ч а к (п.) — жарық, жарылған, бөлінген, паршаланған, жыртық. Ч и г у и а (п.) — қандай, қалай, қалайша. Сөздікті дайындаған — Мақсүт Шафиғи. 650


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР Персидско-русский словарь. Том I. М., 1985. Том П. М., 1985. (АН СССР. Ин-т Востоковедения). Арабско-русский словарь. X. К. Баранов, М., 1977. Древнетюркский словарь. Ленинград, 1966. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері. Л. 3. Рүстемов. Алматы, 1982. Свз туралы свз. Л. 3. Рүстемов. Алматы, "Рауан", 1991. Арабша-қазақша сөздік. І-том, 1984, П-том, 1989. Н. Д. Оңдасынов. Алматы, "Мектеп" баспасы. Ахмед Йасауи. Диуани хикметтерден шешмелер. Әзірлеген — проф. Кемал Арслан. Анкара, 1983. Ахмед Йасауи. Хикметтер. Әзірлеген — Ибраһим Һаккұлов. Ташкент, 1990. Қүран Кәрім (Қазақша аудармасы). Аударғандар: Ғазез, Мақаш Ақыт үлдары. "Үлттар" баспасы, Пекин, 1990. Иман шарт. Бастырушы — Халифа Алтай. Алматы, "Сөзстан", 1990. Ғылым хал. Меһмет Соймен. Аударған — Халифа Алтай. Ыстанбүл, 1991. Данышпан Мәлике. С. Әбушәріп тәржімесі. "Өркен", № 12, 13, 1992.

651


МАЗМҮНЫ М. Жармухамедулы. "Даналығым — дүниеге жыр дастан" 7 Көркем аудармасы 33 Түпнүсқанык казақ харпіне түсірілуі және жолма-жол аудармасы 168 Араб харпіндегі көшірме нұсқасы 441 Насаб-Нама 617 Түсініктер 619 Кейбір кісі аттарына түсінік 625 Сөздік : 627 Пайдаланған әдебиеттер 651

652


ББК 84 Қаз 7-5 Й83

Жинақты баспаға әзірлеген, алғысөзі мен түсініктерді жазып, сөздікті және қазақша жолма-жол аудармасын жасағандар — Мұхамедрахым Жармухамедулы, Мақсұт Шафиғи, Сәрсенбі Дәуітулы.

К,азақша әдеби-көркем тілге тәржімелеген Есенбай Дүйсенбай

Йасауи Қ. А. И 83

Хикмет ж и н а қ : Даналық сыр,— Алматы: «Жалын», 1998.-656 бет. І5ВЫ 5-610-01275-9 Ескерткіш калдырдым мен ежеттіге, Қастерлеп, аруағымнан медет тіпе,— деген екен бір хикметінде Куп Қожа Ахмет Йасауи. Бізге арнаған аманатындай. Сол улы бабамыздың осиетнамасы тогыз ғасырдан кейін барып ез атажуртына жетіп отыр. Бір ғажабы, Йасауи хикметтері тоғыз жүз жыл бурынғы ескі заман қойнауынан емес, тап қазіргі уақыт табалдырығынан тіл катқандай сезіледі. Өйткені мундағы кетерілетін имандыпық, қайырымдылық, қанағат пен рақым, тазалық пен пәктік, ынсап-уят, кісі ақысын жемеу, мал, мансап қумау, қудайдан қорқу сияқты көкейкесті мәселелер бүгін де ерекше қадірлі, мейлінше мағыналы.

Й

47

^ 8 ( > 5 ) ' - 9*7

І5ВИ 5-610-01275-9

"

~

і

т

ББК84Қаз7-5


Қожа Ахмет Йасауи ХИКМЕТ ЖИНАҚ Сарашылары — Е. Дуйсенбай, Ж, Әлмагамбетова Суретшісі — А. Тіленишев Қ. А. Йасауи суретініц негізін салған — Р. Садыгулов Көркемдеуші сарашысы — С. Макаренко Техникалық сарашылары — Л. Самойлова, Р. Винокурова


Х Ү N5 4936 Теруге жіберілді 19.04.94. Басуга 1.09.96 қол қойылды. ІІІшІиІ 70ХІ0І7Д2. Кдғазы офсет. К,аріп түрі т. „Таймс". Офсаттік басылмс. Шартты бму КАММІ 29,77. Шартты баспа табағы 28,7. Есептік басылу табягы 27,1, Үимн «анм 1000 дана. Тапсырыс N9 2321. КелІсімді баға. Қазақстан Республикасынын ақпарат жане қоғаидық калісіи ннниетвліғінін Ж.Ш.С. „Жалын" баспасы, 480009, Алматы қаласы. Абаи дангмлм, 141 үй, К,азақстан Республикасыныц ақпарат жане қогамдық калісім ЧИИИСҮНДІІІНІҢ Республикзлық „Кітап** ендірістік бірлестігі, 480009, Алмнгы қала^м. Гаганнм даңғылы, 93-үй.


500_pdfsam_Xikmet_Jinaq(500)  

617 ТҮСІНІКТЕР 622 Каламда лаухүлмахфуз үмытқан ба, Жазбапты бүл орынды көрмесіме: Каңбакпен салмағың тең бүл бір заман, Лаж жоқ жел айдаса...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you