Issuu on Google+


T Ü R K

T A R İ H

K U R U M U V II.

Y A Y I N L A R I N D A N

S E R Î — No.

‫وو‬

TÜRKİYE SELÇUKLULARI HAKKINDA

RESMÎ

VESİKALAR

M etin ‫ ز‬Tercüme ve Araştırmalar

OSMAN

M «tm ‫ أ ا ه‬، ‫م ه ه‬

T ü r k

T A R İ H

TURAN

foloL opi vardır 6

K U R U M U

B A S I M E V

1 9 5 8

1

— A N K A R A


1. G İ R İ Ş

IX

II. T A K R İR III. R E SM Î

U L -M A N A SIB

XI

M EKTUPLARA

D A İR

XVI

I ٠ V ezirlik M e n ş û r u

١

2. M ü s t e v f ii ik M e n ş u r l a r ı ‫ و‬. Zeâm et

. . . . ٠٠ . . . . . .

٠ . . . . . . . . . . . . . .

٠

٠. . . . .

M en şu rları

3 7

4. A ta b e g lik F e r m a n ı

6‫أ‬

5. T e r c ü m a n l ı k F e r m a n ı

18

6. îşrâf-i M e m â l i k M e n ş û r u

0‫ث‬

7• İ n ş â v e T u ğ r a M e n ş u r l a r ı

22

8, S e l ç u k ü l k e s i A v c ı l ı k e m i r l i ğ i n e t â y i n

27

. T e m lîk -n âm e

3‫ة‬

ıo . K o n y a ’y a k ü t ü v a l tâ y in i

33

11. î h t i s â p M e n ş û r u

35

12. M u s i k i ş i n a s l a r ı n t â y i n i

37

13. K a d ı l ı k

M enşûrları

41

14. M ü d e r r i s l i k M e n ş û r l a r ı I>

47

H atiplik M e n ş u ru

16. H a f ı z l a r ı n

48

tâ yinleri

. . . . . ٠. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

49

17. M e s c i d İ m a m l ı ğ ı n a t â y i n

50

‫ل‬8 ‫ م‬Z â v i y e ş e y h l i ğ i n e t â y i n

50

‫ مول‬H a s t a h a n e t a b i p l i k l e r i n e t â y i n M e n ş û r l a r ı

50

20. S e y y id l e r e d a i r M e n ş u r l a r

55

21. M e li k

57

uş-şuarâlık b e r a tı

22. S u l t a n ı n

ustad lığ m a tâyin

58

‫ ه‬3 ‫مي‬Ş e y h l e r e m a a ş t â y i n i

58

‫ث‬4 ‫ م‬V i l â y e t İ m a m l a r ı n ı n v e r g i m u a f i y e t i n e v e H a l k ı ı ı i b â d e t e de^-am ın a d a ir D iv â n em ir-nâm e$i

59

‫ث‬5 ‫ م‬D i v â n a m e n s u p i k i n c i d e r e c e m e m u r l a r ı n t â y i n i n e d a i r ö r n e k l e r

60

2 6 . N â i b l i k v e k e d h u d a l ı k m e n ş u r l a r ı ٠. . . . ٠ . . ٠ . ٠ . . . ٠ . . ٠ ٠ . . . ٠ ٠ ٠ ٠ ٠

62

R E S M Î M E K T U P L A R V E A H ÎD N Â M E L E R L X II I V . K I L I Ç A R S L A N ’I N

A Ğ A B E Y İ ‫ مآل‬İ Z Z E D D İ N

K E Y K Â V U S ’A

MEKTUBU

a) M e k t u b u n M u h te v a s ı

63

b)

65

S ultan

H anı

M uharebesi


VI

T . S E L Ç U K L U L A R I H A K K IN D A

c.) d)

îk i S u lta n ara sın d a tem aslar

R E S M l V E S İK A L A R

K o n y a ’n ı n k u r t u l u ş u

68

. ........................

70

L X III K E M A L E D D ÎN

K Â M Y Â R A A İD

M ENŞUR

٤)

M e n şu ru n M u h tev a sı

74

b)

K ay seri S ü başıhğı

75

٠.

c)

K â m y â n n hayatı

d)

K âm yânn

e)

K â m y â n n şahsiyeti

C E L Â L E D D İN

7 ‫مة‬

G ü r c is ta n Seferi

HAREZM ŞAH

A R A SIN D A

78 8o

İL E A L Â E D D ÎN K E Y K U B Â D

M EKTUPLAŞM ALAR

L X I V T. H a r e z m ş a h ı n K e y k u b â d a I . m e k t u b u LXYT. LXV.

82

A l â a d d i n K e y k u b â d j n C e l â l c d d i n H a r e z m ş a h ’a I* C e v a b ı

...

3‫و‬

C e l â l e d d i n H a r e z m ş a h m A l â a d d i n K e v k u b â d ’a I I . M e k t u b u .

84

^V E S İK A L A R IN

T A R İH Î E H E M M İY E T İ

a)

H arezm şah ın

M ek tu b u n a

b)

K e y k u b â d ’m

C evabına d a i r

dair

c)

K a y b o lm u ş diğer m e k tu p la r

85 88

.................

...........9 0

d ) H â r c z m ş a h ’m İ k in c i M e k t u b u n a d a i r

‫وو‬

e)

95

M ü n aseb etlerin

gerginlenm esi

. . . . ٠ .. ٠. . . . . ٠ . . . . . . ٠٠ . .

L X \'I I L

K E Y K Â V U S ’A A İ T A N T A L Y A F E T İ H N A M E S İ a)

F etih-nâm cnin b)

c)

M uhtevası

F e tih n a m e n in gönderildiği h ü k ü m d a r

İZ Z E D D İN

KEYKÂVUS

A R A S IN D A

i

. İL E K I E ^ S

M EKTUP

. . . . ٠٠. ٠. . . ٠٠. . . ٠

T ü rk iy e - K ıb rıs m ü n a se b etlerin in

K e y k â v u s 'la K ıra l a r a s ın d a tic a rî ta a h h ü tl e r

başlam ası

T a a h h ü d -n â m e le rin hu k u k î hük üm lerine dair

d) T a a h h ü d - n â m c lc r d e n sonraki jn ü n a sc b elleri İL E V E N E D İK L İL E R

T İC A R E T M U A H E D E L E R İ .... b)

a)

T ic a ri

m ü n a s e b e tle rin

M u a h c c lc -n â m e n m

tic a ri

106

K IR A L I H U G U E S

b)

SELÇUKLULAR

‫ل‬0 ‫ق‬

V E A H ÎD N Â M E L E R

a) c)

JOÎ

A n t a l y a ’n ı n i k i n c i F e t h i

i n k j^ a f i

!‫؛‬u k ü m lc r i

. . . ٠٠٠٠. . . . ... . . . . . . . .

109 J12

. . . ،. . 5‫أ ل‬

٠٠٠٠

...........

7‫ل أ‬

A R A SIN D A


İÇİNDEKİLER

V II

c)

T a z m i n a t v e y a D e v le t sigortası

d)

S elçuklularda

e)

T ü r k i y e 'd e k i L â t i n l a n n h u k u k î m e seleleri . . . . . . . . . . . . . .

f)

para

M u a h e d e - nâm enin

6‫ق آ‬

siyaseti d iğ e r

12 ‫و‬

hususiyetleri

. 3 3‫أ‬

‫آ ول‬ ٠ ٠ .

...........

I . İ z z e d d i n K e y k â v u s ile K î b r ı s k ı r a l ı H u g u e s a r a s ı n d a M e k t u p l a r ve ahid-nâm eler

13 9

A lâa d d in K ey k u b ad muahedesi SELÇUK

il e

V enedikliler

arasında

ticaret 43 ‫أ‬

D E V R İN E A ÎD Y E N İ İN ŞA M E C M U A L A R I

A, A L -T A R A S S U L V E R A V Z A T U L - K U T T Â B : . E s e r h a k k ın d a

147

‫ ة‬. C im r i h â d is e s i

150

‫ و‬. T a b ib E k m ele rd in

‫ آ‬5‫ا‬

‫ل‬

4 ‫ م‬Y e n i b ir T a rih î i s i m

....................

5- E m i r B a h a e d d i n 6. S â h ib 7. S o n

2‫ق أ‬

................................... ‫ ل‬5 ‫ث‬

A ta o ğ u lla rı

M e k tu p la r

152

4‫ث ل‬

٠ . . . . . . . . . . . . . . . . . .

٠ . . . . . . . .

B. S A ‘D E D D İ N M E S ’ U D ’A A İ D M E K T U P L A R : 1, M ü e l l i f h a k k ı n d a

156

2. Y e n i b i r Ş â i r

7‫ؤ ا‬

‫ و‬. S a ’d e d d i n M e s ’u d ’u n S i n o p h a k k ı n d a ş i i r l e r i . . . . . . . . .

159

4 . S a m s u n v e c>anık s e y a h a t i

162

5 . C a n ik

164

h a k k ın d a

6 . M e s ’u t’u n S u lta n la

m ü n a s e b e ti

166

7. S e lç u k d e v r i n d e b i r k a d ı n §âir . . . . . . ٠. . . ٠٠. . ٠. . . ٠. ٠

168

c . N Ü M Ü N E L İ K İN ŞA K İT A P L A R I : a)

N üzhet

b)

K a v â ı d u r-risâil

172

e)

G u n y e t ü l-kâtıb

17 4

D. R U S Û M

ü l-h ü tta b

‫ أ‬7‫ث‬

U R -R İSÂ İL : 1. E s e r i n m a h i y e t i

. . . . . .75‫أ‬

2 . V a lilik v e N a z ırlık f e r m a n i a r ı

3• İ ğ d i ş l e r e

dair

٠٠ . . . . . . ٠ . . . . . . . . ٠ . . . . ٠ ٠ ٠ . ٠ ٠ 77‫ت‬

17Ö

4 . K a b ı z l ı k v a z if e s i

‫ل‬7‫و‬

5 ‫ م‬i h t i s â b iş le ri

‫ ا‬7‫و‬

6. Ş e r ’ i m a k a m l a r

180

-t . K a l k v e h ü k ü m e t m ü n a s e b e t l e r i

‫ ا‬8‫ة‬

8. K ölelerin â z â d e d i l m e s i

3‫ة ل‬

B İ B L İ Y O G R A F Y A

‫ آ‬8‫د‬

î N

‫أ‬9‫آ‬

D

E K

FARSÇA

S

M E T İN ١^

١٠٧


I.

GİRİŞ

Selçuk İm p arato rlu ğ u n u n ku ru luşu, d o ğ urd u ğ u iki büyük netice itibariyle, cihan ta rih in in büyük dönü m n o k ta la m d a n b irini teşkil eder, İslâm âlem inin, iç ve dış tehlikeler karşısında, ciddî b ir b u h ra n a m aru z k a la ra k çökm ekten kurtulm ası ve yeni bir hayatiy et kazanm ası bu hâdisen in d o ğ ru d an doğruya birinci, A n ad o lu ’nu n fethi ve T ürkleşm esi de dolayısiyle ikinci büyük neticesidir^، Eski bir çok kavim lere y u rt ve m edeniyetlere sahne olan, veya üç kıta ara sın d a, b u n la rın m übadele sahası b u lu n an A nadolu, yerli u n su rların tesirlerine rağm en, tarih in d e ilk defa olarak, ırk, dil, din, k ü ltü r ‘ve sa n a t b ak ım ların d an küllî b ir in k ılâb a m aruz kalm ıştır. Selçuk im p a ra to rlu ğ u n u n kuruluşu ‫ ة أ‬1‫ صلق‬d ü n y a s ın a k u rtu lu şu n d a ne k a d a r bü yük bir âm il olm uş ise b u İm p arato rlu ğ u n yıkılışından sonra d a İslâm m edeniyeti ve k a im le r in in m evcudiyetlerini m uh afazad a A n ad o lu ’n u n T ürkleşm esi o derecede b ir ehem m iyet arzeder. Filhakika A nadoluM a yeni b ir T ü rk v atan ı (T ü rk iy e’)n ın kurulm ası yalm z bu m em leketin ta rih in d e yeni b ir d ev rin açılm ası b ak ım ın d an değil Jslâm ve H ıristiy an iki m edeniyetin ve hususiyle bu m edeniyetlere m ensup kom şu kav'imlerin kad erlerin i tâyin eden bir tesiri de hâizdir، Ü ç kıta üzerinde hâkim olarak b ir kaç asır k ad a r dü n y a siyaset ve m uvazenesinin m ihverini teşkil eden O sm an lı İm p arato rlu ğ u n u n m enşeini ve k u d re t k ay n ak ların ı göz önüne gctirdiğim iz zam an bu T ürk leşm e hâdisesinin ehem m iyetini ve T ürkiye S elçuklularının ta rih ! rollerin i d a h a kolayca kavram ış oluruz Bu k a d a r büyük b ir ehem m iyeti haiz olm asına rağm en £ ü y ü k S elçuklular gibi T ü rk iy e Selçukluları ta rih in i^ b ir çok safh a ve meseleleriyle, h â lâ k ara n lık la r içinden sjyrılam annş ‫ ت‬Bak.

0 ‫آا خآ ص‬

t esi D e r g i s i j c.

T u r a n , Tiihkcv vc İslâjrSysl, D i l v e T a r i h - C o e r a f v a F a k ü l -

l V y sayj

4 ( 1 9 4 6 ) , ،١٠ 4 8 5 - 5 4 7 ) .


X

T. SELÇUKLULARI

H A K K IN D A R E S M Î V E S İK A L A R

olması b ugünkü ta rih ilm i için şayanı esef bir vakıadır. Bu husus, um um iyetle k ayn akların kifayetsizliğine atfedilm ektedir. A n ad olu’da yerleşm ek ve v a ta n k urm ak m aksadiyle O ğ u zların bu u ğ u rd a b ir asırd an fazla süren ilk m ücadelelerini, sonra d a siyas^ İçtim aî, d in î ve kültürel ink işaf ve faaliyetlerini ay d ın latm ak için kaynak ların , kem iyet ve keyfiyet b ak ım ınd an , tatm in edici b ir mahi)*ette b u lu n m ad ığ ı m u h ak k ak tır. Bir kavim veya devletin ta rih in i tetkik ve a ra ştırm a d a bizzat onun bırak tığ ı kaynak ve vesikalar birinci dereee bir ehem m iyet arzettiği halde X I I I ü ncü asra k a d a r T ürk iy e S elçu klu ların dan bize pek az b ir şey intikal ettiği gibi bu asırd a çoğalm aya başh y an çeşitli k ay n ak m alzem esi de y in e d oyurucu o lm ak tan u zaktır. B ununla b era b er, T t^ k iy e ’nin coğ rafî mevkii ve ozam anki m edeniyet dünyası o rtasm d a b ir k öp rü vazifesini görmesi Selçukluların b ir çok komşu kavim lerle m ünasebet،e b u lu n m asın a ve bu suretle de pek m ü te n e ^ i dillerde kaynak m alzem esinin m eydana gelm esine sebep oldu. G erçekten m uhteva b ak ım ın d a n çok zengin o lm am akla b era b er Selçuk T ürkiyesine aid m a lû m a ta A rapça, F arsça, E rm enice, G ürcüce, Süryanice, Y u n an ca, L âtince ve h a tta eski İtaly an , F ransız, Ingiliz ve A lm an d illerin d e sâhip olm am ız m illî k ay nak ların kifayetsizliğini giderm ek için m evcut im k â n la rın ne derece çeşitli o ldu ğu nu m eydana koym aya k âfidir 2. Bu m ünasebetle T ürk iy e S e lç u k lu la r ta rih in in h en ü z aydınlanm am ış bulunm ası keyfiyetini sadece kay n ak ların kifayetsizhğine b ağ lam an ın isabetsizliğine işaret etm iş oluyoruz، H a ttâ d evrin hususiyeti ٧٠ ş a rtla n dolayısi}'le Selçuk T ürkiye’“ sinin Bizans A nado lu su ’n a nisbetle kaynak b ak ım ın d an çok d ah a zengin b ir vaziyette o ld u ğ u n u d a kaydetm em iz gerekir. Bu d u ru m îcab ı yirm inci asra aid ta rih görüşü ve m eto d larm a sâhip b ir ilim ad am m ın kendisini bu sah aya vakfettikten sonra, s a n ı r ı n d a n fazla im k ân ların m evcut b u lu n d u ğ u n u ve m ühim neticeler elde cdebilcccğini ifade etm em izd eh içb ir m ah zu r yoktur. H albuki böyle b ir araştırıcın ın m evcut kaynak ve m alzemeye h e r an d ah a b ir çok yenilerini ilâv'e edebileceği, zam an zam an neşrettiğim iz v esikalarla m eydana çıkm aktadır. B ununla b e ra b e r ‫ ء‬Bu k a y n a k la r neşredeceğim iz ccklir.

T ü r k i y e S e l ç u k l u l a r ı t a r i h i n d e g ö s ( e r ‫؛‬lc~


T A K A R IR

Ü L -M A N A S IB

XI

bahis m evzuu yeni kayn ak ların d a h a ziyade arşiv m aîzem esi m ahiyetinde olduğunu ve X I I I üncü asırd a n evvelki devir için b u hususta fazla b ir şey beklenem iyeceğini de belirtm eliyiz. O rtaç ağ T ürkiyesine aid olup bize kad ar gelen arşiv vesîkaları arasın d a vakfiye, tem lik nâm e, sened, fetihnâm e, m uahedenâm e, m ektup, ferm ân, m enşû r ve inşa k ita p la rı bizi kayn ak b ak ım ın d a n düne n a z a ra n çok d a h a ileri ve m üsâid bil' d u ru m a eriştirm ektedir. O rta ç a ğ T ürkiye k ültü r ve içtim ai müesseseler!*, İktisadî h ay atı, şehirlerin kuruluşu, tic arî ve sınaî faaliyetleri, ta rih î topografyası ve şâir birçok ta rih î m evzû ve meselelerin aydın latılm asın d a son derece ehem m iyeti hâiz b ulu n a n bu dev ir vakfiyeleri m üh im b ir yekûna baliğ olm akta ve b u n la rd a n b âzıları d a b‫ن‬ze‫ و‬orijinal nüshâ hâlinde, vâsıl olm uş b u lu n m a k ta d ır. M a h d u d b ir m ik ta rd a tetkik ve neşrettiğim iz bu vakfiyeler üzerindeki çalışm alarım ızı bu ta rz d a ikm al etm ek m üm kün olm asa d ah i o n ların ih tiva ettiği m ühim ta rih î m alûm at S elçuklulara dair tetkiklerim izde kullanılm ış ve işlenmiş o la c a k tır3, s ^ ç u k T ü rk iy e s i ta rih in e aid istifâde edilmesi gereken yeni b ir kay nak d a O sm an lı T a h r ir defterleridir. H ususiyle V'akıf defterleri Selçuk devrine aid b ir çok m alûm atı ve bâzen de orij’inal vakfiye suret veya h ü lâ saların ı ihtiva etm ektedir, ki neşrettiğim iz vakfiyeler m ünasebetiyle bu hususta ne gibi im kânla ra m âlik oldu ğu m uza d a ir b azı dikkate şayan kayıtları m ey d an a koym uştuk 4، Elim izde geçen ve ileride neşredilecek olan m ünferit vesikaları bir ta ra fa b ıra k a ra k şim di M ünşeât m ecm uaları ve b u n la rın ihtiva ettiği v esîk alar üzerinde duracağız.

II. T A K Â R Î R U L - M A N Â S I B Selçuk T ürkiyesine aid elim ize geçen yeni k ay n ak lard an bir kısm ını da Münşeât m ecm uaları teşkil eder. B unlar arasın d a en m ühim i, şüphesiz, neşretm ekle olduğum uz Takarir ul-manâşib 3 B u v a k f i y e l e r d e n b e ş t a n e s i n i B e l l e t e n ’d e ( > ‫ مح ت ث اح‬X L 1I I , X L V ) , b i r te m lik n â m a Prof. Zeki ‫ر ( ث ق ول‬

V e l i d i T o g a n n a m ı n a <pkan A r m a g a n ’d a ( İ s t a n b u l

b ir se n e d d e Prof. M ü lia r n m e d

Şâfî

i ç i n n e ş r e d i l e n Armağan-i ittr.î

( L a h o r c ‫ ر ؤ و وا‬v e B e l l e t e n L X I I d c t a r a f ı m ı z d a n n e ş r e d i l m i ş t i r . 4 Bak. B elleten X L I I , s . 06‫ة‬

X L I I I , s. 4 2 4 - 4 2 5 ; X l ^ ' , s. 8 1 - 8 2 .


X II

T . S E L Ç U K L U L A R I H A K K IN D A R E S M Î V E S İK A L A R

(D evlet m a k am ların a tâyinler) ad h eserdir, îlim âlem ince bugüne k ad a r m eçhul k alan ve yakın bir ta rih te T ürk iy e’d en çıktığı -anlaşılan bu eser A lm anya B erlin D evlet K ü tü p h an esin e -‫ ول‬2 ‫و‬ 30‫ ول‬da giren y azm alar arasınd a olup bugün M a rb u rg kütüphanesinde M r. O r. 3173 n u m a ra d a yazılı b u lu n m a k ta d ır. E serin m evcudiyeti h ak k ın d a ilk k ayıt Profesör Zeki \ 7elidi T o g an ta ra fın d a n v e rilm iştır5، K elıle ve D im n e’ye aid p arç ala rla aynı cilt içerisinde olup b u n u n 55b"95a v arak ların ı işgal eder. E lde •ettiğimiz filim de v arak n u m a ra la n çıkm adığı için biz esere ıb 38b İıu m a ra lan n ı verm iş bulunuyoruz. Bizim y azm an ın , m u ta t h ilâfına, b ir m ukaddem esi m evcut olm adığı gibi m üellifi, ism ^ ta rih i ve sahibinin m aksadına d air kendisi ta ra fın d a n verilm iş *sarih b ir m a lû m a ta Taslamıyoruz. Y alnız ilk vesikanın b aşın d a .،aynı kalem ve iri yazı île konm uş o lan Takarir ul-menasib başlığın m eserin adı o lduğu h akkında hiç bir şüpheye m ah al b ırak m az. M etinle alâkasız bir takım şiirleri ihtiva eden 14a d aki ‫؛‬

‫حممءهء عش ق ت ر ثد اذ جا ى د م‬ ‫د ا مدر‬ 1‫د م‬

‫اى‬

‫انث‬

‫تر ك ذ ت‬

‫م ال ى‬

-beyit altın d a b u n u n nâzim i olarak gösterilen K o n y alı Kemal.ed din*e aid bir k ay ıt aynı z a m a n d a eserin o n u n ta ra fın d a n o kunduğunu g ö s te riri ‘A rif Çelebi (ölüm ü M . 1319) n in tâyin ettiği h alifelerinden K em aleddin ile b u K e m a le d d u rin aynı şahıs olması ihtim ali k uv vetlid ir.7 M etnin yazısı ile b u §i‫؛‬rlerin yazısı arasın d a ki fark da b u n u n eserin sahibi o lm ad ığ ın a • d elalet eder. Bu beyti m üteakip R ubâ'î-i maşnû; n âm iyle ‫؛‬ Umumî Türk tarihine giriş 5‫ل ل ئ ظ آ ! ه اكت ر‬9 4 ‫ ة‬٤. P r o f e s ö r z . V . T o g a n ،4 5 3 eserin n u m a r a s ı n ı v e r m e d iğ i v e sade€e k ü t ü p h a n e y e alınış -i ç i n b u n u b u l m a k t a g ü ç l ü k

ta r i h i n i k ay'd ettiğ i*

B erlin k ü tü p h a n e s in e aid b ir k ısım y a z

-m a l a r ı n n a k l e d i l d i ğ i T ü b i n g e n ş e h r i n e 1 9 5 0 d e y a p t ı ğ ı m ı z b i r s e y a h a t d a m ü s b e t b ir n etice v e rm e m iş; n ih a y e t m u h te r e m iic

M a i n z U n i v e r ،‫؛‬it cs i

profesörlerinden

H.

k ü tü p h a n e M ü d ü r ü W o l, V oigt R o em erin

yüksek him m etleri

s a y e s i n d e e s e r b u l u n m u ‫؟‬، v e f i l i m l e r i t e m i n e d i l m i ş t i r , k i b u v e s i l e i l e k e n d i l e r i n e - ç o k m ü t e ş e k k i r o l d u ğ u m u k a y d e t m e l i y i m . R û d a k r n i n K clile ve D im n e'si m ü naseb etiy le

?rof.

M u c tc b a M ın o v i'n in

Ferhengi ira n -2 e m în )d e n ayrı

D âsian-i K flile ve D im ne-i Rîidaki-

T a h r a n ( ‫ل‬3 ‫ و‬6 ‫ ؟) ث‬e m s î ) s ، 1 - 1 4 .

٠ ‫ و ى‬:‫ ن الق‬، ‫ءةات •طلى ك ا ال ر‬-‫ج ا ل د‬،‫ ا ب ا ش ف ا ل ج‬،‫حرب‬ ٢ B a k . E f l â k i , M enâkib vUlâ rifîn: T ü r k . t e r e . T a h s i n Y a z ı c ı ;

11‫ ح‬s .

4 .‫هن‬.


T A K A R İR

U L -M A N A S IB

X III

‫ر خ ن ر د م وا ه ل د ل دا ر م در د ل‬ ‫ك ز ك د خ د ن م ض ج ز ك ه غم زه حا صل‬ ‫م‬

،‫ء ن ج ى * ك ن مغل‬

‫يب ت‬

‫— خ ى ■ح د ن ل ط ي ف مشت ل‬ ‫ث ر ضمم‬

d ercedilen bu ru b a in in de o n a aid olduğu anlaşılıyor. B u n d an so n ra aynı sahifede m evcud b u lu n a n şu ‫؛‬

‫دارم رخ زرزدرد ت اى درج درر‬ ‫ ر م م ' و ص ل تو م ن جا ك ر‬. ‫ب ا ش د‬ ‫شكر‬

‫خءس ك ر ش ك ر ب ت ك م يين ش‬

‫محك خ صمت يكمر‬

‫لث كر؛ك ث م‬

k ıta n ın d a Paşa Z âhid ism inde b ir şâire aid old u ğ u kaydedilmek،edir*. E flâki’nin bahsettiği K onyalı Şeyh Paşa ad lı kim senin b u za t oldu ğu şüphesizdir. F ilhakika ona göre Şeyh P aşa Z âh id , m üritlere sâhip ve M evlevilere m u h alif bir kimse olm akla b e ra b e r  b id Çelebi onun cenazesinde bulunm uştur^. H e r iki eserin de P aşa Z ahid ve Şeyh P aşa adlariyle aynı zati k astettikleri m uhakkak b u lu n d u ğ u ve bu isim lerin bir lâkap olduğu d a anlaşılıyor. Z ira aşağ ıd a M evlânâ S adeddin adlı yeni b ir edip ve şâirin m ektu p ları arasında Ali Beg P aşa adlı birisine yazılan m a n zû m ve m ensûr bir m ektup bize aynı zatın bahis m evzuu b u lu n d u ğ u n u ve a d ın ın Ali Beg .ve lâ k ab ın ın de P aşa olduğunu g s te rm e k te d ir ^ . Bu suretle X I I I üncü asrm so nlarında zuhur eden p aşa lâk ab ı h ak k ın d a bu yeni k a y a la ra d a sahip olmuş bulunuyoruz. Y a z m a n a kapağındaki b ir ibâ*e bize eserin yazıldığı (vesika la rm toplandığı) yer ve ta rih i verm ektedir. G erçekten b u n a göre m e c m u a 'h . 720 yılında Beyşehir gölünde (.Buhayra-i Kubâd-âbâd) ‫مح ه الق‬ ‫ت ر‬،‫م د ر نصن‬

6

٠ M enâkib ul'âri/îtK T ü r k , t e r e . T a h s i n Y a z ı c ı , I I ,

‫ب‬ ‫ م م‬1‫و ال د ن ظ هإ را ال دم_ ال م رص ا صا راأس د‬ ‫دث‬.‫ع ةاص‬

‫ن‬-‫ب مطما‬

<B ak . s. 167 ).

‫ا ما' ة‬

1‫الش‬

‫ت دك‬

— ‫ا‬،‫ا ممآإحمامد‬

‫إشا زاهد ز ا د‬

s. 4 5 7 ‫ء‬4 5 ‫مة‬

‫ ا ل ولة‬- ‫ما م م م‬1‫خ ر ز املعال و ا‬ ‫و ا ل ال ط ن‬

‫لمزا ل ل ر ك‬,‫ء‬


X IV

T . S E L Ç U K L U L A R I H A K K I N D A 'R E S M Î V E S İ K A L A R

bir a d a d a y a z ılm ışta 11. Bizim y azm ad a sıra itibariyle olduğu gibi kronolojik b ak ım d an d a son vesikalardan birisi 7 7 ‫ ل‬tarih in i ihtiva ettiğine ve A n ad o lu ’d a Jlh a n î valisi T im u rta ş N oyan (717-727) a aid b u lu n d u ğ u n a göre eserin bu ta rih ten d a h a önce yazılm am ış ve b u iki tarih ara sın d a v ucuda gelmiş o ld u ğ u n u ifade edebiliriz *٤. Y azm anın 2 ia sahifesi tamam i^'le boş b ira kılm ış ve 2 ib iş e ay rı b ir yazı ile ve m e t i n l e alâkası b u lu n m ay an ibarelerle d o ld u ru lm u ştu n B uradaki m etin ismi iyi o k u n am ay an ve eseri m ü ta lâ a ettiği anlaşılan b ir kimse b ir em ird en bahsetm ektedir. ‫ <نا ب ش ر م ف خ الو 'ا د م شف قحم د ر م م *ظم ء؛ لر ف دا ر م ك ر م‬،‫رماثم رؤه؛ هما ;و ن‬

‫ارزال د ول ه وال د ن ح؛ل ى ؤ ر و ز حن ت‬،‫س ؟دار نام د ا ر مالل غ أزمة ا الم ر ا را ال عاظ م م‬ ‫ط ا د ه مو ه ت و ر‬ ...‫ش د‬

‫س تاده‬ ‫ اب‬,

٠ ٠

‫ا أ رة ا و ب د ل كد و رت ه إا'لمةنف ا‬-‫ادام اش ل‬

‫ حنر م م ا ح ا ط ت ح ا ص ل‬-kaydı d a Beyşehir’de h âkim

b u lu

n a n E şrefoğulları ile ilgilidir. F ilhakika eser Be>'şehir gölünde bir a d a d a y a z ıld ığ ın a / E flâk i’-ve ve kitâbelere n az aran 1320 de b u ra d a Eşrefoğlu M ü b â riz ü d d in Çelebi ^'lehm ed bey h ü k ü m sürdüğüne göre bahis m evzuu em ırin bu zat olmasi iktiza e d e r13, -Esasen b u rad a k i M ü bârizüd din Çelebi kaydı d a b u n u göster m ektedir. işte eserin yazıldığı yer ve tarih i bu şekilde tesbit -ettiklten sonra m üellifi h ak k ınd a b ir k ayda rastlan m am ış ol ،d uğunu ■da m ey d an a koym uş o lu yo ru z -Selçuk T ürk iy esind e)'azılıp bugüne k ad a r elimize geçmiş b u lu n a n în ş â k ita p la rı arasın d a eıım ü h im in ij hiç şüphesiz T a k â rır ul-m anâsıb teşkil ed.eı*. Bunun ehem m iyeti diğerleri gibi b ir takım ‫مبء د؛♦ا دم اث أ د‬. ‫بزي ة ممتن و'ن ر ؟ا م«ن را رم‬ ‫م م‬٧٢ ٠ ‫ت‬ 4‫ ا‬b a k . ) . B e y ş e h i r g ö l ü n d e b u l u n a n b u a d a

( /Y ş ag id a s.

d e f t e r i n d e d e C czîre-i K c sî ş e k l i n d e

k ay d e d ilm iştir

‫ف راغ س‬ ‫وأع ال‬ (köy) K o n y a ٧ ^ ^ ٢

(Bak.

B e l l e t e n X L n i > ‫ء‬. 4 ‫) ة ة‬. B u r a d a k i t a r i h k a y d ı D î v â n î

Ertokuj

E s e r i n y a z ı l ı ‫ ؟‬ta r i h i h a k k m d a s ö y le d i k le ri m iz v e husıısile vesikalardan biri b u g erek tiğ in i gösterir, ‫ ءء‬F a r s ç a m e t i n , s. A rapça

divânı

rak am ların

80» i z a h l a r

Kasvcrc k e l i m e s i n i n

F arsça

717

ta rih li

son

7 ‫ هل‬d e ğ i l 7 20 o l a r a k o k u n m a s ı

‫ ة‬.‫ و ؤ‬- 6 ‫ مد‬Y a z m a 1 2 b d e ve

vakfiyesiy

ra k a m la rla verilm iştir.

T ürkçe

m e tin d e geçen

m uk a b illeri

o l a n “ Ş î r * ’,

‘ ‫ ال‬$ 1‫ “ ر ” س م‬K a p l a n ” k e l i m e l e r i k o n m u ş t u r . ‫ دل‬B u n u n h a k k j n d a B a k . H a l i l E t e h m , T O E M . , s.

11 .1

s e n e ‫ و و ل‬0 ‫ م‬s. 1 3 6 ; ‫ ا ا‬1‫و؛‬

‫ ; ه‬, ‫ إ أ‬. u ‫؛‬z* ûnç arş îı i‫{} ؛‬ilaheler, İ s t a n b u l ،9 ‫ م و ق‬$٠ 4 7 ' 4 ‫ ة‬, M a ıâkib

vl-ârifv)‫ ر‬r c r c . T a h s i n Y nzjcjı ‫ و أ إ‬3 ‫ و‬9 , 4 0 4 , ‫ رو ل ه‬4 1 7‫ ت‬4 ‫• ة أ‬


T A K A R İR

XV

U L -M A N A S IB

■edebî m ektu plar ve\'a inşa nu m u neleri yerine tam am iyle resm î ve o rijinal vesikalar ihtiv a etm esinden ib a re t kalm ayıp başka İslâm ülke}erinde telif edilen in şa m e cm u aların ın bile dercetm edigi bâzı m ühim m enşûr ve ferm ân ların b u ra d a m evcud bulunm asından ileri gelm ektedir. S elçuk lulara ve h a ttâ sadece T ü rküye S elçuklularına aıd bazı m ansıp (m evki)ler v ard ır ki b u n la ra m üteallik bu cin$ resm î vesikaların yeganelik vasfı sebebi anla‫ ؟‬ılm akta ise de b u n la r arasın d a b ü tü n îslâm âlem i için m üşterek olanları d a m evcuttur. T ercü m an lık , avcılık, mûsiki-şinaslık14 h a stah a n e ve saray tab ip lik ler^ tü rb e ye zâvive şeyhliklerine tâyin karar-nam eleri (ferm ân veya m en şû rlan ) bu tü rlü vesîkala rı teşkil etm ektedir. B un un la b e ra b e r eser sahibi tam am iyle ^esm î vesikalardan b ir koleksiyon vücûde g etirirken bile yine de b ir inşa num unesi olm ası m aksadiyleJ b u n la rd a n b ir kısm ım tam m etin h alind e dercetm eyip son p arç ala rın ı “ ilâ a llir” ) <cyazdıkları g ib i ” veya m aaşlar hak k ın d ak i ib areleri “ tâyin olunan şey budur” d edikten sonra ta b e tm e k te d ir , ki bu husus bu cins vesîk aların ehem m iyetini az altm ak ta, yani ih tiv a ettikleri m alûm atın b ir kısm ım çıkarm ış b u lu n m a k ta d ır. Eserde ferm âıı, m enşur ve misâl nâm iyle büyük - küçük 8 ı a d e t vesîka v ard ır. Y azm anın h acm i gözönüne getirilirse n isbeten b üyük o lan ^’esikaların d a aslında pek mufassal o lm ad ık ları anlaşilır. Bu vesikaları, taallu k ettikleri m evzular itibariyle, 26 kısm a ayırm ak m üm kündür. V esîkalar pek az ta rih kaydetm ekle b era b er, m uhtevalarm a göre, b u n la rın hem en hepsi K öse-dag m uharebesinden ( ‫ )وهةل‬sonraki devreye, yani M oğol hâkim iyetinin fiili bir m ah iyet aldığı X I I I üncü asır son ları ile X IV üncü asır b aşların a aid b u lu n d u ğ u m eyd an a çık m ak tad ır, ki bu husus h er vesîka h akkınd a y aptığım ız tetkiklerde gösterilm iştir, ö t e k i m T im u rtaş No>ra n ’a ait 717 tarihli b ir vesika sıra itibarile olduğu k a ç a r kronoljik b ak ım d an d a sonuncuyu teşkil eder. B unlar üzerinde a ra ştırm a la r yaparken, edebî ifâdeler b ırakılm ak suretimle, her 14

T ü r k m ûsikisi h a k k ı n d a b i r a z

ta rih î m a lû m a t verirken

(s. 3 7 , 4 1 )

t e m a s e tm e d iğ im iz K â ş g a r h M a h m u d ’u n ş u k a y d ı n ı b u r a y a i l â v e e d i y o r u z . K aşg arh M a h m u d m a lû m m a nasından başka h ü k ü m d a r önünde

ç a l ı n a n k ös

v c d a v u l a T uğ d e n i l d i ğ i n i v e b u s e b e p l e dc^ H an tuğ urdu, yani hükümdar nöbet {.a ld ı1 l â b i r i n i n n ‘i C\CüL o l d u ğ u n u ( I H , 9 2 ) ‫؛‬: e y l e m e k l e m ûsiki h ak J a n d a m ü h i m b ir k ayıl verir،

an anesi ve askerî


XVI

T. SELÇU K LU LA RI

H A K K IN D A R E S M Î V E S İK A L A R

birinin ihtiva ettiğ i ta rih î m alû m at alınm ış ve böylece ayn en tercüm elerine lüzum görülm em iştir15,

III. RESMÎ MEKTUPLARA DAİR - N eşretm ekte olduğum uz e s e ril ikinci kısm ı Selçuk S u ltan - la rın a aid resm î m ektup, m enşu ^ fetih-nâm e ve m u ah ed e-n am e ,lerdir. IV . K ılıççarslan ’d a n 'II. îzzed d in K eykâvus’a m ek tu p -A laaddin K ey k u b âd ’ın. K em aleddin K âm y â r’ı K ayseri subaşılı -ğm a tây in eden m enşuru ve n ih ay et b u Selçuk su ltan ı ile C elâ leddin H arezm şâh ara sın d a te âti olu n an m e k tu p la r P aris M illî k ü tü p h an esin d e £ ‫مء ب‬.‫ م‬-Pers. 1353 de kayıtlı b u lu n a n H a r ^ m ş a h la r d e v r in e aid al-Tevessul il'al-tcressul adlı in şa kitab iy le birlikte aynı eilt içerisinde ai-Tarassul iFal-tevessul (varak 1 20 ‫ أ‬7‫ ( ه‬nâm iyle ta n ıtılan T ürkiye S elçuklularına aid diğer bir in şa -kitabının zeyilleri ara sın d a ( jö ıa -ıö y a ) b u lu n m a k ta d ır16، B a his m evzuu iki eser gibi b u m ek tu pların da A n taly a’d a 684 senesi Zilhicce ayında (II. K â n u n 1206 ) istinsah edıldiğij K em aled d in K âm y â r’a aid m enşûrun sonunda kaydedilm iştir. İkinci eserin -sonunda adı geçen m u h a rrir İb n üI-Felekı’inin iki y azm a ile b ir likte bu m ektupların d a m üstensiki olduğu an laşılm ak tad ır17, K ıîıçarslan’a aid m ektup ve K em aleddin K âm yâr*a sâd ır o la n m enşur ile C elaleddin H arezm şah ’m b ir m ektubu yalnız b u eser ١‫ ؟‬M e t i n l e r i n n e ş r i n i h a z a r l a r k e n -r e l e r i n h a l l i n d e y a r d ı m l a r ı n ı erinden do stu m

P rof. M u c t e b a

o k u n u ş u ‫ ان؛أل هل أ أ‬-b a z ı k e l i m e v e i b â

esirgem iyen

bngünkü

İ r a n ’ı n d e ğ e r l i

âlim

M în o v î* y c b u r a d a h a r a r e tli t e $ e ^ ü r l e r i m i !

.k a y d e t m e k i s t e r i m -* B u v e s i k a l a r ı n

m e v c u d i y e t i n i i l k d e f a İ r a n l ı â l i m ^ 4u h a m m e d K a ،*

v î n î k a y d e t m i ş t i ( B a h a e d d i n ‫ ي ئ ل ت ك غ ة ة‬/ ‫ ت ال ك كه سم ر‬ila a “tarûssul‫ ر‬T a h r a n ‫ ا‬3 ‫ت‬5 ‫ء‬ •*m u k a d d e m e ;

B îst-M a k a le

I I , s. 1 9 4 ) .

B u n la r İslâm A nsiklopedisinde

yaz

dıgım ız K e y k u b â d I ve K ey k âv u s ‫ إل‬m a k a le le rin d e ku lla n ılm ıştır,

‫ إ ت أ مرت‬. ‫ءأل ه مع احنا ؛اه ا ال‬.‫سه ا د ا ب ا إن‬ ‫لما ا‬I ‫ءرمة‬-‫م مطا[مة ا‬،‫ممه رء‬،‫وا ر م ز‬ ‫ ) مث ر ه ث ل د ال با ش ال نقي ا ن‬، 8‫ خ'د ر ي*ق ه‬.‫أىل م‬،‫ ث آ‬i ‫ظ ها‬،‫ء‬- ‫انطا ي ه اروم‬

‫ دكا ن المنمسو'ب ايه‬. . . ^ ^ ١ ^ ‫ ^ ؛‬١ ‫اانحل*كإ‬ K em a led d in

K â m y â r ’m

m ençûru

d e a y n ı t a r i h ‫ ؛‬g^^st erd iği a n l a t ı l ı y o r ,

sonunda

o k uyam adığım ız

kelim elerin


I I I . R E S M Î M E K T U P L A R A D A İR

X V II

vasıtasiyle bize k ad a r gelebilm iştir.Fakat K eykubâd ile H arezm sultanı arasında teâtı o lunan diğer m ektuplar îb n B ıb ı’n in Selçuknâm esinde (s* 368-373) ve Sarı ‘A bdullah E fendinin M ünşeat M ecm uası içerisinde (Süleym aniye, E sat Efendi k itap ları, N um ar a 3333 dej v arak ıb -şb ) m evcut olm akla üç n üsh a halinde bize intikal etm iştir 18. Al-TarassuVun sonundaki m ek tu p lar kronolojiye ve ib n Bîbî ile S arı A bdu llah E fendi’deki sıraya aykırı olm akla b era b er b u m etni neşirde esas aldığım ız ve bu nüsh a d a diğer vesikalar b u lu n d u ğ u için b u tertib i m uhafaza ettik ve sadece b u n la ra aid tetkik kısm ında kronolojik esasa göre h arek et ettik, M uham m ed K az v în î b u m ek tup ların C elâleddin H arezm şah ’ın inşâ d îvânı b a şın d a b u lu n a n M uham m ed N esevi’ye aidiyetini söyler, ki bu ifadenin sadece C elâleddin’e aid m e k tu p la ra râci olabileceğini tasrih etm em iz icabeder. Nesevı, C elâleddin H arezm şah ’m K ey k u b â d ’a J M ��sır ve Suriye h ü k ü m d a rların a gönderdiği m ek tu p lara kendi a d ın a b abasın ın adım . S ultan unvaniyle, birlikte ko yduğunu; fakat um um iyetle kullandığı hâdimihi‫ و‬muhibbikî ve ahiyyihi form üllerini istim al etm ediğini söyler ki, bizim m ektup k op yaları d a bun a göre yazılmıştır*®.. F ak at b ü tü n Selçuk S ultanıları gibi K ey ku bâd ’a aid vesikaların b aşında da tu ğ ra m akam ınd a bulunm ası lâzım gelen S ultan ve sair kelime ve işaretler b u kop yalarda gösterilınem iştir. Farsça vesikaların sonuncusunu teşkil eden I. tz ed d in K eyk âv u s'a a it A n taly a fetih - nam esi bize yanlız Sarı A bdullah. Efendi vasıtasiyle tek nüsha halinde intikal etm iştir. Selçuk Sulta n ların ın zaferler kazandıkça ve yeni şehir ve m em leketler fethettikçe bunu ber-m u tâd e tra f h ü k ü m d arların a b irer fetihnâm e ile bildirdiklerine d air elim izde k ay ıtla r ve ib n B îbî’de dercedildiği üzere de, b ir takım fetih-nâm e suretleri m evcuttur. N eşrettiğim iz eserin son m etinlerini Y unanca ve E âtince mektu p ve m uahede-nâm eleriıı tercüm eleri teşkil etmektedir» Bunla r hakk ın d a ara ştırm a kısm ında izah at \*erildiğinden b u rad a yeni bir şey ilâvesine lüzum kalm am ıştır. 12 M e t i n d e k u l l a n d ı ğ ı m ı z Tr. İ ş a r e t i ûl-Tarassul‫ د‬î b . î b n B î b î v e S A . d a Sarı "A bdullah Efendi m ü n ş e a tın a delâlet eder. *٠ M u h a m m e d

P- 4 12‫م‬

N e s e v î , Sîret Celâleddin Mcngü-birti, F r . ٢٠٢٠. o . K o u t h ı ‫؛‬،..


X V 'I I I

T . S E L Ç U K L U L A R I H A K K IN D A

R E S M İ V 'E S İ K A L A R

Bugüne k a d a r isim leri m alûm olup d a m uhtev aları bilinm ivcn ve tetkik edilm iyen veya m evcudiyetleri hak k ın d a hiç b ir m alûm at verilm em iş olan Selçuk d evrine aid bâzı in şa k itap ları ve m ektuplar hakk ınd a da bu n eşretm ekte o lduğum uz eserimize bir (II I.) kısım d a h a ilâve etmiş b ulun u y o ru z. Yalnız b u n la rın m etinlerini dercetm eksizin içlerinde m evcut ta rih î m a lû m a t tam am iyle ahnm ak ve bu hususta sâdece b u m alûm atın ehem m iyetini m eydana koym akla iktifa etmiş b ulun uy oruz. Bu suretle b u -eser üç kısım dan terekküp etm ek ted ir : I. T a k a rîr ul-m anasıb ’a aid m etin ve tetkikler; II. R esm î m ektup ve m u ahed enam elere aid m etin ve tetkikler; I II . Selçuk devrine aid yeni b u lu n m u ş inşâ m ecm ualarıTim m uh tevaları ve b u hususlara d a ir ara ştırm alar. £ serin bu üçüncü kısıra k ita b m a d ın a tam am iyle u y m ay an b ir ilâve m ahiyetindedir. Z ira görüleceği üzre b u ra d a bahis m evzuu olan vesîkalann ekserisini hususî m ek tu p lar teşkil -eder, ki b u n la r arasın d a pek m ü him o la n lar dikkati çekecektir. B undan sonra Selçuklulara d a ir te rk ib i m ahiyetteki eser-lerimizin ikm al ve neşrine başlam ak la b e ra b e r fırsat buld u k ça yine elim izde b u lu n a n başka m ah iy ette m ü him vesika ve k aynak .m alzem esinin ilim âlem ine takdim ine çalışacağız. ١٥ H a z i r a n

19 5 8

.B ah çeH ev k r. A n k a r a

O sman T u r a n


VEZİRLİK

M ENŞURU

Eserin ilk vesikasını teşkil eden b u m enşur Îlh a n î h üküm dai'1 G azan K a n ’m Şem seddin A-hmed b in O sm an L âkûşi’yi Selçuk T ürkiyesi (Temamet-i memdlik-i mahrûs-i Rûm) vezirliğine tâyini için verilm iştir, M enşûr, henüz Selçuk H an e d an ın ın A nadolu’d a m evkiini m uhafaza ettiğ i b ir zam an d a sâdir olduğu için, h ü k ü m d a r b u rad a T ü rk iy e (Rûm ) n in b a b a la n tarafın d an Selçuk S ultanlarına ^serildiğini ve bu sebeple A hm ed L âkıışî’nin hem Selçukluların V'ezîri, hem de H a n ’ın A n ad o lu ’d a naibi ' kaydetm ektedir. Bu gibi m ansıb tefvizi vesikala rm d a m u ta d olduğu üzerej v ezirin b ir çok m eziyetleri sayıld ik tan ve m edhiyesî y ap ıld ık tan sonra A n ad o lu ’daki b ü tü n devlet em irlerin, m ansıb sahiplerinin azl ve nasbi onun sâlâbiyetine terk edilm ektedir ‫ و ظ‬bu onu n vezirliği ile değil n aip liğ i ile alâkalıdır. F ilh ak ik a kay naklara uygun olarak Selçuk dev leti’nin iktidari fiilen îlh a n h h ü k ü m d arın m eline geçtiği için A hm ed Lâkûşi haiz olduğu bu salâhiyetleri Selçuk veziri sıfetiyle değil fakat Îlh a n î hü k ü m d a rın ın n âib i olarak d eru h te etmiş bulun m ak tadır. Bu sebepledir ki ferm anda eski m eşhur vezirlerden Sahib ‘A bbâd ve N izâm ü l-M ü lk ’ün yolundan ayrılm am ası A hm ed L âkûşi’ve tavsiye edilirken onun T ü rk iy e’de tih a n ’ın n âib i, yani m akam ın a kaim (kâim -i makâm-i mâ) olduğu kaydolunm akta ve kim senin o n u n hüküm ve em rinden ayrılm am ası tenbih edilm ektedir. B ununla berab er yine de h u k u k an Selçuk vezirliği m ak am ın d a b ulun du ğ u için m enşur, S elçukluların divân anan elerin e uygun olarak, A hm ed Lâkûşî hakkında türkçe “ inanç” lâkabım k ullanm aktad ır, ki U ygurla rd a n beri devam eden bu tü rk çe u n v an ve lâ k ap la r b ü tü n Selçuk en e rlerin e tefviz edilen ferm an ve m enşûrlarda bulun‫؟‬duğu ve h a ttâ diğer îslâm d evletlerind en gelen m ektup ٧ sair ta h rira tta b u n ların ihm al edilm ediği g ü lm e k te d ir . Bu sebeple, neşrettiğim iz vesikalarda olduğu gibi, Selçuk T ürkiyesine ait diğer b ü tü n resm î vesikalar ve h a ttâ kitabeler O sm anlı devrine k a d a r bu türkçe u n v an ları devam ettirm iştir, ki b u


V E Z İR L İK

M EN ŞU RU

husus T ü rk devlet teşkilâtı b ak ım ınd an dikkate şayan b ir h âd isedir. ^ e şre ttiğ iın iz eserin hem en b ü tü n vesikalarında olduğu gibi G azan H a n (674-703/1295-1304) tarafınd an verilen b u m enşûrdaki ta rih de eserin sahibi ta ra fın d an k aydedilm em iştir. A ksarayî’ye göre Sadüddevle Y ah ûd ı A rgun H a n ’ın veziri olunca (690) Selçuk vezirliğine tây in edilen F ah red d in K az v în î öldürüldü. Bu sıralard a A n ad o lu ‫؛‬n u n idaresine gönderilenler arasm da A hm ed L âkûşî de b u lu n u y o rd u ise de bu esnada o n u n vezirliğe tâyini hakkınd a b ir işaret m evcut değildir ‫ ا‬N itekim aynı m üellifin G eyhâtu zam an ın d a ( 6‫ و‬0 - 6 ‫ ) ه و‬Sâhib N ecm ed d in ’.in Sel،• çuk vezirliğinde b u lu n d u ğ u n a d air kaydı bu gelişin vezirlikle alâkah bulu n m ad ığ ın ı m eyd an a k o y m a k ta d ır2. N ihayet G azan H a n 697 de G iyâseddin M esud’u İsfah an ’d a h ap settirip yerine yeğeni A lâeddin K eykubâd b in F e râ m u jz ’u Selçuk ta h tın a geçird iğ i zam an A hm ed L âkû şî’yi de onun vezâretine tây in etti ‫ وو‬ki işte bizim m enşûr da bu ta rih te ve bu m ünasebetle verilm iş olm ak icap eder. N itekim H am d u llah K azv în ı de am cazâdesi F a h re d d in K az v în î za m a n ın d a A n ad o lu ’n un sükûna k av u ştu ğunu b ey an d an sonra ^ e b riz li A hm ed L â k û şfn in Selçuk vezirliğine tâyin edildiğini k a y d e d e r4. F a k a t Sülemiş‫؛‬in G azan H a n ’a karşı isyanı sırasında A lâe d d in K ey k u b â d ’m veziri L âk û şî ile birlikte Sivas’ta m ahsur kaldığım biliyorsak da onun A n ad o lu ’d a ne k a d a r b ir m ü d d et b u lu n d u ğ u ve n e suretle döndüğü hususu m alûm değildir. Z ira b u h âdiselerden sonra onun artık vezirlik m akam ım işgal ettiğini görm üyoruz. F ilhakika o, n ihayet S u ltan O lcaytu zam a n m d a ( ‫ ول‬04 -‫ ل‬3 ‫ل‬6 (‫ “ ر‬F rz u ru m h u d u d u n d a n A nta ly a ’ya ve S inop’tan D iyarb ek ir sın ırlarına kad ar b ü tü n m em leketin id aresini kendisine tefviz ede^ altın tam galı b ir yarlığ ile A nadolu (Rûm) ya g eld i” ٠. H am d u llah K azvini vezârete gelen A hm ed L âkû şî’nîn A nadolu vergilerinin bu rad ak i M oğol şehzadeleri ve askerlerine kifayet etm ediğini görerek d iv a n ın 1 K e r î m ü d d i n A k s a r a y i , Aiüsâmerct ül-Ahbâı\ A n k a r a ‫ ه‬K e z a , .‫ ة‬. ‫ أ‬7 ‫ما‬

‫ ا‬7‫و‬

‫ ة‬K e z a , .2 3 9 ‫ ع‬3 ‫مج‬ ٠ T a rik -i Giizidey G M S , s. 4 8 5 ، ‫ ه‬A k s a r a y î» s. 3 ‫م ق ه‬

‫ و ا‬4 4 ‫ م‬s.

.‫ص‬


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A ÎD

R E S M Î V E S İK A L A R

‫و‬

m ülkiyetinde, yani m irî rejim e tâbi, b u lu n an to p rak ları m an ‫؟‬ıb sahiplerine satm ağa başladığını ve bu sayede m em leketin m am ur olduğunu, zira y erinden em in olm ıyan hâkim ler elinde kalsa idi, bu endişe dolayısiyle, ihm al ve h ara b in in m u k ad d er olduğ u nu ve nitekim divan a bağlı arazinin hususî m ülkiyette kalanlara nisbetle çok d u n b ir d u ru m d a b u lu nd uğ u n u k a y d e d e r.6 L âkûşî zam an ın d a v u ku bu lan bu hâdise Selçuk T ürkiyesinde câri b u lu n a n ■miri toprak rejim inin M oğol idaresinde nasıl bozu lduğuna ve hususi toprak m ülkiyetinin ne şekilde m eydana çıktığına d air dikkate şayan bir m is a ld ir7. K az v in i’nin bu münasebetle L âkûşî’vi m eth etm esin e m ukabil A ksarayi onu uzun boylu zem etm ekte, zu lm ü nd en ve bu hususta şöhreti olan Irin c in noyan ile şerik b ulu n d u ğ u n d an , gösterişe ve kesesini d o ld u rm ağ a düşkün b ir kimse o ld uğ un dan b ahseder ve h a ttâ ona tahsis ettiği b ir hicviyede ‫ ؟‬ittiği her yerde feı^ad ların yükseldiğini b elirtir 8. A hm ed L âk ûşî’nin vezirliği T im ü rtaş N oyan’m zam an ın a k ad ar sürer; fakat sui istim alleri dolayısiyie £ m îr Ç oban oğlunu A n ad o lu ’ya gönderdiği sırada L â k û şrn in vezirliğine nihay et verdi ve îlh a n i m erkezinden gönderilen elçiler vasıtasiyle y akalatılarak ö ld ü rü ld ü 9. 2. M Ü S T E V F lL İK M E N Ş Ü R L A R I I I.

ik in c i vesikayı M ecded din M uh am m ed b in H asan ’ın

Dîvân-i istîfd*ya tây in edildiğine d a ir bir. m enşûr teşkil eder.

M enşûr m üstev^î olarak tây in edilen bu zatın, m u ta t üzere, b ir çok m eziyetlerini zik rettik ten sonra b ü tü n Selçuk ülkesi {Ademâiik-i mahrûs) n in g elirini zaptetm esi, bu hususta kendisine tevki verildiği, b u işlere nezaret edenlerin ‫ ل ا ا ق‬kalm am ası, n edim lerin sözlerine itim ad etmem esi tavsiye edilm ekte ve vergi ödeyen reayayı daim a h az ır bu lu nd urm ası, m ütead d iler elinde telef olan vücûhât'm k eşfv e istih racınd a d erin tetkikler yapm ası k aydolunm akta v<^ m en şûrd a şerh edildiği üzere, ikcam dan ٠ T . G üzulc, s. 4 8 6 ، 7 Bak. X L \ 7I I

C tem an

T uran‫؛‬

Türkiye Selçuklularında toprak kukukui B e l l e t e n

( 1 9 4 8 ) ( R E I s l : D roit terriren sous les Scldjoukides de Tuujiuiy 1 9 4 8 .

s A t e a r a y î , s. 3 0 3 ، ‫ ء‬K e z a , s. 3 1 2 , 3 1 3 , 3 1 5 - 3 1 7 .


4

M Ü S T E V F ÎL İK

M EN ŞU RLA RI

kendisine ai*، m aişetin tem ini ifade o‫أ‬u n m a k ta‫ د‬em îrlere, sadrlara, büyüklere ve saltan at divanj nâiblerine M ecd ed d ın ’i m üS' takıl olarak tan ım aları ve m em leket gelirlerinin (vücûhât) hesaplanm asın da ona ve onun n aip ve m uh arrirlerin e m ü ra c a a t edilmesi em redilm ektedir. M enşûrun bu kayıtları diğer em sali gibi olup b ir hususiyet arzetm em ektedir. T ürk iy e Selçuk Sultanı (Ecdâd-i mâ Salâlin-i Selçuk) ta ra fından verildiği kaydedilen m enşûrun ta rih i dere olunm am ış ise de b u n u n devletin M oğol tabiiyeti a ltın d a iken sâdir olduğu m eydana ç ık m a d a d ır. F ilhak ik a m etin de geçen yarlığ-ı kumâyun ve padişah zâde-i cihdıı zuyyidat ،azametehu tâbirleri b u n a delâlet ettiği gibi m üstevfî’lik m akam ına tây in edilen M ecd ed d ın M u h a m m e d ’in hayatı ve bu tâyini h akkm daki kayıtlar d a b u n u lev id etm ektedir. G erçekten I I. K eykâvus son defa Selçuk tah tım terk edip (1261) B izans'a gidince kardeşi IV . K ıb çarslan m üstakillen S ultan oldu; A ğabeğisinin m aiyetindeki devlet adam ların ı id b a ra u ğ rattı ve yerlerine yenilerini tâyin etti, ki M ecdeddin M ehm ed de N ecıbeddin yerine Dîvan-ı istîyfa'nın başına g etirild i10. M ecdeddin b u m evkii oğlu I I I . K eyhusrev ta h ta çıktığı zam an da b ir m ü d d et d ah a m uhafaza etti n . işte m enşûru alan zatın bu M ecdeddin M ehmed^ ve verenin de IV . K ılıçarsJan olduğa m eydana çıkmış oluyor. M enşur Selçuk div an ananesine uygun olarak M ecdedd in için Ulug İnanç Bilge u n vanların ı k ullan m ak tad ır, ib n B îbî M ecded d in ’i E rz in c a n ’a nisbet etm ekle bu sayede onun m enşeini de öğrenm iş oluyoruz. Y alnız bu k aynakla birlikte A ksarayı ve Baybars ta rih i bizim m enşûra karşı babasını H aşan değil H üseyin adiyle kaydederler» G ivaseddin K eyhusrev zam an ınd a Sahib F ah red d in Ali vezirlikten azledilerek O sm ancuk kalesine hapsodildigi v a k it'(671) Mec» d ed d in M ehm ed onun yerine vezir oldu 12. îb n B îbî ve A ksarayî yeni vezirin ilim , fazilet ve cöm erdliğiyle m eşhur o ld u ğ u n u bildirirler. F a h red d in Ali Ilh a n A b ag a’ya giderek tek rar Selçuk vezirliğini elde edince (674) M ecd ed d in ‫؛‬in d iv an d an çıkarıl­ 10 Keza s. 7 ‫ أ و‬bak. o^m an T uran, Kılıç Arslan IV. İslâm Ansiklopedisi. 11 Aksarayî, s. .‫وج‬ ‫ هت‬K e z a s. ‫ و‬3 ‫ •ل‬i b n B i b i , ٠٤. 6 5 6 - 6 5 9 ‫إ‬ f e d d i n Y a h k a y a , İ s t a n b u l ‫ ل‬9‫ ا ي‬, s ‫ ة‬4 ‫م‬

‫ئ; ءئ ز ء ك‬

tarihi, t ü r k .

te re ، Ş c ra-


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

‫س‬

R E S & I! V E S İK A L A R

5

ması devlet işlerini aksatacağij eski vazifesi olan müstevfiliğc getirilm esi ise rü tb e tenzili sayılacağı c i h e t^ K aratay zam anın dak i salâhiyetiyle, atebeğlik m ak am ına tâyini m ünasip görüldü ve bövlcce istifa talebi de önlenm iş oldu 1‫مت‬ Bu yeni m evkiinden dolayı atab eg unvaniyle m eşhur olm uş ve bu sebeple de m e k tu p la rd a kendisine uAb ul-muluk VCSSelâtîn” (M elik ve sultan ların babası) lâkabi}'*le h itap edilm iştir. M ecd ed d in ‫؟‬in m üstavfîlik m ak am ın a gelişi (6‫ ) و ؤ‬d an sonra o ld uğun a göre bu m enşurun d a b u n d a n d ah a m u a h h ar yazılm ış olması iktiza eder. M ecdeddin M uham m ed M ev lân a C elâleddin’in çok yakın d o stların d an bil'i olduğu için E flâk î araların d ak i m ünasebetlere d air b ir çok rivayetler n akletm ek tedir 14. N itekim M ev lan a’dan ona yazılm ış bu lu n an iki m ek tu p da b u n u teyit etm ektedir. G erçekten bu m ek tu plard an b irin d e M evlâna N izam eddiıı ism inde fıkaraperver b ir do stu nu n vergi (vücûh) den uğradığı za ra rla r arzedilmektCj diğerinde de Ilh a n A bag a’^ dönüşünde teşyi edenler arasm da b u lu n a n M e c d e d d in ^ bu seferin uğurlu gelmesi tem enni olunm aktadır ‫ \'ل‬M ecdeddin Atabeg bu sefer.den dönüşünde, M u ‘ıneddin P erv ân e’nin ölüm ünden $onra(675), S ivas'ta h astalan arak 16 ‫ ة‬1‫ء‬1‫ آآ‬, Baybars tarih i müellifi ve E flakî M e cd ed d m ’in M u ،îned din P erv ân e’n in dam adı olduğunu kay'dederler. Birinci m üellif onu M ısır S ultanı Baybars tarafın d an Kayserimde esir edilip serbest b ırak ılan lar arasında zikrederse de 17 b u hakikatte M ecded din ’in kendisi değil yeğeni N izam eddin olm ak icap ede^ ki zaten o M o go llaıa karşı ittifak yapm ak m aksadiyle bu sultana gönderilen Selçuk em irleri arasm da i d i 18.

ıa A k s a r a y ı , s. 9 5 ; î b n B î b î , ‫ ة‬5 7 ‫ *ر‬Baybars tarihi, s. 57 ‫ث‬Avonim Sdçuk-nâmc, 14 M cnâ kıb -al-'â rifh u F r .

23‫ة‬

tere. C l. I 'î u a r l , ] ٢ s . 2 / 0

,‫ و‬2 ‫ و□ ! آ و و م‬, ‫ ا‬3 ‫ ا‬.

15

M cvlâna'nın mektupları‫ ء‬n e ş i r .

F erid u n

N afiz U z lu k , î s u n b u l

7‫ و و ا‬,

10 A ksarayî‫ ؟‬s. I 1 Ö. 17 Baybars tarihi, s. 18 ' A y n i ,

157 .

'jk d ü l-C iiw â fu \ 7<'.\iyeddin k ü t ü p h a n e s i

Anonim Sı'lçuknâutı’, .٩. 5 7 , 5 ‫؛آأ‬

X IX

( ‫ و‬3 ‫ ر ا و‬. s. 6 o ı ;

< ‫ ث ف آ ؤ أ ت ث م‬, Jil-Sufifk, fr. t o r c . ü u a r t r e m e r e ,

12,


6

M Ü S T E V T ÎL tK

M EN ŞÛ RLA RI

I II , E serin üçüncü vesikasını d a yine Selçuk T ürkiyesi divanı başına (M aliye nezaretine) getirilen N ecm eddin M a h m u d ’un tây in m enşûru teşkil eder. M enşûr om m , m u tad üzere, m eziyetlerini m üstavfılik m akam ının saltan atm direği olduğu nu beyan ettikten sonra N ecm eddin M alım u d ’un bu büyük işin idaresine tây in o lund uğ u n u belirtir ve divân ile vilâyet ve beldelerin (m ali) işlerini em in ve m utem ed m em urlara (kârdârân) tefviz, m aden ve tuzla (memleha)\2ir& liyakatli âm iller nasbetm esinij em valin istihraç ve m uhafazasm da gayret gösterm esini em reder. M enşurda m ü stav fî’m n kale ve ^ d u t l a r ı m u rak ab e etm esine d air (ve murâkabet-i ahvâl-i kıla ٠ ve lik a ' ve şugür ve hudüd) ifâde bu m ak am sahibin in askerî vey'a id ari işlerle d ah i alâk ad ar olacağına delâlet ederse de buna im kân olmasa ve yine de m alî hususlar derpiş edilse gerektir. Filhakika h u d u t ve kalelerdeki güm rük teşkilâtı ve bu vasıta ile alın an vergilerin bahis m evzuu olması icap eder. M ü stav fin in bu va، zifeleri h atırlatıld ık ta n sonra ona halka ve fakirlere (reaya ve deri'işân) i}'i m uam elede bulunm ası ve ad aletten ayrılm am ası, halka ve ileri gelenlere m eclisini açık bulundurm ası {bâr-i ‘âmme ber hâss ve ‘dm güşâde) tavsiye edilm ektedir. H er ferm ân ve m enşûrda olduğu gibi b u ra d a d a Selçuk Sultanı em irler, nâibler, sa ltan at erkâm ve ileri gelenlerle m em leketinde o tu ran b ü tü n ahaliye bu ferm ana riayet etm eleri, büyük-küçük işlerde ٠^ başvu rm aları ve m evkiinin saltanatı hizm etinde olduğumu bilm eleri em redilm ekted ir. Eksik o larak dercedilen m enşfırun ta rih i kaydedilm ediği gibi hangi Selçuk S u ltanın a ait olduğu d a vesikadan anlaşılam am aktadır. V esikada N ecm eddin E b u ’l M eh âm id M ah m u d adiyle geçen ve türkçe İnanç Bilge u n v an ım taşıyan M üstevf ı ’nin yuk arıdak i vesikada divân-ı istiyfa&K b u lu n u p F ahredd in A li’nin azlin den sonra vezirliğe gelen M ecdeddin Mu* lıam m ed’in halefi olarak m üstevfilik m evkiine geçen C elâleddin M ahm ud bin E b u ’l-H âc olması iktiza eder. Filhakika ta rih î vakalar ve u n v an lar aynı zatm bahis m evzuu olduğunu gösterm ekte, yalnız bizim vesikada C elâleddin yerine N ecm eddin künyesi kaim olduğu a ^ a şılm a k ta d ır 19. B undan önce, ١ ٧ ، h tiy fa

‫ ءت‬J b n B î b î * s . ‫ ة ة‬6 ‫ م‬6 6 2 ‫؛‬

A k s a r a y ı , s. ‫ و‬3 ‫ م‬IO O . 1 0 2 ; Anonim Selçukndmc٠


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A İ D R E S M İ V E S İK A L A R

7

K ılıç A rslan’ın m üstakil sa ltan atı (1261) zam an ın d a Selçuk D evleti müşrîf 'i (teftiş dairesi n az ın ) olan M am udj I I I . K eyhusrev za m an ın d a ‫ ل‬M ecded din M u h a m m e d ’in Sivas’ta ölüm ü üzerine Dîuân-i istiyfa'm n b aşın a g eçti; d ah a sonra d a sa lta n at n âibi oldu (inanç uğurlu Tidib tıs-sultan) 20. M üstevfj M a h m u d ’un C elâleddin R û m î’nin yakin d o stların d an olduğu E flâk i’nin rivay etlerinden anlaşıldığı g ibi, bizzat M evlânâ’m n on a yazdığı iki m ektup da bize k ad ar gelm iştir ‫ م ل ة‬F ilhakika M evlanâ, istiyfâ dîvânı sahibi olarak zik rettiğ i C elâleddin M a h m u d ’a.y azdığı birinci m ektub un da N iza m e ttin adlı bir kimseye y ard ım ve ih sanda bulunam asını rica etmektCj İkincisinde şeyh Salâh ad d in n am ın d a birisinin 500 dil-heme b ir bağ satm aldığın^ satıcının onbeş g ünden fazla m ü h let serm ediğ in i, fıkaraperverlıği dolavısivlej kendisinden istikraz üm id in d e o ld uğunu b ildirm ektedir ‫قة‬, îb n B îbî C elâleddin M a h m u d ’u n u zu n bir m edhiyesini yaparken d iv a n hesaplarını ve sa lta n at nıuam eİçlerini ifa d a m em leketteki emlâk’ ve ik tâların keşfinde çok m ahir, bu lun du ğu nu kayıt eder 23. Bu son kayıt ik tâ ve em lâk işlerinin büy’ük d ivân a ve p erv ân ey e‫ و‬ve iktâ ve m ülk olm ıyan vergi kaynaklarının d a m ü stev fî’ye ait olduğ u n d an b u n la rın m eydana çıkarılm ası d a bu m evkide bu lu n an ların vazifesi o l' duğunu gösterir. F ah red d in A li’nin O sm ancık kalesine h apsedilmesi üzerine M a h m u d ’un m üstevfî olduğu gözönüne ge(irilirse bu m enşurun 670 veya 67 ‫ ت‬tarih in d e sudûi' etmiş olm ası icap eder M. 3. Z E Â M E T M E N Ş Ü R L A R I S ııa ile IV üncüyi ve bu m evzuda ilkini teşkil eden bu vesika Selçuk Sultam tarafın d an kardeşi E b u ’l M uzaffer M elik R ükn ed d in K eyûm ers’in K ayseri zeâm etine tây in in e d a ir b ir m enşûrdur. B urada, a k ra b a la rın a ih sanlard a b u lu n m ay ı pâ٤٠ A k s a r a y î , s. 7 4 , 8 9 ‫ ؛‬î b n B î b î , 7 3 0 ‫ ة‬7 ‫ت‬5 ‫ا‬. 21 M enâkıb ul-’ a ıifin , GL H u a r i . F r . t e r e .

1, s.

‫ إل و ل‬٧ ^ i n d e k s ; I I , ‫ إ‬4 5 , ‫؛‬2 0 4 ‫؛‬

O s m a n T u r a n , Selçuk i>akfiyclcTİ I I I , B e l l e t e n X L V 1 s. 4 3 . 22 M evlâua'nın mektupları٠ s. 8 7 ,‫ ؤ ة‬. 2‫ د‬Î b n B î b ı , s. 7 3 3 ، 7 34 . ٤٠ A k s a r a v î , s. ‫ و‬2 ‫ إ‬Baybars tarihi, s. □‫ و‬.


K AY SERİ ZEÂM ET M EN ŞÛ RU

dişahhk vazifeleri m eyanm da sayan Selçuk Sultanı, bu sebeple m ü slü m an lan n yardimciS]‫ ؛‬kâfir vc haricilerin kahredicisi bulunan ve Selçuk oğullarının iftiharı, pâdişalılık ağacının dalı olan kardeşi R ü k n e d d in K e\'ûm erş’in her zam an sa ^ a n a tın a hizm et ettiğ ini ve saadeti b u n d a b u ld u ğ u n u beyan ettikten sonra D âr-ül Felh (kaynaklarda ve bu m eyanda îb n BîbTde s. 300. 360 b az an D âr-ül mülk) K a y se rrn in ^^âm et ve ku m an d an Ilgım ona lâyik gördüğünü söylüyor. B una m uk ab il de m elikin muharebey-e h az ır askerlerini hizm ete âm âd e b ulunm durm ası gerektiği bildiriliyor. M enşûrda zeâm et ve kum an d an lık için lâzım gelen m asrafların d a îstiyfâ d iv an ın d a tây in edildiğine işaret olunuyorsa da b u n d a n aşağısı dere olunm adığı cihetle bu tahsisatın ne olduğu m eçhul kalm ak tad ır. Elim izde b u lu n a n diğer askerî ik tâ sahip leri *'e k u m an d an la ra ait m en şû rlara n az aran m uhte^'a itib ariy le m u h tasar olan bu m enşur, T ü rk iy e Selçuklularında, devlet telâkkisi ve hüküm dar ailesinin hu k u k u bakım ından vukubu lan değişikliğin ifadesini gösteren dikkate şayan bir vesikadır. F ilhakika K ayseri kum andanhğına tâyiıı edilen sultanın biraderi m enşûra göre diğer askeri reislerden farklı h iç b ir im tiyaza sahip değildir. H alb u k i G öktürk, K arahanlı ve B üyük Selçuk devletlerinde olduğu gibi, II. K ılıçarslan zam anına k ad a r A nadolu’da da câri olan, devletin hüküm d a r ailesinin m üşterek m a h b u lu n d u ğ u n a dair b ir hâkim iyet telâk' kisi m evcut id i ki» şim di bu, artik bahis m evzuu bu lu n m am ak tad ır. Büyük S u ltan a tabi olm akla berab er idaresine m em u r oldukları vilâyetlerd e m u h ta r b ir otoriteye sahip m elikler II. Kılıç A rslandan sonra artık bu hukuki d u ru m u kaybetm işlerdir. H a tta A nadolu S elçukluları devletin feodal p arç ala n m alara m aruz kalm am ası ve kuvvetli b ir m erkeziyetçi id aren in teessüsü için büyük iktâ sistem ini de k ald ırarak k u m a n d an la ra ve m aiyetlerindeki askerlere m aişetlerine kifayet edecek k ad ar ik tâlar tahsis edilm iş ve bövlece b ir vilâyete askerleriyle birlikte to p tan sahip feodal reisler yerine sadece o vilâyette b u lu n a n askerlerin başı haline gelm işlerdir 25. Bu sebeple M elik Ke}'*ûmeı*s, ik tâ olarak b ü tü n K ayseri vilâyetine sahip olm ayıp, diğer askeri reisler gibi, sadece askerlerin ku m an d an ı ve zctîmV dir. ‫ ءء‬B a k . O s m a n T u r a r . , iktâ ( ‫سأث'ل‬ Arslan n

( İ s l a m A n s i k l o p e d i s i ) , s. 6 9 6 .

،A n s i k l o p e d i s i ) ,

‫ ة‬. 9 5 ‫ ةأ‬- ‫ و‬5 7 ‫إ‬

K ılıç


T , S E L Ç U K L U L A R IN A

A İD

R E S M Î V E S ÎK A L A R

9

O sm an h lard a iimar ile hâs arasında b ir askeri dirliğe tekabüi eden zeamet ıstılahının S elçuklularda bu m â n ad a kullanılm adığı m uhakkaktır. G erçekten d ah a ziyade sivil idarede reis m ânasında kullanılan (za'îm ud-ddr gibi) z a ‘ım ıstılahının Ttîs, kum andan, ser-leşker ve sübaşı’ m n m ü rad ifi olduğu gözükm ekte ve îb n B ib i’ de olduğu gibi(m eselâ s. 46g)m üteakip vesikalarda da bu m â n ad a kullanılm aktadır. N itekim M e v lân a’nm m ek tup ların d a Za'îm ul-cuyûş ifadesi k u m an d an dem ektir ‫ م وه‬Bizim eserden başka Z eâ m et adı altın d a diğer bîr d a h a askerî tâyin vesikasının ele geçmiş olması bu ıstılahın Selçuk devrinde m evcudiyetini m eydana koym ak bakım ın d an ehem m iyetlidir. F ilhakika H aşan Bin Abd ü lm üm in al-H u y î adlı b ir m ünşi tarafın d an Rusûnı el-rcsâil adlı M ünşeat m ecm uasına dercedilen “ £ ‫ همء‬7‫ ألمح أأ‬m enşurunun tefviz edildiği em ir hakkında sjıHm. ul-Cuyûş unvanı Sübaşı ile birlikte (%a'îm ul-Cuyûş uluğ bilge iıaş uğurlu alp subaşı beg . . . ) m ü rad if olarak ku llanılm ak ta ve askerî vazifeleri b elirtild ik ten sonra ik tâ sahipleri, hizm ette özürsüz bir şekilde kusur ettikleri takiktâlarını ellerinden alm ak ve kendilerini azletm ek salâhiyeti bu em îre verilm ekte ve eski z a îm ’lerin tasarru fu n d a b u lu n a n havali gösterilip kendisine ait ik tâ da tahsis olunm akta d ır 27. Bu m enşûrda d a em îrin kendi ik tâı ile m aiyetindeki askerlerin ik tâ la rın m ayrı oldu ğ u n a d air kayıt m ühim olup y ukarıda işaret ettiğim iz üzere ik tâ sistem inin A nad o lu ’da m aruz kaldığı değişikliğin ve m erkeziyetçi b ir idareye gidişin b ir ifadesidir. Böylece Selçuk devrinde za'îm vc zeamet ıstılahlarınm m evcudiyeti m eydana çıkm akta ise de b u n u n j O sm anlı devrinde olduğu gib^ m uayyen b ir m ik tard a b ir ik tâ m ânasına gelm ediği de belirm ektedir. . M enşu ru n h angi Selçuk S uk an ı tarafın d an verildiği nihay etinde D îvânî rak am larla verilen 688 tarihiyle belli olm akta‫ دآا ل‬ki bu za m an d a tahtı II. G i)'aseddin M esud‫؛‬u n işgal etmesi 26 M cvla n â ’ mtı mektuplart* s. 2 .6 ‫ و‬, ‫ه آ‬ ‫ آء‬Ü s k ü d a r

N urbanu

k ü tüphanesi, N o.

1 2 2 , ‫ث‬5 ‫ مه‬B e n i

bu

k itap tan

h a b e r d a r e d e re k istifadem i t e m in e d e n D o ç e n t A d n a n E r z ^ y c teşe k k ü r e d e rim . H a ş a n b i n A b d ü l m ü m i n ’i n y a z d ı ğ ı d a h a i k i i n ş a k i t a b ı v a r d ı r ( B a k . O s m a n T u r a n , Selçuk Tiirkiycsi dîn tarihine dair bir kaynak. K ö p r ü l ü A r m a ğ a m , s. 5 3 3 ، K a r a t a y ı m m e . d r e s e v a k f i y e s i n d e ş a h i ı b u l u n a n A b c i ü ı m ü r n m u ‫ ؛‬i*i î v a a h m u u c lH û v î)n in

b u m ü ellifin b a b a sı o ld u ğ u anlaşılıyor

(B elleten,

X L V , S. J 3 4 ) .


K AY SERİ ZEAM ET M EN ŞÜ RU

(birinci saltan atı 682-698) b u R ü k n e d d in ’in o nun kardeşi olduğunu gösteriyor. Filhakika ib n B îbî Kıı*ım‫؛‬da b u lu n a n I I. îzzed d in K eykâvus’u n ölüm ünden (1278) sonra 2S diğer kardeşleri ve em irlerin veliahd olan büyük b ira d e r G iyaseddin M esud’a b i’a t ederek, Selçuk tahtını elde etm ek üzere, S o lh â d ^ a n A nadolu sah.iJlerine geçmeğe k arar v erdiklerin i anlatırk en ikinci evlât olan R ük n ed d in K eyûm ers’in denizi aşarak A m asya ta ra fla rın a geldiğini ve y ak alan arak K astam o nu kalesinde hapsediJdiğini, d ah a sonra Sinop sahiline v ara n M esud’a R üknedd in ’i gönderdiklerim ve K astam onu acunda b u lu n a n M uzaffereddin Y avlak A rslan’ın y ardım ivle ta h tı ele geçirm eğe teşebbüs ettiklerini y azar 29، işte m enşurda adı geçen R üjaıed d in K eyûmers budur، Baybars tarihi m üellifi K eykâvus’u n üç oğlu olduğunu söylerse de b u n ların isim lerini k a y d e tm e z i Baybars îv'Iansûrî M esud’u n ikıi kardeşi (m etinde oğlu) ile b irlik te A nad o lu ’ya geçtiğini, b u n la rd a n birinin F erâm ûrz. diğerinin M elik olduğunu ilâve ederse de bu M elik kaydiyle K eyum ers’i kastettiği m alüm değildir 31، Z ira A ksarayî bu sonu ncu dan bahsetmeksiz'in K eykâvus’un oğullarını Mesud.، F erâm urz ve R ü k n e d d in Kılıç.arslan adiyle zikretm ekle iktifa eder ‫ مقق‬H alb u k i bu üç kardeşe ilâve olarak m eydan a çıkan K eyûm ers’den başka Siyâvüş adlı başka b ir kardeşin d ah a m evcut o ldu ğ u n u b iliyoruz. G erçekten A nonim Selçuknâm e K ırım ’d an gelen ilk şehzadenin Siyâvüş olduğum ^ d ah a sonra M esud’un geldiğini söyler 33. ib n B îbî’de, tezyif içiıı, Cimri olarak yâd edilip K a ra m a n oğullarının Selçuk şehzadesi sıfatiyle saltanatın: ilân ettikleri bildirilen G iyaşeddin Siyâvüş’ün K eykâvus’un b ir oğlu olduğu anlaşılm aktadır ‫ ة‬1‫ م‬N itekim K aram anlıLarın bu h areketi neticesinde K o n y a’yı işgal edip orad a S ultan ilân edilen A lâedd in Siyâvüş bin Keykâvus nam ın a basılan bil' sikke de bunu isbat etm ektedir ‫ م ق ة‬A nonim ‫ هة‬B a k . O s m a n T u r a n ,

11.

ICeykâvus ( İ s l â m A n s i k l o p e d i s i ) .

‫؛؛‬٠ î b n B i b i , s, 7 3 ‫ مو‬7 ‫ ه‬0 ‫م‬ ‫ هت‬Ş e r e f e d d i n Y a l t k a y a t c r c ü m e s i , s. 3 2 31 Zubdct ü l’ F ik rc, B r i t i s h M u s e u m , A d d . 2 3 3 2 , 9 2 b 32 Alusâmerel. 170» 2 3 6 ‫ ق ة‬Anonim Sclçuknâıney s. 6 3 . ‫ مه‬î b n B î b î , $، 6 ‫ و‬0 ‫ إ‬A k s a r a y î , s. .‫ ة ل‬3 ‫ ل ا‬3 ‫إل‬ ‫ ءء‬O s m a n F e r i d S a ğ l a m , Şimdiye kadar görülmeyen C innri sikkesi٠ E d i c i n X X X V , s. 3 0 2 . İ b n B î b î C i m r i n a m ı n a s i k k e b a s ı l d ı ğ ı n ı k a y d e d e r

( 6 ‫ و‬6 (‫م‬


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A ÎD

R E S M Î V E S İK A L A R

Selçuknâm e Siyâvüş’ün A lacddin lâkabım taşıdığım vCj K ara‫ للل أ ^ل آل‬isyaniyle alâkasından bahsetm eksizin, S ultan M esud’u n b i'

raderi Sultan A lâeddin’in denizi geçerek K aram an lı tü rk ler tarafından 679 da L âren d e’de n am ın a h u tb e oku n d uğunuj fakat nihayet m ağlup olarak Tekfurdun m em leketine (K ilik y a’ya) kaçtığını ve bu m eselenin boT y lece kapandığını k aydeder3Cj ki bil Cimri isyanı’nın son hâdisesidir. N itekim A nonim Selçuknâm e asıl C im ri hareketind en bahsederken A lâeddin ve Şiyâvüş ad larını k u llanm adan 676 yılında K eykâvus’u n oğlu M elik M esud olduğu iddiasiy'le b ir şahsın m eydana çıkarak K a ra m a n lı türkm enlerini başına topladığını kayıtla C im ri isyanını tasvir eder 37. B ununla b era b er ayın m üellif 688 de kardeşi Siyâvüş?ü S inop’“ tan g etirtip Eşrefoğlu’nun kıziyle evlendirm ek üzere ona gönd erdiği zam an Eşrefoğlu tarafından hapsedildiğini ve K aram anoğlu،n u n yardım iyle serbest bırakılıp K o n y a’ya gönderildiğini (6‫ ) و ة‬söyler. Böylece aynı şahsa a it b u lu n a n A lâed d in ve Siyâvüş adların ı birleştirdikten sonı*a d a K eykâvüs’u n "Mesud, K eyûm ers, F erâm urz, Siyâvüş ve K ılıçarslan olm ak üzere beş oğlu m eydana çıkıyor. H alb u k i K eykâvus Bizans7tan A kınord u ’ya gittiği zam an ‫ إ‬sta n b u l‫ث‬da kalarak H ıristiy an olan ve M elik K o n stan tin adını alan b ir evlât d ah a b ırak m ıştı^ . Siyâvüş henüz b irad e ri M esud ta h ta çıkm adan I I I . Giyasedd in K eyhusrev’e karşı cenupta K aram an lı türkm enlerle harekete geçtiği g ibi K ılıçarslan daj şinıaldej K astam o n u havalisindeki türkm enlerle S ultan M esud ’a karşı şiddetli bir m ücadeleye girişli (1‫ ا ا و ة م آ‬ve ncticedde K ılıçarslan ile birlikte türkm enler m üthiş b ir mağlubi^-ete uğradılar. Bu hususta ‫ ص‬silât veren A ksarayı bu şehzadenin akibetinden bahsetm ez39. P ach y m eres. adını verm eden M elik unvaniyle b ir şehzadenin K astam onu havalisindeki türkm enlerin başı b u lu n a n U m u r ta rafın d an m ağlup edilerek ‫ ل م ا س ل‬1’‫ اة‬gidip b irço k m aceralar 36 Anonim Selçuknâme^ s. 6 ‫ آ و‬6 ‫مه‬ 37 K e z a , ٤، 5 •74 ,7 3 ,‫ مو‬6 ‫ق‬ ‫ أ؛و‬P a c h y m e r s ( C o u s i n ,

Histoirc de Constanlinoplc) d e ,

■VI,

s. ‫ ت و ل‬9 7 ‫أت‬

p . \ V i u c k , Yazıjîoghlu A li on ihe Chris. Turks o j the D obrija, B S O A S , ( ‫ و ل‬5 ‫ م ( ه‬s. 6 6 o , 6 6 6 6 ‫;اثث‬V K c y k a v u s ’u n m a i y e t i n d e o l u p İ s t a n b u l ’d a

X IV

3

k alan ve

c e b r e n h ı r i s t i y a n e d i l e n k i m s e l e r i ç i n i b n B î b î , 6 3 9 ‫ ؛‬Baybars îviansûıU Go a ‫ ا؛ه‬A k s a r a y î ,

s.

1 7 9 - 7 0 ‫أ‬.


ZÎLE Z E A M E T M E N Ş Û R U

g eçirdiğini yazark en Izzedd in K ey kâvu s'un . yine yalnız M elik unvaniyle b ir şehzadesinin de S ultan M esud tarafın d an ö ld ü rü ld ü ğ ü n ü söy leş ki b u n u n K ılıçarslan olm ası ik tiza eder40. A şağıda X X X I. vesikanın ta h lilin d e n istidlal ettiğim ize göre bu K ılıç A rslan önceleri ağabeğisiyle birlikte çalışmış ve ٠ d a ona A kşehir civarm da b ir köyü tem lik etm iştir. K ılıç A rsland a n başka isyan edip şim al ycundan Bizans’a kaçan bu m elikin h an g i şehzade olduğu da taayyün edem iyor. M üneccim başı F e râ m u rz ’un Bizans îm p a ra to ru ’n u n hapsinde ö ld ü ğ ü n ü ‫ ؛‬oğlu K ey k u b â d ’m 6‫ ؤو‬de im p a ra to r ta ra fın d an Ilh a n î h ü k ü m d a rın a g önderildiğini ve bu suretle am cası M esud ’un yerine Selçuk ta h tm a geçirildiğini y az ar41. B u nu nla b era b er b u m a lû m a tm kaynağı ve mezküı* M elik o lduğu henüz m eçhul k alm ak tad ır. D iğer ta ra ftan K ayseri sübaşıhğm a tâyin edilmiş olan R ük n ed d in K ey ûm ers’in de kardeşi M esud ‫؛‬a karşı isyan ettiği gözüküyor. F ilh ak ik a A nonim Selçuknâm e A nadolu’da v u k u b u la n k argaşalıklar sırasında S u ltan ’ın b irad e ri Mîelik’in K ay seri’den geldiğini, Beyşehir havalisinde (G orgorum ) türkm enleri m ağ lu p ettiklerini., başka bir defa, 6‫ ئ و‬de^ K o n y a ’ya h ücum eden K a ra m a n lılara karşiş kuvvet h azırlad ığ ın ^ fakat bu sırada K o n y a ’ya gelm ekte olan S ultan M esud’a isyan ederek Burgulu (U lu b o rlu ) kalesine gittiğini ve K astam o nu em irleriyle ittifak ettiğinij n ih ay et M oğol k um aııdanlai‘1 vasıtasiyle ele geçirilerek S u ltan M esud ile barışıp K ayseri’ye azim et ettiğini, fakat M oğolların şikâyeti üzerine S ultan M esud’u n kardeşine karşı asker göndermesi neticesinde M elik’in D em ü rlü H isar kalesine sığındığım ve y ak a la n arak zincire v u ru ld u ğ u n u , fakat M oğol k u m a n d an ı B altu, M eliki serbest bırak ıp kızım ona verdiğini ( 6 6 ‫'> )و‬azarJ ki b u ra d a bahis m evzuu bu şehzadenin R ük ned d in K eyûm erş olması icap ed er32. ‫ب‬

٠

‫؛‬١‫؛‬

M elik K cyûm ers’in tâyin in den sonra ge.len on sekiz m enşûr da askerî mevTkilere d a ir olup hepsi aynı m ah iyettedir. Bun٠٠ P a c h y m c r s . , ^٠ 9 4 5 , 9 4 6 , 9 7 1 . 41 Carnt u<I-duî'rL

A n ad o lu

S elç u k lu la r?‫؛‬

T u r g a l . n e ş j \ N i h a l A t s ı z , İ s t a n b u l 1 9 4 0 , s. 4 8 ٠٤ Anonim Sclçtıkname, $٠ 8 4 , 8 6 ، 8 o , 9 ‫مه‬

tü rk .

te re

‫اأقأ ؛قآ ء‬

F c h ı r ،î


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A İD

R E S M İ V E S İK A L A R

13

la rd a n V. yi teşkil eden m enşurun h an g i S ultan taı-afından ve kim e verildiği; hulâsa olarak dereedilm esi dolayısiyle, m alûm değilse de Z ile sübaşılığına tâ y in i ifade eden kısım vesikada aynen m uhafaza edilm iştir. M enşûr b u askerî mevkii e m âret‫ت‬ zeâm et ve ser-leşkerî gibi m ü ra d if üç kelim e ile ifade e ttik ten sonra em îrin seçkin yiğitleri ve tecrüb e görm üş askerleri tam silâh ve techizatlariy'le hizm ete âm ad a b ulun du rm asın ı ve her askeri hizm eti derecesine göre tutm asını ve o bölgedeki ah ali ve ked-hudâ’\a.rı him aye etmesi em redilm ekte, fakat m aalesef n üm une olarak bu k adarla iktifa eden eser sahibi m enşûrun aşağı'kısm ım tay etm ektedir. M e n s u rd a Z île’nin tâb i b u lu n d u ğu T o k at şehrinin, Selçuk T ürkiyesine m ahsus h em en b ü tü n şehirler gibi, Dâr-un-nuşre lâkabını taşıdığı kaydedilm iştir ki, diğer m üh im şehirlerin lâk ab la rın a Selçuk k ay n ak ların d a rastlanm ış olduğu h alde bu şehl'inki m evcut değildi. N itekim T ürkiye şehirlerinin lâkablarım toplayan m u a h h a r b ir m ü ellifin listesi de b u n u teyit etm ektedir 43. V I. inci m enşûr h u d u t civarın da b ir belde ile b ir kalenin sübaşılığm ın tefvizine d air o lup b u n a asker ve levâzım larîyle sefere h azır bulundurm ası, kaleye akıllı ve ihtiyatlı b ir kütüvâl tây in etmesi ve bu nu nla m uhafızlarının m aaş ve m asrafların ı ödem ek suretiyle kale işlerinde ih m ale m eydan verm em esi emredilm ekte ve Dîvân-i ip â f (teftiş nezareti) d a yazıldığı üzere em irlik levazım ım tanzim ve te rtip etmesi bild irilm ektedir. M enşûrun alt tarafı dere olunm adığı gibi ta rih i, kim e a it bu lu n duğu da kaydedilm em iştir. . V II. m enşûr bab a ve ecdadı b u lu n a n su ltan ların âdetlerin e uyg un olarak eski e c ir le r d e n b irin in , yaptığı hizm etler dolayısiyle, bu g ün e k ad a r tasarru f, ettiği b ir yerin sübaşıhğına (emâre.t ve zeâm et) tâyinine d a ir olup diğerleri gibi b u da ih tisar edilm iştir. V I I I . M enşûr aynı şekilde ih tisar edilip seferde ve h azerde hizm eti geçmiş b u lu n a n birisine isim leri kaydedilm eyen b ir \'ilây etin b ir köyünün tefviz edilip h azer ve seferde kulluğunu ifa etmesi em redilm ektedir, ki Selçuk T ürldyesinde feodal bün4‫ ء‬B a k . A d n a n E r z i , Türkiye kütüphanelerinden notlar ve vesikalar, B e l l e t e n L 1I I , s. 97•


4‫ل‬

ANTALYA

V E K U B A D -Â J B Â D S Ü B A Ş I L I I v L A R I N A

T A Y IN

yeyi k ald ırarak m erkeziyeti tem in etm ek m aksadiyle ik tâ la rın p arç ala n d ığ ın a d air bu Vesika dikkate şayandır ٠٠٠ I X . K üçü klüğü nd en gençliğine k ad ar sa lta n a ta h izm et eden bir kimseye A n t a l y a l I n sübaşıhğım (zeamet ve ser-leşkerî) tefviz eden b ir m enşûrdur. D iğer kayn ak larda olduğu g ib i bura d a d a A ntalya şehrinin lâkabı D ar us-şagr olarak geçm ektedir. M enşûr ih tisar edildiği için m uhtevası hakk ın d a d a h a fazla m a lû m a t yoktur. X . H izm etleri zikredilen Uluğ inanç yahşi sü-başı beg Y u su f’“ un K u b â d -â b â d em irliğine tâyinine d air bu m enşûr da m ezkûr em îrin, silâh ve m alzem esiyle m ücehhez askerler (sipâhiyân) istih d am ederek sa ltan ata m ülâzem et etmesi em redilm ekte ve m en şu ru n îstiyfâ d iv â n ın d an tây in ettiği geliri ta sa rru f ederek b u n u n la em irlik icap larını tan zim etmesi b ild irilm ek ted ir. Bund an sonra K u b â d 'â b â d ahalisi, ileri gelenleri ve k e d -h u a â la n n m Y usuf Begi em ir ve reis olarak tan ım aları ve sa lta n a t em ir ve n âip lerin in de bunu sultam n ferm anı bilm eleri ilâ n edilm ekted ir. F erm an ların sonunda em ir ve k u m an d an lara, asker ve halka h ita p edilmesi ferm an ların kalabalık arasın d a okunm ası âd e ti dolayı siyle (Bak. îb n B îbî, s. 322). K u b â d -â b â d A lâeddiıı K eyk ub âd ta rafın d an Beyşehir gölü üzerinde, K onya A ntalya y olun da tesis edilm iş b ir m a m û re olup yakın zam ana k ad a r nerede olduğu m alûm değil iken k ay naklara dayanılarak bu göl civarında olacağı tarafım ızd an tesbit ed ilm iş; 45 ve b ilâ h are Zeki O ral tarafınd an k asaba bazı m ühim eserlerle b u lu n m u ştu r. F ilhakika m e y dan a çıkan b ir k itab e K ey ku bâd zam an ın d a, 633 K u b âd -âb â d valisi bulun a n B edreddin Sav-taş tarafın d an b ir cam i b in a ed ild iğ in i gösterm ektedir. S arayın çiniler ü zerinde resm edildiği an laşılan b ir takım kadın ve erkek tasvirleri bu sanatta, yerli veya B izans’a m ensup ressam lara ra ğ m e n O rta Asya an an elerin in tesirlerini açıkça m eydana koym ak tad ır ٩ M enşûr tam o larak dercedilm e٠٠ î s l â m A n s i k l o p e d i s i n d e k i ٠‫ ؛‬B a k . O s m a n

/.

îktâ{

m akalem ize bak.

T u r a n , ‫ئ;ب أ م‬ ‫م‬ ‫ ء‬vakfiyeleri

11,

.

B elleten X L I I I ,

‫ ة‬. 4 ‫ثأ ث‬

Keykubâd ١ İ s l â m A n s i k l o p e d i s i , s. 6 5 9 . *٠ Z e k i O r a l , A nıt Mec7îiuas\,

2 0 ‫ و‬-2 2 2 ‫م‬

sayi X

( ‫ و أ‬4 ‫ ا ( و‬s. ‫ت‬3 ‫ ن‬B e l l e t e n L X V I , s.


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A ÎD

R E S M İ V E S İK A L A R

diği için tarihi ve binaenaleyh tâyin edilen v alinin m eçhul k alm aktadır.

15

zam anı

X I, M enşûr Selçuk $ultam ta ra fın d an dıger bir $‫صجالل ؟ة طآآ‬ tefvizine d aird ir. X II , X I I I , X IV ve X V inci m enşurlar da çok kısa ve nüm unelik olarak dercedilm iş olup h içb ir yer ve şahıs adı zikredilrrıem iştir. X V I. M enşurd a Selçuk sultam ecdadının yoluna devam ettiğini kaydederek çocukluktan gençliğine kadar sa lta n at kullu ğ u n d a, p iyad e ve süvari olarak rikâb-1 hüm ây u n d a, hizm et ederek zekâ ve şecaatiyle ken d in i gösteı-en birisinin A m asya em irliğine (emaret ve serverî ve zeamet ve ser-leşkeri) tâyini ve askerlerini teçhiz ederek hazırlam asını em retm ekte ve Dîvân-i îstiyfâ kalem inde şerhedilen geliri ile de em irlik ihtiyaçlarını tem in edeceği ifade olun m aktad ır. M enşûr A m asya’nın lâkabım da kay'dediyor. Filhakika m etn e göre bu unv an D ar us-şagr okunm ak tad ır. H alb u k i diğer kay n ak lard a bu D â r-u l-iz z şeklindedil* ve b ir m üstensih hatası o lm a lıd ır47. Vesika ih tisar edildiği için sübaşm ın d ivandan ayrılan tahsisatı ve bu tây in in ta rih i m alûm değildir. Ç ocukluktanberi hizm et kaydı bu em ırin sulta n ın kölelerinden olduğunu gösterir. X V II . M enşûr yine Daru-şagr lâkabını taşıyan L âdik ser-leşkerliğini sultan ın cihadı (peykâr-i mübarek) için seçkin erkekler ve tecrübeli askerler istih d am etmesi ve istiyfâ d iv an ın d a tâyin edilen m aaşla em irlik icap ların ı yerine getirm esi suretiyle b ir em ırin tâyinine dair olup vesikanın aşağısı alınm am ıştır. T ü rk iy e’de b ir kaç Lâdik varsa da sübaşılık (valilik) m erkezi olan b u L âd ik d a h a Jb n Sa’îd coğrafyasında türkçe T o n g u zlu ،(D enizli) adını alan k a s a ta olm ak lâzım dır. Bu sebeple lâkabını D â r-u l-iz z değil D ar us-şagr okuduk. X V I I I . M enşûr sultanın k u lların d an birine, yaptığı hizm etlere m ükâfat olarak, b ir köyün b ü tü n hu d u tlariy le, m u âf ve m üsellem olm ak suretiyle, tem likine dairdir. H epsi dere 47 C t e m a n

T uran,

II.

izzeâ âin

Kcykâvüs'a ait bir temliknâmcy Z e k i V e li m i

A r m a ğ a n ı ، s. 1 6 6 ; £ ‫ آ إت ا ة ا آ‬M enakıb ü l-‘ A rifîîu C l . H u a r t . fr. t r c . , I I , s. 3 3 4 , A d n a n E r z ı \ a y n ı m a k a l e » s. 6 ‫ و‬. M a a m a f i h ik i l a k a b ı o l a n b a ş k a ‫ ؟‬e h i r l e r d e vardn. Bu kay^ A m asy alIn

h u d u t o ld u ğ u b ir z a m a n ın h â t ır a s ı d a olabilir.

B u t a k d ir d e m e t i n d o ğ r u olur. L â k i n b iz b u n a ih t im a l v e r m iy o r u z .


A T A B E G L ÎK F E R M A N I

edilm eyen bu tem liknâm enin m alikâne hüküm lerine göre ta sa rru f edilcceği de ^ } ^ e d ilm e k te d ir . Selçuk T ürkiyesinde arazi m îrî )■ani ‫ آءاءاءل‬m ülkü olduğu için b u rad ak i m ülkiyetin devlete ait gelire ait olup bizzat to prağın tasarru fu n a şâm il olm adığına işaret etm ek yerinde olur. ^'e$ika tam am iyle dere olunsa idi to p rak m ülkiyeti bakım ından elim izdeki m a h d u t k ay ıtlara yeni b ir şey ekliyeceği m uhakkaktı 4S. X IX . M e n şu ru n ne gibi b îr tâyine d a ir b ir vesikadan iktibas edildiği sarih değilse de askeri ‫ ملندآ‬m evkiin tefv'izile alâkal olduğu şüphesizdir. X X . m enşûr da b ir şeh rin em irliğine tâyin kısmım alm ak la iktifa etm iştir. X X I. m enşûr öm rü n ü sa lta n ata hizm etle geçiren b ir em irin vilâyetiyle birlik te b ir şehrin em irliğine tâ y in in e daird ir. X II . m enşûr d a hem en a>^ı şekilde olup yukarıd aki gibi bu da ‘''yazdıkları g ib i” diyerek m en şû ru n aşağısını tay etmiştiı*. Şehzadeler için başına konacak b ir kaç satırlık h ita p ibaresi X X X III.v esik a y ı teşkil ediyor. 4. A T A B E G L ÎK

FERM A NI

X X IV . vesika Bilge yegâne inanç alabeg unv an ların ı taşıyan C em aleddin M u h a m m e d bin M a h m u d ’un hizm et ve m eziyetleri dolayısiylç Selçuk saltan atı atabegliğine tây in i için çıkarılan ferm andır. D evlet erkânı ve sa lta n at divânı nâip lerin in saltan at atab e g liğ i m evkiinde tan ım aları gereken G em a le d d in ile b ü tü n işlerde m üşavere etm eleri em redilm ekte, D ivân-i İstiy fâJda kendisine tây in olunanı ta sarru f ederek m asrafların a sai'fetmesi b ild irilm e k te d ir ki bu tâ}rine a it kısım m u ta t olarak vesikadan çıkarılm ıştır. F erm an d a b ü tü n devlet ei'kâm ile sa lta n at divanı rîâipJerm in b ü tü n işlerde onun ittifak ve meşveresiyle hareket etm eleri ibaresi atabeglik m evkiinin vazifeleri bakım ın d a n m ü him dir. F ilhakika büyük S elçuklularda şehzadelerin tahsil ve terbiyesiyle birlikte aynı za m a n d a o n lara ait yerleri id are eden atab eg lerin mevkii A nadolu S elçuklularında tekâm ül ederek atabeglik devletin d aim î ve en m ühim vazifelerinden ‫ ءم‬B a k .

O sm an

٢ ٧ ٢ ^ ١١,

Türkiye Selçuklularında toprak hukuku.

B elleten

X L V I I * s. 5 6 2 - 5 6 6 , A y n ı m a k a l e n i n f r a n s ı z c a s ı R E i s i , ‫ و ا‬4 ‫ ة‬, s. 3 7 - 4 2 ; y i n e b e n i m » Selçuk Türkiyesinde fa iz le para ikrazına L X I I , s، 2 5 4 .

dair hukukî bir

vesika,

B eU eten


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A ÎD

R E S M İ V E S İK A L A R

7‫أ‬

b iri olm u ştu ^ ki ferm anın bu kaydı d a bu na delâlet ed er ٠٠. Bu m evkii icabı atabeglere verilen u n v an ve yapılan h ita p la r ara sın d a türkçe i c l atabeg, (ağ abey)in b u lu n d u ğ u n a d a ir yeni b ir kaydı da b u ray a ilâve edelim so. F erm an ın ta rih i m evcut olm ad ığ ın d an zam anı vc hangi Selçuk su liam n a ail olduğu araştırılm aya m uhtaçtır. B ununla b era b er vesikanın başlangıcındaki ‫'؛‬D ü n y ân ın padişahı I lh a n . . . $altanat teşrifini bize kuşattı” ibaresi d a h a ilk bakışta ferm anın Selçuk D ev letin in M oğol nüfuzu altın d a bulunduğu b ir zam an d a sâdir olduğunu m eydana ko ym aktadır. D iğer ta ra ftan A tabcglik m ak am ın a getirilen C cm aled din M a h m u d u ’un şahsiyeti m ey d an a çıkarsa b u husu$ dah a iyi b ir şekilde belirm iş olur. C e m a le ^ in lâk ab ın ın farklı olm asm a rağ m e n b u n u n îzzeddin M u h am m ed b in M a h m u d olduğu anlaşılıyor. Z ira m evkilerin değişmesiyle basta isim m ahiyetini alan lâ k ab la rın değişmesi ve m evkilerle m ütenasip b ir m ahiy et alm ası â d e ti mev’cut idi. K onya kadısı ve d a h a sonra iki defe îz z e d d in K eykâvus’un veziri olarak A ksaray civ arın d a. Sultan H a n ı ö nü n d e Baycu ile girişilen m uh arebed e Sl şehit düşen (654/1256) R eyli îzzed d in M u h am m ed b in M a h m u d ’u n dah a önce A tabeg olduğu, îb n B ıb ı’n in vezirliğe tâ y in in d e n bahsederken onu “ atabeg” unvaııiyle yazm asınd a n anlaşılm aktadır 52,M u h am m ed bin M ah m ud birinci vezirli‫ وه‬B a k . O s m a n T u r a n , Selçuk vakfiyeleri I I I . B e l l e t e n X L \ ' s. 3 6 . 50 H a ş a n

bin

A b d ü lm ü m in

}ıdi'â 'id

al-H uyı.

ur-riscil,

Süley m an iy e

k ü t ü p h a n e s i , E s a d E f e n d i, n u m a r a 4 3 6 9 , 6 ı b . îc i k e l im e s i n in ta r i h i is ii m a i i h a k k ı n d a b a k . A k$ara> '8 5

.‫ ; ؛‬î b n B î b î 5 2 6 . î c i ’ n ın M o g o l c a d a s a l l i p , m â l i k

m a n â s ı n a g e l e n içen il e m ü ş t e r e k b i r m e n ‫ ؟‬e i d c n is e ( b a k . A k s a r a y i , s. 1 38 n o t ) b u r a d a “ a ğ a b e g , a t a b e g ” )•erine “ e f e n d i a t a b e ğ i d e m e k o l d u ğ u d a h a d o ğ r u olsa g e r e k t i r . büyük

M e m l ü k lc r d e A ta b e g b e y le rb e y i, m â n a s ın d a k u lla n ılm ış ve

Selçuklularda^

H a r e z m ş a h l a r ’d a

vc

Türkiye

S elçuklularında

m e m u r iy e t m a h iy e tin i alm ak sız ın A ta b e g m ü ra d ifi ola rak du llan ılan

bir Lala

a t a b e g y e r i n e k a i m o l m u ş t u r ( R a v e n d i , Rahat uş-şu(hh\ s, 1 6 3 ‫ ؛‬A k s a r a y i , ‫ ة‬. 3 9 ; î b n B î b î , s, 4 6 5 . 6 0 8 ; . E f i â k i ' n i n B u r h a n e d d i n M u h a k k i k ’i n M c \ ' l â n a ’n m “ atabeği” o l d u ğ u n a d a i r r i v a y e t i b u m ü e s s e s e n i n s a r a y d ı ş ı n d a d a k u l l a n ı l m a ğ a b a ş l a n d ı ğ ı n ı g ö s t e r i y o r ( H u a r t t c r c ü m e s ı I , s. ‫ ء‬4 (‫م‬ 51 A k s a r a y i » 5 . 4 1 ‫ ؛‬i b n B î b î 6 ‫ث‬2 ‫ ث‬A n o n i m , 53 . I I . Kfykâvus ( İ s l â m sik lo p ed isi). ‫ء‬,‫ د‬İ b n B î b î , s. 6 0 1 .

A ıı-


T E R C Ü M A N L IK

FERM AN I

ğinden önce yani 645 ve 646 ta rih lerin d e K onya kadısı olduğu K a ra ta y ’a ait vakfiyelerin kayitlariyle sabit olduğundan nazara n onun atabegliği bu tarih lerd en önce olm ak icap eder ve bu ta rih ler aynı zam a n d a C elâleddiıı K a ra ta y ’ın d a bu m ak am a geçtiği za m a n a tekabül ederss. B inaenaleyh onun atabegliğini ve ferm anın su d û ru n u K ösedağ m u harebesinden (1243) sonra, 045 ve 646 la rd a kadı ve, 646 (1248) de Şem$eddin îsfa h a n î’n in öldürülm esi üzerine vezir o ld uğ un a göre, atabeg oluşunu b u ta rih lerd en önceye alm ak icap eder. Jb n B ibi kadı ve vezir ‫ ل‬zze ‫ ك‬d in ’‫ف‬n u zu n b ir m ethiyesini yaparken onun su ltan tarafınd a n halifeye elçi olarak gönderildiğini vazar، A nonim b u s-eferin C elaleddin K a ra ta y ile birlikte 649 d a vu ku bu lduğunu b ild irir^ . O npn I I . G iyaseddin K eyhusrev*in ö lüm ünden şehîd olduğu tarih e k ad a r devlet işlerinde m ühim b ir role sahip olduğu kaynakların ifadelerinden u la ş ılm a k ta d ır. K ad ı îzzed d in M u h a m m e d ’ in M evlân â ile sıkı m ünasebetlerine d a ir E flâkî b ir takım kayıtla r verdiği gibi b izzat M ev lan â’n m ona yazdığı m ek tu p lar d a bize k ad a r gelm iştir55. Bahis m evzuu m e k tu p la n n ikisi d e F ah red d in ism inde b ir talebe hakkında, iz ze d d in ’in kadı olduğu zam anda, ölen hem şiresinden in tikal eden hak ların verilm esine ve bu v ârisin m u h taç olduğuna d a ird ir. 5. T E R C Ü M A N L IK F E R M A N I X X V ، vesika K em aled din M eh m ed ’in iercüm anlik m ansıbm a tây in in e d air b ir ferm andır, h iz m e ti, ahlâkı ve liyakati dolayısiyle d erg âh ın t e r c ü m a n l ığ a getirilen bu zatın hüküm d arın Bargâh-i ،ö /ı’sine m ülâzem et edip m azlûm ve h ak sahiplerinin şikâyetlerini ta h ta arzetm esi ve dâv aların h allin d e zay ıf ve kuvvetli arasınd a fark gözetm em esi, gareze m üstenit b ir tercihten sakınm ası em redilm ekte ve Divâıı-i İsiiyfâ'&di kendisine tahsis edilen m aaşa ta sarru f etmesi bildirilm ekte, lâkin bu ta h sisata a it kısım tay edilm iş b u lu n m a k ta d ır. B undan sonra em irlere, büyüklere, ^ i b l e r e , m e m u rlara, havas ve m üstahdem lere ٠٠ O s m a n T u r a n » Cdâleddin Karatay ve vakfiyeleri, B e J I c t e n , X L V i n d e t a e (Îz z e d d in M u h a m m e d ) Bak. ٠٠ A n o n i m ، s. 5 2 .

T ere.

٤٠ T e r ،‫؛‬. H u a r t , ‫ ه ة ءت‬، ‫ ة‬3 , ‫ ة‬4 ‫ إ‬M evlâtıam n mektupları, ‫ ة‬. 7 ‫ ة‬.

7‫مة‬


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A İD R E S M Î V E S İK A L A R

‫ر؛ا‬

tercüm anlık m ans]bına m üteallik ile r d e ona m ü ra c a a t edilmesi bildiriliyor. Bu mevkie uyg un olarak tercü m an a m etinde Lisân ül-mUlük ve's-seldtin h iıa b ın d a n sonra^0 türkçe İnanç bilge tercüman beg un van ların ın verildiği de yazıljdır. îb n B ıb î'd e sık sık zikredilen ve bazı vesikalarda da rastlan an tercü m an ların tâv'ininc d air bu yegâne ferm an onlarm vazifelerini gösterm ek b akjm m d an ehem m iy'etlidir. îb n B ib rd e k i b ir m e tin ‫ ؛‬ferm ana u ygun o la ra ^ sultanın D ivân-i mezâli?n'ât o tu rd u ğ u zam an tercüm an ve m ünşilerin sağda ve solda m evkilerini aldıklarım , te rcü m an lar şikâyetçilerin d av aların ı arzettiğ in i ve m ünşilerin m a zlû m lan n hakkını tem in eden ferm an ve misâller yazdıklarını ifade eder ‫ م؟ة‬A lâeddin K evk ub adj kendisine deniz aşırı yerlerden gelen tacillerin vâki şikâyetlerini tercüm an vasıtasiyle dinlem işth B una m ukabil H arez m şa h ’ın elçileri ile tercüm ansız konuştu (îb n Bibi* 376) ve M elik £ ş re f’le de, arap ça bilm ediği için, tercüm anla m ükâlem e etti (386). T ercü m an la rın lisan bilm eleri elçi olarak d a istih d am ların a sebep olm uştur (Îb n Bibi, 301, 627)« D iğer m em leketlerde böyle d aim î ve hususî ehem m iyeti haiz b ir tercüm anlık m em uriyetin in b u lu n d u ğ u n a d air kaynakların sükûtu ve A n ad o lu ’d a keyfiyetin aksi olması b u ra d a devlet dilinin farsça ve şer’j m eselelerde a ra p ça olm asiyle alâkah bulunm ak iktiza eder. F ilhakika l^ lk m ş ik â ^ tle r in i arzda tercüm anların vasıta olması vc k âtip le rin b u n d a n sonra ferm an ve İ rs a lle ri yazm aları resm î dild en h a b e rd a r o lm ayan teb aa ile devlet arasındaki m ünasebetlerin tem inini, bö\'le b ir m em uriyetin m eydana çıkm asına sebep oldu. H ıristiy an m em leketlerle vukub u la n m u h a b erat ve akidlerde yu n an ca ve lâ tin c en in kullanıldığına d air elim izde S u ltan lar tarafın dan yazılm ış ferm an ve m ek tu p lar bulu n m ak ta ise de bahis m evzuu tercüm anlık m ansıbınm b u n u n la alâk adar olm adığı anlaşılıy'or. M eselâ I. îz zed d in K eykâvus ile T rabzon K om nenler im p a rato ru Ale>;i$ arasındaki m uahedeyi sa ltan at divânı noterleri (nötârân-ı dîvân) kalem e almışlai'dı, ki bizzat bu lâtince ıstılah Selçuk d iv an ın d a bu dilleri ‫ مة‬Gunyet ul-Kâtifi ( ( F a t i h k ü t ü p h a n e s i 5 4 0 Ö ) ' d c d e b u h i t a p t a r z ı

kayde-

d ilm i^tir (75a). 57 î b n B î b ı , s. 5 7 ‫ ; ه‬O s m a n

7' u r a n ,

I I . îzzeddin Keykâvus'a dit bir temlik٠

Tiâme^ Z e k i v ' c l î d i A r m a ğ a n î , 162 , : ‫ ة‬. ‫ة ل‬


30

l ‫؛‬j R Â F - l M E M Â L İ K

M EN ŞÛ RU

bilenlerin istihd am gösterdiği gibi bu vesikanın D evlet arşivine O n d u ğ u d a k ay ıtlıd ır58. F erm anda tercü m an M ehm ed Bey’in “ emir sipelısâlâr-i keb îr'' sıfatiyle zikredilm esi askerî b ir m evkiden geldiğini m ey d an a koyduğu gibi Karata>*’m m edrese vakfiyesi zeylinde tercü m an larm efendisi’‫ ؛‬vasfıyle Şem seddin M ehm ed ve T ac ed d in M ah m ud Sim cûri adlı iki zatın da îsfehsâlâr lâkabını taşıdığı görülm ektedir59. D iğer ta ra ftan tercüm anlık m akam ın d an dev letin büyük m evkilerine yükselm iş b ir takım devlet a d a m la rın ın m evcudiyetini kayn ak lar kaydediyor. F erm anın ta rih i dereoIlınm adığı gibi bu tercü m an ın kim olduğu da tahkik edilem iyor. A caba bu K arata} ’- vakfiyesinde geçen tercüm an Şem seddin M ehm ed mi veya Aksai'a^'i’n in ^ I I I . G iyaseddin Key'husrev zam an ın d a kaydettiği m ünşi K em aledd in m idir? D iy arb ek ir kum andanı A ltu ı> ab a, II. K eykâvus zam anındaki fena id a re ve israftan şikâyet ederken A lâeddin K eyk ub ad ’ın azam etli devrinde iki tercü m an ‫ ي‬d ö rt m ü nşid en fazla m em u r kullanılm adiği halde hara eg ü za r ve zillet devri olarak tav*sif ettiğ i kendi zam an ın d a m e m u rların b irle r hanesinden onlar hanesine çıktığ ım ‫ ؛‬m aaşların ona göre artıp h âzin en in boş kaldığım söylemek suretimle tercü m an ların m iktarı hakkınd a bize bir fikir v erir61. 6. İŞ R Â F -İ M E M Â L İK M E N Ş Û R U X X \ ; I. M e n şû ^ b ü tü n Selçuk ülkesi îş râ f divânı (teftiş nezai'eti) için türkçe Uluğ kutluğ bilge lâkablarını taşıyan F ah red d in M ehm ed bin AbdüıreşidM n tâyinine d aird ir. F e rm â n 'd a F ah red d in ’in aslî defterlerin düzeltilm esi, m em leketlerin yazılması^ divan (hazine) m a lların ın m eydana çık arılm a sı belde« lerin ahval ve m uam elât ile h an e d an a a it b in aları (buyütâi-i fıaşş) , gelir ve m a sra fların bilinm esi için kendi m u tad ı üzere gayret göstermesi^ tak rir ve b e râ tla r üzerine !}}‫؟‬ân koym ası em redilm ektedir. Bu m a lû m a t m üşriflcrin vazifelerini • göstermek bak ım ın d an çok m ü h im d ir. H oylıı H itsan bin A b d ü lm ü m in

‫ وه‬Selçuk ‫ ر'أأئ م م‬v okfiv ein i s.

11 ‫ آ‬.

‫ ة‬6 6 ‫ ا‬5 0 ‫مق‬

٠° A ksaray^ s. Ç)I ٠ ‫ لء‬i b n B ; b î . $. 6 0 5 , 6 0 6 .

B e l l e t e n X L Y \ 6‫ ة‬. ‫ و ل‬K e z a

bak.

‫ أ‬bu

B ibi»


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A İD

R E S M Î V E S İK A L A R

tarafın d an yazılan, yu karıd a m ezkûr, insa kitabî b ir beldenin m ü şrif’i olarak tâyin edilen Uluğ hasş müşrif-beg lâkablı birisinin vazifeleri z ik re d ilirle r divan m ü h im m atın ın ‫ س آ ن آ س‬€‫ د‬vergilerin (vücuhât) arttırılm asın da gay ret etm esi, m ersum atı. m u ta d ، avâriz.‫ر‬ yeni tekâlif ve m üsaderelerde kuvvetli ve zayıf arasında fark gözetmemesi ve reayanın kud reti nisbetinde tahsilat talebinde b u lu n masj, divan ‫؟؛‬lerinde h iç b ir şeyin onun bilgisinden kaçm am ası ve böylece vilâyetin m am û r, v erg ilerin (vücûh-i emval) çok olması em redilm ek suretiyle bu m ansıbın hizm et ve vazifeleri hakkınd a yeni bilgiler v erm ek ted ir ٠٥٠ B ahaeddin B ağdadı m eşhur inşa kitab ın a dereettiği b ir işrâ f m akam ına tâyin vesikasm da, d ah a m übhem olarak , reâyan m d u ru m u n u ıslah ta, d iv an m a llarm m (vergiler) tesb itin d e gayret sarfetmesi ^'e her iki hususta da, y ani halkın ve d ev letin h ukukuna riayette çok hassas davranm ası beyan ediliyo r €‫ق‬. iş r â f (teftiş) vazifesinin ehem m iyeti dolayısiyle N izam ülm ülk eserinde m üsriflerin çok itim a d a şayan kim seler olmasını tavsiye ederken bu n ların şehir ve nahiyelere m em u r (nâib) gönderm eleri, dost kim seler o lm aları, devlet m alının m uhafazasında itin a gösterm eleri, h er şeyden h ab e rd ar b u lu n m aları, h ıyanet ve rişvetten k oru n m aları için h âzineden gereken aid atı alm aları lü zu m u n u b elirtm ek ted ir^ . G erçekten bu kayıtları teyiden m erkez işrâ f divanı em rind e m u h te lif şehir v^ k asab alard a ve türlü işlerde m üşriflik yapm ış kim selerin m evcudiyetini biliyoruz. F ilhakika aşağıda son dan birin ci ve ikinci vesikalarda N u re d d in ’in ve ismi m eçhul diğer birisinin A ksaray m üşrifliğine d a ir iki m enşûr vard ır, ib n B îbî K em al lâkabiyle m a ru f bir K u b âd -âb â d m ü şrifini k a y d e ttiğ i65 gibi, I I. Izzed d in Keykâvus’a ait b ir tem likn âm en in şa h k leri arasında M üşriJ iil-eytâm ve M iiş rifi beyi ül-mâl vazifeleriyle m ükellef iki zata d a rastlanm ıştu- âG. N itekim neşrettiğim iz ikinci işrâ f ferm anı (vesika X X V II) ‫ ت ه‬ilusuvı ur-risâil) 7‫ ث‬b - ‫؛‬i ö a . 3‫ م‬Al'-îavassul ik 't-lıressu l, n e ‫ ؟‬r . A . B c h m e n y â r , T a h r a n ٠٠ Siyasclnâtnc, f a s ıl I X . B a r t h o l d ,

1315

(Ş em si),

Turkestan١ p . 2 3 1 .

‫ ءء‬İ b n B î b î , s. 4 8 2 . ‫ هه‬Z e k i ‫ ث إ ء ؛ إ ء ا ا‬A r m a ğ a n ı , s. 1 6 4 ‫ ؛‬m u l b a h a n e z a r e t c. dc n k i m s e y e d e rif-i mutbah d e n i r d i ( i b n B î b î , 2 0 4 ) ,

‫ء ق»أ‬-


İN ŞA V E T U Ğ R A

22

M ENŞÛRLARI

de hazin e m üsrifliğine d airdir، S ultan b u ra d a İnanç uluğ müşrifbeg G iyaseddin A hm ed b in M a h m u d ’u Işrâ f-i hazâne-i ‘âmire'ye tâ y in ederken evrakj irad ve defterlerin yazılm ası h u su su n d a tam b ir itin a gösterm esi, gelir ve m asrafları defterlere v azîh b ir şekilde tesbit etmesi belirtilm ekte, vahim n eticeler d o ğuracak olan ih m al ve h a ta d a n sa k ın m a sı terak kin in esası olan d oğruluktan ayrılm am ası tavsiye edildikten sonra m aaş tây in in e geçmektCj fakat bu kısım dere o lu nm am aktadır. A lâed d in K eykubâd kendi m üşrifini çağırarak em irlere altın., h il’atj ‫ دأ ة‬k atır ١'^ koyun tevzi edilm esi için ayrı ayrı y azd ırarak misâl verip on lara gönderm esi (îb n B ibi 263) de b u ra d a kayda d eğer b ir m alû m attır. V azifelerin yakınlığı dolayısiyle k az an îş r â f ile E vkaf nezaretleri (tevliyet) veya T u ğ ra m ansıplarının aynı z a tta birleştiği de görülm ektedir ٠٢. Selçuk devrinde tş r a f d iv a m b aşında b u lu n a n b ir çok ricalin ism ini biliyorsak d a bu F a h “ red d in M ehm ed bin A b dü rreşid hakkınd a m alû m atım ız y o ktur. A nonim Selçuknâm e 68‫ ؤ‬senesinde, ‫آت‬. M esud zam anında,, sultanın İlh a n ı h ü k ü m d arın a gittiği sırada K on y a’d a çok zulüm yaptığı için M oğol elçilerinin gelmesi üzerine E şref oğluna kaçan b ir m ü şrif F a h re d d in ’den ve onunla b irlik te h arek et edip aynı zam an d a K aram an o ğ lu ’n a f ira r eden b ir emır-i dâd'd a n bahsetm ek ted ir ki, kendisine m enşûr verilen za tın b u F ah red d in olması m ü m k ü n d ü r es. F ak at hazine m üşrifliğine tâ y in edilen G iyaseddin A hm ed b in M a h m u d ?a d air şim dilik b ir şey bilm iyoruz. 7، İN Ş A ve T Ü Ğ R A M E N Ş Û R L A R I X X V I I I. ve‫ ؛‬ika K em a le d d ın A hm ed ^ n , m eziyetleri ve k itabetteki k ud reti dolayısiyle, yüce inşa divan ın a t a ^ n in e d a ir olup on u n inşa işlerij d îvana m ülâzem et, m u h a b e ra t ve m ek tu p ların yazılm ası h u su sun da gerekeni y a p a ra k ta tlı kelim eler, güzel ve doğru lü g atler koym ası, d iv an a a it m e n fu r, ferm an ve m isalleri süslemesi ve güzelleştirm esi ve kalem ini d aim a doğru kullanm ası em redilerek, şerh edildiği üzere, kendişine tahsis edilen geçim vasıtasına (vech-i ma'işet) ta s a rru f 7‫ م‬İ b n

B î b î » s . ‫ آ ة �� ب‬A k s a r a y ^ s. ‫مد>ه ل‬

‫ “ء‬Anonim Selçuknâme, $٠ 6 8 .


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A İD

R E S M İ V E S İK A L A R

23

etmesi bildirilm iş ve m enşûru n aşağısı, “yazdıkları g ib i" kaydivlej çıkarılm ıştır. X X IX . vesikada türkçe bilge lâkabını haiz Z iyaeddin M a h m u d T u ğ ra î’n in tayin in e d air b ir m enşurdur. în ş a divam n m h âkim i, k âtip lerin m eliki olarak tavsif edilen tu ğ rac ın m îstiy fâ d iv a n ın d a n a m ın a m u k a rre r kılm an m aaşa ta sarru f ederek inşa div an ın d a hizm et etmesi bildirilm ektedir. H oylu H aşa n bin A b d ü lm ü m in tarafın d an yazılan inşa k itab ın d a, m u ta d olduğu üzere, isim ler çık arılarak, dercedilen b ir inşa m enşûru d a h em en aynı m ahiyette olup o rad a türkçe Uluğ haşs ve İslâm î H ü sam ed d in lâk ab larını haiz gösterilen za tın ıcâz’a riayet, h azer ve seferde hizm ete m ülâzem et etmesi beyan edildikten sonra, y ine yazıldığı üzere tayin o lu n an , fakat kaydedilm eyen m aaşa ta sa rru f etm esi ifade olunuyor ٩ — ln§a....-divanı Selçuk devletinin iç ve dış resm i m u am elât ve m u h a b eratım id are eden bir d aire id i‫ ؛‬sultan n am ın a yazılan tü rlü m ahiyetteki feı*mân, m enşûr ve m isâller (em ir-n âm eler^ ecnebi h ü k ü m d a rlara ve m em leket dah ilin e gönderilen fetihnâm elerj m e k tu p la ş m uahedeler; bu resm i ta h rira tın başlıcasım teşk il.ed e rd i. G ünlük saray m asrafları d a divân misâl (berât) lariyle y apılırdı ; Şem seddin A ltu n -ab a divanın akdinde çıkarılan misâllere “ nişan” kordu (ib n B îbî, s . ‫ث‬54 ‫ د‬34 ‫ ق ه مو‬7‫ و‬4 7 ‫م (ل‬ M üslüm an devletlerinde m evcut o lan in şa divanı Selçuklular za m a n ın d a ayn! zam and a T u ğ ra divanı adını alm ıştır, ki b u n u n sebebi b u d iv a n d an Selçuk sultam n am ın a çıkan b ü tü n vesikaların, es^i T ü rk hâkim iyet telâkkilerine göre, tu ğ ra ihtiva etm eleri idi. F ilhak ika Ebülferee ilk Selçuk sultanı T u ğ ru lb eg ’in halifeye gön derdiği m ektubun başm da b ir ok ve yay işareti b u lu n d u ğ u n u ve dalla sonra kendisine halifeden b ir takım u n v an lar alınca m ü h rü n ü n üzerine b ir yay ve içerisine de bu u n v an ları koyduğunu ve bunu yazm ağa m em ur olana da tuğraî (tugracı) d enildiğin i söyler ‫؟‬٠. K irm a n Selçuklularının kurucusu olan K a v u rfu n (104‫؛‬1073) misâl (berât)leri ü zerind e ok yay vc küçük b ir yay konur ve b u tu ğ râ ’nın altına d a isim ve lâkabları yazılırdı ve ‫ ة هم‬b

7

‫ ؟‬٥ B u d g e ter cü m cs L s . ‫ ء‬0 ‫ م م‬206


!<‫؛‬، ‫ ؟‬٨

24

VE TUĞRA

M ENŞÛRLARI

Selçuk usulüne göre dc çetrı ok ve yay şeklinde idi 71. B u n d ari tuğrâ m akam ının b ir yay çizm ekten ib a re t o ldu ğ u n u ve S u ltan S en ce rin alâm etin in tu ğ ra yaym dan ve ü stü n d e ،،Bismillah tcvckkeltu'ala’llaJf'd an ib a re t olduğunu söyler72. N itekim _M ahınud K âşgari de O ğ u zlara m ahsus olan tıığ râ’nın H a k a n a a it tevki olduğunu kaydeder 73. Bu, b ir tetkikim izde m e.\'dana koyduğum uz üzere,^_ok-ve .y ay ın h âkim iy et sem bolü o larak kullanılm ası neticesidir ve Selçukluların büyük ceddi D u k ak ’ın “ Demir ya ylı ” unvaniyle tanınm ası G o k T ü rk le rd e n . Selçuklulara intikal cd.en b ir telâkki ve an an en in m e v c u d iy e ti^ m e)'d an a koym aktadır 74. Bir h âkim iyet alam eti olarak resm î vesikaların^ başına k onan tu ğ ra n ın yalnız ok ve y aydan ib â r e Ç ojma.cUgı/ ‘h üküm dar, ailesinin m ensup olduğu boya a it.jîa m g a m ıx ,ilâ v e edildiği __anlaşılı>%)r. G erçekten R âvend ij yu karıd a tuğrasının ok ve yay ih tiva ettiğ in i gördüğüm üz T u ğ ru lb eg ’in tev ik ıî،ın in çomak şeklinde olduğunu k.aydeder ve resm ini de v erir ٦ ki F u ad Köprülü* b u n u n K ınık boyunun dam gası o ld u ğ u n u meyd ana koym uş ve p a ra la r ü zerind e de b u n a rastlan m ıştır ٢*. İşle Selçuk D ev leti’nin kurulm asiyle inşa d iv a n ın d an çıkan resm î vesikalara hâkim iy et alâm eti olarak bu tu ğ râ k onduğu için bu m ak am a inşa divanı y an ın d a tu ğ râ d iv an ı d a denilm iş ve başında b u lu n an zata da i u r â î (tuğracı) lâk ab ı verilm iştir. Bu sebepledir ki bizim vesikada (X X IX ) olduğu gibi kaynakla rd a da inşa ve tu ğ râ m a n sıb la n m ü ra d if olarak kullanılm ıştır. F ak at eski b ir T ül'k ananesi olarak gelen tu ğ râ müessesesi bu adla uzu n zam an devam etm iş ise de ok ve yay u n su rlarım terk 71 H o u s t s m a

n ‫ ؟‬r.

s.

10:

Ebu

H âm îd

K i r m a n ı . BcdâyVul-eznmn,

nşr.

^ 1. B a y a n i , T a h r a n ‫ ا‬3 2 ‫ أ ة‬s. 3 ، ‫© ا‬. S o n u n c u k a y g a k ‫ ر < نر آ ن ض ر ا‬.‫ ؟‬e k l i n d e b i r i n ç i ş i n d e k i ‫ زمر آ ن ها ل ر ا‬y ı d ü z e l t i r . ‫ ء؟‬H o u t s m a n ‫؟‬r. 8 3 ، 1C6 73 Divânü lügat İ(-T ü rk I , 3 1، ‫ لء‬5 ‫ أ‬. D e n y , Türk H ukuk ve iktisat tarihi mcDcmuası J A ( ‫ول‬43- ‫ ول‬4‫ ة آ ء(ث‬7 ‫ أ م‬7 2 ; ‫م‬ XX

.

\\i\iv k .

1,

Tvghra, E ‫ ؛‬d e ;

F. K ö p rü lü ♦

‫ آ و و ا‬G l . C a h c n , L a Tughra S d ju k id h

J\'otcs sur la Tvghra Otiomane ٠ B y z a n t i o n

( ‫ ه ؛ل‬0 ‫ ر‬s. ‫ ء و ه‬- ‫ أ » ه‬. 74 O s m a n T u r a n , E s k i Türklerdf. okun hukukî bir sembol olarak kullanılm ası٠

‫ ء ء‬:‫ م ^ء ا ةا ا‬X X X V »

3 0 .‫ ق‬- 3 ‫ة ل‬

‫ ءآ‬Rahat uş-şudiir, G M S . s. ‫ و‬8 ‫ م‬B u k a y ı l H a ş a n Y e z d i * n i n Cami üt-teuâr î / r i n d c d e ( F a t i h , 4 3 0 7 , ^ ‫ ؟‬a} a y n e n m e v c u t t u r . ‫؟‬٠ Ayni m a k a ir,

I ‫ و و‬, ı ı o i 2.


T . S E L Ç U K L U L A R IN C A . \ Î D

R E S M İ Y 'E S Î K A L A R

2‫ث‬

ederek şekil değiştirm iş ve islâmi b ir hüviyet kapanm ıştır. Filhakika ilk S elçuklulardan sonra Selçuk h ü k ü m d a rların ın ok ve ،,yay gibi unsurları ih tida eden bir tuğ ray a sahip oldukları hususunda h erh an g i b ir işaret m evcut olm ayıp b u n u n yerine her h ü küm darın, İslâm ananesine uygun, b ir takım te v k l'er kullandikları g ö rü lm e k te d ir77; ki y uk arıd a bazı k ayıtlar b aşlangıçta bu tevkilerin ok ve yay işaretleri altın d a b u lu n d u ğ u n u gösterm ektedir. A nadolu S elçuklularında da. başlangıçta tu ğ râ ok ve yay işaretin ihtiv a etse b ile5 bizim elim ize geçen resm i V’esikalarda tam am iyle terk edildiği ve b u n u n yerine vesikanın başına “ Bismülâhi rahmanürrahim” ibaresi altın d a kırm ızı m ürekkeble ve kalın b ir y a XI ile “ Sultan” u nv an ın ın konulduğu görülm ektedir 78، IL G iyaseddin K evlıusrev zam an ın a ait iki vakfiyeden biri ‫ ن ا ط‬tu ğ ra m akam ındaki ib a re ve kelim elerin ak ın d a ‫ءء‬H u va 'l-'ali >‫ أ‬kaydım ihtiva eder, ki b u n u n S ultanın tevkii olması iktiza eder. H alb uk i ib n B îbî aynı S ultanın ferm an ların ın lial-M ulk li'lla h i ” te v k iîc ile tetvic ed ildiğin i h ab e r veriyor 79. T ürkiye Selçuk S u ltanlarının h ıristiy an devletlerine gönderdikleri veya o nlarla akdettikleri yu nanca ve lâtince m ektup ve m ukavelenâm elerin başlarına biic arap h arfleri ‫ ص‬kırm ızı mürekkeble yazılı bu “ Sultan” kelim esini dercetm iş olm aları dikkate şayandır ve b u n u n tu ğ râ m ahiyetini m eyd an a k oym aktadır 80‫م‬ B ütün b u n la r gösteriyor, ki A nadolu S elçukluları ok ve yay alâm etlerini ihtiva eden eski Selçuk tuğrası a n a n e s i^ m uhafaza etm em işlerdir. B ununla b eraber, h erh ald e edebî b ir an an en in devam ı olarak, ib n B îbî h âlâ ،‫ت‬Saltanat tuğrası küçük yayı gibi hilâl semadan zuhur etti” ifadesini k a lın m a k ta d ır . ‫ظ‬ ‫ آ ؟‬A y n ı m a k a l e , ‫؟‬.

‫ث‬9 9 ‫ م‬D i k k a t e

ş a b a n d ı r k i ^İJ'C'İ ScncerVdc B ü y ü k

S elç u k lu s u lta n la r ı n ın isim , k ü n y e ‫ ؛‬lâ k a p , t u ğ r a vc t e r k ile ri v e rilirk e n tuğra» lar

s ü tu n u n d a

sadece

b a z ı ibareler

k aydedilm iştir

(Bak.

İstanbul'un Fethinden önce ya zthm ş T a rih î Taki'im lcr, A n k a r a ‫ ؟‬١١ Selçuk vakfiyeleri

111,

O sm an . ( 9 4 -8 4

T uran, .‫ ت و ل‬4 ‫ ء‬٤

B c l l e ı e n X L V , L e v h a I , 8 ‫ و ة بب;ت‬: I I . Kf\'kâi'üs'e

a il bir tcmlîl'-nâmc ( £ e ^ i \ ’e H d i A r m a ğ a n ı İ s t a n b u l ! 9 5 5 , s. 1 6 6) ‫ ؟‬٠ İ b n B i b î , s. 4 6 6 . I V . K ı h ç A r s l a n ’m t e v k i i d c “ cl-M innctü IV lla h” i d i ( İb n B ıb î 624). ‫ء‬° T a f e l v c T h o m a s

1‫ت‬

tarafınd an

n e şre d ile n V e n e d ik vesikaları.

11. s.

‫ إ ل ق‬. K c y k a v ü s ile K ı b r ı s kıra İJ a r a s ı n d a m e k t u p l a r , n ‫؟‬r . s p . L a m p r o s .

Neos Ellcnomııemon Y \ 4 .‫ ا‬9 0 ‫؛؛ بال‬Ü v d . 1‫ ة‬İ b n B i b u s. 4 0 7 ;

t. > 1.

U 2 u n ‫ ؟‬a r ‫>؛‬ılu Osmaıılı teşkilâtına nıcdhalt $٠ 105.


26

İN Ş A V E T U Ğ R A

M EN ŞÛ RLA RI

\ “u k a n d a işaret edilen o rijin al vesikaların b ir kısmı doğ" ru d a n doğruya sultana a ittir ; b ir kısmı onun zam an ın d a Ş er’î m ahkem ede cereyan eden akıdlei’d ir. Bununla bei'aber tu ğ râ m ak am ın a kaim olan ib areler aynıdır, ve Sultanın ism i kaydedilm em iştir. H alb u k i I. G iyaseddin K eyhusrev’in Şeyh M ecdedd in is h a k ’a gönderdiği m an zu m b ir m ektubun başın d a “ Allah mufatiih ul-bâb” tevkii ile c،Keyhusrev bin Kılıç-arslan” ismi derced ilm iştir2‫؛؛‬. Bazan sultan ın tevki ini havi m enşûrlar eyaletlere g ö tü rü lü r ve son radan su ltan n am ın a d o ld u ru lu rd u 03. B u nunla b erab er H oylu H aşan bin A b d ü lm ü m in ’in kaydettiğim iz m enşû ru nda m ü n ş in in sultan a hazerde ve seferde hizm et etm esi yazılm aktadır k i, bu onun în şa divanı sahibi değil sultanın miinşi-i haşşi olduğunu gösterir. N itek im onun türkçe lâkabı Ulüğhasş da b u n a delâlet eder. Şem seddin Isfah an î I. K eykâvus za m a n ın d a münşi-i ^٠;; b u lu n u y o rd u , ki bu M em lûklerin Kâtib ııs-sîrr (secretaire) in e tekabül eder®*. Selçuklular zam an ın d a yazıldığım yu k arıd a zikrettiğim iz Gunyet ul-kâtib ve Kava'id ur-risâil adlı nüm unelik küçük inşa k ita p la rı devlet m ansıblarını derecelere göre tasn if ederken inşa m akam ım Dîvân-Varz'd an sonra gösteri ‫ م ة م‬Bu sebepledir ki 1 ، K eykâvus zam anın d a Ş em seddin T abes inşa m ansıbından sonra E m îr-i’âriz-i memâlik-iRûm o ld u 80. T u ğ râ sa lta n at alâm etlerind en olduğu için H arezm şah Atsız b ir a ra S ultan S encer’in ta h tın ı işgal edince tu ğ râ çekti (madd al-tugra) yani sultan o larak ferm anlar çıkardı (El-Hüseyni> Ahbarü'd-devletVs-Selçukıyye‫ ر‬L ah o r ‫ ول‬33 ‫ ء‬s. 95). N eşrettiğim iz inşa veya tu ğ ra m enşû rların d an birincisini alan K em aled din A hm ed ad ın d a b ir inşa divanı sahibine başka b ir yerde rastlamıyoruz* A ksarayı I I I . G iyaseddin K eyhusrev za m a n ın d a inşa eshabınd an o larak b ir K em aledd in ’den bahsetm ektedir ki b u n u n m enşurun sahibi K em aleddin A hm ed olması m ü m k ü n d ü r s?. F ilhakika İb n B ib î‫؛‬n in aynı sultan za m a n ın d a ٠* İ b n B î b î , s. 9 1 . 88 i b n B î b î , s. 4 3 2 . 84 İ b n B i b î , s. 2 0 2 . 61 \ ‫ر م ؟‬

62‫ا‬

‫ ءء‬İ b n B î b ı , s. ‫ ث أ‬7 ‫ء‬ 07 A k s a r a y î , s. 91.


T.

S E L Ç U K L U L A R IN A

37

A ÎD R E S M Î V E S İK A L A R

Sadr-i kebir'' sıfatiyle bahsettiği

K em aledd in b in e l-R â h a t80 Sivastaki m eşhur _DârL_ur_-râha. a d l ı .zaviyenin k itab e vc vakfıvesinde de K em a le d d in ,A h m e d b in e l-R âh a t o larak geçmektedirJ^C Ö rîa'ızafc eailen S adr-i kebir şifad an inşa m evkiile alâkalı olm ak icap eder. S afadi SivaslI olan b u K em aled d in A hm ed’in yaşlı b ir za m a n ın d a h acca giderken, 5‫ ث آ‬de, yolda öldüğünü söyler 90. T u ğ ra div an ın a tâyin edilen Z ıyaed d in M alım ud T u g ra î ise, baştald lâ k ab la rın aynı olm am asına rağm en ve lâk ab larm m evkilere göre değişmesi âdeti dola)'i$i)'le, II. Îzzeddin K eykâvus’u n cü lû su n d a (643/124.6), m ansıbların tevzii sırasında T u ğra d ivan ın ın başına g etirilen ve bu sebeple M e lik ül-küttâb ve b az an d a Piser-i B aba veya B aba lâkablariyle m a ru f Şemsedd in M a h m u d T u ğ ra ı olm ak icap eder. Bu zam an d a m ühim bir m evkii o lan ve M oğollarla rgirişilen m ünasebetlerde faal bir rol sahibi b u lu n a n M a h m u d T u ğ ra î’n in 643 yılında bu mevkie geldiği gözönünde tu tu lu n ca bizim m enşûrun ta rih in i de t ^ b it etmiş oluruz 91. o iki sultan H ü lag ü ’ye g ittik ten sonra, ‫ أ‬2 ‫ء ةثم و د‬ vezir iken öldü ‫م ةو‬ 8. S £ L Ç U K Ü L K E S İ A V C IL IK E M ÎR L ÎO ÎN E T Â Y İN XXX. M en şû r av işlerine tây in hususunda elimize geçen yegâne vesika o lm akla hususî b ir ehem m iyeti h aizd ir. F erm an Sipeh-salâr-i kebir. ٠ . Uluğ emir us-şayd hdşbeg u n v an larım haiz G em aleddin*in E m ir-i şikâri.-i nıemâlik m ansıbına tây in edildiğini ifade ederken o nu n h izm et ve m eziyetlerini saym akta ve b u m ühim vazifede m a h ir bâzdar (şahinci, kuşcu)ları kulluk ve m üiâzem ette b u lu n d u rm a sa şahinleri kuşlara saldırm akta İhti)^atlı davranm ası, sürgün avında kuş ve h ayv an ları halka haline (kürene) getirm e z a m a n ın d a cesûr ve m arifetli avcıları (bâzdâr) öa i b n B ı b î , s. 6 6 1 . ٠٠ \ 7a n B e r c b e m v e H a l i l E d h e m , C I A . I I I A sic M in cu r, p. 3 6 ; ‫ ل‬, H a k k ı ١٢« R . N a f i z , Sivas şehri, ‫ ة‬. ‫ل‬2 ‫ ; ق‬D â r u r - r â h a v a k f i y e s i n i n o r i j i n a l i m ü t e v e l l i Z i y a e d d i n cf, a h n m j ş f o t o ğ r a f l a r ı v e \ ' Ta k ı f i a r ٧ ٠ M ü d ü r l ü ğ ü a r ş i v i , d e f t . 5 7 ‫ ا و‬s. 3 ; S ü h e y l ü n v e r . ٠٥ Sivas şehriy s.

12 5 ,

al î b n B î b î » s. 5 5 9 8 ,5 9 6 , ! ‫ ق‬0 ‫ م‬5 5 ‫ ق آ و‬6 ‫ م د‬5 6 8 , ‫ و ؤ‬, S e l ç u k v a k f i y e l e r i I I I , 1-4 *‫ و‬8 , ‫ و و‬,

M e n ş û r ’d a k i

farsça

bey tin

S a ،d i - y e a i d i y e t i v e BûslarC 111 d a

655 de y az ılm ış o lm ası g ö z ö n ü n e getirilince b u h u su su n te d k ık a

gerektiği

n ’i e y d a n a ç ı k a r . ٠٤ İ b n B î b ı , s. 6 3 3 A k s a r a y î , $٠ 6 3 Keykavüs I I » İ A d e , 4 ‫و‬. ‫ ه ة‬.


a8

A V C IL IK

E M ÎR L İĞ ÎN E

T A Y İN

hizm etinde tutm ası ve kuşların avlanm ası m evsim inde avcıları pusuya yerleştirm esi belirtilm ekte ve b u n d a n sonra istiyfa div an ı kalem ine yazılan m aaşa ta sarru f etmesi bildirilm ektedir. “ Ona tâyin edilen” ib aresind en sonra, m u tat üzere‫ ؛‬bu m aaş kısm ı yine ^ k a rılıp m ü teak ip olarak em îr ve büyüklere “ bütün bunları emrimiz, biliniz ve bizim tevkicimize itimad ediniz" cüm lesiyle h ita p etm ektedir. G öçebe d evrin bir devam] olarak, av m erasim ve eğlenceleri, av etleri tedarik i S elçuklularda m ü him b ir yer işgal ettiği için d aim a bu işlere bak an b ir m ak am ve bu m ak am d a b ir em ir b u lu n u rd u ، L A lâed d in K eyk ub âd za m a n ın d a S ad ed d in K öpek, I I I . G iyaseddin K eyhusrev za m a n ın d a K ılavuzoğlu emîr-i şikâr idi ‫ةو‬. Bu em îrin m aiyetin de m üh im m ik tard a asker (avcı) b u lu n u rd u 94. Selçuk S ultan ları boş za m a n ların d a askerî spor ve m an ev rala r yap m ak , cirid, satranç oy nam ak ve avlanm akla vak it geçirirlerdi. A vdan dönüş av' etlerinden hazırlanm]ş b ü yü k ziyafetlerle sona e re r‫ ؛‬içki, raks, musiki bu ziyafctl^rin revnakını a rttırırd ı ‫قة‬. ^'em eklerde av eti eksik olm azdıS araylarda av etlerin in rağbeti doJa^'isiyle h üküm ete m ensup olmayan avcılar d a yetişerek av hayvanı ticaretimle meşgul olur]ardı. Ş idd etli b ir taş esnasında ava çıkılam adığı cihetle m u tb a h nazırının (m üşrif) saray için keklik basm a avcılara altm ış ve yetm iş d irh em ödem ek m ecburiyetinde kaldığı rivayet ed ilir96، Bü)'ük b ir askerî m erâsim ve bay ram teb rik in d en sonra hazır« la n an ziyafette L A lâeddin K eyku bâd yediği kuş etin d en zehirlenerek ö lm ü ş tü ‫؟‬. Av kuşlarına atfedilen bu ehem m iyet dolayısiyle E rm en i kıralı sulhü tem in m aksadiyle I. K eykâvus’a gönderdiği hediyeler arasın da bâz ve şahin b u lu n u y o rd u 98, K a ra h a n lı h ü kü m darları gibi ilk Büyük Selçuk su ltan ları da bu m illi ananeye devam ettiler، T uğ ru lb eg askerleriyle b irlik te ava çıkar ve bu esnada dahi b üyük ziyafetler verirdi*‫*؛‬، M elik»

‫ج‬

B i b î s. 3 5 3 ‫ م‬6 6 8 ‫ م‬E f l â k i , M n'.âkıb ] ١, 3 ‫ل‬0 ‫م‬

34 A k s a r a y î , s.

‫ق ل‬6‫م‬

‫ ءء‬i b n B î b ı » s. j 4 0 , ‫ ل‬6 ‫ت أ‬, ‫ أ‬6 8 , ‫ ل‬7 ‫مل‬

٠٠

İ b n B î b î s، 2 0 3 , ‫ ه ه‬4 ‫م‬

7‫ م‬J b n B î b î , *٠ 4 6 ، ‫ر‬ ‫ ءء‬İ b n B î b ı » s، j 6 ‫مو‬

Siyûscl-nâmt, fasjl XXXV; Ahbâl üd-deviet İs-Sclçukiyyc, s، 0‫ؤ‬.


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A İD

R E S M Î V E S İK A L A R

29

$ah a\Ta çok düşkü n d ü ; b ir defa bizzat kendi eli ve köleleri vasıtasivle avladığı avın m iktarını 10.000 k ad ar olu p ‫ ؛‬sebepsiz yere hayvan kanı akıtm an ın g ü n ah ın d an korktuğu için, 10.000 d in a r sad ak a verm eği em rettiği rivayet edili}'Oi* 100، R avendi tem aşa m aksadiyîe av lanm an ın h ü k ü m d a rlara helâl olduğunu, L G iyaseddin K eyhusrev’iıı av d an neşelendiğini, zira ecdâdm m b ir arap a tm a b ir av satın aldığım ve M elikşah’ın Irak , H o ıasan, M a v eraü n n eh r, A rab istan ve tsfah a n gibi avı m ebzul olan yerlerde eserler bırak tığ ın ı; av d an çok hoşlandığı için E bu T a h ir H a tû n î kalem iyle vazdığj Şikâr-nâme'yı gördüğünü kayded e i '^ ’. S ultan M ah m u d b in M ehm ed terbiye edilm iş )'irtıcı kuşlar، m aym un, av köpeği, şâhin ve güvercin beslerdi? ki hepsinin ay ağın da altın halka b u lu n u rd u 102. II. G iyaseddin Keyhusi'ev’in av h ayv an ları y anında vahşi h ayv anlar da beslediği ve h a ttâ ölüm ünün bu h ay vanların ısırm asiyle vukubulduğu rivayet e d iliy o r103. Büyük Selçuklu em irlerin den olan "Y’arm kuş?un bâzdâr lâkabivlc m a ru f olması A n ad o lu ’da olduğu gibi orada da av işlerine bakan daim î b ir m em uriyetin mevcu* diyetini g ö ste rm ek te d ir04‫ل‬. Sığıl‘ avivlc sürgün avından bahseden K âşgarlı M ah m u d bunu h an ların tcbaasiyle yaptığı bir nevi av olarak ta rif ettikten sonra b u n u n hanın m aiyeti o rm an lara ve k ırla ra dağılıp yabani h ay v a n la n han ın önüne se^'k ettik lerin i onun d a önüne gelen h ayvanları öldürniek suretiyle V'apıldığını (I. 303) söylemek suretiyle d a h a S elçuklulardan önce d in î m ahiyetini kaybeden bu av m erasim lerinin m evcudiyetini m e y dan a koyar. Eski tü rklcrd en intikal eden av an an e ve m erâsim lerinin llhânıle.rdc, A nadolu beylikJerinde ve O sm anlIlarda b ü tü n teşkilâtiyle m uhafaza edildiğini v e bu hususta Selçuk devrine n az aran çok d ah a m ebzul m alzem enin m evcut olduğunu biliyoruz. cl-’O m a r’i en iyi doğan ve şahin kuşlarının K astam o n u ’da yetiştirildiğini ve b un ların g ö tü rü lü p başka ülkelerde satıldığını 1‫ سم‬Ahbâr iid -d ev let, 7 3 .‫ ة‬، 101 Râhai uş-Şudın\ s.

13 1, 4 3 1 .

102 Rahat uş-$'ıtdur, s. 2 0 3 . 1oa I I . Krvhusrcv. İ s l â m A n s i k l o p e d i c i , s. 6 2 8 . ‫ل‬0 ‫ ا‬Rahat Itş-Şudûr, s. 2 6 2 ، 2 ‫ ت آ أ‬.


A Y ’C I L I K

E M İR L İĞ İN E

T A Y İN ’

beyan eder 105. K uş beslem e ve av lam an ın haiz olduğu bu ehemm iyet dolayı siyle bu hususta Bâz-nâme adiyle b ir çok eserler yazılm ıştır !٠٠، S e l^ k lu la rd a avcılığm b ir m erasim , b ir askeri spor ve m anevra m ahiyetind e devam etmesi, av m erasim lerinden sonra h ü k ü m d arların um u m i ziyafet ve eğlence te rtip etm eleri eski türklerin d in î ây in lerin in İslâm devrine, d in î m ah iy etin i kaybederek, in tik al etm esinden başka b ir şey değildir. F ilhakika T ü rk lerin totem devresinde b u lu n d u ğ u zam an lard a bu av merâsim lerinin d in î b ir hüviyet taşıdığı görülm ektedir. R eşideddin yirm i dört O ğuz bo y u n d an her b irin in m üb ârek tanıdığı b ir hay‫ ل ال ة 'ا‬olup b u n a “ Ongun” d enild iğ in i, h er boy’u n kendi ongun u n u bildiğini, on a tecavüz etm ediğini ve etini yemediğim^ yalnız toy (yani d in î m erâsim vc ziyafet) yapıldığı ve yem ek tevzi edildiği zam an herkes etin den m uayyen olan hissesini aldığım yazar, ki b u av m erâsim iııi m ü teak ip h azırlan an d in i m erasim ve ziyafet esnasında v u k u b u lu rd u lü7. K âşgarlı M a h m u d m übarek olan her şeye ıduk denildiğini, aslında m ü b arek telâkki edildiği için yük yükletilm eyen, sütü sağılm ıyan ve y ü n ü kırkılm ıyan h ay van ların ıduk oldu ğu nu , yalnız sahib in in b ir nezri için saklandığım (Divân Lugât i t ’ Türk , L s . ‫)وع‬ ki b u n u n totem ik in anışların bir kalıntısı olduğu m u hakkaktır. O ğuz bo ylarına ait on g u n ların av kuşları olması bu av m erasim i ile İra k lıla rın H wan-i yağma dedikleri toy (ziyafet)ların d in î veya totem ik m enşeden geldiğini gösterm ektedir. M erasim lerde her k abilenin m evkii (orun) ile hissesi (ülüş) eski T ü rk hukuku (türe) n u n tây in ettiği esaslara göre idi. Bu av m erasim leri ve ziyafetler d in î m ah iy etin i kaybetm ekle beraber l ^ ü m d a r l a r ı n um um i av m erasim leri ve ziyafetler İçtim aî, askerî ve h u k u k î bir anane halin d e asırlar boyunca T ü rk cem iyetinin bünyesine m al olmuştuı*. Bu sebeple an an e T üçk h ü k ü m d a rların ın h alk a ziyafetler te rtip etm esini em reder ‫ ص‬. G erçekten m illetin babası 105 Y u k a n d a a d ı g e ç e n K ü l â v u z t m o ğ J u T u m a n b e g k u ş ç u l a r ı n e m iri o l a r a k i l h a n ı h ü k ü m d a r ı n a A n a d o l u ‫؛‬d a n ‫ ؟‬â h i n v e s a i r k u ş l a r g ö t ü r d ü ğ ü n ü E f l â k i y a z a r (.M enâkıb٠ H u a r t t e r c ü m e s i I I , s. 5 1 0 ) E s k i B â z - n â m e ’l e r h a k k ı n d a b a k m ı z ( R i f a t B i l g e , İstanbul Kütüphanelerinde bulunan Bâz-nâmeler، T M . V I I - V I I I . 2 , $ ٠ ‫ث‬6 ‫ ل م و‬8 2 (‫م‬

107

Ca?nii üt-ievârih, B r i t i s h M u s e u m A d d . 7 6 2 8 , 4 5 ‫ة‬

a; T ^ p k a p ı N o : 282

( M . H â f i z E b r û ) . 3 1 8 b. lüö K ö p r ü l ü ,

Türk

Edcbiyaiînm

menşei)

M illi

T eteb b u lar

m ecm uası


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A ID

R E S M Î V’E S Î K A L A R

3‫أ‬

addedilen T ü rk h ü kü m darı, Göl; T ü rk k itab elerin e göre, aç ve çıplak halkı yedirm ek ve giydirm ekle m ükellef idi. N izam -ülM ülk K arah a n lı h ü k ü m d a rları ^ b i T u ğ ru lb eg ’in de sabahları ziyafet verdiğini, h a ttâ ava ve gezintiye gittiği zam an d ahi em irler, türkler, zengin ve fakir sofrasına o tu ru rd u . H ü k ü m d ar k avm inin bu h ak ve an an elerin e riay et etmez$e b ab alık vazifesini ihm al ve m illi h ukuku ih lâl ettiği için halkın isyanına m aruz kalır, N itekim N izâm ül-M ülk, gittikçe T ü rk an a nelerin d en uzaklaşarak b ir Jslâm sultanı g ib i harek et etm ek isteyen, M elikşah’a bu an an elerin henüz İçtim aî ku dretin i hissederek ecdadının y o lunda devam etm esini tavsiye etm ekte ve Sem erkand seferinde M a^'-eraünnehr halkının ve hususiyle Ç igiller'in su ltan ın gelişindenberi yem eğini yem edikleri cihetle şikâyet ettiklerini belirtm ek‫ ؛‬edir. Bu h u ku kî ananeye riayetsizlikten dolayı D ış-O ğuz’un Iç-O ğ u z’a isyanını tasvir eden D ede K orku t k ita b ın ın son hikâyesi b u hususta çok m ü h im d ir109. A ksarayî, M u în ed d in ?e rv ân e zam an ın d a bile, M elik şah’ta n beri, Selçuk su ltan ların ın b ir ananesi olarak, cum a sabahı um um i ziyafetler v erildiğini yazar uo. F ilhakika İb n B îbî Selçuk S u ltanları za m a n ın d a bu u m u m a m ahsus zi)*afetle!'den s‫أ‬k sık bah seder111، H a ttâ bu ziyafetlerin icabı olarak yem ekten sonra kıym etli eşyanın y ağm a (iıwân-i yağma) edilmesi ananesi Selçuk T ürkiyesinde de yaşam ıştır ki, b u n la rd a n biri I, K evkâvus’un d ü ğ ü n ziyafetinde, diğeri de M u în ed d in P ervâne’nin, M e v lân a’nın d a b u lu n d u ğ u b ir ziyafetinde vu ku bulduğu k aynaklarda kay d ed ilm iştir11‫؛؛‬, ib n B a tu ta ’n m h ab erleri A nadolu beylerinin de b u um um i ziyafet ananesini devam ettirdiklerin i gösterm ektedir*^. îb n B îbî’nin bu ziyafetleri um um iyetle av eğlenceleriyle alâkalı I V , 2 7 - 3 4 , K e z â , B iza n s müesseselerinin Osvıaıılı m ‫ ة‬7 ‫ مل‬A b d ü k a d i r î n a n , m c cm u asj. I, ! ‫رآ ه‬

Orun

ü c s s e s e l e r i t ı e ‫ول‬

ve üliiş meselesi, T ü r k H u k u k

vc İk tisa t T a rih i

‫ و وا‬.

10‫ ء‬O s m a n T u r a n , Türkiye Selçuklularında toprak hukuku, s. ‫ و‬7 ‫ م‬. Müsameret ül-ahbar, s. 9 0 . n - i b n B a b ı , s . V / 7 ‫ ؛‬E f l â k i' ! M e n â l t b 's l - l ir if in , A n k a r a M a a r i f k ü t ü p h a n e s i ‫ هإ؛ و‬.

113

Seyâ!ıc!~nâtnc, T ü r k . t e r e . I ‫ء ت ن ء و‬


T E M L ÎK -N Â M E

olarak zikretm esi de dikkate şayandır. T ü rk ler arasında m isafir' perverliğ in çok fazla yaygın olm ası da h erhalde m enşeini bu eski in an ışlard an alsa gerektir. Bu sebeple av ve avcılığa a it b ir çok m em uriyet vc ıstılahlar gibi bizim m enşûrdaki kürenç 114 ıstılahının m enşei de T ü rk ç ed ir. M enşûru alan C em alcd d in h akkında kaynak lard a herh an g i b ir kayda rastlan am am jştır. ‫ و‬. T E M L ÎK -N Â M E X X X I.v e s ik a A k seh ire bağlı A lp-saru köyünün Selçuk şehzadesi E b u ‫؛‬l-M uzaffer R ü k n e d d in K ılıçarslan’a tem likine d air sultanın b ir m en şû rud ur. M enşû r köyün h u d u tla ri)'le , m ülk olarak, ta sarru f edileceğini ve elde tutm ak, satm ak, bağışlam ak hakkında ta k rir verm ek, vakfetm ek ve o köyde, h u d u t ve m ülhakatı içinde diğer m al sah ip lerin in tasarru fatm a; malikâne hükümlerine görCj m ü l^ 'e t in d e bulun du racağı, em ir ve salta n a t n âib lerin in emre, göre h arek et ed ip A lp-saru köyünü h u d u t ve m ülhakatiy le Selçuk ailesinin şerefi bu lu n an K ılıçarsla n ın m ülkü olduğunu em reylediğini bildirm ektedir. Selçuk devrinden k alarak elim ize geçen m a h d u t tem likııâm elerden birin i teşkil eden bu vesika, m uh tasar olm akla b era b er, O rta-çag T ardiyesinin toprak re jim i‫ ؛‬arazi hukuku ve idaresi bakım ından ehem m iyeti h aizd ir. Evvelki tetkiklerim izde ifade ettiğim iz gibi b u ra d a da m ülkiyetin bugünkü m â n a d a tam ve m utlak olm ayıp Selçuk devrin d e b ü tü n m em lekete şâm il m iri to prak lara dahil olması İcap eden bu köyün devlete a it h ak (vergi) la rm hususî b ir şahsa defnedilm esinden ib a re t id i ve bizzat to p rak reây am n ta sarru fu n d a bulunuyordu ‫ و ال‬. T em lîknâm e m ülkiyetin bahşettiği b ü tü n hakları sayarken b u n la rın “ malikâne hükümleri" olduğunu tasrilı etm ekte ve köydeki m al sahipleri elinde b u lu n a n diğ er tasarrufot d a bu h a k la r arasın d a n i O s m a n h d e v r i n d e ik i s ı n ı f a a y r ı l a n h a s s a k u ş b a z l a r ı n d a n b i r k ı s m ı n a

Giirenç.çi

d e n iliy o rd u ( Î . H . U zunçarşılı>

Osmanh devletinin Saray teşkilâtı,

An-

k a r a 3 <‫ و آ‬4 5 ، ‫ة‬. 4 ‫ )؛‬r ki b i z i m v e s i k a d a g e ç e n ı s t ı l a h ı n d e v a m e t t i ğ i n i g ö s t e r i r (k e zâ R e d h ü u s c l ü g a t i n d e d e m c v c u t t u r ) , ‫ تل ل‬B a k , O s m a n

T uran

Türkiye Selçuklularında Toprak H u k u k u ‫ ؛‬B e l l e t e n

X L V H s. 5 ‫ ئ ة‬, şiîb ; Selçuk T iirkiyesin d ejaizle para ikrazına dair hukukî bir vesika B eliden, L X l h

s. ‫ ة‬5 4 ‫ م‬2 ‫; ة ق‬

YHİCİİ / \ r m a i ‫؟؛‬a n ı s.

157-160.

1‫ مأ‬izzed d in

Kcykni'üs'e ait bir trmliknâme, Z e k i


Tiiıkt}'( SflivU uıort'tıa dait ٢٢١٢^ ٢ »(sikalar


IV . K ılıç ٠ a r s îa n 'ın m e k tu b u ( M e t i n ? $، 8 4 t e d k i k , s. 6 3 )

T iır t .iy t

S r lc iıl.h tltır t'n o

d o it

m illî

te tik tile r


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A İD

R E S M Î ^ ^ E S !K A L A R

33

tem like id h al o lu nm aktadır. M îrî to p rak lard an ifraz edilerek y apılan diğer tem lik ak id lerin in aynı o lan bu ve$ikada, onlard an farklı olarak m ey dan a çıkan, ‫ءأ‬Malikane hükümleri” tâb irin in , b u tem liklere n az aran , hususî b ir h uk uk î d u ru m a delâlet eden b ir m â n a taşıdığına h ükm etm ek için elim izde h iç b ir m alû m at yoktur. îb n i B ıbî Selçuk h izm etin d en kaçarak U rfa, H a rra n , R akka ve Surûc havalisini işgal eden H arezm li em ir ve askerlerin b u rala ra <‫؛‬Malikâne hükümlerine” göre sahip olduklarını kayd erken bu tâ b iri arazının h iç b ir devlete tâbi olm am ası m ân asın d a kullanm ıştır, ki aynı m ü e llif b u n u n gibi “ M ülkiyet ” m efh u m u n u d a aynı m â n ad a I I. K ılıçarslan’ın m em leketi evlâd ların a taksim i m ünasebetiyle istim al etm iştir 1‫مءل‬ T em lıknâm enin ta rih i ve hangi sultan t a r a f ı n d a n v e rild i^ m alû m olm adığı iç in su ltan ın biraderi olan bu K ılıçarslan ’m h angi K ılıçarslan olduğu vazıh değildir. Selçuk şehzadeleri arasınd a R ük n ed d in lâk ab ın ı taşıyan iki K ıh çarslan ’daıı b iri II. K eykâvus’u n kardeşi IV . K ılıçarslan, d iğeri I I . G ıyaseddin M esud’u n b ira d e ri olup ( IV . vesikanın izah ın a bak.) o n a karşı K astam o n u ta ra fla rın d a isyan eden K ılıçarslan’dır. F ak at IV . K ılıçarslan’m ağabeğisi K eykâvus’un ta h ta cülusunu m ü teak ip M oğolistan’a gönderilm esi ve dönüşiınden sonra da m ü tem adiyen K eykâvus ile sa lta n at m ücadelesinde bulunm ası b u tem likin oııa değil I I. M esud’un b irad e ri R ükneddin K ılıçarslan ’a ait olm ası ihtim alin i takviye etm ekted ir ‫ م؟ال‬Esasen neşrettiğim iz b u eserdeki vesikaların S elçukluların son z a m an ların a a it old u ğu n u da h atırlam a k yerinde olur, ö y le anlaşılıyor ki 11. G ıyaseddin M esud babasının tah tını elde ettiği zam an kardeşlerine b ir takım m evkiler (yukarıda R ük n ed d in K eyûm ers’e K ayseri em îrliğini verdiğini görm üştük) tevzi ederken, K j İ i ç A rslan‫؛‬a d a bu m ülkiyeti vermiş, fakat o b u n u n la k an a at etmiyerek K astam o nu t a r a f l a r ı n d a i ^ a n teşebbüsüne girişm işti. 10. K O N Y A ’Y A K Ü T Ü V A L T A Y İN İ X X X II. vesika m etinde isim yeri boş b ırak ılan b ir em ırin K o n y a kütüvali olarak tâ y in in e d aird ir. K onya kalesi küUivalli1‫ مأ‬l b n B a b ı ’, s. 4 0 , s. ‫ و م‬. 117 lopedisi).

B a k . O s m a n T u r a n , / / . Keykâvus. v e I V . K ılıç Arslan ( İ s l â m A n s i k -


34

K O N Y A ’Y A K Ü T Ü V A L T A Y Î N l

ğinc tâyin edilen zatın, m eziyetleri zik redildikten sonra, kalenin m uhafaza ٧^ m urakabeci, oradaki evlerin, an b a rların , zahire ve s ilâ h la ra yazılm ası hususunda çalışması, kale h alkını m üreffeh vc ra h a t tutm ası, m ünasebetsiz h areket edenlere cezasını vermesi, kale m uhafizlarm a ih tim am gösterm esi, kaleye hiçbir kim senin kefilsiz (bî-zâm in) girmesiı^e m üsaade etm em esi, kale m uhafızlarını kapı ve b u rçlard a bu lu n d u rm ası, b u n la rd a n h er b irin in y erin d e olup olm am asını bilm esi ve za ru re t olm adıkça kaleden dışarı çıkm alarına m üsaade etmem esi ve öyle dav ran m alı ki h alfan kendisinden m em n un kalm ası b e r t i l e r e k b ir k ütüval’in ne gibi iş ve vazifelerle m ükellef olduğu m ey d an a çıkm aktadır. Bunu m ü teak ip tâ y in edilen m aaşın a işaret ettikten sonra e m î^ büyük, ileri gelen, hadım , n âib , m em ur ve K onya ahalisinin m ezkûr zatı kalenin h âk im ve kü tü v ali tan ım ala n em redilm ektedir. K ü tü v allerin askerî ricalden olması ik tiza etm ekle b erab er b u ra d a K onya kütüvali olarak tâ y in ediien zatın askerî veya m ülki b ir u nvanı kaydedilm em iştir. Gunyet ül-kâtib ve Kavâ'id ur-risâil adlı, y u k arıd a m ezkûr, n üm u n elik küçük in şâ kitap]arında türkçe Uluğ kuiluğ bilge kîitüvâl-beg v ey ah u t Rusûnı ur-rihaşşsâiFde olduğu gibi, Uluğ kiiiüvâl-beg un v an ları y an ın d a E m îr-i sipeh-sâlâr-i kebîr ve M elik iil-musiahfizîn lâk ab iarın m kullanılm ası b u n d a n d ır118. Pek n â d ir b u lu n a n kü tü v âllik m enşûrların d an biri de bu sonuncu m ünşeat m ecm uasında dercedilm iş olup, neşrettiğim iz vesika k ad a r m ü him olm am akla beraber, m u hteva itib ariy le ona u ygun b u lu n m a k ta d ır, p. P elliot kütüval ıstılahının M oğolca keptevul (m uhafız, gözetici) kelim esinden geldiğini söylemekle b era b er1^ b u n u n M oğol istilâsından önce fai'sca yazılm ış k ay nak larda da kullanıldığını biliyoruz ^ ٠٠ K ü tü v aller çok em în kim seler a ra ^ n d a n seçilir ve bulundukları vilâyet sübaşılarm a tâbi o lu rlard ı. B un ların m aiyetlerinde haris, durc-dâr‫ ء‬diz-dâr vesair isim leri h aiz m u h afızlar b u lu n u rd u , ki, bu ikinci isim îb n B îbî tarafınd an d a kaydedilm iştir ‫ ص‬، 118 G. K â tib i 7 6 a ; K . R isâ ih 6 ‫ ئ ق و‬R . .2 ‫*امح ء ئ م‬/‫ة و م‬ ‫ ءأء‬T ’o u n g P a o » X X V I I , s. 7‫ة‬ ‫ق ل‬° ‫م ي ن ا*ى ي د ا ر ء رءي ا ر رث ا*د‬ tebc٠ n e ş r . A b b a s İ k b a l , T a h r a n 1‫ أ ة‬İ b n B a b î , s. 4 4 9 •

vc d ev a m ı‫؛‬

‫ص ر ن ء م م االن مما ت‬ ‫^{ د ءر أ هل ع د'م‬Atcbet ‫ ل‬3 2 ‫ مو‬s. 0 ‫) ة‬.

ü l“ke-


T.

S E L Ç U K L U L A R IN A

A tD

I1 .İH T İS A P

R E S M Î V E S İK A L A R

35

M E N Ş Û R U

X X X III. Vesika Şadr-i kebîr Dîvân üUJîisbe hâkim i ve m uhlesipler m eliki N ecm eddin Ebu Bekir’in Dârül-m ülk (payitaht) K onya ihtisab işleri başına tâyin edildiğine d air b ir m enşurdur. O n u n vezin ve fiy atların tesbit ve m u rak abesin de,p azarlard a meny miskal YC dirh em lerin ölçü ve ay'arlarm ı m u hafazad a tam b ir gayret ve itin a göstermesi, alış-veriş esnasında m aiy etin d e bulunan kim selerin (m ülâzim ân) satıcı ve m üşterinin ahvaline bakarak adaletsizliğe ve inh irafa m eydan verm em eleri, san at sahipleri ve paz ar .halkına riayet etm esi, yeni kaideler ihdasından sakınm ası, p az arla ra em in dellâllar koym ası ve kefaletsizlere (bî-zâm inân) m üsaade etm em esi, suçlulara suçu nisbetinde ceza verm esi ve b ü tü n ih tisab şa rtların a riay et etmesi em redilmek suretiyle b u m ansıb sahibinin vazifeleri sayıldıktan sonra onun eski m uhtesiplerin, ihtisab resmi olarak; ta sarru f ettikleri iradı alm ası ve b erâ tlar gelinceye kad ar (filân ta rih te n filân ta rih e kadar) n v u k a ta 'a 122 usuliyle d eru h te etmesi bildirilm ekte ve em ir, nâib, ve K onya p a z a rla n halkm ın N ecm eddin E bu B e k iri m uhtesip ve p az arla rın hâkim i olarak tan ım aları ve tevkî’-i h u m â y u n ’a itim ad etm eleri buy u ru lm ak tad ır, M enşûrda m uh tesip lerin suçlulara ceza verm esi vazifeleri arasında kaydedilm ekle b e ra b e r.b u suçlar«* m ahiyeti m eydana çıkm ıyor ve b u n la rın sadece tic ari m ünasebetlerden ileri geleceği zaım ı hasıl oluyor. H albuki d in î em irlerin infazı, ahlakı n izam ın korunm ası d a b u n la ra tevdi edilen vazifelerden idi. N itekim Selçuk T ürkiyesine ait olup yuk arıd a zam an zam an bahsettiğim iz Rusûın ur-risâil adlı m u h tasar in§â m ecm uasındaki b ir ih ^ sa b ferm anın da “ te'dib-i chl-ifıısûk ” vazifeâi de m uhtesibe a it olarak d erc ed ilm iştir123. II. G ıyascddin M esud zam an ın d a, 6 3 ‫ و‬senesinde, M ehm ed b in M ah m u d el-H atıb tarafın d an yazılan Fustdt ıd-'adâle adlı eserde m uhtesiplerin vazife ve vasıflarm ı zikrederken m escidlerde kıssa-hârihk yapm anın, şiir okum anın caiz olm adığım , k ad ınların ancak arka safta b ulunm ası icap edeceğini, ahş veriş y apam am asını ve m uhtesiplerin b u n lara 1‫ ث ة‬A'Inkâta'â'n m

iktâ il e

m ü n aseb eti

olm ayıp

iltiz am

( B a k . O s m a n T u r a n . lk ta \ İ s l â m A n s i k J o p e d i s i , s, 9 5 7 ) ‫ ئ ل‬3 ‫ وت‬b .

m â ııasın d ad ır


3‫ة‬

ÎH T ÎS A P M E N Ş Û R U

m üsaade etm em esini yazar 124. Z ekariyya K azvini (1283 ‫) نآ ^ نال ة‬ Sivas‫؛‬a gid en b ir y ab an cın ın m escidde şarap fıçısı görerek şikâyet m aksadivle D a r ül-muhtesib’e g ittiğ in i, kendisine m uhtesibin sarhoş u y u d u ğ u n u söylediklerini ve b u n d a n d ah a fazla h ay re t ettiğini, ayılm caya k ad a r sab red ip m escidde gördüğünü m u h tesibe an lattığ ın ı, o d a b un un vakfı olm adığından h a ra b a yüz tu ttu ğ u n u , o nu k iray a verip m escidi ta m ir ettiğini, kendisine m uhtesebin nasıl sarhoş olabileceğini s o r d u ^ n u , o d a halk dindarlığ ının azlığından su ile n eb îz karıştırıp satar, ben de ondan ta d a r ve b u n u yap an ları cezalandırdığını söylediğini hikâye eder, 1‫ قة‬ki bu Selçuk T ürk iy esizde d in î yasaklara fazia ehem m iyet verilm ediğine dail' m alûm atım ıza u y g u n d u n K azvin i’n in Sivas halkını eğlenceye düşkün gösterm esi gibi E flâk î de b ü tü n A nadolu halkını zevk ve safaya düşkün olarak kaydetmesi de b u n d a n d ır ‫ل‬26‫م‬ D iğer ta ra fta n Z im m î (H ıristiyan ve Y ahudi) lerin İslâm la rd a n ay ıran kıyafet ve alâm etlerin taşınm asını m u rak ab e vazifesi de m uhtesiblere a it olduğu h ald e b izim m eıışûrda b u hususa d air b ir k ayıt yoktur. M.aamafıh^ b ir tetkikim izde m ey d an a koyduğum uz üzere Selçuk T ü r^ y e sin d e H iristiyan reayaya gösterilen tesam üh dolayısiyle bu hususun ta tb ik a tın a pek d ik k at edilm ediği göz önüne getirilirse m enşû run b u ciheti m eskût geçm eşinin d a h a ta b iî olacağı anlaşılır 127. H alb u k i H ıristiy an reâyanın pek n â d ir bulunacağı İ r a n ’da S ultan Sencer ta rafın d an verilen b ir ih tisap .m enşûrunda m u htesibin m alûm vazifeleri sayıldıktan sonra, “fesâd ehlinin cezalandırılması, camiler ve mezar• lıklar civarında içki ve fışkın menedilmesin £im m ileri iezlil eden kıya• Jetlerine (gıyâr) dikkat gösterilmesi‫ ء‬kadınların ilim ve vaaz meclisterinde erkeklerle karışık oturmaması” hususları da b elirtilm iştir 1‫م ءه‬ 124 C h m a n T u r a n , Selçuk Türkiyesi din tarihine dair bir kaynak, K ö p r ü l ü A r m a ğ a n ı , s. 5 4 9 . M e v l â n a ’y a c â m i d c d ü n y a

işlerinin k o n u şu lm a sı şikâyet

e d i l m i ş t i (M enakxb% H u a r t t e r c ü m e s i » I . 3 6 4 ) , 1‫ ةء‬Z e k e r i y a K a z v i n î , Âsâr-ül-bilâd, n e ş r

W uste n feld , G ö ttin g e n

1848,

‫ ءةت‬M enâkîb F r . t r c . H u a r t ^ 1, ! ‫ و‬0 ‫م‬ 127 O s m a n T u r a n » L es Souveraines Seldjoükidcs et ieurs sujels non-musttlmans ( S t u d i a î s l a m i c a , I , p . 4 ‫ و‬2 -‫< و‬

128

٠A tabet ül-K eiebe٠ s, 8 ‫ ث‬, ‫ ة‬3 ‫م‬


T . S E L Ç U K L U L A R IN A

A ÎD

R E S M Î V E S İK A L A R

37

N izâm ül-M ülk her şehir ve kasabaya b ir m uhtesibin tay in edilmesi gerektiğini ve b u n la rın hem en yukarıda z ik re d ile n aynı vazifelerini saydjktan sonra, eğer b ir yerde ihtisap işleri nizam ını kaybeder, tic aret ve ü ç ü le r m urakabesiz k a h r5 Ş eriat işleri bozulıır ve.fısk aşikâre v uk ub u lu rsa oraya derhal hey b etin d en haikın ve ilei'i gelenlerin korkacağı hassa em irlerind en b irin i göndermeşini sultana tavsiye e d e r 129. İlh a n ı devrinde ihtisap işlerine dair m enşûr ve kayıtlar d a hem en aynı m ah iy etted ir ٧٠. İh tisap işlerinin ehem m iyeti dolayısiyle b ü m evzuda m üstakil ve m ufassal eserler de yazılm ıştır 131. V akfiyelerde b az an vâkıfın şartların a riay et edilmesi iç in halife ve sultandan sonra ‫ ل ا س‬am id ■müfti ve m uhtesiblere şid detli ih ta rla rd a b u lu n u lu r * ^ ٠ T ürkiye Selçuk D evletî d ah a ilk za m a n ların d a bile İslâm ve T ü rk teşkilâtı esaslarına göre kurulu rken ihtisab işleri de tan zim edilm işti. I I . Kılıç A rslan za m a n ın d a K o n y a’da S ultan a m ensup K onyalı F ah red d in Y unus b in H a şa n ism inde dükkân sahibi b ir m uhtesib ile M alatyalI £ b u Bekir b in H aşan ism inde diğer b ir m uhtesibin m evcudiyeti b u ra d a kayda şa y a n d ır1^ . K a ra ta y ’ın vâkfiyesinde ordu m uhtesibi (Muhtesib ul-asâlzir) olarak adı geçen E bu Said b in îlyas nam ın d a b ir kim senin m evcudiyeti bu m em uriyet ve vazifenin askerî teşkilât içerisinde de b u lu n d u ğ u n u m eydana koym ak b akım ından e h e m m iy e tlid ir134. M uhtesiplere diğer devlet m em u rları gibi m aişet tahsis edilm eyip, bu m en şu ru n d a ifade ettiği Üzere5 esnaf ve p a z a rla rd a n m uayyen b ir ih tisap resmi veriliyordu. M en şû ru n ta rih i m alûm olsa idi b u n u alan N ecm eddin E bu B ekir’in y u k arıd a m.ezkûr m uhtesib M alatyalI E bu Bekir b in H aşan olup olm adığı m eydana çıkardı. ‫مقا‬

M Û S İK ÎŞ iN Â S L A R IN

T Â Y İN İ

X X X IV ve X X X V ، vesikalar S araya m usikî san atk ârlarım n tây in in e d air olup bu tü rlü resm î m enşûrlara başka b ir yerde 129

Siyâsct-nâme^ f as jl V I ; B a r i h o l d ,

Turkeslan, p , ‫ثت‬3 ‫مل‬

1‫ت‬° H i n d û ş a l ı N a h c i v a n K Dü.ürtr ül-kâiib k ı s t m I L f a s ıl 7. yn î b n

al-U khuw w a,

ta rafın d an

y az jlan

A'Ia'aüm al-Qjırba

X I I ) b u n l a r d a n biridir. 132 O s m a n T u r a n , Selçuk vakfiyeleri I I I ; B e l l e t e n X L V . ،9 7 .‫؛‬ ‫ ة د آ‬Selçuk vakfiyeleri

B e l l e t e n X L 1I , s, ‫ د و ة‬- 2 ‫ت‬5 ‫ و و ه م‬.

1‫ ة ة‬Selçuk vakfiyeleri I , B e l l e t e n X L V , s. ‫ ل‬3 ‫ ق‬.

(G M N S ,


3‫ة‬

M ÜStKÎŞİNÂSLARIN TAYÎNÎ

rastlanmadığı için bunların ehemmiyeti aşikârdır, Birinci menşurda her an davûdî ses ve nağmelerimde ruhlara ferahlık ve tâzelik veren, erbâb-i tarab olmadıkça Sultan aid eğlenen ve içki m eelislerinin tam bir neşe kazanamıyacağını ifade ettikten sonra emîr ve m eliklerin sohbetJerinde bulunan mugannilerin meliki izzeddin Abdurrahman’ın hazer ve seferde mülâzemette bulunmasmı ve latif terennüm vc tagannileriyle her an ruha ferahlık ve gönüle rahatlık vererek üzüntü ve sıkıntıları izale etmesini beyan eder ve îşrâf divanı kaleminde kararlaştırılan maaşın tahsis edildiğini bildirir. İkinci menşûr musikî ilm inin letâfet^ hükümdar ve sultan}ara mahsus toplantı ve meclislerin bu fen ^ n su p la rın ın mevcudiyetine m uhtaç olduğunu belirttikten sonra musikî ehli ve mugannilerin iftiharı, vezin ve musiki seslerinin (alhân) müe]lifi; m eclislerin süsleyicisi Şerefeddin Ş îr în in akranı arasında sesinin güzelliğiyle müstesna olduğundan ona $ultanın inayetini ibzal ettiğini, musikî âlet ve vasrtalaı^nı buna göre hazırlayarak hazer ve seferde hizmet etmesi emredilmektedir. Selçuk Türkiyesinde Sultan ve devlet erkânının eğlenc-cye çok düşkün oldukları, türlü eğlenceler arasında içkili, müzikli ve rakslı meclisleri sık sık tertip ettikleri gözönüne getirilirse sarayda daimî musiki^naslarm bulunduğunu meydana koyan bu menşûrlarm mâna ve ehem m iyeti kolaylıkla anlaşılır. Nitekim 1، İzzeddin Keykâvus’un çok m uhteşem geçen düğününden bahseden İbn Bîbı bu münasebetle vukubulan eğlencelerde şehir müzisyenleri yanında bulunduğunu kaydettiği hasse mûsîkişinasları (‫؛‬m utribân-i şehr ve haşşe) ile raks (semâ1) eden liavvâlân-i haşş gibi Selçuk sarayında bu sanat erbabının daim î m e\rcudiyetini göstermekledir ‫ل‬35‫ م‬A lelade zamanlar dışında b ill^ s a bayram, cülûs ve zafer meı asimleri‫ ؛‬düğün, av şenlikleri, yabancı misafir ve elçilerin kabulü çeşitli oyun ve eğlencelere vesile olur, her türlü sanat ve müzik erbabı toplantılara revnak verirdi. Sultanların komşu m emleketlerden aldıkları kızlar için yaptıkları düğünlerde bazan Anadolu harieinden dc sanatkârların getirtildiği vaki olurdu، İbni B îb î’nin sık sık tavsif ettiği bu türlü şenlik v*e eğlencelerde m uhtelif sanatkârlar hüner135 İ bn Bî bî » s. ‫ أ‬7‫ و و ء م (ء‬.


T, SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ. VESİKALAR

39

lerinî ibraz eder, çeşitli oyunla^ eğlence, içki ve raks müzik ile ahenkleşdirilir, musikî âleti olarak da ‫ ر ن د آ ؟‬rubâbJ berbât, ut ve saire kullanılırdı 130. Selçuk Türkiyesinde musikî ve raks o kadar tabiî ve yaygın bir şey idi. ki cemiyet hayatında hemen her yere girmiş،, hattâ dinî veya yarı dinî teşekküllerin bünyesine bile mal olmuştu، Mev'levilerin âyinlerinden başka Ahi zaviyelerindeki toplantılarda da müzik ve raks esas unsur haline gelm işti137« Bu umumi hava mevcut olmasa idi medrese âlimierinin ceplıe almaları karşısında Mevlevi âyinlerinin müzik ve raks ile birlikte inkişafı sadece Mevlâna Celâleddin’in büyük şahsiyetiyle mümkün olamazdı. H attâ bu hususta M evlevi kasnaklarına itimad e^m^^ caizse yalm z devlet ricali ve medrese mensuplerı müzik ve sem âca yapılan âyinlere karşı m uhalefetten vaz geçmekle kalmadı; Şcr’î muhakemede bunların cevazına hüküm bile verilmiş oldu 138. Selçuklular zamanında Islâm dininde müziğin mevki almasmda başlıca âmilin Türk mutasavvıfları ve dervişlerine ait olduğu vc: ayrıca bir Tekke musiki ve edebiyatının geliştiği artık anlasilmiştir ‫أأل‬9‫ م‬Şehirlerde münevver muhitlerde yetişen bir takım müzisyenlerle kervansaray ve sair umumî ve hususî eğlence yerleri ve toplantılarda şarkı söyleyen ve raks eden bazı kadın sanatkârların isimleri bize kadar gelm iştir140. Selçuk Türkiyesinde eğlence ve musikî o derece göze çarpar bir m ahiyet almış، tır, ki İslâm kaynakları bu hali müneccimlerin Anadolu’yu Zühre (Venüs) }'îldızıııın tesirinde bulunduğu tarzında izah etmelerine sebep teşkil etm iştil'14‫مل‬ M oğolistan’dan Orta Avrupa’ya kadar türklerin yayıldığı her sahada olduğu gibi Selçuk Türki)'*esinde de m illî çalgı olan kopuz (Şarkî Avrupa milletlerime de geçmiştir) ile destan ١'^ şarkıları söyleyen ozan ve kopuzcuların mevcudiyeti başta Dede Korkut ve Yunus Emre gibi bir çok kaynaklarla sabit ‫ ءءء‬Jbn Bî bı \ ٠٩٠ 88, ı Sı , /573 ‫ و‬4 ‫ ا‬2 1 1 , ‫ ة‬67 ‫ أ‬2 ‫و و‬, 2 ‫ و‬8 , 4 ‫ آل أ م‬4 ‫ آ‬°’ 4‫ة‬° ‫•آ‬ 137 i bn Bat ul a, Türk. ‫ا‬€ ‫ مءآ‬I, <°4 ‫ و! و‬, ‫و‬ ‫ ا؛قل‬Efl âki , M enâkıb ül-^Â rifin, F r . tere. Huarı , I 8 ‫ مو‬325 , ‫ت ا لت‬44 ‫م‬ 130 Al y Mazah<‫؛‬ri, La Vie Çhıotidicnnc âes Musuhnans au Moycn Agc, Paris,

‫وت‬5 ‫ <ث‬.‫؟‬. ı6o. 140 İbn B?bî‫ ؛‬s. 4 7 3 5 5 6 ‫؛‬: M enâkib, I, ] ‫ اأ‬5 ‫ل م‬93 ‫ م‬2 1 [, ‫ ت ة‬9 ‫ و ا‬2 ‫ ؤ‬, II, 7‫مه‬ 141 Zckeriyya Kazv'inî, Aşar İil-B ilâ d, s. 3 ‫ ؤ‬7‫ أ‬M enâkıb I, jgo.


40

M ÛSÎKİ-ŞÎNÂSLARIN TAYİNİ

olduğu halde bunların İslâm medeniyetinin kökleştiği )'üksek münevver m uhitlerde itibarlarım kaybettikleri görülmektedir. Bununla beraber birçok m illi ananeler gibi Selçuk saraylarında gelişen müzikte m illî unsurların başlıca bir âmil olduğu muhakkaktır. Meselâ tamam iyle eski bir Türk ananesi ve hâkimiyetalâmeti olarak Selçuk.sultanî arının saray ve ordugâhlarında günde beş defa nöbet çalınması (Nevbet-ipcnç-gâne) kendilerinden önce diğer İslâm devletlerinde olmayan ve OsmanlIlardaki Mehterhanenin esa$ım teşkil eden müziğin münhasıran m illi bir menşeye r'âci olduğunu göstermeye kâfidir. Nitekim yalnız bu hususta değil Türklerin m illî müzikleri hakkında da çok mühim malûm at veren Abdülkadir M erâgî “ Uşşak, Nevâ ve Buselik makamlarınııij şecaati arttıran bir tesire malik olduğu İÇİI^ Türklerin mizaçına uygun geldiğini kaydeder* Ona göre Türklerin ve Mogolların musiki notaları (telkin) üç daire olup müzik âletiyle çaldıklanna kök) ağızdan söylediklerine ‫'?ءار‬ve ‫ ت س‬derler; üçyüz altmış altı adet olup her gün bir tanesini hamn huzurunda çalarlar ^٠٣ Sör’ler, ki bu ifade Selçuk sultanlarının çaldırdığı beş nöbetin (meliklerin üç nöbet) m illi m enşeini ve askerî mahiyetini m eydana koyar* Bu m üellif asıl ve büyük sıfatiyle bahsettiği dokuz kök (beste)nin türkçe isimlerini vermekle beraber asırlar boyunca Selçuk Sultanları h uzurunda hâkim iyet sembolü olara^ günde beş defa çılanan musiki (marş)nin beste ve güfteleri m aalesef bize kadar intikal etmiş değildir. Ordularda zurna ve nefir gibi kullanılan davul (tabi) aynı zamanda bir hâkimiyet alâmeti idi. ]}anişmendli hükümdarı M elik G a i ’ye hem halife ve hem de Sultan Sence^ hâkim iyetini tasdik için gönderdiği alâmetler arasında, önünde çalınmak üzere, davul da vardı ‫ ص‬. Orduda as^ei'i bir müzik aleti olarak kumandanlara verilen davulun bir hâkimiyet sembolü olarak 142 R a u f Y ekta‫ ؛‬E s k i Tü rk musikisine dair tarihî tetebbulara M illî T etebbu]ar mecmuası» 11I> s. 460, 461 ‫ إ‬Fuad K öprülü, T iirk Edebiyatının menşei, aym m ecm ua IV . R. 5 ‫ مو‬6‫ و‬- 6 ‫ ; و‬aynı m üellif, T ü rk D ili ve Edebiyatı hakkında araştvınalar adlı eserindeki tuyııg vc ozan m akalelerine de bakılabilir. N evbet ‫ ؟‬alan m ü،isycnlere nevbetiyân (nöbetçiler) denilirdi. ‫ آ‬، K eykavüs K onya tahtına cülus için ©raya hareket ettiğinde K on ya’nın tacir, ahi vc âyanı ile birlikte m utrip ve nöbetçiler de onu istikbale çıkmıştı (İbn B ıb î, s. .(‫ه ت ا‬ ٧٠ Süryani Mi hai l ‫ ؛‬Chronigue, Fr. tere* Chabot, III»S. 237،


T. SELÇUKLULARINA AÎD RESMÎ VESİKALAR

4‫ل‬

hükümdarlara gönderilmesi türkler arasında pek eski hir ananedir. Filhakika Gök Türk hüküm darlarda bu maksadla bayrak, davul ve müzisienlcr gönderildiğine dair elim izde pek çok kayıt mevcuttur 144، Göktürklerin bayramlarda oyun oynadığı, içki içtiği ve şarkı söylediği bildiriliyor 1‫ م ةه‬Oğuz türk1erinin (Kao-ckeye) kurttan tenasül ettiklerinden bahseden bir Çin kaynağı bu sebeple şarkılarının kurt ulumasına benzediğini kaybetmekle bu şarkıların mahiyetine bir işaret yapmı§ olur UG. Tatarlarla Kumanlarm da muharebede kurt ulumasına müşabih sesler çıkardıklarını başka kaynaklar da kaydediyor 147. ‫ل‬3 ‫ م‬K A D IL IK M E N ŞÛ R L A R I Eserin X X X V I-X L I num aralan arasındaki beş vesika kadılann tâyinine dair menşûrları teşkil eder. Bunlardan birincisi Ziyaeddin M ehm ed’in •Selçuk ülkesi ve orduları baş kadısı (kadı al-kudât al-memâlik hâkim al-asâkir (veya cuyûş) al-mansûre) olarak payitaht (dar ül~mvtlk) Konya kadılığına tâyini için isdar ‘edilmiştir. Menşûrda kadının m eziyet ve faziletleri ile saltanata hizmetleri sayıldıktan sonra Tokat ve Erzincan kadılıkları ile ordunun hâkim liği ilâve edilmek üzere memleketin zübdesi, saltanatın merkezi, devletin menşei olan Konya kadılığına tâyin olunduğunu, bütün memleketin şer’i işlerine nezaret etmesi ve dindar ‫ و‬tamahkâr olmayan nâipler tâyin etmesi, dâvaların hallinde, münazaa ve husumetlerin kaldırılmasında zengin, fakir, yabancı ve yakın arasında fark gözetmemesi, nikâhlarm akdij mirâsların taksimi, vesika, sicil ve şâkiann tahririnde, vasiyetlerin takdimi, yetim ve kayıp mallarının muhafazasmda din ve emânet şartiannı yarine getirmesi, şahidlerin doğruluğu ve tezkiyesine dikkat etm e^, vakıf cami, medrese, haııkâh, zâviye, türbe ve yol gibi hayır işlerine nezaret etmesi, istihkak sahiplerinin murakabe ve terfihinde gayret gösterip yiyicilerin 144 St, Julien» Documcnts sur les Tou-kioue, s. ‫ ة‬2 ‫ م‬5 ‫ ث ة‬Clıavannc.s, D ocu menîs sur les Tou-kiuc (T u rcs) occidcntau\\ ‫ث‬7‫ و م‬0 ‫ و و م‬, 5 5 ‫ م‬5 7 « ‫ ة‬5 ‫ م‬7 ‫ اث‬95 ’ 9 ‫مة‬ ‫ت‬4‫ ة‬St. Julicn» ‫ة‬. ‫ و ه‬. 1‫ م م‬١٧٠ R ockhül, The J o u r n y o f [٧ . of Rubruck X V I II 147 V . dc ‫ آةث م أ سثث‬İdîap X X I X , b ‫؛‬ıhis L X X î, 4 ‫ت‬9 ‫ش? ثت‬.‫ مئملآءه؟‬Tu.-ıc havzasında kumanlar, Belleten X I -X I I , s .406.


42

KADILIK M ENŞÛRLARI

el uzatmasına m âni olması emredilmek suretiyle baş kadının vazifeleri m eydana konmaktadır. Bundan sonra Istivfâ divanmdan maaşına işaret edilerek saltanat dh'ânma bağlı olan emirlere, büyüklere, nâib ve memurlara, Konya ve bütün Selçuk Türkiyesinin ileri gelenlerine, im am ‫؛‬، seyyid ve şeyhlere, ahi, ayân, tüccar, bütün Konya ve diğer beldelerin ahalisine onu ve hizm etindeki nâipleri şer’î işlerin infazında müstakil bilmeleri, şer*î ve dinî mevzularda onlara müdahale etmemeleri emrolunmaktadır. îkinci kadılık menşûru tefsir, hadîs, fıkıh ve usul gibi dinî ilimlerde m üm taz olan Nizam eddin A bdullah‫؛‬m Amasya ve Çorumlu (Çorum) kadılıklarına ilâve oiarak bütün memleket başkadılıgı ile ordu kadılığı (^za$kerlik)na tâyinine dair bir fermandır. Burada da kadıya ait vazifeler, hemen birincisinde sayılanların aynı olarak kaydedilmiştir. Üçüncü menşûr N izam eddin Mehm ed bin el-Nakıb’in Samsun şehir , ve vilâyeti kadılığına dair olup dâvaların dinlenmesi husumetlerin faslında adaletten ayrılmaması, şahitlerin takviyesine dikkat etmesi, yetim ve çoçukların mallarını temiz ve emin kimselere tevdi ederek ziyanına meydan vermemesi, Gülerin tereslerinin muhafazası ve. istihkak sahiplarine teslimi, nikâh akidlerine itina göstermesi, mescit, medrese, zaviye, hankâh ve diğer vakıf hayır müessesclerine nezaret ederek vâkıfın şartlarının yerine getirilmesine çalışması ve vakıfların tamirine himmet etmesi emredildikten ve Jstiyfa divanından maaşı gösterildikten sonra Samsun ve vilâyetinin emî]’, büyük, hâkim, nâib, imam, âlim, ayân ve ahilerine ve bütün o ha\’alinin halkına Nizam eddin M ehm ed’i Samsun ve havalisinin hâkimi tanımaları ve kaza işlerinde ona ve nâiplerine başvurmaları bildirilmektedir. Dördüncü menşûr Muzaffereddin M ehm ed el-Bağdadı’nin Konya kadılığjna dair olup dâvaların hal ve faslında kurJan, sünnet» hadîs ve sahabenin eserlerine göre hüküm vermesi kaydedildikten sonra diğer menşûrlardaki vazifeler sayılmaktadır، Beşinci menşur Nasreddin Osm an’ın Larende (Karaman) kadılığına tâyinine dair olup diğer vesikalardakine benzer vazifeleri kaydedilmiştir. Selçuk Türkiyesindc bu mühim re$mî tâyin vesikalarından ba‫؟‬ka Sivas kadılığına meşhur âlim Kutbcddin Şırâzı’nin nasbe-


T. SELÇUKLULARINA AÎD RESM Î VESİKALAR

43

dildiğine dair bir menşûr da bize kadar gelmiştir. Onun 6 0 ‫ ة‬de Sivas kadısı olduğunu bildiğim ize göre 148 bundan öncc yazıldığı anlaşılan bu menşurda tslâm adaletinin o derece kuvvetli olup hiristiyan, ve putperestlerin müslüman kadılarına tam bir itinıad besliyerek mal ve m ülklerini onların sicil, şak ve vesikalariyle teminata aldıklarını, Anadolu (Rûm) ülkesinin özü olan D ar ul- alâ (bu unv’an diğer kaynaklarda da mevcuttur) Sivas kadılığına Kutbeddin’in tayin edildiği kaydedildikten sonra emi}*‫ ؛‬meh^ hâkim, S€}'}'id, şeyh, kadı, imam, büyük, ileri gelen ve bütün Rûm halkı ve hususimle Sivas ahalisinin onu şer’‫؛‬ işler ve islâmi ahkâm hakkında hâkim ve kadı bilmeleri, dâvaların görülmesinde, vesika, sicil ve nikâh akidlerinin yazılmasında, hazine, yetim ve kayıp m allarmm muhafazasında, vakıf ve hayrat işleri ile dinî maıısıblar tevziinde tamamiyle ona, onun naip ve memurlarına müracaat etmeleri emi'olunmaktadır 149. Menşûrlarda hâkimlerin kaydedilen türlü vazifelerini ifada onların m aiyetlerinde çalışan memurlar hakkında M uhammed H indusah N ahcivani tarafından verilen iki vesika mahkemelerin teşkilâtını aydınlatmak bakımından burada derce savandır، Bunlardan biri mahkeme em înliği (E m în i-i dar ul-kaza) olup Emineddm namında birisinin Bağdad mahkeme em inliğine tâyinini yaparken yetim ve kayıp mallara emin nasbedildiğini, bu m alların muhafaza ve nemalanmasında gayret göstermesi, ondan istikraz edilen m alların vadesinde ödenmesi ve mahut emânet resmini alması bildirilmektedir. Elimize geçen diğer bir vesika da mahkeme kâtipliği (m uvarrilıi-i lıucac ve kabâlât) dır. M ahkeme (D a r ul-kaza) kâtipliğine tâyin olunan Şemseddin’in m ahkemede satış ve borç kabale ve hüccetleri, muamele, nikâh ve sail' vesikaları her vilâyet ve şehir için avrı bab ve Asımlara ayırarak defterlere yazıp tarihlcmesi, vakıf, m ü‫ل‬k‫و‬ borç ve satış muamelelerini ve nikâh akidelerini tanzim etmesi cmroJunmaktadır0‫ةل‬. UH K ııtbeddin Şirazı hakkmda şu bibliyografiye bak. Aksarayj, ٢. 136, 37‫ ل‬not; K öprülü Armağanı, 3‫ وزت‬not. 14‫ *؛‬D utlar iil-kâiib. ‫وا لآص‬-‫ ( ةو هت‬Kopr üHi k ü t ü p h a n e ‫ ؛ ؟‬:. Dü.\lur ül-kâtih* 2!2a-2J2b.


44

KADILIK M ENŞCRLARI

Gerek bu kayırtlar ve gerekse Selçuk devrinden kalan bir takım temliknâme., hususî şahıslar arasında aktedilen mukavele senetleri kadı ve mahkemelerin bugünkü gibi yalnız adliye işleriyle meşgul olmadıklarını gösterm ektedir, ki zaten Selçuklulardan önceki İslâm devletlerinde durum hem en hem en aynı idi 1‫ق‬1‫ م‬£lim izde Selçuk devri mahkemelerinden çıkan vakfiye, temîiknâme ve senetler m evcut olduğu g ib i152 I. îzzeddin Keykâvus’un kadı Sadreddin Lehâveri tarafından kalem e alman nikâh akdi vesikası da bize kadar gelmiştir *^٠ M uhtevasına işaret ettiğim iz son vesikanın da gösterdiği üzere kadı huzurunda mahkemelerin yaptığı akidler kâtipler tarafından defterlere (sicillere) geçiriliyordu, ki elim ize geçen bazı akidler alâkadarlara bir nüshası verilen bu sicillerdeki vesikaların birer suretinden başka bir şey değildir. Alâkalı şahıslara verilen bu gibi bir takım vesikalar istisna edilirse, Selçuk mahkemelerinde cereyan eden bu m uameleler ile merkezi hüküm etin gönderdiği emirleri ihtiva eden kadı sicillerinden hiçbiri m aalesef zam anımıza kadar gelmemiştir. İçtimaî., İktisadî, hukukî vesair ^1‘ihler bakımmdan çok büyük bir ehem m iyeti h ^ z oldukları aşikâr bulunan bu defterlerin k a ^ l m a s ı sebepleri arasında Ortaçağda bazan kadıların vazifelerinden ayrıldıkları zaman defterlerini de birlikte götürmeleri itiyadını zikretmek icap eder. Maamafıh, Selçuk devletinin m evcudiyetini bildiğim iz devlet arşivi gibi bazı mühim müslüman şehirlerinde kadıların hususî arşivlere sahip olduğuna dair de malûmatımız vardır, Şer’î mahkeme sicillerinin muntazam olarak muhafaza edilmesi keyfîyeti ancak K anunî Sultan Süleym an’dan itibaren OsmanlI İmparatorluğuma aittir ve bu sayede bize kadar gelen çok miktarda Şer’ı sicil defterleri vardıri54. Kadıların vakıf muamelelerinin ifasından başka vakıflara nezaret irad ve masrafların vâkıfın şartlarma uygun olarak 151 Corci Zcydan, Medeniyet'{ îslâmiye tariki, ! ١ ‫ء‬. 2 ‫ ل‬7 ‫إ‬

‫ ةةل‬Bu vesikalardan ^٤٢ kısmı tarafım ızdan neşredilmiştir. N eşrettiğim iz vakfiyelerden ba$ka temliknâm c ve senedler için bak. Belleten X L V II» 4‫ ه‬. ‫ ة ق‬vc devamı» L X I I, 2‫ مثق‬Zeki V‘elidî Arm ağan^ s. ‫ و أ‬7 ‫م‬ 1‫ ^ ةء؛‬١١ Bâbî, .177 ،‫؛؛‬ 1 ‫ \يةل‬Köprüiü> Anadolu Selçukluları tarihinin y e rli kaynaklan, Belleten ‫ة‬. 4 ‫ وأا‬İbn al-Belhi> Fars-nâme, s. İ î8 . £ ٠ T yan , Histüire de Vorgtmisatîon judicia irc cn pays ‫ دمح‬İslâm , I, 384,


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESÎKALAR

45

ziyaa uğramamasını temin etmek \ razifesiyle m ükellef oldukiarını bizim menşurlar gibi daha evvelki kadı tâyin vesikaları da göstermekledir ‫ مةةئ‬Her kadı keııdi kaza dairesinde bulunan vakıflara nasıl nezaret ederse K onya’da baş kadı (Kadı ül kuzzat) m evkiinde bulunan kimse de ayni zamanda bütün Selçuk ülkesi vakıflarının nâzın idi. Fakat Türkiye Selçukluları devleti m emlekette büyük bir yekûn tutan vc İçtimaî hayatta çok mühim bir m evkii ‫ م‬1‫ اء اة‬vakıflann daha muntazam bir şekilde işlemesini temin maksadiyle, görünüşe eski İslâm devletlerinden farklı olarak, ayrıca bir Evkaf Nezareti tesis etmek lüzumunu duymuştur» Filhakika L İzzeddin Keykâvus zamanında onun hassa hazinedarı ve Çankırı hastahanesi (Dar ül-afiye) bânisi C em aleddın Ferruh bütün Selçuk ülkesi vakıflar nazın tâyin edilm işti 156. D aha sonra Em ineddin Dulcycâni Emîrdâd ve üstâddâr mevkilerinde idij ki aynı zamanda Evkaf hâkim i veya m ütevellisi bulunuyordu 157، îm am eddin Zencâni de hem Selçuk ülkesi Işrâf divanı ve hem Ev'kaf idaresi başında idi 168. Müsameret ül-ahbâr adlı Selçuk tarihini yazan Kerim eddin Aksaravı, Gazan Han tarafından Türkiye vakıfları nazırlığına tâyin edilmişti ‫ موةل‬Görülüyor ki ayrı bir mevki haline gelen vakıflar idaresi çok zaman K onya kadısından başka bir devlet adamının nezaretinde idi» Maamafih, bu ayrılığa rağmen yine de bazan Konya kadısı aynı zamanda, bu ^’azifeyi de deruhte ediyordu^ ki Cem aleddin H uteni de bu meyanda bulunuyordu160. Evkaf nezaretinin masraflarını karşılamak m aksadivle vakıfların gelirinden onda bir nisbetinde bir vergi devlet tarafmdan tahlil ediliyordu. Anadolu Selçuklularından sonra İlhanlIlar zamanında da Evkaf nezareti mevcut idi ‫ ملةل‬Evkaf nezaretinin kadılıktan ayrılması dolayesiy’le evvelki inşâ mec1‫ ةة‬M eselâ bak، M ü n tecib ed d in ,cAtcbet üUkelcbc ‫ إ‬M üeyyed ed-dîn Bağdad î, al-Tavassül ila't-tarassul gibi m ühim M ünşeat m ecm ualarda dercedîlcn ^e bizimkilere nazaran daha uzun ve mufassal olan kadılık menşurları da bu hususlara dair bir çok kayıtları havidir» 1‫ مة‬V akıflar U m u m M üdürlüğü arşivim defter numarası 5 ‫ ة‬4 ‫ م‬s. 290 157 İbn B îb î, s, 655; Aksarayi, s. 8B. 168 Aksarayî, s. 140، 1‫ مه‬A ksarayî, $٠ ‫ و‬0 ‫مه‬ 1‫م‬° İbn B îb î, s. 588» 161 D ’Ohsson, Histoire des Mongols ^٧ , 483.


KADILIK M ENŞURLARI

46

mualarında m evcut olmadığı halde Selçuk Türkiyesinde yazılan muahhar inşa kitaplarında, meselâ yukarıda mezkûr, Gunyct ul-kâtib ve Kai'üid us-risâil de memleket mütevelliUğinc yazılacak tahrirat için nüm uneler gösterilm iştir162. Yine yukanda adı geçen Rusûm ur-risâil adlı diğer inşâ kitabında ayrı bir tevliyet menşûru dercedilmiş olup Dîvân ut-tei'liyet başında bulunan kimseye bir mescit ve medreseye ait vakıflar m ütevelliliğinin tefvizi yapılmakta vâkıfın şartlarına riayeti temin etmesi ve buna mukabil eski m ütevellilere tahsi$ edilen maaşı alacağı bildirilmektedir ‫ ص‬Bö>'lece vakfiyelerin tâyin ettiği mütevelliler üzerinde murakabe kadılar ve Evkaf nezareti veya umumi mütevelliler tarafından yapılıyordu 164‫م‬ Neşrettiğimiz kadılık menşurlarından ilk ikisi kadı’lkudat ve kadıaskerlik vazifelerinin Konya kadısında toplandığını göstermektedir. Selçuk kaynaklarında müstakil olarak kadıasker (kazı al-‘asâkkir, kûzı-i leşker)\zTİn bulunduğu kaydedildiği g ib i165 Konya •kadısının aynı zam anda kadıasker bulunduğuna dair başka kayıtlar da vardır 1‫ م ةة‬Orduda şer’‫ ل‬ve hukukî dâvalara bakan askerî hâkimler Anadolu Selçuklul?vnııdan başka büyük Selçuklularda, E yyûbilerde, Memlûkler’de, Ak ve Karakoyunlular’da, K aram anlılarda ve nihayet O sm an lılarca mcvcut olup Sem^âni’ye istinaden bu vazifenin ilk defa ZU hurunu X II. asrm başlarında? Karahanlılar’da görüyoruz. Bu makamın eski Türk askerî teşkilâtının bir devamı olarak islâmi bir müessese şeklini aldığı anlaşlıyor, Filhakika müslü' man Harezmşahlarda Yolak ve İlhanlIlarda Targu adiyle orduda askerî dâva ve hukuk işlerine bakan mahkemelerin eski Türk örf ve âdetlerine göre hüküm veren ve başlarında kumandanlar 75 ‫ءءء‬b, 65b. 1‫ مه‬Nazjr vc m ütevelli m üradif olarak kullanılıyordu (Belleten X L II, $٠ 228. satır 140. Sultan $crtec.er‫؛‬in divanm a ait *Atebel ül-ketebede de böyledir. J‫؛‬r~ib ٨ Babı, $٠ ‫ ة‬4 ‫ ; ه‬Aksarayî ٤٠ 7121 ‫ا ة‬. Nigdcli K adı Ahmed» el-Veled Üf-Şcfîk, s. 264. K aynaklarda ve hususiyle vakfiyelerde kadıasker olan bir çok zevatın ismi kaybolunm uştur، Aksaray K ıljçaslan II zam anında bir askerî üs olduğu için ilk zam anlarda Aksaray kadısı aynı zam anda da ordu ‫( اةتللآئبمل‬kadıasker) idi (Bak. ^ ‫ ء^غآ‬1‫ ث‬K ad ı Ahmed» el-Veled-üş-şcfikı s. 2 6 4 ‫؛‬ j. Kcykâvüs vakfiyesi, Vakıflar U m u m M üdürlüğü arşivi, defter 584, s. 290. 1‫ ه‬Selçuk vakfiyeleri٠ Belleten X L V , s. ‫ل‬4 ‫مو‬


T. SELÇUKLULARINA AÎD RESMÎ VESÎKALAR

47

bulunan müesseseler İslâmî bir şekil ?،lan kadıaskerJik makamının menşei olmak icap eder ‫ل‬6‫ آ‬. Sultan Sencer M ecdeddin isminde birini kadıasker tâyin eden menşûrunda onu ordu ve askerlerin kadısı nasbettiğini, dâvaların görülmesinde ^ k ü m lerin in kur’an ve sünnete münasip vc uygun gelmesini emrederken ve diğer fermanında da şer’î işlerin kaza m eclisine ve resmî işlerin de riyaset divanına tevdi edilmesini bildirirken bu vesika örfî hukuktan gelen bu ananeyi aksettirir ‫ل‬6‫ مو‬Selçuk iktalarında ve iktâ askerleri arasında şeriat harici dâvalara bakan divan-ı mezâlim de Türk ve İslâm hukuk ve örflerinin bir imtizacı neticesidir. Kaynaklarda Selçuk Türkiyesinde Konya ve diğer şehirlerde vazife görmüş bir çok büyük kadıların adlarını bildiğim iz ve bazılan hakkında da tafsilâta malik olduğumuz halde bizim menşûrlarm verildiği beş hâkim hakkında bu kaynaklarda m alûmata rastlanamadığımız gibi, vesikalara tarihleri dercedilmediği için de zam anlan ve hangi Selçuk sultanı tarafından verildiği belli olamıyor. Yalnız Samsun kadılığına tâyin edilen ^izam eddin M ehm ed N iğdeli kadı Ahmed tarafından zamanın allânıasi olarak gösterilen ve Kon'vaJda doğup Tokat’ta tavattun ettiği bildirilen ve îb n ül-Nakıb şöhretiyle tanındığı kaydedilen N izam eddin Mehmed bin M ehm ed Râzi olduğu saralıatle anlaşılıyor 169. Menşûr bu zatın nazım ve nesil* sahibi bir kimse olduğunu da kaydeder. ‫ مهل‬M Ü D E R R ÎS L ÎK M E N ŞÛ R L A R I X L I inci vesika ilh a n ı vezîri Şemseddin M uhamm ed Cüveyni tarafından N ahcivân’da bulunan Azerbaycan atabeglerinin inşa ettirdiği medresenin Efdaledain ve oğullarına şart kılınan tedris vazifesinin evlâdından K ıvam eddin’e tefvizine dairdir، Salih talebeyi mânevi evlât bilmesi, talebenin fazla cedele kapılmamas^ haftada bir gün onları toplayarak münazara yapması ve ayda bir gün de her dersten im tihana tâbi tutması ve onların derslerinde tenbellik göstermemeleri^ hocalarına hürmette kusur etmemeleri bildirilmektedir. ١٠‫ ؟‬Osm an ik tâ ٠ İslın ı Ansiklopedisi، s. ‫ ق و‬6 ‫م‬ lbH ',Atcbct ül-kctcbc٠ 5. ‫ ;و و‬7‫مو‬ ‫ همل‬el-V th d ‫ \عءلمح ممءه‬Fatih kütüphanesi 4 5 1‫ و‬, s. ‫ و ا‬0 ‫م‬


48

H ATİPLİK M ENŞÜ RU

X L II inci vesika Türkistan’da Otrar şehrine mcıısup Seraceddin Ahmed^n Akjsaray'da Muzafferiye medresesi müderrisliğine tayinine dairdir. Talebeye irşad kapılarını açması ve her ay onları yoklam ası talebe’nin hocalarını babalarından daha aziz tutmaları, vâkıfın şartlan gereğince, eski müderrisler gibi maaşını evkafı hasılatından alması ve medresenin talebe ve müstahdemleri de bu vakıfların gelirinden hisselerine tesahup etmeleri‫ ؛‬Muzafferiye medresesi mütevelli, mülâzım, muhassii (tahsildar) ve talebesinin Seraceddin A hm ed’i bu tevkii hümâyuna göre mezkûr medresenin müderrisi bilerek ona hürmetlerini arttırmaları emredilmektedir*™. Aksaray’daki Muzafferiye medresesi bugün harap bir vaziyette mevcuttur. Kılıçarslan’m inşa ettirip askeri bir üs haline getirdiği medrese ve zâviyelerle bezediği Aksaray’da bulunan bu medresenin de onun tarafından inşa edildiğini tahmin ederken bu hüviyeti dolayısiyle şehrin Dar uz-zafer unvanı ile Muzafferi}^ adı arasında bir münasebet olduğunu sanıyoruz 1?‫ مل‬N iğdeli Kadı Ahmed Aksaray’ın A nadolu^a teferrüdü sebepleri arasında ülemasmı zikreder172 Vesikanın tarihi olmadığı gibi müderris hakkında da malûmatımız bulunmadığından menşûrun hangi zamana ve sultana ait olduğunu tâyin etmek mümkün değildir. 15، H A T İPL İK M E N ŞU R U X L III. vesika hafız ve im amların dizgini sahibi, hatip ve âlimlerin direği ve davudi sese malik olarak tavsif edilen Cemaleddin M ehm edJin, zahid ve dindar olduğu cihetle, K onya’da bulunan merhum kadı îzzeddin cam ii hatipliğine tâyinine dair bir menşurdur. Vesika cuma günlerinde, bayramlarda, beş vakit namazda ve ragâib, berât ve kadir gibi mübarek gecelerde camie gelip hitabet vazifesini yapması ve vaaz, nasihat, tenbih ilân vc ihtarla hakikat yolunda bulunan cemaati ikaz etmesi, Allaha hamd etlikten sonra Hazreti ?eygam berin ruhuna ve devletimize dua ederek hutbeye nihayet vermesi hususlarını 170 Selçuk m edreseleri hakkmda bak. Selçuk vakfiyeleri II I, Belleten $٠ 71-80. ‫ ل‬7‫ ل‬Osm an Turan, n . K ılıç Arşları , İslâm Ansiklopedisi, s, 701، 17‫ ؛؛‬el-V ekd ü$~Şâfik١ Fatih K ütüp. No ‫ ؛‬4 ‫ة وا ئ‬. ‫منول‬


T. SELÇUKLULARIN.* ٨ ^

RESM Î VESİKALAR

49

2İkretmek suretiyle ona vazifesini bildirmekte ve maaşını ‫وءل‬ evvelki hatipler gibi, evkafı hasılmdan alması kaydolunmakladır. Camiin banisi olarak zikredilen Kadı îzzeddin’in meşhur K on\ra kadısı ٧^ vezir îzzed d in M uhamm ed olup onun kazaı ve siyasî faaliyetleri hakkmda oldukça malûmat sahibi bulunuyoruz173. Fakat onun bu eam ii hakkında malûmat sahibi değiliz ve bugün K onya’da bu isim de bir camie rastlamıyoruz. Ancak Kadı. îzzeddin türbesinin ona ait olacağı şüphesizdir1‫*؟‬, ve bu cam iin zamanla ka)''bolduğu anlaşılıyor. ‫ل‬6 ‫ م‬H AFIZLARIM T Â Y ÎN LE R Î Hafız Cemaleddin M ehm ed^n kur’an okumaktaki şöhreti ve sesinin güzelliği dolayısiy’le hassa hafızlan meyanına idhal edildiğine dair olan X L IV üncü vesikada hazer ve seferde sultanın yanında m ülâzem et ederek ruha ferahlık vermesi ve istiyfâ divanı kaleminde },azılı olan şeyi maişeti için tasarruf etmesi kaydedilmektedir. Bu \-esika‫ ؛‬Selçuk sarayında hassa hafızlarının^ daimi bir vazife icabij mevcudiyeti ve tâyinine dair yegâne olmak bakımından ehemmiyetlidir. Eserin X L V inci ve hafızlık tâyinine dair olan ikinci vesika da türbe hafızlığı için verilmiştir. Bunda Selçuk sultam Sivas’ta bulunan ceddinin türbesi hafızları meyanında hizm et etmesini bildirdiği, hafi2 ve im amların iftihar^ Nureddin N uri’nin mutad vakitlerde kur’an okumak ve dua etmek suretiyle vazifesinî ifa etm esi Ye vâkıfın ruhuna göndermesi ve kendisinden önce bu vazifede bulunan V eled-i S istânî’ye tahsis olunan hafızlık maişetine tasarruf etmesi emrolunmaktadır, \ ;esikamn Sivas’ta bulunduğunu kaydettiği ceddini^ türbesinden maksat orada yaptırdığı meşhur hastahane (D a r uş-şifd)xîiTL banisi bulunan I. îzzedd in Keykâ\'us’un bu bina içerisinde inşa edilmiş olan türbesi olup Sivas’ta başka bir Selçuk suhamnm türbesi m evcut değildir ‫مة؟ت‬ 175 Selçuk vakfiyeleri III, ‫ ة‬€ ‫ سمل ءال‬X L \ \ indekse bak.; aşağıda s. 66‫ ا‬bak. 171 M ehm ed önder* Konya rehberi. K onya 8 .‫ و أ‬50 ‫ء م‬o. ‫ تآ ل‬O sm an Turan, I. îzzeddin Keykâvus, İslâm Ansiklopedisi» s. 64.0;

Selçuklular zanıarıiîula Sil'as şehri. D il ve Tarih-Coğrafya Fakühesi dergisi, 4, ‫عا‬

) ‫ة أ ( آ ت وأ‬،

45‫مت‬


HASTAHANE TABİBL1K.LERİNE TAYİN

1 7.M E S C ÎD İM A M L IĞ IN A T A Y İN X L \7L vesika Nasreddîn Osm an’ın M alatya’da Scyfeddin Sungur mahallesi mescidi im amhğm a tayini için tefviz ediliniş olup beş vakit namazda vazifesini ifa etmesi, evkafın im anna itina edip yıkılma tehlikesine imkân verilmemesi emrediimekte‫ و‬evvelki im amların maaşına tahsis olunana tasarruf etmesi, o mahalJenin cemaati, ayan ve a h ile rin tevkii hümayuna itim ad etmeleri kaydolunmaktadır. 18. ZÂVÎYE ŞEY H LİĞ İN E TÂ Y İN X L \TH inci menşur M uhiddin M alım ud’un tarikat salik!erinden، zâhid ve tekva sahibi olup Antalya’da merhum bulunan birisinin zaviye i (hânekah) şeyhliğine tâyini için ısdar edilmiştir. Vesikanın şeyhin ibadete devam etmesi, zâviyenin cemaat ve m ukimlerine rehber olması ve zikr ve ibadetle meşgul bulunmalarına himmet etmesi ve zâviyeye gelen sâlih \ ’C fakir misafirlere itina göstermek, her n?.mazdan som a saltanata dua etmesi emrolunmakta ve emirlerin, memurların ( kârdâran) ve mezkûr Evkaf m ütevellilerinin Şeyh M uhiddin’in vâkıfın şartlarına göre maaşını alacağını bildirmektedir. Vesika “ merkûmjilân” kaydiyle bu zaviyenin kime ait olduğunu tasrih etmiyor. A ntalya‫؛‬da Celâleddin K a r a ta /a .ait bir z â v iy e 176 (D a r uş-şulehâ) m evcut idiyse de bu devir Anadolusunda pek çok zâviye bulunduğundan aynı zaviyenin bahis mevzuu olup oynadığı m alûm değildir. Selçuk Türkiycsinde kervansaray* imaret gibi büyük bir yekûn tutan, dinî, kültürel ve İçtimaî tarih bakım ından mühim bir mevkii bulunan zâviyeler hakkında ayrı bir tetkik yapacağım ızdan burada bu hususta fazla bir şey söylemiyeccğiz. ‫وت‬. H A ST A H A N E TA B İP L İK L E R İN E T Â Y İN M E N ŞÛ R L A R I X L \T I I ve X L IX uncu menşûrlar tabiplerin tayinlerine dair olup şimdiye kadar bu mevzuda elimize geçen yegâne ‫ت‬7‫ ء‬Selçuk devri vakfiyeleri ‫ م[ لث‬Bc-Hftcn X L Y , ‫ء‬. ‫ ة‬3 ‫ ووت أ‬.


T. SELÇUKLULARINA AİD RE.‫ ؟‬M! VESÎKALAR

5‫أ‬

resmî vesikalardır. Bunlardan birincisi tabip ٦■^ hekimlerin melik’, zamanın Calinos’u vc devrin Hipokrat’ı sıfatlariylc tavsif edilen Burhaneddin Ebu Bekir’in K onya’da Alâeddin Kevkubad tarafından yapılan D a r uş-şifâ-i ٢A lâ î'y z tâyini için ısdar edilmiştir. Hasta ve malûlleri tedavi ve mualecede üstadlar gibi hazakat ve şefkatle m uam ele etmesi, hasta ve deliler arasında fark gözet‫؛‬nem،esi, bu hizmetlerinin sevabı merhum vâkifin ruhuna ve sultana vasıl olması bildirilip temenni edildikten sonra bu hastahanenın eski tabibi merhum îzzedd in ’in bu muessisenin evkafından aldığı maaşa tasarruf edeceği, naip ve hâkimlerle bu vakıfların m ütevelli vc mutasarrıflarının buna itim ad etmeleri kaydolunmaktadır. ik in ci vesikada zam anın Calinos’u mevkiinde bulunan Tabip Şerefeddin Yakub’un tedavi vc mualecede çok tecrübe kazandığı cihetle sultanın hususî tabipliğine tâyin edilip hazer ve seferde onun hizm etinde bulunması vc istiyfa divanında kendisine tahsis edilen maaşa tasarruf etmesi kaydedilmektedir. Bu iki menşûr, tababet me^'kilerine tâyin hususunda, elimize başka vesika geçmemiş olduğundan, bunların tarihi bir ehem m iyeti hâizdir. "Y’alnız yukarıda zikrettiğimiz Rusûnı ur-risâil adlı inşa kitabınm nümunelik olarak dercettiği bir tıbbî tâyin (T a k rir-i tabibi) ^’esikası‫ ؛‬tabip ve hastahene (D a r uş-şifâ)nm ismini zikretmemekle beraber, hakikî bir vesikadan iktibas ettiği bir menşûr olup burada Şerafeddin lâkabım haiz olan bir kimseyi bir hastahanenin tabipliğine tâyin ederken hastalan -mualecede, deva ve meşrubatın terkibi, ekşi, dâne ve müshillerin eskilerin kitaplarından yazıldığından fazla miktarda olm am ası fakir ve zengin arasında fark gözetmemesi tenbih edilmekte ve hastahanelerde tıp tahsilinin yapıldığını da ifade ederek bu tabibin tıp ilmi öğreneli* talebelerin müşkül meselelerini açık delillerle aydınlatması kaydolunmaktadır 1?7‫ م‬Gunyet ul-kâtib ve Kavaid ur-risâil gibi nüm unelik küçük inşa kitaplarında da tabiplere ٨as‫ لل‬hitaplarda bulunulacağına dair ifadeler mcvrcuttur ‫\؛آل‬

177 Varak 3‫ت‬3-‫و‬2‫> ا‬. 766 ‫مدآة‬a.


5?

HASTAHANE TABİBLİKLERİNE TAYİN

İktisadi vc kültürel bakımdan çok ileri bir durum arzeden Selçuk Türkiyesinde tababet de o derece ehem m iyet kazanmış vc bütün içtim ai yardım vc hayır müesseseleri gibi hem en hcı* şehir ve kasabada D ar uş-şifâ‫ و‬D ar u l-â jiye ‫ و‬D ar us’sıhlıa veya Bîmâristan adiyle hastahaneler inşa edilmişti. Kayseri’de Gevher Nesîbe (602/1205) Sivas’ta ‫ أ‬. îzzeddin Kevkâvus ‫ ل‬2 ‫ ل‬7‫م‬ (612), K onya’da I. A lâeddin Keykubâd (1220-1237), Çankırı’da Atabeg Ferruh ( 63‫و‬/‫ق ل‬35 (‫ د‬D ivriğiJde Mengüciklerden Behramşah’m kızı Turan Melek (626/1228), Amasya'da Torumtay (665/1266), Tokat’ta M uîneddin Pervane (674/1275), K astam onu’da Pervaneoğlu Ali (671/1272), Amasya’da ilh a n ı hükümdarı O lcaytu (708/1308) tarafından yapılan hastahaneler isimlerini ve bânilerini bildiğim iz eserlerdir» Beylikler devrinde de Selçuklar zamanında inşa edilen hastahanelere bazı yenileri daha ilâve edilmişti. Bütün bu hastahanelerde tedâvi meccâni olup her birinin büyük vakıfları olduğu gerek bunların bize kadar gelen vakfiyeleriyle ve gerekse bu vakfi}'elerin muhtevalarını gösteren EvTkaf defterleriyle sabit olmaktadır ‫ل‬79‫ م‬Selçuk Türkiyesinde tab ab et tıbbi müessese ve teşkilât o kadar ilerlemiş bulunuyor idi, ki Karatay kervansarayı ile K ütahya’daki Germiyan oğlu Yakup Bey’in imaretine ait vakfiyeler bu müesseseleıe gelen veya orada iken hastalığa tutulan yolcuların şifa buluncaya kadar bunların hastahanc (bı?nâristan)ltrindt meccanen tedavi edilecekleri vakfiyelerinde kaydedilmiştir Bizim menşûr Burhaneddin Ebu Bekir’i Dâruş-şifâ-i cA lâ î tabibliğine tâyin ifadesini kullanırken onun ihtisasından bahsetmediği gibi hastahanenin başka bir tabibi olmadıgL intibaını da vermektedir، Konya gibi payitaht bîr şehrin bu meşhur hastahanesinde mütehassıs başka doktorların daha bulunmadığını sanmak mü^üldü.r، N itekim ^٠ îzzeddin Keykâvus’un Sivas’ta inşa ettirdiği hastahanede> cemi £‫دعيال*لةقجئ‬ hiç olmazsa, hâzik tabiplerin, göz mütehassısları ve cerrahların ‫ م؟ت‬Bak. Süheyl ü n v er, Selçuk Tababeti٠ Ankara 1940; ‫ مأ'اث‬C evdet, Z ey l ٠ala aljiyya, İstanbul i9 3 ‫>؛‬,M elikşahJm torunu Suhan M ahm ud’un ordusunda askerle birlikte seyyar vc kırk deve ile taşm an bir hastahanc vardı (Corci Z cydan, Aîedetnyei-i islâ?niyc 1 1 1 3 7 5 .‫ ؛‬٤). Osm an Turan, Selçuk vakfiyeleri III, Belleten X L V , s. 58.


‫آ‬

SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

‫وق‬

bulunduğunu vakfiyesi kaydetm ektedir1‫أ ة‬. A lâeddin Keykubâd tarafından yapıldığı isminden anlaşılan bu hastahanenin büyük vc m etin bir bina olduğunu dahilî m ücadelelerde bir emîriii orada tahassün etmesiyle sabittir 1‫ة‬2‫ م‬Müstahkem kervansaray' lar gibi metin bünyeleri dolayisiyle hastahaneler de âsilerin sığındıkları yerler idi ‫ت‬Aksaray D ar üş-şifdsı da böyle bir hâdiseye sahne olmuş bulunuyordu 1S3. Bazı İslâm merkezlerindeki medreselerde şer’î ilim ler yanında tıp ve sair müsbet ilim lerin okutulduğuna dair malûmatimiz olduğu halde Selçuk Türkiyesi medreselerinde tjp tedrsiatı yapıldığı hususunda bir kayıt yoktur 1‫ م ية‬Tıp tahsili umumiyetle diğer bazi îslâm m emleketlerinde olduğu gibi Türkiye’de de lıastahanelerde cereyan edi)'0i'du. Nitekim yukarıda muhtevasmı naklettiğim iz Rusûm ur-risâil adlı inşa mecmuasındaki bir menşûr hastahaneye tâyin edilen doktorun orada hastaları tedaviden başka tıp talebesinin yetişmesi vazifesiyle de vazifelendirildığini beyan ediyor. Selçuk Türkiy'es^ her sahada olduğu tıpda da pek ilerlemiş bulunduğundan şehirlerde tababet icra eden pek çok hekimlerin mevcut olduğunu ve ‫م!نط‬ kısmının da isimlerini bili)*oruz. ib ni Bîbî Sulran Alâeddin Keykubâd zamanında her tarafla meşbfür' olan beş tabibin ismini zikretm ektedir1‫تة‬. Eflâki Anadolu*da m uhtelif şehil'lere mensup bir takını doktorların pim lerini kaydediyor lsc. Bununla beraber îslâm medeniyetinin başlangıcında müslümanlara muallimliky'apan Şark hıristiyanları artık bu mevkilerini kaybettikten sonra bile tıp ilm inde yine eski ananelerini muhafaza etmişlerdir. Bu sebeple hıristiyan tabipler Türkjyede de mevki ve faaliyetlerini devam et^'ebilmişlerdir. Filhakika Türki\re’de henüz medenî ve kültürel iıakişafın başladığı II، Kılıç ısı V'akıHar U m u m Mijck'trlüğü defter 584* 0 ٤. ‫وت؛‬. ıs‫ ؛؛‬A،ksarayı, s . .‫ ة‬4 ‫و‬ ‫ تهت‬Aksarayj, s. ‫وو ت‬, ‫ و‬o6, Osman. Turan, Selçuk Kervansarayları , Belleten X X X I X , s، 477< Bu Aksaray hastahanesi Bezin u Re.~nı'de Tîmâr-hânc olarak zikredilir (s, 465). 1Sİ Selçuk devri vakfiyeleri III, Belleten X L V , s, 75، 185 İbn B îbî, s. 296. 1‫ ءه‬EJâkL A'lenakib iil^ A rifin . Fr. lerc. H u a n . I, 95, 9 G, ‫ و‬6 ‫ ة ق‬4 ‫ا زاأت ا‬ ‫ئةآ؟ت‬

‫ل‬

‫<آ‬

334• 4‫• ت أ‬


‫ة‬4

HASTAHANE TABİBLİKLERÎNE T A Y İ K

Arslan zam anında onun vezîri îhtivarcddin Haşan İJ.C emîrahûr Seyfeddin’i tedaviye giden Urfah Hekim H a sn o n 187 dan sonra tababetin A nadolu’da çok ileride bulunduğu Alaeddin Keykubâd devrinde bile hıristiyan tabiplere ihtiyaç hissediliyordu. Meselâ bu sultanın tedavisine iştirak eden eerrah Fas’i l‫ ؛‬Safiyüddevlc ve tababette zayıf olmakla beraber bildiği tarih ve hikâyeler dolayısiy'le daim î onun, sohbetin de bulunan Süryani £ b u Salim ve Harputlu Şam ’ün bu meyanda zikredilebilir180, Şamlı Mûhadâb adlı bir doktor pazar yerlerinde para ile hastaları tedavi ederdi. Sonra Melik ül-Âdil oğullan hizm etine girerek diğer tabipleri meslekî faalijetlerinden uzaklaştırmış id i; ölü m ü n d en önce (630/1232) evlâdı olmadığı için evinin tıp mektebi haline gelmesini ve kitaplarının orada muhafaza edilmesini vasiyet etti ve yalnız müslümanların orada tahsil görmelerine müsaade edip hıristiyan ve yahudilerin eve girmelerini m enetti ‫ت‬8‫ مة‬Selçuk Türkiyesi şehirlerinde tıbbî ecza satmağa mahsus dükkânlar (eczahâneler)a H indistan‫؛‬dan bile tıbbî nebatlar (ilâçlar) getirtilip satıhyordu 1‫و‬0‫ م‬H attâ Kervansaray hastahanelerinde dahi kendi ölçülerinde cczahâneler mevcut i d i ıs ı. A lâeddın Keykubâd’dan önce Sivas, Çankırı gibi Anadolu şehirlerinde hastahanelerin bulunduğu zamanlarda K onya’da hiç olmazsa bir hastahanenin m evcut olduğu şüphesiz olduğuna göre bizim vesikada ve diğer kaynaklarda sık sık geçen D a r uş-şifd-i *Alâî Selçuk payitahtının yegâne hastahanesi olmamak icap eder 1‫ مقو‬Hastahaneye ait vakfiye maalesef elim ize geçmemiştir. Yalnız Tapu ve Kadastro U m um M üdürlüğünde bulunan Konya vakıf defterinde ($ ٠ 584) ،، Vakf-i D â r uş-şifâ der nejs-i Konya ” kaydiyle bu müessesenin bahis m evzuu olduğu 337 Ebüiferçc, lııg. tere. Budgc, s. 3 9 1 ; Muhtasar 443• m Jbn B îb î, s. ‫ و ة‬6 , ‫ ة‬9 7 ‫ إ‬Ebülfcrcc، Muhtasar ud-diivel٠ s. 444 ıan Ebülferec, ir،g. tere. Budgc 399. ٧٠ M tJiâkib id -1A rifin ‫ ب أ‬s, 7,‫ي‬ ‫ ت(؟ت‬Selçuk devri vakfiyeleri 111، 58. Fakat Prof. Süheyl üvivc.r‫ ؛‬Selçuk Tababeti tarihinde: (s. 65-69, ‫ ) و و‬CeJalcddin K aratay^n kardeşi K cm aîcd dm ’c ait zaviyeyi hastahane sanm ası doğru ojm adigı gibi ،‫ث ل تأ مإث تث‬،‫ ؛أء ل ب‬olarak okuyup onu doktor zannetmesi dc yanlıdır.


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMİ VESİKALAR

5‫ث‬

şüphesizdir. Burada hastahanc.nin vakfı olarak altı parça köy ile bir takım bağ ve tarlalar zikredilmektedir. Menşûrun tarihi kaydedilmediği gibi hangi sultan tarafmdan verildiği de malûm değildir. Fakat vâkıfj <‫م‬m e rh u m n kaydiyle zilcredildigine göre bunun A lâleddin Keykubad’a ait olam ıyacağı muhakkaktır, Dârüşşifa’nın tababetine tâyin edilen Burhaneddin Ebu Bekir’den önce orada merhum îzzedd in ’in doktor olduğu kaydediliyor, ki îb n B îbı‫؛‬nin Kcykubâd zam anı tabipleri arasında zikrettiği Musullu îzzeddin bin H ubel’in bu zat olması galip bir ihtim al dahilindedir 193. Bizim menşûrun îzzedd in ’den sonra D arüş‫؟‬ifa tababetine tâyin ediidigini bildirdiği Burhaneddin Ebu Bekir'in îb n al-fA dım ’ın Hekim Nakîb lâkabıyle m aruf Ebu Bekir bin Yûsuf bin Muhamm ed ül-Hekim adiyle bahsettiği zata isim ve tarih bakımından tevafuk etmektedir. Gerçekten bu müellife göre aslen Resülayn، den olan bu doktor Anadolu’ya giderek Aâleddin K eykubad’ın hizm etine girmiş، orada çok servet sahibi olmuşJ daha sonra oğlu Keyhusrev ve Keykâvus’un hizm etinde kalmış ve bu sonuncu Sultan onu H aleb’e ve Şam ’a, Mısır’a, E}'yubî meliklerine göndermiş. Bu m alûm at onun hastahane tabibliğine tâyininin Keyhusrev ( 4 6 ‫ ل‬237 ‫ ) ث ل م‬zam anında olduğunu kabul etmemizi gerektirmektedir. Aynı müellif، Türkiy e’ye seyahat edip Keyhusrev 11 . in hizm etinde hekimlik yapan ve nihayet Tatarların istilasmda onlara esir düşüp bu meslekte olduğunu öğrendikten sonra bunlar tarafından Haleb’e elçi olarak gönderilen Rakkalı Rıdvan bin ،Ali adlı bir ■tabipten daha b ahseder^ . İkinci m en‫؟‬ûrun, sultanın hususî hekimi olarak, tâyin ettiğini gösterdiği Şerafeddin Yakub hakkında m alûm atım a yoktur. 20. SEY’YÎDLERE D A ÎR M E N ŞÛ R L A R L inci, vesika sev'yidlerin (Peygamber evlâdı) ııakîbliğinc (reisliğine) tâyin için sadır olan bir meıışûrdur. Burada Peygamber neslinden gelenlerin medhiyesi yapıldıktan sonra Sadreddin 13‫ اث‬İbn Bîb،\ s. 2gO. 1‫ اوة‬İbn üI-،Adım*.#u£T<?/ üt-taleb, Britı.sh M useum , Acld, 23354, varak 5 ‫ و‬- ‫ أ مل آ ة‬9 5 ‫ إ‬Bugyti, Ahm et III. ‫ د لآوة‬, 94 ‫أ ة‬


‫ءذ‬

SEYYÎDLERE DAİR M ENŞÜRLAR

Y usuf’un asaleti, nesebinin sıhhati ve dindarhğı kaydedilerek Selçuk Türkiyesinin seyryidleri reisliğine tâyin edildiğij eskiden olduğu gibi onunj evlâdı ve torunları için mua)-^en olan bir idrar (m aişetini teinin eden daim î bir ir a d ) tecdid edilip ona bağışladığını, seyyidlerin ahvalini zabt etmesi, nesebi sahih olan seyyidlere riayet, seyvidlik iddiasında bulunanları hakikî seyyidlerden ayırması bildirilmekte ve devlet erkânı, emirler, sadr ve seyyidlerin ona hürmet etmeleri tenbih edilmektedir. Em evî ve Abbasî devirlerinde vukubulan hilafet mücadeleleri dolayısiyle bir çok tazyiklere uğrayan Hazret-i Peygamber evlâdı (seyyid ve şerifler) Islâm dünyasının her tarafına dağılmıştı. Bunlar çok itibar gürürler ve kendilerine devletler tahsisat bağlardı. Bu sebeple her zaman ve her yerde bir çok kimseler seyvidlik ve şeriflik iddiasında bulunurdu. Bunların sahtelerini hakikîlerinden ayırabilmek için nesebleri tetkik olunurj sahih olanlarını tasdik eden vesikalar verilirdi. Buna rağmen, Islâm dünyasında dağılmış bulunan bu seyyid ve şeriflerin ellerindeki vesikalar ne olursa olsun, ekserisinin Peygamber neslinden gelm ediği şüphesizdi. Bizim mecmuadaki LII inci vesikada Cem aleddin adlı bir seyyide verilmiş müsellimYıY fermanıdır. Ferman itim ada şayan kimselerin onun nesebinin sıhhatine şahadet ettiklerini ve ecdadı Selçuk sultanları gibi kendisinin de Peygamber evlâdına îzaz ve ikram göstermek istediğini beyan ettikten sonra kendi saltanatı dahilinde gidip geldiği her yerde yaptığı alış verişlerde her türlü vergi (hukuk), bâc (hudut ve geçidlerdc alman resim )‫ و‬bedrika (kervan ve yolların muhafızları için alm an resim) ve yol müsaadesi (cevdz-i ran) resimlerinden muâf ve müsellem olduğunu, kalb huzuriyle Su!tamn d£vletine ve ömrüne dua etmesi emrolunmakta ve memurlar (kdrddrdn)y tahsildar ( cummal):, yol muhafız askerleri (bedrekaciydn) ve sair kimselerin Seyydd Cem aleddin’i aziz tutup her türl'ü vergi ve resimlerden m uâf ve müsellem olduğu bildirilmektedir. Ticaretle iştigal ettiği anlaşılan bu zata verilen bu fermanın ihtiva ettiği bu resimler T ^ i ^ ticaret tarihi bakımından, mühimdir 1‫ ة‬5‫ م‬M oğol devrine 1‫ تو‬O rtaçağda 'I'ül'kiye İktisadî larihi adiyle neşredeceğim iz eserde bu h u su sl^ a dair tafsilât vardır.


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

mahsus ticaret sergilerine dair ‫ل‬$‫ ة ل ل أ‬1‫ آ‬1‫ ^ آلل آ ة‬r e d ilm e m iş olması bu fermanın daha eski bir devre ait olduğunu m eydana koymaktadır. L î inci vesikada Seyyid Celâleddin \ reled-i Salâye’ye K onya \'aridatmdan (vucûh) saltanat hâzinesine ait vergilerden üç bin dirhem ( (adet) , nesilden nesle intikal etmek üzere, ebedî bir idrar olarak, tahsis edildiğini bildiren bir fermandır, ?erman emirlere, nâiblere ve memurlara yıl yıl, ay ay ve gün gün bu m eblâğı ödemelerini, k ı ^ e t değişikliğine (kusur), meblağın geri tutulmasına (iktibas) ve telciye ‫ مول‬ye müsaade edilmemesi ve her defasında }’eni bir hüküm ve berat istenmemesi emredil' mekte, saltanat ve milletin emir ve nâiplerinin bu hususları bizim ^}'u ru ğum uz bilmeleri ve itim ad etmeleri tenbih olunmaktadır. E m îr-i ‫ء‬â riz ve M elik -iil kelâm mevkilerini işgal eden ve niha^'et vezir olan ErzincanlI Nizam eddin Ahmed aym zamanda seyy'idlerin de reisi idi 21. M E LİK U Ş -Ş U :Â R Â L IK BERÂTI L III üncü vesika M uhiddin E b ul-F ezail’in M e lik uş-fucarâhğa tâyinine dair olup burada onun baba ve dedeleri zamanındanberi saltanata m ülâzem et ettiği bu vazifeye getirildiğini, her defa sultanın m eclisinde musahiblere fesahat ve belagatini göstermesi, nazımlariyle gönüllere ferahlık vermesi, mübarek günlerde ve bayram merasimlerinde tebrik şartlarını takdimden sonra güzel şiirler ve zarif sözierle lâtif tabiatlı ve hassas kalbli olanlara teııezzüh bahşetmesi ve her m anzumenin sonunda devletimizin devamı için dua ibareleri koyması bildirildikten sonra îstivfâ divanı kaleminde kendisine tahsis olunan maaşa tasarruf edeceği kaydedilmektedir. Selçuk sultanlarının ilim , edebiyat ve sanat erbabını himayeleriyle alâkalı olarak bizzat sarayda bu gibi insanlara mahsus resmî makamlar ihdas etmişlerdi ki şaiılei'in reisliği (M e lik 1‫>؛‬e Telciye tâbirinin bizce m alûm mânası (Bak. O sm an Turan, îkiây l ‫؛؟‬lâm Ansiklopedisi. Y it $6 ٠ ‫ ) ث و‬yanında burada neye delalet ettiği vazıh deûildir. 197 î b n Bâbî , s. ‫;ةت ل‬

202■,

4 -1 ‫ذ‬

.


ŞEYHLERE MAAŞ TAYÎNÎ

üş-şuarâ) bu m eyanda idi. Bizim cmirnâmenin tevcih edildiği

M uhiddin’dcn başka ErzincanlI Nizam eddin A hm ed‫ ؛‬Bahacddin Kân^î gibi şarrlerin bu makamda bulunduklarını bili\-oruz 1‫؛‬,s. Bu sebeple bu makama }•apılan tâvinleıe dair yegâne olarak elimize geçen bu vesikanın ehemmiyeti vardır. Filhakika vazifesi az çok anlaşılan bir saray sairinden neler beklendiği ve neler yapması gerektiği burada vuzuhla meydana konuyor. 22. S U L T A N IN Ü ST A D L ÎĞ IN A T Â Y İN Selçuklularda ve diğer müslüman devletlerde rastladığımız usidd ud-dar'dan başka bir de sultanın üstadlığı adı altında sa-

rayda bir makamın m evcudiyeti bu L IV üncü vesika ile meydana çıkmaktadır. Selçuk sultanı burada saltanat tahtı civarının âlim ve fazıl kimselerle dolu olmasını arzu ettiğini, etraftan ilim ve fazlı meşhur bulunan N izam eddin el-H ucendi’nin daima padişahların meclis ve sohbetlerinde bulunduğunu, ilim , lisan ve yazı tenlerinde im tiyaz kazandığını, bu sebeplerle ona büyük mansıklardan biri olan sultan üstadlığı mansıbım lâyik görüp huzur ve meclislerde bulunmasını, bu münasebetle de lâkablarma üstad us-saltanat il-muazzama lâkabının ilâve edildiğini ve bu vazife icabı hüccet, irşad, talim ile uğraşıp kitabet, m uhaberat, hesap, tarih ve sair münasip gördüklerini öğretmesi ^-’e tâyin edilen maaşa tasarruf etmesi beyan edilmektedir. 23. ŞEYHLERE MAAŞ T Â Y İN İ Selçuklular zam anında ilim، sanat ve tarikat mensupları devletin him ayesine mazhar bulunuyordu. Medrese, zâviye ve sair dini ve kültürel müessesclere vakıflar Y'apıldığı gibi bunların bazı mlinferid mensuplarına da daim î maaşlar (idrar) tah،‫؟‬İ5 edilirdi. Bu meyanda L \ r inci ‫ا‬-’‫ء‬$‫ ه ظن‬Nccm eddin adlı zühd vc takvasiyle meşhur, ulema vc meşayihten bir zat uzlet köşesine çekildiği, ibadet, talim ve fetva ile uğraştıği için onun sıkıntıya uğramadan ibadet vc ecdadımıza duada devam edebilmesi B ubi, s. ‫ ت ت‬6 . 202 . ‫ أ ؤل ب‬EHâki» 1 . s2 02 ‫ ;؛‬ib n B ib id e M e lik ulKelâm ıstılahı da M e lik uş-şuarâ dcmckıir.


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

‫وو‬

nıaksadiy'le Dîvdn-i isra f kalem iyle tayin olunan maaşa tasarruf etmesini b itirm ek te ve bu menşûru okuyan naip ve memurların tevkî-i hümâyuna itim ad etmeleri ifade edilmektedir. 24. V İL Â Y E T İM A M L A R IN IN V ER G İ M U Â F İV E T ÎN E V E H A L K IN İBADETE. D EV A M IN A D A İR D ÎV A N EM İR N A M ESİ LVT ıncı vesika “himm etim iz devletin devamını ve memleket işlerinin nizamını korumak, M uhamm ed?in dinini yüceltbatılın temellerini yıkmak içindir. Bu da farzların başı olan beş vakit namazla kaimdir. Bu sebeple halk namaza de^*am etm ed i^ , nefsanı gayeler vc şeytanî düşüncelerle meşgul olduğu, mescitler hâli kaldığı, imamlar oralardan ayrıldığı içirij bu divan misâli (emirnâmesi) kaleme alındı, ،‫ ؟‬öyle ki nâiplerimizin ihtimam ında bulunan bütün vilâyet mescitlerimizin imamları ortadan çekilmiş ve reayanın dalâlette bulunmasiy'le rağbetten düşmüştür. Bundan dolayı onlar bütün divan te kâ lif ‘avarız ve hâdisâiınd^VL m uâf ve müsellemdirler ve bunların hayvan ve arazilerine (ajdine) tapkur 1‫( وو‬ilâve vergisi) koymasınlar، Bövîecc vilâyet, nâip, hâkim vc kedhüdaları imamları aziz tutmak suretiyle onlar da toplanıp ibadet ve camilerde nam azı eda ile meşgul olsunlar. Halkın namaza tahriki ve rağbetine çalışm a^ eğer ezan okunduğu zaman cemaat namaza hazır olmazsa şcria*,‫؛‬n emri icabı sert vc zecri tedbirlere baş vurmalarına müsaade vardır. Bütün halk namaz kılma hükmüne uyarak iki cihân saadetini bunda bulsun ve sevabını devletin devamına ilhak etsin” hüküm ve emirlerini ihtiva etmektedir. Selçuk Türkiye^ din Tarihi bakımından çok mühim olan bu emirnâmenin tarihi dîvânî rakamlarla verilmiş olup bize göre 717 rakkamına delâlet etmektedir. Selçuk Türkifesin d e göçebe ve köylü kitleler islâm iyeti uzun zaman sathi bir şekilde kabul etmiş bulunduğundan bu keyfiyetin Islâm din ve kültürüne kuvvetle bağlı bulunan şehirlerdeki münevverleri \re devreli bazan bu hususta bir takım gayret ve tedbirlere sevk ettiği görülüyor. Selçuk devletini Islâm din ve 1‫'؛‬° B'J vergiler ‫ إ ول أ‬:‫ إ‬:‫ أةمحآ!أ‬m a lû m a t Oria-Ça& Türkiye iktisadı Tarihi ‫؛‬idil neşrodred’imiz eserde m cvcuU ur .


Go

MEMÛRLA.R 1.N TAYİNİ

m edeniyetinin inkişafı ve yayılması hususunda sarf ettiği gayretler m alûm olmakla beraber bu tarzda emirler ve tedbirlerle fiili harekele geçliğine dair elimizde başka bir kayıt ١’^ vesika mevcut bulunmadığı için bu emirnamenin ehemmiyeti büyüktül'» Bununla beraber, burada bunun delâlet ettiği mâna üzerinde izahata girişecek değiliz Y'almz verilen tarih emil'nâm enin ilhanileriıı Anadolu U m u m i \'Tâlisi Timur-taş noyan (717-727) a aid olduğunu gösterdiği gibi onun d inî gayret vc siyaseti dolayısi ile M ehdi unvanile şöhret mîlci'i m üslüm anlardan tefrik için onlara mahsus kıyafetleri icbar ettrgi (Studia Islamica I, deki makaleme, ? ٠ 94 bak.) göz önüne getirilirse bu vesikanın sudûru sebebi anlaşılır* ‫ ه‬5 ‫ م‬D İV Â N A M E N SU P İK İN C İ D ER EC E M E M U R L A R IN T A Y İN İN E D A İR Ö R N EK L ER Eserin son bir kaç vesikasını mutavassıt mevkilere tâyin hususundaki nümunelik menşûrlar teşkil eder. Bunlardan birincisi (L V II. vesika) türkç.e İnanç lakabiyle zikredilen Nasreddin N usret’in K onya’da Divâ-ül-hakcm (vey a hakemi) işlerine hâkim tâyin edildiğine dairdir. M enşûrd^ m erasimde5 işlerin (mesalih) zabtm da> muam elâtın takriri ve vergilerin (üücûddt) keşfinde gay'ret göstermesi, kanunlara riayet etm esi kayıp iş1erini anlamağa çalışması, bütün m ühim islerin onun bilgisi dahilinde cereyan etm esi iyilerin terfihinde, kötülerin tevbihinde sonuna kadar gitmesi ve kimsenin zulme uğramasına müsaade etmemesi ve bu hizm etlerine karşılık olarak da tâyin edilen maaşa tasarruf edeceği ifade edilmektedir. Bu vesika ile bil* Dîvân üi-kûkem (Jlâkemî) ve bunun işlerine bakan bir hâkimin mevcudiyetini ‫ أص‬1‫ كت ككم[ م أل‬،‫ ولآ‬zikredilen hiz* metler kâfi dereccde vazıh değildir. Bununla berabeı% bunların Şer'î kaza ile alâkadar bulunmadıkları da meydana çıkmaktadu‘. Türk-îslâm devletlerinde Şer’î kaza yanında örfden gelen hukuki dâvaların hallinde lâik bir kaza ananesinin mevcudiyetine ‫مول‬ fasılda küçük bir işarette bulunmuş isek de, burada bahis ‫مة‬,‫ را‬Bak. Osıvıan Turarı, Sılçul: Ti';rkîycr,i dîn !ariltilif dair bir kaynak* K opn'ılü Armağam» s. ‫ و‬3 7 ‫م‬

54

‫ر؛‬.


SELÇUKLULARINA A İD RESMÎ VESİKALAR

mevzuu hâkimin örfî işlerle meşgul oldugu? yani vesikanın zikrettiği D îvân ül-iıakem veya Şligl-Î hakem i'm n örfi- hukukî davarlara rüyet eden bir mahkeme olduğu da sarih değildir. Filhakika bu isimdeki müessesenin D ivân-i mezâlim, D ivân-i ،adi ( - ‫ و(محمحمح‬Tolak vc Targu gibi türlü isimlerle zuhur eden örfî mahkemelere V'eıilen diğer bir isim olduğunu da bilmiyoruz. Selçuk Türkiyesinde de bazan hükümdarların bazan da nazır rütbesinde bir devlet adamının riyasetinde Divân-i mezalim, D ivân-i ،adi adiyle Şeriat harici ve örfî menşelerden gelen mevzu ve meselelerle meşgul bir m ahkem enin altmda, ikinci derecede idarî-hukukî bir makamın bahis mevzuu olması muhtemeldir. Fakat kaynaklarda bu isimde bir makamın m evcudiyeti zikredilmiş değildir. Eski inşa kitaplarında dereedilmiş menşûrlarda kadının rüyet edeceği hukukî mesele ve mevzulara temas edilirken nâdiren bunların şer’îv e hükmî (a'm ai-i şer'î ve umûr-i Jlükhnî ‫ ة‬01‫ ر‬diye ikiye ayrıldığı meydana çıkmaktadır ve her iki cins hukuk işlerinin aynı kadıyra havale edildiği görülmekte ve bu vesile ile de hiikm î ıstılahına rastlanmaktadır. Fakat daha sonra Celavirliıer devrine ait meşhur inşa kitabı Düstûr ül-kâlib’&ç. tam bizim menşurda bahsedilen ıstHah ve mansıba dair bir menşûr m eydana çıkmıştır. Gerçekten orada yalnız bir şehir ve)*a vilâyete değil bütün memlekete şâmil olduğu başlığından anlaşılan bahis mevzuu vesika D er tefvîz-i hakemî-i memâlik adı altında hava;^ ve ‫ أاللهق'آق‬işlerini ıslâh ve tanzim için emir-memur, hâkim-mahkûm. galip-mağlup? zaîim -m azlûm arasında bir hakeme ihtiyaç olduğunuj şeriat ve örf kanunlarının bunların dâvalarını halle kâfi gelm ediğini ve bu sebeple ekseri halkın Şer’î m ahkem eye Targu dan kaçtığın^ bu maksatla bir ha^cm ve mutavassıta ihtiyaç olduğunu5 gençliğinden beri dâva ile r iy le uğraşan Mulıiddinin hükümleriyle muhas!mlar arasında rey isabetiyle tanındığın^ binaenaleyh Büyük dîvan ve bütün memleket hâkem•* ligine tâyin edildiğin^ muhasımlar arasında ‫؟‬eriala vc örfe göre dâvaları hal etmesinij ulus, tümen, Jıezâi'e emirleri, vezîr vc inaklar ile dîvân •mensuplarının M uhiddini Büyük dîvân hâkemi bilmeleri, hâkim ‫ ص‬reâya arasında vaki dâv'alarda ‫ث‬0‫ أ‬،Atahci ul-Kctebe s, 38.


s’ÂÎBLİK \ 7E K EDHÛDALIK M ENŞÜRLARI

ona müracaat etmeleri vc yılhk maaşı divandan tahsis edilen meblağa göre tasarı*uf etmesi bildirilm ektedir02‫ة‬. Burada Hâkem dîvânı b iz im vesikaya nazaran daha vaz‫؛‬h bir mahiyet arzetmekte ve bu makam ve memuriyetin bir nevi tem yiz veya istinaf mahkemesi hüviyetini taşıd}ğı sanılmaktadır, ileride yeni vesikalar ^ ^ n ca y a kadar bu hususta daha fazla bir Şey söylemeği doğru bulmuyoruz. 6 ‫ق‬. N Â İB L ÎK V E K E D H Û D A L IK M E N ŞÜ R L A R I L V III ve L IX uncu vesikaları teşkil eden bu menşûrlar sadece birer num une olarak dercedildiği için yalnız birkaç satırlık kısmını ihtiva eden baş tarafları alınmış ve mütebaki kısımları tay edilmiştir. Bunlardan birincisinde tâyinin )*apıldıgı yer ve şahıs* adları zikredilmevip, bütün işlerin tanzimi ve halkın m esalihinin düzeltilmesi maksadiyle filân şehir filân kimsenin nâipliğine verildi, d in cisin d e i s e <،Gorgorum (Beyşehir havalisi) vilâyeti nâiplik ve kedhüdahğmın bir kimse (filân) ye verildiği>J cüm lelerinden başka malûmat yoktur. Burada birbirinin m üradifi olarak kullanılan nâip ve ked، hüda hükümetin bir vilâyet, şehir veya kasabada devletin mümessili olan idarecileri m ânasm dadır. Fakat baş-kadmm emrinde bulunan ve hukukî olduğu kadar idari vazifeleri de bulunan kadılara da nâip denir. Sondan birinci ve ikinci yani LX ve L X I in ci vesikalar vilâyet müşrif\ iki erine dair menşûrlar olup birincisi D a r uz-zafer Aksaray müşrifliğinin, i‫؟‬mi kaybedilmeksizin, bir ki ms e ye , ‫ أ ق ر أ‬cisi de N ureddin U luğ Kedhüda Müşrif-beg NurPnin liyakati, kaleminin dürüstlüğü ve tanıahkâr ،olmaması، vilâyet işlerine ve reaya ahvaline vukufu, uhdesine aldığı her m ühim işi muvaffakiyetle görmesi dolayısiyle saltanata ait binaların müşrifli'gi (îşrâf~i buvûtâi-i J ıC iŞ s ) ona tefviz edildiğini kaydetmekle iktifa etmektedir.

‫ء‬0‫ ث‬D üstûr a l'kâ lib ) varak löttb.


R ESM Î M E K T U P L A R V E A H ÎD •N Â M E L E R L X II

IV. KILIÇARSLAN’IN ÂĞÂBEYÎ II. IZZEDDİN KEYKÂVUS’A MEKTUBU a. M e k t u b u n

Muhtevası

Rükneddin Kılıçarslanj iki kardeş arasında birlik ve görüşme temennisiylCj bu gibi mektuplarda mutad ‫ ه‬1‫ و^ة‬uzun bir mukaddeme ile söze başlar. İslâmiyet ve Müslümanlar meyanında ilk zafiyet5 hükümdarlar arasında vâki ihtilâf ve anlaşmazlıklar neticesinde baş gösterdi. Eğer Sultan Mehmed Hârezmşâh sayısız M oğol (Türkistan) askerlerine karşı hasım olarak çıkmamış olsa id} Hazer denizinde (Deryâ-i Mâzenderân) bir tahta parçası üzerinde canını kefensiz Hakka teslim etmez ve sonra oğlu Sultan Celâleddin Hârezmşâh da onun yolunda onlara isyanda bulunmasa idi Meyyâfârkın havalisinde bir kaç çıplak K ürdJün elinde öldürülmezdi. Zira Türkistan askerine aykm hareket eden kimse muradına erişemez. Böylece, eğer devletimizin ihtiyar ve tecrübelileri itaati ( îl î) y haraçgüzarlığı (mâl güzâ rî) ve yer yüzünün pâdişâhına

kulluğu maslahata uygun görmeselerdi bu kardeşinizi çocukluk yaşında Türkiye (R û m ) den tâ H uten’e göndermezler ve Kara-korun^ Kumar-sini‫ ؛‬ve Sargut seferinin sıcak soğuk ve acılarmı tattırmazlardî. İki taraf arasında ilk sulh ve itaat merhum Mühezzebeddin Ali tarafından kurulmuş diğer devlet adamlan bu yolu takip etmiştir. Büyük kumandan babamız Bavcu Noyaıı Selçuk hanedanından bâkı kalan biz iki-üç )’etime baba şefkati gösterdi ‫ إ‬Yarlığ hükmüne göre kendisine tâyin edilen A nadolırya askerleri ile ayak bastığı zaman sîzlerin erzak ve hediye (tıızğü ) 1 lerle bizzat hizm etine gitmeniz icabederdi.Eğcr kötü insanlar kor1 M oğolcaya vc sonra Farsçaya gcçcıı bu Türkçe kelime hakkında Ouatrem^rc, neşrettiği M oğol Tarihînde tafsilât vermektedir, (s. 144 ve yine R . Blake vc R . Frye tarafından neşredilen Ermenicc M oğol tarihinde, F. Cl cave. ‫ آا م اةه *ا ئ ؟‬konan notlar s. 44 ‫ د ةمح أل ء (آل‬X I I. 3*4•


IvlL IÇ A R SL A N ’IN M E K T U B U

kutmamış olsalardı beni hapisten çıkarır, ağabey ve küçük kardeşhk (ağa ve in i) hakkı yerine gelir; ben de onun hizm etine gider‫ ؛‬Noyan ve Türkistan askerlerinin rızasını temiiı ederdim. Her ne kadar ikimiz de emretmediyse de, kötü insanlar imkân bularak asker çekip geceledin M oğol askerlerinin atlarım çaldılar; bu sebeple vilâyet haraboldu ve bununla iktifa etmediler; dedemiz Sultan Alâaddin efendimizin kervansarayı civarmda çarpışma oldu ve pek çok kimse, kılıçtan geçti. Halbuki M oğol askerinden henüz bir avuç gelmişti; Allah korusu^ eğer bütün ordu yetişmiş olsa idi hiç kimse kurtulamazdı. Bu hâdise dolayısiyle bu kadar mal ve insan zayiatı vuku bulduktan sonra Sul~ tan biraderimiz hâzinede para, altın, müeevherat, kumaş ve ha)^an ne var ise alıp Antalya’ya gitti. Bu feci vaka üzerine yer yüzünün padişahı ve Baycu Noyan bize kurtuluş yüzünü gösterdi; devletimizin merkezi Konya’yı hâzineden hâli buldum. Arkasından hem en validem iz geldi ve m aslâhata uygun olan görüşüldü; zat-ı devletlerinin elçisi bulunan Emîr Subaşı Hüsam eddin Aklaş Y'e nökerleri buna v a b f oldular ve cevap için tercümanları^ örneği Emir Şemseddin M uhamm ed bin Salih ve nökerltri (maiyetindeki!er) tarafınıza müteveccihen hareket ettiler; fakat henüz bir haber gelmedi, ‫ ؟‬imdi öyle işitiyoruz ki hizmetinizde bulunan bazı kimseler tekrar fesat yoluna sapıp, cevap olarak, düşmanın d ef’i içinj asker toplanması maksadiyle etrafa fermanlar gönderdiler. Eğer düşmandan murat bu biraderiniz ise ben babam ız büyük N oyan tarafına gidiyorum; eğer maksat Türkistan askeri ise, mektubun başmda beyan edildiği üzere, onlara mukabelede bulunan herkes cezasım bulmuştur، H izm etinizde bulunan lâyık kimseleri okşayınız; fa^at fitne vc fesat unsuru olan diğerlerini yakalayıp hareket ediniz، ö y le ki birbirimize uygun olarak bu uğurlu günde babam ız büyük N oyan’a gidelim. Biz 654 senesi 8 Zilkade Salı günü Allaha tevekkül edip harekete karar verdik. Olur ‫ ا ج‬biz kardeşlerin uyuşmasi^lc, haraj) memleket mamuriyete yönelir ve K uran‫؛‬da buyurulduğu veçhile t‫؛‬Kendilerinin ve müîîiinlerin elleriyle evlerini harap ederler, ey basiret sahipleri dikkatli olunuz'* tevbihinden masûn kalırız. Bu maksatla tercüman bey Emir Zahireydin Resul bin H a‫؟‬an elçi olarak gönderildi; onu dikkatle dililesiniz. Zira tercüm anlara örneği


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESÎKALAR

bulunan Zalıîrcddin hanedanımızın bendesi ve. bendezadesi olup baba ve dedemiz ona itim at etmişlerdi ‫ أ‬o da biz kardeşlerin iyiliğini ister* Biliniz ki eğer hizm etinizde bulunan fena insanlam ı sözlerine iltifat ile tekrar asker toplarsanız M oğol askeri henüz intikam kılıeım kınına koymadan Antalya ve Alaiye sahillerine gidilecek; o tarafta mamûr kalan bir kaç köy de harap olacak: fıkara ve tebaa ile çoluk ve çocuklarını esir edeceklerdir. Büylece Selçukluların namusu tamam iyle kırılmış ve kıyamete kadar günah omuzlarınızda kalmış olacaktır. Bu kadarı kâfi olup mülâkata ve icabına müsaraat buyurunuz. b.

Sultan Hanı

Muharebesi

Bu suretle nihayete eren mektup, M oğol tâbiyeti devresinde, karşılıklı olarak., bazen ikbal ve idbardaj bazen müşterek veya müstakil bir şekilde saltanatta bulunan iki kardeş Selçuk Sultanı arasında cereyan eden münasebetime mücadelelerin bir safhasına taallûku dolayısiyle, mühim bir tarihî vesikadır. Ağabeyisine karşı mücadelede daima Moğollara dayanmış veya onlara istinat eden grupu temsil etmiş bulunan ve bu sayede de bir kaç defa saltanatı kazanan Kılıçarslan M ogolllarm Kev’kâvus’u mağlup ve firara mecbur etmesinden sonra hapisten çıkınca yine ağabeyisiyle birlikte Baycu’ya gitmeyi teklif etmektedir. Kılıçarslan’ın bu teklifinde Selçuk devletinin hakikaten yüksek menfaatleri veya kardeşlik duygularında^ yahut da siyası m ecburiyetlerden hangisinin âmil olduğunu m eydana koyabilmek için mektupta bahsedilen tarihî hâdiselerin bir izahı iktiza eder. Bu sebepten mektubun yazdığı Sultan Hanı muharebesi ve onu takip eden günler üzerinde durmamız gerekmektedir. M ektup ve onun bahsettiği hâdiseler M oğol kumandanı Bavcu N oyan’m ikinci defa A nadolu’yla gelişinden sonraya aiddir. Baycu kumand‫؛‬ismdaki !Moğol ordusu Selçukluları Kösedağ*da mağlup edince (1243) Anadolu bu kum andana tâbi ve baraçgüzâr bir memleket olmuştu 2. Karargâhım Erraıı ve M ugan ovalarında kuran Baycu muahede-nâm enin vazettiği yıllık haracı Selçuklulardan alıyordu. Fakat zam anla Baycu - Bak. Osm an Tınan., ‫ م'ا ل‬Keyhiısrcv} İslâ m ‫ أ آ ك آا ال‬1‫ال^مه‬£‫ و ت‬c ü z ‫ ال أ‬11‫ د‬s. 624.


G6

SULTAN HANI MUHA.REBESİ

taleplerini arOrarak Selçuk devletini sulh muahedesi fevkinde bir haraçla tazyik ediyordu. Bu durum karşısında Selçuklular Batu Han’a Sâhib Fahreddin A li’yi gönderip onun aşırı taleplerini meneden yarlığ elde edildi. Bu sebeple Baycu?nun hiddeti arttı ve yine de elçiler g id e r e r e k vergi isteklerini tekrarlamaktan geri kalmadı ‫و‬. Bununla beraber B aycu^ u n bu ikinci seferinin asıl sebebi bu değildir. Filhakika Mengü Kaan kardeşi H ulâgü’yü Garp ülkelerine ilhan tâyin edince, M ugan ovalarında kalacağı için., Baycu kendisine tahsis ve tarafından zaptedilen Anadolu’ya ailesi, ordusu ve hayvanlariyle göçmek mecburiyetinde kaldı. Fakat Selçuk devleti ve hanedanına karşı yeni fena bir maksadı olmayıp Anadolu’da kışlak ve yaylak arıyordu، Nitekim Erzurum’a gelince bu maksadını bir mektup yazarak, 1256 (654) Ağustosunda, Sultan Îzzeddin Keykâvus’a bildirdi. Filhakika bu durum üzerine Keykâvus’un huzurunda toplanan mecliste Moğol kumandanının hakikî maksadının ne olduğunu öğrenmek maksadiyle Pervâne Nizam eddin Hurşîd Baycu’ya gönderildi; diğer taraftan da Ağaçeriiere karşı gönderilen kuvvetler ile İçel ve Toros havalisinde yaşıyan Türkmenlerden celbedilen askerler K on ya ğa toplandı. Baycu ile görüşüp dönen Nizameddin Hurşıd, Kılıçarslan’ın mektubundaki ifadesine uygun olaı-ak> Baycu’nun sultana karşı fena bir maksadı olmadığmı ve binaenaleyh muharebeden vaz geçilmesini tavsiye etti. İbn Bıbî’ye göre ordusunun kuvvetine güvenen sultan etrafındaki tercübesiz ve liyakatsiz insanların, Ak‫؟‬ara\'fye göre ise vezir Kadı İzzeddinTn tahrikleriyle muharebeye karar verdi ٠. Fakat Bar Hebraeus’un da ifade ettiği gibi, bu muharebe karanna cesaret veren asıl sebep daha büyük bir M oğol kumandanı olan Hulâgü’nün gelmesi üzerine Bayc.u‫؛‬nun yerinden atıldığına ve nüfuzunun kırıldığına dair bir kanaat idi ‫ مة‬Bövlece kolaylıkla Moğol tahakkümüne de son \’erileceği ümidi me\-cut ‫مث^ن‬ İşle bu hava dolayısiyle Sultan K onya‫؛‬da kalmak ve vezir Kadı Îzzeddin de sefere iştirak etmek üzere, Başkumandan (M elik iil-umerâ , Beglcr-beg) Şemseddin Yav-taş ve E m îr-i âitt'ır Fahreddin Arslaıı-doğnmş idaresinde hazırlanan Selçuk 3 İbn Bibîj Tarih Kurunıu nşr. ٤. 6 ‫ل‬6 ،6 ‫ل‬8 ‫ث‬Aksara}•-‫؛‬, s. 3.‫و و ء ة‬ ٠ îbn ‫ رندال ثأ‬s . ‫ و و آ ة‬6 ‫ ة‬o: Aksaray .‫ ؛‬, $٠ 4 ‫أ‬ ‫ ء‬Chronogajthyy ‫ متمللآاث‬lcrc. ٦١٢٠ Budge, 4 2 4:


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

7‫ء‬

ordusu yola çıkarıldı. Sultan H a n ı6 civarına varıldığı zaman bundan haberdar olan M oğol askerleri dc Aksaray’a geldi. Mekiupta iki ordu henüz karşılaşmadan geceley'in M oğollara baskın yapılıp atlarının çalındığı ve bu sebeple harabmin başladığı kaydediliyor. Filhakika‫ ؛‬bunu teyid suretiyle, İbn B ıbî’nin, Türkmen-Şahna, maiyetindeki Türkmenlerle birlikte, istikşaf yapmak için ileri gönderildiğine ve Hoca N oyan’ın kumandasmdaki kuvvetlere (Hezdre) mensup bir kıta ile karşılaşarak bütün m aiyetiyle birlikte imha edildiğine dair ifadesi bununla âlâkalı olsa grek 7. Ertesi gün iki ordu Kervansaray civarında karşılaştı. M ektuba göre M oğol askerlerinin henüz cüzi bir kısmı gelmiş ve muharebe onlarla vuku bulmuştur، 3‫ ث‬Ram azan 654 (15 I. Teşrin 6‫ )ؤهل‬da cereyan eden bu savaşta Selçuk ordusu kolaylıkla bozguna u ğrad ıs. ^"ezir Kadı Îzzeddin ve E bu’lFerec’e göre de Beylerbeyi Yav-taş başta olmak üzere^ Emir ve asker., pek ‫ آ ه ؟‬kimse bu m uharebede kılıçtan gerçerek şehit o ld u 9. M ağlubiyetin mühim, sebebi Sultanın bu sefere aleyhtar bulun 3 n bü>’ük devlet adamlarını im ha edeceğine dair bir sözün şayi olması, bunların âdeta m ağlubiyeti kurtuluş çaresi telâkki edip ona göre davranmaları oldu. Diğer taraftan Sultanili ahlâkî zaafları dola}^si^le ümeranın nefretini kazandırdığına dair Baybars Mansûrî tarafından zikredilen ve mağlubiyetin sebebi gösterilen bir hâdise çok dikkate şayandır. Filhakika ona göre Arslan-doğmuş ordu ile K onya’dan hareket ettikten sonra Sultan, sarhoş halinde, onun evine girerek karsına saldırdı; bunu Arslan-dcğmuş’a haber verdikleri zaman çok k ızd ı: “ Ben Sulia?iîtı hizmetinde onun, ve îslâmiyeiin düşmanına karşı bulunurken ٠ bana bu muamcleyiyapmakta ve kanma hücum etmektedir٠” dedi ve BaycuJya haber göndererek artık onun aleyhinde değil lehinde hareket ٠ O sm an Tura!}, Selçuk Kervansarayları, Belleten

s. 477

7 ‫ آا ط أ‬Bîbî, s. 6 2 ]. s Bu m uharebenin tarihi hakkında kaynaklar birleşmekte, hattâ İbn Bibi ile A nonim Selçttk-nâmc (s. 53) bir gün farkla ( 4 ‫ و‬Ram azan Pazar) gününü de bildirmektedir. Yalnız Aksarayî ye Baybars yanlış olarak 6 6 ‫ ث‬yılını kaydediyor. ١٠

bu

göre le‫؛‬،bît ediyoruz.

esnaeln ölm ediğini ib n Bibî. Aksarayî ve Baybars’a


K ONYANIN K U R TU LU ŞU

68

cdcceğini bildirdi. Nitekim Moğol askeri ile karşılaşınca Sultanın sancağını örtüp askeriyle birlikte hezimet yolunu tu ttu 10. c.

K o n y a ’nın

Kurtuluşu

Sultan îzzeddm bu mağlubiyet haberini alınca perişan bir vaziyette karısı, mektupta ismi geçen, şarap-sâlân Hüsam eddin Aktaş’ı ve Hıristiyan dayılarını alarak Antalya ve Alâiye taraflarına g ittin . Bu vaziyette hükümetsiz kalan KonyaJnın muhafazası, sokak takımının şehirde çıkardığı gürültüleri teskin ve M oğol askerine erzak ve hediyeleri temin için muharebeden kaçan Ustâd-ud-dârNizamcddin Ali bin il-alm ış payitahta gelip hazırlıklara girişti 12. “ Selçuk ordusu m ağlup olup Sultan da payitahtı terkedince K onya halkı M oğol korkusiyle şehrin kapılarını kapadîlar. Cuma günü idi; hatip kendisine ve karısına ait kıymetli eşyayı alarak camiye gitti; mimbere çıktı ve halkı heyecana getiren ve fedakârlığa dâvet eden şu hitabedebulundu: clEy Müslüman cemaati Bu düşmanın felâketine uğradık ; malınızı karayarak bununla caninizi) dile ve çocuklarınızı satın alınız ٠ dedi، Sonra da kendisi ve halk ağladı ve herkes elinde bulunanı esirgemedi. Bu suretle topladığı şeylerle birlikte, şehire girmemiş, uzak bir yerde bulunanj Baycu’nun otağına gitti. Baycu ava çıktığı için bunları zevcesi hatuna takdim eni. Hatun hediyeleri kabul ederek ona yemek ve içki vermek istedi: fakat h a t‫؟‬p içm eyince sebebini sordu, da bunun kendisine haram olduğunu

o

*٥ İb n ‫ي اتأل ء‬s. 62 1-623..A^arayı s.41 ٠ 42 ‫' إ‬Ebü'\-'F<îrcc)Chronografih)> p.424; ‫آق ف<ءق‬$ ‫كمح غ ن ع و‬/ ‫مح‬/-/‫ي‬/‫ وء إل‬British museum> 1524; Ol'. ‫آ ء ؛‬ a; bundan naklen Ayn^ îk d ul-Cumârif V eliyeddin Efendi ‫( !وو ق‬X IX ), s. 383-384; A nonim Selçuk-nâme 5 3 .‫ د‬٤. 11 M ektup Sultanın hazînede ne varsa alıp'götürdüğünü yazar. H albuki İb n Bibi her şeyi K onyaM a bıraktığını, bir gün ihtiyaç sıkıntısı içinde tefekküre daldığı zam an A ntalya sarayı dıvarında murabba ‫؟‬eklinde bir çizginin m evcudiyetini gördüğünü; dedesi K eykubâd’ın oğulları ve torunlarını dü$ünerek oraya bir hazine koyduğunu tahmin ettiğim‘ sö y le ş Filhakika buna göre böyle çıktı; orada K eykubâd namına basılmış m ilyonlarca gümüş par2j 0 ‫ل‬. 0 ‫ ه‬0 ‫ ه م‬dinar altın ve sair m ücevherat bularak bunlan m aiyetine tevzi ederek Lâdik yoluyla İznik im paratoru’na gitmek üzere yola çıktı (ib n Bibî, ‫ ة‬. ‫ ق ة‬6 ‫ر‬. ^'’inccnt de Beauvais Sultanın hâzinesinin Alâiye (Candelor’da bulunduğanu (T. V، Kkitap X X X I , Bahis 142). 1‫ ث‬İbn m bî> s. 623،


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMİ VESİKALAR

69

söyledi. H atun bunu kimin haram kıldığını sorunca A llah’ın Kuran’da haram ettiğini bildirdi, o halde neden bize etmediğini söyleyince hatip siz kâfir ve biz M üslümanız da ondan; ٠ halde Allahın indinde siz mi daha hayjrlısınız biz mi; dedi. H atip şüphesiz biz, cevabını verdi. Hatun, öyle ise neden Tanrı size karşı bize yardım ediyor? H atip: “özerin izd e mücevherli nefis bir elbise vardır; bunu yakınma mı, yoksa sana uzak birisine mi hediye edersin ? yakınına cevabını verdi. Eğer onu ka\'beder veya }^pratırsa ne yaparsın diye sordu, o da bundan vaz geçerim dedi. Bunun üzerine hatip: î ‫؟‬te İslâmiyet de bu cevher gibidir. Allah bizi onunla ‫؟‬e k le n d ir d i; fakat biz ona riayet etmediğimiz için bize k!zdı ve bizi sizin kılıçlarınızla vurdu, dedi. Bunun üzerine Hatun ağladı. ve: — Bundan sonra ben senin kızııı olayım, sen de benim babam ol. Hatip, : — İslâm olmadıkça buna imkân yoktum dedi. Bunun üzerine Hatun m üslüman olup onu yanında oturttu. Bu esnada Ba}*cu avdan gelince hatîp onu karşılamak için kalkmak istedi. Hatun sen artık onu kayın pederi olduğun için onun sana gelmesi ve hizm et etmesi icabeder dedi. Baycu otağa girince H atun ona bu benim babam oldu, dedi. Baycu onun aşağısında oturdu ve hül'mette bulundu ve karısına, ben Konya’yı alırsam sana vereceğimi A llah’a ahdetmiştim, dedi. Hatun da, ben onu bu babam a hediye .ettim söyledi. Bunun üzerine şehrin kapılarının açılmasını emretti; ahalisine em niyet verdi ve Tatarlardan korunması için lıer kapısına bir şahna tâyin etti ve ihtiyaç zam anında ancak elli kişi halinde şehre girip kimseye dokunmadan çım a la rın ı emretti, ki bu A llah’ın gizli bir lûtfu idi” ıs. Anonim Selçuk-nâme, îb n B îb ı’ye uygun olarak, K onya’nm kurtuluşunu Nizâm yani N izam eddin Ali bin îl-alm ış’m dört katır yükü ağırlığında altın ve mücevherat götürerek şehri satın alm asına atfeder. Yine birbirini az çok tutan bu iki kaynağa göre Baycu şehrin iç ve dış surlarının şerefelerini (burçlarını) yıkmayı e m ıe t t i.F ^ ^ u lt a n la r ın türbesi (Fiünbed-hâne'i saiâtin) ni ihtiva eden iç surlara dokunulmaması rica vc niyaz edildikten ly Baybars, 28a -‫؛؛‬8b; Aynî (ondan nakien) s . 3 ‫يأأ‬- ‫قأ؛ و‬.


İKİ SUBTAN ARASINDA TEASLAR

70

sonra yalm z dış surların burçları tahrip edildi ‫ مبمل‬M evlevi kaynakları daJ diğer kaynaklan az çok teyid ederek, K onya’nm Baycu tarafından muhasara edildiğini, şehirden dışarıya çıkan M evlân a^m kerameti sayesinde muhasarayı terkeden M oğol1‫ وةآة‬ahaliden pek çok miktarda kıymetli hediyeler ‫ س م آ ا ة ج‬1‫م‬ düğünü ka^'dedeıler ‫م ةآ‬ d.

İk i

Sultan

Arasında

Temaslar

Bu suıetJe K onya’yı zapt ve muhasaradan vaz geçen M oğollar yaz gibi mülayim geçen bu ‫ ل ةا ا‬Aksaray civarında, Kılıçarslan Kervansarayı yanında geçirdiler. M oğol askerlerinin şehirde huzursuzluk yapmaması için şahna!ar nâsbedildi; 1‫ آ ك‬, hiçbir endişe geçirm edenBaycu’nun icra ettiği adâlet sayesinde, ziraat ve ticaretle meşgul oldu. 16 M uharebeden kaçan Aralandoğmuş, Nizam eddin Pervâne ve sair emirler Borgulu’ya gidip orada mahbus bulunan Kılıçarslan’ı 17 kurtardı ve Kon)'*a’ya görütdüler ‫ءت‬, Kılıçarslan K o n y ağ a gelir gelmez hem en tahta gıkmış ve kendi hükümetini kurmuş ise ‫ وث)ه‬Baycu N oyan’m iki Selçuk Sultam arasındaki mücadele)''i durdurmak veya sadece, bu fırsattan faydalanarak Keykâvus’u da celbederek cezalandırmak maksadiyle iki kardeşin birden gelmesini arzu ettiği, Kılıçarslan’ın ‫؟‬imdi yalnız başına Sultan olmasını istemediği gözüküyor. Nitekim' böyle bir durum dolayısiyle olmalıdır ki Kılıçarslan ve maiyeti derhal Baycu ile buluşmak teşebbüsüne girişmek istedikleri halde bir m üddet için bundan vaz geçildi 19. Filhakika K e ^ â v u s’la birlikte Moğol kum andanına gitmek lüzumu üzerinedir ki Kılıçarslan onu mektup ve elçilerle da\ret etmiştir. Bu sebeple, diğer kaynaklarda bahis mevzuu olım yan ‫ لت‬İbn Bîbî, s. 6 6 ‫ ; ة‬Anonim Scî§ıtk-nâmc> s. 53, 54، K onya surlarının ilk tahribe uğraması bu suretle olmuş ve sonra asırlar zarfında türJü hâdise ve m ünasebetle devam eden bu tahrip bugün izlerinin dahi belirsiz bir hale gelmesine sebep olmuştur. 1‫ ت‬M enâkıb al-ârifîn, Tül'k. tere. Tahsin Yazıcı. I, $٠ ‫ و‬0‫ و و‬IL s. 167. ‫ ءل‬Aksarayî, s. 4.2-43. ‫ ?ت‬Osman Turan, Kçykâvus 11, İsL AnsikL V I I, $٠ 643. n İbn Bibî, 6 6 2 4 ‫ ;و وق‬Aksarayî. s. 4 2 ‫ث‬Anonim , s. 54.

‫ند‬:‫ اغت إؤ‬.‫ ؟ ^ زم ان ازان ؤ‬١‫ر * رن <ثنم_ل شد*د م در‬£‫ إأل“ إمب ا م؛ اب ء اديات إ‬1‫ء؛‬ (İbn Bibi, s. 6 4 ‫•) ه‬


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

bu münasebetler ve bu günlerin durumu bizim mektupla aydmlanmaktadır. Kılıçarslan, vesikada, K onya’ya gelince orasını hâzineden hâli bulduğunu, biraz sonra da validelerinin vâsıl olup durumun müzakere edildiğini beyan ederken ağabeyisin‫؟‬ mensup elçi Hüsameddin Aktaş‫؛‬ın buna şahit olduğunu, bu elçiye cevap olarak da tercüman Şemseddin M uhammed bin Sâlih’i gönderdiğini ve fakat henüz bir haber gelmediğini sö y leş ki bu bizim mektuptan önce vâki muhaberatı meydana koyar. Diğer taraftan Keykâvus’un bu duruma rağmen yine de mücadele azm inde olduğunu K^ıçarslan’ın burada, mektubua cevap yerine, düşmana karşı asker toplamak maksadiyle? etrafa ferm anlar gönderdiğine dair ifadesi göstermektedir. Kılıçarslan bu son mektubunu, Selçuk hanedanı hizmetinde bulunan tercüman Resûl bin Haşan ile gönderirken ağabeyisini M oğollara ve dolayısiyle kendine karşı mücadeleden sakmmıya davet etmekte ve Aksaray civarında bulunan Baycu N oyan‫؛‬a, ‫ و‬Zilkade 654 te ( 2 8 II, Teşrin, 1256) lıareket etmek kararında olup KeykâvusJun da kendisine iltihak etmesini, Moğol kumandanının gösterdiği teveccühten faydalanıp memleketi kurtarmaları gerektiğini, aksi takdirde, henüz intikam kılıcını kınına koy'mıyan M oğolların mamûr kalrrnş bulunan Antalya ve Alâiye taraflarım da tahrip ve halkım esir edeceklerini hatırlatarak onun hareketini istemektedir. Bu mektuplaşma ve elçi göndermeler müspet bir netice Yermeyince Rükneddin Kılıçarslan maiyetindeki devlet adamları ile gidip Baycu N oyanJa m ülâki oldu. Bununla beraber Baycu Keykâvus’u celbetmek m a k ad iy le onu bir müddet daha bekletti. Filhakika M oğol kumandam, .torunu Yısutay’ı bin süvari ile A ntalya’ya gönderdi، Fakat Keykâvus oradan ay'1'ilmış, îz n ik tm paratoruna varmak m a k sad iy^ Lâdik’e (Denizli) gitmiş ti. Bunu haber alan Yısutay onu takiben hareket ederek kendisine Baycu No)-an’ın davetine icabeti bildirdi, Keykâvus M oğol kumandanm ı atlatarak Bizans hudutlarına girdi. Buunun üzerine Baycu Rükneddin Kıhçarslan‫؛‬a' hürmet göstererek onun saltanatını tanımak mecburiyetinde kaldı. Bu suretle devlet işleri nizam a girdi; Ivîoğoiîann ihtiyaçlarını karşılamak için ver­


İK İ SULTANIN TEMASLARI

giler toplandı Sü. Anonim Selçukname Kılıçarslan’ın cülûsunu 16 Safer 655 (14 M art 1257) Pazartesi günü olarak kaydeder, ki bu Keykâvus’u elde etmek için bir hayli uğraşıldığını meydana koyar 21. Bağdat seferine hazırlanan Hulâgü Baycu’yu, maiyetindeki ‫ أ‬1‫ و ةل آع‬bu sefere iştirak için talep edince o kendisine mensup Moğol askerlerimle bu yılın bahannda Anadolu’dan hareket etti. Bunu Öğrenen Jzzeddin Keykâvus İznik im paratorundan aldığı bir miktar yardım kuvvetiyle gelip konya tahtını işgal etti 2‫ \؛‬Ebu’l Ferec’e göre îzzeddin Keykâvus, henüz hareket etmeden ‫ دث)ءل ت ة‬H u lâgü ’ya mektup yazarak, Baycu’nun kendisini tahtından attığına dair bir şikâyette bulunmuş ve neticede o da Selçuk ülkesini iki Sultan arasında taksim etmiştir ٩ ib n Bîbî Keykâvus’un K onyaJya gelişini Ramazanın başında (655 yılı) kaybettiği halde, Anonim bu hâdiseyi 4. Rebiyülâhir 655 (2 Mayjs 1257) Pazartesi tarihinde göstermekle evvelki kaynağa nazaran takriben dört buçuk ay bir fark verir ‫ ة‬4‫ م‬Baycu’nun ayrılışından sonra Keykâvus’un istical göstermesi tabii olduğuna göre Anonim ’in verdiği tarihi daha isabetli buluruz. Bundan sonra iki sultan arasında vuku bulan münasebet ve mücadeleler bizi burada alâkadar etmez ‫م ةة‬ ‫م م ط‬

Kılıçarslan’ın mektubunda Bavcu hakkında babamız (peder-i mâ) hitabını kullanması garip gözükmektedir. Selçuk devletinin felâketine sebep olan ve daha sonra da ağır vergilerle memleketi ezen bu M oğol kum andanına baba denmesi kendisinin siyasî hayatına yardım ı dolay'isiyle mümkün gözükebilir: fakat bu ٤٠ İbn Bîbî, s. 625; 626; Aksarayî, s. 43.46. ‫ تث‬Anonim in diğer verdiği ta rih le r d o la y ısiy le 654 sene kaydı bir zuhuldür. Sultan H anı muharebesi 3‫ ت‬Ram azan 15) 4‫ ق و‬Teşrin II ‫ ة ل‬5 ‫ >) ة‬Baycu’ya hareket 8 Zilkade 628) 4‫ ق‬T e‫؛‬rm II, ‫ ا‬2‫ ) ةئ‬ve K ıhçarslan’m Sultan olarak tanınması 16 Safer ( 4 ‫ أ‬M art 7‫ل‬2 ‫ )ق‬olduğuna göre Selçuk tahtı hukukaıı beş ay kadar bos kalmış demektir. ‫ تق‬İbn Bîbî, s. 626, 627; Aksarayî s. 4.4 9 ‫ة‬ ‫ هق‬Chronography ٤. 4 ‫مقت‬ 2‫ ي‬A nonim Sclçuk-nâme, $. 54‫م‬ ‫ تة‬Bakınız. Keykâvus II, 644, 704 (isi. Ansikl. V I I,) Böylece K eykâvus yedi ay (ibn B ibî’ye göre» bir ay) sonra tekrar tahtına sahip olmuştur, (îbn Bıbî, s . ‫ ة‬2 ‫ مح‬.


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

7‫و‬

hitap ona mahsus değildir. Filhakika Baycu’nun Keykâvus’u talebi dolay-ısıyle giden elçi ona da pederi tarafından davet edildiğini (Sültan-râpeder-eş mî hwând) söylediği gibi bu Sultanın da ona ‫ ل ع 'أ ة‬şekilde hitapta bulunduğu kaydedilm iştir20. M ektupta elçi olarak ismi geçen emirler de malûmumuzdur. Gerçekten Keykâvus K onya’dan A ntalya’ya giderken yanında bulunan Emirler arasında Şarap-sâlâr Hüsameddin Aktaş bulunuyordu27. Bundan başka babası ve kendisi Selçuk hanedarunın kullarından olarak tavsif edilen, Gıyaseddin Keyhusrev V'C dedesi Keykubâd‫؛‬ın itimadını kazanan ve tercümanların örneği diye ikinci elçiyi teşkil eden Zahîrüddin Resul bin Haşan da ib n B îbî’de kaydedilmekte ve Keykâvus’un Konya’ya gelişinden sonra Kılıçarslan’a gönderilip ona Kayseri’de mülâki olduğu bildirilmektedir ‫ موة‬Mektupta Keykâvus’un elçisi Aktaş’a mukabil Kılıçarslan tarafından gönderilen elçi Şemseddin M uham m ed’e gelince bunun da, mevkilere göre lakapların değişmesi dolayısiyle, eserde X X V inci vesika ile tercümanlık mansıbma tâyin edilen Kemaleddin İnanç bilge tercüman beg Muhammed olması mümkündü^ ki bu takdirde fermanın tarihi de takribi olarak m eydana çıkıyor 29. Orada baba adı bundan farklı başka bir tercüman Şemseddin Muhammed adlı tercümandan de bahsetmiştik. Rükneddin Kılıçarslan M oğolların merkezi Kara-korum seferinden bahsederken Orta-Asya’da Kumar-sini ve Sorgut adlı bir takım yerlerin de adını zikretmektedir. Onun seyahat yolunun nereden geçtiğine dair haberim iz olmadığı gibi bu tül'kçe ad taşıyan yerleri de tesbit edemedik. Mektup Moğol tesirinin pek yeni olmasına rağmen aslında Türkçe-M oğolca olan tuzgu‫و‬ nökeı\ aka ve iniy î l î gibi bundan sonra çok kullanılan birtakım yeni kelimeleri de ihtiva etmektedir. Mektubun tarihi ay v e.g ü n olarak kaydedilmiş, fakat yıl verilmemiştir. Mantıken 8 zilkadenin Sah gününe tesadüf edeır yılı bulmak icabederdi. Bu 651 veya 659 senelerinde vâkıdir. ‫هق‬

‫س ثد‬

‫ازج ا إ ا‬

‫ ل زءي ن ء ن د د و م د ؤ‬- ‫ت د‬

‫ر‬

،‫ق مي ر ؛ ز *د ى‬

‫ر ا أ ء ح ةو‬

‫ ل‬6‫م ( ز ث‬

( i b n ‫ د ظ ث ظ‬S.

‫ أء‬İbn Bîbı. s. 6 ‫ و‬3 ‫م‬ ‫ *ء‬İbn ‫ة دثط رة‬. 37‫ لؤ‬6 ‫ق‬7‫ ل‬K eykubâd Celâleddin Harczm>sâh‫؛‬jn ‫ء‬1‫ر؛آل ن ىلنع‬ tantanalı bir şekilde kabul ederken K em aleddin Kâm yâr ile Zahıreddin Terüm ân da ha2jr ‫ءن‬1‫ ل‬vc kabul resmini ifa ediyorlardı ki mektubun onun hakk:r،da verdiği ‫ةآءت‬1‫أث إ إ و ص؛!ا‬.‫ آتت‬Bibî de teyit etmektedir. \ ’ukarıda izahlar kısmına bak. ‫ء‬, ‫ةا‬- ‫ ت‬0 ‫م‬


74

K EM ALEDDİN KÂM YÂR’A Al D M ENŞÛR

Fakat، tarihî izahım ızın gösterdiği üzere‫ و‬hâdisenin 654 de cereyan ettiği hiçbir şüpheye mahal bırakmamaktadır. Binaenaleyh 8 Zilkadenin Salıya değil Pazartesine raslaması bir engel sayılmamıştır. Filhakika riyazî hesapla hilâlin gözükmesi arasında çok defa bir gün fark meydana Ç } k t ı g ı malûmdur. Nitekim A nonim Selçuknâmenin güniyle verdiği 16 Safer 6 5 ‫ؤ‬ ve 4‫ ت‬Rebiyülâhir Pazartesi günleri de riyazi hesaplara göre tertip edilen cetvele nazaran bir gün fark ^ derm ektedir.

L X III K E M A L E D D İN KÂMİY’A R ’A A ÎT M E N ŞÜ R a.

Menşurun

Muhtevası

Sultanın ismi kaydedilmemekle beraber Alâaddin Kevkubâd tarafından verildiği bir çok kayıt ve delillerle meydana konacak olan menşûr A lla h a hamd cümleleriyle başlar. Cenab-1 Allah cihangirlik dizginlerini benim kudret elime koydu‫ ؛‬saltanat vc bahtiyarlığı bana lâyık gördü; benim azim ve hareketlerimi futuhat anahtarı yaptı; zafer alâmetlerini benim sancaklarıma indirdi vc öyle bir kemal mertebesine eriştirdi ki yer yüzü hükümdarlan istiyerek veya istemiyerek itaat kemerlerini bağlayıp ağızlarını benim m edhim e öyle açtılar ve benim yüce eşiğime hizmet ve kulluktan o kadar memnun oldular, ki bunun şükrü nihayetsizdir- Bana A llah’ın İhsan ettiği bu nimetlerden bazısını saymakla maksat âzamet ve gurûr izhar etmek değil, ona şükretmektir. Adaletin temini, İslâm diyarının korunması, halkın refahı ve işlerinin görülmesi،, umuma ait hayır faaliyetlerinin inkişafı ancak akıllı, âdil, zeki vc ahlâklı bendegânm yardımıyie mümkündür. İslâm askerlerinin kumandanı, kalem ve kılıç sahibi, Şam ve Ermen illerinin pchliv'ânı İnanç bilge tuğrul-tekin uluğ silbaşî beğ Kem aleddin Kâm ivâr bin ishak devlet ve saltanatın yardımcısı ve muhariplerin arkası olduğu, her gittiği yerde vc her işte muvaffakiyet gösterdiği ve doğumundan bugüne kadar bu mübarek H anedanın nimetlerini tattığı için bütün emîrlik şartlannı haiz olm uştur Bu düşünec ile memleket vc saltanatın


T. SELÇUKLULARINA AÎD RESMÎ VESİKALAR

en yüksek mertebesi olan Kayseri Sübaşılığıni (Scr-leşkerî) ona lâyık gördüm. Bu büyük m evkide m azide gösterdiği dirayet, himm et ve azm i yerine getirsin. V ilâyetin mamur olması ve ahalinin bakım ında, emrinde V'C ihtim am ında olup muharebe m eydanında aslandan çekinm iyen kahraman askerleri silâhlandırıp •teçhiz ederek terbiyelerinde muharrik olsun ve sultanın (zat-ı mübarek) emrine hazır bulundursun‫ ؛‬Zira muharebe ve korku vaktinde zafer kazanmak ve düşmandan intikam almak kahramanlarla mümkündür. Istîfd dıvânm&a. onun tahsisatmı tâyin ve tafsil eden iratla vilâyet emirliği ve kumandanlık (ser-leşkerî) levazımını tanzim etsin: meblâğ 180 ile aynî iradı gösterildi. Kayseri’nin bütün emirleri, askerleri, kumandan ve ileri gelenleri, Müslüman askerlerinin başı, kalem ve kılıç, ilim ve hikmet sahibi İnanç bilge uluğ ^ ^ ; ٤ hasbeg Kemaleddin Kâmiyâr^ kendi emîr, hâkim ve kumandanı bilmeleri, ona itaatî devletim ize kulluk saymaları, onun tasvibinden ayrılmamaları, ordu kumandanlığına (serleşkerî) teallûk eden işlerde ona müracaat etmeleri ve her hususta yüce tevfikim îze itimat etmeleri icabeder. Menşûrun aslı 632 yılı başında yazıklı; Antalya’da hitama erdi. b.

Kayseri

Sübasılığı

Alâeddin Keykubâd tarafından verilen bu menşûrun başında sultanın gurur ve iftiharını m eydana koyan tâbiı* ve ifadeler, onun pfck çok zaferler kazandığını, Selçuk Türkiye’sinin en yüksek ve mesut bir devir idrak ettiği bir zamanın duygularını aksettirmektedir ٩ D evletin en yüksek mevzilerinden biri olarak kaydedilen Kayseri vilâyet ve sübaşıhğı (serleşkerî) Kemaleddin Kâm iyâr’a verilirken onun vazifeleri de kısaca anlatılmaktadır. Filhakika burada \*ilâyetin m am ûriyetine ve ahalinin refahına çalışması kaydı onun m ülkî (civil) vazifesini, yani valiliğini; emrinde bulunan askerleri iyi terbiye ve teçhiz ederek Sultanın emrine amade bulundurmasına dair ibare de askerî vecîbelerini göstermektedir. ٠٠ h y \\: ١١١‫ ؟‬vc ifadeler ٢١٠٦ izhar edilmiştir.

C،cl?deddin Hâ rcznısâ lı' a verdiği son cev a p ta


KÂMYÂR'IN HAYATİ

Burada K em aleddin Kâmiyar gibi büyük bir devlet adamı Kayseri gibi büyük bir vilâyetin sübaşılığına tâyin edilirken bütün bu bölge ve askerlerin, eski Selçuk iktalannda olduğu ‫ وتد[أج‬geniş bir salâhiyetin sahibi değil, sadece, onların başında maaşlı bir vâli, bir kumandan olarak vazifelendirilmiş gösterilmesi dikkate şayandır. Gerçekten büyük Selçuklularda, ve. kuruluş devrinde, Türkiye Selçuklularında böyle bil' tâyin bir vilâyetin askeri, İdarî, m ali bütün işleri emir ve kumandanlara İhta olarak terkedilmekte ‫ وصء ات‬m uhtelif yazılarımızda ısrarla üzerinde durduğumuz üzere ‫و‬1‫ و‬II. Kılıçarslan‫؛‬dan sonra, feodal parçalanmalara nihayet vermek gayesiyle, A nadolu’da askerî iktalar küçültülmüş ve büyük em îr ve kumandanlar bir vilâyetin başına sübap olarak gönderilirken oranın askerlerinin kumandanı olmakla beraber onun salâhiyetleri tamam iyle tahdit edilmiş ve bütün vilâyetin vergileri ve m aiyetindeki askerlere ait malî gelir ve iktalar üzerinde tasarruf hakkı t a n ı n m a m ı ş ‫؛‬ sadece kendisine tahsis edilen maaşla iktifası temin edilmiştir. Menşurda K âm ivâr’a tahsis edilen aynı maaşm miktarı ne olursa olsun nakit olarak gösterilen 0‫( ة ا‬dirhem) aylık da olsa pek az gözükmektedir. Zira bu devir m etinlerinde gösterilen rakamlar (bazen tcadet” ilâvesiyle) umumiyetle dirhem mânasına geldiği gibi maaşların aylık değil yıllık olarak tâyini de usulden idi. N itekim daha evvel Keykubâd K em aleddin Kâm iy a ra Z a ra rı ikia olarak vermişti ki o zaman buraya ait devlet geliri 100.000 dirhem (ûded) para ve 60 nefer de ikta mensubu vardı ٩ Bu veya başka bir iktâı gelir olarak m uhafaza etse dahi bu 180 rakamının neye delâlet ettiği hakkında şimdilik sarih bil' şey söylemek mümkün değildir. c.

K â m y â r ’ın

‫؛‬la yatı

Kemalcddhı Kâm iyar Alâaddin Keykubâd devrinin büyük devlet adamlarından biri olup bu devrin idrâkinde onun da ‫ل آاآا‬him bir hissesi vardı. Menşurda “ doğumundan bugüne kadar sal31 Yukarda izahlar kısmı, s. 8 vc ııola bakınız. ‫ تة‬İbn Bîbî‫ ؛‬s. ‫ وأ ق‬. Selçuk devrinde para ve iştira gücü hakkında "OritiÇfijî Türkiye İktisadî tariki"' adiyle ncşredeccğim iz eserde m alum at vardjr. n‫ ؛؛‬S'iret Celâleddin Mengiîbcrti) î'K'şr Houclas $. ‫ ول‬6 ‫ ث‬î rs. teıe, $٠ 3 7 ‫ت‬-


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ YESÎKALAR

tanatıımzın nimetlerini tattığına” dair ibare Kem aleddin’in aslında köle olduğu zannını vermekte ise de babasının îshak adını taşıdığı malûm olduğuna ve hattâ N esevrniıı kavdiylc de Erzincan Kadısı bulunduğuna göre böyle bir ihtimal var‫؛‬t değildir ‫و‬3‫م‬ Onun ilim ve kültür bakımından haiz olduğu mevkiin de babasının mesleğiyle alâkalı olması icabeder. Alâaddin Keykubâd Keykâvus zamanında nüfuz ve kudreti artmış emirlerle arasında başlıyan gerginlik dolayısiyle bunları imha ettiği zaman, 0 sıralarda bunlarla münasebeti gözüken ve küçük emirlerden biri olan K em aleddin Kâm iyâr’ı da nefy ve mallarım müsadere etti ٩ Kendisinden ili: defa bu münasebetle bahsedilen K em aİeddin aynı âkibete uğraysan iki arkadaşi^'le birlikte H arput’a gitti. Fakat Harput meliki Keykubâd*dan korktuğu için K em aİeddin A hlat’a vardı. Burada iki sene kaldıktan sonra Melik Eşref *in tavassutiyrle Türkiye/ye dönebildi. Alâaddin dönmesine müsaade etmekle beraber menkûbiy'eti devam etti vc sultandan korkan emirler kendisiy’le temasta bulunainıy'orlardı.

Kemaleddin menkûbivet devresinde her şey'inı sarfetmiş, m ühtaç bir durumda iken birden bire bir hâdise ile tekrai' itibar kazandı. Filhakika sultan A lâiye’de kaleden inip ovada inşa ettirdiği Şeker-hâne'yc giderken Kemaleddin’in gelmesini emretti, da atma binerek gitmiş ve kaleden dönerken atı kale burcundan düşünce eyerini sırtına alıp ikametgâhına dönmüştü. Sultan dönerken yolda bu düşmüş atın kime ait olduğunu sordu, Hassa nedimlerinden N ureddin5 gülerek, Kemaleddin K âm iyâr’ın dünyada tek bir atı kalmıştı; o da bu hale geldi, dedi. Bundan müteessir olan Alâaddin bir şey söylemeden biraz sonra K em aleddin’i çağırttı. Ona iltifatta bulunarak teşrîf-i ‫إلمحتي‬5‫ أ‬IOOO kızıl dinar altın, beş yük katırı, on at^ beş köle İhsan ettikten başka 00.000‫ ت‬dirhem iradı ve 60 neferi bulunan Zara vilâyetinin de iktâ edilmesini emretti. Bu suretle Kemaleddin’in yıldızı tekrar parladı 34. Bununla beraber onun devlet işlerinde hangi mevkide bulunduğu belli değildir. Fakat K em aleddin’c tâyin edilen bu iktâ onun bir kumandan olarak oraya gittiğine delâlet etm ediği, daima sultan Alâaddin’in yanındaj merkezde bulunmasiyle ،٦٨٠

o

a,H Bak. Osman Turan. Kcyltubâd 1‫ ال‬İbn ‫ ل ث آ‬1<‫ زث‬s. 73 ‫تت‬7 ‫ ة ول‬7 ‫ و وت‬،

I. İslâm Ansiklopedisi, c‫؛‬. Vllj s. 6‫م م‬


KÂMYÂR'irs* GÜRCİSTAN SEFERİ

]asılmakta ve bu iktâ sadecc iradını teşkil etmektedir. Nitekim ErzincanlIn ilhakını hazırlamak maksadiyle oradan gelen emirlere iklâlar verilmesi için Kem aleddin Kâmiyâr Sultanın emrini Pervdnc divânına, götürdüğü gibi Celâleddin Hârezm şâh’ın elçilerirıi kabulde de Keykubâd’ın yanında bulunmuştu 35. Sultan Alâaddin Keykubâd Celâleddin Hârezm şâh’ı Ahlat muhasarasından vaz geçirmek için Kem aleddin Kâm iyâr ile. Şemseddin A ltun-aba’yı elçi olarak göndermişti» Bunlar bunda muvaffak olamayınca Kâmiyâr;, sultanı Celâleddin’e karşı muharebeyc teşvik etti. Bunun üzerine> müşterek düşman olması hasebiyle, Eyyubılerin yardım ını temin için onu Şam ’a gönderdi. Eyyubîierin taallül göstermeleri onun şiddetli ve ikna edici SÖZ“ 1eriyle yardım kararına müncer oldu. Celâleddin Hârezmşâh’la vuku bulan \"assı-Çimen muharebesinde ‫ ( ءو‬io Ağustos *230) düşmanın sol cenah (meysere) kuvvetlerine hücum eden kıtanın kumandanlığı Kemaleddin Kâm iyâr’a tevdi edilmişti. d.

K â m y â r ’ın

Gürcistan

Seferi

Moğolların ilk defa 0 ‫ اهم ظ‬ansızı^ Sivas’a kadar bir karakolla akm ettikleri haberi gelince Sultan merkezde bulunan maiyet askerlerinden (M ufârede-i Jıalka-i hdşş ‫ ءلة‬guldındn-t dergâh ve mulâzimân-i Taiâk-ı hümâyûn) mürekkep bir kıtayı Kem aleddinMn emrine vererek gönderdi. K em aleddin bu miktar askerle Sivas'a gidince M oğol karakolunun geri döndüğünü öğrendi ve istikşaf maksadiyle yola devam ederek Erzurum ^ kadar ilerledi. Oranın kumandanı M übârizeddin Çavlı ile müzakereden sonra takipten vaz geçildi ve gönderilen casus ve kâstdldsla. M oğollarm Dcrbcnd-i Yunus?dan geçip M ugajı’a vardıkları öğrenildi 37. Kemaleddin Kâmivar orada maiyetindeki kuvvetlerden başkaj asker toplıyarak maııanık ve arrâde> neftj taş vc kement atan âlet vc makineler hazırlatarak Gürcistan seferine karar v erild i ki Gül'cü kaynakları bu seferden bahset‫ تو‬Jbn ‫ د ا ا ل ء‬s. 34.‫ و أأ‬3 ‫ة أ‬ ٠٢٠ KcykubâdJ, Istâm ‫ل ا خ‬$‫ و ن ط س إ»اأ ن‬s. 6 ‫ق‬4 ‫ر‬ ‫ » دا ل‬Bîbî, ‫<؛‬. 3 ‫ ق آ؛‬- 3 ‫ آأ‬5 ‫ د‬3‫ ج‬7‫ ء‬4 ‫ ء‬5 , ‫ و ا ه‬- 4 ‫ت‬3 ‫ أ‬K cjku bâ d Ij ٤. 655; Kescvh ‫ أ‬. 3 3 ‫*>ء‬


T. SELÇUKLULARINA. AÎT RESMÎ VESİKALAR

79

mcz. R ivayete göre bu sefer esnasında otuz kale zaptedildi; pek çok ganimet alındı ve her taraf Gürcü cesetleriyle doldu. Hâh (Gag) kalesi bir rahibin tavassutiyle aman verilmek suretiyle fethedildi. Bunun üzerine Gürcü kıraliçcsi Rosudaıij Kcmaleddin Kâm iyâria elçi gönderip sulha talip oldu. Bu anlaşma teklifinde kızının Keykubâd?ın oğlu KeyhusrcvJc tezvici de vardı» ki Gürcü kaynaklarının da tafsilatiyle bahsettiği bu evlenme Kevkubâd‫؛‬m ölümünden som a vuku buldu '٦‫؛؛‬. Bu teklifi kabûl eden K em aleddin askerlerini çekerek muhasem ata son verdi. Alınan sayısi2 ganimetleri ve ilhak olunan kaleleri sultana müj*deledi, M oğol akını münasebetiyle haber bekliyen Alâaddin Keykubâd bu fetih müjdesiyle çok sevindi vc sulh teklifine muvafakatini bildirdi ‫وو‬. Alâaddin Keykubâdj Celâleddin^n m ağlubiyetinden vc Ölümünden sonra Hârezmliler Şarkî Anadolu havalisini kargaşalık içinde bıraktığı ve el’an onların bakiyeleri oralarda asâyişi ve ticarî münasebetleri ihlâl ettikleri için oralarını fethetm ek» diğer taraftan Moğollara karşı müdafaa tedbirleri almak maksadiyle Kem aleddin Kâm ivar’ı Ahlat ve Bitlis taraflarına sefere memur etti, Kâmiyar, Melik Eşref Şam ’da bulunduğu için» A hlatJı kolaylıkla ele geçirdi ‫ أ‬sultanın adını hutbede okuttu» Oradan Bitlis‫'\ ت‬an j ve Ailcevaz ve diğer bütün şehir ve kaleleri fethetti ve keyfiyeti Sultana bildiıdi. Sultan oraların idaresi, ımar^ nüfus ve emlâkin tahririj halkın durumunu düzeltmek» kaleleri tamir ve inşa etmek maksadiyle devlet adamları vc memurlarm gönderildiğini Kem aleddin’e yazdı. Emirler kireç fırınları yakarak imar \re inşa işlerine girişti. Bu hâdise Selçuklularla Eyyubîler arasını açtığı* için bütün E )^ ub î melikleri birleşerek ٠Anadolu’ya hücum ettiği zaman Keykubâd Kem aleddin’i merkezde hazır bulunan askerle Akça-Derbend’e gönderdi; büyük kuvvetler de iltihak ettiklcıı sonra Eyyubîler m ağlup edildi. K em aleddin bu sefer de UıTa ve HarranJm fethine memul' edildi; 1‫ أ ا د‬fetihten sonra da Diyarbekir (Âm id)in muhasarasma gönderildi ٩ ‫ بما؛‬Osm an Turanj Kcyhusrcı• II, İslâm Ansiklopedisi. \ ; 11‫ و‬6 ‫ إأت‬. ™ İbn Bîbî, s. ‫ ي ت ي‬- 4 ‫آ)ت‬. 4ü İbn Bîbî. ‫؛‬i. 44 4 9 ,447 ,4 4 1 ,440 ‫ تأ‬7 ‫ و‬4 ‫ و‬7 ‫ ;و‬h'cykubâd L s. ‫ر"ة‬5 ‫ م‬fijf).


‫(>ه‬

KÂM YÂR ‫؛‬ÎN ŞAHSİYETİ

Kem alcddin Kâmiyar Keykubâd‫؛‬jn ölümünden sonra eski nüfuz •ve itibarını kaybetti. Giyaseddin Keyhusrev7in tahta çıkmasına yardım etmediği gibi buna aleyhtar ümeranın faalinetlerine de iştirak etmedi. Harezmliler Keyhusrev’in eülâsuna taraflar olmadıkları ve başları Kayırhan Zamandu kalesine hapsedildiği için hizmeti terkeden Harezmliler gittikleri yerleri yağm aya başladılar. Sultan Giyaseddin Keyhusrev bunları dâvet maksasiyle Kemaleddin^ bil' ordunun başında Malat)*a’ya gönderdi. Harezmlilerle anlaşmak mümkün olmadığı gibi bunlar Harput askerlerini de mağlup ettiler. Kemaleddin Kâm iyâr bundan büsbütün müteessir oldü ise de emirlerle yaptığı müşavereden sonra Kavseri’de bulunan sultana gelip durumu anlattı. Bir çok devlet ricali gibi، onu da im ha için, bunu fırsat bilen Sadeddin Köpek, Emirlerin ona gelip K öpeğ’e karşı bir tedbir alınmasını teklif ettiler. N ihayet bir çok büyük devlet adamları gibi o da, Gâvele kalesine kapatılarak şehit edildi 41. e. K â m y â ’lD

Şahsiyeti

Görülüyor ki Kevkubad devrinin büyük hâdiselerinde hissesi olan Kâmyâr çok faal bir devlet adamı idi. Bu su ltanı^ hastahğı ağırlaşınca Gelâleddin Karatay’a: “ Benim işim sona erdi: Kemaleddin Kâmyar'ı çağırt) ona memleket işleri hakkında vasiyetlerde bulunacağım*'1” söylemesi bu devlet adarmnııı ehem m iyetini

göstermek bakımından dikkate şa\'andıı\ İvienşûr kendisine‫د‬ askerî zaferlere koştuğu Eyyubılere karşı vukubulan muharebelerden (631/1234) sonra ve Diyarbekir muhasarasına gönderildikten (632/1235 baharında ) İZ önce, yani burada kaydedildiği 632 yılı başında (1234 güzü) verilmişti. Onun seferlerde ordunun başında bufunması ile. Kayseri ^ali ve kumandanljğına tâyini arasında bir münasebet vardır. Filhakika Kayseri Selçuk devletinin yalnız ikinci bir merkezi değil idi; Alâaddin Keykubâd kışları Alâiyc ve Antalya’da, yazlan da Kavseri’de geçirir ve bütün askerî hareketlere buradan başlardı. 41 İbn Bîbı, s. 464، 4.‫ ة‬8 - ‫ ه‬7 ‫ دث‬47 ‫و‬ ‫ ءم‬O sm an Turaı^ Selçuk V'akjiyeleri 11‫( رأ‬Belleten X L \ ?) 40‫؛؛‬. ib n Bibi, ‫ ء ا‬K eykubâd 1‫ ء‬s. ‫ ء‬5 ‫ ة ) ة‬. sülü n ).


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A İ T R E S M Î V E S ÎK A L A R

Ö y le ki onun zam anında K ayseri bir nevi askerî merkez olmuş­ tu. M enşûrun K ayseri sübaşılığını en büyük bir mevki olarak göstermesi bundandır. A skerî ve ilm î mevkii dolayısiyle kendisine Sâhib us-seyf ve'l kalem), R um , ve Erm en illerinin kahram anı lâkabı verilm ekte, inanç bilge tuğrul-tekin uluğ subaşı hâss-beg türkçe unvanlarla hitap cdilm et tedir. O zam an devlet adam ları için edebî ve resmî dil olan Farsçaya v â k ıf olmak norm al bir şey idi. F akat K em aleddin arabcayı da m ükem m elen biliyordu. Sultan Alâaddin ile M elik E şref Sivas’ta buluştukları zam an tercüm anlığı o yapıyordu 44. A rap ça güzel şiir yazacak kadar şair ve bu dile hâkim idi, ki şiirlerinden bazı parçalar bize kadar gelmiş­ tir 45. K alem i fasîh ve beliğ, dîvân ve m eydanda hitabeti cevher gibi idi. M eclislerde nüktedanlığı herkesi cezbederdi. Hârezrnşâhın m ağlubiyeti ve E rzurum ’un fethi üzerine yazılan birinci fetih-nâme ağır olduğu için ikrnci defa kalem e alınanı, K em aleddin’in tetkikinden geçtikten sonra, sultana arzedildi, ki bu da inşâdaki kudretini m eydana kor. Ib n B îbi ona A lla h ’ın ilim ve vü cut m ükem m eliyeti bahşettiğini belirtirken Y u n an fel­ sefesindeki ihatasını, fıkıhta N izâm eddin H aşîrî ve felsefede Şahabeddin Suhreverdî’den faydalandığını kaydeder 46. M en ­ şurda kendisine kılıç ve kalem sahibi yan ın da ilim ve hikm et sütunlarının örneği lâkapları verilm ektedir. Böylece K em aleddin K â m y â r devlet adam ı, kum andan ve geniş kültürlü vasıflariyle Selçuk T ü rk iye’sinin en mes’ud devrini temsil edenler arasında müstesna bir m evkiye sahiptir. K eyku bâd devrinin m uvaffaki­ yetli teşebbüslerinde ve zaferlerinde büyük bir hissesi olduğu için m enşûrda her gittiği yerde m uvaffakiyet ve zafer kazandığı kaydedilm ekte, bu m ünasebetle de Pehlivan lâkabım aldığı gö­ zükm ektedir. O diğer taraftan B îb î M üneccim e’nin A n adolu ’ya gelm e­ sine ve dolayısiyle Selçuk Türkiyesi T a rih i için daim a elim izde tükenm ez bir kaynak vazifesini gören meşhur eserin vücut bulm asına da âm il oldu. Filhakika elçi olarak Celâleddin H ârez44 Ibn Bîbî, s. 387. 45 tbn Bîbî, s. 479. 4* îbn Bîbî, s. 478.


8a

H A R E Z M Ş Â H ’IN K E Y K U B Â D ’A M E K T U B U

m şâh’a gönderildiği zam an A h la t’ta B ib i M üneccim e’nin garip hallerini görmüş ve dönünce sultanın bu hususta alâkasını çekmişdir, ki Sultan A lâad d in bilâhare onu getirm ek imkânını bulm uştur 47.

C E L Â L E D D Î N H Â R E Z M Ş Â H İL E A L Â A D D İN K E Y K U B Â D A R A S IN D A M E K T U B L A Ş M A L A R L X IV H â r e z m ş â h ’m

K e y k u b â d ’a I. M e k t u b u 1

H ârezm Sultanı C elâleddin, Selçuk Sultanı A lâaddin K e y ­ ku b âd ’a selâm larını gönderirken ona büyük Sultan, âlim, adil m ücâhid Aid üd-dünya v'ed-din M u‘izz ül-lslâm vel Müslimin, melik ve sultanların iftiharı, k â fir ve müşriklerin kökünü kazıyıcı, h ârici ve m ütem erridleri kahredici, İslâm hudutları ve belde­ lerinin hâm i ve koruyucusu, kulların bekçisi, zam anın Cem şîdi ve vaktin l-karneyni, Sultan-ı gazi ve G arp ülkelerinin Şehinşâhı lâkaplariyle h itap eder ve görüşmek arzu ve saadetinin kalem le ta r if ve ifadesinin im kânsızlığından bahisle söze başlar: D ostların sevinç ve neşesi m ektuplaşm ak ve elçi gönderm ekle kaim olduğu halde hâdiseler ve m uhaceret bundan önce buna im kân verm edi. F akat artık bundan sonra ayrılık ve yabancılık perdesini kaldırıp dostluk ve birlik kapısını açm ak lâzım dır. Z ira ham dolsun ki aynı cihâd yolunda birleşiyor ve aynı din ve m illete mensup bulunuyoruz. G arp padişahlarından küfrün kökünü kazıyan ve İslâm hudutlarını kap ıyan zat-ı devletleri­ dir; Şark ülkelerinde de kılıçla kâfirlerin fitnesini yatıştıran biziz. Bu kadar cinsî yakınlıktan (karâin cinsiyet) sonra eğer m ek­ tuplaşm a yolunu açm az ve birleşm e caddesine girm ez, m enfa­ atlerin tem ini ve m azarratların d e f’inde müşterek hareket et­ mezsek başka kim le dost olabiliriz! Bu m ektup şimdi sancağı­ m ızın m erkezi bulunan M erâga şehrinde C em aziyelâhir sonlarında yazıld ı. A lla h ’a şükürler olsun ki devletim izin ahvali 47 İbn Bîbî, s. 442. 1 Tr. de ikinci mektup olarak gösterilen bu mektup hakikatte, İbn Bîbî, ’ye uygun olarak, birinci mektubu teşkil eder.


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A ÎT R E SM Î V E S İK A L A R

83

ve m emleketimizin işleri yüz bin kere ham di m ucibtir. M uzaffer ordum uzun toplanması, büyük melik ve hanların itaati, irsi ve müktesep bütün m em leketlerin zaptı sayesinde saadet ve cihan­ girlik sebep ve vasıtaları birleşmiştir. Y ü ce sancaklarım ızın bu m em leketlerden ayrılışı esnasında H ind ve Sind diyarından uzun ve geniş bir ülke bizim m em urlarım ızın eline geçti. Bütün him m et ve gayretim iz din düşm anlarından intikam alm ıya ve M üslüm anların kalplerine m em nuniyet verm iye kararlıdır. H alkın huzuru ve m illet işlerinin istikameti devletim izin revnak üzere bulunm asına b ağlı olduğundan zat-ı devletlerinin bundan nasıl ve ne derece sevinç duyduğu m uhakkaktır. Biz de sizin herhangi saadetinize aynı şekilde iştirak ederiz. Şim diki halde H ârezm ve H orasan’ın iftiharı ve devleti­ m izin erkânı bulunan kadı ül-kuddât M ucîreddin T â h ir’i tara­ fınıza, aradaki yabancılığı ve aykırılığı birliğe ve birleşmiye çevirm ek m aksadiyle elçi olarak gönderdim , ö y le ki bundan sonra elçilerin gidip gelmesi, sefirlerin ve tacirlerin birbirini takip etmesi devam etsin. G erektir ki zat-ı devletleri onun, daim a m elik ve sultanların kulaklarına geçmiş bulunan, sözlerini hoşnut olarak dinlemiş olacaklar ve bütün söz ve haberlerini benim gönderdiğim i bilecektir. K em iyet ve keyfiyetiyle vâ k ıf bulunduğu m uharebelerim iz ib lâğ edilecektir x.

LXVI Alâaddin

K e y k u b â d ’ı n C e l â l e d d i n H â r e z m ş a h ’a I. C e v a b ı 1

T a n rı bir çok m efâhiri, Zat-ı devletleri B üyük Sultan U lu Şahinşâh insanların hüküm darı İkinci İskender Celâleddin üzerinde topladı. Sizlerin saâdet bahş-eden dostluk ve lûtuflarınızın müyesser olması rica olunur. Bu dostunuzla m ektup­ laşm aya başlanm asını emreden ve iftihar vesilesi olan yüce hitabm ız vasıl oldu ve içim izdeki şevk ve ateşi alevlendirdi. M uzaffer sancaklarınızın kâfirlerinin intikam ını alm ak ve müs1 Alâeddin K eykubad’m buna verdiği cevap Tr. de sona konmuştur, ki İbn Bîbî’ye de uygun olarak, bunu burada yerine aldık.


O4

H Â R Z E M Ş Â H ’IN K E Y K U B A D A II. M E K T U B U

lüm an lann gönüllerini kazanm ak m aksadiyle hareket ettiğini öğrendik. Hususiyle şimdi yüce him m etlerinizin m üjdeleri zahir oldu. Zat-ı devletleriyle her an m ektuplaşm a arzu ve ce­ sareti artmıştır. F akat bu dostunuzun yaz-kış dört tarafta kâfir­ lerle cihâd eylediği m alûm larıdır ve nitekim bu cihete m ektubu­ nuzda işaret buyurulm uş ve cinsî yakınlıkların zikri takdim edil­ mişti, ki bu özür beyanına kifayet eder. A rtık m üsaade buyurulduğundan m ektupların birbirini takip etmesi size sıkıntı vere­ cektir. H orasan ve H arezm ’in iftiharı bulunan M ücîreddin T â h ir geldi ve yüce sözlerinizi eriştirdi. Burada kaldığı bir kaç gün zarfında gönülleri yüce m enâkıbınızın zikriyle fetheyledi. Bu elçiliğe cevap olarak sipehsâldr Selâhaddin tâyin edildi. H u­ zurunuzda yer öpm ek şerefine nâil olduğu zam an söylediklerinin bu dostunuzun sözleri olarak kabul edileceği kuvvetle umulur. Bu dostunuz ortaya koyacağınız dostluk kaidesine uygun hare­ ket edecektir. G erektir ki daim a m elik ve sultanların kulağına nüfuz etmiş bulunan elçim in sözlerini rıza kulağiyle dinlerler.

LXV Celâleddin

H a r e z m ş â h ’ı n A l â a d d i n b â d ’a II. m e k t u b u

Keyku-

Selçuk Sultanı ile görüşmek arzusunu izhar ve m utâd olan yüksek lâkab ve unvanların zikri ile söze başlar. G eçen sene T a ta rla rı defetm ek m aksadiyle bu m emle­ ketten ayrılm ak icap etti. M u h alifler karanlıktan hoşlanan yarasalar gib i m eydana çıkıp u çm ağa başladılar ve yüce san­ cağım ızın kaybolm asını fırsat buldular. Böylece îslâm hudut­ larını m uhafaza, halkın işlerini tanzim edeni ve harb ehli ile m uahedeleri yenilem eği imkânsız kıldılar. F akat onlara gayret­ lerinin semeresi verilm edi; bize ise bunun pek çok faydası oldu. M alû m oldu ki zât-ı devletleri o zam an tam am iyle Frenk ateşini söndürmekle m eşgul idiler. A lla h ’a ham d olsun ki bu vaziyet din ve devlete u ygun olarak yatıştırıldı. E ğer böyle olmasa idi, A llah korusun, dünya fitn e tufanından dalgalanır ve bunun felâketi, dost-düşm an herkese erişirdi.


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A İ T R E S M Î V E S İK A L A R

85

Şim di bu zam anda fırsat kollayan m uhalifler din ve m em ­ leketlerin korunm asını, gaza ve cihadı, halkın iyiliğini düşünmek­ sizin kendi rah a tlan için m üslüm anların perişan olmasını isterler ve m em leketlerin göbeğini ele geçirip bütün gayretlerini fena­ lığa sarfederler; bun lar kötülüklerinin cezasını bulurlar. Bundan evvel zatı devletlerinin Dâr un-nasr E rzincan sâhibine yaptığı itâp yerinde idi. Böyle olmasa ve E rzurum sâhibi ümitsiz kalarak zatı devletlerine ita at etmese idi bu zam anda kendisine lâyık olan cezayı bulurdu. Bu m ektup 625 senesi Zilhiccesi onuncu günü yazılıp Erm enistan hududundan gönderildi. Bu mevsimde hareketim in sebebi şu idi, ki bu tarafa gelenler zatı devletleri sultan biraderim izin E rzincan havalisinde olduğunu söylediler; senelerden beri bir m ülâkat ve buluşm a saadeti arzusu harekete sebep oldu. F akat E rzurum sınırına gelince vaktin geçmiş b u ­ lunduğu ve avdet buyurduğunuz anlaşıldı ve bu arzu gönülde kaldı. Bir yıldan fazla bir zam an geçtikten sonra Kutluğ Siibaşı Şemseddin elçi olarak bu tarafa gönderildi. F akat onun gelm e­ sini istem eyen hased sahipleri mâni oldular. A yn ı zam anda m ühim kararların bağlı bulunduğu büyük b ir kimse de güzel düşüncelerle bu taraftan elçi olarak gönderildi. V â sıl olduğu zam an sözlerine itim ad buyurunuz ki büyük işlerin temeli atıl­ sın ve iki devletin yardım laşm ası hasıl olsun. H er ne kadar iki tarafın düşünce ve kanaatinin dostlukla süslenmiş bulunduğu aşikâr ise de saadet bahşeden m ektupunuzun vüruduna daim a intizar etm ekteyim. İk bal ve saadetiniz ebedi olsun.

VESİKALARIN TARİHÎ EHEMMİYETİ a. H â r e z m ş â h ’ın

Mektubuna

dair

X I I I üncü asırda M oğol istilâsiyle, büyük inkılâplara m aruz kalan T ü rk -îslâ m dünyasının m ukadderatiyle alâkalı olarak H ârezm Padişahı (Hârezmşâh) C elâleddin M engübirti ile T ü rkiye Sultanı A lâeddin K eyk u b â d arasında cereyan eden m ünasebetlerin aydınlanm ası bakım ından bize kadar intikal eden bu m ektupların büyük b ir ehem m iyeti vardır. C elâleddin H ârezm şâh tarafından yazılan ilk m ektup onun A zerb a y ca n ’da yerleştiği bir zam anda kalem e alınm ıştır. M oğol orduları H â-


86

H A R Z E M Ş A H ’ IN M E K T U B U N A D A İR

rezmşâh devletini kolaylıkla yıkıp T ü rkistan’ı işgal ve H ârezm şâh Sultan A lâedd in M uham m ed’i fira ra icbar ve ölüme m ah­ kûm ettikten ( 6 1 7 / 1221 ) sonra Celâleddin büyük bir kahram an­ lıkla istilâ kuvvetlerine karşı m ücadeleye girişti. F akat kuvvet­ lerinin kifayetsizliği dolayısiyle H indistan’a çekilerek ve üç yıl kadar oralarda savaşlar ve fetihler yaptıktan ve bilâhare K ir ­ man, Fars ve Irak taraflarını ele geçirdikten sonra A zerb aycan taraflarına hareket etti. H alkın dâveti üzerine M erâga şehrine girdi; karargâhını orada kurarak im ariyle meşgul oldu. A tab eg ö z b e g m ukavem et edecek b ir durum da olm adığından az bir m üddet sonra T eb riz şehri de 622 yılı R ecep ayının 17 sinde (26 Tem m uz 1225 ) onun hâkim iyetine g ir d i3. C elâleddin H ârezm şâh’ın A lâedd in K e y k u b â d ’ a gönder diği ilk m ektup, bizim vesikada belirtildiği üzere, işte T e b riz’in zabtından evvel M erâg a’da bulunduğu esnada yazılm ıştır. Bu şehirde yerleşir yerleşmez A lâedd in K ey k u b â d ’la dostane m ü­ nasebetler kurm ak m aksadiyle elçi ve m ektup gönderdiğini îb n B îb î’de kaydettiği gibi 4. N esevî de “ C elâleddin en küçük b ir m ukavem etle karşılaşm aksızın M erâg a’ya girdi. O rad a bir kaç gün kaldı ve M ücîreddin Ö m er bin Saad el-H ârezm î’yi elçi olarak R u m ve Şam m eliklerine gönderdi. E lçinin götürdüğü m ektuplarda Sultan, A zerb a y ca n ’ a hâkim olduğunu; kılıç ve m ızraklarının sayesinde G ürcilerin teşebbüslerine nihayet ver­ diğini, G ürcilere sefer yap m ak niyetinde olduğunu, artık bu m em leketin bir sâhip bulduğunu ve nihayet b uraları ilhak et­ mekle iyi komşuluk m ünasebetleri tesis etm ekten başka bir ar­ zusu olm adığını b e lirtiyo rd u 5» ifadeleriyle bu hâdiseye hem vuzûh verm iş ve hem de m ektubun, m uhtevasına temas etmiştir. N itekim bahis m evzuu bizim vesika da “ Bu mektup şimdi sanca­ ğımızın merkezi bulunan Marâga şehrinde Cemaziyelahirin sonlarında y a zıld ı6” ifadesi bu hususa, tarih kaydiyle de, sarahat ver3 Nesevî, Fr. tere. s. 182-184. Cihâşgujâ II, s. 156-157; İbn ul-Esîr (1303). X II, s. 166. 4 îbn Bîbî, s. 367. 5 Neşr. Houdas, 3. n o , Fr. tere. s. 182-183, Gürcilere müteallik kayıtlar bizim mektupta mevcut olmadığına göre bunlar ya şihfahi olarak elçiye tevdi edilmiş veya bunlar Suriye meliklerine yazılan mektublara konmuştur. öU j

» f jj*

(JVaT 41I l * j t

j

ı/ i-

®

j3


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A İ T R E S M Î V E S ÎK A B A R

87

inektedir. Y â n i T e b riz ’in zabtı tarihi olan 17 R ecep 622 den takriben yirm i gün evvel S ultan’ın M a râ g a ’da bulunup bu m ektubu yazd ığı m eydana çıkm aktadır. C elâled din’in A zerb a yca n ’ a gelir gelm ez aradaki komşu küçük hüküm etleri bir tarafa bırakıp G arbin en kuvvetli dev­ leti olan T ü rkiye Selçukluları Sultanı A lâeddin K ey k u b â d ’la dostane m ünasebetler kurm ak ve h attâ ittifak tem in etmek teşebbüsü onun oralarda henüz yerleşme devresinde bulunması ve hususiyle M oğo llar ve G ürcüler karşısında tehlikelerle çevrili bulunm asiyle alâkalıdır. N itekim o m ektupta: “ Aynı cihâdyolunda birlemiyor, aynı din ve millete mensup bulunuyoruz. Garpte küfrün kökünü kazıyan ve İslâm hudutlarını kâfirlere karşı kapayan siz ve Şarkta da kâfirlerin fitnesini kılıçla yatıştıran biziz” dem ektedir. Celâleddin bu zam ana kadar yaptığı m ücadelelere, m uhaceret­ lere ve nihayet H indistan seferine işaret ederken bu hâdi­ selerin kendisine o zam ana kadar Selçuk H üküm darı ile m üna­ sebette bulunm ak im kânını verm ediğini, haklı bir m azeret ola­ rak, kaydetm eden de m üstağni kalam am ıştır. O bundan bir kaç sene sonra birtakım zaferler kazanarak büyük bir kudret haline gelecektir. A m a kendisini bekleyen tehlikelerin âzam eti kar­ şısında pek em în gözükm ekte ve hususiyle m ektubunda duru­ m unun çok p arlak bulunduğunu m eydana koym ak istemek­ tedir. F ilhakika o, devletinin ahvali yükseldiğini, m uzaffer ordusunun babasına ait ve kendisi tarafından zabteldilen m em leketlere hâkim bulunduğunu, bütün M elik ve H anların ita at ettiğini, düşm anlardan intikam alm ak ve m üslüm anların kalblerini huzûra kavuşturm anın da kendi devletinin revnakiyle kabil olduğunu söyler. C elâleddin Selçuk Sultaniyle ittifak y a p ­ mak lüzum unu ona izah ederken iki sultanın İslâm iyet uğrunda cihâd yapm ak, aynı din ve m illete mensup olm ak gibi esaslı sebepleri sayarak kendilerini birbirine bağlam ası gereken bu yakınlıkları “ fcarâin-i cinsiyet” tâbiriyle ifade eder, ki bununla ırkî bir birliğin m evcudiyeti şuurunu da duyduğunu ve bunu kasdettiğini kabul etm ek m üm kündür. N ih ayet H ârezm şâh artık bundan sonra, karşılıklı olarak, elçi ve tüccarların gidip gelm esini tem enni etmekte, bu güne kadar geçirdiği m ücadele ve yaptığı m uharebelerin hikâyesini, onlara v â k ıf bulunan, elçiden dinleyeceğini belirtm ektedir.


88

K E Y K U B Â D ’IN C E V A B IN A D A İR

H ârezm şâh’ın elçisi geldiği zam an Selçuk Sultanı K ayseri’de bulunuyordu ve bu esnada orduları bir taraftan sâhilden ve şim alden küçük Erm enistan’a (K ilik y a ’ya) sevk ederek orada fütuhat yapıyor, diğer taraftan da K a ra d en iz’deki donanm a ile de, K ırım (Suğdak) seferini icra ediyordu 7. D aim a yaz aylarında ordularını fütu h ata sevk ederken K ayseri’de kalan K eyku b âd elçiye büyük ihsan ve ikram larda bulundu. S ultan kendisine at, katır, köle, elbise ve ham am ücreti olarak da 2000 dinar para ihsan eyledi. Su ltan gezintiye çıkınca da onu yan m a alarak sohbette bulundu ve, m ektuptaki tem enniye u ygun olarak da, H ârezm şâh C elâleddin ile M o ğo llar arasında cereyan eden m uharebeler hakkında m alûm at aldı. Y a n ın d a kaldığı m üddet esnasında iki Sultan arasında dostluk kararlaştırıldı; bu m ak­ satla da C elâled din ’in Şiraz A tab eği E bu B ekir’in kız kardeşin­ den olan kızının da K e y k u b â d ’ın oğlu K eyhu srev’ e nam zed olm ası hususunda anlaşm a va k i o ld u 8. Selçuk Sultanı M ü cîreddın’ e 10000 Sultanî (altın), 30000 dirhem (gümüş), beş katır, on iğdiş at, on köle (K ıp çak , R u m ve Rus), on câriye ve hil’atleri götürm ek suretiyle dönmesine m üsaade e t t i 9. A lâeddin K eyk u b â d C elâleddin H ârezm şâh’ a, cevap olarak, elçi tâyin ettiği sipeh-sâlâr Salâhaddin ile neşrettiğim iz, m ektubu gönderdi. b. K e y k u b â d ’m C e v a b ı n a D a i r Sultan A lâedd in m ektubunda C elâled din’e dah a tâzimkâr ifade ve hitabelerde bulun m akta, onun zaferlerinden, T a ­ tarlara karşı m ücadelelerinden dolayı hayranlığını belirtm ekte ve gelen m ektupta izh a r edilen m ektuplaşm a arzusundan cesa­ ret alarak H ârezm şâh’ı bundan böyle bu hususta sık sık tâciz 7 Bak. Osman Turan, Alâeddin Keykubâd, I İslâm Ansiklopedisi, V II, s. 649-650. 8 Nesevî bu izdivaç talebinin K eykubâd’ ın Ahlat muhasarasında gön­ derdiği elçiler vasıtasiyle vukubulduğunu kaydeder (s. 328). * Ibn Bîbî, s. 370-371; Aksarayî, s. 73; îbn . Bîbî K ad ı M ücîreddin’in dönüşte, Sivas’ ta ağır bir hastalığa yakalanarak öldüğünü, Sultanın Hârezm­ şâh’a gönderdiği hediyelerin Ahlat muhasarası esnasında Salâhaddin vasıtasiyle götürüldüğünü söyler (s. 373). Halbuki Nesevî onun bundan sonra ya­ şadığına dair türlü kayıtlar verirken T iflis’ in fethini (10 M art 1226) müteakip vardığını bildirmektedir (s. 183, 210, 283).


T . S E L Ç U R L U L A R IN A A İ T R E SM Î V E S İK A L A R

Cg

edeceğini söylemektedir. H ârezm şâh nasıl şimdiye kadar am an­ sız m ücadele ve m uhaceretler dolayısiyle m ektup yazam am akta m azur olduğunu beyan ediyorsa aynı veçhile K eyku b âd da yaz-kış dört tarafta kâfirlerle cihâd ettiğinden buna im kân bulam adığını, bu hususun, H ârezm şâh tarafından gönderilen m ektupta işaret edildiği üzere, m alûm olduğunu beyan eder; M ü cîred d in ’in sultanın m enâkıbına dair hikâyeleriyle Celâledd 'n ’ e hayran olduğunu ve elçi S alâh ad din’e ortaya koyacağı dostluk esaslarına ve cinsî (ırkî) yakınlık icaplarına göre hareket edeceğini bildirir. İbn B îb î bu m ektubun tuğracı M ecdeddin Esad-âbâdî tarafından inşa edildiğini yazar 10. Nesevî, H ârezm şâh’ın m ezkûr m ektubunun cevabı olduğuna dair bir işarette bulunm aksızın, K e y k u b â d ’m veziri tarafından gönderilen bir m ektuptan ve onu getiren bir em irden bahseder. Elçilerin isim lerindeki farka rağm en başka bir elçi veya m ektu­ bun varid olam ıyacağı onun m uhtevası hakkında verilen m a­ lûm atla sabit olm aktadır. Filhakika o, 1226 da C elâleddin’in veziri Ş eref ü l-M ü lk’ün H oy civarında K e y k u b â d ’ın elçisini kabul ettiğini anlatırken: “ Bu m ektup iyi komşuluk ve dostluk m ünasebetlerine sâhip olm ak arzusunu izhar etmekten ibaretti” dedikten sonra elçi tarafından şifahen nakledilen sözlere temas eder : Sultan Şarkta seferler yap tığı zam an efendisinin de aynı m aksatla G arpte meşgul olduğunu, bu sene kâfirlere ait bir kaç kale fethettiğini beyan ettikten sonra “ Şim di etrafınızda isyan bayrağını kaldırm ak için fırsat bekliyenler m evcuttur” (M elik-i Eşref’in A h la t valisi H âcib A li’yi kastetediyor) diyor ve “ Biz size kom şuyuz, bize yap acağınız m ü racaat mukabelesiz kal­ mayacaktır. H iç b ir şey iki hüküm eti birbirinden ayıram az. E ğer size herhangi bir kimse hücum ederse ona karşı size kılıç­ larını kınına koym ağa icbar eden, m ağlubiyete ve ölüm e uğ­ ratan adam larım ızla yardım ederiz” sözlerini ilâve ediyor u . 10 s. 371. 11 Nesevî, s. 257-258. Nesevî mektupta Salâheddin olarak geçen elçinin adını ‘ İmâd’ud-dîn olarak kaydeder. Başka bir elçinin bahis mevzuu olamıyacağına aradaki zaman da müsait değildir. Aynı kaynak 623 senesi Garpten gelen bir elçinin hakikî bir elçi olduğundan şüphe edildiğini söyler. Nihayet Harezmşah’ ın elçisi Anadolu’dan döndükten sonra bu şahsın denizi geçerek Türkiye’ye vardığını, Keykubâd tarafından kabul edildiğini, kendisine


go

K A Y B O L M U Ş D İĞ E R M E K T U P L A R

K ey k u b â d ’ın elçisine atfedilen bu sözler m ektupta yazılan ­ lardan daha geniş bir ittifak teklifi m ahiyetinde idi. Nitekim K eyku b âd m ektubunda bunu ne kadar iştiyakla arzu ettiğini tâzim kâr ifadelerle belirtirken dostluk esaslarını va z etmekte C elâled din’ i serbest bırakıyor ve verdiği talim ata göre de elçi­ sini salâhiyettar kılıyordu. Ş eref ü l-M ü lk elçinin bu sözlerini hürm etle kabul etti ve kendisine çok iltifatlarda bulundu. V e ri­ lecek cevap hususunda itim ad ettiği insanlarla görüştü. E trafın­ dakilerden biri p ara yardım ı üzerinde durdu; halbuki Şeref ül-M ülk, başka bir şey talep etmeksizin, ihtiyaç duyulduğu zam an kâfi bir m iktarda asker lüzum unu belirtti. N esevî her­ kesin alkışladığı bu fikre iştirak etm iyerek m ütevazı bir şekilde hitap etm enin iyi olacağını, tatlı sözlerin daim a iyi neticeler vereceğini, eğer sözler câzib olm azsa müspet bir akis elde edem iyeceğini söylemek suretiyle m üdahalede bulundu. Bu sözler tasvip görm ekle baraber Ş eref ü l-M ü lk “ Siz bu kadar aileleri yok eden ve bu kadar göz yaşı döktüren T a ta r istilâsının asır­ ların hüküm darların hâzinesinde biriktirdiği kaynakları ne tarzda tükettiğini bilm ezsiniz. Y in e siz bilirsiniz ki babasının hareketinde Sultanın bir kılıcından başka bir şeyi kalmamaıştı. Şim di, insaniyet vazifesi olarak, ona bir şey tedarik ederseniz. A sırlar bu hizm etin hâtırasını ebedileştirecektir” tarzında konuş­ tu. Bu yazara göre o bu fikri o kadar işledi ve p ara hırsiyle o kadar bayağılaşm ıştı ki bu tevâzu fikrini ona telkin etmiş olm aktan dolayı teessüf ettim. N ih ayet Ş eref ü l-M ü lk elçiye çok kıym etli bir kürk, ıooo dinar p ara, ve koşum takım ları hadiye etti. Bu kabul, Sultan A lâed d in ’i çok m em nun ederek S ultan’a ve vezirine hediyeler g ö n d e rd iıa. c. K a y b o l m u ş

Diğer

Mektuplar

C elâleddin H ârezm şâh’ın A lâeddin K ey k u b â d ’ a gönderip şimdi neşretmekte olduğum uz ikinci m ektubun Selçuk Sultanı'm n bu birinci m ektubuna cevap teşkil etm ediğini m uhtevası çok hürmet gösterilip hususî bir kabul otağı kurulduğunu, fakat bunun on­ lara değil de Sultana (Gelâleddin’e) gönderildiği anlaşılınca gösterilen sıcak kabulün değiştiğini söyler (s. a n ) . 12 Nesevî, s. 258-259.


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A İ T R E SM Î V E S İK A L A R

91

gösterdiği gib i zam an itibariyle de daha m uahhardır. İb n B îb î K e y k u b â d ’m gönderdiği elçi S alâh ad din ’ e cevap olarak H ârezm şâh tarafından laşt-dâr C em aleddin Ferruh, C em aleddin Saveci ve N ecm eddin Ebu Bekir’ den m üteşekkil ikinci bir elçilik heye­ tinin geldiğini, K e y k u b â d ’m u zak mesafeden istikbale adam lar gönderip, o zam an bulunduğu A lâ iy e ’ de onları, K em aleddin K â m iy a r ile Z ah îred din T ercü m an yan ın da olarak, kabul ettiğini, elçilere çok iltifatta bulunup getirdikleri m ektup ve haberleri alıp bir hafta m isafir kaldıktan sonra döndüklerini b ildirm ektedir13. F akat gelen bu m ektubun ve gürüşülen m e­ selelerin m uhtevası hakkında hiç b ir işarette bulunm az. Ibn B îb î’ nin buna cevap olarak gönderildiğini bahsettiği elçilerin de daha sonrakilerle karıştırılmış olduğuna ileride temas edeceğiz 13. Selçuk Sultanı ile H ârezm şâhı arasında m ünasebetlerin cereyan ettiği bu sıralarda bu iki komşu ku vvet karşısında m em leketini tehlikede gören, K e y k u b â d ’ın am cazâdesi, E rzu ­ rum M eliki R ükneddin Cihânşâh M elik E şref’i m etbû tanıyor, onun nam ına hutbe okutuyor ve onun A h la t valisi H âcib Ali ile de m üttefik hareket ediyordu. Bu sebeple tâcirlerin Celâledd in ’in karargâhına gitm esine m âni olmuş ve K ey k u b â d ’dan dönm ekte olan Sedîd ül-M erendî ad veya unvanım taşıyan elçisini öld ü rm ü ştü 14. Bunun, tb n B îb î’ nin yukarıda bahsettiği elçilik heyetine dahil olan lardan biri veya ayrıca gönderilmiş başka bir elçi olduğuna dair sarih bir şey söylemek m üm kün değildir. C elâleddin H ârezm şâh K irm a n isyanını basıtnrken veziri Ş eref ü l-M ü lk E rzurum havalisine akm y ap arak pek çok esir ve ganim etlerle dönerken H âcib H üsam eddin A li’nin teca­ vüzüne uğradı ve m ağluben m em leketine g e ld i15. Bu haberler üzerine C elâleddin G ürcistan’a yeni b ir sefer icra eyledikten ve onlara ait K a rs ve A n i şehirlerini m uhasara ettikten sonra A b h a z m em leketine girdi ve bir m üddet sonra, an î olarak, A h la t üzerine yürüdü. Şehir onun tarafından birinci defa m u­ hasara edildi. F akat bir taraftan kışın şiddeti, diğer taraftan 13 İbn Bîbî, s. 3374-376, Zahîreddin mektubuna dair izahlara s. 73 bak. 14 Nesevî, s. 306. 15 İbn ul-Esîr X II. s. 176.

Tercümân

için Kılıçarslan’ ın


92

K A Y B O L M U Ş D İĞ E R M E K T U P L A R

H ârezm şâh’ın bu m eşguliyetlerinden fırsat bulan Yıva türkm cnlerinin A zerb aycan ’ı işgal edip y o lla n kestikleri yağm a ve esir ederek T eb riz üzerine yürüdükleri haberi m uhasarayı kaldırm aya sebep oldu. Bir m üddet T u ğ tâ b ’da kalan Celâleddin gönderdiği akıncılarla E rzurum kapılarına kadar tahribatta bulundu, işte 623 senesi sonlarına rastlayan (1226), bu dönüşte Sultan A lâed d in ’den bir mektup aldı. Bunda C elâleddin’i E yyûbilere karşı ittifaka davet ediyor ve yardım vaadinde bulunuyordu. A yn ı zam anda bu sene, C elâleddin T atarları d e f ederken, kendisinin de m emleketin civarında yerleşen kâfir­ leri tard ve bazı şehirlerini aldığını ilâve ediyordu. Şim di her ikisinin de serbest kaldıklarını ve binaenaleyh gayretlerini E yyû ­ bilere karşı sarf edebileceklerini söylüyor ve nihayet bu m üna­ sebetle, daha ileri giderek, “ Küçük cihâdı bitirmiş olduğumuzdan büyük cihâda teşebbüs etmemiz lâzımdır” cümlesini kullanıyordu 17. K e y k u b â d ’ın gönderdiği bu ikinci m ektup bize kadar in­ tikal etm ediği gib i Selçuk kaynaklarında da buna dair hiçbir işaret m evcut değildir. A yn ı sene içinde evvelkisinden bir kaç ay sonra gönderilen bir m ektubun Ib n B îb î’de işaret edilen H ârezm şâh’m ikinci elçilerine cevap teşkil ettiği anlaşılm aktadır. F ilha­ kika K eyku b âd , birinci sefareti, orduları m uhtelif istikametlerde fütuhata sevkedip K a yseri’de bulunurken kabul ettikten ve zafer­ leri kazanıp, kışı geçirm ek üzere A lâ iye ’ye gittikten sonra, aldığı bu ikinci m ektubun m uhtevasına dair m alûm atım ız da bunu teyit etm ektedir. F ilhakika, m ektupta kâfirleri tard ve b azı şehirlerini fethettiğine dair kayıt A lâeddin K ey k u b â d ’ın, yukarıda işaret edildiği üzere, K ü çü k Erm enistan seferi neti­ cesinde kazanılan zaferler ve arazi ilhakı ile alâkalı olduğu gibi T atarların C elâleddin tarafından d e f’ine m üteallik haber de onun Isfahan civarına gelen ve sonra da H ârezm sultam tara­ fından bunların takibi hâdisesinin kast edildiği anlaşılıyor 18. K a yn ağ ın ifadesine göre Eyyûbilere karşı tek lif edilen bu itti­ fak henüz bir semere verm eden yine de elçiler ve m ektuplar teati olundu. 1( Ibn ul-Eşîr, X II. s. 178-179; Cüveynî, II, s. 167, 168; Nesevî, s. 243. 17 jji'Vı i'4»-' d' (Nesevî, s. 168, tere. 280). 18 Nesevî, s. 275; Cihângüşâ II, s. 169, 170; Ibn ul-Eşîr X II, s. 182.


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A İ T R E SM Î V E S ÎK A L A R

cl. H â r e z m ş â h ’ m

ikinci

Mektubuna

93

Dair

F ilhakika, b ir az sonra bahscdcccğim iz üzere, C elâleddin tarafından gönderilen ve tarafım ızdan neşredilen, ikinci m ektup K e y k u b â d ’ın 624 de ona Kutluğ Sübaşı Şemseddin adlı bir elçi gönderdiğini, fak at hased sahiplerinin (Erzurum M eliki C ihanşâlı kastediliyor) onun seyahatine m üsaade etm ediklerini bildirm ekte­ dir ki, bu hususta kaynakların hiçbirinde m alûm at m evcut değil­ dir. C elâleddin’ e ait olarak bizim neşrettiğim iz ikinci m ektup bundan sonra yazılm ıştır. 10 Zilhicce 625 (10 Teşrin II. 1228) de Erm enistan hududunda (Erzurum , K ars arası) yazılan bu m ektupta C elâleddin, K e y k u b â d ’ la ittifak yap m ak bakım ın­ dan çok hararetli gözükm ekte ve bu sebeple de eskisine nazaran daha tâzim kâr ifaldeler kullanm aktadır. G erçekten ilk m ektu­ bunda kullandığı Fahr ül-mulûk ve's-selâtin yerine şimdi M elik ve Sultanların efendisi Seyyid-i mülûk ve's-selâtin ve diğer taraf­ tan da Şehriyâr-i Turan ve İran lâkablarm ı ilâve etmektedir. Bunun sebebi M oğolların onun hudutlarını artık sık sık zorla­ m aları ve A h la t seferini yap m ak m aksadiyle E yyubîlere karşı da harekete karar vermiş olması idi. M ektubun bu sıralarda cereyan eden tarih î vak alara dair ihtiva ettiği kayıtlar da çok m ühim dir. N itekim b urada geçen sene (624) onun T a ta rla rla meşgul olm asından faydalanan m u­ h aliflerin ayaklandıklarını ve, K e y k u b â d ’ı kasdederek, İslâm hudutlarının m uhafızı ile m uahede yap m aya im kân kalm adığını, o zam an da K e y k u b â d ’ın Frenk gailesiyle m eşgul olduğunu kaydeder. H akikaten 624 de C elâleddin R e y civarına gelen M oğollarla şiddetli bir m uharebe yap arak onları hezim ete u ğrattı; tekrar gelecekleri haberi üzerine R e y şehrinde onları bekledi; bu esnada A h la t nâibi H üsam eddin A li ordusiyle A ze rb a y ca n ’ a girdi ve oradan A h la t’a d ö n d ü 19. M ektuptaki K e y k u b â d ’ın Frenk fitnesini yatıştırdığına dair kayıt bu Su lta­ nın E rzincan’ın ilhakiyle m eşgul olurken T ra b zo n K om n en ’ lerinin Frenk gem icilerinin yardım iyle Sinop ve Sam sun’ a h ü ­ cum etm eleri ve Selçuk S u ltanı’nın da derhal harekete geçip düşm anı m ağlup etmesi hâdisesine işaret olm ak icap e d e r 20. 19 İbn ul-Esîr, X I I , s. 182-184. 20 Bak. Keykubâd I, 651-652.


94

H A R Z E M Ş Â H ’ IN İK İN C İ M E K T U B U N A D A İR

C elâleddin, K e y k u b â d ’ın E rzincan sahibine (M engücük ailesinden D avudşâh) itabım, yâni m emleketinin ilhakını ye­ rinde bulm akta ve E rzurum M eliki C ihanşâh’ın itaatin in de bu sayede m üm kün olduğunu b eyan etm ektedir. M ektu bun bir az aşağısında K e y k u b â d ’ın E rzincan’da bulunduğuna dair kayıt “ ıtâb” m bu m ânada kullanıldığına dair bir şüpheye de yer ve rm e z 21. ö n c e K eyku bâd ve C elâled din’e karşı A h la t nâibi H üsam eddin A li ile m üttefik olan ve C lâled din’in A h la t muhasırasında ise ona ita a t eden C ihanşâh’ın E rzincan’ın fethi üzerine endişe ederek K ey k u b â d ’a ita a t ettiğine dair bu m übhem kaydı b ir hakikat olarak kabul etm ek m üm kün m üdür? İb n B îb î, E rzincan’ın ilhakından sonra K e y k u b â d ’m E rzurum ’un da zabtın a emir verdiğini, Selçuk askerlerinin onun hudutlarını işgali üzerine tehlikeyi sezerek hediyeler gönderip itaat ettiğin i; her sene gereken bir verginin tediyesi ve m uharebe zam anında asker göndermesi tekliflerini elçi ile Sultana bildirince onun da E rzurum ’u işgalden vazgeçtiğini söyler 22. D iğer kaynaklar ise Cihanşâh’ın K e y k u b â d ’ın E rzurum ’ a yürüyeceğini öğrenmesi üzerine H üsam eddin A li’den yardım istediğini, o da, orası za b t edilirse A h la t’ın da aynı âkibete uğrayacağını düşünerek, m aiyetindeki askerlerle E rzurum ’a gittiğini ve bu durum kar­ şısında K e y k u b â d ’m istilâdan vaz geçtiğini y a z a r 23. D iğer taraftan da Sinop’ a vâki tecavüz de bu sırada cereyan etmişti. Bütün bu âm iller tesirinde K eyku b âd çekilmiş olm akla beraber C ihanşâh’ın böylece zevahiri kurtaran bir itaatin i de tem in etmiş olm alıdır. Celâleddin H ârezm şâh, m ektubu ıo zilhicce 625 tarihinde Erm enistan hududunda yazdığını söylerken bu tarafa hareketi21 Bak. Keykubâd I, 651. O rta çağda hemen bütün Türkiye şehirleri gibi mektupta da Erzincan’ın lâkabı Dâr un-Nasr olarak kaydedilmiştir ki, muahhar bir kaynakta da vardır (Adnan Erzi, Belleten, L III s. 96). aa İbn Bîbî, s. 359, 360. 23 İbn ul-Egîr X II, s. 186; Zehebî, Târih ül-lslâm, Topkapu 2917 X V ) 290 ab; ‘Aynî, İkd-ul-Cumân, Veliyeddin 2391 (X IX ), 625 senesi vakaları. Bu, Alâeddin Keykubâd’m bu durum karşısında cesareti kırıldığına delâlet etmez. Gerçekten, Moğol istilâsının yaklaştığı ve Celâleddin Hârezmşâh’ ın henüz ne yapacağı malûm olmadığı cihetle Eyyubilerle (Melik Eşref ile) muhasamata girişmenin ihtiyat ve siyasete uygun gelmemesi düşüncesi ile alâkalıdır.


T . S E L Ç U K L U L A R IN A A İ T R E SM Î V E S İK A L A R

95

ııin sebebini, K eyk u b â d ’ın E rzincan’da bulunduğu haberi üzerine, onunla görüşmek saadetine erişmek maksadının teşkil ettiğin i, fakat E rzurum hududuna gelince Selçuk Sultanı’nın dönmüş ve kendisinin de geç kalmış olduğunu beyan eder. K e y k u b â d ’ın dönüşünü, yukarıda belirttikten sonra, şimdi C elâleddin’in bu tarafa hareketi üzerinde bir az duralım . E v­ velâ iki Sultanın görüşmesi ancak Erzurum M eliki’ııin tâbi­ iyeti veya m em leketinin işgali suretiyle m ümkün olabilirdi, îb n ül-Eşîr’ in C elâleddin’in 625 senesinde “ Bilâd-i Ermitıijye” dc yağm a yaptığına dair kaydı m ektubu tam am iyle teyit eder. Filhakika o H ârezm şâh bu sene A h la t beldelerine geldiğini, Mûş ovasında yağm a, esir ve köyleri tahrip edip döndüğünü ve E yyub îler orada kışlayacağını sandıklarını söy­ ler ki bu bizim m ektubun tarihine de u ym ak ta d ır24. e. M ü n a s e b e t l e r i n

Gerginleşmesi

C elâleddin’in mühim kararların alınması ve iki devletin yardım laşm ası, yâni tam tecavüzî ve tedafüi bir ittifakın yapıl­ ması tekliflerini ihtiva eden bu m ektubun cevabı metin halinde bize kadar gelmiş değilse de m ektubun ve elçilerin Sultan A lâ ­ eddin nam ına naklettikleri sözleri kaynaklar tafsilâtiyle bize intikal ettirmişlerdir. F akat bu sefer iki hüküm darın hitapları arasında büyük bir değişiklik olmuştur. Filhakika C elâleddin’in m ektubu ne kadar tâzim kâr ifadeleri ihtiva ediyorsa K eykub â d ’ın ona karşı sarfettiği sözler de o kadar ağır ve mağrurânedir. Bunun sebebi C elâleddin’ in m ektubundan sonra husûle gelen değişikliktir. Z ira Celâleddin 626 yılı Şevval başlarında (1229 Ağustos sonları) A.hlat’ı m uhasara etm iş; H ârezm hüküm ­ darının A n ad olu ’dan gelen elçisini öldüren, ona giden tüc­ carlara mâni olan ve nihayet H ârezm lilerle vukubulan m uha­ rebede m etbûu E yyub îler tarafından A h lat nâibi Hüsameddin A li’ye yardım eden ve aynı m aksatla da am cazâdesi Selçuk Sultanına karşı cephe alan Erzurum M eliki Rükneddin Cihânşâh şimdi tehlikeyi görerek C elâleddin’i m etbû tanım ak, nam ına hutbe okutm ak suretiyle a f talep etmek için Şemseddin El-H a24 İbn ul-Esîr X II, s. 1O6.


g6

M Ü N A S E B E T L E R İN G E R G İN L E Ş M E Sİ

kîm el-B ağdadî adlı m ühim bir kim seyi elçi olarak gönderdi. Sultan C ihanşâh’ın arzusunu is’a f ederek onu geri gönderdi. Bundan cesaret alan C ihânşâh b izzat Sultana m ülâki olm ak üzere A h la t’ a hareket etti. Sultan onu bir günlük mesafede karşılam ak üzere b izza t vezirini ve diğer divana mensup ricali göndererek ona büyük b ir m evki verdiğini gösterdi. A h la t ile M alazgird arasında, göl üzerinde, ona m ülâki olarak o geceyi orada içki ve eğlence ile geçirdikten ve vezir Ş eref ü l-M ü lk’e kıym eti ıoooo dinarı geçen hediyeler takdim ettikten sonra A h la t’ a vard ı; H ârezm şâh’m huzurunda yer öptü. Sultanın onu kabul ettiği çadır (çetr) ın ip ve direklerinin birden çökmesini halk bu anlaşm ayı her ikisi için d e uğursuz bir m ânaya yordu, ki ertesi yıl, her iki hüküm dar da Yassı-Çim en ’de35 K ey k u b â d ’a m ağlup olarak feci bir akibete uğram ışlardır. C elâleddin, y a ­ nında bir kaç gün kalan C ihânşâh’ın arzusunu is’ a f ettikten ve m aiyetindekilere 218 kürk ve sair hediyeler ihsan ettikten sonra dönm elerine m üsaade etti. Cihânşâh dönünce m etbûuna asker, erzak ve m uharasa aletleri, ki bunlar m eyanında Karabuğra adlı m uazzam bir m ancınık ve çok m iktarda da ok ve yay, g ö n d e rd i.26 Bu suretle Cihânşâh hem C elâleddin’e karşı endi­ şesini giderdi, hem de m em leketini ilhak edeceğinden şüphe etm ediği K e y k u b â d ’a karşı kuvvetli bir hâm iye sahip oldu. îk i dost sultanın düşmanı olan C ihânşâh’ın şimdi C elâ­ leddin tarafından him aye edilmesi ve hâmisini K eyku bâd aley­ hinde tahrik etmesi aradaki dostane m ünasebetlerin bozulm a­ sına sebep teşkil etti 27. Bu durum da C elâleddin’e karşı A h la t hüküm darı M elik E şref’in de Selçuk Sultanının H ârezm şâh aleyhinde tahriki iki hüküm darın tam am iyle birbirinden şüp­ helenmelerine k â fi idi. A lâeddin K eyku b âd artık C elâleddin’in A h la t’ın zabtından sonra Cihânşâh ile kendi aleyhinde harekete geçeceğine inanm ıştı. G önderdiği elçilerin gördüğü m uamele bunu ispat ettiği gibi, M oğol tehlikesi en had bir safhaya girdiği 21

Bak. Mükrimin Halil Yınanç, Celâleddin Hârezmşâh İA III, s. 51-52;

Keykubâd I, İA V II, 654.

Nesevî, s. 306-308; Îbn ul-Eşîr X II, s. 190; îbn Vâşil, Mu/erric ul-kürûb 185b; Cüveynî, Cihângüfâ, II, s. 181.

27 Îbn Bîbî, s. 384; Cüveynî II, s. 175.


T. SELÇUKLULARINA AİT RESMİ VESİKALAR

halde, A hların sukutunu m üteakip H em edan’a gönderdiği fetih-nâmeâc de yakında Suriye (Şam) ve Anadolu (Rum) memleketlerinin ele geçirileceğini açıkça kayjt etmekten sakınm am ıştır2‫؛؛‬. Nesevî Keykubâd tarafından gönderilen elçilerin, Gihânşâh henüz Celâleddin’in tabiiyetine girmediği bir zam anda yola çıktıkları için, onun h ud utlanııd an geçmelerine müsaade etmemesi dolayısiyle‫ ؛‬Erzincan’da beklemek m ecburiyetinde kaldıklarım söyler. C ihânşâh’m Celâleddin’e dehaletinden $0‫ ر ال س آا‬ki bunların A hlat’a gitmeleri m üm kün olabildi. îb n Bîbî evvelâ Şemseddin A ltun-aba’ın!n gönderildiğini, onun uzun m üddet dönmemesi ve herhangi bir müspet haberin gelmemesi üzerine K eykubâd‫؛‬m arkadan K em aleddin K âm yâr^ gönderdiğini yazar. Elçinin A hlat’ta uzun m üddet kaldığı malûm olmakla beraber onun Erzincan’da beklemesinin de b u gecikmeye, dahil olup olmadığı sarih değildir. Nesevı ikisini de aynı zam anda gelmiş gibi kaydederse de birinci rivâyetin daha doğru olduğu anlaşılm aktadır. Zira böyle olmasa idi K eykubâd’m bu kadar kıymetli hediyeler gönderip dostluk akdi ve Celâleddin’in kızmı oğluna talep etmesi ile İ b n B îb ı’nin bahsettiği son mektubun ifadelerindeki tehdit ve ağır hitapları başka türlü telife imkân yoktur. Filhakika Şemseddin A ltun-aba’nın 29 muvaffak alam adan uzun zaman bekletilmesi Sultanı endişeye düşürdüğü ve belki de ona yapılan tez^'ifkâr muameleyi duyduğu için ultim atum mahiyetinde son olarak Kemaleddin K âm yâr’ın götürdüğü mektup takdim edilmiştir, ib n jBîbı’ııin Şemseddin Altun-aba ile gönderilen hediyelerin azameti hakkında verdiği m alûm at Nesevî tarafından kemiyet olarak ifade ve teyid edilmiştir. Gerçekten ‫؛ر د د‬، ‫— هإة‬١ ‫ر ءك ا _ س زاءء ا ا'ش‬ ‫آدد‬

‫خ وأ ء د‬

‫ ر م‬،‫ذل د د ا اش و ل م‬

‫تت ر ق د ر حما؛لث * وب ر ث‬ ‫د ون ت‬

‫؛ ا ب ك ا ة اث م ى مدءن‬،« ‫ ر ن ممءضتم‬, ‫؛؛‬٠٠

‫و ر د م د د ثمم رن_ا‬

‫ ا م‬-‫ر زود ءاالث ث‬.‫آ •> لمء ا ث‬

) Cihavguşd . / / ‫ء‬. ‫(ل)لا‬

‫ وث‬H ârezm şâh’ııı ikinci m ektubunda K eykubâd tarafından kendisine G‫<؛‬de gönderildiği halde. Gihnâşâh’j kasdedtreL gelm esine m âni olduğunu 4 bahsettiği Şemseddin K utlug Sübası ile Şemseddin Altun«aba?nm a^m şahıs olması icap eder. Zirâ Kuihtğ subaşı isim değil Türk ‫ ؟‬e unvandır. Selçuklulara mahsus ‫ل إ ال أ ه ا‬-‫ ال ا قا [ال آ ه ا ا ه‬1‫غلق‬-‫ ل‬için onun götürdüğü bir m ektubun Celâleddin tarafından mektuba ahndığm a bir işaret olsa gerek. Zira ba ‫؟‬ka türlü onun b u ‫ال ! س ال ا‬

h a iz 0 ‫ ا ا غال ال‬biiineıvi02C lı .


‫ص‬

MÜN'-ASEBETJLERİN GERGİNLEŞMESİ

ona göre, atlas, attabi™) (metinde hâtiâbi) kumaşlar, kunduz ve samûr kürkler vesaîr kıymetli 30 katır yükü eşya, 300 at, 50 katır‫؛‬، at vc tcchizatiylc 0‫ ة‬0 -‫ و‬köle bu hediyeleri teşkil ediyordu sı. Bu hediyelere ve dostluk muahedesi teklifine ve aradaki münascbetleri perçinlemek için Celâleddin’in kızını K eykubâdJın oğluna talep etmelerine rağmen Hârezm şâh’ın geçen seneki mektubunda izhar ettiği sıcak alâka ve kuşandığı tâzimkâr ifadeler tamamiyle değişmiş idi. Evvelâ Celâleddin bu elçi kabulünde K eykubâd’a karşı müsavi bir hüküm dar muamelesi yapmıyor; ve teklifleri red ediyordu. Bu teklifler arasında Selçuk S ultanının, her ikisine de, pek çok fenalıkları dokunan £rzurum Meliki’nin kendisine teslimi ve memleketinin de işgaline müsaade talebi vardı. Hârezmşâh bu hususta yapılan ısrar üzerine fevkalâde kızarak ona dehalet eden ve tâbi durum unda bulunan bir kimsenin kendisi mevkiiııdeki bir insan tarafından tc$liminin ne k adar ayıp olacağını ifade etti، Bir gün vezir Şeref ül-M ülk‫؛‬ün yanına giren tarihçi Nesevî onun Selçuk elçisine: “ Eğer Sultan bana müsaade etse id i ben yalnız kendi salısı askerlerimle memleketinize girer ve je til ederdim٠٠ tarzında sert hitaplarda bulun-

duğuna şahit olduğunu yazar. Kendisine neden bu kadar sert muamele ettiği sorulunca: ‘٠Efendileri dostluk kurmak için uşak ve azadlî lalelerim' gönderiyor. Bana getirdikleri hediyelerin kıymeti ise

£٥٠٠ dinardan fa z la değildir” cevabmı verdi 32. ib n Bîbı bu tarzmuameleden bahis etmeksizin, A ltun-aba’nın yer öpmemek için temârüz edip nıkris hastalığına m übtelâ olduğunu beyan ederek Sultan Celâleddin huzurunda yer öpmekten sakındığını, vezir. Şeref ül-M ülk’ün kendisine iyi muamele ettiğini, huzura kabul edilince el öpmek m azareti kabul olunup K eykubâd tarafıııdan gönderilen mektup, haber ve hediyeleri takdim ettiği­

30 ،A ila b î ‫ و‬B agd arta sahabeden ‘،Auâbhn evlâdlarının oturduğu bir m ahalle olup X II inci asırda kuma‫ ؟‬im aîâtiyle meşhur idi, ki bu kumaşlar attübî adını alm ıştı. İspanya vc Fransa ‫ ن^أج‬Avrupa m emleketleri Şarktan ٨١dıklan veya o vasıta ile im âlini öğrendikleri, bir ‫ ؟‬ok kumaşlara İslâm m enşeli isimler vermişlerdi, ve onların hah manasında kullandıkları iapis kelimesinin inenşeyi de bu ailahı (bak. H cyd, H ist. du Commcrce dil L e ıa n î II, p، ?0‫ ن ة‬The Lrgocy o j Islâm‫ و‬p. ‫م( و وا‬ nı İ b n ‫ و ت ظ؛ ء‬s. ^ £ ١; <‫ وأماءهء؛‬s. ‫ ت و‬7 ‫م‬ ٠‫ ؛‬Nesevı, s. 32Ö. 329.


T. SELÇUKLULARINA AİT RESMİ VESİKALAR

(‫و ر‬

ni, bununla beraber H ârezm şâh’ın bir ay kadar elçiyi yanma yaklaştn*mad]ğım bildirir, ki bu da artık iki Sultan arasındaki rekabet vc şüphenin ileri bir safhaya geldiğini açıkça meydana ko ym aktadır33. Sultan A lâeddin K eykubâd7ııı bö\rle bir durum karşısında ultim atum m ahiyetinde, îb n Bibi tarafından derce^ihm, bir ccvabım artık tabiî bulmak iktiz aeder. Biz bu kaynakta sarahat olmamasına ve A ltun-aba tarafından getirilen m ektubun muhtevasına temas edilmemesine rağm en bu cevabın ondan sonra giden K em a le d d ^ K âm yâr vasıtasiyle verildiği kanaatindeyiz. Sultan A lâeddin K eykubâd^n bu cevabı onun siyasî görüşlerinin ne kadar geniş ve hakîm âne düşüncelerinin ne derece isabetli olduğunu meydana koymak bakım ından fevkalâde ehemmiyetlidir. Sultan bu cevabında H ârezm şâh’ı m üslüm anların meskeni, zâhid, âbid, im am ve hafızların menşei olan Kubbet ül-lslâm A hlat’ın, kötü insanların tahrik vc teşvikiyle, m uhasara ettiğinden dolayı !ta tla n d ırm a k ta M üslüman beldesini bırakıp onu müşrikler memleketine dönmeğe davet etmektedir. Din ve devletin düşm anlarına ka!*şı ccphcyi boş bıraktığından vc onu teenni göstermediğinden tcvbih ettikten sonra şu selâmet )•olunu tutnaaşım nasihat etmektedir: ،،‫ س ظ‬1‫ و م ة‬ne şekilde mümkün olursa, uzlaşma çarelerini bulmalısınız, £ii'a, eski hükemanın dediği üzere, yeni bir dev'let kuran ve İlâhî bir kuvvete bağlanan bir kavimle savaşmak akıl kârı değildir. Biz şöyle düşünüyoruz ki derhal T atarlara elçiler gönderip îslâm larm selâmeti için. Sultan M uham m cd m erlıum un yaptığı mukabele ve mücadeleler dolayısiyle, af dileyelim. Yumuşak sözlerle ve hediyeler göndermek suretiyle onları teskine çalışalım. Bu hususta muvaffak olursak îıizmetimiz kıyamete kadar iyi bîr ııâın bırakm am ıza sebep olacaktn*. M alûm unuz olsun ki bu dostunuz m üslüm anların işlerini yoluna koymak için onlara elçilel' gönderecektir. £ğer siz hayatî ehemmiyeti olan sulh babında bana iştirak ederseniz istişare suretiyle bunu size a.i'z ediy'orum.” ‫؛‬iBütün dünya bilir ki Allah bana genç yaşım da m am ûr bir memleket, kuvvetli bir devlet, akıllı vezir ve emirler, zengin hazineler, çok silâhlar, zengin ülkeler, mesut ta b a a vc itaatkâr


00‫ت‬

MÜNASEBETLERİN GERGİNLEŞMESİ

bullar \ c cihangir bil' ordu bahşeyledi. Haşmet ve heybelini diğer beldelere )'ayıldı; diğer memleketlerde bulunan her nim eti bana nasip eyledi. Bununla beraber zay ıfd a olsa islerin güzellikle görülmesi akıl ve hüküm darlık icabıdır. Şimdi Sultana üç tavsiyem vardır. Birincisi Şarkî A nadolu’da m üslüman halkın (A h ali-i Ermen) kanını d e m e k te n ve o tarafları tahrip ve m uhasaradan vaz geçip dönünüz; Moğol askerlerine elçi göndererek onlarla ahd-ü perm an ediniz ve asla m üslüm anlann memleketinde m uharebe endişesi bırakm ayınız. Sultan Meliksâh.^ Sultan Sancar ve diğer büyük Selçuk Sultanları gibi seleflerin adalet yolunun hüküm sürmesi için meşgul olmalıdır. Bu takdirde sayjsız altın ve hesapsız asker esirgemiyeceğim. Fakat eğer müfsidlerin sözüne bakarak bu nasihatlere itibar buyurmaz^ sanız b ir ‫إ‬$ 1‫ آللق‬Sultanı ‫ إلئ ا ة م ح‬1‫ دح‬1‫ آلت م م ل‬emrine uyarak;, vazifemizi yapacağız. £ğer memleket ve halka karşı vazife yaparker^ Allah ‫ و آ ل س م الل ©ا‬b ir m ukadder talihsizliğe uğ rarsak T a n n ’nm uhdemizdeki em anetinden kurtulmuş olacağız; eğer Allah zafer nasip ederse m uradım ıza nail oluruz 3V ‫؛‬ Nesevi’ye göre Keykubâd’m elçileri bir şey elde edemeden ve müsait bir cevap alamadan^ Sultanın izniyle, memleketlerine döndüler. H ârezm şâh‫؛‬ın onlara bir takı.m kimseleri de terfik ettiği rivayet edilirken bunlar memleketin ortasm a vardıkları zam an K eykubâd^n elçileri Kârezmlileri bırakarak süratle iler• lediler ve suhana dostluk ve ittifak için yapılan teşebbüslerin müspet b ir netice vermediğini bildirdiler. Alâeddiıı K eykubâd bunun üzerine derhal Kem aleddin K âm yâr’ı Eyyubî hüküm darlarına göndererek yaklaşm akta olan tehlikeye karşı kendi" siyle bii'leşmelerini teklif etti ‫ مآ*و‬ib n B ıbî de hemen aynı şeyleri Sör’lerken H ârezm lilcıin Türk elçileri ile birlikte değil arkadan gönderilerek C cJ^eddin’in cevabını götürdüklerin^ K âm yâr ve /*Jlun-aba’nm süratle döndüklerin^ E rzurum ’a uğrayıp Cihânşâlva düşmanın sözlerine bakarak Sultanın m uhalifleriyle bir94 İbn Bibi. 380-377 ،‫ ة‬.. Alâeddin K eykubâd bu cevabın başında mamur bir memlekete^ mesut bir devlete‫ ؛‬kuvvetli bir orduya sahip olduğunu ve bu sâyede zaferler kazandığın^ Allaha şükran borcu olduğunu ifade eden bu gururlu s i l e r i K em aleddin K âm iyar'a verdiği menşurda da tekrarlamıştır. ‫ ءء‬Nescv^ s. 3

0

‫ و و <وق‬.


T. SELÇUKLULARINA AİT RES^İİ VESİKALAR

!eşmemesini $‫ ال ك ه أ ة‬1‫ و س'ل ء‬fakat onlar Erzincan’a varınca C ihânşâh’m A hlat’a giderek Celâleddiıı’i Türkiye (Rûm) yc saldırmak için tahrik ettiğini anlattılar. Sultan bir taraftan süratie K em aleddin K âm yâr’ı Eyvubîlere gönderirken diğer taraftan mevcut kuvvetlerin bir kısmını da, m üdafaa tertibatı almak üzere hemen Erzincan havalisine varm ak üzere yola çıkardı 36. Moğol tehlikesinin kapılan zorladığı bir zam anda Celâieddin tab iî müttefikleriyle muharebeyi göze alarak hem kendi fcci akibetini, hem de ‫أ‬$ ‫ س‬dünyasının m arüz kaldığı felâketi süratlendirmiş oldu ve Keykubâd ile m üttefiklerine kai'Ş! YassıÇimen mevkiinde (Erzincan Akşehri civarında) giriştiği muharebede, 2‫ و‬Ram azan 627 (10 Ağustos 1230) günü, perişan olduktan bir sene sonra devletini de, hayatını da kaybetti 57.

L X V II ‫ آ‬. K EY K Â V U S’A AID ANTALYA FE T ÎH N Â M E SÎ a. F e t i h n a m e n i n

Muhtevası

Başlığı A lâaddin Keykubâd tarafından Celâleddin Hârezmşah’a gönderilmiş, bil' mektup olarak konan bu vesika hakikatte ‫ ل‬. Izzedain Keykâvus tarafından A ntalya’nın istirdadı üzerine },azılmış b ir fetihnâmedir. Selçuk Sultanı, kendisine ait olduğu halde gasbedilen A ntalya’nın fethi üzerine elçi gönderdiğin^ askerlerinin Ram azanın ilk günü başlayıp sonuna kadar şehri, k arad an ve denizden m uhasara ettiğini, mancınık \'e neft m akinelerinin kurulmuş olmasına rağm en şiddetli mukavemet ve sıkıntılarla karşılaştıklarını, nihayet A llah’ın yardınıiyle ayın sonunda. Cuma günü, şehrin fethi bayramiylc Ram azan bayram ının birleştiğini ifade eder. R am azan ayında cihâdın bercketi)rle Allah’ın lûlfu ve zat-i devletiniz Celâleddin’in yüce himm eti sayesinde bu fetihten sonra bütün sahil hudutları bizim kudret elimize vc memleketimiz içine girdi ve bu suretle de endişelerimiz zail oldu. Bu büyük ‫ تت‬ib ıı ‫ رآد ا’ ت ة‬s . .‫مثن إ و‬3 ‫ذ ة‬ ٠‫ ؟‬Tafsilât için bak. Keykubâd I, L \. VJJj s. 654.


02

ANTALYA FETİHNAMESİ

müjde haberinden memnun olacağınızı vc islâm m bu fethi sevincine iştirak edeceğinizi düşünerek keyfiyeti zat-i devlet)erine bildirmek münasip görüldü. İnşallah bundan sonra bu türlü müjde haberleri kulağınıza yetişecektir. Bu m ektubu hâmil bulunan Isfahanlı münşî bizim İnşa divanı m ensuplarından ve devletimizin kâti^erind en dir. Babası İsfahan’da öldü; terekesi şer’î ihtiyatla mevkuf tutuldu. Bu tarafta bir çok değişiklikler ve hâdiseler oldu; bütün civar İslâm hüküm darları şart olan gönül birliğine riâyet ettikleri halde o taraftan kimse gelmedi ve iki ta ra f arasında mektuplaşma ve kardeşlik teşebbüsü olmadı. Halbuki merhum Melik Nusretüddin Atabeg bu ta ra f ile müna$ebet vc dostluk halinde idi. Bundan sonra bu dostluğa him m et buyurmanız V'e mezkûr K em aleddin’e babasından intikal eden terekenin kendisine verilmesi için nâiplere emretmeniz ve böylece her tarafa yaygın olan adaletinizin gerçekleşmesi icabeder. Zat-i devletlerinin saadeti devam etsin. ‫) أ‬. A n t a l y a l I n

İkinci

Fethi

Fetih-ndme vcva mektubun A ntalya’nın istirdadı üzerine yazjlmasj, b unun Key-kubâd tarafından C elâleddinV gönderil" mis olduğuna dair başlığın sonradan müstensih tarafından yanlışlıkla konulduğunu ve vesikanın ^٠ îzzeddin Keykâvus’a aid bulunduğunu meydana komaktadır. Filhakika vesikadaki ،،Babadan kalan bir hak olan Antalya'nın nezedîhnesi ve gasbedilen hâne٠ nin geri alınması üzerine sefer” (Azimet ber istircâ-i hâne-i magsûb ve intiza’-i hakk-i me\TÛs-i m ahrûsa،i A ntalya) ibaresi Selçuk ülkesine dahil olmuş bulunan bu şehrin isitırdadından başka bir şeyr değildi^ ki bu, F Gyaseddin zam anında fethedildiği halde bilâlıara işgal edilen ve I. Keykâvus tarafından tekrar fethine ait, hâdisedir. A ntalya’nın istirdadına dair b u rad a bizim için mühim diğeı* k>ir vesika da şüphesiz A ntalya sûrları kitabeleri' dir. K itabeler bu fethin kısaca hikâyesini yaparken çok dikkate şayandır ki bizim fetihnam ede kullanılan kelimeleri aynen dcrceder. Gerçekten bazı yerleri tam am en okunamamıs 0‫ل‬makla beraber kitabe: “ Bu müstahkem hududun istirca'-ı ve bu beldenin müşriklerin elinden hıtizo” m 1kaydederken “ Şehir Giyaseddin h'ryhıısrev tarafından fethedilmişti. Fakat şehîd olarak ölümünden sonra


T. SELÇUKLULARINA AİT RESMÎ VESİKALAR

103

beldenin halkı isyan etil ve orada eskisi gibi şirk kaim oldu. Keykâvus sayısız askerleriyle 612 y ılı Ramazanın ilk günü başlıyarak şehri karadan ve denizden bu ayın sonuna kadar muhasara etti. Her tarafına mancınıklar yerleştirdi. Allah yardım etti ve gece-gündüz cihâddan sonra Allak kelimesi galip gelerek şehir fethedildi” tarzında bu hâdisenin,

güzel vc sarih bir hulâsasını veril'1, Böylece istirdadın 612 yılı R am azanın 30 unda, bizim vesikaya göre de, Cum a günü (22، I î. K ânun. 6‫ )أ و ل‬vuku bulduğu sabit olur, ib n Bibi bu ikinci fetih ‫ وة آل! ط سر‬çok defa m utadı üzerine, tarih vermediği gibi onu Sinob’un fethinden (611/1214) önceki bir fasılada da ele aldığı için bu keyfiyet m uahhar tarihçileri tamami\-le yanıltmış ve hiçbirisi, diğer bazı kaynaklarda V'erilen tarihler gibi, bu m ühim kitabeden de haberdar olamamış ve bu sebeple, İb n B ıbrye uyularak; A ntalya’nın istirdadı. Sinob‫؛‬un fethinden e ^ e l vuku bulmuş gibi gösterilm iştir2. ib n Bibi, Antalya Rum larının isyanı üzerine Keykâvus’un, hâdisenin diğer salıillerc yayılmasını önlemek maksadi)''le, derhal harekete geçtiğini }'azal'. Fakat dahilî gailelerin bertaraf edildiği, hattâ Sinob’un feshedildiği bir zam anda şehir halkının böyle bir cesaret gösterebilmesini izah etmek müşküldür. Diğei' taraftan kitabelerin Keyhusrev’iıı ölümünden ( ‫ل‬2 ‫ ) ا آ‬sonra halkın ayaklanarak şehre hâkim olduğuna dair kaydını da bir ihtim al olarak ele almak mümkündür. Filhakika Kevhu5rev5in ölüm ünden sonra Keykâvus ile Keykubâd arasında vukubulan saltanat mücadelesi böyle bir isyan için müsait bir zaman idi. Bu takdirde Keykâvus‫؛‬un Antalya dururken neden Sinob’un fethini daha önce ele aldığı sualiyle karşılaşmak m ukadderdir 3. Fakat böyle bir durum karşısında birbirilerine rakîp olmakla beraber, 1 A h m e d T ev h id , Antalya sılrlan kitabeleri, T T E M I X (L X X X V J j>

s.

‫ ةل‬5- ‫ ل‬7‫مة‬ - M ese lâ H a lil E d h en \. Kayseri şehri, 3 7 ; U zu n ça rsılı, Sii'as şehri. $٠ 10 4 , Kitabeler I I , 2 4 9 ; p . \V ittckj Menteşe B eyliği‫ ؛‬T ü rk çe tcrcü m c s. ‫ ;ل‬B yzaıUİon, X 3 6 ‫ ;؛‬C a h e n , La Syrie du J\rord: p , 6 ‫ر ق‬. Y a ln ız A d n a n E r /i feü h -n â m cn in ta rih in i verirk en , başka bîr kayn ağa m ü ra caa t etm eksizinj sa d cce A n ta ly a -‫؛‬ ١١١٨ S in o b ’tan ö n cc feth ed ilm iş o la ca ğ ın ı ileri sürer (B elleten L Y 1 s. 63 4 ). ٠ N iğ d e li Kacb A h m ed A n ta ly a ‫؛‬nm ikinci feth in i S in o p ‫؟‬taıı sonra kaydclTKcklc berab er her ikî hâdi ‫؟؟؛‬yî l.Mrer sene öneeyo y a n i 6 ‫ أ‬0 ٧٢ 6 ‫ أ‬I yjlb m na alır 'eled u ş-Ş rfîk ,

(1‫ك‬/‫م‬

s. ‫أ<;وت‬.


JO4

ANTALYA FETİHNAMESİ

Trabzon K om neıvleri ile İznik im paratorluğum un K aradeniz sahillerini süratle işgale girişmelerinin Key’kâvus’u, bir taraftan ‫؛‬imalden sarılmasını önlemek^ diğer taraftan bu devirde çok ehemmiyet kazanan ticaret yolu için bir m ahreç temin etmek maksadiyle> süratle harekete icbar etmiş ve A ntalya’n a , daha kolay gözüken, istirdadını daha müsait bir zam ana bırakmış olması ‫ س ا آلن‬1‫ ن‬vardır. Bunun yanında hâdisenin Selçuk devletinin Sinop fethi ile uğraştığı sırada vuku bulması da hatıra gelse bu fetih ile A ntalya seferi arasında aşağı yukar^ bir senelik bir zaman geçmiş olması sebebi yine izah edilmiş olmaz. Zira bu arada Keykâvus’un başka bir meşguliyeti olduğuna dair kaynaklarda hiçbir işaret mevcut olmadığı halde A ntalya subasısı M übarizeddin Er-tokuş’un ve dolayısiyle maiyetindeki askerlerin yerlerinde bulunm adığı da hâdiselerden istidlâl edilmektedir, ki bu keyfiyet bir taraftan isyanın nasıl m üm kün olabileceğini m eydana kor; diğer taraftan bu kuv'vetlerin •orada bulunm am aları Selçuk devletinin, bizim için bilinmiyen başka bir mesele ile meşgul bulunduğu ihtim alini akla getirir. Antalya R um larının ayaklanma teşebbüsünde Selçukluların başka bir meşguliyetinden faydalanmayı, binaenaleyh kendileı*ini serbest bırakacakları ihtimalini düşündüklerine; aksi takdirde Sultan harekete geçerse böyle bir durum da şehri tekrar Frenklere teslim niyetinde olduklarına dair bir kayıt* yakarıda ileri sürdüğümüz m ülâhazaları teyit etmektedir، Netekim. Kıbrıs kıralı ile Keykâv'us arasında teâti olunan m ektupların tahhlinde belirttiğimiz üzere, isyanın Sinob’un fethi sırasında vuku bulduğu m eydana çıktığına göre bütün bu ihtimalleri bu suretle halletm ek gerekmektedir. B ^'lece müsait bir fırsatta ayaklanan R um lar şehirde bulunan idareci vesair Türkleri bir gecede im ha edip mallarını aralarında paylaştılar. ‫ آا طأ‬Bıbı’yc güVC sultan memleketin her tarafına ferm anlar gönderdi. Bütün subaşılar maiyetlerindeki askerlerle Konya ovasında toplandı; m uhasara aletleri de hazırlanarak, bizzat sultanın kum andasında bulunan Selçuk ordusu ‫؛‬,üratle harekete geçti. Tehlikeyi gören R um lar derhal Frenklerden yardım talebinde bulundular. Bir kaç gemi dolusu savaşçı.‫ي‬ ‫ ه‬İbn ‫تظنثت‬.‫ م‬s. ‫ل‬4 ‫ل‬


T. SEL<;;UKLULAR1N'A AİT RESMÎ VE.SÎKALAR

‫لم)ل‬

müdafaa âletleriyle gelen Frenkler derlıal şehir içinde muharebeye hazırlandılar1', ö ted en beri gıda m addelerini Anadolu sahillerinden tedarik etmek mecburiyetinde kalan ve bu sebeple de daima buralarda yerleşmek fırsatını ariyan Kıbrıs fl'enklerinin daha isyan esnasında R um lara yardım etmiş olmaları kuvvetle ' Nitekim Kıbrıs frenklei'iyle alâkası dolayısiyledir, ki İbn \'â şiı 612 ( 1 2 1 5 - 6‫ لق ت‬senesinde Frenklerin sultan izzeddiıı Keykâvus’a ait, A ntalya’yı işgal ve burada bulunan M lüslüm anlan katlettiğini, fakat sonra bu yıl içinde sultanın ،‫؟‬ehri isitirdat ettiğini yazar6. Buna mukabil Bar H ebraeus ise şehrin ikinci defa olarak, R um lardan fethedildiğini söyler.7 Anonim Selçuknâme, Y’uzuhtan m ahrum ve hattâ biraz da efsanevî olarak, K eykâvus^ kardeşi Keykubâd ile saltanat mücadelesi yaparken Melik îb rahim isminde birinin A ntalya’ya gittiğini, sultanın hareketi üzerine Kıbrıs adasına (beceztre-i Kîbrûs) kaçtığını, sultanın tehdidnâm e göndererek onu istediğini, fakat sultana karşı gönderilen asker dolu gemiler içinde bulunduğunu, şehrin zaptından sonra Frenklerin katli sırasında Melik İbrahim ’in de bunlar arasında olup otuz kölesiyle bir dağa sığındığım, fakat nihayet yakalandığım, bununla beraber sultanın ona iltifat edip üç parça vilâyet verdiğini bildirm ektedir ‫ء‬. Böylece bir ay sül'en şiddetli bir m uhasaradan sonra şellir zajHedildi. Frenklerie birlikte diğei' m uharipler öldürüldü‫ ؛‬pek çok da esir ve ganim et elde edildi ‫ م ة‬Lusignan’lar idaresinde Kıbrısh frenklerin bu Antalya m uharsarasm a iştirakierine dair Garp kaynaklarında bir m alûm at mevcut olmadığı gibi daha dikkate şayan olarak, ‫ إ‬zzeddir‫ ا‬Keykâvus ile Kıbrıs kıralı arasında 6‫ وثة ت‬-‫ لة ل‬yılları zarfında vuku bulup zamanımıza kadar gelmiş olan beş kadar mektup ve m uahedenam elerde bile bu hâdiseye

٥٠ ‫ما<ب‬

‫ ك ا و س‬/ ‫ما ئ ن‬

‫اث~ ا ط اى‬

‫ ) ءأئ الف ر'ي ائ طاثث ه ءن‬٦١٢ ‫عنى‬0 ‫ نب‬-‫و ق ء ذ م ال سم‬

‫ن ق هذء م'ل ت‬. ‫ حما ت‬٢٠٣* ‫ ء ادء ا‬:‫ ر‬٢* ‫ م ن امل مل متي‬V ‫ل د ا ءن‬-,‫ ) ا ر دم د؛‬M olla Ç eleb i,

I ‫ ول‬,

varak ‫ ة‬3 ‫ره‬. ٢ in gilîzcc , $٠ 3^9 •

‫ *؛‬S . 4 ‫ •؛؛‬Zdıebj dc Antalya'nın ‫ قل ظ‬yjlı Ramazan ayı içinde muhasara ٠ İbn 1‫ د أطتأ‬،‫؛‬. ‫ل‬45 •


ioG

ANTALYA FETİHNAMESİ

dair en küçük bir işaret mevcut değildir. *٠. Şehrin subaşılığı tekrar M übârizeddin Er-tokuş*a verild i11. Sultan ordunun başında K onya’ya döndükten sonra etraf h ü ^ m d a rla rjn a hediyelerJe birlikte fetih-nâmeler gönderdi1‫؟‬. işte İb n B îbı’nin ifadesine uygun olarak bu fetih-nâmelerden birini bizim neşrettiğimiz vesika teşkil ettiği gibi başka birisinin de H alep hüküm darı Melik uz-Z âhir’e gönderildiğini biliyoruz ‫أل‬ c. F e t i h - n â m e ’ n i n

Gönderildiği

Hükümdar

Fetih-nâm eye Celâleddin H ârezm şâh’a gönderilmiş bir mektup olarak başlık konması sebeb^ V'esîkada, ismi verilmiyen hüküm dann Celâleddin lâkabını taşıması ve her halde diğer m ektuplarla bir arada bulunması neticesi olmak icabeder. O na ait olmadığı böylece m eydana çıktıktan sonra hangi hüküm dara gönderilmiş olduğunu araştırmamız gerekmektedir, îzzeddin Keykâvus bu fetihnam eyi gönderdiği hüküm dara، diğer İslâm hüküm darlarının Türkiye'de vuku bulan hâdiseler dolayısiyle “ Gönül b irliğ i ” gösterdikleri ve m erhum Atabeg Nusretüddin de Selçuklularla dostluk m ünasebetlerine devam ettiği halde kendisinin hiç bir mektuplaşma teşebbüsünde bulunm adığından serzeniş yapm akta ve bundan böy'le dostluğa devamını arzu etmektedir. Bu ifade mezkûr Atabeg kay’diyle 0‫! و ل ل‬-‫ ا ه ل‬arasında hüküm et süren Azeı*ba}'can Atabeği Nusretüddin Ebu Bekimin bahis me\Tzuu olduğunu ve öldüğünü m eydana koyduğuna göre bu mektubu ondan sonra A zerbaycan Atabeği olan kardeşi Özbek olabileceğini düşündürm ektedir 14، Fakat ilk önce Özbek’in künyesinin Celâleddin değil Muzaffered ٠ ‫ ألل‬Osm an Turan,. Keykâvus I. 1 ٨ ‫ ؛‬VII* 634. Aşağıda K eykâvus ile Kıbrıs kırah arasında ‫ث ا ة ءأ‬0 ‫ آل ة س ا ل‬mektuplara ve bunlann izahına bakınız.

“ O sm an T u r a n . M übârizeddin Er-iokuş ve i'ctkjiycsiy B elleten X L I I I , s. ‫م م_ مغاإل ى ه د )إ ر أ د ر ن'أ‬، ‫ دث ا ء ى رأ رز م ثرا_ك غغ ا‬1‫ر م ل‬

^

, ٠٠' ‫دا"؛ ن ا ف ع ا م‬

‫؛ ت إرص ؛ اث‬,‫ ) م ' ب ت ا ر ءن؛*ت آن ؤ ؛ ح ثءف ؤل م ا‬İbn Iiibı , ‫ث اة‬ ‫ تل‬٦١٣

İbn V’âşiJ,

‫إ ما را ف‬

‫ حن اءي ا‬:‫ف‬

.

‫ه ألى السل مت ن م د <ل ت‬،‫ د اليق ا رم ؛ ءر د اتطار‬، ‫^ ء دل ة ء ج م‬٠ ^ ١ ‫اغ‬،‫د ممل ت ا ل الم‬

(A'iuferric uf-kiîrût)٠

63a).

14 N ite k im yu k a rıca k a yd ettiğim iz m ak alesind e D o ç e n t A clnan E rzi de b u n u n M u zafferrd d iıı (jzb ek o la b ilec e ğ in i söyler (B elleten L V J. s. 6 ‫) د و‬.


T. SELÇUKLULARINA AİT RESMİ VESİKALAR

H>7

din 15 olması mektubun başka bir hüküm dara yazılmış olacağına

delâlet eder. Diğer taraftan 612 de İsfahan’a hangi hüküm darın hâkim veya nafiz olduğunun belirmesi dc lâzımdır. Bu m ülâhazalar bahis m e\’zuu zatın bu zam anda ismaililerin hüküm darı bulunan Celâleddin Haşan (607/1210-618/1221) olduğunu göstermektedir. Filhakika daha babasının sağlığında iken Halife ve diğer İslâm hüküm darlarına adam göndererek ism aililerin yolundan ayrılıp îslâm olacağını bildiren Celâleddin babasının ölüm ünden sonra onun yerine geçince (607) sözünü tutmuş ve böylece itibar kazanmıştı. Kendisine tâbi Ismailileri de ilhâd yolundan çevirmişti. M emlekette camiler inşa etti; M üslüman ülkelerinden din adam ları getirtti, o şekildeki artık H asan’ın islâm iyetine inanıldı. H ah^ye, M uham m ed Hârezm şâh’a ve diğer hüküm darlara elciler göndererek onun islâm bkta samimiyetine hüküm verildi ve bu sebeple de adı Celâleddin Nev-M üsülman 16 olarak şöhret buldu. Bu suretle İslâm hüküm darları arasında mevki aian Celâleddinj Irak Selçuklularınm inkırazından sonra İra n ’da vuku bulan siyasî istikrarsızlık vc mücadelelere iştirak etti. Bu mücadelelerde Azarbaycan Atabeği M uzaffereddin ö z b eg (607-622) ve halife Nâsır Lidînillah ile müşterek hareket etti. Gerçekten bunlar 612 (diğer rivayete göre 611) de H em edan, İsfahan ve Rey taraflarına hâkim bulunan M engli’ye karşı harekete geçtiler. Onu mağlup ettikten sonra memleketlerini aralarında taksim ettiler. Bu münasebetle Zencan ve E bher Celâleddin’e bırakıldı ise de İsfahan’ın bu esnada ona ait olduğu anlaşılmıyor. Yalnız ■bh m üddet sonra (614) H ârezm şâh M uham med Kazvin. Zencanj ve isfehan taraflarını işgal ederek? hutbeyi kendi nam m a okutmak üzerej A tabeg Özbek’in oralafı idaresine terketti 17. iştebizim m ektup H a lifj Özbek veC elaleddin’in Mengli’ye karşı 612 yılı Cemaziyelevvcli ayında kazandıkları zaferden takriben ‫ ءت‬Guvoynîj Cihâıt-güşâ) (n.‫؟‬r. Muham m cd Kazvîıu) II, .‫ث‬4 ‫ل"ت‬ ‫ ءل‬İbn B'ıb^ (s. ‫ رةق و‬bunu oğlun AlâaddilVİ dc K cı-M ü slü m a n lâkabjyJc

zikreder. ‫ آء‬Cuvcynî. 111.5. 243- ‫ و ئ ي ت‬ib n ul-Esîr x n . s. IIÖ; Abul Fercc, ingil. ‫ أ‬0‫ دءلععذأء'ت‬s. 3 ‫ا؛‬6 ‫ ا ? ن‬0‫مح‬0‫ا‬-‫ >ل‬D jclrd cd-diîi M aı:kobir!i, Fr. tere. ‫يث‬0 ‫آآ ا‬.‫'إ رةثتأ‬. ‫;!ت‬ İbrahim Kafcsoglu, HârczMŞrthlar âcıdcii (arifti) Ankara 1956. . 2 0 0 .‫؟‬,


!٧٤١

F E T İH N A M E N İN G Ö N D E R D İĞ İ R Ü K Ü M D .-\R

ay sonra Antalya fethi üzeirne yazılmıştır. Celâleddin'in bu mücadelelerde çok faal bir rol oynamış olması, İsfahan kendisine ait olmasa bile, mektubun ona hitaben yazılması sebebini izah eder, kanaatindeyiz. Selçuk Sultanı bütün İslâm hüküm darhırının kendisiyle dostluk m ünasebetleri kurduğu halde CelâIcddin’in hiçbir alâka göstermemesinden serzineşte bulunurken onun İsm ail‫ ؟‬hüviyetine de bir imâ yapmış gözüküyor. Diğer taraftan hüküm dar olarak ona dair kaleme alman lâkaplar da pek mütevazı lâkaplardır. ÜÇ

Fakat، mektup bir fetih-nâme hüviyetini arzetmekle beraber, asıl maksadın Selçuk münşisi K em aleddin’e ait m etrukâtın elde edilmesi olduğu veya fetih-nâmenin bu vesile ile yazıldığı anlaşılıyor. M ektubu götüren zat hakkında sadece İnşâ divanı kâtip!erinden olup (E z cümlc-i munş\yân-i in hazret ve hâiibân-i in devletest) Kem aleddin künyesini taşıdığı ve aslen İsfahan şehrine mensup bulunduğu kaydediliyor. Mevkilerin değişmesiyle künyelerin de değiştiği gözönüne getirilirse bununla bilâhara Selçuk T ürkiye’sinde vezir olarak m ühim bir mevki kazanan isfahanlı Şemseddin M uham m ed olacağına kanaat getirmek m üm kündür. Zira onun Îzzeddin Keykâvus’un hususî kâtibi ve sohbet arkadaşı olduğuna dair kayıt da bu hususu teyit etmektedir ‫ل‬8‫م‬ Keykâvus*dan sonra A lâaddin Keykubâd zam anında m üsrif ve iuğrâî (tuğracı) yani İnşa divanının başı 19‫ و‬Keyhusrev zam anında da nâib olan 20 bu zatın 11. Îzzeddin Keykâvus devrinde de vezır olmuş ve nihayet M oğolların m üdahaleleri ile öldürülmüş bulunduğu m alûm dur ٤^٠

‫ا 'ي س مل‬

‫د‬

‫■مءف‬

‫و‬

‫اد ت‬

‫ىبء نا س‬ ‫مح ن غ‬

‫و*ت‬

‫ در آ ن‬، ‫غ م سلا ' دمن اصغه ا'يى‬

‫لو ت م مد‬-‫و‬ ‫ا س‬- ‫( ب‬İbn Bîbı., s. 202). ‫أل‬، Jbn Bîbı» s. 4 .‫ث ل‬ ‫ الت‬İbn Bîbî, s. ■)IÖ. ‫ ات‬Osman 7 'urar،, SflfiıJ: vn kjiy rh ri ‫ رأ لت‬Belleten XL\'_, s. 2 2 ‫إ؛‬-‫و‬.

‫ومحء ا‬


İZZEDDİN KEYKÂVUS I. ÎLE KIBRIS KIRALI HUGUES ARASINDA MEKTUP VE ÂHÎD-NÂMELER L X \7IIIj L X IX , L X ^ , L X X I, L X X II Türkiye-Kıbrıs Münasebetlerinin Başlamasj Selçuk Türkiyesi ile Kıbrıs kıralhgı arasında teâtı olunan bu vesikalar yalnız iki memleketin siyasî ve ticarî münasebetleri bakımından değil, umumiyetle, O rta Çağ Akdeniz ticaret tarihi dolayısiyle de hususi bir alıemmiyet arzederler. Böyle olmakla beraber, Kıbrıs tarihi üzerinde geniş araştırmalariyle şöhret kazanan vc hususiyle bu adanm Anadolu ile ticari münasebetlerimde dair müstakil bir tetkik neşretmiş bulunan Mas Latrie* ve, lıalâ kıymetinden bir şey kaybetmiyen, O rta çağ Şark ticaret tarihi adlı eserin müellifi \ \ r. Heyd başta olmak üzere, bütün ilim adam larına meçhul kalan bu vesikalar yarım asır önce neşredilmiş olduğu hakle y'ine de kimsenin dikkatini çekmiş değildir ‫ ا‬Yalnız son zamanla da Profesör Cl. Cahcn, ilk defa olarak, bu vesikalardan faydalaniniştir ‫و‬. Beş adet büyük küçük rum ca m ektuptan ibaret olan bu vesikaların dördü Kıbrıs kıralı Hugues ve biri de Selçuk sultam İzzedain Keykâvus (1211-1220) tarafından gönderilmiştir. Alâaddın Keykubâd (1220-1237) ile ^Venedikliler arasm da 1220 tarihinde aktedilen ticaret muahedenâmesinde onun babası Gıyaseddin Keyhusrev {ikinci saltanatı 1205-1211) ve ağabeyisi Izzeddin Keykâvus’un da onlarla aynı m ahiyette akitler yaptığına dair kayıtlar mevcut ise de Kıbrıs kil'alları ile bu türlü ‫ أ‬Rclaiions poliîigıtcs ‫ آء‬conomercialcs de l"île dc Chyprc di'ce l'A sic AJineurc (Bibi, ccole aes C h arles Serie. 2, t. Ij II) vc yine onun L 'île de Chyprc, so situation presenle el ses souvenhs du M oycn âgc, Paris ‫ ة ا‬7 ‫ و‬, p. ‫تث‬0 ‫ د‬- 2 ‫م و و‬ ‫ ء‬AsıU arı V a t ik a n 'd a E U cn om n em o n ٠ V

olan

bu m ektuplardan

b ü tü n ‫اط ا ن‬-

b u lu n an

( 1 908)

J\reos

sultana

s.

bu 4

a id

2

dc

b u lu n an

Selçuk d e v ri resm î v e sik a ların d a k elim esi d ik k a ti

ve^k alar ‫ؤ‬-‫ة‬

sp.

sonuncu

old u ğ u

‫ م( وو‬B u v e s ik a l a r

*arafm dan

H epsi V im anca

m ek tu b u n

b aşın d a,

g i b i , fi(ğ ra m a h i y e t i n d e

bir

çeker.

٠ L c C o m m crcc a n a to lic n ati d e b u t d u X I I I 1' j ie r le

p.

Larnpras

neşred ilm iştir.

tarafım ızd an d a k u lla m lm ^ tır

b u n ların fo to ğ raflarım

g ö n d erm ek lu tfu n d a b u lu n an

( ja h e n 'c b u m ü n a s e b c ü c

if.^ 'k k ia ' e d e r h n .

(M elangcs L, H a lp h e n , ( İ A , v n , s. 6 3 4 ). B a n a d o stu m

A io n sieu r CL


T Ü R K JV E K IB R IS M Ü N A SE BET LE R İ

münasebetlerine dair hiç bir işarete raslanmamıştır. Bu sebeple de bu mektup ve ahitnâm elerin hususî bir ehemmiyeti vardır. Kıbrıs Lusignan hanedanına mensup Huğu es (1210-1218) ile Selçuk sultanı îzzeddin Key'kâvus arasında teati olunan bu vesikalardan ilki kirala aid olup 1214. yılı II. kânununda kendi elçisi)’lc aynı mahiyette olduğu anlaşılan sultanın bir m ektubuna cevap teşkil ettiği belirtilmektedir, ki bu vesika elimize geçmiş değildir. D aha dikkate şayandır ki Kıral bu m ektubunda Selçuk Sultanlığı ile Kıbrıs ‫ لعلللةما ا آ‬arasm da akı yıldan beri, yeminle tasdik edilmiş, bir dostluğun mevcut olduğunu, altın mühürle m ^ıürlenm iş vesikaların sultanın elçisi tarafından görülüp öğrenileceğini kaydetmekle de iki devlet arasında daha eskiden münasebetler vuku bulduğuna dair bize m ühim bir m alûm at vermektedir. Selçuk sultaniyle altı yıldan beri dostluğun mevcudiyetini meydana koyan bahis mevzuu mektupların 1211 de eülûs eden Key'kâvus’a değil babası Giyaseddin Keyhusrev ile .vâki münasebetlere aid olduğu aşikârdır. Ketekim mektupla altı yıldan beri bir dostluğun mevcudiyetine dair vesikaların Sultanın elçisine gösterildiğine dair ifade de bunların Keykâvus’a ait olmadığım zımnen belirtmiş olur. Bugünkü m alûm atım ıza göre Selçuk sultanları arasında Hıristiyan devletlerle ilk defa ticarî muahede Keyhusrev ile oğlu Keykâvus’un ^Venediklilerle yaptığı akitlerin teşkil ettiğini, aşağıda dere ettiğimiz üzere. K eykubâd‫؛‬a aid fermandan öğrenmiş bulunuyorduk. Şimdi bu vesikalai'111 birimcisi yine Keyhusrev’in Kıbrıs Franklariyle de aynı m ahiyette akitler yaptığım m eydana koymaktadır. Deniz aşın Hıristiyan devletlerle yapılan bu ticari anlaşm aların Keyhusrev I ile başlamış olmasını tabiî bulm ak icabeder. Filhakika bu lı^ ü m d a r, ikinci cülûsundan sonra, saltanat mücadelelöri nihayet bulunca, bu devirde Türkiye’de Şark-Garp ve Şimal-Cenup istikamaetlerinde tekâsüf eden milletlerarası ticarî faaliyetleri genişletmek ve titicaret kervanlarının karşılaştığı müşkülleri b ertaraf etmek mal،sadiyle ‫ ة‬02 ) ‫ ل‬20‫ ) ة‬de Karadeniz seferini muvaffakiyetle, başarmış; Trabzon im paratoru Alexis K om nen’i mağlup ederek Şimal yolunun emniyetini temin etmiştir. Aynı ticar‫ ؛‬siyaset ve gaye ile dc Akdeniz mahrecine sahip olmak için Antalya üzerine bir sefer hazırladı. K ıbns adasında 2‫ ولت‬den beri yerleşmiş bulunan H açlılar Anadolu sahilleriyle sıkı bir ticaret yaptıkları.


T. SELÇUKLULARINA AİT RESMÎ VESİKALAR

hususiyle gıda maddelerini buralardan tedarik ettikleri için , bu sahillere yerleşmek fırsatını bekliyorlardı. Bu sebeple Keyhusrev’c karşı A ntalya hakimi bulunan A ldobrandini’nin yardım talebine koştularsa da nihayet şehir 603 (1207) de fethedilerek Selçuk ülkesine ilhak edild i4, işte deniz aşırı Hıristiyan devletlerle ticari m uahedelerin akdi Türkiye’nin bu kapısı Selçuk devleti eline geçmesiyle müm kün olmuştur. İlk ticarî anlaşmaların Gıyascddin Kevhusrev zam anında başlaması sebebi de budur. Netekim m ektubun “ altı yıldan beri aram ızda yeminle tasdik edilmiş bir dostluğun mevcut bulunduğunu, sultanlık devleti adam ından öğrenecek ve vesikaların altın m lühürle mühürlenmiş olduğunu anlayacaksınız” ibaresiyle kaydettiği mektup ve ahitnâmeleriıı hemen bu fethi mütaakiben }*azılıp gönderildiğini meydana koymaktadıı^ ki İktisadî kanun ve ih tivaçlann iki tarafı bu münascbetlerin kurulmasına mecbur etmesi tabiîdir. Böylece lzzeddin Kcykâvus da aynı maksatla \ 7enediklilerlc ticarî akitler imza ederken (fermân verirken) Kıbrıslılar‫؛‬la da bu türlü münasebetlere geçilmiştir, ki elimizdeki vesikalar bunun neticesidir. Netekim şimdi Kıbrıs Kıralma aid birinici mektup “ Emin adamınız vasıtasiyle alm an zat-1 devletlerinin mektubu okunmuş vc muhtevasm ada tesbit edilenler anlaşılm ıştır” ibaresi ilk teşebbüs vc mektubun Keykâvus’a aid olduğunu meydana koymaktadır. lzzeddin Ke\'kâvus ile Kıbrıs K ıralı Hugues arasında teati olunan beş m ektuptan K ıralm cevabını teşkil eden ilki 12 ‫ هل‬11‫ م‬Kânununda yazıldığına göre Selçuk sultanına aid olan kaybolmuş bahis mevzuu ilk m ektubun613 ‫ ؛‬dan daha sonra kaleme alınmamış olduğu anlaşılmış olur. Bundan başka iki ta ra f arasında teâtî olunan m ektupların iki sonuncusu 1216 Temm uz ve 1216 Eylülünde yazıldığına göre bunların yukarıda neşr ve izah ettiğimiz fetihnâme dolayısiylCj A ntalyaJnın Kevkâyus tarafuıdan ikinci defa fethinden (22 11, K ânun 1216) sonra teati olundukları ncticesi m eydana çıkar. Bunlarda, Antalya Rum larının isyanında olduğu gibi şehrin Türklerc karşı m üdafaasında da، Kıbrıslılarm yardım larına dair hiç bir işaretin mcv'cut bulunmaması dikkate şayandır. Filhakika mektupların A ntalya’nın fethinden önce, yazıldıkları, fetihnamenin tahlilinden sonra, katiyetle sabit olduğuna ve iki ta ra f arasındaki münasebetlere. Türkiye için bir 4 Kak. Osman Turan. Kevhusrro ‫ م^ث و‬V II, s. ö l ٧٠ 6 ، / .


TİCARİ

TAAHHÜDLER

giriş-çıkış limanı olarak, imkân veren A ntalya’nın muvakkat da olsa‫ ؛‬Selçuk hâkimiyeti dışında kalması siyasî ve ticarî temaşları haleldar eylediğine göre bu mektupların tamamiylc susmalarına bir m âna vermek lâzımdır. A ntalya'nın bu ehemmiyeti dolayısiyle bu sükut Kîbrıslılarm bu hâdiselere iştirak etmedikleri değil bilâkis etmiş olmalariyle izah edilmek icabeder. ^etekim Kıbrıslıların müdahalesi olmasa idi iki ta ra f arasındaki münasebetleri ihlâl eden Antalya hâdiselerine temas edilmesi tabiî olurdu. A radaki dostluğun Kıbrıslılar tarafından bozulması dolayısiyledir ki‫ ؛‬evvelkinin aksine olarak, münasebetlerin kurulması için bu psikolojik durum ilk teşebbüsün Kıbrıs K ıralı tarafından, A ntalya’nın fethinden tekriben altı ay sonra ( ‫ و ل‬Temmuz 1216), vuku bulmasına sebep olmuş ve iki ay sonra da (Eylül 1216) ،Sultan buna m uvafakat cevabını verm iştir.. Esasen evvelki ahitname (mektup) lerle. sonrakiler arasm da m uhteva bakım ından mühim bir fark olmaması ve ahitnamelerin fitle n m e m e si de her halde A ntalya hâdiseleri dolayısiyle aradaki münasebetlerin bozulmasiyle alâkalıdır. Yukarıda fetihname üzerinde münakaşa ederken A ntalya isyanı tarihi hakkında türlü ihtim aller üzerinde durmuştuk. Sultandan K irala bir mektup gönderildiğini kaydeden birinci ^'esika II. K ânun !‫ ها ق‬de yazıldığına ve Sinob’un fethi 214‫ ل‬yılı II. Teşrininde vuku bulduğuna ve son teati olunan iki ahitnam e de A ntalya’nın istirdadından sonra olduğuna göre Antal^'a isyanının bu arada yani Selçuk devletinin Sinop’la meşgul olduğu bir zam anda, ‫ت‬2 ‫ ؤت‬yılı zarfında cereyan ettiğini meydana koyar. Böylece yalnız bir nokta kalm aktadır; o da Sinob’un fethinden sonra neden bir seneden fazla beklenmesidir ki bu da seferin hazırlanmasiyle kabil-i izah olsa gerektir. b.

K e y k â V u s ‫ إء‬a K 1 r a 1 A r a s ı n d a Taahhütler

Ticarî

Kıbrıs K iralından Keykâvus’a cevap teşkil eden birinci mektup II. K ânun 1214. tarihinde yazılmjştır ki bu, Sinob'un fethinden (II. Teşrin ‫ ل‬2 ‫ ر(ها‬aşağı y'ukarijOn bir ay evele, raslar. Kıbrıs Kiralının Sultan îzzeddin Keykâvus’a gönderidiği m ektup pek kudretli, büyük sultan kelimeleri yanında “ Karada ve denizde galip ve m uzaffîr ٠٠ sıfatiyle başlam aktadır, ki bu onun, yerli ve Arap kaynaklarının meydana koyduğu üzere, taşıdığı Sulian-i galib lâkabının Hıristiyan devletlerce de m alûm olmasiyle


T، SELÇUKLULARINA. AİT RESMÎ VESÎKALAR

alâkalıdır. Kıral burada Sultanili elçisini kabul ve mektubunun muhtevasına temasla, emir ve arzularına muvafakat ettiğini belirttikten sonra Sultanlık devletinin müsaadesi gereğince” iki tarafa mensup tacir ve gemicilerin birbirlerinin memleketlerine serbestçe girip çıkacaklarını, karşılıklı olarak, taahhüt eylediğini, Sultam n herhangi bir emir ve arzusunun elçi ■veya mektupla bildirilmesini temenni ve ifade etmektedir. Yine kıraldan sultana yazılan, ikinci mektup m ütem et bir şövalye vasıtasiyle gönderilmiş olup dostâne hisleri ve hürm etkâranc ifadeleri aksettirmektedir. £lçiyi iyi bir şekilde kabul etmesini rica ederken yanına adam (mihmandâı•) katmasını, dönüşte erzak teçhiz etmesini de bildirmekte, ona böyle muamele ettikten sonra Sultan tarafından getireceği talimatı beklemekte ve mevcut dotsluk bu suretle devam ettikçe de Türk tacirlerinin hiç bir korku ve maniaya maruz kalmaksızın kLrallık dâhiline girebileceklerini bildirmektedir. ‫ و ل‬Tem m uz 1 2 IÖ tarihli üçüncü mektupta da K ıral yine dostluk ve ahit-nâmelerin takviyesini isterken Sultanın dostluğuna mukabil ked isin in de üç yıl kadar derpiş edilen anlaşmaya, yemin ederek, sâdık kalacağını beyan etmektedir، Burada iki memleket arasında kara ve deniz ticaretinin serbestçe ccreyan etmesi ileri sürülürken evvelki anlaşmalarda mevcut olmayan bir mad.de dercedilmektedir. Filhakika bu maddeye göre sultanm tebaası olan korsanların ele geçirdikleri bir geminin kırallığa bağlı bir sahil veya kaleye getirilmesi, batan geminin de k‫؛‬raJa verilmesi mukabilinde içindeki insan ve emtianın sultana aid olacağı kabul edilmektedir. Diğer taraftan eğer bir gemi fırtınaya tutulur ve kazaya uğrarsa, yağmaya mâruz kalm adan, insan vc eşyanın kırallığa aid olacağı hususu beyan edilirken Türkiye sahillerinde vuku bulacak böyle bir hâdisenin de, mütekalbiliy'et esası ve hukukuna gör^ bir muameleye tâbi tutulacağa ilâve edilmektedir, M uahedenin sâhillei'de hasara u la y a n gemilere dair bu kaydı O rta çağda câri ‫ م‬1‫ آل ة‬bir hukuk kaidesi idi. Filhakika, Hıristiyan Gai'pte olduğu gibi M üslüman Şarkta da, bir memlekelin sâhillerinde, fırtına dolayısiyle, hasara uğrayan gemilerle taşıdıkları insan ve emtia, hâdisenin cereyan ettiği kıy'ilai'a hâkim bulunan devlete aid idi. Koma hukukuna aykırı ve gayrı insani


TİCARÎ TAAHHÜTLER

4

olan bu kanunî soygunculuk 1079 da L atran ’da aktedilcn Konsil (Concile) tarafından terin edildi ise de hiç bir şey bu âdetin O rta çağlar boyunca câri olmasına engel olamadı. Yalnız Venedikliler ٧^ Cenevizliler ile Kilikiya Ermeni Kırallığı (Küçük Ermenistan) arasında yapılan akitlerde evelkıler bu kaideyi, kendi lehlerinde ilgaya muvaffak olmuşlardır ٠. Bunun gibi Alâaddin Keykubâd ile Venedikliler arasında, yukarıda mezkûr, 1220 tarihli ticaret muahedesi (ferman) iki ta ra f gemicilerine, insan ve emtia bakım ından karşıhklı tem inatı kabûl ederken bu husus batan gemilere de teşmil ediliyordu 6, Halbuki aynı A lâaddin Keykubâd zam anında M oğolların Kırım havalisini tahrip ve yağm alan dolayısiyle, tâcırler mallarını gemilere koyup Anadolu sahillerine iltica ederken fırtına neticesinde hasara uğrayan bir geminin emteası il cârı âdete göre” sultanın hâzinesine maledilm işti7. Ahit-nâme iki tarafa mensup kimselerin ticaret maksadiyle giriş ve çıkışlarına dair tam bir serbestinin bahşedileceğini 5öylerken m utad olan (gümrük) resimlerinin tediyesini de kaydetmektedir, ki bu zam anda diğer muahedelerde görüldüğü üzere bu “ m u tat” resimlerin % 2 veya 3 den ibaret olduğunu ilâve edelim. M etnin sonunda Kıbrıs Kıralı bu muahedeyi bir talep vukuunda Ermem‘ K ıralm a, Antakya Prensine veya başka bir Hıristiyan hüküm darına da teşmil ederek yardım edeceğini kaydetmektedir, ki bu m uahedenin teşmili ile yardım ifadeleri arasm da bir vuzuhsuzluk mevcuttur، Kıbrıs H açlılarının Ermenilerle yakın münasebetleri olmakla beraber Keykâvus’un küçük Ermeni K ırallığma karşı fetihlerinde onlara yardım etmediklerini biliyoruz H. Ahidnâmenin }''eminle teyit edilmiş olduğu ve mum la m ühürlendiği de kaydediliyor. T arihi ol* mıyan dördüncü mektup pek kısa olup sultana karşı halisane temennilerden ve dostluk duygularını izhardan ibarettir. Bize intikal eden bu vesikalardan sonuncusunu izzeddin Ke>'kâvus tarafından 12!‫ ة‬Eylülünde Kıral H ugues’e gönderilen ‫ مئ‬E. Dulauricr‫ ؛‬Rtcufil des Historicns des Croisadcs, Documenls Armeniens I. ? ‫تلك'آث‬8‫ وة‬, p. GİY; Bcydj Hisfoir dn Commcrcc dil Levanı 1، p. 304. ‫ ء‬Aşağıda ‫ ال ط‬m uahede-nâm eye baknnz. 1‫لذ‬-£‫ \الثئ‬X I I ( 1 3 0 3 ta b i), s. ‫ ث ا‬0 ‫ م‬İbn V âşilj Mîifcrric. ul-ki'trıtb, M o lla Ç d e b ‫ ؛‬K tp . 88 .‫ آ \د‬0 . ‫ و !ت‬a. s Bak. Kcykâl'its L ‫و‬A, s. 6 3 6 -6 3 7 . 7 İbn


T. SELÇUKLULARINA ٨ ^

RESMÎ VESÎKALAR

115

mektup teşkil eder. A ntalya’nın fethinden takriben yedi ay sonra yazılan bu mektup K iralın Tem m uzda gönderdiği ahidnamenin (mektub) bir cevabı olup kiralın el‫ ؟‬i$i Zabarias vasıtasiyle m ektupbundaki taahhütlerini Sultan da aynen kabul etmekte ve karşılıklı olarak, K ıbnslı tüccarların, m utat gümrük resmini ödemek serbestçe Selçuk ülkesine girip çıkmalarım, emtialarının korunmasını taahhüt etmektedir, ki bu. K irala aid ahidnâm enin bir nevi tasdiki demektir. Kıralm mektuplarında zikredilen bir m ad^e de iki tarafa mensup taeir veya tebaadan biri diğerinin memleketinde ölürse mallarının iadesine m ütaallik olarak sultanın ahitnamesinde derpiş edilmiştir. e. T a a h h ü t - n â m e l e r i j ı H u k u k î H ü k ü m l e r i n e Dair Ecnebi tacir veya tebaanın ölümü halinde mallarının iadesine dair bu hukuki kayıt bu devrin diğer ticarî anlaşm alarında da mevcuttur. Filhakika, yukarıda mezkûr, K eykubâd’a ait fermanda bu hususa d air bir madde mevcut olduğu gibi İlham hüküm darı Ebu Said Bahadır Hanın 1320 tarihinde ٠ vc yine Garbi Anadûlu‫؛‬da E alat (M ilet) Emiri M ehmed Beyin oğlu ilyas Beyin 14,03 de Venediklilerle yaptıkları m uâhede-nâmelerde de bu hukuku temin eden maddeler konmuştur *٠. Kiralın ahitnâmesinde olduğu gibi sultan da hasara uğrayan gemilerle iç!erindeki insan ve emtiaya, O rta çağa mahsus mezkûr hukukî kaideye, m ütakabilivet esasına göre, V’az’iyed edilmeyeceğini ve kendilerine aidiyeti isbat edildikten sonra sultan veya kiralın m em urlarına iade edileceğini kabûl etmektedir, Keykâvus ile kıral Hugues arasında vuku bulan bu anlaşm alarda sair hukukî mevzular tamamiyle meskût geçilmiştir, ]vleselâ tüccar veya başka ecnebiler abasında vâki ihtilâfların hallinde, suçluların cezalandırılmasında hiç bir merci gösteril‫ '؛‬M as Latric, Prii'ilcge Commcrcial acccrdc C/l 1320 û la Rejnıbli.quc dc Valise par un roi de Perse (Bibi, de r £ c o lc des Chardes x x x r (18/O), P- 797 ‫مة‬، 10 Ayni m üellif, Commcrce d 'E p h h e ct dr M ilc l an M oycn ogc (Bibi r ilc o lc des Charles, Paris 1864) . V. serie 5, p. 224,

dc


T A A H H Ü T N A M E N İN H U K U K Î H Ü K Ü M L E R İ

mcmis ve böyle bir durum derpiş edilmemiştir. Halbuki daha sonraki muahede-nâm elerde hukukî hususlara dair tafsilâtlı maddeler konmuştur, Meselâ K eykubâd’a aid fermanda Selçuk Turkiyesinde Venedikliler veya diğer Lâtinler arasında bir İhtilâf vâki olursa bu kendileri tarafından teşkil edilecek hususî bir mahkemeye bırakılm akta, yalnız hırsızlık ve katil vakalarına dair hukuki selâhiveti sultan kendi hâkim (kadı) lerine muhafaza etmektedir، D aha sonlaları, Venedik ve Cenevizlilerin Türkiye’de ticarî faaliyetleri çok ‫ ل جاآأ'اة‬ve Anadolu şehirlerinde bir takım ticaret kolonileri kurulduğu için mühim merkezlerde bir takım konsolosluklar ihdas edilmiş ve bu gibi ihtilâflar bu müesseselere tevdi edilmiştir. Bu, O rta çr.ğda câri bulunan Exterritorialite des lois (Ecnebilerin kendi memleketleri kanunlarma tâbiiyeti) hukuk kaidesinin tabii bir neticesi idi. Latinlerin Küçük Ermeni Kıralhğı ile imzaladıkları muahedenamelerde bu hukukî hususlar bu suretle kaydedildiği 11 gibi Ebu Said Bahadır H an ile îlyas Beye aid mukavele-nâmelerde \ 7enedik ve Cenevizli tüccar ve tc-bea arasındaki bu gibi dâva ve ihtilâflarm halli de onların konsolosluklarına havale edilm iştir2‫؛؛‬. Nctekim milletlerarası ticari faaliyetlerin çok arttığı X III. asırda Sivas'ta Cenevizlilere> K onya'da Venedik!ere aid birer konsoloshaneııın mevcudiyetini biliyoruz 13. îzzeddin Keykâvus ile Kıbrıs K ıralı arasında aktedilen bu ahît-nâmeler bu ve daha sair hukukî m addeleri hiç nazarı itibara almamıştır ٧ . O rtaçağ hukuki anlayışına uygun ve mütakabiliyet esasına göre tanzim edilen bu ticarî muahedeler Osmanlı devrinde de aktedilmiş vc dünyayada ticaret ve milletlerarası hukukta vuku bulan deEşikliklere rağm en Osmanlı imparatorluğu* zayıf zam anlarında tok taraflı olarak bu ananeye icbar çdilmiştir, ki tarihim izde kötü bir h âtıra bırakan Kapitülasyonların menşei de budur.

n D ocum nüs armenient^ / ‫ م‬p. CA;I‫ ؛‬C V II. ‫ مال‬M as Lairic. Mc2kur Lâtincc vesîkalar, p. 224 ‫ و‬8 ‫■؛ م‬

18 Ct. 1“ Bratianu, L r Commerce genois dans la Afer Noire au X J H C siecle^ Paris ‫ ة و ا‬9 ‫ م‬k. 168; Hc.yd, II, p, 357• ‫ آت‬Bu hususlara dair tafsilât Ortaçağ Türkiye İktisadî tarihi adlı eserimizdrdir.


T . SE L Ç U K L U L A R IN A A İT R E S M Î V E SİK A L A R

d. A h i t - n â m e l e r d e n

7‫ل ل‬

Sonraki Münasebetler

Selçuk Türkiyesinin yabancılarla akteylediği bu ticari anlaşmalar hep Akdeniz ticareti ve A ntalya’n a fethi ile alâkalıdır. Türkiye’nin tabii bir giriş ve çıkış lim anı olan Antalya’nın fethıyle K ıbrıs’ta Lusignan Kıralhğının kurulması ve Akdeniz ticaretinin Şark-Garp istikametinde büyük bir kesafet peyda etmesi zam an bakım ından birbirine yakın hâdiselerdir. Filhakika X II. asrın sonlarında Lusignan hanedanı idaresine geçen ICıbrıs adası 686 senesinde A raplar tarafından fethedilmiş ve 965 de tekrar BizanslIların hâkimiyetine girmiştir, üçün cü Haçlı seferinde bir fırtınaya tutulan İngiliz K ıralı Arslan Yürekli R ichard adayı işgal ettikten sonra 1192. tarihinde IOO.OOO, altın mukabiünde b ir meblağla Guy de Lusignan’a sattı. Bunun ölümü üzerine yerine geçen kardeşi Am aury (1194-1205) Kıbrıs Kırallığının hakîkî kurucusu oldu. A dada Lâtin kilisesi teşkilâtını yapdı; Lefkoşa’da PapaJya tâbi bir başpiskoposluk ile ^'lagosa, Pafv’e Limasol piskoposluklarını tesis etti, iyi bir idareci ve kudretli bir şahsiyet olup im parator IV .H en rrd en de “Kıbrıs K ıralı” unvanını aldı, ölü m ün de yerine oğlu Hugues geçti ise de on yaşında olduğu için bir m üddet (1205-1210) Kırallığı baronlardan G autier, nâıp olarak^ idare etti. Gıyaseddin Keyhusrev I tarafından A ntalya’nın fethi esnasında (1207) şehrin müdafaasında, Türklere karşı, oranın hâkimi A ldobrandini’ye Kıbrıslılarııı yardım ı bu naip zam anında oldu. Bununla beraber şehrin fethinden sonra Keyhusrev ile onun arasında bir dostluk da tesis edildi. N ihayet K ıral Hugues (121 o -1218) naibi atarak Kıralhk idaresini eline aldı, işte tercüm elerini neşir ve izah etliğimiz mektup ve anlaşmalar bununla Keykâvus arasında vuku buldu. Bu dostluk anlaşmalarına (ilk m ektupla) rağmen Kıbrıshlar A ntalya isyanında Selçuklulara karşı harekete geçmekle muahedeyi ihlâl ettikleri gibi 1225 de Alâaddin Keykubâd tarafından girişilen Kilikya seferinde de ona karşı Lrmenilerle müşterek hareket ettiler،15 Bununla beraber ticarî müııasebetler her zamaıı devam etti. Filhakika Kıbrıs kıralı Heııri I ‫ ةل‬ftak. O sm a n "Turan: K tyku bâ d / ‫ م‬İA , V I I , 0‫ة‬. ‫ ه ة‬9 ٠ 6 ‫ل‬


‫ئ‬

T A A H H Ü T N A M E D E N S O N R A K İ M Ü N A SE B E T L E R

( 1253 -8 ‫ ) ث ث ل‬M arsılyalılara ve diğer Provençe halklarına memleketinde serbest ticarettc bulunm alarına '،dair verdiği 1236 tarihli imtiyaz vesikasında ‫'؛‬K onya sultanının (yani A. K eykubâd’ın) memleketinden veya başka bir yerden ticarî em tia” getirip Kıbrıs adasında sattıkla™ takdirde °/0 1 resim ödeyecekleri, eğer bu emtia transit geçirilirse şabm bir kentali için bir besant (altın), yünün bir kentali için 2 altın (besant) , her balya ipekten ve ipekliden 1,5 ve diğer bütün maddelerden kental başına T alton resim alınacağı ka\'idları hem ticari münasebetleri ve hem de T ürkiye’den yapılan ihracat] meyd a n k y m a k bakım ından dikkate d e ğ e rle. Selçuk devletinin yıkılışından sonra husule gelen siyasî karışıklıklara rağm.en Kıbrıs ile A nadolu sahilleri arasm da ticarî m ünasebetler ehemmiyetini kaybetmedi; bilâkis daha da arttı. Anadolu beyliklerinin birbirlerinin mücadelelerinden ve Türklerin siyasî parçalanm asından faydalanan Kıbrıslılar fırsat buldukca bu sahillerde yerleşmiye çalıştılar. Kıral Pierre 1361 de A ntalya’yı işgale muvaffak oldu. Teke ( TaccaYmn şehri kurtarm a teşebbüsü ve denizden Kıbrıs adasına akınları akîm kalınca H am îd oğulları Şimale çekilmiye mecbur kaldılar. Pierre’in bu zaferini, bir manzumesiyle ifade eden zam anın bir müellifi Türkiye‫؛‬nin bu büyük ve müstahkem şehrinin nasıl tahrip edildiğini, halkın kılıçtan geçirildiğini ve şehirden ne kadar çok ipekli kumaşlar ve altın ganimet elde edildiğini tasvir eder. A ntalya’nın bu işgali ve orada kiliselerin kurulması hâdisesi Hıristiyan âleminde büyük bir sevinç yaratmış ise de nihayet H am îd oğullarından M ehmed Bey devamlı akınları ile şehri su ve yiyecekten m ahrum bıraktıktan ve etrafındaki köyleri tahrip ettikten sonra 1373 de kur،• tarm ıya m uvaffak oldu. Kıbrıslılar 1365 G arbı A nadolu ve 1367 de dc Kilikya sahibelerinde Beyliklere karşı bir Haçlı sefer \-aptilar. N ihayet Kıbrıs 1489 da Venediklilerin koloni im paratorluğuna dahil oldu ve 1571 de de M ustafa Paşa kumandasındaki T ürk kuvvetleri adayj Osmanlı İm paratorluğuna ilhak etti، ١٨ Louis Mery, H isioirf de. la Comnunc de Marsc'ûlc (Marscillc 1Ö41, t, I, ]‫د‬. 4 ‫ و ل‬- 4 2 ‫ ء ه ( أ‬Hcnri I. ilin 6‫ وث ث‬tarihinde verdiği bu imtiyaz \*c‫؛‬îkası dcrccdiJmiç olup eski Fransjzca yazıîan ferma?) zamamn Fransjzcasına çevrilmişti. Sc]çuklulardan bahis kısım ‫<؛‬. 4 ‫ !>؛‬,dedir; Keza Hcyd 1‫ د‬p. 303.


T. ‫؛‬SELÇUKLULARINA ;\İT RESMÎ VESİKALAR

9‫أ ل‬

Lusignan kıralları idaresindeki Kıbrıs Garbi Avrupa memleketleri ile Türkiye arasında cereyan eden büyük ticarî faaliyetiere bir k ö p r^ bir konak menzili vezifesi gördü. Çok defa Türkiye veya Türkiye vasıtasiyle gelen Şark emtia ve mahsulleri île A vrupa’dan gelen ticari eşya K ıbrıs’ta mübadele ediliyordu, M agosa (Famaguste) sokaklarında Rum, Ermenû Türk, Arap* Suriyeli ve Yahudi her millete mensup tüccarlara raslamyordu 1T.

17 Haçliîar idaresinde: Kıbrıs tarihi vc Türkiye ile münasebetleri Mas Latrie’nin muhtelif eserlerinde \rerilmi‫؟‬tir. Toplu malûmat R Grousset'nin L'Empirc du Levanı (Paris ‫ ا‬9 ‫ب‬6 ‫ م‬p. 333 ٠ 3 ‫ ) ؤ ة‬da bulunur. Karamanhlar vc Ha.mid OğuHan ile vuku bulan muharebeler için bak. Aüya. The Crnsaoc in rhe lala' M iddlc age.s\ I.،ondon ‫ ول‬3 ‫ ة‬, p. ‫ ومرءأو‬4،‫ إ‬.

٨. s.


SELÇ U K L U L A R İLE V E N E D İK L İL E R ARASINDA T İC A R E T M U A H E D ELER İ L X X III a. T i c a r î

Münasebetlerin

inkişafı

Selçuk fetihlerinden önce Anadolu, dünya ticaretinin içerisinde bulunduğu şartlar dolayısiyle, milletlerarası ticari faaliyetlerin dışında kalıyordu. Selçukluların geli§i}’le muvazi olarak Akdeniz ticaretinde büyük bir inkılâp vukua geliyor, Müslüman ve H ıristiyan kavim ler arasmda, Garp-Şark istikametinde, başlıyan büyük mübadele faaliyetleri Türkiye’yi bu milletlerarası ticaretin içerisine alıyordu ‫ آ‬Fakat önce fetihler, sonra da Haçlı muharebeleri ve dahilî mücadelelerle Türkiye’nin bir asır kadar, yani bu memleketin tarihinde birinci dönüm noktası teşkil eden M alazgirt zaferi (1071) ile yine BizanslIlara karşı kazanılıp ikinci dönüm noktası olan M yriokephalon zaferi (1176) arasındaki büyük Ölçüdc> m illetleranısı ticarî faaliyetlere müsait değildi. Esasen Akdeniz ticareti de bu devre zarfında henüz bir başlangıç safhasm da bulunuyor idi. 11. Kılıç-arslan zamamııda, bilhassa bu zaferden sonra, Türkiye’de dış ticaretin başlaması için gereken şartlar hazırlanm ıştı. Bu Sultan Aksaray şehrini askerî bir üs, bir karargâh olarak, inşa ederken oraya Azerbaycan’dan ilim ve sanat erbabiyle birlikte tacirler de getirtmişti ‫ج‬, Tebrizli bazı tacirlerin Kony'a’da faaliyet gösterdiğini ve hattâ yerleştiğini m eydana koyan bu devre aid bir vesîka yabancıların Türkiye’deki ticarî faaliyetleri bakım ından dikkate şayandır 3. Kılıç-arslan zam anında Antalya, .Konya, Aksaray ve Kayseri arasındaki kervan yolunun artık işJemiye başladığı, bu yol Ü2erinde ilk defa olarak, kendi nam ına ve emirlerinden A ltun-aba nam ına inşa edilmiş bulunan‫ ؟‬kervansaraylarla sabit olm akladır4. 1 Bu hususlar neşredeceğimiz O rtaçağ Türkiye iktisadi tarihrndc izah edilmiştir. Şimdilik Selçuk kervansarayları adlı m akalemize (Belleten X X iX , s، 472) bakınız. ‫ ؛؛‬Osman Turan, Kılıç-arslan lly ‫ ل‬Ay V I I, s. 701. 3 O sm a n Turan, Altim-aba -jakfiyesiy Belleten X L IL s, 244،227 ‫؛‬ ١• Selçuk kervansarayları4 7 6 .٠ .‫ ;؟‬Altun-aba vakfiyesi} s. ‫ ه ة‬7 ‫م‬


22

SELÇUK-VENEDİK TİCARETİ

Henüz T ürklcrin e)îndc bulunm am akla beraber Akdeniz sahille•* rine yabancı tüccarın gidip gelmesi bu faaliyetlerin iç Anadolu’ya, yani Selçuk ülkesine intikalim mucip oluyordu. X II. asırda Bizans im paratorları AvrupalI denizcilerin A ntalya’da ticaret yapm aları için o nlara bir kaç im tiyaz vesikası vermişlerdi ‫مق‬ K ılıç-arslan’dan az sonra, oğlu Keyhusrev’în birinci saltanat devresinde (i 196-1192), M ısır ile İstanbul arasında, yani Bizanslılara aid A ntalya’dan Selçuk topraklarına dahil olmak suretiyle, faaliyette bulunan bir ticaret yolunun mevcudiyeti bir hâdise ile m eydana çıkm aktadır. Filhakika M ısır sultanının Bizans’a bu yol ile gönderdiği atlar Keyhusrev tarafından alakonulunca im parator da K onya'dan İstan bu l’a giden T ürk ve Rum tüccarlarının m allarım müsadere etti, ki bunun üzerine vuku bulan m uharebede sultan im paratoru m ağlup ve memleketlerini istilâ etti ٠. Bövlece yalnız ecnebilerin değil artık Türklerin de hudut dışı ticarî faaliyetlere başladığım m eydana koymuş oluyoruz. Esasen bahsettiğimiz vakfiyede konyalı bir takım tacirler ve bunlar arasında Hoca A dlî adlı bir iâciry'm y'ine tacir olan -bir azatlısı dikkati çekm ektedir7, ki bu devirde tacir kelimesinin bir şehirde oturup ticaret veya esnaftık yapan kimselere değil daha ziyade memleketlerarası ticarî emtia getirip götürenlere alem olduğuna da dikkat etmek icabedcr. R ükneddin Süleyman-şah zam anında (1196-1204) vuku bulan başka b ir hâdise de bizzat Selçuk tebaasının deniz aşırı ticarete iştiraklerini göstermek bakım ından mühimdir، Filhakika Bizans im paratoru AIexis (1195-1203), zahiren Giresun yakınlarında b atan bir geminin yükünü kurtarm ak, fakat hakikatte, verdiği gizli bir emirle, Samsun (Amisos)a yanaşm akta olan gemileri yağm a etmek üzere, altı kadırgadan müteşekkil bir filoyu K aradeniz’e şevketti. Bunlar İstanb ul’a em tia getiren bütün gemileri yağma, sahiplerini de esir ve katlettiler. Bizzat devletin korsanlığına m aruz kalan tüccarların im p arato r nezdin‫ ذ‬١١', Heydj H isioire du Commcrcc du Lei'ant\ ‫ و ل‬p. 303. Kılıç-arslan ١١٠ Bizans'a karşı yaptığı istilâlar sırasında ( ‫ أ ل‬8 ‫ ) ة‬Antalya’yı da uzun m üddet muhasaraya tâbi tuttu ise dc fethedem edi (1 Aj v n , s. 616. 6(‫ث و‬ ‫ ء‬JVikctas K honiates. Fr. tere. Gousm. Histoire. dil Conslantinoplc ‫ \ \ ر‬p ;>0‫ مت‬5 0 3 ‫ ؛‬Osman Turan, Kcy'hvsrccv /. 1 A،, ١ ٦ ], 614. ‫ أ‬Aîfım-aha vakfiyesin .2٩. ‫ و‬3 ‫؛‬


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

‫وها‬

deki şikâyetleri hiç bir tesir yapm adı. Lâkin yağmaya uğrayanlar arasında bulunan K onya tâcirleri vaziyeti Selçuk Sultanına an,ettiler, Rükneddin im p arato ra elçi göndererek kendi tebaasına ait m alların iadesini talep etti. Sultandan korkan împara* tor korsanlık hâdiselerinin mesuliyetini kendi Amirali K, FrankopuFa y'ükleterek zararı tazm in ettikten başka sultana yıllık bir haraç vermiye de razı oldu ‫؟؟‬. Biraz sonra bahsedeceğimiz Aiâaddin K eykubad’ın fermanı da T ü rk tüccar ve gemicilerinin deniz aşırı faaliyetlerine dair kayıtlar vermektedir. R ükneddin Süleyman-şah’ın ölümünden sonra yerine geçen Keyhusrev’in ikinci saltanatı esnasında (1205-1211), Selçuk devletı henüz b‫؛‬r sâhile ve lim ana sahip olmadığı balde. Cenupta Antalya> Şimalde Sinop ve Samsun şehirleri vasıtasiyle Türkiyede m illetlerarası ticaret artık kesafet peyda eylemiş idi. Garplı tüccarlar yanında H orasan, Irak gibi şark memleketlerinden tacirler geliyorj M ısır-Türkiye arasında deniz yolu da faaliyette bulunuyordu ٠. H attâ bu sahil şehirlerinde Selçuk tebaası tâcirlerden mürekkep ticaret kolonileri bile teşekkül etmişti. Akdeniz ve K aradeniz m ahreçlerinin Türkiye için haiz olduğu ehemmiyet aşikâr olduğu gibi zam an zam an bu ticarî yolların emniyetinin ihlâli de buraların fethini gerektiriyordu. M illet‘ lerarası ticaretin memleket için ehemmiyetini m üdrik bulunan ve bu İktisadî anlayışları icabı ticareti teşvik ve himaye mak١١ N . K honiates, tere. Cousin, p. 540. Aynı m üellif Kılıç-arslan^nn m emleketi oğullarına taksim ederken Sam sun (Aminsâ)nm R ükncddin’e ait memleketler m eyanında bulunduğunu kaydederse de (s، 530) şehrin 11e zaman fethedildiği ve sonra nasıl Türk idaresinden çıktığı hakkında bir m alûm at mevcut değildir, profesör p. \Vittek Samsundun bu zam anda Selçuk idaresinde O lu n du ğu n a işaret etmekle beraber bunun devam lı olduğu hakkındaki düşüncesini teyide imkân yoktur (Byzantion ‫ أ‬935 ‫ م‬s. 4344 ‫)ر‬. H er ne kadar Bizans tarihçisi N. K hon‫؛‬ate5 K ılıçarslan’m devletini oğullarına taksim ederken Samsun’u da RükneddinV verdiğini söylemekle bu fethin daha evvel vâki olduğu zannı hasıl olursa da babası zam anında, kardeşleri Bizans aleyhinde topraklarını gem letirken kendisinin de, T okat’ta m elik iken,، buralar:) fethettiği anlaşılmaktadır. Amisos ),akıllında te‫؟‬eklcül eden bîr Türk ticaret kolonisi müstakbel Sam sun’un esasını teşkil d e r e k İç A nadolu’nun ihraeat vc ithalâtiyJe meçgul oluyordu (Finlay, H islory of thc Byzanfiti.fi and Greek cmpircS) Landon ‫آأث‬5 ‫ مب‬٢٠ 373 - 375 ? ‫ إ‬A. \ rn , s. ‫م؟)اة‬ ١' İbn B ibi. s. 95•


SELÇUK ‫ ء‬VENEDİK TİCARETİ

sadiy]c çok çeşitli tedbirlere baş vuran ،$e]çuk sultanlarının, ilk teşebbüs olarak, bu lim anları ele geçirmek ve deniz aşırı dehşetlerle ticari m uahedeler akdetmek siyasetini gütm eleri tabiî idi. N itekim Selçukluların H ıristiyan devletlerle ilk ticaret m uahedeleri de A ntalya’nın fethini ( ‫ل‬2‫ ه‬7‫ ر‬m ütaakip akdedilmiştil'. ‫نء‬11‫ و ظن س‬A ntalya’nın fethine kadar cereyan ettiğine işaret ettiğimiz ticarî faaliyetlere rağm en deniz aşırı H ıristiyan devletlerle bir anlaşm a yapıldığına dair hiç bir ka>*ıt bize kadar gelmiş değildir. H albuki yukarıda Keykâvus ile K ıbrıs K ıralı arasm da teati olunan m ektuplardan, m eydana koyduğumuz üzel'e, Keyhusrev A ntalya fethini mütaakip K ıbrıslılarla bir ticaret anlaşması akdederken diğer taraftan aynı m aksatla Venediklilere de Türkiye’de ticaret yapm aları için bir ferm an vermiş ve oğlu îzzeddin Keykâvus ( I 2 I I “ I 2 2 0 ) da ikinci bir ferm anla bunu teyit etmişdir. H er iki ferm an da Venediklilere Türkiye’de ticaret serbestisi vermekte, onların memlekette seyahat ve ticaret yaparken himaye edileceklerini ifade etmekte ve em tialarından °/0 2 den fazla gümrük resmi alınm ıyacağm ı âmir bulunm aktadır. A lâaddin Keykubâd ile Venedikliler arasm da aktolunan m ^ e d ^ m e n i n “ Merhum babasının, kardeşinin ve kendisinin fermanları hüJ:ümlerine göre'* ibâresi bu anlaşm anın da eskilerinin tesbit ettiği esasları m uhafaza ettiğini m eydana koym aktadır. Birbirine h alef olan üç Selçuk sultanı ile ^Venedikliler arasında vuku bulan bu anlaşm alardan bize maalesef yalmz sonuncusu gelebilmiştir 10. A lâaddin K eykubâd^n tahta çıkar çıkmaz (II. K ânun 1220) hem en Venediklilerle bu muahedeyi akdetmesi (8 M art 1220) onun bu ticarete ■verdiği ehemmiyeti ve diğer taraftan G arplilerle yapılan ticaretin ne kadar inkişaf ettiğini meydana ‫ رمت‬Bunun naçiri oradaki kayıtlara dayanarak Keyhusrev ١۴, Keykâvus، un Venediklilerle akdettmiş olduğu m uahedeler ‫أ‬، ‫ ر س ل آص ة‬her biri için bir kaç satırhk olm ak üzere., eserinde ayrı bahisler açmıiştır (Tafel ve ‫ م‬0 ‫ءةةآآل‬ mezkûr eser, c . 1‫ ر‬s. 438: C. 11• ٤. 143. n Fermanda 8 Mart kaydı yam nda yıl gösterilmemi‫؟‬, tarih V enedik ar،‫؛‬iv kayıtlarına Venedik dukası ve onun m uahedeyi im^a eden İstanbul’daki pod'‫؛؛؛‬t a n a n zamamjarma göre naşir vc daha önce M arin (a‫؟‬a£]}‫؛‬a bak) tarafından hesabedilmişiir.


T . SELÇUKLULARIMA ٠ ^٨ RESMİ VESİKALAR

koyar ٧٠ O nun, babası ve ağabeyi gibi Türkiye‫؟‬de ticaret yapan K a r ıl ı l a r l a ve diğer Lâtinlerle de aynı şekilde m uahedeler yapm ış olduğunu tahm in etmek tabiîdir. Netekim K eykubâd'm bu ferm anında Venediklilerden başka Pizahların ve diğer Lâtinlerin de hukukî durum larına d air bir kayıt ticarî faaliyetlerin Venediklilere m ünhasır bulunm adığına detelet eder. Esasen yukarıda temas ettiğimiz üzere K ıbrıs kıralı H enrı’ye ait 6‫و ق د‬ tarihli ferm an M arsilya, M onpellier ve diğer Provence halklarının, daha evvel olmasa bile, K eykubâd zam am nda Anadolu’da ticaret yaptıklaı^nı m eydana koy m ak tadır12, b. M u a h e d e - N â m e n i n

Ticarî

Hükümleri

M uahedenâm e, K ıbrıs K ıralı ile Keykâvus arasinda vuku bulan anlaşm alardan §ekil ve m uhteva bakım ından farklı olup oldukça mufassal ticarî ve hukukî hükümleri derpiş etmiştir. A lâaddin K eykubâd Venediklilere TürkiyeJye serbestçe girip, çıkm alarını, tiearet yapm alarını veya emtia nakletmelerini temin ederken babası Giyaseddin Keyhusrev \'e ağabeyisi îzzeddin Keykâvus’un ferm anlarına göre getirecekleri veya transit olarak geçirecekleri m allardan % 2 den fazla gümrük resmi alm m ayaeağını kendi m em urlarına emretmektedir. M ütekabiliyet ve müsavat esasına göre tanzim edilen muahedenamcde \ /Tenedik dukasınnı da kendi memleketlerine gelen T ürk tüccanııa aynı hakları tanıdığı kaydedilmektedir. Keykâvus ile ^ b i 'i s kıralı arasındaki anlaşm alar ise gümrük resmi nisbetini tâyin etmeksizin sadece, m utad olan resimlerin alınmasını âm irdi, ki bunun aynı nisbette olduğu m uhakkaktır. Nitekim، bundan bir asır sonra K ıbrıslıJann A ntalyaJda ithal ve ihraç m alları için % 2, muayene için çuval başına yarım akçe ödediklerin^ halbuki Filoransalı Bardi kum panyasının ihraç m alları için hiç bir resim ödememeleri hususunda bir imtiyaz aldıklarım biliyoruz ‫ول‬. 1‫ت‬ s. bak. 15 B. P egoloui, L a Pralica dellû Mercatura , ıışfj ٨ . Evans, Cambridgc Mass. 1936, p. 57, ‫ق‬8 ‫ م‬Bu devirde d ‫؟‬ğcr memleketler için gümrük nisbeti, um um iyetle, % 2 - % 4 arasında îdi. Burada izah edem iycceğim iz yol, geçit muhafızları ١٠٠ s. resimler hariçtir. Bunlara dair eserimizde kâfi dereccdc izahat mevcuttur،


126

TAZM İNAT V EY A DEVLET SİGORTASI

M uahedenâm e, Sleçuklu ve Venedikli tâcirlcre> em tialarına ve gemilerine gösterilecek kolaylık, yardım , himaye vc iltica hususlarım ‫ ؛‬karşılıklı olarak> iki tarafın taahhüt eylediğini birer birer zikretmektedir. Filhakika iki tarafa mensup tüccarın kayb ^ a n eşyaları, ölülerin terekesi karşılıklı olarak iade edilirken bu hukuk, zam am n cari âdeti hilâfına, batan gemilere de te ‫؟‬mil ediliyordu. Gerçekten yukarıda temas ettiğimiz veçhile, O rta-çağ hukukî team ülüne göre, bir devletin sahillerinde hasara uğrayan veya batan gemilerle içlerinde bulunan em tia vc hattâ insanların ٠ sahile sahip bulunan hüküm dara aidiyeti kaidesi de ilga ediliyordu 14، Bundan başka, düşm an olsun veya olmasın, diğer bir de^^etin tebaasına ait gemiler bir takibe veya hasımane bir muameleye m aruz kalırsa içerisinde âkit taraflardan birine mensup bulunan insan ve m allar diğer devlet tarafindan istisna edileceği gibi Selçuklu v*e "Venedikli gemilerde yabancılar bulunursa bunlara da d o ^ u lm ıy a c a ğ ı taahhüt ediliyordu. Bundan başka bir madde ile de Selçuklulara veya \ 7enediklilere mensup gemiler bir düşm an takibine maruz kaldığı takdirde bunları kurtarm ıya yardım , kendi sahil ve lim anlarına S]ğınm alarını mümkün kılmak da iki tarafın birbirlerine karşı giriştikleri taahhütler meyanında idi. c. T a z m i n a t

Veya Devlet Sigortası

^ a h e d e n â m e d e Selçuklulara şâmil olmayıp yalnız Venedikblere ait tazm inat maddesi vardır, ki bu, ticaret hukuku tarihi bakım ından çok mühimdir، Filhakika Venedik tabiiyetinde bulunan bir kimse “ eğer gürül' ve sadakatsizlik dolayısiyle akılsızlık edip mezkûr yer ve ülkelerde (Venediklilere ait) sultanın tebaasından ‫ وضمانط‬karada ve denizde, bir ziy'an verir veya onu tâciz ederse efendim (yani Venedik dukasj) tarafından lâyıkiyle tatm in ve telâfi edilecek ve alınan şeyler, tahkikattan sonra, iade edilecektir» Eğer suçlu yabancı bir memlekete kaçar ve kendisini yakalamak m üm kün olmazsa suçunun araştırılm ası gerekmez; fakat eğer suçlunun mala veya malın büyük bir kısmma sahip olduğu açıkça bilinirse, haksız olarak, alınan mal tazmin edilecektir” » 14 Y u ta n d a s. ‫ ا ا‬3 ‫ ب ل ل ء‬bak.


T. SELÇUKLULARINA A İD RESMÎ VESİKALAR

127

Selçuklulara vc Venediklilere mensup tüccar vc emtiaya karsı, m ütekabiliyet esasına ‫ و ^ ة ؟ا‬bir takım hin-iaye vc teminat m addeleri konulduğu halde yalnız T ürk tüccarlarm ış bir kaza dolayısiylc deği^ bir tecavüz neticesindej tek taraflı olarak tazmin -edilmeleri hususundaki bu m adde izaha m uhtaçtır. Venedikli lerin denişlerde Selçuklulara nazaran daha kuvvetli oldukları m alûm dur; fakat bu m adde yalnız denizlerde \aıku bulacak bir koısanhk veya başka bir tecavüzü değil karada muhtemel bir eşkıya hareketini de derpiş etmektedir. Bundan başka Türkiye içerisinde \ 7enediklilerin de böyle bir âkubete uğram aları her zam an varittir ve Selçuklular böyle bir hâdise karşısında zarara uğrayan diğer akıt tarafın tebaasının zararını tazmin etmiyecek mi idi? Şimdi bunun tatbikatta böyle o lm a^ğını m eydana koyacağımıza göre m addenin bu şekilde tek taraflı yazılm asını ‫ ؛‬Selçuk sultam nın bu gibi zararları tazm in etmesini kendisinin ve devletinin şanından ve tabii saymaayle alâkalı sanıyoruz. Nitekim Selçuk sultanlarının, böyle bir hukuki taahhüde girmeksizin, milletlerarası ticareti teşvik ve himaye maksadi {''!‫ ؟‬-aldıkları çeşitli tedbirler m eyanında1^ bu türlü zarar -la n tazmin ettiklerine dair dikkate şayan kayıtlara sahip bulu ،nuyoruz Gerçekten Gıyaseddin KeyhusreA^ A ntalya’yı fethedince orada M ısır’dan gelen ve Frenkler tarafından soyularak emtia ve kum aşları yağm alanan tüccarların zararınij yapılan listeye -göre, ahnan ganim etten ve kısmen ^e hazîneden tazmin etmiş tir ıc. A lâaddin K eykubâd ‫؛‬ın, yine ticari maksatlarla ve kervan yollarının emniyetini temin etmek için, açtığı seferler sonunda 17, meselâ Suğdak 13 ) ^ ٢١٥١(, -Küçük Ermenistan vc A،kdcniz sahil leriııde kazandığı zaferleri m ülaakip. tccavüze ve yağmaya 1‫ (؛‬-Bu hu5uslaı* Ortaçağ Türkiye siJâliyk‫ ؛‬izah edilm i ‫ ؛‬tir .

iktisadı tarihi adlı eserlerimizde laf

‫ث‬،‫ردسا مج ه ؛‬, ‫ردان‬.‫ أرت د إد‬٢ ‫ش إ وورا ر ك دد‬،> ‫ تمغةك؛ت ( ك*تفيت <تأع د‬،‫ق ت‬.‫م‬ ‫ ء و ش ا ا ز‬٩٠‫■م ا‬، ‫م ا ب از خ زا ه ي م‬ ‫ و د‬/' ‫ ا ف‬:■' ‫يم در ءء ر ض‬.‫مب ل رر ك؛‬ ‫ث ا ن آل‬.‫و ■ت ددس إ ل اي‬

‫مب م ر د‬ ‫ و آءمح‬. ٠٠ ‫ ن د‬، ‫بش ا ن ر ا‬.‫ عسل ك رمء ز ب ه د اإث ا د ع‬،‫د رحنن ا ؟‬ ‫ا‬،‫بث ا ن ج هم‬.‫ ^ ا‬١^‫؛؛‬

‫دا ثا ن د‬

) İbn B îb j ‫ة‬. 9 ‫( و‬

fi‫ب من زا'ءب ه د‬.‫' ا ج را ن از مدح‬

،,١١^ ١ ‫س‬ ‫د ؤرء ر د كع ب ر حا ل جمب‬

‫ م ر د‬.‫ ) آم ا ل ئ‬İbn B îb î , ‫؛؛‬. 3 ° 3 ‫(م‬ 1K ‫ ا_م ص‬-‫م درى ءتن ارى ■ءاء‬ ‫نآ إل' ا آل‬,‫م‬

S. ‫ ر و آ‬.(.

‫إ زدك’را ء وض‬

‫دال ) م \ ى‬،‫أطا'ء أ‬, s. 33-> H oustma


TAZM İN AT VE DEVLET SİGORTASI

uğrayan kervanların sahiplerine, aldığı g a m e tle rd e n ve devlet hazh^es^den, bütün zararları tazm in ettiğine dair m alûm ata da sahibiz *٠٠ Bu hâdiseler bize Selçuk Sultanlaı^mn, ister yazılı taah h ü t icabı olsun, ister team ül veya sadece devletin İktisadî siyaseti ve şerefi dolayısiyle olsun, tatbikatta yabancı bir devlet veya eşkıyanın tecavüzleri karşısında ticarî emtiayı tazm in ettiklerini ispat etm ektedir. Bu, hukukî bir anlaşmaya ve m etne tâbi olmasa da ve bugünün m âna ve şartlarına tamamiyle uygun gelmese de Selçukluların İktisadî siyaset ve team ül neticesi olarak, bir nevi devlet sigortası tatbik ettiklerinden artık şüphe etmemize im kân vermez. D aha eski devirlerde R om a’da ve müslüman Şarkta benzerlerine rağm en bugünkü mânasiyle, emvalin herhangi bir zarar ve tehlikeye m aruz kalması ihtim ali karşısında m al sahibi ile hakikî veya hükm î şahıslar arasında, birincinin vereceği bir bedel mukabili ve bu sayede k in c in in de kazanç vasıtası olmak üzere kararlaştırılan bir tazm inatın tediyesi maksadiyle yapılan bir hukukî akd veya mukavele olarak sigorta müessesesinin zuhuru XXV. asır ©rtalarına k adar çıkm akta ve deniz seferlerindeki tehlikelere karşı menşei gemici ve tüccar İtalyan C um huriyetlerine dayanm aktadır 20، Küçük Ermenistan ve Bizans îm p aratorluğu gibi komşu devletlerin de G arplılarla ticareti teşvik ve himaye bakım ından türlü tedbirlere baş v u rd u k ların ı‫ تة‬biliyolmak da sigorta m ahiyetinde bir tazm inat team ülünün mevcudiyetine Taslamıyoruz. Hele O rta-çağ A vrupa’sında hüküm etlerin ticareti himayeye m atuf bir zihniyet ve siyasete sahip oldukları hususunda hiç bir işaret mevcut değildir ‫ ة‬2‫م‬ ‫< و ضه حمب* و ل و ي د ر ا ر د • إدإ ث ا'ن لأء‬- ‫؛ ج د د ر‬،‫ حام ءر ا محا ن م‬- ‫ر فرم و د ك ه م ا ل إ ز د كأ’ ا ر ا م مر‬

‫( رءا’ ن د د رنأ ااثا<ق ء م ل م دامم د‬îbni Bîbî s. 3‫م(قو‬ ‫ة‬° T oplu bir m alûm at için bk. Alfred M annes, Insurance (Encyclapedia o f tbe Social Sciences, vol. \ 7111‫ ء‬97 , ‫ن روو‬B،N. Esenj Türk H ukuk T arihi Dergisi, Ankara 944 ‫ت‬, I, s. 222. O rta çağdan beri, Fransız tesirine kadar, İtalyanlarla vuku bulan m ünasebetler do]ayısiylc> bilhassa denizciliğe ve ticarete ait (meselâ gümrük kelimemiz kom erkiw n'dan) bir çok kültür kelim eleri gibi bugün kullandığım ız “sigorta ٠’ kelimesinin de İtalyanca sicurita (securitöj emniyet) den Türkçcle.?mi‫ ؟‬olduğunu kaydedelim . 21 M eselâ bak. w . H eyd, I, p. 305, 369, 3 7 ‫ ;ث‬Dulaurier, Documents anneniens ‫ رأ‬p. 753-761، ‫ ؛؛؛؛‬H . Pirenne, L a Cii'ilisaiion occidentale au Moycn âg€ş p. 83 (G lotz serisi).


T. SELÇUKLULARINA AİD RESM ! VESİKALAR

‫ أ‬2 ،‫ر‬

Y ukarıda kaydettiğimiz, İlhanlI H üküm darı Ebu Said Bahadır H anın Venediklilere verdiği 1320 tarihli ferman ile G arbî Anadolu’daB alat (Milet) emıri M ehm ed Beyin oğlu llyas Beyin yine Venediklilerle akdeylediği 1430 tarihli ticaret muahedesi bu türlü garantileri teamüle bırakm adan tedvin etmekte ve devlet sigorta veya tazm inatına hukuki bir m ahiyet verm ektedir. Gerçekten birincisinde Ebu Said Bahadır H an ilh a n î İm paratorluğu dahiünde, tabiatiyle en fazla Türkiye’de, ticaret yapan Venediklilere bir çok hak ve imtiyaz tanıyan m uahedenam enin 5 inci maddesinde <،İmparatorluğun herhangi b ir yerinde konaklamış olan kervanlav herhangi bir hırsızlığa veya zarara maruz kalırsa hükümet ve memurlan kaybolan veya çalınan şeyi bulmakla mükelleftirler; bu mümkün olmazsa vâki zararın tazmin ٠٠ edileceğini em retm ektedir ٤^٠

Balat Em îri llyas Bey de Venediklilerle imza ettiği muahedenâm enin 15 inci maddesinde T ürk korsanlan tarafından zarar gören gemilerin, Balat’daki Venedik konsolosunun milliyetini yeminle bildirmesi (3 üncü madde) üzerine, tazmin edilmesini taahhüt ediyor idi ZK Bunlar Selçuk devletinin, bedelini memlekete temin ettiği umum i m enfaat ile karşılamak suretiyle ticari rizikoları tazmin veya sigorta eden ananesinin, hukuki bir mahiyet alan, bir devam ından ve bununla alâkalı olarak, İtalyan deniz ticareti h u k u k u n u n inkişafiie imtizacından başka bir şey değildir. İtalyan denizci Cum huriyetlerinde meydana çıkan sigorta müessesesi üzerinde Selçukî tesiri daha teferruatile araştırılmaya m uhtaçtır. d.

S e l ç uk l u l a r ’da

Para

Siyaseti

A'Iuahedenâmenin girişte kıymetli taşlar, İncile^ işlenmiş veya ham gümüş, altın ve zahirenin güm rük muafiyetine tâbi bulunduğu sultana ait, \ 7enedikliler için derpiş edilmiyen, bir Bu ifade Akdeniz ticaretinin başlam asından (X I. asır) evvlelki durumu vc daha sonra bu ticarete iştirak etm iyen diğer Avrupa devletlerini şümulüne almaktadır. 23 Mas Latrie, Privilege commercial accorâe en ‫ م’ئوئ‬â la Republiçue dc Valise (B ib i de r £ c o le des chartes, Paris 1870 (X X X 1) 7P. 96); bu vesika Recııcil des trnıles enire les Chreticns et les Arabs d'Afrigue adh eserin zeylinde dc çıkmjştır. ‫ أ؛؛‬Aynı müellif, Commerce d'Ephesc et dc M ilct au Moyen âge (Bibi. Ecolc Charles, Paris ‫ ئ ل‬6 ‫ ري‬t. V , serie 5‫ ر‬p. ‫تثق‬4 ‫م‬


30

SELÇUKLULARDA PARA SİYA.SETÎ

maddesi dikkate şayandır. Altın, gümüş vesair kıymetli m addeler için Venediklilere giriş serbestisi tanınırken, O rta-çağ iktisadı zihniyetine göre, memlekete p ara biriktirm e gayesinin bahis mevzuu olduğu ve dolayısiyle ihracatına müsaade edilmediği anlaşılm aktadır. Selçuklularla, dolayısiyle, alâkalı ve mümasil hâdiseleri gözönüne getirdiğimiz takdirde maddenin bu m ânada izah ve kabul edilmesi icabeder. Nitekim Selçuk devletinin bütün İdarî. İktisadî zihniyet ve ananelerine tevarüs ederek onun yıkılışından sonra m eydana çıkan Anadolu Beyliklerinde paralarının hu du tlar dışına çıkarılmasına karşı sıkı yasaklar konması böyle bir siyasetin neticesi idi ‫ مقه‬Alâaddin K eykubâd^n çağdaşı bulunan İznik im p arato ru J ، Vatatzes (1222-1255) ‫ء ه‬ bu İktisadî endişe ile tebaasını yerli malı kullannuya, İtalya ve Şark m am ullerini aim am aya icbar ediyordu ‫ مءق‬Başlangıçta, Anadolu Beyliklerinden birini teşkil eden Osmanlı de\'leti de altın ve gümüş ihracına karşı yasaklar koymuştu 27‫ م‬H attâ Fatih devrinde ve ondan sonra bunun devam ı için de hususî bir Taşaknâme bile çıkarılmıştı ٩ Aynı m aksatla Venediklilerle bir ticaret muahedesi akdeden Fatih Sultan M ehmed de, onlardan % 2 nisbetinde b ir güm rük resmi alırken, gümüş ithalini bundan m uaf tutuyordu ‫ م وة‬Bu altm ve gümüş yasağı ananelerine O rtaAsya*da, M ıs ırc a ve O rta،çağ A vrupa’sında da rastlanm aktadır ^٥٠ Zam anım ızda câri para siyasetine benziyen bu tedbirlere rağm en altın ve gümüşün zam an zam an bir memleketten diğerine akması ve para darlığının zuhuru önlenememiştir, ith a lâ t ve İhracat aracındaki muvazenesizlikler, paranın ayar farkları, nihayet m übadele dışında bu kıymetli maddelerin kullanılnıası vesair sebepler bir memlekette altın ve gümüşün azalması veya çoğalmasına âmil oluyordu, ilk Türkiye Selçuk sultanları ‫( ان لءؤ آل \ م ا ا آلراك م ■<ةه دأ ال مح رج مم د واح د ضم ق د ال د ا لآخر ءء‬el-Omari, ٩٢٠ F. Tacshner, Leıpzig ‫ وث و ل‬, s. ‫ ة‬0 (‫م‬

Aîcsâlik

٠٠٦٧. H eyd , I. p. 305.

27 H alil

İnalcık, Türkiye'nin iktisadi vaziyeti‫ ر‬Belleten, sayı L X , s. 653, 655.

2fi Kânün-nâm c-i Sultanî ber mucib-i *örf~i *OsmaiıL ٩ ٢ . R . Anhegger vc ‫ ؛‬١٠ İnalcık, Ankara ‫ ا‬9 ‫ مةق‬s. 3, 4. ‫ مه‬W. H eyd , II , p. 317. so M cscîâ bak. ١٠١٢. B‫؛‬m hoîd . TurkcsidJi p. 204; E، Straus^ P rix et salaire ‫ ه‬PEpogur. MameloukC) (1949), p. 5‫ أ؟؛‬H alil îııalcık. Mezkur makale, p. 5 ‫مق‬


T. SELÇUKLULARINA AÎD RESMÎ VESÎKALAR

‫آ‬3‫أ‬

zam aıunda Bizans ve İslâm memleketlerine ait sikkeler Anadolu’da tedavül etmekte iken, Selçukluların iktisadi yükselleriyle muvazi olarak, gümüş ve altın paralar basılmış, ayarlarının yüksekliği dolayısiyle Türkiye altın ve akçe {dinar ve dirhenıjle rinin yabancı memleketlerde rağbetle aranm asını ve oralara doğru akmasını mucip olm uştur 1 şekilde ki Beylikler devrinde ve OsmanlIların ilk zam anlarında artık bu $elçuk altınları ortadan kaybolmuş; T ürk Beyleri tarafından yenileri basılmamış ve yerine A^’rupa’dan gelen altınlar ve m eselâ/fonler kaim olmuştur. K eykubâd’m ferm anında güm rük m uafiyetine tâbi bu kıy* metli m addeler yanında zahirenin de bulunması dikkati çekmaktedir. K ıbrıslıların bütün gıda maddelerini A nadolu’dan tedarik ettikleri ve Venediklilerin de hemen aynı durum da bulunm aları m alûm olduğuna göre, metnin bu hususta vazıh olmamasına rağmen, bunun Venediklilerin ithal ettiği bir madde olarak değil, belki de altın ve gümüş mukabili, A nadolu’dan gümrük resmi ödemeksizin ihraç ettikleri tarzında anlamak icaheder.

‫ء‬, o

e. T ü r k i y e ’ d e k i L â t i n l e r i n

Hukukî

Meseleleri

M uahedeııâmede Sultanın Venediklilere tek taraflı olarak; bahşettiği hukukî bir imtiyaz dikkate şayandır. Filhakika Keykubâd'ln fermanından alınarak muahedeye dercedilen bu maddeye göre Selçuk Türkiyesinde ticaret eden Venedikli, Pizalı vesair Lâtinler arasında bir ihtilâf vâid olursa, O rta çağda yabancıların kendi hukuklarına tâbi olması kaidesi icabı, bu ihtilâfın halli hakkı Venedikliler tarafından teşkil edilecek hususî bir mahkeme (Juryî) ye tevdi olunuyor, hırsızlık ve katil vakaları ise, bundan istisna edilerek, Sultam n kendi mahkemelerinde muhafaza ediliyordu. Fakat b u rad a m etinde geçen curia tâbiriyle Selçuk kadılarının başında bulunduğu ŞerJı mahkemelerden ziyade hüküm et merkezinde örfî dâvalara bakan D îvân-i adi veya diğer adiyle D îvân-i mezâlimim, bahis mevzuu olduğu muhakkaktir. Netekim yukarıda Frenk korsanlarının, Ermeni K ıralbğm ın tecavüzlerine uğrayarak soyulan T ürk ve yabancı ‫ لت‬Selçuklularda para meselelerine dair m alûm at O rtaçağ Türkiye ikti.‫ ؟‬adî tarihindedir.


‫ ا‬3‫ق‬

TÜRKİYE'DEK İ LÂTÎNLERİN H U K U K Î MESELELERİ

tüccarların şikâyetlerini Selçuk Sultanları bu dîvân (Ddd-gâh) da adalet tevzi ederken dinlemiş idi 32. A lâaddin Keykubâd zam anında bizzat Sultanların başkanlığında kurulan bu malike، me, işlerin çoğalması dolayısiy’le, şer’î mevzular dışında kalan bu örfî mahkemeye D îvâna (kabineye) mensup E m îr-i dâd veya E m îr-i adi unvanını haiz bir devlet adam ı bakardı 3‫ق‬. Selçuk ricali arasında bu mevkide bulunan pek çok kimsenin ismi bize kadar gelmiş olup bunlar sultanın emriyle icabında diğer büyük emirleri de tevkif ederlerdi، M illi örften gelen bu hukukun daha X II inci asırda K arahanlılardan beri bir te z a h ü rü n ^ bir çok O rta-çağ Türk-islâm devletlerinde mevcudiyetini ve bazen Türkçe Yolak ve Yargu gibi isimlerle zuhûr ettiğini biliyoruz ‫م*ق‬ Selçuk Sultanlarının Venediklilere kendi hukuklarına göre ihtilâflarını halletn^eleri selâhiyetıni vermesine, din ve medeniyet farkları do‫ أ‬ayısiy ‫ل‬e‫ ء‬hukuk sistemlerinin ayrı bulunması keyfiyetinin bir icabı nazariyesiyle bakm ak doğru değildir. H er ne kadar bu kaidenin menşei böyle bir ayrılıkla alâkalı ise de bu husus H ıristiyan kavimler a ra ‫؟‬ında da (M üslüman devletler arasında böyle bir fark düşünülmemiştir) tatbik edilegelmiştir. Filhakika Lâtinlerin Küçük £rm eni krallaıiyle akdettikleri bir çok m uahedenâm elerde onlara ait ih tilâflann kendi aralarında halline dair mufassal kayıtlar mev'Cut olduğu gibi> hırsızlık ve katil vakalarının muhakemesi dej Selçuklularda olduğu gibij bizzat kiralın sarayı tarafından yapılıyordu^، Mısır T ü rk M emlûkleri sultanı K alavun (1279-1290) ile Sûr’un L atin prensesi arasında akdedilen bir anlaşm a burada zikre şayandır. Buna göre iki tarafın tebaası arasında bir katil vakası vuku bulunca müslüman sultanm j hızristiyan da prensesin (melike) mahkemesinde m uhakeme e^lecekti. Sûr parasiyle bir şövalyenin diyeti ‫ؤل‬00 ‫ ر‬bir Türkopol (،uUTj^lveya ‫تكب ل ى‬.‫)راا‬ yani M üslüm an olmıyan ücretli Tül'k askerinin 200‫ و‬bir çiftçi‫ ءء‬İbn Bıbî, s. 9 ‫ ة‬3 0 ‫مل‬30 ‫ ; و‬yukanda‫ ث‬s. 4 6 ‫ ؛ ة‬4 ‫و م‬o, 6ı de bak. ‫ ةت‬İbn ‫ ر؛ظئء‬s. ■9 4 ‫و و و‬ ‫ يه‬F. ‫ن ا آ ^ ة آل‬1‫ ونل‬Orta zaman Türk hukukî müessesderi‫ ث‬Belleten V , ‫ و‬5 ‫إ‬ Osman Turan, îktâ> 1 A, c . V I , ٤. 956. ‫ أ م‬E. Dualurier, Documcnis armenîens I, p* C V 1I; yiikarjda s. I i 6 ya da bak*


T. SELÇUKLULARINA AÎD RESMÎ VESİKALAR

133

nin 100 ve eğer mücrim bir tacir ise mensup olduğu millete, doğuşuna ve şahsî mevkiine g ^ e değişen bir meblağ idi sc, M uahedenâm ede Lâtinler arasındaki ihtilâflarda Venedik** lilere tanınan bu hakkın Selçuklular için derpiş edilmemiş ol' ması ilk bakışta garip g ^ ü n m e k te ise de bunun böyle olmasını tabiî bulm ak iktiza eder. Filhakika Selçuk tebaası ve gem ici' !erinin deniz aşırı seyahat ve faaliyetlerine temas etmiş olmakla ve bu hususta daha bir çok kayıtlara malik bulunm akla ve hattâ bizzat muahedenâmede geçmekle beraber bunu T ürklerin Venedik topraklarında bir koloni teşkil etmemeleri ve hele Avrupa 1İm anlarına sefer yapm am aları i le a lâ ^ lıg r m e k ic a b e d e r ,k ib u cihet başka kaynaklarla da sâbittir. H albuki Lâtinlerin Türkiye’nin pek çok ticaret merkezlerinde koloniler teşkil ettiklerine ve bu münasebetle de konsoloshaneler kurduklarına temas etmiştik. M uahedenâm ede Selçuk tebaası lehinde, tek taraflı, bir m adde de K eykubâd'm ferm anından alınarak kaydedilmiştir. Buna göre “ pek yüksek Sultanın topraklarında yaşıyan kimseler (yani Selçuk tebaası) adı geçen yer ve ülkelere g irerken kendi gemileri veya yabancı gemileri lim ana sokulurken bizimkiler (yani Venedikliler) tarafından selâm lanacaklardır” . M ütekabiliyet esasına dayanm ıyan bu m addenin dercedilmesi ve tatbikatı A lâaddin K eykubâd’m yabancı devleler nezdinde ne derece k u d re t nüfuz ve satvet sahibi olduğuna yeni bir delildir, ki onun bizzat Celâleddin H arezm şah’a yazdjğı mektup ile Kernaleddin K âm iyâr’a verdiği m enşurda bu hususun ^endi dili ile de ifade edildiği b una dair m ühim tarih î kayıtlara da sahibiz 3 7 ‫ء‬ •f. M u a h e d e n â m e n i n

Diğer

Husisiyetleri

M uahedenâm e K ey k u b â d ^ ait bir ferman ile Venedik dukasına ait taahhütlerin bir araya getirilmesinden vücude gelmiştir. Nitekim bunu V enedik dukası nam ına imza eden ^acobus Teopulo “ Sultanın ferm anında yazılan b ütün madde! e r in i... uygun buluyorum ” şeklinde ifade e d r e k a tın a dukanin vesikasında, anla§ma)'a esas olan, hükümleri dercettikten sonra bunun nihayetinde “Bunları hüküm darım kendi eliyle ‫ ءء‬Qu،uierııe.i'c, H is io rin ‫ "دغم‬Sulians Mar,\clouhs / / , ? -3 ٠ ‫جت روت ة‬ ‫ آو‬Bak. yukarıda s. 74, ‫ ا روو‬0 0 ‫ ئ‬Keykubâd I, ‫ ل‬A, V I I, s، 657-659.


34

M UAHEDE-NÂM ENİN DİCER H USU SİYETLERİ

yazdı ve ağzı ile T anrı ve mukaddes havariier üzerine yemin”

etti diye kaydeder. Bunu mütaakip de T ürk elçisi E m îr Şemseddin “ Bu fermanı Efendim kırmızı harflerle yazdı ve altına kendi altın m ^ ü r ü n ü koy'arak kırmızı m ühür muiniyle m ühürle” diğini ilave etmek suretirie iki ta ra f nam ına im za ve tasdik muamelesi hitam a ermektedir, M uahedenâm eye ait bu son parçalar Alâaddin K eykubâd lehinde bir müsavatsızlığın daha mevcudiyetini m eydana koym aktadır. H akikaten Venedik dukası muahedeye riayeti H ıristiyan m ukaddesatına yemin ile teyit eylediği halde T ürk sultanı bu hususta emir ve ferm an vermekle iktifa etmektedir. Anlaşma m etninin tekniği de evvelki ve sonrakilere nazaran fark arzetmekte ve mutavassıt bir halde bulunm aktadır. Gerçekten, yukarıda gördüğümüz üzere‫ و‬Keykâvus ile kıral Hugues arasındaki an}aşma^ar iki tarafın ayrı ayrı m ektuplarında, karşılıklı olarak> giriştikleri taahhütler müşterek bir m etin (muahedename) haline getirilmemiştir. Diğer taraftan bizim muahedenâme, m uahharları gibi, madde m adde terkip edilmeyip iki tarafa ait taahhütler ait alta sıralanm ak suretiyle vücuda gelmiştir. Bu vesikayı Venedik dukası adına imza ed en jaco b u s Tepoulo uzun m üddet İstanbul’da Venedik podesiafsı (orada dukanın mümessili ve Venedik kolonisinin reisi) idi. Venedikliler ile İznik im parato ru ve Yakın Şarkta M üslüm an devletleri arasında akdedilen bir çok m u ^ e ^ â m e l e r i de o hazırlamış ve imza etm işti.^ Sultanın ferm anını hâmil olup onun nam ına bu muahedenâm enin tanzim vc imzasında bulunan ،،Emir sipehsâlâr Şemşeddin Em îr ül-G azi”nin hüviyeti hakkında, bugünkü vesîkalara göre, iki ihtim al vardır. Karatay^a ait vakfiyenin 652 tarihli zeylinde el-Em îr el-ispehsâlâr el-şadr el-kebîr seyyid el-terâceme Şemseddin M uhamm ed ile, yukarıda, K ılıçarslan’ın m ektubunda, hemen aynı ad ve unvanları taşıyan bii' el^i ter‫ه‬،‫ ؛‬H eyd, I, p. 286, 304 4 0 2 ,307 ‫ ;؛‬R . Grousset, L 'Em pirc du Levanty Paris ‫ أ‬94 ‫ ءة‬٢٠ 4 ‫ ة‬7‫م‬


T, SELÇUKLULARINA ÂÎD RESMİ VESÎKALAR

‫ ل‬3‫د‬

cüm an daha vardır 3‫ مء‬Baba adlannııı farklı olması dolayısiyle buradaki iki şahsın aym kimse olm adıkları belli ise de, bunlardan birinin bizim elçi olması kuvvede muhtemeldir» Elçinin lisan bilmesi lüzumu ve tercüm an olması ciheti de bu ihtim ali takviye etm ektedir. M uahedenâmeye esas teşkil edeıı ferm anın hangi dilde yazıldığı kahredilmemiş ise de, K ıbrıs‫؛‬a gönderilen inektuplar R um ca olduğu gibi, Venediklilere hitabeden bu fermanın da, m uahede metni gibi, Lâtince olduğunu tahm in etmek mümkündür. Selçuk divanında G arplılarla m uhabere ve muahedeleri tanzim ve idare eden m em urların mevcudiyetini biliyoruz 40. Selçuk sultanlarının kendi tebaasına ve ecnebilere verdiği bütün ferm anlar, gibi Rum ca ve Lâtince ferm anların başında ‫وف‬ Selçuk divanı anane ve form üllerine uygun olarak, tuğra makamıııa kaim ve A rap harfleriyle yazılmış, bir “ Sultan” unvanı mevcut id i41، M uahedenâmede ferm anın kırmızı mürekkeple ve kırmızı harflerle yazılıp mühürlendiğine dair kayıt onun sultana aidiyetini teyit maksadiyle konulmuş olmak icabeder. Ferm anda Venedik lim anlarına uğrayacak T ürk tüccar ■ve gemicilerine dair kayıtlar, yukarıda daha önce başladığına işaret ettiğim iz üzere, Selçuk denizciliği ve deniz aşırı ticaretinin inkişafını göstermek bakım ından ehemmiyetlidir. T ürklerin Akdeniz lim anlarına sallip olduktan sonra, denizcilikte, süratle ilerlediklerine, Antalya ve Sinop’ta birer donanm a üssüne sahip olduklarına ve h a ttâ gemi ‫ ض ت ا ا ة مال‬tersane kurduklarına dair b u rad a tafsilâta girişecek değiliz ٩ Venediklilerle ve um umiyetle Lâtinlerle Türkiye arasında vuku b u lan ticarî münasebetler bundan sonraki zam an ve asırlard a ciddî bir fasılaya uğramaksızın devam ettiğine ve bu m uahedenâm e de sadece iki yıllık bir m üddet için im zalandığına göre bundan sonraki ،ticarî münasebet ve faaliyetlerin hep yeni 80 Selçuk vakfiyeleri II I, Belleten X L V ( ‫ أ( ص و آ‬s. 136; Y akanda $٠ 73 Latince m etinde amiralium iliası olup belki nâşirîn sandığı Eırar ül،gazi değil E m ir ul-mâ 1‫ ) ة آ س مع‬îly a s‘'dır. ٠٠ Bak، yukarıda ‫ة‬. ‫مول‬ 41 Bak. Osman Turan, / / . Kcykâvus'a aid bir icmlîk-nomc (Zeki velidi T ogan Armağanı, İstanbul ‫ ول‬5 ‫ و ة‬s. ^ ^ ١٠ 42 Ortaçağ Türkiye İktisadî tarihinde bu hususlara dair m alum at veril-

n^tir.


36‫ل‬

M UAHEDE-NÂM ENİN DİĞ ER HUSUSİYETLERİ

m uahedelerle tanzim edilmiş olup olm adığına dair elimizde m uahhar anlaşm a metinleri yoktur. 1228 senesinde Venedik hüküm etinin Selçuk sultanına (yani K eykubâd’a) Filippo Giullano adlı bir el^i gönderdiğini İtalyan kaynakları kaydederse^ de bunun yeni bir m uahedenâm enin akdine müncer olup ol“ m adiği veya mevcudun devamını teyit ile ^ tif a edilip edilmeaiği şıklarından hangisinin vuku bulduğunu bilmiyoruz. 1253 senesinde, ikinci Keykâvus zam anında, K onya’yı ziyaret eden R ubruck bu şehirde ticaret yapan bir çok Venedik ve Cenevizliye rastladığını, Cenevizli Nicola ile Venedikli Bonafatius Malendino adlı iki tacirin b ir şirket kurarak bütün Türkiye şaplarını inhisara aldıklarını, sultanın (anlaşmaya göre) bunlardan başkasına şap satam adığı için bu m addenin norm al fiyatı 5‫ ت‬altın ‫( إ‬besants) iken 0‫ ج‬ye çıktığını söyler 4 ‫و ة‬ Anadolu ‫ ؛‬beyliklerinin ve nihayet îlhanilerin Lâtinlerle bu türlü daha pek çok akitler yaptıklarına dair elimizde (muahed€nâmelerin pek azı bize gelmiştir) kayıtlar mevcut ise de biz her muahedenâm enin inkızasında bir yenisinin tanzim ve imza edilmesi suretiyle değil, ekseriya eski anlaşm a ve ananelere göre ticarî faaliyetlerin cereyan ettiğine kani bulunuyoruz ‫م ةي‬ M uahedenâm enin başında diğer âkid ta ra f için kullanılan “ Rom a I m ^ r a to r lu ğ u ’nun dörtte üçüne hâkim ” ifadesi Vene43 H eyd, I, 302 not 4 ‫م‬ 4i The îournev o f )Yilliam ٠/ Rubruck ٠ ineri, tere.

١٧٠ RockhilI London

‫ و أ‬00 ‫ د‬p. 277. 45 E. Dualaurier, Venediklilerin ‫هت‬8 ‫ و‬da K onya sultanları ile bir m uahede akdettiklerini söylüyor (Documents arınenitiîs / , p. C .II), H albuki böyle, bir m uahede bu tarihte fiilî hiç bir nüfuzu kalmıyan II. M esud ile değil ancak onun ülke$ine hakim bulunan m etbuu ilh a n ı hükümdarı ile yapabilirdi. N etekim bu m alûm atın m eha2i *olan M as Latric bahis m evzuu anlaşm a hakkında ،،YTcnedik Arşivinde 1229 senemden beri V'enedikÜJere verilen im tiyazları gösteren bir m uahede de Chypre‫ ر‬p . ‫ ة‬0 ‫ ) و‬demektedir، Birinci m üellif gibi bunun da yanıldığı anlaşılıyor. Zira ٠ da bu m alûm atı A. M arin, StoTİa civilie e politica del conımercio de Veneziani, V enegia 88‫ أ‬, IV , 0‫ ق ث‬den almaktadır, ki bu İtalyan m üellifinin bahsettiği m uahedenâm enin bizimkisi olduğu, ondan nakletıi£i parçalardan d a anlatılm akta ve bajka bir ferman hakkında sarih bir işarete rastlanmamaktadır، H albuki K eykubâd‫؟‬a ait bu ferman Ma.‫ ؟‬Latric vc D ulaurier’m n m eşkûr tetkiklerinden çok evvel neşredilmişti.


T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

137

diğin IV . H açlı seferindeki mevkii ve Bİ2،ans İm paratorluğunu yıkarak İstanbul L âtin İm paratorluğum un kurulması hususundaki rolü münasebetiyle bu devir vesikalarında çok benimsediği bir formül olarak kullanılm ıştır. Bu m uahedenâm eden bahseden m uhtelif müellifler olmuş ise de Vv\ H eyd onlardan farklı bir şekilde bunun muhtevasını eserinde üç beş satırla hul��sa ederek kullanmak suretiyle, bu mühim vesikanın kıymet ve ehemmiyetim meydana koymuş id i İQ.

٠٠ H isi. Com. dil Lti'iini /, p. ‫ ة‬0 ‫ق‬


I. ÎZZEDDİN KEYKÂVUS İ l e K IBRIS K IRALI HUGUES ARASINDA MEKTUPLAR VE AHÎD-NÂMELER 1 1، K ira ld a n S u lta n a LX V III (II. Kânun, 1214 yılı) Allah’ın himayesine mazlıar olan meşhur Kıbrıs adasının kıralı Hügo’dan bütün Türk ülkesine hâkim, karada ve denizde, galip ve muzaffer, pek kudretli, asıl ve mes’ut büyük sultana selâm olsun. Sultanlığının sâlim, mes’u t ve memnuniyette olmasını Allahtan her zaman temenni ederim. Tanrı’nın lütuf ve mayetile biz sıhhatlimiz ve iyiyiz, o emin adamınız vasıtası ile alınan zat-1 devletlerinin mektuhu okunmuş ve muhtevasında tesbit edilenİçr anlaşılnuştır. işte sultanlık devletinin buyruk ve arzusunu yerine getirdik. Aramızda altı yıldanberi yeminle tasdik edilen dostluk bulunduğunu, yukarıda adı geçen, sultanlık devletinin adamından daha etraftı olarak anlıyacak ve vesikaların yeminli altın mühürle musaddak olduğunu öğreneceksiniz. Sultanlık devletinin müsaadesi gereğince bütün ülkelerinden tüecarlar ve gemiciler engelsiz ve tereddüdsüz olarak bütün neş’e ve kolaylıkl'a benim memleketime gelecekler; aynı tarzda bizimkiler kimse tarafından mâni olunmaksızın, herbiri tamamen serbest olarak, senin memleketine girecek ve çıkacaklar ve istediklerini yapacaklardır, öyle ki Allah ta herkes tarafından tebcil edilsin ve biz aramızdaki temiz dostluğu sarsılmaz bir surette muhafaza edelim ve fakirler de kendi gıda ve ihtiyaçlarını herbiri kendi temin edebilsin. Eğer sultanlık devletinin istikbalde yazmak veya emretmek hususunda bir arzusu olursa, mektubla veya elçi vasıtası ile emretsin; şayet bizim ülkemizden herhangi bir ihti}'aeı olursa bilelim. Zira memnuniyetle sultanlık devletinin emrini yerine getirmeğe hazırız. 1214■ Ocak ayı. 1 ‫تأ'ل ن آ ة‬ ‫\■ ع ء هد ع آ‬-‫آآءمئ‬:‫!ةآة‬:‫?ط ت‬،‫ تج‬tcrcihr.c eden ‫ ث!؟تجةت‬srkadsjun Şerif Bfljtav’a mütefekkirim.

Dr.


0١‫ب‬

T. SELÇUKLULARINA AİD RESMÎ VESİKALAR

LX 1X ‫ث‬

K ik a ld a n

E m ir e

Çok meşhur‫ ؟‬m üm taz‫؛‬, emirlerin büyük emiri^ Konya’nın büyük reisi, Konya eyaletinin şehinşalıı, sultanlık sarayının baş müşaviri, benim aziz dostum: Benim kırallık devleti seni selâmlar ve çok meşhur olan $ana hükümdarlığımın ve bütün ailemin emin adamı işbu şövalyeyi senin yüksek huzuruna elçi olarak gönderir ve sana benim kıraJlığıma lâyik olan bütün hürmeti hurıa göstermeni ve her hususta kendisini korumanı ve ona adam terfik etmeni ve korkusuz olarak onu büyük sultanlık huzuruna çıkarmanı beyan ederim‫ ؛‬öyle ki hayranlığımızı ifade edelim, seni memnun etsin ve hiz de seni medhedelim. Bütün hizmetini ifa ettikten sonra adamların ve senin yardımın ve talimatınla geri dönecektir. Senin huzuruna çıktıktan sonra tekıar talimatınla onu bize geri gönder ve bize gelmek için oun erzakla teçhiz et; böyle vukubulduğu takdirde tarafımızdan büyük m innettarlık mucip olacaktır. Eğer bizim memleketimizden senin yüksek iktidarın için birşeve lüzum görülürse onu bize emniyetle yaz. Tüccarlar benim memleketime nıâniasız ve pervasız gelecekler ve her türlü korkudan uzak bulunacaklardır. Zira bizimle büyük sultan arasında lıalisane bir dostluk mevcuddur: aynı tarzda benim memleketimden seninkine. Afiyette o l... ayında. LXX 3.

K ik a ld a n

S u lta c a

Y e m İ n lİ

D o s tlu k

N am esi

(19 Temmuz 1216) Allahsın müzaheretile benim kırallık devleti ve büyük Konya şehrinin yüksek hükümdarı Îzzeddin Keykâvus arasında dostluk hakkında iyi niyet ve muhabbet izhar edildiğinden her ikimizin muvafakatile yeminle ve yeminli nâme ile bu dostluğun takviyesini işte biz kırallık devletî yerine getiriyoruz. Çünkü meşhur Kıl>ı*ıs adasının kıralı m aruf kıral E m îri1 İlin oğlu Hıristiyan dinine mensup ben Hıigo, bugünki Temmuz avının 19 unda Ah lah’ı»! mukaddes İncili üzcıine. hayat, hahşeden salip aşkına ve Hırı.stiyaıı cemaatinin imanı üzerine yukarıda adı geçen l>cn


KEYKÂVUS İLE KIBRIS KIRALI ARASINDA M EKTUPLAR

141

Kıbrıs kıralı Hügo. Konya şehrinin büyük sultanı Îzzeddin tarafından izhar edilen iyi dostluk niyetine biitün kudretim vc imkânlarım dahilinde üç yıl müddetle riayet edeceğime yemin ederim. Benim kııaJlık devletimden ve hütün adamlarımdan ve büyük sultanın devletinden ve ülkesinden ahş veriş maksadile tüccarlar denizde ve karada zararsız, eziyetsiz temamile serbest olarak ve devletimizden ve halktan kimse tarafından alıkoumadan ve mâni olunmadan yahut hakarete uğramadan girecek ve çıkacaklar ve sadece mutad olan resmi vermekle mükellef t^ulacaklardır. Eğer denizde büyük sultanın hâkimiyeti altındaki memleketlerden korsanların ele geçirdikleri insan veya sair eşya getiren hir gemiye rastlamrsa kırallık devletimizin hâkimiyeti altında bulunan bir yere, bil kal’aya yahut ta sahil bir yere getirilsin, batırılsın, içindekiler yerine göre korsanlık malları tevkif veya müsadere edilerek insanlar ve bulunan eşya büyük sultan canibine geri verilsin. Eğer bir gemi denizde fırtm adan tehlikeye maruz kalarak benim kırallık memleketimin herhangi bir sahilinde kazaca uğrarsa, insanlardan hayatta kalanlarla bulunan eşya muhafaza edilsin ve mutad adaletsiz kaidelere U)’arak yağmaya uğramasına mahal verilmeden iade edilsin. Bundan başka sultanın hâkimiyeti altında bulunan bütüli memleketlerin masun kalmasını ve yukarıda kaydedilen hususa dikkat edecek، gerek gizli gerekse açıktan herhangi zarar veya ziyam düşünmiyeceğiın. ‫ح‬ Bizim kıralJık devleti tarafından akdedilen ve yeminle çok defa Konya şehrinin büyük sultanı îzzeddin’e açıklanan ve ortaya konan bu anlaşmayı taın ve sağlam olarak muhafaza etmem lâzımdır, öyle ki sultanın da ayııı tarzda bizim kırallık devletine karşı bütün bu muahedelerin devamı' olan üç 1‫ل‬-‫ لآ‬müddetle tara bir titizlikle lıeı cihetten liayet etmesi lâzımdır. Eğeı daha sonra Ermeni kıralı‫ ؛‬Antakya prensi veya aynı tarzda herhangi I lır iS “ tiyan. taraflardan biri bir yardım isdediği takdirde benim kırallık devleti bu muahedeyi onlara da teşmil ederek tereddüt etmeden kendilerine yardım edecektir. Üstünde mukaddes ve hayat bahşeden salip, altında kendi başına emniyet telkin eden mumlu mühürle garanti edilen işbu yeminli name 1216 yılında yazılmıştır.


‫ ا‬4‫ة‬

T. SELÇUKLULARINA A İD RESMÎ VESÎKALAR

LXXI 4. K1RALDAN SULTANA A llahın muavenet ve rizasile meşhur ve ilham-1 İlâhiye malik bulunan. Kıbrıs adasının kıralı Hügo. çok yiiksek, kuvvetli, ve 1‫ أ ة ه‬soydan ve Türkierin hâkimiyeti altındaki bütün ülkelerde galip ve muzaffer bulunan, büyük Sultan îzzeddin’e selâm! Samimî ve halisane sevgiyi senin sultanlık devletine bildirir, herşeye kadir Tanrı’nm lütuf ve inayeti ve senin sultanlığının halisane ve iftiraya uğramıyan sevgisi sayesinde benim kırallık devleti afiyet ve emniyettedir ve iyidir. Senin yüksek iktidarma arz e d e rim ... LXV1I 5. SULTANDAN KİRALA ‫م سل طا ن‬ (Eylül 1216) Çok asî] soya mensup Kıbrıs taralı sir Hügo ile az evvel yeminli dostluk yapıldığı haberi benim sultanlık devletine elçi Zaharias vasıtasiyle vasıl olduğundan aym suretle benim sultanİlk devleti de yemin eder; iki tarafın yeminle rıza göstererek ve yeminli name ile tarafımızın da m uvafakat ve teminatı ile takviye edilen bu dostluk gereğince, onun kırallık devleti içindeki bütün insanlara ve bütün ülkesindeki tüccarlara ve diğerlerine bizim bütün sultanlığıımz ülkelerine girmek ve çıkmak‫ ؛‬korkuşuz, tam amen serbest ve itirazsız olarak vukubula‫ ؛‬onlar ve onların bütü n emtiaları herşeyden muhafaza edilerek sadeee mutad olan gümrük resmini v ereler/E ğer çok defa olduğu gibi beklenmedik bir hal vukubulur V'eya onun ülkesinden veya diğer insanlardan biri benim sultanlık devleti içinde ölürse, kim olursa olsun, bu takdirde o adamın mallarını geri versinler; şüphesiz yeminle veya diğer gerçek bir delille kiralın huzuruna gelirse onun da aynı suretle hareket etmesi gerektir» Bil teknenin bir gemi veya bir kadırganın, korsan gemileri veya diğer bil kayığın yanaştığı ve yüksek kiralın memleketinde karada veya denizde zarar verdiği ve tekrar bizim sultanlık ülkesine döndüğü gölü-


A. KEYKUBAD İLE VENEDİKLİLER ARASINDE

43

Iürse، devletimizin adamları tarafından bunlar yakalansın, içindeki insanlar ve bulunan eşya ile birlikte yüksek kıtallik canibine derhal iade edilsin. Adı geçen kiralın da aynı tarzda hareket etmesi gerekir. Şayet yüksek kiralın tesahüp ettiği tüc، car gemisi veya herhangi başka biz tekne benim sultanlık ülkelerimde denizde hasara uğrar ve tehlikeye maruz kalırsa, hakikat anlaşılıncıya kadar, içindeki insanlar ve elde edilen eşya yüksek kırallık canibine ve onun adamlarına iade edilsin. Onun da aynı hal vukuunda yukarıda açıklanan andlaşma gereğince aynı tarzda lıareket etmesi ieabeder. Böylece meydana gelen ve burada açıklanan anlaşmaya benim sultanlık devleti ile Kıbrıs adasının yüksek kırah saısıJmaz ve şüphesiz olarak riayete mecburdur. Bu anlaşmanın teyit ve takviyesi maksadı ile bizim sultanlık devleti tarafından işbu vesika E}'-lûl 1216 yılında parafe edilmiştir. ALÂADDÎN KEYKUBAD î l e V ENED İK LİLER ARASINDA TİCARET M U A H ED ESİ1 Mart 1220 L X X II Tanrının ve kurtarıcımız İsa’dan sonra (Mart 122G de) Rom ania *da Podestat ve Roma İm paratorluğu despotu ve aynı imparatorluğun dörtte üçüne hâkim en yüksek, en yiğit ve en kudıetli efendim Venedik Dukası emriyle biz Jacobus Teopulo. Mesud, asil‫ ؟‬büyük Türkiye hükümdarı Sultan Alâaddin K eykubadln şanlı elçisi, mahrem-i esrarı olan Emir Sipehsâlar2 Şemseddin 3 Emir ül-G azi4 elinden sultanın yazılı bir sulh muahedenamesini, yani fermanını aldik. Ferman kırmızı harflerle 1 L ib er A lbus fo L 4fi. L ib er Pactorm 1243 ‫ء م‬0‫و ا‬. VenedİKİilerin İstanİmF daki pot/cstüt’sı ile Sultanın elçisi arasında iki ta ra f adına İmzalanan bu Latincc muahedenârae F Tnfel ve M. Thomas tarafından neşredilen U rk u n ٠ den zu r Altcren H and cls und Staatsgeschichtc der Republik. Vcnedig, \ ‫*'؛‬ien 1S56. ‫ ا‬، II (s. 221-225) dedir. Bunu ricam üzerine Türkçeye tercüme eden Prof. Ilamıd D ereliye buradn ‫ ؟‬ok teşekkür ederim. 2 Metin Spfltacorîum 3 TtfcUii Su~psc:inıi7;: 4 Metin iliasi


44‫ل‬

,r* SELÇUKLULARINA AİD RESMİ \ 7ESİKALAR

yazılmış vc altı kendisinin altın mühüriyle mühürlenmiştir. Muhteviyatı aşağıdadır : “ Kudretli Sultan, son defa Martın 8 inde akdedilmiş muahede ile efendimiz Venedik Dukası ve onun yerine kaim ©lacak d espotlarla, Suriye va başka yerlerde onların hükmü altındaki Veııedikhlerle, onların gelip giden bütün tacirleriyle sultanm ülke1erinin hepsinde iki yıl sürecek ‫ ذ ط‬sulh yaptığını ilân eder. Sultanın hâkim olduğu ülkelerde Emirleri olsun, başkaları olsun, onlara herhangi bir zarar ve ziyan vermiyeler; onlardan, merhum babasının ve kardeşinin ve kendisinin fermam hükmüne göre, yüzde ikiden başka bir şey almıyalar; ne de Venediklilerin geçişlerinde ve ticaretlerinde kendilerinden yüzde ikide'n fazla talepte bulunup münazaa etmi^eler. Kıymetli taşlar ve incilerden, işlenmiş veya ham gümüş ve altından, zahireden gümrük almıyalar. Eğer Venediklilerin herhangi bir gemisi sultanın hâkimiyeti altında bulunan yerlerde veya sahillerde tehlikeye düşecek olursa Venediklilere zarar vermeyip yardım edeler; bulunan eşyayı iki taraf birbirine iade edecektir. Ve eğer bir batan gemi onların adamları tarafından esir edilir ve içerisinde Venedikliler bulu، nursa canlarına ve mallarına korku ve zarar iıas edilmiye. Gemi' uin içinde yabancılar bulunsa bile hapis edilip alıkonmıyalar, serbest bırakılalaı•، Ye eğer herhangi bir Venedik gemisi başka düşmanla! tarafından takip edilir ve sahile gelirse hükmü altındaki topraklara girmesine müsaade olunacaktır» Bunlardan başka bu ferman şu hükümleri ihtiva e^er: eğer Venediklilerle veya başka Lâtiııler., Pizalılar veya diğer kavimler arasmda onun memleketlerinde bir ihtilâf vuku bulursa \ e nedikliler arasından seçilecek bir jüri (hususî mahkeme) tarafından muhakeme edilmelerine karar verilmiştir. Katil ve hırsızlık vakaları sultanın kendi mahkemesinde rüyet edilecektir.” Bu fermanın yukarıda yazılan bütün maddelerini Romanlada Roma imparatorluğu despotu, aynı imparatorluğun dörtte üçüne hükmeden efendim Venedik dukasının ]>odestats’ı ben Jacobus Tcopulo uygun buluyorum. Konsül (müşavir) ve halef!erimizle ve pek yükselt efendim Venedik dukasından aldığım salâhiyetle, bütün kuvvet ve kudretimizle tabiiyetimizde olan


I. Keykâvus'un Rumca

mektubu ıcrcümesi ($. ‫ ا‬4 '‫لن‬ 'hiıki.vt SclftıU vlotı'nu ditil

١


ggmmmm -‫م‬.‫مم‬.-

TrressuJ, Cankınh Zahireddiıve mektup, (s. ‫ ل‬5 ‫) ة‬

l ii ı f 'j y c

Sclç ttklııfo rı’na âd il

resm i vesikalar


٨ . KEYKUBÂD İLE VENEDİKLİLER ARASINDA

ve Venediklilerin bulunabilecekleri her yerde, karada ve denizde, mezkûr iki ‫ؤ‬-‫ ا‬1‫ آال‬sulh devresi doluncaya kadar sultanla tam bir anlaşma içinde yaşjyacağîz. ‫ ه‬şekildeki sultanın hüküm ve tabiiyeti altında bulunan bütün şahıslar yukarıda söylediğimiz yerlere ve ülkemize gelip Venediklilerle ticaret yapsınlar ve onlardan denizde ve karada biç bir zarar görmeden emin ve masun olsunlar. Taeirler onların âdetlerine göre vermekte oldukları veıgileri versinler» Pek yüksek sultanın topraklarında yaşıyan kimseleı adı geçen ülke ve yerlere girerken, kendi gemileri ve }•abaneı gemilerle limana sokulurken bizimkiler tarafından selâmlaBacaklardır. Eğer sultanın tabiiyetindeki gemilerden herhangi biri, evvelce zikretjiğimiz yerleıde, tehlikeye düşecek olursa، içinde bulunanlar o mahaldeki adamlarımız tarafından tehlikeden kurtarılacak ve bütün malları sadakatle muhafaza edilerek sahiplerine verile* çektir. Tehlikeye düdenlerden bazıları ölmüş olup da adamlarımız tarafından orada bulunacak olursa bulunan e‫؟‬ya kendi adanılarımız tarafından onlara iade edilecektir; onlar bulacak olurlarsa buldukları şeyi bizimkilere sadakatle teslim etmeleri gerekil. Eğer bir yanabeı gemi adamlaıımız tarafından alıkonacak vc içinde sultanın tebaasından kimseler bulunacak olursa kendilerine zarar vermeden muhafaza ve onlara ait malları hilesiz olarak koruyacaklardır. Sultanın hükmü altındaki gemiler diğer bil millet ve soya mensup kimseler tarafından takip edilir ve adı geçen yellere ve ülkeye sığınaeak olurlarsa o yerleıde bulunan adamiaıımız bunlara sadakatle yardım edeceklerdir. Eğer sultanın tabiiyetindeki insanlardan bazıları adı geçen yerlerde hududumuz içinde ölürse 0‫ هل ء ة ك‬m allan ortakları aıayıncaya kadar muhafaza edilmeli ve‘ hiç bir münazaa ve dâvaya hacet kalmadan verilmelidir. Eğer bir kimse gurur ve sadakatsizliğinden dolayı budalalık edip adı geçen yerlerde ve ülkelerde sultanın adamlarından biline, karada ve denizde, bir ziyan verir veya onu tâeiz ederse efendini tarafından lâyıkı veçhile tatm in ve telâfi edilecekle alman şeyler‫؛‬ tahkikattan ‫ ا ة أل!مة‬iade edilecektir. Eğer suçlu yabancı bir ülkeye çekilir ve kendisini yakalamak mümkün olmazsa suçunun araştırılması geıekmez; fakat eğer suçlunun mala ve malın büyük


T. SELÇUKLULARINA AÎD RESMÎ VESİKALAR

bir kısınma sahip olduğu açıkça bilinirse o zaman haksız olarak alman mal tazmin edilmek icabeder. B ütün bu yukarıda kaydedilen maddeler gerek bana ve tebaam a ait olanlatj gerekse fermanda yazılı olanlar, yukarıda kaydedilen Mart aymdan itibaren, iki sene müddetle muteber olacaktır. Bunları hükümdarım kendi eliyle yazdı ve ağzı ile Tanrı ve mukaddes havaliler üzerine yemin etti. Bu fermanı efendim kır* mızı harflerle yazdı ve altma kendi altın mülıürünü koyarak kırmızı mübür mumiyle mühürledi.


S EL ÇUK D E V R İ N E AÎ D YE NÎ İNŞÂ MECMUALARI A.

AL-TARASSUL v e RA.VZAT UL-KÜTTAB

/. Eser Hakkında Selçuk devrine aid mevcudiyeti kaydedilmiş, fakat üzerinde tetkik yapılmamış inşa m ecm ualarından biri, yukarıda G irifte bahsettiğimiz et-Teressul ile'l-tevessül adlı eserdir. Paris Bibliotheque Nationale’de bulunduğunu söylediğimiz yazma, mecmuanın I 2 8 a-I75a sahifelerini işgal eder. Kendisine Arapça ve Farsça şiir ve inşa öğreten hocasının ruhuna dua ettikten sonra eserini dostlarının ısrarı üzerine hazırladığını m ukaddemede söyleyen müellif onun, kendisinin ve kitabın isim yerlerini boş bırakmışt ı r 1. îran lı âlim M uham m ed Kazvinî sonundaki kayda dayanarak bunun Bedreddin er-R um ı’ye aid olduğunu ve buna istinaden de Prof. Fuad K öprülü Mevlevi kaynaklarında Celâleddin R um î’ nin yakın dostlarından olarak bazı şiirleri nakledilen M elik uludebâ (Fdiplerin sultanı) £m ir Bedreddin Yahya ile aynı kimse olduğu ihtimalini ileri sürer 2. Filhakika eseril sonunda “ Muhammed el-Müeyyed el-BagdadVye aid et-Tevessul ile'teressul adının aksi İh tesmiye edilen et-Teressul ile'l-ievessul tamamlandı; bunun da asrında ediplerin meliki Bedreddin Yahya er-Rumî namiyle maruf âlim ve ja z ıl kimseye aid” bulunduğu kaydedilmekte 3 ve bunu mütaakip, yu-

karıda işaret ettiğimiz üzere, eserin A ntalya’da, 684 tarihinde, ‫د و تا ن أ‬

‫^ و دا ى‬

‫ ح* ف جا ء ت‬٠ ‫ م‬. ‫م‬

‫م<م نو ر از‬

‫' ام 'ما دم‬

‫ت‬

‫ر ا ال‬

‫ا ن‬

‫ ن كا ت و ء ر ز‬. ‫ د م ق ر ر ا‬٠ ٢ ‫ ن‬، ‫ح‬

‫جب ك ث ت _مح ك م‬-‫ر د ه اس م؛ ف ا «ثا ن وا‬

‫ا ا نا ص‬- ‫ا ن ءنعءغ‬

‫ را‬١ ‫كن دس ت داد '>ا ب مبر د م و‬ ‫ا) م‬2‫ (ه و‬،

2 Fuad Köprülü. Anadolu Selçukluları Tarihinin yerli kaynal.'larî, Belletenj sayj XXVII, s. 416. Kazvînî Bedreddin’in orada ya2ilan Yahya adın] kaydetse îdi bu tahmin daha kuvvetli olurdu.

‫ل ؤ د‬.‫ ا‬٧‫ ^ ^ ا محمد ؛‬١١ ‫ ا ل‬٧^ ^ ١١ ‫المء ر و ف ^در ال د ن‬

‫م‬-‫ه‬

‫مح ي ارءى‬. ) ‫ مأ ل‬، ‫ ر‬.

‫يك‬ ‫اد ص ء‬

‫م اثز— ل ال ا مس ل‬

‫ءمح ا ال د إء ء‬- ‫أ ت ال ه فاض ل م‬1‫ا ونداد ى و م ذا الما م ءا‬


‫ ل‬4‫ة‬

SELÇUK DEVRİNE A İT YENİ L\TŞA M ECM UALARI

Cemaleddin ibn ül-Felekî tarafından istinsah edildiği belirtil' inektedir4. EHâk^yc göre îzzeddin Keykâvus ve Mü^inüddin Pervane zam anında M evlâna Ccıâlcddin’in dostlarından olan ve saray hizmetinde bulunan Bedreddin Y ahya’ nııı bazı şiirleri onun vasıtası ile bize kadar intikal ettiği g ib i5 îb n Bîbî de ikinci Keykâvus zam anında (takriben 644 hâdiseleri sırasında) Bedreddin Tercüm an adiyle onun bu memleketin ileri gelenlerinden olduğunu> nazım ve nesir ^âdisinde kaleminden inci damladığını^ yazı ilminde hususiyle dîvân mektup ve tah riratın da çok yüksek bir dereceye vâsıl o ld u ğ u n ^ doğumu Kon>'*a ise de menşei itibariyle C ürcân’a ve Veys u Ramin kıssası nâzımı Fahri C ürcâni’ye mensup bulunduğunu yazar vc kendi zam anında da ölmü‫ ؛‬bulunduğuna dair bir ifade kullanırG. Yazmanın sonundaki mezkûr ibâre müellife aid olmadığı gibi aynı zam anda 684 de ölmüş bulunduğuna da delâlet eder، Zaten îb n Bîbî de 682 de ondan hayatta olmıyan bir insan olarak bahseder. F akat mecmua içinde bizzat Bedreddin Y ahya’ya gönderilen m ektuplar bu eserin onun tarafından h ır la n m a d ığını katı bir şekilde isbat etm ektedir7. K itap ta bir kaç defa kendişine A rapça, Farsça şiir ve inşa öğreten *•e Efendim ‫ و‬üstadım sıfatlarını kazanan zatm Bedreddin \ Tahya olduğu anlaşılıyor. M üellif mukaddem ede isim yerini boş bıraktığı bu üstadının inşâ dîvânına tây'in edildiğine ve kendisinin de onun hizmetine ٠ Eserin sonunda vezir Şemseddin Îsfahanî'ye aid risalenin nihayetinde ertesi sene yapılan ilâve, bir kıta île tekrarJanırke^ müstensihj istinsah yeri ve tarihini de bir defa daha kaydeder:

‫از ء ل ب_م ا د آفا ق افتا د‬ ‫ر غ و و ش هث ثا د‬

‫د رن س‬

‫ب ومثئر‬ ‫م‬:‫ءل و ا ط ا ا‬-‫در سا‬ ‫اأئ ت ك‬

J .J .

‫ل دءن‬

‫م جا‬

‫ق د‬

Bu. ilavelerin ertesi yjl, yâni 6B5 de, yapıldığım ^ste rir (1776b(. ‫ ء‬Mcnâkıbş lerc. T a h ‫؟‬in Yazıcı ‫ رأ ؛‬$.8 ‫ث و‬37 ‫ أ د‬11‫ أ ث‬.Cl. Huartj Fran. tere ;9

s ibn Bıbî^ s . 5‫ ةآنمةة‬0 ‫م‬ ’ bunlardan biri mrsrla ‫ ر ا م‬ba ‫؟‬hğı taşır :

‫ا المرما‬

‫ا د ه‬:‫'ر آخ‬،‫ة *ر اه اصد‬،‫ ن مبى أطا باد‬- ‫ ) وأ الهآهن ل ب زا'اا‬162 ‫( ه‬.

‫صت‬ ‫تيغمم‬، ‫ ت‬، ‫ا ن خ د‬


TASARRUF VE RAVZAT ÜL-KÜTTÂB

M9

koştuğuna dair bir kayıt da bunu teyit eder®. Bu durum, Mevlâna Celâleddin’in ölümünde (1.273) güzel bir m ersiye9 söyliyen vc binaenaleyh 1273-1283 arasında vefat ettiği anlaşılan Bedreddin Yahya’ya aid, hiç olmazsa bir kısım, m ektupların talebesi tarafından burad a toplanılmış bulunduğunu meydana koymaktadır. Bunun Ravzat ul-küitâb ve hadîkat ül-elbâb adlı ‫ قو^ن‬kitabını vücude getiren Konyalı Südr al-mvtatabbib ^kabiyle m âruf Ebu Bekir bin Zekiyüddin olduğu m uhakkaktır. Bedreddin’in Selçuk ricali arasında, şiir ve edebiyat vâd].sindeki mevkii, mektupların yüksek devlet adam larına }•azılmış olması ve bunlarda kullanılan manzûm ve menşûr parçaların mahiyeti bu hususu teyit ettiği gibi talebesi Ebu Bekir’in resmî ve edebî bakım dan böyle bir derecede bulunduğuna dair bir bilginin olmaması da buna delâlet etse gerektir. Fakat m ektupları toplıyaıı bu zatın bu iki isim altında bahse’dilen iki eserinin aslında aynı eser olduğu gözüküyor, TeressuVun sonunda bu isme rağmen m.ukaddemede boş bırakılan kitap adının artık Teressul mu veya Rai'zat mı olduğu tereddüdü mucip olmakta ve sonda gelen bu ismin müellif tarafından konulmadığı zannını uyandırm aktadır. Filhakika her iki kitabın mukaddemesi de tamam iyle aynıdır، Yalnız birincide boş bırakılan müellif adı yerine İkincide “ Ebu Bekir ez~Zeki cl-Muialabbib filKonyevî el-mulâkkah bVs-Sadr” İsmi konmuş, üstadı adı “ ® ‫ ه‬vendem ve pedderem emir alimy ، ٠ . a(7iî Bedreddin Yahya rakamehu>\ kitap içiıı de “ te lif ettiğim bu esere Ravzat ul-J:üttâb ve Hadîkat ülellbâb namını verdim'!d zm e ktcd irl °. Mevcut bazı nüsha farklarından başka birinde bulunan bir kısım mektuplar diğerinde mevs ‫ال زالت يابق ا محذ رغلة ك‬ ‫د حر ن أمثث'د‬

0 ‫زت •ساهإث‬-‫مت\ع اقتا د ك ندمم اآن اء محب‬،‫حو د اء‬

‫ا ض‬:‫ل ر ؤ‬ ‫ض ي ر وش ن و خ'م‬

‫ا ل ر ت "تذ ربض اءل ا د‬

٠^^

7 ‫ا هما د ت‬

‫ ن‬. ‫حم‬ :‫تا ل و ءأا‬-‫اث‬

‫ش‬ ‫أل‬.‫ ماض ءن‬،-‫سءت لطأ؛ف محال‬ ‫ر‬.‫خداو*د كد ؛ه‬

130 ‫ل‬2‫ ط ء‬٠ ) a ) ٠ Vezir Fahrcddin ،•V،rnin 679 tarihli Konya vakfiyesinde Bedreddin Yahya bin Zekeriya el-Terciimân el-Koncvî*’yc aid Konya’da bir a ٢‫ نةة‬kaydma taslamaktadır (Vakıfar Umum Müdürlüğü arşivi. Defter 952, s. .(‫ ؛ ا‬٠ ٠ Bu mersiye içiıı ‫ ف ا‬R isâlc-i Sipchsâlâr, Hindistan 6 .‫تطه ا‬.‫ ة م‬o. ١° Bu eserin ‫ اءاأءأواإءاآا لل‬K.in bak. Ahmed Ateş, Türkiyat Mecmuası, YII-YIIL 2, s. 120.


0‫ث ا‬

SELÇUK DEVRİNE A İD YENİ İNŞÂ M ECMUALARI

cut değildir، Bizim müellifin, hemen aynı m ektuplara rağmen, bu farklar dolayısiyle bu iki nüshayı iki ayrı eser olarak takdim etmiş olması ihtim ali azdır. Böylece, bu m ektupların Bedreddin Yahya ile alâka derecesi ne olursa olsun, bunların toplanarak bir eser haline getirilmesi ona değil talebesi Ebu Bekir’e aiddir. Yanı Bedreddin Yahya’nın; sanıldığının aksine olarak, bir inşâ kitabı mevcud değildir u . İsimlerdeki ayrılık tahakkuk etse ^ile bir eser saydığımız bu iki inşa kitabının, bizim için ancak zaruri ve faydalı oldukça bazı farklarına işaret etmek suretiyle, m uhtevasına geçmek icabeder12. Eserin ihtiva ettiği m ektuplar, her ne kadar Selçuk devri mühim şahsiyetleri arasında teâtı olunmuş ise de, tamamiyle hususî mahiyette, nazım ve nesir halinde, edebî parçalardan terekküp etmekte ve tarih î bakım dan m uhtevaları fazla bir kıymet t^ m a m a k ta d ır. M ukaddem eden sonra dercedilen ilk mektup sultanın inşa dîvânına tâyin edilen bir zata yazılm ıştır (Tr. nüshasında başlık yoktur), ki galiba Bedreddin Yahya bahis m evzuudur^. 2 ٠ Cimri Hâdisesi

Eserde ikinci mektup Cimri askerlerinin mağlubiyeti üzerine birisine cevap olarakyazılm ıştır.îki nüsha arasında çokfark olduğu gibi T r. de ne başlık ve ne de bu zafer dolayısiyle sevinci ifade eden on bir beyitlik arapça kaside mevcud değildir. H attâ Cimri hâdisesinin bahis mevzuu olduğu da metinden anlaşılamıyor. Burada “ berid (peyk) yani haberci geldiğine, elinde K uran sahîfeleri gibi aziz olan ve müjde haberini bildirdren mektup olduğuna, onların bozguna uğram asından duyulan sevince, M üslümanlara yaptıkları zulumler'e ve döktükleri kana’J işaret ederek Allahın 11 Fuad Köprülü. Anadolu Selçukluları ,T arikinin y e rli kaynaklan ‫ و‬belleten XXVII, s. 4 ‫مجأ‬ 12 Biz R a v za i'm Ayasofya 4015 numarada kaynh nüshalarını kullandık. Kendi fotoğraflarım bana lütfeden Profesör Feridun Nafiz Uzluk’a burada teşekkürlerimi kaydetmek isterim.

‫ ا؛ل‬Birinci eser Tr. vc varak numaraları ile ikinci eser R . ve $‫ ق ن أ إق‬numarasiyle gösterilecektir.


CİMRİ HÂDİSESİ

Selçuk hanedanına yardim temennisi ifade edilmektedir 14. Eserde K aram anlıların isyanına ve Cim ri hâdisesine dair başka bir mektup daha Y'ardır. O rad a ( ^ ٢٠ de Cimri yeri boş, Türkmanân y'erine de Türkân) bu âsi ve bâgı taifenin gurûr sâikasiyle eşkıya oldukları, bir çok M üslüm anların can ve m allarının bu erazil T ürkler elinde kayba uğradığı, âlemi fitne içinde bıraktıkları ve yollan kestikleri için bir devlet adam ı(Gıyâseddın Keyhusrev) tebrik edilirken nihayet “ işte bunlar sizin kılıcınızdan geçtiler, helâk oldular ve bir kısmı da sahralarda perişan olarak dağıldılar. Bu sebeple o kadar sevinç hasıl, oldu ki bunun tasviri kâğıda sığmaz. Böylece Allahın yardım iyle emniyet ve neşe kaim oldu* Eğer kılıcınızın heybeti olmasa idi fesat ateşi cihanı sarar, zayıflar kuvvetliler elinde can verirdi, İnşallah devletinizin kuw eti sayesindi insanların ahvali düzelirj ve halkın işleri nizam bulur” denilm ektedir^. Selçuk ordusunun. K aram anlı Türkm enlerine karşı kazanılan ve Selçuk kaynaklarında Cimri hâdisesi rıamiyle anılan bu zaferi (h. 676) dolayısiyle bu mektupların devrin psikolojisini aksettirmek bakım ından mânası büyüktür. ‫ و‬. Tabib Ekmeleddin K onya’da bir dosta yazılan ve T r.de başlığı mevcut olmayan bir m ektuptansonra bu devrin meşhur tabiblerinden Ekmeleddin’e g id e r ile n dördüncü mektup (131b, s. 21) gelmektedir. O na bundan başka yazılmış üç nâme daha mevcut olup (150a, 151a, ıgoa) bunlarda tabiplerin sultanı olarak vasıflandırılan Ekmeleddin’in nisbesi evvelâ Konya, sonra da Nahcivan olarak gös~ teriîmiştirj ki bu suretle onun ailevi menşeini de öğrenmiş bulunuyoruz. M evlâna’nın yakın dostlarından olan bu Selçuk devri doktoru hakkında Efiâkî’de bir hayli m alûm at vardır* Bedreddin Y ahya’ya yazılan üç m ektuptan birincisinde Tr, de onun ismi zikredilmediğihalde R .de (s.26) “ Efendim zam anın 14 Arapça şiir ‫؟‬u beyitle bajîar : ‫ق م ز ه ا ك ص عا ش اخل ر ا ن‬

‫ ء م ح ن ة‬-‫ا‬

‫امثا د در ؤ ب ا' < ام ل ف م ج رى د مرا ك د م ءل‬

‫و ق‬

‫ ا لر•د‬%. ‫ما‬

‫ون م حت م هف رت ذرك‬

‫ي “ نك' ا ن ر خو ار ج‬-‫ ( ك ن ش حمت‬R. S، ‫ي‬6 -‫ئ‬0 ‫ ث‬Tr. varak 137b ‫ر‬3‫م( طة‬


2‫ق أ‬

SELÇUK DEVRİNE AİD YENİ İNŞÂ MECMUALARI

üstadı Bedreddin Y ahya’‫ت‬olarak tasrih edilmekte,, üçüncü mektup da ona bir hürm etkârı tarafından yazılm aktadır, ki bu sonuncuların onun talebesi £ b u Bekir’e aid olduğu anlaşılıyor16, 4. Yeni bir tarihî isim

Z ahîrüddin isminde ib n Boğdîn K ankrî namiyle m âruf Emire hasret ve bağlılığı ifade eden mektup (Tr. 139a ^ ٠ s, 60) Selçuk tarihinde bir isyan hareketiyle bahsi geçen bir kimsenin ismini ve menşeini g s te rm e k bakım ından kayda şayandır. Filhakika K erim üddin Aksarayî bize Boğdın oğlu Bedreddin V’e biraderinin ayaklanm alarından ve öldürülmelerinden bahsede^ ki ismi verilmiyen bu “ birader” in Zahîrüddin olduğu ve Çankırı’ya mensup bulundukları bu sayede m eydana çıkmış olu y o r1?, ‫ى‬. E m ir Baheddin Selçuk devrinde cenup sahilleri kum andanlarından (M e lik Üs-Scvâhil) Em îr Şehîd B ahaeddin’e gönderilen üç m ektuptan birincisi onun düşm ana karşı kazandığı zaferi tebrik maksadiyle yazılmış (s. ‫ ه‬0 ‫ ر‬I40b)dir. İkincide birşey yoktur» K onya’dan yollanan (Tr. de Konya yok) üçüncüde bir dostu o na? selâm ve hürm etlerini arzettikten sonra “artık kendisinin dünya işlerini terkedip Allahı öğrenmeye g e l d i ğ i n i ” bildirm ektedir ( ‫ةت‬2‫و ظ‬ s. 82, 1 6 5 ^ s. 109). Sahillerin Em ıri Bahaeddin M uham m ed Selçuk devrinin meşhur ricalinden olup C im r^ d is e sin d e K onya’ nın müdafaası sırasında şehid kum andanlar arasındadir. O nun kazandığı zaferi tebrik eden ilk m ektup başlangıçta elde ettiği bazı muvaffakiyetler üzerine yazılmış görzüküyor، 6. Sâhib Ata oğullan

Kime gönderildiği zikredilmiyen bazı bayram tebriknam elerini m ütaakip Hudâvendem yani Efendim diye tanıdığı Em ir N usretüddin’c gönderilen bir mektup onun aklım, dirayetini ve dehâsını m ethettikten sonra K arahisar’a muvasalatm danberi 16 Tr. 134 ‫ آ‬3‫ر ظت‬b, 162a; R. s. 2.110 ‫ مة‬34 ‫و‬ s ،‫ ة‬54 ‫ ء‬2 ‫ث‬5‫ م‬Bu nisbet ٢١•. de ‫ أ ر ى‬،٠^ ٠dc ‫م ك ر ى‬ tarzında ol up Çankırı adının eski şeklidir. 7‫ ل‬Musâmcrci vJ-ahhârş


SÂHİB ATA OĞULLARI

53

hasretinin arttığını, bununla birkaç mektup yazdığı halde cevap alamadığını bildirir. Bundan sonra gelen iki mektup onun Em ir Şuca’eddin Günek ( ‫ ) ك آ ك‬ile Em ir Şemseddin K ayserin genç yaşta ölümleri dolayı$iyle duyduğu perişanlığı belirtmekte ve kederine iştirak ederek onu sabra dâvet ve teselli etm ektedir.*‫و‬ Burada K arahisar’a (Afyon) sâhip gösterilen bu Emirin Selçuk devrinin, hayrat eserlerinin kesretiyle meşhûr, bir veziri Sâllib Fahreddin Ali’nin oğlu Nusretüddin Haşan olduğunda şüphe bırakm am aktadır. Efendim diye hitabettiği N usretüddin’e yazılan m ektuptan sonra gelen ve biraderlerini zikreden bu taziyenamelerinde başka birisine gönderilmediğine delâlet eder. Böylece Fahreddin A ta’nın Selçuk kaynaklarında zikredilen bu Nusretüddin H aşan ve Taceddin Hüseyin’den başka d ah a iki oğlu olduğunu tesbit etmiş bulunuyoruz. Nusretüddin H aşan ve Taceddin Hüseyin’in babalarından önce Cimri hâdisesinde Akşehir civarında savaşırken şehîd edildiklerine göre bu mektupların bu vakanın tarihi 12/7 den önce yazıldıkları m eydana çıkar^. Em ir N usretüddin’e, biri K onya’da ( ‫ ئ‬de yok) diğeri Kayseri5de bulunduğu zam anlarda yazılmış üç mektup daha mevcud olup (149a, 154a, 160a, 86103 ‫)د‬, ikinci de ona ayrıldığından bei'i heyecan olduğunu, Kemaleddin İsmail adh bîr şâirin bîr beytini derecederek her gece feryat ettiğini, $elâmette olduğuna dair bir şey bildirmediğini, endişede olduğunu, fakat o taraftan gelen birisi sıhhatta bulunduğunu ve âsi taifenin kaçtığından çok şükür ettiğini öğrendiğin^ Allahın kendisini bir hıyanetten korumasını ve her kâr ve ahvâlde muzaffer olmasını dilediğini yazar. Burada K aram anlıların daha evvelki hareketlerinden birine veya bu isyanın ilk safhasına aid bir hâdiseye bir işaret olsa gerektir. Netekim hu ta ra f bahis mçvzuu olmaksızm Fahreddin Ali’nin büyük oğlu Taceddin ile ondan küçüğü bu Nusretüddin’in Uc emîri bulunduklarını 'biliyoruz^*. Em ir 18 İbn Bîbî, s. 6‫ روو‬6‫ و‬3 - 6‫ و‬6 ‫ ر‬6 ‫ و‬8 ‫ ت‬Aksaray‫؛‬, s. 7‫ ا مق‬22 ‫ ت‬M cnâkıb , T. Yazjcı, I, s. 142. 1‫ ه‬Tr.dc bu olcn kardeşlerinin adlan kaydedilmemiştir. ٤٥ İbn Bîbî, ٤. ‫ إ إل و ة‬AJksarâyî, s. ‫ ا‬22 ‫ إ‬Bayhars tarihi. tere. Yalttaya, İstanbul ‫ول‬4 ‫ ول‬s» ‫ت رو‬Nuveyrû .Nihâyct ul-E rcb ‫ ء‬Köprülü No. IIIÖ (C. IV), 271b çarslan’ın müstakillen Selçuk tahtına oturduğu zaman ( ‫ ل‬2 ‫ ر ل ة‬vuku bulmuştur.


j 54

SELÇUK DEVRİNE A İD YENİ İNŞÂ MEC-MUALARI

N usretüddin’e gönderilen son mektup nazım ve nesir halinde olup bir ilâcın içilmesine dairdir. 7. Son mektuplar Em îr Seyfeddin’e bil' kimsenin cürm ü dolayısiyle şefaati istenmekte? affedilirse taat ve ibadetle günahlarım telâfi edeceği bildirilm ektedir ( ‫ ه آ‬7‫ ءه‬s. 78). Yine bir kimsenin adam öldürmesi üzerine büyüklerden birine diyetinin a ffı için bir mektup da evvelkisini takip etmekte (!48a ^ ٠de yoktur) ve ölenin şakıy olup kendi eliyle kendisini helâke sebep olduğunu ve diğerinin bir kazanın kurbanı bulunduğunu ifade eder. R . de sadece llh an î veziri meşhur Şemseddin M uham m ed Cüveynî’ye yazılan bir mektup (126) T r. de bunun Rum denizi (Akdeniz) memleketleri î/darından Felekiyye şehrinde kaleme alındığını kaydetmekte ve bununla yeni bir kasabanın adına m uttali olm aktayız^. Hamid-oğull arından Feleküddin D ündar Beye nisbetle Eğridir kasabasının Felek-âbâd namını aldığı malûm ise de bu isim daha m uahhar olduğu gibi Akdenizle de ilgisi yoktur، Diğer taraftan bunun Felekiyye tarzında okunuşu da katı değildir. Bununla beraber içinde iki eser ve m uhtelif m ektuplar bulunan bizim yazm anın müstensihi în b Ül-Felekî’nin buraya mensup olduğunu kabul etmek m üm kündür. Bundan başka T r. de M uhamm ed Cüveyni yerine llh an î divânı nâibi kaydı Cüveyni’ye değil İlhanilerin A nadolu’daki nâibi yani vezirine delâlet eder. M am afih Şemseddin Cüveyni’nin A nadolu’nun işlerini tanzim etmek maksadiyle bu memlekete gelişi (667 de) ile bu mektup arasında bir münasebet de bahis mevzuu olabilir3‫؛؛‬. Mektup çok kısa olup kayda değer tarihi bir m alûm at ihtiva etmez. Kendisine Hükm-i Vilâyeti tefviz olunan bir zata gönderilen (170b) bir tebrik m ektubu (R. 136 da sadece vilâyet vardır) akınlara sahne olan vilâyetin kurtulacağa kargaşalık içinde ‫خلا ن‬ 1 ‫ إ ن ا ز ت ب ا ال ء ل ال ب ر وا ز‬1‫ما ر ى م ش حم ذ و م جي‬- »‫أ ب‬

‫إ‬

‫ا ن نرد م ت‬

. ‫له ر*آ ا‬0 ‫تتة ااء‬-‫ م ل اذاد وذ ل ك ء م رم ب‬، ‫ئلم صا س ر و از م ا ص الق ران م‬ ‫ا ك‬ )‫ض اروم االنطال ر*آ‬. ‫من ثغور درر‬ ‫ ر؛ة‬ibn Bibî. s . 701"7‫ ة‬3 ‫ ل ء و ظت‬Köprü)üj Cüveyrıı, İAj III. s ،


SON MEKTUPLAR

5‫ة‬

bulunan halkın nizama kavuşacağa zâlimlerin taaddisi kesilerek kurt ile kuzunun bir arada yaşıyacağı bildirilmekte, zafer bayraklarm ın göklere yükseleceği temenni edilmektedir. Bu mektupla Dîvân ül-hükm veya Hakemi hakkında yeni bir kayda daha sâhip olmuş bulunuyoruz. Böyiece îlhaniler devrinde bütün memlekete şâmil olan bu divanın Türkiye’de vilâyetlere mahsus şubeleri bulunduğu anlaşılm aktadır ٤٠٠ M ecm uada Konya’daki dostlara, cihânın m atlubu olan bu şehre duyulan hasrete, bir akaç gün hapiste kalan bir dosta, bir kaç m ahbusa yazılan bazı küçük mektuplara da temas edersek yazm anın bütün muhtevasını vermiş oluruz» Eserin sonuna yapılan ilk ilâve (174b, R. de yoktur) Selçuk veziri !‫؛‬sfahanlı Şemseddin M uham m ed tarafından bir kısmı A rapça manzume halinde. K adı Celâleddin’e yazılan bir mektuptur. Devrinin meşhur âlimlerinden olan Kayseri kadısı Celâleddin H abib, Mısır Memluk Sultanı Baybars’m putperest M oğollara karşı yaptığı Kayseri seferinden sonra AnadoluJya giren İlhan Abaga tarafından, bu seferin mesulleri arasında, 676 da, öldürülm üştür^. Nihayet Şemseddin Isfahani’nin mahbus iken (h. 646) devlet adam larından birine sultanın keremine üm it bağladığına ve bu münasebetle de ulak beklediğine dair bir mektup ile bu durum dolayısiyle kendisi hakkında yazdığı >'irmi beyitlik Farsça bir mersiye dercedilmiştir (178a). M utahakkim âne idaresi ve M oğolların tazyiki dolayısiyle vezirlikten atılan ve hapse konarak öldürülen Şemseddin Isfahani’ye ait bu mektup ve mersiye işte onun bu son günlerine taâlluk eder ٤٠. îşte bu inşa kitabın‫ ^؛‬buraya kadar muhtevasını verdiğimiz bu vesikalardan sonradır ki metinlerini neşrettiğimiz KılıçarslanJa, K eykubad’a, H arezm şah’a ait m ektuplar ile Kemaleddin K âm yâr’a Kayseri subaşılığı için sadır ©lan menşûr ilâve edilmiştir,

<4‫ ثم‬Bak. s، 60-62; l.H Uzunçarşılij Osmanl Teşkilâtı?)(} A'Iedhal‫ د‬İstanbul ‫ ا‬94 ‫ ءأ‬s. 272. ‫ ءء‬Bak. Baybcrs tarihi‫ ر‬s. 92; Nuveyrîj Nikâycl uUErtb) 271a. 28 Şemseddin İsfahanı hakkında, Bak. Selçuk vakfiyeslerilîîy ‫ س ما ة ل لث؛ظ‬XLV, $٠ 29-32; yukarıda s. 108.


6‫ق‬

SELÇUK DEVRİNE AÎD YENİ İNŞÂ MECM UALARI

B.

S a ’d e d d î n

M

e s 4u d ’ a

AİD M

ektuplar

/. M ü e llif Hakkında Yeni bulunmuş inşa kitapları arasında, aşağıda m alûm at vereceğimiz, bir mecmua içerisinde (30‫ط وو‬-‫ل‬b) Sa*deddin M es‘ud adlı bir kimseye aid ve tanıamiyle hususî m ahiyette m ektupları ihtiva eden mühim bir inşâ kitabı vardır، Âlim, şâir ve tabip olduğu bu m ektuplardan anlaşılan müellifin bu eseri şimdiye kadar malûm olmadığı gibi,, onun bu mevkiine rağm en, kaynaklarda kendisi hakkında da bir kayda raslanam am ıştır. Eserin başında ،،Efendimiz üstadımız âlim müdavi al-mulûk ve's-selâtîn Sa'~ deddînin münşeatından"-1 kaydım bir inşâ kitabı değil onun mektu p lan mânasında anlam ak daha doğru olsa gerektir. Zira, bazıları hakkında sarahat olmamakla beraber, bu mektuplardan çoğunun ya kendi kaleminden dostlarına veya dostlarından kendisine gönderildiği görülecektir. H atta karı koca arasında teâti olunan son iki m ektuptan birincisinde biraz m üphem Ce~ maleddin lâkabı kaydedilmemiş olsa idi bunun da karısına' ve cevabının kendisine aid olduğuna hükmederdik، O nun sultan, sara)' ve yüksek muhitle münasebetlerine aşağıda temas edileçektir. M ektuplar kendisi ve Selçuk ricâli hakkında olduğu gibi bilhassa devrin edebî, kültürel ve İçtimaî tarihi bakım ından da mühimdir. Birinci mektup Şerefeddin isminde birisine yazılmıştır. îkinnide görüleceği gibi tabip olan Şerefeddm‫؛‬e K astam onu’ya vâsıl olduğunu, bir kaç gün kaldıktan sonra Tebriz seferi hazırlığına yetişeceğini bildirmektedir، Jkinci mektup 'münasebetiyle meydana çıktığı üzere sultanın hususî doktoru olan Şerefeddin’in K ıhçarslan^n 1265 de ilh a n Abagajya gitmesiyle alâkalı olup m ektubun tarihini göstermektedir28. Filhakika ikinci vesîka da


SA'DEDDÎN M ES ‫؛‬UD

57

yine Sa‘deddîn Mes‘ud’un Sultan ul-hükemâ lâkabını hâiz Şerefeddin nam ında bu tabibe gönderilen bir m ektuptur. Burada mektup sâhibi Niksar’ın ha^'asmdan müteessir olarak kendisinden ayrılıp K astam onu’ya geldiğini, bir m üddet burada kaldığını ve sonra tekrar Suds-i Şerif ’e mülâzemet edeceğinij Kastam onu’dan Zâlîfre’ye gittiğini;, dosttan ve hayır sâhiplerinden m ahrum bulur:d u ğ u n ^ hasta mizacı dolayısiyle ilâca muhtaç olduğunu vc Kastam onu’da hava ve dostlar müsaade ederse bâzı tasavvurları meveut bulunduğunu yazar. Bu mektupta hitabedilen Şerefeddin neşretmekte olduğumuz Takarîr ul-manâsıb'&2L sultana hususî doktor, sıfatiyle tâyin edilen Şerefeddin Yakup olduğu şüphesizdir 2‫ مق‬Niksar’da olduğu kaydedilen Sudde-i şerife sultanın bulunduğu yer demek olduğuna ve aşağıdaki m ektupla da istidlâl edileceğine göre Mu^înüddin Pervâne ile birlikte Rükneddin Kılıçarslan da orada idi ve suitamn tabibi Şerefeddin’ın de burada bulun* ması bu münasebetledir. M ektupta geçen Zâlîfre ( ‫) ذايف ر ه‬ bu mecınuamn istinsah edildiği bir kale olup bunun Kastamonu ha^'ahsinde bulunduğu anlaşılıyor. II. Kılıçarslan’m oğul!arından Ankara meliki M uhiddın M esud’un BizanslIlardan fetih ve Türklerle iskân ettiği D adybra kalesinin burası olduğuna coğrafî yakınlık ve fonetik benzerlikle hükmetmek m t^ k ü n d ü r. Yazıcıoğlu bu civarda bulunan Borlu kalesine o zam anda Zâlîfre denildiğini kaydeder, ki bugünkü Zafranbolu (Zalîfre-bolu) ya tekabül etse gerektir 30. ‫ت‬، Teni bir şair Bundan sonra Sadeddin Mesud ile M elik uş-şuarâ olduğu kaydedilen şâir Hüsameddin arasm da teâtı olunan m ektuplar gelm ektedir^ (103a), Bunların ilkinde şâirle görüşmek arzusun20 Yukarıdaki izahlar, s . ‫ ء و‬bak. ٥٠ Nikctas^ (tere. Cousinj), Histoire du Constantinople.) V, p. 427-428‫ ؛‬p. \Vittekj Byzantion (1935), s. 4^; Osman Turan.il. K ıh ç-A rsla n ji Ay V I I , 6 .‫ة‬g6. 31 Bu arada bir emirin Ziyâeddin uluğ hümâyûn Asıl Beg Çelebi Kâmrân ismnıinde daha yüksek bir emîre birader, ei'cndi hitabiyle dostane hisler ifade ettiklen sonra bundan böyle tam techizatiyle iki üç yüz nefer, kimse ‫ئ‬1‫ ة‬ernrine âmadc buîunduğunii bildiren dîkl:^t‫؛‬r ‫ء؟‬.'‫ أتةا‬bir mektup ٧٤١٢^١٢ (ıo6a-ıo7b).


‫ ل‬5‫ة‬

SELÇUK DEVRİNE AİD YENİ İNŞÂ MECMUALARÎ

da olduğumu, bu maksatla “ sahil dağlarına muvassalat” ettiğini, müthiş fırtına ve sellerin yolları kapaması üzerine geri dönüp bu sebeple hasret ve firakının arttığım , edeb£ ibarelerle uzun boylu anlatır. Şâirin buna cevabı uzun bir kaside ile başlam akta ve kaydedilen b ‫؛‬r tarihî hâdise ile m ektubun zamanını vermektedir. Gerçekten aynı arzu ve dostluk hislerini ifade eden şair, (M u'înddin) Pervâne’nin Sinob’a hücum undan evvel, M ertubân-nâmeym n şerhi olan, bu kasîde ve m ektuptan başka bir kaç nâme daha kaleme aldığını, fakat gidip gelen bulunm adığından onları da b u n a ilâve ederek yolladığım yazar*2. M ektubun Sinob’un istirdadına dair bu kaydı bizim için yeni bir malzeme olduğu gibi vesikanın takriben 664 de yazıldığını da m eydana koyar. Filhakika Selçuk Türkiye’sinde vuku bulan dahilî mücadelelerden ve M oğolların m üdahalesinden faydalanan Trabzon R um ları (Komnenler) Sinob’u işgal etmişlerdi, M u،‫؛‬nüddin Pervâne Kılıçarslan ile birlikte İlh a n ı hüküm darı A baga’nın cülûsunda bulunduktan sonra Türkiye’ye dönünce Tokat, Niksar ve b ütü n Dânişmend- ili askerlerinden müteşekkil bir. ordu ile Sinop üzerine yürüdü ve şehri istirdat edip kendisine ikta eyledi^. Şâir (Mevlâna) Hüsam eddin’e ve onun oğlu F m îr Na$rullah ’a yazılan mektuplar (111b) ve Hüsameddin’in cevabı tamamiyle edebî manzûm ve m ensûr parçalardan, dostane hisleri ifadeden ibarettir. Yalnız H üsam eddin’in cevabında ekâbirden E m îr Şerefeddin M ahm ud’a selâm elarının tebliği vardır, ki bunun îzzeddin Keykâvus II, zam anında Erzincan subaşısı meşhur Şerefeddin M ahm ud olması iktiza eder^. Bundan sonra ilim ve tarik at erbabından gösterilen bu eserin sahibi S adeddin^ yazılan bir nâm e gelmektedir (114b). 32 ‫ج ب ل ت ر ه ا و ال ب ت س ب ر ب ي و م ا و ر د‬

‫إ‬

‫رزانة ا ء ظم‬

‫( ه م ال ) ا م ر‬

Birinci mektup bunlardan biri olup Kılıçarslan ve PervâneYıin Tebriz’e İlhan Abaga'ya gitmesinden evvel yazılmıştı. ‫ تئ‬Aksarayî, s، 83, Ö4; İbn Bîbî, s. 643; Zehebî> Tarih İil-Islâm, Ayasofya 3013 ( X X 2 9 9 ^‫؛‬a ‫ ؛‬Yunî nî , Oxford I2gab; Anonim Selçuknâme٠s . ‫ق‬5 ‫م‬0 ‫ل‬. Cahen, B y z a n lio n (XXV), p. 137; ٠٠ Turan, Kîhçarslan IV, İA, V l ^ s. 705.

‫إر‬-‫ه ط ا ر زده ا كا ر ام‬,‫ ^ ^ خ ماو*د سالا‬٠‫ت ا ن خد مت ودعا ء ؛نده را‬ ‫همج‬ 113) ‫ ش ر ق ا د ن خمو د طا ل ظءه‬a). (113 a ) Şerefeddin Mahmud hakkmda bak, Keykâvus II, ‫ ر ظ‬VII..J s. 643‫ ت‬Selçuk devri vakfiyeleri ‫ث‬11‫ و‬Belleten XLV , s. 30.


SİNOP HAK KINDA ŞÎİR VE TASVİRLER

159

‫ و‬. Sadeddin Mesud’ un Sinop Hakkında Ş iirleri M üellifin Sinop hakkında, dîvân ehlinin iftiharı olan im adeddin’e manzum ve mensur parçalardan mürekkep olarak, yazdığı iki mektup bu şehrin güzel bir tavsifi olduğu gibi Selçuk devri edebiyatı hakkında d a yeni bir nevi ve dikkate ‫؟‬ayan örneklerden birini teşkil eder ‫ت‬ ‫وءرب‬

‫هس ث ■؟ ا ى ل ط ي ف خ ر م‬

‫ و ه تران ك؛رت خ ط ه س ي ن ر ب‬-

‫خ ا لث او عن ر س ت و م س لث> ء را‬

‫دري ا‬

‫ص د ه درص ن ه ك ا خ در ك ا ذ ت‬

‫ر ث ا خمم ت‬

‫رويند‬

‫لم د‬.‫مر دم اد ظر ي ف د خرش ض‬

‫را‬

‫ا‬

‫و‬

٠^ ‫أوار‬

‫■< ورإ لخن‬

‫ا ه دا ن‬

‫ا ر س و تحا ر‬

‫ ر ا ى‬. ‫ت زيبا‬

‫ ن‬.‫ر د‬

‫اند ر و‬ ‫ت‬

‫ را ر ئ ا ن‬- ‫خ ج ل از م ش‬

‫ام‬،‫دا ر ى ك‬

‫ر ءر ح ه‬

‫و ل ب كلن ار‬ ‫دا ج‬

‫ش‬

‫دل‬

‫من س ك ن‬

‫تأق‬-‫مش‬

‫دو‬

‫رن‬

‫خإ د‬

‫تا ر‬

‫تا ر هم‬

‫د ر يا ن‬ ‫ر ن خ وش ا خ‬

‫رساطث ن ب سا ن‬ ‫ان‬

‫تما م‬

‫زل ف ما ن ن د دشلث‬

‫تت ا ر‬

‫ا د را ن‬

‫عا ج‬

‫مح‬,‫حث ر •حمح‬

‫ريال ه‬

‫ه ر آ ؤ ا ر ا هزار جا ن‬

‫ب‬

‫تجمح‬

‫د؛‬

‫با غ‬

‫وا ف‬

‫ك و ذ كا ن‬

‫ت ن د و ع ا ر ض محي ب ن‬

‫حا ص ل اي د‬

‫بف ر ق‬

‫قمر‬

‫و ر ن‬- ‫ل ب‬

^‫د ر و ج‬

‫ح آ ر ا ق‬-‫د‬

‫مه م؛ و‬

‫ه ر يل غ‬ ‫ه مت‬

، ‫ر و س د ا ال ن د ر ومح‬

‫م رت د‬

‫در حس ن _خ ر لثس أ ن‬

‫مه>ه‬

‫ن م ر ن د‬،‫وك‬

‫دب ر ا ن‬

‫ش ث‬

‫ك ك ل عذا ر و س م‬

‫م‬

‫ء ر ‘د ا ر ولس ت‬-

‫ الدش ا ن‬1‫ق د و م‬

‫دا ر ن د‬

‫أ طف ه ا‬

‫جه‬

‫ م ه‬-‫د ر ك رذ‬

‫اىك> حن ت ان دم ت كن ديا رى‬ ‫دا ر ى‬

‫لود‬

‫ث م يرحا‬

‫ون‬

‫ى‬،‫ئ‬

‫ءمءى‬.‫"حل‬

‫و خر ب‬

‫ ر زرن‬-‫مه ه م‬

٠ ‫د ؤ ب د ت ار ى‬

‫ك ر ازيث ا ن‬

‫د ب دا ر ن د‬

‫ى‬

‫ر‬

‫ تيل ث ه م ت‬1‫شي ر ه‬

Yani : Latif, neşeli ve güzel bir yer olan Sinop beldesi hakkında ne denebilir‫ ؟‬iki deniz arasında bulunan bu şehrin to p ra g am ber ve havası misktir. Bağ bağ üzerine, dal dal üstüne, sofa sofa üzerinde, köşk kşök üstündedir. Jnsanları zarif, tabiatları hoştur، Gönül bağlarlar ve âşına yüzlüdürler. Zemini cennet gibidir; orada âhü gözlü inciler vardır، Çocukları n ar tanesine


ı6o

SELÇUK DEV RÎN E AİD YENÎ ÎNŞA M ECM UALARI

benzer; öpmek ve sanlm ak için çok parlak, dudakları şeker ve yanakları nâziktir. Pervin yildızı onların incilerinden çok sönük bir hale gelir. O rad a bulunan kızlar bedr-i tam gibidir ve her ne arzun var ise hasıl olur. H er biri T a ta r âhusûna benzer; zülüfleri misk gibi kokar; dudakları kırmızı gül çiçeğidir. Memeleri fildişi hokkasına benzer. Bunlar Rus, Alan. R um : Kıpçak, Karluk (Halluh) ve Keşmir dilberleri olup hepsi kendi güzelliginde sultandır ve her birine can müştaktır، Boy ve boslan nârvan ağacı gibi olup gül yanaklı ve gümüş tenildirler; endâm ları mevzun, yüzleri güzel, bakışlarında d a ne kadar lûtufkârdırlar. O nlardan bir tane ele geçirirsen o anda bahtiyar olursun. Hoş şehirler vardır, am a Allahım böyle bir şehir nerede bu lu n u r' O Sinop’un böyle binlerce tavsifi olduğunu ‫ أةو‬fakat dost ve ahbabla oturm adığından zevk alam adığını, emrederse hizmetine geleceğini ve eğer bu tarafa azimet ederse dostların kendisine zahm et ^km em esi ve m aksatlarına nail olması için kefalet edebileceklerini de ilâve eder. Sinop’un medhine dair ^ a d e d d i n ’e gönderilen ikinci mektup da nesir ve nazım halinde parçalardan terekküp etmekte, yazılan bir iki m ektuba cevap verilmediği bildirilmekte ve orada her ne kadar çok dost mevcut ve şehir gönüle ferahlık verici ise de bundan sonra kendisini intizarda bırakm amasını dilemekte ve evvelkinden d aha şûh bir şiiri derceylemektedir (117b): ‫ك ه خ ا ك ش 'ءغإ'ر ابن ش ا ن ك س اممم مت‬

‫ د ر ي ن ء ت‬1‫ر ه ثمرمح د ث ارن م ك رنء‬

‫ل ع ن اس ت‬،‫حمادث ك را قران إ حر‬

‫در تكا د ر ى‬

‫رت‬

‫من‬

‫ر راه‬

‫م ك ر رتءخاذهء‬

‫يغنان و ول دا ن‬ ‫در و‬

‫ج ه ر ر ى و جهةف جا ق و ج ه ^ ث غ ر‬

‫ ن ت‬. ‫ ن ى ا‬. ‫ر و ز م ت‬- ‫جن ء ى خ‬

‫همجر ج ز ن‬

‫ د‬. ‫ث رد أث ل و ك د‬

‫وءح و د“ ؟ ه جا ى دنءع«ن ا‬

‫ا ن د ر ن ثم؛ر‬

‫رد ن ا‬

‫ك ه بنما‬

‫دن‬

‫*مما ئ د‬

Yani ‫ ؛‬Burası şehir değil, meğer cennet imiş; toprağı am be^ suyu baldır. Sağa sola koşan çocukları meleklere eş ‫ ؛‬âhu ?gözlüdür. Bunlar Rum , Kıpçak veya U ygur güzeli m idir Meğer burası Çin yolu üzerinde bir put-hâne imiş. Leylâ olur ,

‫ و دزار ي د^ن اسمتم‬،^^‫؛‬٠ ‫ر ض م ذ رب‬

‫ ا‬n 116 „ 117 ‫ر ة‬,


I

I

P

‫مم ح‬

٦٠

T iiıkiyt Stlptk lulftrı'rıa daiı

‫كا‬.‫؛ئااا‬

I'tsil;afa <

Saadeddin'in

münşeatından

ve Sinop *un tasvirine ٢١٨١١• mektuptan.


ur ٠ risâil mukaddimesi ( ‫ا‬3‫أت‬1‫ آ‬. tedkik, ٠٩٠ ‫ ا‬7 ‫)ت‬ K avaid

‘T ü r k iy e

S tl( iık ! ıih ıt'tn ı

(idi}

ta tili

V es ikn liir


SİNOP H AK KINDA ŞİİR VE TASVİRLER

161

mecnun gibi söyler ‫ آ‬o hoş Husrev, o gü2el Şîrîn budurL Bu şehirde ne din kalır, ne yoksa, dinin yeri nedir? Bu şiirden sonra, orada ay yüzlü, lâtif ve mevzun çocuklardan güzel yüzlü ve uzun boylu â z la rd a n , am ber gibi kokan câriyelerden sayısız m iktarda bukm duğunuSG, böylece kendisinin de zarif hoş huylu, latif am ber kokulu bir kaç tane güzel ile dost olup vakit geçirdiğini, yüzlerine bakarak ıstırabına merhem yaydığını, fakat yârandan uzak bu saadet ve ayıp diyarında hiç bir zam an bunlardan birine gönül verm edi^ni, her an gözlerinden yaş geldiğini beyan e d e r ( ı^ b ) . ilim , edebiyat ve tıpta mühim bir mevki sâhibi olduğu anlaşılan ve devrin devlet ricali ve yüksek sımfla'rma dahil bulunan 'Sadeddin M esud’un Sinop hakkmdaki bu tasvirleri edebî ve içtimai hayat bakım ından dikkate şayandır* O rtaçağ Türkiyesinde Iran edebiyatı ve îran lı unsurların tesiriyle yüksek münevverler ve idareciler arasında başlıyan gevşetici tesirlerin $elçuk devletimin yıkılışında âmil olduğuna işaret etmiştik ‫ م؟ق‬Fakat diğer Türkiye şehirlerinden hiç birinde aşk hayatının böyle bir şöhret kazandığına dair elimizde sarih bir m alûm at mevcut değildir. Diğer taraftan bu m ektuplara tam amiyle şahsî ve tesadüfı bir nazarla bakmak da doğru değildir. Netekim O rtaçağ Türkiyesinde her şehir ve kasabanın kendi hususiyetine göre bir lâkapla şöhret kazanmıası yanında Sinop’un, yalnız yerli değil, yabancı kaynaklarda da “ Âşıklar ٥^٠^ ” m â n a s ı n a gelen Cezîret ül-çuşşak lâkabiyle şöhret bulması da bu şiir ve mektupların o zamanki durum a ne derece tekabül ettiğini gösterm ektedir.^ Şiir ve m ektupların hususî mahiyetini teşmil etmemekle beraber şehrin aşk hayatı için diğer şehirlere nazaran d aha müsait bulunduğunu kabul etmek isabetsiz olmasa gerektir. Buna rağmen bu durum u sadece Jranî tesirlere atfetmek de doğru değildir. Aksi takdirde Iran kültürünün daha kuvvetli tesirlerine maruz kalan büyük Türkiye şehirleri hakkında yanlış bir hükme varmış oluruz. I. Izeddin Keykâvus Sinop’u fethedince (1214) oraya

‫باال‬

‫جلرت ؛ ذ ط ء ر د ى‬ ‫ ش د‬£‫ل‬ ‫د إ'بلهاف *•و ز د ن ت‬

‫منلثم ممه ى عام اراى ق حد ر ت‬

‫ آه‬o.

Turan, Kcyhusrcv ‫ آ‬1‫ م‬İA, VII, ٠٠ Bak. Keykâvus h İA, VII, 636.

‫ط ت ف ما و ش‬-‫ا‬

2 ) ‫ر ئ وآ ل‬

6.6‫ث‬


‫ل‬6‫ه‬

SELÇUK DEVRİNE AİT YENİ İNŞÂ M ECMUALARI

Türk tüccar ve nüfusu sevkedcrek şehri Türkleştirmiş ise de hem yerli Rum halk^ hem de dünya ticaretinin ke$afeti dolayısiyle bir çok kavimlere mensup tüccarların uğraması ve orada oturması İçtimaî hayatın inkişafında müessir olmuş ve şehrin bu hususiyeti daha ziyade bu âmillerle hasıl olm uştur39. 4. Samsun ve Canik seyahati

Sadeddin M esud’un bundan sonra yine îm adeddin’e yazdığı bir mektup gelmektediı^ ki bu vesika o n u ^ diğerlerinden daha tafsilâtla küçük bir seyahatnamesi mahiyetinde olup dikkate şayan kayıtları ihtiva eder. Ayrılık (firak) hakkında bir unvanla başlıyan mektup (n ö b -i2 2 a ) kendisinin Sivas’a geldiğin^ orada ahvalinin düzeldiğini, bununla beraber kışın şiddetli olduğunu, bu arada Erzincan Em irlarinden M ecdeddin lâkaplı bir emîrle ülfet peyda edip kendisini Erzincan’a dâvet eylediğinij onunla gitmek üzere hazırlandığın^ fakat âni olarak Amasya’da bulunan efendisinden gelen m ektupta c<o feci، hâdise dolayısiyle uğradıkları yağma ve sıkıntılar” zikredilerek kendisini bu seyahatten vaz geçirdiğini^, bu durum dolayısiyle derhal hareket edip efendisinin hizmetine koştuğunu‫؛‬, lâkin Niksa rd a çok «inkisar» a uğrayarak onun m ahdum una yetiştiğini, dört beş gün sonra oğullarjnı almaya gönderildiğini, buluşmak arzusu ile derhal yola çıktîğmij fakat Allahın müsaadesi olmadığı için Sam sung vâsıl olduğunu, orada Em îr beglerhegVnin bir kaç hastayı tedâvi maksadi}'le, onu Cânit taraflarına gönderip bir kaç gün orada kaldığını, D â rul-küfr' den Samsun’a dönünce arkadaş bulam adjğm dan Bafra’ya bir kaç gün hatîp Sarâceddin’in misafiri kalarak yol arkadaşları beklediğini41, ٠١٠ Keza s. 635.

‫مءمه'بثته م د‬1‫ا دد خدله از محرومة ام‬- ‫م ا اكه مكتر ق از خد رت خداو*ده د و ال‬

‫ه قيء و ’ ا ن و‬:‫ در ان دأ م‬،‫<^ و وة'إ ر و غارا ت‬١^ ^ ‫ي د ه ر امند*د و ث دا ي و‬ ‫د ربا ب‬

‫’“•د را‬. ‫س منىع ر د ه و‬ 4‫ءد متث ازم رمح ^ م ه ؛ر د و لعف ى را ذمءأ‬،-، ‫بعكه‬-‫ش‬

‫ه‬:‫داث‬

‫ب اتىار"ن‬ 4^-‫كءا‬.‫إ إت‬

، ‫ ) م‬119 ‫ ( ط‬٠ ‫را ش ا‬

‫ه‬-‫تل‬ ‫؛قثأس‬.‫مس‬- ‫آى‬

‫ جمت از دا'رالم ن ه‬1‫_ن م م‬،‫ ح‬، ‫ د ه ث_د‬٠٠ ‫س«داخل ط إ‬

‫باز ر د س"اؤت و در حدم«ءتم‬

‫ص‬ ‫ا حما ؟كأ‬

‫س‬ ‫ام مب‬

‫فتا د‬١ ‫ءو ن ب ا م؛ سو ز وصد و د‬،

‫بمارى ج زر ا د و ر وزى ذ ل‬

‫ اد اف تم‬.‫ر‬

‫—املس< د‬ ‫*د ر كثت در م‬

‫ دا م اش م ;ر د‬- ‫ ء ئ دن ا' طان م‬-‫ ش‬-‫ ر اج أ د ي م دام؛ف ال دذز ى ب‬- ‫م ال'ا‬

) ‫ ق أ‬0 ‫(ه‬.


M ES’U D 'U N SAMSUN VE CANİK SEYAHATİ

fakat hasta olup kendi kendisini müshil ve merhemle tedâvi ettikten sonra efendisinin hanımı ve çocuklarından haber gelincc o tarafa gitmesi gerektiğini ve bu esnada kendisine fakıhhk maaşı (Camegî ve cerâyet-ifaköhet) tahsis edilip vakıf dîvanî defterinde yazılı bulunduğuna ve derhal hareket etmesine dair bir mektup getirildiğin^ bundan başka eğer o tarafa varırsa bazı kimselerin ona ayda yirmi-otuz adet (dirhem) p a ra ve bir iki mudd hububat maaş yardım edeceğini, bu tarafta aylıksız ve maaşsız ve “ Nıyâbet ve tevliyet” m em urlarına m innet etmeksizin bir iki ay zarfında iki üç yüz adet (dirhem) p ara, at ve elbise müyesser olacağını bu~ mektupla öğrenince Niksar’a döndüğünü, orada efendisi ve onun biraderine mülâki olduğunu, bu kış orada kalıp baharda dostlarına kavuşacağım ve eğer kendisini hoş tutarlarsa mütebâki öm rünü onlaria birlikte geçireceğini, dostu ve efendisi Şâir H üsam eddin’e temennilerini, üstad-1 âlem Seyfeddin’e iştiyakını, Ahi M ahm ud’a hasretini bildirm ektedir. Nihayet bu satırları yazan M esud’un (müellifin) bu m ektubu emin bir kimse ile gönderdiğini ve M evlâna Zeyneddin’i bu kzş o tarafa gelmek için bırakm adığını ve böylece Sinop seferinden geri kalıp42 baharda yola çıkacağını ilâve ederek m ektubu bitirmektedir. Bu dikkate şayan m ektupta zikredilen şahısların adları ya lâkabtan veya tek isimden ibaret olduğu için bunların hüviyetini tâyin edemiyoruz. Bununla beraber bu şahısların ekserisi bizim için yeni olmakla, yani diğer kaynaklarda mevcut bulunm am akla beraber bazı hâdise ve şahıslar hakkında da istidJâller yapm ak m ümkündür. MeseJâ ،،dîvân ehlinin iftih arı’’ olarak kaydedilen ve m ektup sâliibi Sadeddin M esud’a Evkaf (Tevliyet) dîvânından tahsisat ayıracağı belirtilen ‫؛‬İm âdeddin’in bu hüviyeti onu taçıtm ıya yaram aktadır. Gıyaşeddin M esud’un ilk saltanatı (1283-1298) esnasında Evkaf ve İşraf nezaretleri başında bulunan ve Selçuk ülkesinde iyi idarenin mümessilleri m eyam nda zikredilen İm adeddin Zencâni’nin bizim Im âdeddin olduğunu kabul etmek mümkündür*5,

42

‫سث و ب‬

‫ا ز ^لر‬

‫امد‬،‫روز ا مس‬.‫ذ ب ه ت ل ا ال خ الص كا ب ا ن ح‬

‫ ل ) إ ز ا ظ د‬2‫ ة‬0 (‫م‬ ٠٠ Aksarayî, s. 140•

‫ر حن ا د‬


‫ل‬6‫ي‬

SELÇUK DEVRİNE AİD YENİ İNŞA MECMUALARI

Erzincan emiri ile M ecdeddin 44 Selçuk devrinde atabeg ve vezir olan M ecdeddin arasında zaman bakım ından münasebet kurmak müşküldür, . Esasen m ektupların daha sonraya ait olması ve îş ra f nazırı îm âdeddin arasında cereyan ettiğini ileri sürdüğümüz mektuplaşma da buna delâlet eder, Selçuk Türkiyesinde malûm bir facia (ân dâhiye) olarak işaret edilen mühim hâdisenin hangi vakaya tekabül ettiğini tâyin etmek müşküldür. A caba bu feci hâdise M ısır M em lûk sultam Ba}’bars’m Kayseri’ye gelip dönmesinden sonra İlhan! hüküm darı A baga’nm A nadolu’da pek çok insan öldürmesine mi işarettir; yoksa III. Giyaseddin Keyhusrev’in yerine II, Giyaseddin M esud’un cülûsu (1283) esnasında M oğolların bu memlekette yaptıkları zulümler mi kastediliyor? Zira m ektup sâhibi bu hâdiseler dolayısiyle E^zi^can’a gitmekten vaz geçtiN iksar’da bile pek çok sıkıntıya m âruz kalarak Samsun’a çekildiğini söyleş ki bu M oğolların Erzincan ve Sivas taraflarm a gelip tazyikler yapmasiyle alâkalı olabilir45. H erhalde zaman i t ib a r i y i birbirlerine yakın iki hâdiseden biriyle bu kayıt arasında bir münasebet mevcuttur. ‫ و‬. Canik hakkında Sadeddin M esud’un ilim ve edebiyattan başka tababet sahasında d a mühim bir mevkii olduğu, beylerbeyi rütbesinde olan Samsun emîri tarafından C ân it’e gönderilmesiyle sâbittir. Umumiyetle Samsun-Giresun arasında takriben bugünkü O rdu Vilâyeti'Can veya Çan adh küçük bir kavimle meskûn idi. Buna nisbetle bu memlekete Gânit veya Canik denildiği gibi Cenubundaki dağlar da bu isimle anılm ıştır. Selçuklular, sahilde bu kavimle tem asta bulundukları için bunların tâbii bulundukları bütün Trabzon Kom men’leri m em lek etn ^ Samsun’dan Batum ’a kadar olan K aradeniz salıilleine, bu ismi teşmil ederek bu ülkeye Gânitj M iiU t-i Cânit, Komnen hüküm darına da M c lik -i Cânîti

41 ‫ الأت ش_لم ر در صس د ه‬۵^ ٠‫ا ل ن محب از ر ا ى ارزمحاذ ا إ‬-‫امهزى مح ا‬ ‫نمرمه د‬-‫ ) رء'ت ء ر د واز ء ر ص د ق و وازش دا م محا نبا ز ز ن أ ل دءوت م‬119 ‫م(<؛ل‬ 4‫ ة‬Aksarayî, s. 7‫ ا‬4 ‫ ة‬- ‫• ب أ‬


CANİK HAKKINDA

Tekvür-i Cânît ve h a ttâ bazen sadece C âniti veya Trabzûnî diyor-

lardı *٠٠ Trabzon Rum kaynakları Kommenler devleti içerisinde bu kavmin faaliyetleri hakkında az çok malûm at verm ektedirler 47. Arap coğrafyascısı îb n Sa،îd5 X I I I üncü asır ortalarında SamsunJun ‫ رة س ا ال ة و‬sahile muvazi., Gânîk dağlarının bulunduğum ^ burada âsi ve Hıristiyan dininde bir kavim yaşadığını söyler46« Selçuklular bu hudutların emniyeti ve bu havalinin fethi için Oğuz boylarından Çepnilerı buralara yerleştirdi. Selçuk devletinin Cimri isyaniyle meşgul olduğu bir zam anda (h. 6/6) Trabzon Kom nenleri fırsat sayıp kara ve denizden Sinop’a hücum ettikleri vakit karşılarında başlıca kuvvet olarak bu Çepbnileri buldular ve yenilerek ric’at ettiler49«Çepni Türkm enlerinin Karadeniz sahilimde Şarka doğru devamlı ilerlemeler neticesinde sahil boyu tedricen Türkleşti. Bununla beraber Türkm enler ancak 1302 de Giresun’a yaklaşm ışlardı^; fakat X IV üncü asır ortala n n a kadar bu havali tamamiyle T ürk em iklerinin idaresine geçmişti ‫م لة‬ Bizim mektup sahibi Sadeddin Mesud Samsun beylerbeyinin emriyle D a r iil-kü jr olan C ânîtJe gittiğin^ tedâvi etmek için bir kaç gün süren bu seyahatten Samsun’a döndüğünü söylediğine göre H ıristiyanlarla Türkler arasında hududun henüz G iresûra yaklaşmadığını vej buradaki bütün m ektuplar gibi, bu m ektubun da X III üncü asrın ikinci yarısı civarında yazıldığmı meydana koym aktadır ki belirttiğimiz tarihler bunu gösterir. Diğer taraftan bu hâdise M esud’m^ Samsun beylerbeyisi tarafından yabancı bir memlekete ve her halde bir Hıris٠٠ ibn Bîb^ s . ‫ق‬0 , ‫ل‬47‫ دل ل‬0‫ ل م‬54 ‫ ة ر‬43‫ م‬7‫ ثوث‬Aksaravî, s. 3 256 ,‫ وج <أ‬Kadı Burhanedd r،j Bczm u Rezv'it s. 433, 445. 47 Le Beau, Histoire du Bas-Epmpire> XX, p. 504. (Panarctos’tan zeyil). ‫ا ل‬- ‫ا ل ش ر ق مع لء ا ح ل ا ل حمن ج‬

‫زب‬

‫ • وف م ؟ ت ه ا مد ت دة د'ن‬٠ ٠

‫( طم ا غ ي ه ا ءوم ع م ا ة طغا ة ب ن وف إ مل ر ا ب‬Arabca yazma. ? ‫لق‬-‫ ءهن‬Bibi. Natîonale 106 a. No. ٠2234). 40 İbn Bîb^ s. 7;‫و ه‬ ‫ هء‬G. Finley, Em pire o f Trebizond , p. 403. ٤١ Kadı Burhançddini Bczm u Rezm t s. 433،


66‫ا‬

SELÇUK DEV RİN E AİD YENİ İNŞA M ECMUALARI

tiyan beyine gönderilecek kadar şöhretli bir doktor olduğunu göstermektedir ki böylece Selçuk tabipleri listesine bir yenisini daha ilâve etmiş oluyoruz. Bundan başka bu mektup bize K aradeniz sahilinde T ürk ve Hıristiyan beyleri arasındaki münasebetler b a k ırın d a n yeni bir kayıt verdiği gibi T ürk ^ ltü r ü n ü n üstünlüğünü de m eydana ‫كل‬0 ‫ مآ‬Esasen bunu bu devir için tab iî saymak icabeder، 6 ، Mcs’ud’un Sultajıla münasebeti

Sadeddin Mesud*a ayda yirmi-otuz dirhem p ara yani iki üç altın ile iki m udd hububat maaş tahsis edileceğine dair kayıt devrin hayat seviyesini tesbit bakım ından ehemmiyetli olup b u } O rtaçağ Türkiye İktisadî tarihine dair eserimizde vermiş olduğum uz misallere bir yenisini ilâve eder ve bu m ünasebetle de bu hususta mukayeseli hesaplara girmemize lüzum bırakm az. Müellifin bir kaç yerde dostları arasında zikrettiği şâir Hüsameddin hakkında başka bir m alüm attım ız olmadığı gibi, Mev~ lâna Ze^nüddin, ulemadan Seyfeddin, Ahi M ahm ud ve sair devrin bir takım şahsiyetleri de bizim için tam amiyle yeni simâlardır. Bu m ektubun sâhibi isminin Mesud olduğunu ve Cânik havalisine tedavi için gittiğini söylemekle M ünşeat sâhibi s 3deddin ile bunun aynı kimse olduğu ve Sadeddin onun lâkabı bulunduğu meydana çıkar, ^etek im M ünşeâtı başında ken،* dişine ilim ve inşa sahasmda verilen lâkaplar yananda M udâvî aUmulûk ve’s-selâtin bulunması onun tabip olduğunu da gösterir. Esasen bu vesikaların ekseriya ya kendisi tarafından dostlarına veya dostlarının kendisine yazdığı m ektuplardan terekküp et، tiği de g zü km ek ted ir. Y ukarıda muhtevasını verdiğimiz mufassal m ektupta kendisini bizzat tedavi ettiğine dair kaydı da onun tabibhği ile alâkalıdır. Diğer ta y f ta n Sadeddin M esud’un Sultanm hususî doktoru Şerefeddin Y akub’un kardeşi ve talebesi olduğuna dair bir işaret de bu eserin başındaki iki m ektubun başlığından istidlal edilmektedir. Gerçekten başlık m ektubun “ Efendisi‫ ت‬üstadı ve kardeşi hekim Şerejeddin^t” yazıldığını ifâde eder ‫م ةة‬ ‫ص ف ا ال ة وا ر ن‬ ‫ر ا و ك ب ه ا ا ل خدعة دو الم و رتا د ء را ب سلطان ال ك م ا شم‬

‫ ا ) ل غ ا ر ت يظف‬00 ‫م ( ا‬


M ES’ U D ’ U N S U L T A N L A M Ü N A SE B E T İ

167

Sadeddin M esud’un Sultan R ükneddin’in yakınlarından olduğu, onun T eb riz seferine iştirak edeceğine dair hususî tabibi Şerefeddin’e yazd ığı m ektubtan istidlâl edildilebilir. Fakat K e n ­ disinin sultanla m ünasebetini gösteren bir m ektup (125a) bu h u ­ susu daha açıkça tesbit eder. Filhakika, bir çok lâkaplar zikretm e­ sine rağm en, hangi sultana gönderildiği anlaşılam ıyan bu m ek­ tupta” Sultan oğlu Sultan Islâm Padişahı ve Y e d i iklim Şehinşâh” ine, kendi dostlarından biri olup, “ Ekmeleddîn Bahâ ulîslâm R azî ul-mülk ‘ Umdet ul-memleke Mukanib ul-hazret al-mu'azzama Müşir ül-mulûk ^ahîr-i Sultan ve’s-selatin” lâkaplarını haiz zatın teveccüh etmesinden faydalanarak bir kaç kelime yazıp gönderm ek istediğini bildirm ektedir53. Bu dostun lâkapları arasında hekimliğine delâlet eden bir lâkap bulunm am akla beraber Ekm eleddin lâkabi bunun m eslekdaşı m eşhur tabip Ekm eleddin olduğunu telkin eder. M evlân a’nın dostlarından olan bu zat hakkında E flâki bir çok kayıtlar verirken onun Sul­ tan Rüknesddin’in tabibi olduğuna da işaret eder54. Bizim tabip ve edip Sadeddin M esud’ un Rükneddin K ılıçarslan ’ la m üna­ sebetine dair kayıtlar ile bu deliller bu m ektubun da ona y a zıl­ dığı kanaatini takviye etm ektedir. Bundan sonra gelen m ektup (127a) Selçuk hanedanına mensup ve melike (prenses)lerin ciğer köşesi olarak gösterilen M elike H atun’un ölüm ü dolayısiyle yazılan bir taziyetnâm e olup bunun hüviyeti hakkında başka bir m alûm atım ız yoktur. Bundan sonra rik‘a nam iyle yazılan küçük m ektuplardan biri (124a) bir dostunun Sultanın payitahtına vâsıl olması dolayısiyle duyulan m em nuniyetini, kendisi ve diğer ahbapların da o tarafa teveccüh ettiklerini bildirm ekte; diğeri de Necibeddin adlı bir kimseye yazılm ış dostâne ifâdeleri ihtiva etm ektedir, ki bunlar onun m evkiine ve sarayla münasebetine dair işaretlerdir. M üellifin dostlarından biri de A ziz ul-m ulûk ve’s-selâtin M ucîreddin lâkaplarını haiz A li Beg Paşa nam ında birisi olup ona yazılan m ektup (122b) uzun zam andan beri kendisinden bir

^

( 125 b

j.

64 Menâkib ul-'arfîn, tere. T . Yazıcı I, s. 371.


168

SELÇUK DEVRİNE AID YENİ İNŞA MECMUALARI

haber ve nâm e alam adığından dolayı duyduğu hasreti ifade ,etmekte ve bu m aksada bâzı dostâne itâplarda bulunm akta -Niksar’dan gidişini ve ayrılık üzüntüsünü bir beyit ile belirt inekte, K astam onu’ya sâlimen vâsi] olduğunu ve m ektubuna cevap vereceğini ümit ettiğini söylemektedir ٠٠. Burada bahis mevzuu olan Ali Bîg Paşam ın mukaddemede mezkûr Paşa .Zâhid veya Şeyh paşa lâkabiyle m âru f kimse olduğunu sanıyoruz Bu takdirde onun aslî isminin Ali Big olduğu anlaşılıyor. Bu suretle Paşa unvanının X III üncü asır sonlarına doğru zuhuruna .ve eksiliğine dair yeni bir kayıt daha meydana çıkmış oluyor Selçuk devrinde bir kadın şair .7

Erguvân H atun ile kocası arasında teâti ‫ آ ا ه س ل ه‬son iki mektup, bir kadın şâirin mevcudiyetini m eydana koyduğu gibi -edebî ve İçtimaî hayat bakım ından da dikkate şayandır. M ah rem-i esrar Bedreddin (Bedr-idîn) 56 isminde birisine Erguvân H atun nam ında bir kadın şâirin duyduğu hasret ve iştiyak ifade -edilirken kendisini bir m üddetten beri ayrılık ateşi içinde bıraka -rak gurbete yöneldiğinij şüphesiz> güzel çocuk ve kızlar buldu ğunu kayıtla şu beyitleri iyi dinlemesini ihtar eder ‫؛‬ ‫ مدمم‬/

‫از تر‬

‫دل‬

‫و' س آ رم‬

‫خ سته‬

‫ويل غ من‬

‫ غ ت‬١‫ ف ر‬١‫از م ن ؤ‬ ‫مصر م‬

‫از‬

‫مدكحلظ ه‬

‫ مم‬،

‫م در مه ت‬

‫ت ر فا ر ض‬

‫بدا غ ت‬

‫د ل‬

‫دارم‬

‫رء ى‬

‫ر هم‬

‫رش‬

‫ده ش ر ط د رمح ء ت دا ر ىئ اشس د ئ ب ا د ن ا ر ى‬ ‫ آ نش م ل ي ا ز م‬3‫ا ك ص رض ا‬: ‫ا ز آ ن د م‬

‫ه ح وزى ك م ا رم‬،‫محو دم ز م‬.‫ز م ن ه ما د ه ر‬ ‫ د ’ إد زا حث ردح و مدت اح ءة‬3‫إ د م ه د م و ا’ ص محرم ب راد د ب د ران خ ال صا از‬ ‫؛؛ ث ا د ى و<ادآ ازاد ى؛د ر د ن و ص^ر عرال ي‬,‫فتو ح ا سايش •؟ل ر ك ايش■؛ وف ما‬ ‫ رن م ب أ زا ر و ي ؛ ‘زار را در ا اش مك م ذ ء راق را ده نا ك ار‬٠ ٠٠‫محدابق ايا‬ ‫( ط ? ه ت )اث ت ا ق م ر د ا ب م‬


SELÇUK DEVRİNDE BİR KADIN ŞÂİR

‫ص س ةث ر م‬

‫را ى‬ ‫سر م‬

‫لط ن‬

^,١^ ^

‫از‬

‫ءا‬

‫امحا دأل‬

‫نا ق م‬

‫م ق‬

‫تا‬

‫ل؛ى ك ه‬

‫همر م دند ا ذن خ ^ ك ه‬

1,1** ^ ‫ص د ب ط ن‬

‫ر ح وا ر د "أرن ك ا ' ج ت‬

‫ماث م ب ا ن عام<ت‬

‫ني ر م‬

‫م ا بن ده‬

‫خو ي م‬- ‫ر‬

‫وس ؤي د‬

‫ ت ذ ر و م ت‬0 ‫ئ د س ر و س ث رفتار ج و‬ ‫ح رر م‬

‫أ ون‬- ‫ن ا ;د ا م‬

'‫ا و رم حجا ر ى‬ ‫بك ر م‬

‫وح ش‬

‫م خا م‬

‫رم‬ ‫أدم‬

‫ ر ج و‬. ‫با‬

‫ر ى‬- ‫؛‬ ‫و ر ت ر ي ك ر يا ز ى مج ن‬

Burada aşk hasretini‫ ؛‬kendisini bırakıp gittiğinden dolayı duyduğu ıstırabı güzel beyitlerle başlıyarak ifade ed e^ fakat bir taraftan kendisi hakkında biraz açık tasvirler kullanan? diğer taraftan da kocasının çocuklarla vakit geçirdiğine işaretten sakmniiyan bu şâir kadın bundan sonra, o^a nesir halinde satırlarlaj çok daha ağır itap ve ihtarlarda bulunm aktadır. Filhakika o hülâsa olarak ‫‘؛‬henüz saçlarım siyahj örgülerim zincir gibi olduktan £onra sen yüz niyazla bir kişiyi avlarsan ben bir gamze ile yüz kişiyi sürüklerim ‫ إ‬henüz yanağım a bûse konabilir. Lâkin ne fayda ki oranın hâkimleri nasıl bir din ve iş sahibi olduğun^ ne düşündüğünü bilmezler. Sen bayağı bir gulam parasın. Çocuk ve oğlanlarla yaşam akta ve bu yüzden hast^ olmaktasın-, bazen sofu,bazen müftü gözükmek istersin. Sanki tasavvufun yansı hıyâta ve yarısı da livata’diT57. Madejnki zenperver ve ev sahibi değilsin neden beni bu belâya müptelâ kıldın? Gönlün sefer ve işrette olduktan sonra ben bîçareyi kayıt ve ıstırap ta tutm akta sana ne fayda vardır? Size hidayet mukedder ise bu sözler kâfidir” demektedir. Sinop hakkında yazılan manzum ve menşûr m ektuplara nazaran ‫دار ى‬

‫ء م ا م دسع تد ى "ر ا ك د ا س د ن‬1‫ا ما <>فا ثد ءكه ~ثكآم ا خما نغإه و‬

‫"با 'ق اوى‬-‫ا متا رة اوارة ةل‬ ‫ر ي ويمكار ي ش ي ق‘ مما د ك هقغل‬. ‫ا د ه م‬ . . ٠

‫وبه‬

،‫ هم م ل و ف إ ث د و زم اق ء ث ق ا د ل ف م و؟س ت اث‬5 ‫ ر كا ز ء ك ممل ط در س‬،

‫ ز مبءب ور ود از ان ز ل ر ء؟و ر‬، ٠‫ در م إش ر ت غلمان و صد إذ ا ؛‬.‫تا ت‬

‫مر طهه ل ) و د د آ مبي‬

‫و كا ل‬


‫ ا‬7‫م‬

SELÇUKLU DEVRİNE AÎD YENİ ÎNŞÂ MECMUALARI

daha açık oJan bu mektup aynca aile hayatının ıstıraplarını m eydana kor. Şâir kadının Bedreddin’in zevcesi olduğuna dair işaretler de m ektupta m evcuttur ve esasen zevcesine bu kadar .ağır hitabın bir mânası da aradaki bağdan ileri gelmektedir -Kocasının cevabında bu hususun meydana koyan deliller ırcev cuttur. Selçuk devrinde bir kadın şâirin mevcudiyetini, yüksek -tabakanın hususî hayatını ve hususiyle karı-koca m ünasebet lerini m eydana koymak bakım ından bu mektup yegâne vasfını .hâiz bir vesîka olarak bize intikal etm iştir .Kocasının buna verdiği cevap da hiddetli ve şiddetlidir Dört beyitlik bir m anzûme ile başlıyan mektup, onun şiirlerine telmihlerde bulunarak beddualarla doludur ‫؛‬ ‫د زب د ه ب ا د‬

‫ ت‬،

‫ ا ر ك ه‬£‫ ر ن ا لآ‬،‫ا ى ح ن‬

‫ر ي د م با د‬

‫ع دن‬

‫ازن‬

‫ر و د ه اص ت‬ ‫ <ت ك د ه را د‬-

‫م را د تر‬ ‫م دم‬

‫س ال ت د رمن د؛ءه ا ن‬ ‫إل‬

٥^ ^

‫ا<ا ل ه‬

‫لأ ب‬

‫ج‬

‫با د‬

‫خءده‬ ‫م‬

‫إ ? ؛ 'ي‬ ‫زم ا نه‬

‫جا ت‬

‫ركه ا ى‬

‫< ك ث آء ح ه‬

‫ز ي ن م تر‬

\‫خ رر‬

‫ رو ى‬J ‫ خ ن‬1‫دو ز ئ‬

‫نكر د ى‬

‫ح رك'ز‬

‫ا حشس ' ى‬

‫لد ق‬

‫ز ح ادثا ت‬

‫در‬

‫■؟ ر ن‬ ‫قد ت‬

Yanı : Ey değersiz sözler söyliyen b ayağı yırtılasın! Canının dam arları gerdanının kökünden kopsun; m uradın olan her hasrette ciğerinin kanı her an gözünden damlasın; bu dünyada a‫؟‬lâ selâmet yüzü görme; barsamların çividen geçerek parçalansın; b ana hiç bir hususta doğruluk yapm adığından boyun zamamn hâdiselerinden kanburlaşnn! K arısının manzumesine bu beyitlerle cevap veren Cemaleddin bundan sonraki satırlarda, hülâsa olarak, kendisine yaptığı isnatların tamamiyle masal ve abes şeyler olduğunu, âlim، lerden mürekkep dostlar huzurunda vc mutemet kimseJerin şâhitliği ile icap-kabûlj m ihr-i mu'accel ve m ihr-i miî'ecccl üzerine, şer‘î nikâhla ٠ menhus kadın, oğlu Emir Togan’ın arnası Erguvân H atu n la evlendiğini ve kendisini kiııucye m uhtaç bırak-


SELÇUK DEV RİN DE BİR K ADIN ŞAİR

7

m adiğini58 söyledikten sonra tekrar ağır hitap ve bedduada bulunm aktadır‫ “ ؛‬Şimdi ümitsiz ve bedbin olarak evden defol! Her an ıstırabından yüzünü yol, veya vüsul vaktine kadar sus‫؛‬ Bu kötü mektubun gönderilmesine iştirak edenlere de lânet olsun ‫أ‬ diyerek m ektubuna nihayet vermektedir ‫ ة‬9‫ م‬Karısının H atun ve oğlunun d a Em îr unvanlariyle kaydedilmesi ailenin yüksek sımfa me^su^ bulunduğuna dair diğer delilleri teyid eder. îşte bu dikkate şâyân m ektupların muhtevası bu suretle verilmiş oluyor.

‫ماتانم ت‬ ‫ر دا ; د‬

‫ م ن را ك د وال ؛ ز ز ت د مق ل و * م ل ا مر‬،‫ء‬- ‫ص ز ر ز م ا ر ءر ا ن‬ ‫ءآ ى ض‬

‫ خ ه هء‬، ‫ت تح و م‬ yazıhş ١ ^^٢^٤' değildir.

‫ ) محت ا ج‬I 3 0 a ( ، ^ ٧١^

٢

‫مم ث ا ر ا د ق ار آل ثمر‬ ‫ ) م‬130 ‫ ( ا‬،


c. NÜMÛNELİK Î nşÂ KİTAPLARI a. N ü z h e t Ü l - K ü t t a p : Selçuk devrine aid son zam anlarda bir takım yeni M ünşeat mecmuaları daha meydana çıkmıştır. Bunlardan üçü Hoylu Haşan bin A b ^ m ü ’min tarafından K astam onu’da hüküm et süren Çobanloğulları nâmına ith a f edilmiştir. Bu müellifin birinci eseri olan N ü z h e t ü l -kü ttâ b ve T u h fe t ü l-e lb â b Fatih kütüphanesinde 5406 num arada kayıtlıdır.* 33a da başlayan eserin mukaddemeşinde U c diyarının s ip e h d â r 'ı M uzaffjreddin Yavlak Arslan bin Şehîd Hüsameddin Alpyürek bin Em ir Çoban nâm ına yazıldıgı ve İslâm bayraklarının onun sayesinde yükseldiği ifade edilmektedir2» K itap Yavlak Arslan nâm ına bir kaside (58a) ile sona ermektedir, ki bunun küçük hacim de bir eser olduğu görülüyor. K itabın hatimesinde eserin 684 yılı M uharrem inin başından sonuna kadar ikmal edildiği ve istinsahının 709 da yapıldığı ilâve edilm ekted^ s. Başka bir araştırm am ızda Yavlak Arslan*m 683 denberi Kastam onu havalisinin em îrî (beyi) olduğunu ve 691 senesinde isyan eden Türkm enlerle savaşırken şehîd edildiğini tesbit etmiştik* b. K a v â ı d u r - r i s â i ] ; Müellifin edebî mahiyette olan ve muhtevası tarihî bakım ıdan ciddî bir ehemmiyet taşımıyan bu eserden sonra yazdığı ‫افأدت ز م ة أل كتا ب و "محذة ا الب ا ب‬

١ ‫مد از ■؟م‬،‫ كم مق م‬،‫حو ز م' ر رقت‬

‫ن ب أ ر ئ م مض ل م؟ ر د م ا د‬ ‫ ث د ر ح‬٠^ ٣’ ‫) م ام‬

h33 ( ٠

‫ار د ار او م ا م اسرر ت ير ا ق‬- ‫ا‬. ‫ ^ ^ رال ن م ب‬١^ ^ ‫حأمى اكلرر و ا ال كا ف‬ ‫حر ا ن‬- ‫ ^ ^ ^ ن اءب‬١، ‫ د مو ا م الد ن‬- ‫م ارسال ل ن ا ل د د اك آ‬ ‫و د و ا ذا ق‬. ‫م ما الري*ه ال وو ل‬

‫و‬

،‫م‬

‫م ا ود ل م اء ءر م سنه ارمبم و عا تيل و‬ ،،‫الفراغ ءن سوء‬

٠٠٣١ ‫ن م وع دز ج م‬

‫دكوز ا« تاد و‬،‫ا ءا م دز اران ر ما ه م‬

‫فر‬ ‫ مص‬،

4 Bak. Selçuk Türkiycsi dîn tarifline dair bir kaynak) Köprüsülü Armağanı, İstanbul ‫ل‬953 ‫ ء‬s. 533•


KAVÂÎD U R -R İS Â İL

73

küçük nümunelik bir inşâ kitabı da KavâLidel~risdil (Süleymaniye, Esat Efendi kitapları, ^ ٠. 3369; Fatih kütüphanesi ‫ و‬4 ‫ ه‬6‫ م‬varak^ 59a-7ib) adlı eseridir, o bunu Yavlak Arslan’ın oğlu Em îr M ahm ud’a ith af ederken dostlarının kendisine, Nüzhet iil-küttâb adlı eserinden farklı olarak, zam anın kâtipleri için m uhtasar ve kolay anlaşılır bir inşâ kitabı hazırlamasını arzu ettiklerini ve bu m ecm uanın da bu sebep ve gaye ile meydana geldiğini söyler ‫م ة‬ Bu küçük inşâ kitabının içinde de hakîkî bir vesîka mevcut olasıl maksat, m uhtelif sınıf insanlara yazılacak mektuplarda ne gibi lâkap ve hitaplar kullanılacağı hususunda bir kaç satırlık nüm uneler vermektir. Müellif, diğer bir çok inşâ sâhipleri gibi, hakiki mektuplardan lüzumlu parçaları almak suretiyle deği^ sadece hitap ve lâkaplardan müteşekkil çok kısa nümuneler verirken b u n la r ricalin siyasî,, İçtimaî mevkilerine göre bir sıra ve tasnife tâbi tutar, kı bu husus devlet mevkilerinin dereceleri bakım ından bir ehemmiyet taşır. Bu eser Yavlak Arslan’ın oğlu Hüsameddin Em îr M ahm ud’a ith af edilmekle beraber, verdiğimiz bir parçanın gösterdiği üzere, babasının henüz hayatta olduğu ve Em îr frfahm ud’un şehzâde bulunduğu bir zam anda yazılmıştır, ki bu, kitabın babasının ölüm tarihi olan 6gı den önce telif edildiğini m eydana kor. K itap ta makam ve şahıslar şu sıraya göre tertip edilerek örnekler verilmiştir. Sultanlara, meliklere, sultanların hatunlarina, vezirlere, atabeglere, sultan nâiblerine, ordu kum andanlarına (leşkerkeş-i memâlik‫ ور‬hâcib, emîr-i meclis, ^mîr-i silâh, emîr-i âhur, emîr-ud devât, emîr uş-şayd (av emiri) em îr-i’alem ‫ آ م إمن ا ا لخم د‬1‫ن ء إ»ا‬ ‫خ دا و د كأ ر‬

‫ر ت‬-‫حم‬

‫ ن سمها ي ف ا كء ر ش ا ث ت ا ل ا ل مءئ‬١

‫ خ د *ت‬،‫مم‬

‫و‬

‫ح ن ن مث مو ان‬

‫المظفرى ك د حأ_زم از اأ _ ف ك ا ب ر م ة اا_ك ظ ب ك د‬

‫ام ام د ء راءت حا م ل ث د‬،‫لنة اي إده وت م ر اع ال مه ام‬،‫| ا د‬1‫ا طم مل ك' *لوك ا الممرا قا لا‬ ‫ دد ' ذ ك‬،3‫ دزبارة ا نض م ف ب ا ت صواب جا‬4‫ت از دوستا ن ر < ب ظىك‬ ‫ ح‬1‫ءإ‬ ‫ كتا ب ءهد در فزت أط ف و وهماز‬، ^٠^ ١ ‫ال ل د راش‬- ‫محتت ر ى كم ث ام ل أ واءد ا ا ر س‬ ‫ د د إر اوج ا و ا لم ث‬1‫صإع كردء»مم ام ر خمو د ن س هد‬ ‫^ از اخت‬١‫ب طر ق أ م ف و‬٠٠* ‫ م ر بوؤن ا ن ءوع را ئواءد الراءرل‬.‫زا ا‬، ‫وران‬:‫ام الت‬:‫وأق انسال'ن مزا ا د ب م اك م‬ ‫ م ما د ه‬١٠٠ ‫و ز ر ا د اان ن ا؛ ل‬


174■

S e l ç u k d e v r î n e a î d YENİ İNŞÂ MECMUALARI

(‫ و( ظ آ ق آ إل ة ط‬çaşnigîr (emir üz-zevvâk), elç^ tercüm ân, hazinedar gibi saray m ensuplarından sonra Dîvâna bağlı m akam lara geçer. Müşrif, nâzır^ tuğraca mütevelli (evkaf nâzın) ve emîr-i dâde hitap ederken kullanılacak lâkabları kaydederek askerî şahısların lâkablarını gösterir. Bu kısımda İslâmî unvan ve lâkablar yanında Türkçe unvanları da derceder, ki bu unvanlar Göktürk ve U ygurlardan Karam anlılara ve nihayet Selçuklulara intikal etmiş ve bunlar vasıtasiyle İslâm dünyasına yayılmıştır. Fakat bu unvanlar Türklere ve menşei T ürk olan m akam lara inhisar etmiştir. Askerî emîrJere Uluğ hass alp uğurlu, subaşı beg; uc kum andanlarına sipeh-bud-i diyâr-i uc‫ و‬kale m uhafızlarına. K u t' luğ bilge kâss kiltüvâl beg, em îr'âriz için Kutlug bilge inanç ،arız beg\ askerlere Bilge inanç yahşi beg, nâibler de Uluğ inanç nâib beg‫أ‬ valilere Bilge inanç hâss vali beg, U lu ğ kdss ked-hudâ beg, İnanç kabız beg7 iğdiş emırine inanç bilge, işdiş-başı gibi Türkçe unvanların ilâve edildiğini görüyoruz, ki b u n lara neşrettiğimiz vesikalarda, diğer şçeşitli eserlerde ve bâzı kitâbelerde de rastlam aktayız. Atabeglere yazılan m ektuplarda Ic i atabeg şeklinde hitap edileceğine dair kayıt da dikkati çeker. Zira Selçuklular devrinde Ağabeg mânasına gelen Ic i kelimesinin kullanıldığını biliyoruz6, İkinci sınıfta kadılar, kazaskerle^ müderrisler, şeyhler, se ^ id le r, hatipler, müzekkirler, zâhidler, kadı n â ib le rj m u’ıdler vakıf mütevellileri, im am lar ve hafızlar için kullanılan lâkaplar gösterildikten sonra tabibler, müneccimler‫ ؛‬şâirler, edipler, kâtipler ve inşâ erbâbı kaydediliyor ve akraba ve taallukata yazı-, lan m ektuplara dair örnekler gösterildikten sonra ferm ân ve m ektupların sonuna konacak ibâre ve tarih hakkındaki usuller gösteriliyor، ٥٠ G u n e y t U l - K â t i b ‫؛‬ Bu inşa kitabını ihtiva eden mecmua içinde Sadeddin Mesud^a aid m ektuplardan başka bir inşa kitabı daha vardır. Mecmuanın 72a—98b sahifelerini işgal eden bu eser Ğunyet ülkâtib ٤١،? Münyet üt-tâlib admı taşım akta, fakat ne mukaddemede ve ne de başka bir yerde müellifi ve tarihi hakkm da hiç bir ‫ ء‬Aksarayî, s. 85.


RU SU M U R -R tS Â ÎL

75

kayıt ihtiva etmemektedir. Yalnız 7og senesinde Zâlîfrc kalesinde istinsah edildiği zikrediliyor ki diğerleri gibi aynı müstensihin kaleminden çıktığı anlaşılıyor 7. Bu küçük inşa kitabiyle K avaid hemen hemen aynı mahiyettedir. Bu da aynı derece sırasına göre aynı unvan ve lâkab örneklerini vermektedir. Yalnız bazı farklarla ayrılm akta ve meselâ kaynaklara uygun olarak Emîr-i dâd için M elik divân <ul-adl, iğdiş başı için, yine arapçalaşmış şekliy ^ £ m fr ul-egâdişe‫ ر‬göçebe T ürk askerlerine Mefhar uUkabâil veyr~ Kaşdir inanç yahşi beg lâkaplarının ilâve edildiğini yazar، Türkçe unvanlarda ew elkine nazaran bazı takdim ve tehirleri ve kelime farklarını bir tarafa bırakırsak iki eserin tamamiyle avnı hüviyette olduğu görülür. Süleymaniye’de bulunan K avâ'id-i Tİsâil ile Fatih kütüphanesinde bulunan Gunyet ul-kdtib'in sonunda bazı mektuplar mevcut ise de Selçuk devri ricaline aid isimler istisna edilirse m uhtevalarında tarihî bir m alûm ata rastlanm ıyor. Bunlardan biri “ K onyaJd an Efendim fazılların meliki N asruddin’e gönderildi” ;diğeri “ H akîkî dost Şerefeddin H a ttâ t’a sadır oldu” ‫ ؛‬yukarıda adı geçen“ Tabiplerin meliki ve hekimlerin reisi Ekmeleddin’e ısdar edildi/. Yine yukarıda mezkûr Melik us-sevâhil merhum şehîd E m îr B ahaeddnre Konya’dan gönderildi‫ ؛‬aynı şekilde kendişinden bahsettiğimiz vezir Fahreddin Ali’nin oğlu “ Em îr Nusretüddin’e Kayseriye yazıldı*” başlıklarını taşıyan m ektuplardır. Y ukarıda m uhtevaları üzerinde durduğum uz Sadeddin M e su t’a aid m ektuplar d a ikinci esçrin sonuna (996b-i3ob) ilâve edilmiştir. Sadeddin M esud’ua aid m ektuplar dışında kalan diğer inşa mecmuaları bazı tetkiklerimizde kullanılmıştır. d. R u s û m u r - R i s â i l : /، Eserin mahiyeti H aşan bin A bdülm ü’min’e aid mezkûr inşâ kitaplarından başka bir üçüncüsü de Rusûm ur-risâil adını taşım aktadır. Neşrettiğimiz eserde m uhtevasından sık sık istifade ettiğimiz bu inşa

7 ‫'*رف‬.‫ ت ر ع د س; م امه ق آده‬J - ‫ م ا ال‬. ‫ل ي ا الراغ م ن ر رم ق اداخ ر و‬ 1 ‫ م ه ت عن‬٠^ ١^ ) ‫) ط ءو‬. Eserin Fâtih nüshasında brinci sahıfe kcnarınds Karatey’jn Antalya’daki zaviyesine müteallik bir kayıd vardır (bak. Belleten XLV, s. 83). ‫س‬


6‫ا‬

ŞELÇUK DEVRİNE AÎD YENİ îiVŞÂ MECM UALARI

mecmuasının mevcudiyeti, nerede bulunduğu ve m ahiyeti hakkında hiç bir m alûm at vermeksizin, ‫ س‬defa Feridun N afiz Uzluk işaret etmiştir®. Y ukarıda ($٠ ‫ ) و‬kaydettiğimiz bu eserin mukaddemesinde müellif daha evvel inşâya dair vücude getirdiği bir mecmuanın çok ağdalı olduğunu, dostlarım n mübtediler için daha kolay anlaşılır bir m uhtasarın hazırlanm asını istediklerini ve bu sebeple Rusûm ur-risâil ve Nucûm ul-fezâil adiyle bu münşeâtı hazırladığını söyleş ki Kavâ'id ür-risâil-m de aynı m aksatla m eydana geldiğini ifade etmişti. Fakat orada Nüzket ül-küttâb'ı zikrettiği halde burada bir isim e rm e m e k te d ir 9. Bununla beraber biz bu ifâde ile maîumumuz olmıyan bir başka inşa mecmuasını değil ^i^e aynı eseri kasdettiği kanaatindeyiz. M üellif mukaddemede bunu inşâ işlerine başlıya^lara bir örnek olarak telif ettiğini söylemekle beraber burada K ava'id gibi sâde lâkapları göstermekle iktifa etmeyip her rütbe sâhibi için tam bir metin halinde bir takrir vtya/erm ân dercetmekte, yâni her rütbenin mahiyeti, makam sahibinin vazifeleri, selâhiyetleri, maiyetindekilerin mükellefiyet ve mesuliyetij iktâ' veya nakıd olarak maaşı, bulunduğu vilâyet, şehir veya kasabanın ileri gelenlerine onunla m ünasebetlerin tanzimi ve nihâyet sudur tarihi gösterilmekte, fakat tayin edilen şahıs, şehir, maaşın cinsi veya miktarı ve tarih rakam ı için lüzumlu isimler ve kayıdlar ya “filan” ile doldurulm akta veyahut sadece boş bırakılm aktadır. H er makam ve şahsa göre yazılan bu fermân (menşûr; ta krir ) ve m ektuplar kâtipler için bîr örnek olması maksadiyle konulmuş olmakla beraber bunlara isimleri çıkarılmış hakikî vesikalar nazariyle bakmak mümkündür، Dört fasıl üzerine tertip eedilen bu inşa kitabının zeâm e^ kütüvâJlik, nâiblik, valilik, inşâ, işr^f, n â z ırlı^ iğdişler emirliğij kadılık ve ihtisâb takrirlerini ihtiva eden (‫ق‬5 ‫ب وهمة‬ ‫م‬ on ‫ ء‬Feridun Nafiz Uzluk, Mevlâna'mn Mektuplar*‫ و‬İstanbul .‫ول‬37‫ة و‬. ‫ول‬

‫ احوحط كد ي ش از ن ءرءئ در زن رس اء ل‬،^ ٠٧^ ‫ج تيآ كر ي ا د ن ن‬ ‫— د و ^ار ا دك ث ا م ل و ا ت * ا در و جامع ز ا ي ك ا'ت و از ر و د‬ ‫ا امإعءمممدهباش‬ ‫ءتد إ ل از اد' ا ك دقاإ ق ا ل‬,‫م م‬.‫فى از خصول> اصو ل امر اب علم ما د و ءه‬.‫و ثب ط دم‬

‫د‬.‫ا م مأدم ام‬:‫ رم ارسار ل و ض ااثن ا أ ل‬-‫ ون ءوع را ز‬.‫م‬.‫ ( ل'مر ى م ا 'د‬Üsküdar, N û r-b ân û külüj>hanesi, No 122 , 24 ‫ رط‬.


VrÂLİLÎK YE .NAZIRLIK FERMANLARI

vesikadan dördünün (zeamet, işrâf, inşâ, kütüvâl) muhtevası, neşrettiğimiz Takârîr ul-manâsıb'm tetkikler kısmında meydana konmuştur. O rad a bahis mevzuu olm ^'an takrirlerden biri nâibliğe tayin ( T akrîr-i niyabet) vesikasıdır. Türkçe Uluğ haşş bilge nâib beg unvanlariyle zikredilen bil’ emîri-i sipehsâlâr’ın bir şehrin divân nâibliğine tayin edildiğini, diğer m emurlarla birlikte vergilerin arttırılm ası şehir ve vilâyet halkının refaha kavuşturulması için gayret göstermesi, halk arasında tefrik ve tercih yapmam ası emir edilmekte, maaş ve tarihe geçilmekte, fakat bu kısım tayyolunm aktadir.10 2. V alilik ve N azırlık fermanları

İslâm î unvanlar yanında Türkçe Uluğ haşş vali beg unvanlarını hâiz yine bir askerî emîr (E m îr-i sipshsâlâr)'m bir vilâyete tayinine (T a k rîr-i eyâlet) dair bir vesikada onun idaresine tevdi olunan vilâyette adalet icra etmes^ fenaların ve ayak takımı (ruııûd ve evbâş) nm zararlarım defetmekde, iyi insanları rahata kavuşturm akta ihtimam göstermesi, hâinlerin tevbihinde hiç kimseyi himâyede bulunmaması emir olunmakta, miktarı gösterilmeyen maaş kısmına geçilmektedir (27a). Nâzırlık hakkındaki tayin vesikası (T a k rir-i nâzirî) diğer inşâ kitaplarında mevcut oln'‫؛‬adığı cihetle bir hususiyet ai'zetmektedir, Türkçe U lu ğ nazır beg lâkabını hâiz bir kimsenin bir şehrin dîvân nazırlığına (N â zirî-i dîvân-î mahrusa-i julan) tayinine dair bu vesîka bu vazifede hiç ihm al göstermemesi, mahsulâtın tam am ını kalemle aydınlatması ve muhasebe talebinde devlet gelirinde (hâsıl -i m âl-iû) alın açıklığı olmasını kay’dederek bu vazifenin mübhem de olsa malî bir teftiş vazifesi olduğunu gösteriyor(28a). Selçuk vekayinâmelerinde N âzir-i memâlik,Nâzir-i mülk ve N â z ir-i memleket şekillerinde kaydedilen bu müessese hakkında hiç bir m alûm at verilmemiş olması bu takririn ehemmiyetini arttırm aktadır. Yalnız yukarıda bahsettiğimiz Gunyet ül-kâtib ve K a vâ 'id iir-risâ il adli inşâ kitaplarında devlet makam‫لجم ا خ‬,‫و وال^ت‬

‫) ل م ا *مما د‬26 ‫م(لا‬

‫ار‬-‫ط ل ش‬

‫ ت و?كثر حرارات و رنيه إ ل كافة ا‬1‫دز وضر و ح و ه‬


178

S£LÇ U K DEVRtNE A İ D YENİ İ n ş a MECMUALARI

larının derece sıralarına göre N d z ir-i divân-i memalik'in îşrâ f dîvânı sahibinden sonra geldiğini göstermektedir. Filhakika kaynaklar bu m akamda, H üm ânıeddin (‫ ؛آت‬Keyhkâvus zam anı), Zahıreddın Mütevveç ve ErzincanlI Zeyneddin A hm ed’in (III, Keyhusrev zamanı) bulunduklarını kaydederler. 11 Vesikanın m übhem olmasına rağmen bu memuriyetin îlhanilerde olduğu ‫؟؛‬ibi m alî vazifesi kendini gösterm ektedirıs. Yalnız bu vesîka lıüküm et merkezindeki dîvân sahibine (memleket ııâzırına) değil bir vilâyete tayin olunan bir mem ure aiddir. ‫ و‬. İğdişlere dair Bu inşa dîvânında bulunan yeni vesikalardan biri de yalnız Türkiye Selçuklularında rastlanan îğdişler’e dair bir vesikadır، Anadolu Selçuk kaynaklarında zikri geçen iğdişler (bunların reisi E m ir ül-egâdişe veya lğdiş-başi)m hüviyeti, menşeleri ve vazifeleri hakkında sarih bir m alûm ata sâhip olmadığımız ve ancak bazı istidlâlleı* yapmak im kânına mâlik bulunduğum uz cihetle, kısa ve m übhem de ‫ م‬1‫ دهة‬burada verilen aydınlatıcı bilgilerin bir ehemmiyeti v ardır13. Filhakika bu takrîr-i iğdişân vesikası S e ^ 'id a l-a ^ â n ve’l-meşâhır Şems ud-din Şahâb ul-Isiâm vesîk ul-hazre 'Aziz ul-mulûk ve’s-selâtin ulug bilge k â fi emir ul-egâdişe lâkabılan n ı hâiz vc zam anın m eşhurlarından ve ismi verilmeyen bir şehrin ileri gelenlerinden olan bir kimsenin bu vazifeye tayin edildiğini, 1avâriz vergisinin taksimi sırasında herkese kudreti nisbetinde bir vergi (vucûh) tarhedip zengin-fakir arasında fark gözetmemesi, kimseyi himâye etmemesi, sanat sâhibplerini ve zayıfları ezmemesi emir edilmekte; herkesin kendi m ekânında ‫؛‬:âkin olup Devlet-i K ahire’ye hizmetlerini arttırm ası bildirilinekte ve tayin olunan m aaşına tasarru f etmesi belirtilmektedir. 28b). 11 îbn Bîbî, s. 6 ‫ إ‬4 ‫ و‬6‫ د‬6 ‫ت‬Aksarayî, s، 93، ‫ ةل‬Hinduşali Nahccvânîş Düstûr ul-kâlib 11 ‫ر‬، kısım, 5. fasıl; 1، ^ ٠Uzunçar‫ ثأ‬1‫ ما‬Osmanh Teşkilâtına Medhal, İstanbul 1941, s. 234‫؛‬. 33 İğdişler hakanda JJJslarrusation en Turgufc av Moyen Qgc (Studîa IslaMİcax. da nq،rcdi)ccek oian makalemizde bir tetkik mevcuttur.


ÎHTİSAP İŞLERÎ

79

4 ٠ Kabızlık Vazifesi

Kabızlık (K â b ıti) hakkında verilen bu takrir de başka bir inşâ kitabında mevcut olmadığı için ehemmiyetlidir، Melik ve sultanların itim adı (sikka) bilge kâbiz-beg lâkablarını hâiz birisinin filan şehrin dîvan kâbizliğine tayinine dair bu menşûr bu müessesenin vazifeleri hakkında m alûm at vermektedir, M utadj kanûnî, ihdas edilmiş, sâdır olmuş bütün vergileri kalemine geçirmesini ve dîvân ashabının işareti ve alâmetleriyle berat ve m.aaş erbabına eriştirmesini 14‫ و‬öyle ki muhasebe zamanında vergilerin ( vucûhâtjmzsvdSkarşılığıolarakeksik gelmemesi bildirilmektedir. İb n B ib in in verdiği bir kayıt sadeee kâbizin, dîvân m ünşilerinin bir gün önee y'azdıklai'1 m enşûr? misâl ve m ektupları hazırlayarak diz çökmüş vaziyette verzirin eline verdiğini, onun bunları birer birer m ütalaa edip düzeltme ve değişiklikleri yaptıktan sonra onlar üzerine tevki1ını koyduğu tarzındadır، 15 Selçuk kroniği ile bizim menşûr devlet merkezinde olduğu gibi vilâyetlerde de kâbizlerin bulunduğunuj fermân, menşûrj misâl ve m ektuplar^ berât ve maaş erbabına aid tahsisatı kendine mahsus deftere kaydederek sahiplerine tevzi eylediğini meydana koym akta ve iki kaynak birbirini ikmal etmektedir, ‫ى‬. İhtisab İşleri Neşrettiğimiz eserde ihtisâp menşuru hakkında malûmat v erirk en 16 m uhtevasından faydalandığımız bu meemuadaki vesikanın b u rad a ihmalini eaiz görmedik. T akrîr-i ihtisab ve ’ummâl nâmiyle dercedilen bu men§ûrda (29b) muhtesiblerin efendisi ve âmillerin reisi Ulugyahşı beg gibi lâkabları haiz birisini bir şeh‫م شدو ط دا ر د‬

‫ م‬1‫ ءء‬٠^ ١^ ^ *

‫و‬

‫و ءد ث‬

>‫مثاز‬

‫مرت ا د و‬

‫از‬

‫ج و م را‬-‫و ء ا م ت و‬

‫ا ت رسا*ءد و يان ا زدكد‬-‫مك‬،‫ر إثم'رت وت المستم اسما ب دماذ> إز إ ب روات و ج‬ ‫لم‬-‫إم‬

‫ص‬ ‫<و ا ب مه< ر ق و ج ما ت ق؛صم‬- ‫ط نن حصرإ ء ا ب از‬-‫ ر ه و ه ) م؛‬. ‫نث إ ل د^وان م س طر؛ل ةا‬.‫ ر ق ك د ى ز!لز م‬:‫م نك‬

‫ امناه ب وا ف‬٠ ‫ ر‬- ‫ةا إ ن ى منا‬

‫ده ؛درت صاسححمب دادى آ (كان‬.‫ زا و در ام‬٠٠ ‫كردا'ح ل م ودمل ى حاص~ل _ د ى‬ ‫ إ ه ر ا سو ا ؟ م‬1‫امح‬

‫و‬

‫و ءرا م بن‬

‫ت اث _إ ر‬. ‫آل ه م‬

‫ب‬ ‫) ال ا’ م‬İbn Bîbî. s . 571(. ‫ ءد‬Bak. yukanda s . 35-37.

IT , . ٠ ‫ر س سا *تد ى‬

‫جزم را إ ء ا ق ت ا م‬


1 8o

SELÇUK DEVRİNE AİD VEN'İ İNŞÂ MECMUALARI

rin ihtisâb ve geçiş C'amel-iubûr) işlerine tayin ederken türlü ölçülerin tadili, arşınların tam am lanm ası, kilelerin müsavi olması vc fiyatların muhafazası İçin him m et göstermesi, çarşı esnafının huzur içinde bulunmasına vefâsiklerin te’dibine çalışması, geçiş resimlerini alması, dî\’ân m ensupları ve berât erbâbm a tayin edildiği üzere muayyen kefalet akçasını (zamân) iliştirmesi ve eski m uh‫؛‬esibJere tahsis edilen m aaşa tasarruf etmesi kaydedilinektedir, H induşâh N ahcevânî’nin eserine dercettıği bir menşûrun muhtevası ihtisâb işleri hakkında burada nakle sayandır. Daıma doğru yolda ve dindar bir kimse olan Ziyaeddin M ehm ed’e Tebriz ve havâlisinin ihtisâb işleri tefviz edilirken müslümanları Şeriatin emir ve yasakları dairesinde tutm ası, fivaı ve ölçülerde hak ve kanuna göre ihtiyatlı olması; C um hurun ittifak ettiği ve havâşş ve avâmın rıza gösterdiği fiyatları kararında sabit bulundurm ası‫ ؛‬eğer çarşı mensubu ve esnaftan birıfiyatlarda değişiklik yaparsa buna cevâz vermeyip tedip etmesi; tartı ve kileleri ayarında muhafaza etmesi, eksik ölçenleri cezalandırm ası arşın (zira)) kufz, tartı, kilelerin tayininde şehir halkının tam ve doğruluğuna inandığı üzere müsâvi ve muvâzi tutması, buna muhalefet edenleri tecziye etmesi ve bu suretle Allahın ve halkın rızasına uygun bir tarzda harekette buluuması emredilmekte ve böylece payitaht (dar ül-mülk) Tebriz şehri ve ahalisinin hâkim.leri, seyyidleri, kadıları, büyükleri, ileri gelenleri, ayan ve çarşı esnafının Ziyaeddin M ehm ed’i orada kendi muhtesibleri bilip işlerinde ona m üracaat etmeleri ve onun emil* ve yasaklarının Şeriate uygun olduğuna inanm aları, muhalefetten sakınmaları, pazar halkı (cevıaâi-i pâzâriyân)m her dükkândan her hafta, her ay muhtesiblere ödedikleri resm ûona vc mutemetlerine ödemeleri belirtilm ektedir.17 6. Şer9î A-îakamlar Rusû??hitr-Risâil bundan sonra Şer’ı mansıblara tayinlere

dair menşûr örnekleri vermektedir, ismi zikredilmeyen bir şehrin kadılığı hakkında verilen takrirde kadının hüküm verirken büyükküçük, itibarh-itibarsız kimseler arasında fark gözetmemesi. İ،J Düstûr ul-hâûb, 20 ‫ <آ و‬2 ‫ ا‬0 ‫مة‬


SER'l M AK AM LAR

IÖI

mirasların ‫ س‬$ ‫ و ءل ط هئ‬sicillerin imzasında, nikâhların akdinde k u ra n , hadis ‫ ص‬im am ların içtihadına uymas^ iltimas, hediye kabulünden ve m utavassıtların himayesinden kaçınması ve iki ta ra f hâzır bulunmadjkça d âvalara bakmaması ve bu sa« yede Islâmın yükseln'iesij A llahın ve ora halkının rızasını kazanması kaydedilerek hâkimin vazifeleri bildrilm ekte, kadıların maaşı için iktâm dan tayin olunan tahsisata (;mersurn) tasarru f etmesi, mezkûr şehrin em îr, nâib m uteber ve sâlih kimselerij ‫ئ س أ ة‬$‫ رن‬fakıh ve kedhüdâlarının onu hâkim bilerek bütün Şer’î dâvalarda onavenaıblerine başvurm aları emredilmektedir. Neşrettiğimiz müderrislik m ensurlarının tetkiklerinde muhtevasmdan faydalandığımız Rusum ur-risâiF dtki tedrise aid bir takririn (30b) lüzumlu kısımlarını veriyoruz. İlm î V’e dini, meziyetleri sayılan bir zatın m üderrisliğe tayini yapılırken um um î ve hususî derslere riayette bulunm asa gayret gösteren talebelere iltifat etmesi ve tahsile devam larım r^b etlen dirm esi, mülâzem et edenleri tayin ve azl. orada o turanların m aaşlarını (mevâcib) vermek ve kesmekle meşgul olması, böylece orada bulunanların duaları bu hayratın banisinin ruhuna ve dev’letin devamına vâsıl olması ve bu zamana kadar m üderrislere kararlaştırılm ış bulunan ücreti (mevâcib) zamamn mütevellileri eksiksiz olarak kendisine vermeleri kayd ve emrediimektedir ٩ H atiplik takririnde (31b) neşrettiğimiz menşurdaki kayıtlarm hemen aynı vazifeler zikredilmekte, PeygamberCj halifelere5 zam anın sultamna^ İslâm askerlerine ve nihayet câmiin bânisine dua etmesi bildirilm ektedir ‫ق‬0‫ م‬T ababet takririnin (32a) hastahanelerde tıp tedrisatına dair mühim olan kaydı T akarîr ’deki vesikanın talihlinde kullanılnjış 1‫ ة‬olduğu ve bundan başka mühim bir m alûmatı ihtiva etmediği için bundan daha fazla nâkillerde bulunmağa lüzûm kalmamıştır، ‫ ةث‬Varak 30a. Bak. $٠41-4،(‫؟‬ ‫ ول‬Bak. £٠ 47-48.

‫ر د ا د لت‬

‫ل ال خ ن و ش‬,‫;ه ال‬

‫اف ءن طب مثتال ت مسا أ ل زا‬-‫ظ‬

‫د < ق ذ رف ثاممل د ر م وز حع ا ك اصمح أ ا مص ر ل‬

‫از‬

‫نمححو ل رسا ل و‬.

‫>ذ ق‬

) 32 1‫ ( ء‬٠

Keza yukarıda

‫ة‬.

‫<ا ذ‬

‫ثا ل ر ا‬.‫ا زا س أن‬

‫در‬

‫ ب‬-‫مو ك‬


‫ ا‬8‫ة‬

SELÇUK DEVRİNE AİD YENİ İN^A MECMUALARI

Bir zaviyenin şeyhliğine tayin vesikası (32b) M uhiddin M ahm ud’a A ntalya’da bir zaviyenin şeyhliğini tefviz eden takrîrin m uhtavasm a uygun olduğu ve ona yeni bir şey ilâve etmediğini kayıt etmekle iktifa ediyoruz 22. Selçuk Türkiyesindc vakıfların, kurucuların şartlarına göre işlemelerini m urakabe eden bir V akıf nezâreti (Dîvân-ı tevliyet) mevcut idi. Buna bâzan dÎY’âna dahil nazırlardan biri, bâzan da devletin merkezinde bulunan baş kadi nezaret ederdi 23. İşte bizim Rusûm ur-risâil bu hususa dair bir menşûr ihtiva eder. Fakat bu vesik^ bütün memlekete ait V akıf nazırınm değil, bir cami ve medresenin vâkıfm şartlarına uygun o la ra ^ mütevellisini tayin ve tasdik etmekten ibarettir. Burada, vâkıfın şartları icabı olarak, vakfa aid bina (müsakkafât) ve ziraat gelirleri (vücûhât) nin eksiksiz bir şekilde istihkak sahiplerine ve mahud m asraflara eriştirilmesi;, öyle ki fakıh, imâm ve sair der‫ ؟‬ashabı ve mülâzemet edenlerin şükretm eleri vakfın gelirlerine tecavüz edenlere imkân vermemesi bu müessesenin im ârını her işe tercih etmesi vc boylece bunun savâbı vâkıfm ruhuna aid olup eski m ütevellileri tahsis edilen maaşı alması bildirilmektedir (33a). 7. H alk ve Hükümet Münasebetleri İnşâ kitabının bir vilâyet ileri gelenlerinin valileri hakkında teşekkür veya şikâyetlerini arz etmelerine dair dercettiği iki malılar (arz،nâme veya şikâyetname, rapor) Selçuk devrinin idari ananeleri bakım ından dikkate şayandır. Teşekkür m ahiy-etindeki birinci rapor (mahzar be-resm-i şükr) bir şehrin enıîr, •asker, şadr‫ ؛‬nâib dîvân mensupları, ileri gelenleri, büyükler, ked-hüdâ ve ahalisi ağzından devlete dua ettikten sonra V'ilâyetlerine tayin edilen cmirin adaleti sayesinde havâss ve avâmın, zengin vc fakirlerin bütün işlerinin iyi idare edildiği, em îrinyâni valinin divanına mensup nâib ve m em urlar (gümdşte.gâv) dan biç birinden zulüm ve taaddinin vukubulm adığını ve bütün bu diyâr ahalisinin vatanlarında gönül huzuru içinde kendi işleriyle meşgul olduğu, eğer yüksek makamınıza buna aykırı bir ‫ ءء‬Bak. .50 .‫ة‬ ‫ة‬: ‫؛‬Bak. s .

4 :,‫مد ؛ ال‬


KÖLELERİN ÂZÂD EDİLMESİ

183

şey arzedilirse bunun tam am iyle hakikate m uhalif ve bühtan olduğu, zira onun idare$inde halkın adalet, insaf ve şefkatten başka bir şey müşahede etmekdikleri beyan edilmektedir (33b). Bunun aksi olarak bir şehir ileri gelenleri tarafından hükümete yazılan diğer bir şikâyetname (mahzar be-resm-i şikâyet) vilâyetlerine tayin edildiği günden beri emirlerinin ahaliye musallat olduğunu, devamlı teklifler ve mevcut olmayan vergilerle halkı ezdiğini, busuretle taham m ül edilmiyerek bir çok kimselerin vatanlarını terk ile dağıldıklarını ve vaziyet böyle olunca da gelir ve vergilere halel gelip hayvanların bulunm az bir hale geldiğini, bunun üzerine keyfiyetin yüksek m akam a arzedilip din ve devlet sahiplerinin durum un ıslahını doğruluk icabı saydıklarını ve onun zulm ünden kurtulm alarını rica ve bu sâyede devletin bekasına duacı olacaklarını arz ve şikâyet etmektedirler )34 ‫•(؛؛‬ 8. Kölelerin Âzâd Edilmesi Rusûm ur-risâiP'm ihtiva ettiği son vesika bîr kölenin hürriyete kavuşmasına dair bir âzâd-nâmc (Sûret-i âzdd-nâme) dir. Bunun lâalettayin bir kul değil, “ E m ir” sıfatının gösterdiği üzere, askeri bir köle olması ehemmiyetini arttırm aktadır. Filhakika büyük sevaplardan birinin köle azad etmek olduğunu ifâde iie başlıdan köle sâhibi “ o rta boylu’, beyzi yanaklı, açık renkli; dalgalı saçlı olup bu yazıyı hâmil bulunan aslen Rûm Abdullah oğlu filan E m îrJJin iyi ahlâk sahibi bulunduğunu, iyi ve kötü zam anlarda hizm etleri sâbit olarak kendisine tâbiiyet edip rızasını kazandığını ve bu sebeple Allah rızası için onun boynundan esaret düğüm ünü kaldırıp kendisine hürriyeti lâyik gördüğünü beyân etmekte ve köle sâhibi olarak hayatı müddetince ve ölümünden sonra evlât vc taallukatından kimsenin bu hususta bir söz ve müddahaleye hakkı olmadığı, vakfiyelerde çok kere dereolundugu üzere, aykırı hareket edenler ^e, “ bunu işittikten sonra değiştiren olursa günahı değiştirenlere olsun” 24 âyetiyle tel’in edilmekte ve sahid huzurunda yazıldığı kaydolunm aktadır (35b), Selçuk Türkivesinde kölelik müessesesi ve kö4‫ ئ‬Ayetin aslı: ‫ دث ر ه‬- ‫ع ز ا د ق‬

‫مر ? ? ل ولل) ذ ن دل همب د ما سم*ه قاتما ا عه‬


4‫ة ا‬

SELÇUK DEVRİNE AİD YENİ İNŞÂ MECMUALAR]

lelere dair ehemmiyeti haiz olan bu vesika münasebetiyle bu mev2u hakkında burada m alûm at verecek değiliz. Askerî köleler ve bunların yetiştirilmesine dair tetkiklerimiz sn'asında bazı m alûm at vermiş isek de bu hususu ayrı bir araştırm ada tafsilâtiyle aydınlatm ak niyetindeyiz. Selçuk Türkiyesinde Kıpçak’dan gelen gayrı müslim T ürk köleler yanında R ûm köleleri daha mühim bir y'ekûna baliğ oluyor ve Selçuk devlet adam larının bir kısmı bu menşeden geliyordu. Bu vesikadaki Rûm kaydı d a bu münasebetledir. K aynaklarda kölelerin babalarının daim a “ A bdullah” adiyle zikredilmeleri ya onların gayrı müslim adlarını zikretmemek veya küçük yaşta alınıp satılan bu esir çoeukların babalarım bilmemek keyfiyetiyle alâkalıdır. \ 7esikanın hukukî mahiyeti ve kölenin tasvirine dair kayıtları Âzâd-nâmelerin bir hüviyet verekası mahiyetini aldığını göstermek bakımından bizim için çok dikkate şayandır.


B İB L İY O G R A FY A 1

A k s a R A Y I;

K erîm ed d İn

M a h m u d ‫؛‬، Alüsâmerct iil-ahbâr ‫ر‬

nşr. Osman Turan,

Ankara <944‫أ‬ ‫ ء؟ءآاحم‬Ahmet, H icri

V I-V îII. ( X Î 1 -X I V .) asırlarda Anadolu'da Farsça Eserler

Türkiyat mec. V H -V III. Atİya, a. s., The Crasade in i'ne laîcr M iddle agcsy London 1938. cA y n Î j B e d r e d d i n ,

‫ء‬ Îkdul-Cumâni Velyeddin Ef. No: 3391.

‫؛ه^هة عة‬, B a h a e d d î n ‫ظ‬. M ü e y y e d e d d İ N j al-Tavassul İla't-T arassu l ‫ ر‬٩٢. A. Bahmanyar, Tahran 1315. Bar

Chronograpky, ingl. tere. \\\ Budge, London ‫و ل‬3‫مة‬

Balhold, ١٧٠, Turkestan down tö thc M ongol hıvasion, GM. London 8‫ثتوآ‬. Baybars Mansûrİ, Zjiibdet ül-Fikrei‫ و‬Britısh Museum, Add. 2332. —

Baybars tariki : Türk. tere.

ş.

Yaltkaya, İstanbul ‫ول‬4 ‫ما‬

BeauvaİS; VİNCENT DEj M iro ir historialy Fr. tere. j. de \7ignv, Paris 1495. Berchem‫م'ا ؛‬٠ VE H. Edhem, A sit Minccure, C1A, Caire ‫ل‬9 ‫ا‬7‫م‬ BİLGE, Rifat, ista?ıbul Kütüphanelerinde bıdunan Bâz-nâmclcry Türkiyat mec. V II-V III. Blake R. ve R. Frye, Hisiory o jth c A diion o f tke Arckers. HJASj X II. ( ‫ ا‬9‫)وب‬ No: 3-4. B r a t î a n u c . I . ‫ و‬Le Commercc genois dans La M er Jsfoirc au X II F e siecle, Paris ١9 ‫ ت‬9 ‫م‬ C.AHEN, C l ، , L c Commerce Anatolien au debüt. du X II F e siccle> (Melanges Le. Halphen). --

La Syric du N ord d r'epoguc des Croisades ‫ ر‬Paris 1940.

■■■■ LaTughra Seljuki.de‫ و‬JAj ‫وا‬43“ ‫ؤ ل‬4‫م‬ ‫آ‬ ‫ل‬Cı-JAV'ANNES, e،, Docurncnts sur les Tou-kiutı {Tıtrcs) Occidental(*, St. Petersburg 1900، C le a v e S j

F.j bak. R. Blake and R. Frye.

Corcî Zeydan, Medeniyet-{ islârniye tariki I, İstanbul 1328. Cuvevn'Jj ‘A t a Melik, Târih Cihân-guşüy nşr. M. M. Kazvıni, GM. DenYj .1 ‫ا‬.‫'ر‬ughra^ Encyclopedie de r İslam. D‫؛‬Ohsson. m., Histoirt! des M ongols FVt Amstcrdam 1834. Dulaiîrİer, E,, Recucîl des Historicns des Croisadcs, Docurncnts Arıncrncıı ٠ ٢ , Paris 1869.

1 K ı J،a p ،a nıisıir.

faydâıaîıdîğînüz

rrmOiiiflcr v e

e s e m e n i n d c k s ' ı c g،ÂM0riîrı‘ıC-


‫ت‬-‫ةة‬

T. SELÇUKLULARI HAKKINDA RESMİ VESİKALAR

Ebu’ l -Ferec, (bak. Barhebraevs) T arih Muhtasar al-duval, nşr. Salhanı, Beyrut 1890. Eflâkİ Dede. M e n c k ıb u l-â rifîn .٠ Fr. tere. ‫اح‬. Huart. Lcs Saints des Deri'ichcs Tourneurs, I. II. Paris 1918-1922: Türk, tere، Tahsin Yazıcı. ٠ Ariflerin M enkıbeleri /. İ L İstanbul 1953-54. Erzİ; A dnan, Türkiye kütüphanelerinden notlar vc vesikalar‫ و‬Belleten Sayı, L III. E seNj B. N., Ormanlılarda Sigorlanm Başlangıcı^ Türk Hukuk Tarihi mec I. Ankara 1944. E sterâb ad İ. A ziz Ferİdûn

b.

b.

E r ^ e ş İ r , Bezrn u Rcznij

nşr. Kilisli Rifat, İstanbul ‫و ل‬2‫و‬.

A h m e d ، R isâle-i Sipch-sâlâr‫ ث‬Hindistan

tabi.

F^NLAV, G.. H isiory of the Byzanline and Çrcek Em pircs ٠ London 1854. Grousset, R ،> V Em pîre du Levent‫ ء‬Paris ‫و ل‬4‫مة‬ H a lİl Edhem, Kayscriye Şehri, İstanbul 1334. .‫ء'ا ظ‬

‫ر \ \ ر‬.‫ ر‬Histoire du Commerce du Levanı ٠٤‫ ؛‬M oyev âge.}

Leipzoig 1936.

Hüseyn’İ, SadreddİN'j A h bcr ud'dcblet İs-Sclçukıyye} n‫؟‬ ‫؛‬ r. M, Iqbal, Lahore 1933. İbn Batuta. Seyahal-nâmc‫ و‬Türk. tere. M. Şerif, İstanbul 1330. İBN BÎBÎ، al-A lâm ir ul-alaniya, Tıbkıbasın^ Ankara 1956. İBN

el-، A dİm. Bıtgyai ui-tahb .

Brilish Muscum Add. 23356‫ ؛‬Topkapı III،

Ahmed 2925. İBN

el-Belkhİ, Fars-nâmc,

London 192K

İBN el-Eşîr, al-Kâm il, 1303. İBN EL-UHKU\VWE،Mecalim ul-çıırbat London 1938. İBN ‫ه*ة‬،‫ و<ءل‬Coğrafya> Bibhoth^uc National; N^o2234 ‫؛‬. İBN VÂSIL, M uferric ul-kürüb.

Molla Çelebi, N o 1 1 9 ‫؛‬ .

İNALCIK, HALİLj Türkiye'nin İktisadî vaziyeti٠ Belleten LX. İNAN, A bdulk.\dîr ،Orun ve ülüş nıeselesi3 Türk Hukuk ve iktisad tarihi Mec.I. ‫؟‬٢. Jul1j:n% Docuıncnts sur lcs Tou-kiue ( T u r c s ) . Paris 1877. .Kafesoğll1, 1.‫؛‬Harczmşahlar D e 'i lcti tarihi ٠ Ankara ‫ ل‬9‫ةق‬Kanun-nâmc-i Sultani bcrmucib-i ö r f i ‘ Osm arj. nşr. Anhegger ve İnalcık; Ankara 1956. K âşgarli jM ahmud‫؛‬D il'ânu lügat it-T iirk ; nşr. Kilisli Rifat, İstanbul 1333. K azvink H amdullah., T â rih -i Güzide. London GM. KazyînJj m. Muhammed. Bısi-m aqale> Tahran 3‫>وو ل‬. K azvînî, Z ekerîya> ٨^ ٢ vLbilâd. nşr. \Vüstcnfcldj Göttingen 1848. K erİmed*)İn M ahmud. Bak. Aksara yi. N., Fr. ire. Cousin, Histoire dc ConstanUnojde‫ ء‬Paris 1672. K î r m a n î . Ebu-H.âmİd* Bcdâyi'ul-czmân. ıışr. M. Bayani. Tahran 132$.

K h on İate.^

K ö p r ü l ü , F . j Anadolu Selçukluları tarihinin y e rli kaynakları،

Belleten X X \ 7II.


BİBLİYOGRAFYA —

‫و‬7

B izans müessiselerinin Osmanh müesscselerine tesiri, ٢٠ Hukuk vc

İktisad tarihi mec. I. —

Cuveyni, Islâm Ansiklopedisi.

■■■■■■■——

O rtalaman Türk hukuku müesseseler‫ و ا‬Belleten V. Türk dili ve edebiyatı hakkında araştırmalar j İstanbul 1934

— Türk edebiyatının menşei) Millî tetcbbûlar mec. IV. Lampros, Sp., Neos Ellenomnemon‫و‬٧ )‫م(ةهوا‬ ‫حا‬

‫ اءآ‬£‫ ر‬Mas, Commcrce d'Ephese et de M ile t au Moyen âgc. Bibi, <‫؛‬cole des Chartesj Paris 1864.

—— — L 'ü e de Chypre, sa situation presenle et ses souvenirs du Moyen âge, Paris ‫وآوت‬.

• .... Privilege Convnırcial accorde en TJ20 â la Republique dc pa r un rdi dc Pcrse ‫ ر‬Bibi, ccoie des Chartes X X X I (1870).

Venisi

٠ The Lcgacy o j îslanu London 1947. Le Beau, Histoire du Bas-Empire. Paris 1835. Mannes, a.. Insurance (Encyelopedıc of the Social Science)، Ne^• York ‫قول‬7‫م‬ Mazahery, A ly. L a Vîe guotidienne des Musulmans au Moyen âge. Paris 1951. MarİNj A. ‫ ر‬Storia Çivile epolitica del Comnunircio de Vetıcziani, IV Vencgia ‫و ل‬00‫م‬ Mery.

‫ا‬.‫و‬

Histoire de la Commune dc M arseille ‫ ر‬Masrscille 1^4،.

Mevlâna Celâleddin, Mevlâtıa'nm mektupları nşr. F. ‫؛‬s. ‫ د س!ءتآ‬İstanbul 937 ‫• ل‬ MiCHEL LE Syrîen. Chronigııe, Fr. tere. Chabot, Paris ‫وأ‬0 ‫مق‬ MînovIj Mücteba. Dâstân-i K elîle ve D im ne-i ^ ^ ٥^٤ ٠ ٠(Ferheng-i Iran-zenûn) Mün'ECCİm-başîj C am i‘ ııd-dui'cL Türk. tere. H. F. TurgaL ıışr. N. Atsız. İstanbul ‫ ل‬94‫ه‬. M ü n t e c İ b ü d d İ n , ‘Alebel vl-kctebe. nşr. ٨٠ i kbal , T a h r a n

‫ ل‬3 ‫ق‬9 ‫م‬

N a h c e v â n İ . H. , Düstûr ul-kâtib, Kö p r ü l ü Küt üphane s i .

Nesevî, m., D jelal ed-dir. M ankobirli, nşr. o. Houdas, Paris !^9‫؛‬. NiGDELİ Kadj Ahmed, el-Velcd uş-Şefık, Fatih Ktp. 4519. NİZAM-ÜL~MÜLK, Siyaset-nâmC) nşr. Sehe^r, Paris 1891 ;nşr. Halhali, Tahran 1310. Nüveyrİ, Nihcy>et ül-Ereb ‫ و‬Köprülü ktp. No: 1118. el-Omarİ, M esâlik ul-ebsâr} nşr. Fr. Taesehnerj Lcipzig. OraLj Z.. Anit mecmuasu Konya ‫وأ‬4‫( و‬X). Önder, m., Konya rehberi, Konya 1950. pA^»Y^!ERES, Fr. tere. CoL'SİN. Histoire de. Constaniinoplc ٠ Paris 1672. pEGOLOTTİ, B., La Praiica della M ercatura j nşr. ٨٠ Evans. Canıbrıdg Mass. ‫مةو إلل‬ PfcLLlOT, p., T 'o itn g P c o , X X V !!. P‫؛‬RRE*E> H.j La Cii'Uisatîon Occidcnlalc au Moyen âgc, Glotz seu'si.


ı8ö

T. SELÇUKLULAR] H AK KINDA BES.MÎ VESİKALAR

O l'a tr e m İ z r e , Hisîoire dcs Sultans Aîamlukes, Paris ‫ ة أ‬3 7 ‫ةث م‬4 ‫ ق‬R a u f \ rEKTA. E s li Türk musikisine dair tarihî tetebbûlar‫ر‬

Millî tetebbûlar mcc.^

İH . R â y e n d İ . Rahat us-S:ıduı\ n şr .

M.

iq b a ^

R â s o n v İ j Tuna havzasında Bulgarlar, R eşİdkddİn,

GM. London

‫ ول‬2 ‫مل‬

Belleten X I - X 1I.

Câm i'ui-tcvârih . Brûish Museum Add.

7628‫؛‬

Topkapı Mec.

Hafız Ebrıu ‫ت‬8 ‫مق‬ ‫د>اثءتآا س ا ل‬

G-, The Journeyl of ١٧. of Rubruck} îngl. tere. ١١’. Rockhilk London

1900. S ağ la m ,

٥٠ F-, Şimdiye kadar görülmeyen Cim ri sikkesi, Belleten X X X V .

Strauss,

e ., P rix et sa h ire de Vepaquc Manıelouke , R. Etudes islamîques 1949. ve M. T h o m a s , Urkunden zur Alieren Hendels und Staais geseschichte der Republık Vencdig, t. ] 1, ٦١^^٨ 1856.

F.

T afel

Togan%

z.

Velİdİ, U m um î Türk târihine g iriş ‫ ر‬İstanbul

1946.

‫ ه‬. Altun-aha Vakfiyesi> Belleten XLHI. - ■—— Celâleddin Karaiay ve Vûkfiyesleri, Belleten XLV. T uran,

-

E s k i Türklcrâc Okun hukukî b ir sembol olarak kullanılmasıy Belleten

■■

İkta, İslâm Ansiklopedisi.

٧٠ islamisatiorı cn Turguie au Moyen âge) Sıudia islamica Xj • •••

Îstaîlbul'uu fethinden önce yazılm ış tarihî takvimler, Ankara 4‫ئ و ل‬Keyhusrev J } //., İslâm Ansiklopedisi.

- — JCeykâvüs 1> //., ‫ور‬ ‫؛؛‬ —— 11. lzzeddin Keykâvus'a aid bir Temlik-nâme, İstanbul 1955. — Keykubâd /. ‫ءث‬1‫ آللق‬Ansiklopedisi‫؛‬ — -

V. Armaganij

Kılıç-arslan //. I V 9 İslâm Ansiklopesdisi. M übariziiddin Ertokuş ve V'akfiyesi, Belleten XLIII.

...

Selçuk Kervansarayları, Belleten X X X I X .

Selçuk Türkiyesi din tarihine dair birkaj'iıak* F. Köprülü Armağanı

-3 ‫ ل‬9 ‫ت‬ ٠

Selçuk

Türkiyesinde fa iz le para ikrazına dair hukukî bir vesika‫و‬

Belleten L X I1. —

Sel çuk devri vakfiyeleri‫ و‬bak. Altun-abdy Celâleddin Karatay> Aîubâriziiddin Eıtokuş.

■ ...

■ Selçuklular zamanında Sn>as> D.T.G. Fakültesi Dergisi I\'r, 9 ( ‫ل‬95‫و( ل‬ S'ouverains Seldjoukides et leurs sujets nojı-musulmans, Sludia islamica I.

■■

Türkiye Selçuklularında toprak hukuku , Belleten X LV1I; Le D roit terriin sous les Seldijoukidcs dc Turijuic. R. Etudes İslâmî'

‫ءى‬8‫ وأ د‬4 ‫ إل‬.

‫ال‬


BİBLİYOGRAFY’A

‫ة‬9

Türklcr ve İslamiyet , D. T. c. Fakültesi Dergisi l \ ry 4.

Tya.n, E.‫ ء‬H islûire dc r Organisation judiciairc en Pays d'islam ‫ وأ‬Paris 193Ö. U z u n ç a r ş î u , ‫ق‬. H.. Osnıanh tcşKilâlına medlıal. İsLanbuJ 1941. Osmanlı Devletinin saray t-efkilâtiy Ankara

■-

Kitabeler îîy

ve R.

1945.

İstanbul 1927.

N a f i z ‫م؛‬ ‫أئ؟‬-‫ م م‬Şehri,

İstanbul 8‫ثؤا‬.

Ünver. Süheyl, Selçuk tababeti‫ر‬Ankara 1940. VvÎTTEKj p^ Notcs sur la tughra Oilovıane . Bvzantion X V III,

ş.

-

Menteşe Beyliği, Türk. tere. o .

-

Tazıjıoğlu Aii'on ihc Chrisiian Turks of the D abrija , B

Gökyav, Ankara 1944.

XIV,3. Yi.NANÇj M. H.J Celâleddin Hareznifakj Islâm Ansiklopedisi. Y ezdi, H aşan. Cami'ut-tei'ârih . Fatih Ktp. No4307 ‫؛‬ . Zehebİj T ârih ul-islâm, Topkapı 7‫( لوث‬X V ), Ayasofya 3‫( آمو‬X X ). ICiiâb lil-'iber , British museum No: 6428.

s

o A

s,


UM UM Î 1^D £K S*

Abaga (îlhan), 4

5

‘Abbâd (Sahih), I. Abbâsî devri, 56. Abhaz memleketi, ‫ و‬t. Abdülkadir Merâgi, 40, Âbid Çelebi, XI. Adilccvaz, 79• Afyon, bak. Karahisar، ağa ve in i 73 ,64 ‫ر‬. Ahali-i Ermen 100. Ahiler ‫ ؤ‬0 ‫م‬ Ahi Mahmud 163, 166. Ahi Zav^esi 3g.

8‫ث‬5 ‫لست‬7 ,‫لرآا‬5‫ت‬ı6o. ‫ ق آث‬6‫ل ر‬ Aldobrandini, 111,117. Alexis (Bizans) ! ‫وت‬. Alexîs (Trabzon) ‫ أ ول و‬IIO. Ali beg, XI, 167, 168. Alp-sâru (Köy), 32. Al t un- aba100- 97 ,3‫ ؛‬20 ‫ ه ر‬. A.ltun-Ordu, II. Amasya, 10, 2 ‫ل‬5 ‫ أ‬42‫ ء‬5 ‫* ة أ ءث‬ Amaury, 7 ‫'أ أ‬ amel-i ٠ubur , 79 ‫•أ‬ Amidj 7‫مو‬ Amiso$, 122, 3‫•ول‬

Ahlat 77, 82,88,91,93,94-97,59,100. Ahmed bin Mahmud 22. Ahmed Lâkuşî, 3 ,2 ,‫• ل‬ Ak‫ ؟‬a-£>erbend, 70.

Anadolu, v ı r , VIII, XII, .,8 ‫ أ‬- 3 ‫ء‬

،Akdeniz .‫ ل‬0 ‫و‬, ‫ أ‬10, ‫أل‬7 ‫ا ها م‬- ‫ ل‬2 ‫و‬ ‫قث‬7 ‫ ة أ ء‬9 ‫ ل ث‬35 < ‫ ق آ‬4 ‫م‬ Ak-koyunlular, 4‫مة‬ Aksaray, 1‫ ل‬7‫ ر‬45 ‫ ا‬4 ‫ ة ثة‬7‫ د‬7° ‫ ء‬7 ‫ ل أ‬1‫ث‬ Aksaray dâruş-şifâsı, 53' Aksaray kadısı, 46. Aksaray müşrifliğj, 21. Akşehir 12, 32, ‫ ا‬0 ‫ؤل و أ‬8 ‫م‬ Alâcddın

Keykubâd

I,XIV-XV,

<55-‫ أ <ب أ‬9 < ‫ <ه ء <ه ء‬2‫ < ة‬5 ‫ مأ‬5‫ة‬ ‫ ة‬4 ‫و ج ء‬, 73, 74< 7‫ <ة‬75 ‫ ء‬77‫ ء‬7‫و‬-9 ‫ءا‬ ‫ و‬3- ‫ أ‬0 ‫ق‬, I O Ö - I I O , ~3‫ أ ا‬4* ‫ ثأ‬8 ‫و ل و‬ ‫ ه ل‬5 ‫ ة ل ء‬7< ‫ ا‬3 ‫ة‬- " 3‫ ا ءب‬3‫ ل <ة‬43 < ‫' ئ ق ل‬ Alâcddın Keykubâd III. 2, I I . Alâcddin Keykubâd Kervansarayı, 64. Alâeddin Muhammed, 86. Alâeddin Ncv،nuisülman, 107. AJâeddin Siyâvuş, 10، 11. Alâiyc, 688 ,77 ‫ و‬7 ‫مأ‬o, 92.

‫; ث‬1 ‫ق‬ ‫م‬

‫ف‬

: ;‫ث‬

.

Anadolu Selçukluları, 8, 16, 45 <5‫ت‬ 46, II? (bak. Türkiye Selçuklulan). Anadolu vergileri^ 2, Ani, 91. Ankara 7‫ ق ل‬. A‫؛‬ntakya, 114. Antalya, XIV, XV, 2, 68 ,64 ,0 ‫ ا‬4 ‫ق ؛‬,. 7 ‫ مأ‬73‫و ر‬°‫ ء‬I0 I-I05, ‫ل‬0 ‫ ة‬, I! 0,

Antalya Rumları, 104, ‫> آ ا ل‬ Antalya Sûrları, 102. 1 Bâzı Tarihî ‫ إ ا ةل‬1‫ آل ال‬vc maddeler italikle dİ2Îlmi‫؟‬t‫؛‬ı*.


‫ةا؛أ‬

T. SELÇUKLULARI H AK K INDA RESMİ VESİKALAR

Arabistan, ‫ و ء‬. Araplar, 117. 9‫ل ل‬Âriı'■ Çelebi,. X. Arslan-doğmuş 66, 67, 70 .\rsJan yürekli Richard, 117. Asıl beg Çelebi, 157. A^ıklar-adası (Sinop), ı6î.

berât. ‫وت‬.

٠^٥٤^, 5 , ‫ آ‬6 ‫ل ء‬7‫ آ ت‬73•

bîmârisiân ‫ وزءم س م 'قآة ة ط ) و‬5 ‫مق‬

A’.abeg Ferrun, 52. Atsız (Harezm‫؟‬ah), 26. (Attâb5 ‫ و و‬. altab'ı (-tapis), 98. av kuşlan> 28. ‫أء'ل ه‬/‫ ;لم أ‬em irliği٠ 2^. 'O .V & T İZ 2 1 , 59, 177. Avrupa, 98, ‫ة قل‬- ‫ ل‬3‫ وول ءه‬. âzâd-nâmeler, 2‫ أ‬2 ‫ةل و أ‬. Azerbaycan, 86, 87, 92, 121.

Bitlis, 79Bizans Anadolusu VTI. Bizans İmparatorluğu ‫ ره‬II, 12, 7 ‫رل‬

Beylikler, ‫ ا ل‬8 ‫ ل ث‬3 ‫ل‬. Beyşehir XI, XII, 12. 6‫تئ‬. Beyşehir gölü. !‫ ه‬. Bîoi Müneccime 8 / 2 ‫ و ت‬. bilge 4, 8 •75- 73 ,23 ‫ل‬6 ‫م‬ı, 173, 176,

‫ ا‬77‫ء‬

■157, ‫ء‬

Baba، bak. Piser-i Baba.

74 ‫•أ‬ Bahaeddin Bağdadî, 2 1. 147. Bahaeddin Kaniî, 58. Balaı, 9 ^[ ‫ ل ل‬5 ‫ء‬. Baltu, 12. bargâh-i âli, 8 ‫ل‬. bâr-i âmme, 6. Batu Han, 66. XV, Batum, 164. Baybars (Suhan). 5, 164 ,‫ ذ ذ ل‬. Baycu Noyan, 73-63 ‫ ل‬7‫م‬. bâzdâ)\ 27; 29. bâz-iiâmc, 30. Bedrcddin, 170 ،68 ‫ آ‬. Bedreddin (Boğdm oğlu). Bedreddin Sav-ıa14 ‫؛؛‬. Bedreddin Yahya ‫ص*اآت‬ ‫ب ل و أ لآ‬7- ‫ ا‬5 ‫دم‬. bedrika ‫ ر‬bedûkac'ıyan, 56. bcgleV'beg, 66, 67. Bc'.hrâm-şal'K 52.

‫ق‬

, : ‫ ; ؟‬, 37،;،،,

«‫و‬

136 ‫ء م م ^هآ ن ه ظ‬. Borgulu (Uluborlu), 70• Borlu (Zafranbolu), 157. Buhayra-i Kubad-âbâd (Beyşehir gölü), XI. Burhaneddin (Kadj), ‫ أ‬6‫ث‬. Burhaneddin Ebu Bekir, 5 55 ,‫ل‬. Burhaneddin Muhakkik, ‫ ل‬7 ‫م‬ buselik 40 ‫و‬. buyûlât-i hâşş. 20 Büyük Selçuklular, VII, 8 ‫ل ث‬6‫ل د‬7‫ء‬

bac7 56.

Bafra, 162. Bagdad, 98. Bahaeddin (Mclik-üs،Sevalıir52[

‫ ل‬7‫ة‬

,‫؛‬

‫ ة‬5‫ ة ء‬8 ‫ ء‬7 ‫• ة‬

C câmegi‫ ا ر‬6 ‫ و‬.

Can, bak. Çan. Canik; Canit 166- 164 ‫ ا‬6 ‫ر ع‬. Caniti (Trabzon Kamilen hükümdarı) Celâleddin Harezmsah X I V - X \ r, X 00 ‫ روج مول‬73 ‫ ء‬75 ‫ ث‬7‫ آة <و‬-‫ ث‬, ıcn, 106, ‫ل‬0 ‫ ر‬, JOÖ, ‫ و ل‬3 ‫م قدا م‬ Cclsteddin Habıb, 155. Celâleddin Haşan (Nev-müsJümari) 107. Celâleddin Karatay, 5, 37 ,20 ,8[ ‫ءو‬ 5°: 54» 73‫ م‬Ö° 74 ‫ ل ؛‬34 ‫'ل ل‬ Celâleddin Mahmud 6, 7. Celâleddin Rumî, 5, 7, ‫و‬, 17,

‫ل‬8‫ر‬

3 ‫ تأ‬3 ‫ ءة‬7°< ‫ آ‬47 - ‫ل‬4 ‫ ل ء أ ة ل ء(؛‬7‫ ة‬Cclâleddin veled'i Şalâya (şeyh)j 57. C'eır)aleddîn (bk. ibnül Felekî). Ccmaleddin (Av ‫ م(؛’ثأ الثء‬27 ‫ م‬3‫مة‬


UM UM Î İNDEKS Cemaleddin Cemaleddin Cenialeddin Cemaleddin

(Se>^'id), 56. Fcrruhj 45, 9 ‫ ا‬Hutenî, 45. Mahmud (atabeg), 16,

Cemaleddin Mehmed (Hafız), 49. Cemaleddin Mehmed (Hatib), 49. Cemaleddin Saveci, ‫ماو‬ cemaat-i pazariyan3 179. Cenevizliler, ! ‫ل‬4 ‫ ر‬Ii6. ceuâz-i râh , 56. Cez!ret-i Ke$i, XII. Cezîret ul-uşşak (Sinop)j ‫ ا ةل‬. Cihânşah (Erzurum meliki), 9 93 ‫مأ‬, 94-96, 100, 101. Cimri, JO, II, 150-153, 165. Cürcân 148. Cürcani (Fahri)j 148.

ç Çan (kavmi), 164. Çankırij 52, ‫ث‬4 ‫ ق! ر‬2 ‫م‬ Çankırı Hastahanesij (Dârul-âfiye), çasnigîr, 173.

Çelebi Memed (Eşrefoğlu) XII. Çepniler, 165 Çigiller,3i. Çin, 4 ‫ء م يل‬ Çoban (emir)j 3، Çobanoğulları, 171. Çomak 4 ‫ق و‬ Çorum 42. D dadgâh , 132.

Dadybra, 157. Danişmcnd-ili, 158. dâr-ül-'afiye bak. dar us-sıhha‫ ؛‬dâr uç şifa, bînmârisiân. Dâr ul-‘alâ (Sjvas), 43. Dâr ül-i'eth (Ka.yscrî)j 8. dâr ül-kaza (mahkerne), 43. Dar ül'izz (Amasya), 15.

93

Dâr ül-küfr (Canik)

162, ‫ل‬6 ‫ د‬.

dâr ül-muhtesib} 36.

Dâr ül-mülk (Kay‫؛؛‬cri), 8. Dâr ul-mülk (Konya), 35, 41. Dar ül-mülk (Tebriz), 79 ‫أ‬. Dâr un-na‫؛؛‬r (Erzincan), 94 ‫•رذو‬ Dâr un-nusre (Tokat), 13. Dâr ur-râha. 27. Dâr us-sagr (Antalya), 14. Dâr us-sagr (Denizli), 15. ‫ آ س‬us-sulehây 50, Dâr u.‫؟‬-şıfâ-i Alâj\ 5 55 ,54 ‫ رل‬5 ‫•رث‬ Dâr uş-şifa, Aksaray, 53. Dâr uz-zafer (.Aksaray), 48, 6‫تث‬. Davud-şah, 94. davul (tabi), 40. danir-yaylı, 24. DemirJü-Hisar, 12. Denizli, 15, 71. dervişân 6 ‫و‬. Derya-i Mazenderan> 63. devlet sigortası, 126, 128. dinâr 131. dirhem 57, 76, 131, 163. Diş-Oğuz, 31. dîvân-i adly !6 ,47 ‫رو‬ı, 131. dûuân-Varz , 20. dîvân-i istifa , 3, 4, 6, 7, ‫ أ‬6 ‫ و ل م‬. dîvân 4 işrâf 59 ‫•ء‬ dîvân-i mczâlimy bak. d. adi. dîi'ârı ül-hisbe> 3،‫ ؟‬. dîvân ül-hühn, 6o, 6ı, 155. dîvân üt-tevliyHy 46. ‫ أ‬8 ‫ أ‬. Divriği, 5‫ت‬. D'ıyârbekir, 2. 20 ‫ د‬7‫مو‬ d i z - d â i 'y 34. dola, ^٠. Dukak (Selçukluların Ceddi). 24. durc-dâry 34• E Ebhcr, ].^٥ ‫ا ا ط‬£ Salim (labîb)j 54. Ebu-Bekir (‫ ر(أ إ ظدأو اإة‬oo. Ebu Bekir b. Haşan, (ımıhtesip), 37.


٢

4‫ • لآل‬SELÇUKLULARI H AKKINDA RESMÎ VESİKALAR

Ebu Bekir b. Yusuf (hekim). ‫وج‬. Ebu Bekir‫ ؛‬Zekiyuddin, (tabîb)j Ebu Said Bahadır Han 115. I 129 ‫ل‬6 ‫ء‬. Ebu Said b. llyas.. 37، Ebu Tahir Hatûnîj 29. Efdaleddin (müderris); 47. Eflâki, Ahmed. 7. 53, 148. 151. Eğridir, ‫ ث ل‬4 ‫م‬ Ekmelerdin‫ ؛‬tabıb. 174 ‫ آ‬5 ‫ول‬Emevi devri, 56. Emîneddin (mahkeme emini). 43. Emıneddin Duleycanj. 45. emtn-i dar v!~kaZû, 43. emır-i lâriz, 2 6 5 7 ‫؛‬. ctnîr-i dâd (ad\)> 22، 45. 66, 132. j 74. emir iil-cgâdişe, 174. 177. cm îr-i fikâr> 27, 28. €>bâb-i larab ١ 38. Erguvan Hatun, 170 ،6 8 ‫ا‬. Ermeni(Jer). 9 ‫أل‬4 ‫> ث أ م‬ Ermeni kjrallığı. 2^1 ‫ آ أ‬4 . ‫ل أ‬6 ‫ل ر‬3 ‫أل‬. Ermen İh, Ermenistan (Ş. Anadolu) 749 5 :9 4 :9 3 <‫هء < لةء‬.- ‫*تة‬ Ermenistan (Kıı‫ ؟‬ük)،88?9 ‫ل مق‬27 ‫ ! م‬2‫ ة‬. Erran, 6‫مق‬ Er-toku‫؟‬., bak. Mübarezeddin Ertoku‫؟‬. Erzincan 4. 41. 77.. 8 ‫ د‬: 9 4 ‫ م‬95 ‫ ء‬9 7 ‫م‬

lOJ, ‫ دل‬8 ‫ ا م‬6 ‫ مت‬j 64. Er z ur um‫ ؛‬2 . 66 , 8 1 , 8 5 . 9 ‫ا‬- ‫ و م د و‬8 ‫ ت‬١٥٥• Esâd-âbâdi. Mecdcddin. 89. Eşrcfj Melik, 8‫ و‬. Eşrefoğh^ XII. 11. 22. evkaf nczaıeti. 22, 456 -4 ‫م‬.

Eyyubîler 48 .79 ‫ مة‬٠٩٢٠٠o. ‫ و‬2‫ث‬94 ‫ م‬9 ‫ث‬, 1 00.

F Fahreddin Ali ‫ م(دا إ ا ا ة م‬4 ‫ و ه م‬7 ‫ ل م‬49 ‫م‬ Fahreddin *ArsIan-doS-nu،:،. bak. A ıslan-dognm■‫؛‬. Fahreddin Kazvîn'ı. 2.

Fahreddin Mehmed b. A،bdurre$id, 20, 26. Fahreddin Yunus b. Haşan, ‫ آ و‬. Fars, 86. Fasil. Cerrah. 54. Fatih S. Mehmed. 130. Felek-âbâd? 154. Felekiyye 154. Feleküddin Dündar 154. Feramurz. (Keykâvus?un oğlu) 70 ‫؛‬. Fetih-nâmc , 8 102

,‫ و رل‬7‫ل م‬0 ‫ ل‬. Filippo Giuliano, 136.

io6.

Frankopu^ J27.

Fransa, 98. Frcnk(Icr). 84, 127 •105 ,04 ‫•ر ءوو‬ G Gag (Hah)79 ‫•؛‬ Garbi Anadolu. ‫أل‬5 ‫ ر ةا آ م‬l i g , 129. Gautier (baron), 117. Gavele. 80. Gazan Han, J: 2. 45• Germiyan ogiu Yakub bev, 52. Gevher Nesıbe Hatun. 52. Geyhatu، 2. Giresun. ‫ ل‬2 ‫ مو‬164, ‫ل‬6 ‫ق‬. Gıyâseddin Ahmed b. Mahmud. 22 Gjyâseddin Keyhusrev 102 ‫ ئ‬26 ، ‫ ه‬9 ‫ا ل‬ 25 ‫تءا‬3 ‫ م‬109, ‫ ة ا‬4 ‫ ءةة أ م‬- ‫ ل‬Gıyâseddin Keyhusrev II. ‫ ا‬8 ‫ ء‬2‫ؤ‬ 2‫ ءل؛‬5 ‫ ءئ‬73 ? 7‫ ة ؛ و‬8 ‫آأت ل ؛ ة م آ ءوة ء‬ G)vâseddin Keyhusrev III, 4 1 [ ‫ أ‬7 ‫أ‬ 26، 277 ‫ ا مة‬5 ‫ ة آ م ل‬4 ‫• ل ث‬ Gıyâseddin Mes‘ud 1‫ل‬. 2 ‫ و ه [ م‬U . 12 66 ‫ ءوو‬33 ‫ ة آ ء‬3 ‫ آ م‬64.، ‫ أ‬. Gorgorum, ‫ ل‬2 ، 6 ‫ث‬. Gök-türk(kT). 8, ١73 ‫ث‬4 ‫ ء‬3 ‫ا‬.‫ م‬4 ‫م ل‬ Guy dc Lusignan. 7‫• أ أ‬ gihnâşlcçâıı. 2 ‫ إ أل‬.

giimriih ٤١2 ‫ا‬. Gürçinjc)■/. 786 ‫ماأ‬.


U M U M İ İn d e k s Gül'cü kıralljgı, 70. Gürcüstan. 91.

95

Hutcn 63. Husâmeddin (mün.si), ‫ت‬7‫م‬ Husâmeddin (Şâir), 157, 158, 163,

H Hâcib Husâmeddin 91 ٨١‫؛‬, ^9 ‫؛‬. Haçlılar, IJO . Haçlı seferi (IV). 137. hâdisdt (vergi), 59. Hah, bak. Gag. Hakem divânı, hakem-i msmâliky 60, ‫و !ة‬ 5 ‫ أ <هم‬54 ‫ ث‬1‫*ق‬ Halep, 5 ‫ آ ءد‬° ‫• ة‬ Halluh (Karluk), 160. Hamdullah Kazvînî. 2. Hâmid oğulları 54 ‫ ل ل‬8 ‫ول آ و‬, ‫ل‬hânekah, 42, ‫ ؤ‬0 ‫م‬ Ha r c z m. 86 ,‫ ة روو‬4 , 8 ‫ق‬. Harezııılilerj 3380 ‫ و‬7‫ءو‬j 9 ‫ مئ‬١٠٠• Harezm. Sultanij bak, Celâleddin Harezmşah. Harezmşah Devletij 886 ‫رد‬. Harezmşah, bak. Cclâleddin Harezm-

Husânıeddîn Akta>, 64. 68 ‫ م‬7 ‫ل‬, 73‫م‬ Husâıneddirj AH (bak. Hacib) 93-95. I-İ iduk, 30.

Irak, ‫ روث‬86 , ‫ و ه ا‬. Irak Selçukluları, 107. İbn Bogdin Kankrî, 52 ‫أ‬. îbn Ül-Felekî (Cemaleddin), XIV, îbn ül-Nakıb. 47. içen 17. ici, ici alabeg, -73‫ أ‬7‫ أ ل‬İç-Anadolu, .‫ أ‬22 ‫ل و‬2‫و‬ 6 6 ‫رل ء ؟ ل‬.

İç-Oguz, ‫ ل و‬.

idrar,

56, 8 ‫ و‬.

ıgdi'şan. iğdişler, 174, 7‫;ل‬iğdiş-başi, emir ül-egâdişc, 173, 77‫ ا‬7‫ل ءه‬ Harezmsahlar, 17, 46. Harezmşah Muhammcd. ٥٩٠ ‫ل‬07 ‫ م‬٩٢١. iktisâb 3557 ‫م‬, I 79• Ihtiyareddin Hasajij 54• haris, 34. 175 .76 ‫ ال‬-‫ أمح‬8 . 35‫•؛‬ Harputj 77, 8o. İlhanı (ler), XII, ‫ ثل‬12, 22 , ‫ و روق‬0 ‫أ‬ Harran, 33, 79. hoş (ar'azj), ‫ و‬. 37 ‫ ء‬4‫ق‬.‫ م‬4 ‫ مة ثم‬.‫ م‬1‫؛‬29‫ث‬. ‫ل‬3‫ ق ا ءة‬4 ‫ء‬ Haşan bin Abdülmumin, 9 1 7 5 ‫؛‬. •77، ‫ء‬5‫ ة ا مة‬4 ‫ء‬ Hasnon (Urfah hekim)54 ‫؛‬، 73 ‫ ة ءءمء‬3‫•؛‬ îlyas bey (Balat cmîri}, ‫ لقإل‬Ii 6, Hassa hafızları, 49. Hazer denizi, 63. 9‫* ق أ‬ imâdeddin (elçi), ‫ و و‬. Hemcdan97 ‫؛‬. imâdeddin Zcncânij 45, 59‫ أ‬, i6o, Henri (Kıbrıs kıralı), 117‫ أ م‬2‫مد‬ Hindistan 54, 8 3 8 7 ‫ ؛‬86 ‫؛‬. Hindu‫؟‬ah 179 ,177 .37 ‫لء ج‬€‫ أأآاهاع‬. inanç, 1, 4 6 ,22 ‫ ء‬6 , 7 ‫ أ ث‬6 , ‫ أ‬9 ‫ر‬o, 73‫ م‬7‫رة‬ Hoca ،Adlı (122 ‫رر*ألءةء‬. 8 ‫ أ ءأ‬/3‫م‬ inanç bilge (-kabiz^îniisrif, uğurlu, Hoca Noyan, 67. 7‫أما‬/‫ ر و‬bak. .‫ه»أ‬/‫كء‬ Horasan, 83, 84. 123. ‫( أ»ء‬aka vc in i), 64, 73. Hoy, 89. inşa divâni ٠22, 6?‫ت‬3 ‫؛ ؛‬. hwan-i yağm a ١ 3 ‫و‬. İran, 3107, 161. ,93 <‫ ة‬. Hugo, ‫ و ه ل‬- ‫ را اا‬1 ‫ ل ل د هأ‬5 ‫و‬ jranlı unsurlar 161. ‫ت ل‬7‫؛وأ ء‬.‫ت ءا‬4 ‫مآ‬ lraııhlar, 30. 161. Hulâgü, 27? 66, 7‫مث‬


‫ر‬، ‫م‬

T. SELÇUKLULARI H AK KINDA RESMÎ VESİKALAR

irincin No>'an3 ‫؛‬. İsfahan, 2, 29, 107, 10Ö. ismâililer, 8 ‫ ا‬0 ‫ ها ء ا‬. İspanya, ‫ و‬8 ‫م‬ İstanbul, II, 122, 43 ‫ ل‬34 ‫ل ر‬İtalya !^٠. İtalyan Cumhuriyetleri 129. 178. ?١٢?«/ dîvânı, 20, 2 177 ,176 ‫ ل‬, 22 ، 4 ‫•ءث‬ ijra f-i bvyutat-i hâşş, 62. işrâf-i ha>âne-i .22 ‫ركأأأ?;محء‬ ‫بمئأ‬/-‫ م أ‬memâlik, 20. ‫ءء‬/‫ ه و‬divânı, 6'8. 14, 3 ‫دل‬, 2‫ؤ‬, ‫ق‬8 ‫^ء‬,

Kara tay Kervansarayı. 52. kârdârân, 6.

Karluk, 160. Kastamonu. 1 0 , 1 1 , 29, 33, ‫ق‬2 ‫ ق ل م‬6 ‫ت‬ Kaşgarh M ah m ud ، X I I I , 4 ‫ ء‬. Kars, ‫ و‬١٠ kâlib us-sırr, 26. kaıvalan-i hâsş. 38. Kavurt, 23. Kayırhan, 80. Kayseri، X I V , 7, 8 ‫ ء‬33 ‫ د ء‬2 ‫ ئ‬73 , 75 ‫ء‬ 7‫ ءة‬Bo, 81, 8 8 ‫ و ء‬2 ‫ و‬I 2 J , ‫ل‬53 ‫ء‬

4 75 ,57 ‫ئت‬4 ‫•ءو‬ Îzzeddin (hekim) 55 ‫•و أ ؤ‬ 74 ‫ ل‬55 ‫ة ل ء‬4 ‫• ل ء‬ îzzeddin Abdurrahman, (Saray mü- Kayseri subaşıhg-zeameti, 8, 33 • 7‫ءق‬ zisyeni), 38. Îzzeddin b. Hubel, 55. kazı al-asakir^leşker, 4 ‫ ة أق‬4 ‫ج‬ İz2eddin Muhammed (Kadı. vezir), . Kazvin 3 ‫ ت‬١٥?■ 6 6 ,49 ،48 ‫ أ‬7‫رةل ر‬. ked'hudü) 4 ‫ ل‬3 ‫•ل ر‬ İznik İmparatorlu^, ‫ ة‬7‫ ة م‬8 ‫ ث‬7 ‫ ول‬Kefalet akçasî (Zaman), 179• Kemaleddin (Kübâd-âbâd müşrifi)2i. •4 ‫ ه ل‬4 ‫ أ ء‬30 , ‫وا‬

‫ل‬ Jacobus Teopulo. 44 ‫ ا‬33 ‫ آ ء‬3 ‫ل مب‬4 ‫•ل ءو‬ Jean Vatatzes, ‫ ا‬3‫مم‬ K Kadı A.hmed bak. Niğdeli,. Kalavun (Sultan), 132. Kanunî Süleyman, 44. Kaco-Che'e. 4 ‫ ل‬. kapitülasyonlar ١16. kara-buğra} 96. Kara-deniz, 104, 110, 123, 66 ‫ ةل‬5 ‫ ل م‬. Kara 1‫ل هالل^ق آ‬-‫ ء‬8 , 28 , 3 ‫ رآ‬4‫ أ مء‬3*‫رد‬

Kem aleddin (mün‫؛‬،]'ı 20. Kem aleddin (İsfahanı), 1 0 2 1 0 8 ‫؛‬. Kem aleddin Ahmed (mün^i; 22 ‫ ث‬2‫ ة‬. Kemaleddin Ahm ed b. R ahat27 ‫؛‬. Kemaleddin İsmail, 153. Kemaleddin Kâmyar, X I V , 73-76, 79-8 ‫م‬û: 81، 101 ‫ ءا و‬9 7 , 99 , ‫ل‬0 0 ‫م‬ ‫ أ‬33 ‫ ل ث‬5 ‫مئ‬ Kervansaray, bak. Alâeddin, Karatay. Sultan H am , Kıhcaslan. keplemıl, 34. Keşmir, 160،

Keyhusrev, bak. Giyaseddin. K eykâ\us I> îzzeddin, XYT, ‫ ث ول‬2 ‫رة‬

‫؛؛ه‬.• 3 ‫ ءأ‬3 ‫ ءة‬4 »< ٠٠« 4‫ ءئ‬49‫ ءة ء‬.• ioi-ioG.. 108-1 ‫ ل‬2 ‫ ل ل ث‬4 ' ‫ آ ل‬7 ‫ ث أ ئ‬4 ‫ر‬

‫ هل‬5 ‫ل ء‬34‫ء ء‬3‫ و‬-‫ هل‬2< <‫ل ء‬Kara-hisar, 152, ‫ ل‬5‫ و‬. Kara-korum, 63 73 ‫•؛‬ Kara-koyuvılular, 4 ‫ ة‬Karamanlılar (Karaınano^ulları, Karanıanh Türkmenler), 10. II. 12, 4G, ‫ ل‬İt), 151, 0 ‫ ل‬:‫ي‬3 ‫ ة ل ؛‬. Kara*ay (bak. Celâleddin Karata}*).

îzzeddin, XIV7, 4 -‫م‬ ‫ ل ءدأ‬7 ‫مة ءاو ءمق ء‬.‫ م‬33 ‫م‬ 55 ‫ ة ءوظ ؛‬5 ‫ ة ءوة ا‬8 ‫ ء‬7° ' 73 ‫ مل م‬8 ‫؛‬

Keykfıvus

II ,

‫ ل‬0 -‫ا‬5 ‫ء‬

Keykubâd, bak.^Alâe^din Keykubâd. Kcyümers, bak. Rükmeddin K£>*U“ ıners.


‫ل‬97

UM UM Î İNDEKS Kıbrıs, 104-106. 109‫ ؛‬110 . 117 , ! ‫ ل‬9 ‫أ‬ Kıbrıs Frenkîeri, -Haçlıları. Kıbnshlar, IIO-II2, 114. IIÖ; ‫ ق إ‬4 ‫ل ؛‬2 ‫ د‬. Kıbrıs kıralı, 25, 112, 1 14‫ ؛‬1 ‫ل‬6 ‫ ث ا ء‬4 .‫م‬

‫■ ققل‬ Kıbrıs Kırallıgı, 110

‫ ل‬0 ‫ءق‬

109‫؛‬.

Kıbrıs tüccarları, 115. Kılavuz oğlu. 28, 30. folıçarslan II., 54 ‫ ث ة‬33 , 37 ‫ ؛‬48 . 5 3 ‫?؛‬ Kıhç-arslan IV . X Î \ 7J 4, 7. ‫ث‬5 , 33 ‫م‬ ‫ ة‬3 ‫ ء‬6 ‫ ؛ث‬6 6 . 7‫ م‬- 73 ‫ ء‬9 ‫ آ ء ل‬34 ‫ ئ أ ء‬3 ‫ء‬

Kumanlar, 41. Kumar-sıni 63, 7‫مو‬ kııtluğ bilge, 173. kullıtğ subaşı^ 97 ‫روو‬، Küçük Ermenistan, bak. ‫ ساخنمس ث آ ء‬.‫م‬ Kilikya. Künbed-hâne, 69. Kürd, 63. Küreııç, 27, 3‫ث‬. Kütalıya, 5‫ق‬. k iilü ıa l •‫ة [ و‬, 33 « 34 ‫ ل ر‬7‫ة‬ ‫ا‬ Lâdik (Denizli), 15, 68 ‫ ء‬7 ‫آ‬ Lâküşî, bak. Ahmed Laküsı..

Kıhç-arslan (Keykâvus II. 0‫ثلء ل ل إال أ ؤ‬ Kıhç-arslan II. Kervansarayı‫؛‬ Kınık boyu. 24. Kıpçak, 88, 160, 183. Kırım

JO,

Lârendc (Karaman), M, 4‫ ة‬. Lâtin İmparatorluğu (İstanbul), 137. Lâtin ‫؛ل أ آ‬$‫ آةء‬X17‫م‬ La tinler, j 16, 125, ‫ ا‬3 ‫ أ‬- ‫ ا‬33‫ل ء‬35 ‫ء‬

8 8,114,127،

k ıssa-hâv., 35.

Kıvâmeddin (müderris), 47. Kili^>'a 11, 88 ‫ ا ل ت‬4 ‫ ث‬I I 7 ‫؛‬ Kirman, 8 8, 9 ‫ما‬ Kirman Selçukluları23 ‫؛‬. KomnenJeı-, 158, ‫ ة ل‬4 ‫ل ر‬6‫ق‬. komerkium (gümrük), 12^. Konsil (Latran), 114، Konya. X I I, 10, 11. 22

‫ةال‬

.

Latran Kon>‫؟‬ili, 4 ‫ أ أ‬3 ‫ال ث‬Lefkoşa, 117‫م‬ Lusignan hanedam.. 117 ;‫؛‬٠٠٩‫ ؛‬١١٥, M Magosa. 117. Mahmud., bak. Celâleddin. Mahmud bin Mehmed (Sultan),

‫ل‬4 ‫ل ث‬7, ‫ ل‬8 ‫ث‬ ;. ٢ •9 ‫•تث‬ binYavlak-arslan.172, 73‫ل‬3 4 5 4 •-5 2Mahmud ‫ م‬3 ‫ ءد‬37 ‫ أ‬4°' 4 ‫أق ؛و‬.‫>م‬ 57: ‫ ة ث م ة‬4 < ‫ ة ة‬- 73‫نث ء‬4 ‫ ء ة مل ئ‬Mahmud Ka^garî, bak. Kasçarh. 11 6 ‫ ة أ دا و ل ء‬3‫ أ ؛‬3‫ة‬.‫ آ م‬4° ‫لث‬4 ‫ث ء ل‬4 ‫ة‬.‫م‬ Mahmud Tugrâî. 27. *mahzar■, IB ‫ر‬. 74‫ أ‬4 ‫ آ ق ل ءو‬- ‫ ئإ‬3 : ‫■ ا‬ m âî-güzon ‫وج ر‬. Konya kalesi 33• Malatya, 8 ‫زء‬0 ‫ر‬o. Konya kütüvalı, 33. Malazgird, 96. 121. Konya surları, yo. Konyalı Kemaleddin, X. Malcndino, 136. kopuzcu , 39، mâlikâııc, 32, 33. Marsilya, 125. kök (beste), 40. Maı^ılyalılar, ‫ ول ا‬. Köse-dag, X I I I , ]8, 65. Maverâür،nehı\ 2^, 31. Kubâd-*âbad X I , 2 ‫ل‬4 ‫ ء‬١٠ Nîecdcddin (Ivnıır). 162, 164 Kubbct ül-islâm (y\hlat'j 99. Mecdeddin (Kadıaskcr). 47. Kutbeddin Şîrâzı, 42. 3‫ ه‬.


8‫وء‬

T. SELÇUKLULARI HAKKINDA RESMÎ VESİKALAR

Mısır. XV*. 122، J23, 127, j30, ‫ أ‬3‫>ت‬ Mecdeddin ishak. 26. Mecdeddin Muhammedi 3, 4. 5, 6، 7‫م‬ Moğol'lar), XIII, 2-5، 12. 17. 26, Mehmed bey (Tercüman). 20. Mehmed bey (Hamıd oğlu)118 ‫؛‬. 3 ‫ ءو‬4 ° ‫ب ة <ةق ء‬- 68 ‫ أ‬70- 73 « 79 ‫ق ة ت‬ Mehmed bey (Balat emirî), ‫ؤ ا ل‬, ‫ ا‬2‫ و‬. 100 ;6 ‫ ة‬7‫ ء‬8‫ وث هو ءاو ث و‬. IOJ, ıo3 Mehmed bir، Mahmud el-Haıib, 35. 4 ‫ ت أ‬4 ‫ل ء‬5‫ ةل ءثأدآ أق‬mekler-lıanc, 40. Moğolistan 39• Magosa. wg. Melik Gazi. 40. Melik E‫؟‬ref, ıg, 7 7 6 ‫ م‬79Monpellier, , ‫ و ;آ و ءاو‬4 ‫ و م‬.125Mubârezeddin, bak. Çelebi Mehmed, Melike Hatun, 167. Mubârezeddin Er- t oku‫؛؛‬، 104, ‫ل‬0 ‫مث‬ Melik-i Canit, 164. Melik İbrahim, 105. Mucîreddin Tâhir.83, 84. 86, 88; 8‫ و‬. Melik Konstantinj n . Mueyyeddin Bağdadî, bak. BahaMelik Mes’ud, 11. cddin Bağdadî. Melikşah, ^9, 31, 52. 100. mudcl, 163. Melik ul-‘Adjl, 54Mugan, 666 ‫ءث‬. melik divânu'l-adl) 174. Muhadâb (54 ‫ ء(ظأس‬mfi.lik ül-kelâmş 57. Muhammed (SuJıan), bak. Harezmmelik ül-kültab ‫ ء و‬7‫م‬ &ah. melik ül-udcba ٠ !^7. Muhammed. Şemseddin (elçi) 73 ‫•ر‬ melik ül-vmera , 66. Muhammed Kazvhıî. XIV. X V 47 ‫ث ؛‬melik us-sevâhil2 ‫ ث ل ء‬. Muhammed Nesevî. XV, 86‫ و ؛‬8‫ ء‬8‫و و‬ melik uf'juara, 57, 8‫ق‬. 90. M e lik uz-zahir , 106. mukassıl٠ 48. ınemlaha 6 ‫و‬. ^£uhîddin (dîvân 6 ‫و(آ م لع ا وآل‬ı. Memlûkl‫؟‬ı\ 17, 46, 5 ‫ ها‬6 ‫• ئ آ ءةوا ء‬ Muhiddin Ebu‫؛‬l~Fezâi), 57. Mengücükler 52, 94• Vluhiddin Mahmud (Şeyh). ‫ج‬0 ‫ل ر‬8 ‫ما‬ MenglL ‫ل‬0 ‫م إل‬ Muhiddin Mcs'ud (.-\nkara meliki) 157. Mengü Kaan, 66. Muîneddin Pervane, ‫ؤ‬, 3 ‫ ة \آ‬2 ‫ هل ت‬8 ‫و‬ Merâga. 82. 86, 87. 6 ‫ ق أ‬7< ‫• ق ا‬ 7‫ و أ سمث;كأأ‬ı8o. mukataa, 35* Mes’ud II, bak. Gjvaseddin. mülkiyet 33. Mes’ud, Sadeddin, XI. ‫ ؤأ‬6- ‫ آ‬6 ‫ر‬, ‫ ا‬74 ‫ م‬münşi-i ٨٠٠٢٢, 26. Mevlânâ, bak. Celâleddin, Mu5 ‫’آل ؟‬ M evlâna Husâmcddin. bak. Huşa- Î?ıitsîkî} 37, 39، 40. miişyif-i maibah ‫ ر‬2 ‫ ل‬. mdeddin. m iip ij ül-cylâm, 2 ‫♦ ا‬ Mevlânâ Nizâmeddin. 5. m utrû ‫ ه ر‬0 ‫م‬ Mevlânâ Zeyneddin, ‫ ةل‬3‫ل ر‬6 ‫ ة‬. ‫ سم‬/ ‫أأئ‬7‫ سمر‬-‫ ث‬hassCy 38. mcrâcib. 180. mutribân-i şeh)\ 38. Mevlcvı(lcr),XI, 147 .‫ ؟‬٠. mttvarrih-i hucec vc knbâlâu 43، Meyyâfarkın, 63. Muzaffcrcddin Mehmed el-Bagdadı Milel ‫ ة م‬1‫ ل ر(آق‬29 ‫م‬ (Kadı), 42. mh î topraklar, 3, ‫ أ‬6 ‫ و‬32 ‫ ر‬3 ‫ وو‬, Muzaffcrcddin özbeg, 80, 106, 107، m î ş â t y 2 ,2 2 <9 ‫^ ل <ة ا‬.


U M U M Î İNDEKS Muzaffereddin Yavlak-arslan, 10، 171. ]Muzafferiye Medresesi (Aksaray)، 48. Myriokephalon. 121.

N Nahcevan, 47, 151. Nasır li-dînillah, 107. Nasreddîn Nusretj 60. Nasreddin Osman. 42، ‫ق‬0 ‫م‬ Nasreddin^ Emir, 174. Nasrullahj Emî^ 158. nâzirî-t dîvân-i memâlik; n â zirî-i mülkf

Necîbeddin77ı 6 7. Necmeddin (Şeyh), 58. Necmeddin Ebu Bekir (muhtesib), 3‫مق‬ Necmeddin EbuM-Mehâmid (Mustevfi), 6. Nesevı, bak. Muhammed Nesevi). neva, 40. nei'bel, XII. 40. neı-bct-i pençganç, 4^. Nicola (Cenevizli). ‫ ل‬3‫مة‬ Nigdeli Kadı Ahmed, 47: 48. Niksar, 68 ‫ ق آ‬7 ‫ل ء‬5‫ أ ؛ ة‬6 ‫ت‬, 163, 164. ‫ أ‬. Nizameddin Abdullah, 42. Nizameddin Ahmed, ‫ق‬8 ‫م‬ Nizameddin Ali b. Il-almı. ‫؟‬, ‫ ة‬8 ‫ م‬6 ‫مو‬ Nizameddin Haşi r81 ,‫؟‬. Nizameddin Hucendi, 58. Nizameddin Hurşid, 66. Nizarrieddin Melımed bin el-Nakîb. 4 ‫ ءه‬4 7 • Nizâmeddin Pervâne. 70. Nizâm ‫م ح‬-‫آ ل ال ص‬- ‫ا ث و ل م‬, 3 ‫ ث ل‬3 7 ‫م‬ noiaran-i dîvâru ‫ و ل‬. nöbet, bak. nevbet. nöbetçiler, 40، nöker, 64, 7‫مو‬ Nureddin (Keykubâdın ned'ımi)j 77. Nureddin (Aksaray‘ müşrifi) ‫ ق‬١٠ 6 ‫مث‬ Nureddin Nuri‫؛‬, Hâfız^ 4‫ و‬. Nusretüddin Ebu Bckii; ‫ل‬0 ‫ مت‬ıo6. Nusretüddin Haşan. 54 ‫ ل‬:‫مةآ‬ ‫ل‬:

‫وو‬

0-0 omuzl ar YİII. .‫ د و‬4-1. ‫ل‬6 -‫م‬ 5 ‫ ه ءءه‬3 ‫ ة أ‬4 ‫ ة ء‬Ol caytu, 2’5 2 ‫أ‬

‫^و مأأ«وأأم‬. Ordu, 164. Orta-asya, ‫ آ‬4 , 73 ‫ آ ت‬3 °‫م‬ Ort a- avrupa‫ ؛‬3 ‫مو‬ Ortaçağ Türkiyesi, I X : 166. vrım ve ülüş, 30. Os mancı k7 ‫؛‬, 4 ‫؛‬, Osmanlı imparatorluğa \TIj [. 44, J|6, Ii8. Osmanlılar, 40 ‫ رو‬2‫مو‬j 4Öj !‫ ا و‬. Osmanlj Tahrir defterleri, IX. Otrar, 48. ozan, 39. özbeg, bak. Muzaffercddin özbeg,

‫ء‬ Paşa Zahidj XI، 168. Pelliot, p. 34. Pervâne., bak. Muıneddin Pervane. Pervane oğlu 52 ,٨ !‫؛‬. Pierre (Kıbrıs kıralı), 118. Pizahiar, ‫ ث ل‬5 ‫ل م‬44 ‫م‬ Piser-i Baba, bak. Şemseddin Mahmud Tuğrâî. Provence. II8. ‫زقل‬. R R*akka,. 33. Resula}’? ^ ‫ؤرء‬. Resul bin Haşan, 71. Resıdeddinj 3^. ‫ء'<ءأل‬

‫ و‬3 ‫ أ‬١٠‫■؟‬ Roma Roma Hukuku, 113. Roma İmparatorluğu, 136, 143, 4 ‫ هل‬. Roıııania, 144 ‫•م إل ب ا‬ Rosudan (kıraljçc), 79. Rubruckj 136.


200

T. SELÇUKLULARI H AKKINDA RESMİ V'ESİKALAR

Riıdaki, X. Rükneddin Cihânşâh, bak. Cihânşah. Rükneddîn Keyûmers, 7, 8. ^٠,

Seyfuddevle (hekim), 54• sigorfa, ‫ ث ل‬6 ‫ ء‬J 28.

Sind, 83. Sinop, 10 ‫رث‬, n, ‫أ‬4‫وأ‬3‫ل ؛وه!ر‬04‫لأر‬2‫و‬ ‫ت‬1‫ءت ثآ ء‬33 Rükneddîn Kıhç-ar ‫؛؟‬-lan, bak. Kıhc -‫ت ل‬3‫أ ر‬35‫ث ل ء‬6 ‫ء‬- ‫ا‬6 ‫ ا‬, 1 6 3 , ‫ل‬6‫ق‬ .arslan I V ‫لة‬ ‫ ءةة ا‬2 , ‫ ق‬, 7 ‫ت ء‬7 ‫ ء‬3 ‫ ءة‬4 2 ‫ ء‬4 3 ‫ ت‬4 9 ‫ ر‬5 ‫ءث‬ Rükneddin Kılıç-arslan (Kevkâvus’un 5 4 6 ‫ ء ا ة ء‬8 8 , ‫ أ ل‬, I Ö2, 4 ‫• ة ل‬ SıyâvuŞj Alâeddin. 10, II. 33 ‫ أ <رال ا ة ه‬0 ‫ ء ل ل ء‬32 ‫•ث‬ Rükneddin Süleyman-şâh, ‫ ل‬2 2 ‫ ة ل و‬3 ‫ م‬Sûlhad. 10. Rûm (Türkiye), 8 6 ١‫ ؛‬2 ‫ ء‬2 6 , 4 3 , ‫ ر !ة‬, Sorgut, 63, 73. ^^،٣ (ser-leşker), 9 ‫ ا ء‬4 ‫ل ء‬5 ‫ ء‬75 ‫ ا‬7‫ءاة م ة‬ R u m( l a r f / 8 8 , 1 0 3 - 1 0 5 , ‫ل أ‬8 , ‫ أ و و إ ل‬2 2 ‫ر‬ Suğdak, 127 ‫• ءأ ة‬ 1 8 3 ‫ أ‬5 ‫أ <مةأ ت ة‬6 2 , [ ‫ذع‬, ‫ا‬7‫ أ ءة‬8 ‫رث‬. runud , 176. Sultan Hanı, ‫ ل‬7, 6‫ مق‬7 ‫ت‬Ru s ,

88,

6 0 ‫ت‬.

$ Sa’deddin Köpek, 8 ,‫وت‬o. Sa’deddin Mes*ud‫ ؛‬bak. Mes‫؛‬ud. Sa'di Şirâzî, 27. Sâdreddin Lehâverû 4‫ي‬. Sa’dreddin Yusuf, 5 5 5 6 ‫؛‬. Sa’duddcvlıc Yah.udi, 2. Sahıb Ata, bak. Fahreddin Ali. Sâhib Necmeddin (vezîr), 2. Salaheddin (elçi), 9 ‫ ة‬4 ‫ و د‬8 ‫ ة ء‬Sancar (Sultan), 2^, 00 ‫ ة‬6 ‫ ء‬3‫ رة‬40 , 47 , ‫آ‬, Samsun, 4122 ,93 ‫مة‬, J23, IÖ2, 164, 165. Sarâceddin (hatîb), 162. Sedîd ül-Merendî 9 ‫ ل‬. Selçuk, Selçuklular, hemen heyerde Selçuk denizciliği 35, ‫ ل‬. Selçuk mahkemeleri, 44. Selçuk tuğrası, 2‫ ؛ذ‬VIII, IX, XII.

Suriye^XV, 47 44 ‫د‬ Suriyeli, ‫ وأ ل‬. Suruç, 33• Sülemiş. 2.

8 6 ‫و‬

‫•ل‬

Şahâbeddin Suhreverdi, 81. şakna, .‫و ء‬ 9 7 ،8 6 ,74 ,55 ‫■ر آ آ أ ة و‬ şarap'Salâr, 6 8 7 3 ‫•م‬

Şarkı Anadolu, 7900 5 ‫ث‬ . Şarkı Avrupa، 39. şeker-hâne. 77. Şemseddin, Emir، ul - Gazi 143 ,134 ‫؛‬، Şemseddin Ahmed bin Osman Lâ‫ا‬£‫ ئءه‬bak. Ahmed Lâkûşî. Şemseddin Altun-aba, bak. Altun-aba Şemseddin el-Hakım (elçi), ‫ و روو‬6 ‫م‬ ŞeAıseddiıı ‫ث‬$‫ ل وأ الةطى‬8 ‫ و‬2 ‫ هل و ة‬8 ‫و‬

Selçuk Türkiyesi.V'JIl, IX, XII, ‫ث ا‬3 ‫ث‬ ‫ل‬3 4 . ‫ل‬4 ‫ل < ة‬5 ‫آث‬ ‫ ل ءة‬3 < ‫ ؛ ة أ‬3 ‫ ء ل‬3 ‫ ’ق‬3‫ ث ة‬39 ‫ ؛‬4 ‫مث‬ 4 ‫ ءة‬4 7 ‫ت ء‬0 , 5 ‫ مأة‬53, 54 ‫ ء‬5 ‫ ة ءة‬9 ‫ ء‬Şemseddin Kayser* 153■ 6 ‫ ءل‬75< 8 ‫ه ل ء ل‬8, ‫ون ل‬.‫ لر م‬6, ‫ر ل‬7‫ ء‬Şemseddin Kutlug süba^, bak. Kutluğ sübaşj. Şemseddin Mahmud Tuğrâî bak. semâ1 Tuğraî. ،Scm'ânî, 4 ‫• ة‬ Seraccddin Ahmed, 48. Şemseddin Muhammcd bin Salih, 64, Seyfeddin (Emir-i ahur), 54. Seyfcddin (Emir)» ‫ ا‬5 ‫ت)ل ءب‬3 ‫ة ل ء‬،‫ت‬ Şemseddin Muhammcd Cüveynî, 47, Sc*.yfc*ddin Sungur mahalle^, 50. ' 51■


U M UM Î İNDEKS Şemseddin Muhammed 1‫ لأاة‬1‫ آآل ةل‬bak. Şeımcddin ‫ آا ت هآلهآك ل‬. Şemseddin Tabc^, 2 6 . Şemseddin Yav-t a66 ,‫؟‬. Şern'un (Harpudü}, 54. Şerefeddin Hattat. 174. Şerefeddin Mahmud, ‫\ا؛تل‬ Şerefeddin Şirin ‫م ؛‬

Şerefeddin :57 ‫د س ةآ’ل‬, 55 , 55 , ‫أ‬- ‫ل‬6 ‫م‬

‫ل‬

‫ آ‬66 ‫ ة أ ل‬7 ‫م‬ Şeref ‫ ا ل؟‬- mülk, ‫ ة‬9 ‫ ا‬9 °‫ م‬9 ‫ ل أ‬9 ‫ تة‬9 ‫مة‬ Şeyh Paşa, bak. Pasa Zahid Şir^z 88., Şucâeddin Günek. 153.

٠٨١

Trabzon' ı ( Trabzon iuğ XI I I . tuğla,

luğracu

‫وزا ا' ل ل‬

‫س ا‬

‫ ا‬6‫ ذ‬.

2 ‫وت مثت‬،.

lu ğiâi.

‫؛ب ه‬

258 ‫ ؛‬2 ‫ مة‬8 ‫ر ء‬, ‫ ن ل‬. tuğra divânı, 2 ‫ لو‬2 ‫ ر‬. Tuğrul - beg, ‫ت‬8 ‫ ر‬3 ‫ما‬ Turan M elek 5‫ت‬. Ivrgıf, 33•

/3 ‫• ة يإ و تئ‬ Tugt ab, .2 ‫و‬

‫رمح‬-‫ممء‬/ hafızlığı.49• Türk( Ier) , 24; 3 ,111 ‫ ثآ‬4 ° ‫ م ل ءوة ء‬4 ‫ث‬ ‫ أ ل‬3 ‫ أ ء‬17.‫ ل أ ءوأ ل م‬9 < ‫ ت أ‬7 ‫ أ ء‬3 ‫مأ‬

‫آ‬35‫ا ت‬34« ‫ئآ ثآدآ‬7‫ةأ ء‬2‫ل ل‬6‫مت‬ T Taceddin Hüseyin. 153. Taceddin Afahmud Simcûrî, 20. tapku r , 5‫مو‬ T a t a r la r ) , (Mogollar), 44. 55. 84. 9 ° ‫ أ‬9 ‫ <؛؛‬9 3 - 99 < ‫•ت ة ا‬ Tebriz, 86 79 < ‫ ء ت‬7 ‫ وا ء‬6 , ‫ول‬8 ‫ ة ا ء‬7‫•ء‬

Teke (Tacca), 8‫ ا ا‬. tekke m usîl'isi) 39. tekvur (tekfur).

‫ ة ا م اا‬,>

telciye . 57.

3 ‫ أ‬73 ‫ أ ء‬74 ; ‫■ ة آ‬ Türk 13 ‫وال آ ل ط ال ل‬°• Türk korsanlan ‫ وآل ل‬. Türk mutasavvıfları 39• Türkiye VI I , V III, X , ‫ ءل‬4 ‫ل ء‬5 ‫ء‬ «77 ‫رث ة‬

<3 ‫ مئ ه‬3‫ءت‬

8‫ و‬,

I OI ,

‫ ة‬,; ‫ آ‬:’,‫أي‬

‫ص‬. 53 ‫ت ء‬5 < ‫ء <ةت‬ - ‫ل‬0 ‫; ة‬

110, 11 ‫ءآ‬

‫ةم; ا‬

Türkiye Selçukluları, ‫ م ح‬111‫ ء‬XIV, 8,

4 ‫رة‬

3, ‫ ة‬4 < 8 ‫ة‬

:‫ةئ‬

6‫ن‬

::

‫ رل‬VIIIj 7‫ ة‬, ‫ و‬7 : ‫ ل أ‬7 ‫م‬

‫ص‬

to n lik -n â m c , 15, 333 ‫■مت‬

Tü r k i s t a n ,

tercüm anlık m em uriyeti . 19.

^ r k m e n l c r , 66 ‫ ي‬6 ‫ أ ءم‬5 ‫ ل ث ل‬6 ‫ل مؤ‬7‫مت‬ Türkmen-şahna. 67«

t e ş r i f i h û ss ٠ 77.

‫ة‬

;‫ق‬

‫ا ا‬

-

t e v k î \ 24. 25, 28. 178.

٧ ،Ü

tevliyet ., 163.

Tiflis, 88. T ıjn ar-h ân e (Aksaray-; 53.

Timürtaş Koyan X X I , X I I I , 6 ‫ءو‬o. Togaj^ Enıîr, 170. ^'okaı, ‫ أ‬3 ‫ ء‬4 ‫ ر ل‬4 7 , 123 • ‫ م ' أ‬. Tonguzlu (Denizli), ‫ ل‬5 ‫م‬ Toros Iıavalisij 66. 'l'orumtay, 52. tüteni) 30, Trabzon. 164 ‫ ل‬5 ‫ا ة‬, ı6f). Trabzon Kom nenlen , 104,110 ‫ ل‬9 ‫ م‬93 ‫م‬.

‫ج رءبء‬IO, 12. U lu b olu, 2 ‫ ل‬-

Ulug> 4 •79 ‫ ء‬2 ‫ ه‬, 74 ‫ ؛‬7 ‫ ل أ < ل ة ءة‬7 ‫أ ث‬ ‫ث‬ ‫م‬ ‫ مت'م?ث‬bilge ‫م‬ ‫و‬. vluğ hass ‫و ع‬ ‫ة ر‬3< ‫ ل أةث‬7‫ء ءو‬7‫مة‬ ♦73 ‫اأ‬/»‫<أ م‬،‫ك س م‬, ‫ب ل‬.‫أ ء‬ ‫ثأ‬/‫حىمنث‬kutlitgş 20 , 34• 79 ‫قت» ج د‬:‫ل •ر أ‬7‫•ا مأ ة‬ ummal, ‫ ة‬6 ‫م‬ U ınur, .‫ا ل‬

79 •33 ‫■ءء’اأت ا‬ uşşak, 4°•


202

T. SELÇUKLULARI HAKKINDA RESMİ \-E.SİKAL.AR

Uyçurlar, I. 73‫آ‬55< ‫ة ل‬0. ‫*ل‬ Üçüncü Haçlı seferi. 7 1‫أ‬ . Üstüd üd-dâr. 4 5 6 8 ‫ ل‬5 ‫؛ ة‬.

vakıf defterleri٠ IX. ‫ره’ئ‬

;‫م‬

‫ء;تت س‬

‫مأ‬

.)■'«V5 ‫ث‬3 ‫ق م‬4 ‫• ة أ‬ î'ir. 0‫ي‬. )'olah. 40. ‫ د و أ ملة ر م‬. Yisulay, 7 1■ Yıva Türkmenleri. $ ‫ت‬. Yunan felsefesi. 8 ‫ آ‬. Yusuf beg, 4‫ ا‬.

4‫ ق‬.

V a n , ‫و ؟‬. ‫'ئ‬،‫ء؛‬/‫ أمي‬maijel, 22 . Vcled-i Sistanij 4 ‫و‬. Venedik ‫ ا ا‬6 ‫ ة أ و‬6 ‫ت و‬2 ‫ل مو‬35 ' ‫ل‬37 • Y'cnedik dukası ‫ ; ث ت ا ؛‬126 . ‫ آ‬33 ، ‫ل‬34 •

z Zafranbolu. 157. Zaharis. ‫ؤأل‬, ‫ آ‬4 ‫ث‬. Zahîreddîn b. Boğdin. j52. Zahıreddin Resul b. Haş an6 ،64 ‫؛‬

Venedikliler ‫ل‬0 ‫ ئ و‬١‫ ا‬4 ‫ أ ا ؛‬6 ‫ ءةل ل ث‬12 ‫آ‬ ‫ ةل‬4 - ‫ ةل‬7 ‫و ئل ء‬- ‫ ا‬35 ' Venedik padestat’i.

‫ت‬43 - ‫• و ب آ‬

i'ucuk. i'Ucûhat٠ 3 ‫ م‬4 ‫ و‬5 ‫ ر‬5 7 ‫ ؛‬6 ° ‫ل ت‬77 ‫ء‬

¥

73 ? ‫• أ و‬ Zahıreddin Mütcvvec, 177. Zalıfrc, ‫ أ‬57 ‫ل ء‬74‫م‬ zaîm lid-dâr, ٤١٠ ‫ و‬. zaîm ıd-ctjyfti; ‫ و‬.

Zamandu. 80. Zara, 76, 77.

‫ ؛هءأاأبم'ر‬hau'an-i, 3Ü•

Yahya, bak. Bedrcddin Yahya. Y'ahudi, ‫ و‬6 ‫ و ل ل ت‬. î'argu. 4 6 . 6 ‫ أ مل‬3 ‫ ء‬. yasak-nâmC) 1 3 0 .

Yassı-Çimc^ ‫ و‬6 ‫ ر‬ı o ı . Ya n n k u .2 9 .‫؟‬ 172 ‫ س ؟ ة ا‬- ‫آه‬$ 1‫ ل د الق‬7 ‫رل‬. Yav-taş, 67.

Zekeriya Ka7,\’inîj 36، Zencan، 107. Zeyneddin Ahmed. 1 7 ‫أ‬، Zi l e.13 ‫؛‬ ‫ د ءأألأأأأأت‬6 ‫ ء‬7 ‫ ة‬. Ziyâeddin M ahm ud.23، 27‫م‬ Zîyâcddin Mchmedj 79 ‫•ت راه‬-


‫‪ ،‬امه ءزالد م ف ك ؟ اوس‬

‫مرعى دوقوى كث*ته ر‬ ‫وت غ؛ ر ا ح ر ا ل‬

‫‪٠٧‬‬

‫و م ا م ان‬

‫ا دك‪.‬ه از ‪ I‬نحبا ث ب ا^ن همهم تقل ب ا درر‬ ‫و ا ز احت ر ا ف‬

‫د ر ن ديا ر اقتا د‬

‫ط حمل ه‬

‫وا و س ا‬

‫ا ص ال م ث ر ط مث» ا ر ك ت دل دا ر ى رع ا ي ت ك ر د ه اب د و رمحم‬

‫ى‬

‫رس ‪ -‬ا ن ي د نه رص ي د ء م و هيات ا جا‬

‫دهم) د ا؛تتا ح‬

‫ت ي اقا ‪ ،‬ر ت‬

‫م* ا ن مل ر‪$‬س‬

‫ق ‪ ٠‬رقت ه و ع ه د‬

‫م كاتي ام ت و ا ي ت دا ء مرانءا دث> م بأ> ط‬

‫تح و نأل ه ت‬

‫ظ اط‬

‫رمص آد ءسجت ا ك ب م<لل غ م ر ح وم نص‪ ،‬ر ة الل دئن ات ا ك تع‪ .‬م دا ش تعا ى م ا‪1‬ةف ر ة‬ ‫►ث د رم‪ 4‬ش ه ب د ن‬ ‫ف ي<ب هرد دانم ن ا أمل ج ا‬ ‫‪ L‬ا ن كإر م‬ ‫محاحي ا ت ا ق د ا م ك ر د ن الي ;ق ا خ ر ا ن صف ا‬ ‫ت بن ا ء‬

‫ؤات ر ن ا خ الوم‪،‬ى ‪،‬ر وا ال‬

‫و خ ال ن وفا‬

‫عاتب ا ت ز ر ا سما ن د ه ا‬

‫ك ه ج ر م دوس ى ج ا ن ي ا ي د ك ه ‪ 1‬ب م ض * ج‬ ‫و”ت ه ي د اس ب ا ب م ر د ت جن ا ن ش_ و د ك ه ب ا د ؛ كل ف‬

‫ود‬

‫ازك ر م عه‪.‬د‬

‫م د ‪ -‬ن ع ا ل دا م‬

‫ك ا د ال د ن د ا م ‪ /‬كثن ه‬

‫نديدم‬

‫ود ر‬

‫ت مسسن لر ل م‬

‫غ ر ض ن إ ال د‬ ‫ر و ى*ر و رزد‬

‫ع اره جث م د‪ '.‬ش ت ى‬

‫مح‪ 1‬ش د ك ه د ر ن ^ ^‪ ٠٠‬عن اي ‪.‬ت ء ر م ا م د و ب د ا ن حض ر‬ ‫ا ر ق ك ا ي د مما ر مو ج‬

‫اذ‬

‫قد ر ا را م‬

‫ر‬

‫ت در ء ق م ذ ك ر ر‬

‫ب ه ه ذأ ت‬

‫و ء ضي ت‬

‫ص‪ ،‬ر ز ام ن ن د ا ر ما‬ ‫لص ؛ ر ت ز ا ب را مثا ل ك ه م ر ك هء ي د ر ا و را دمح د ث ت‬ ‫مح و ر و ث ا ن‬

‫ح تكعدء مع‬

‫د‬

‫بدر ب‬

‫رن د‬

‫وح‬

‫ك ا ن حح‪.‬داون‬

‫د ة‬

‫بت ح ق ي ق منحر و ‪ 0‬ك ر د ا ’ دنل‬

‫ق‬

‫ا ر را يا ر ا د ت با ز ك ‪ ،‬ن ا ر ن د‬

‫اق هزا ر م ن ت ذ م ر‬

‫ز ر ك را ر د ر‬

‫س ^عا‬ ‫وا م‬

‫ف ‪^ ٠^ ^ ^ ٧٠١١‬‬

‫‪٧‬‬

‫م ت‬

‫ل‬

‫وا ز ج ه‬

‫از‬

‫ر زا‬

‫د ت‬

‫م ر‪-‬؟ب مجا‬

‫س‬

‫و م^ ت دانن د و حقيق ت ‪1‬سم ت ك ه جل س ع ا ل ا ع ال ه اش در اأب ا ت‬ ‫ا ن من ت و ت ق د ك م ا ن ام**س نا ص د ق عنا‬ ‫‪5a‬‬

‫را ج‬ ‫حن ة ي ق‬

‫ن‪٠‬‬

‫جنا * د كه‬

‫اه ^ \ م آ ن‬

‫^ ‪، ،‬‬

‫ر‬

‫د‬

‫ن‬

‫^‪٢‬‬

‫او‬

‫ت و ؛ ذ ل ر ع ا ب ت د ر ختا دارنا د‬

‫مع هوت‪،‬س نا‬

‫ك ن ا ت م ‪.‬ه ا‬

‫ت‬

‫اربا‬

‫ب ك ا ‪ ، -‬ا رد ر‬

‫و ا ز ‪< -‬ه ت‬

‫ب حاجا ' ت ا ن خا ‪ -‬م ت‬

‫اص دا را ء تا د وم *نى امحا د ذ ا ت ال ب ي ن ب د ن صل ‪،‬ا ع د ا د ن ا جا‬

‫ز ت دن ن‬

‫اس ت ك ‪ ،‬د م‪ .‬ذك ور مقف‪،‬مى ا لحاج ه دا ر ك رد؛ن را ^ن در ‪< -‬رامم ت إمحمعا ن ا‬ ‫دترن ا ل د ا د ث أ ا ش ث عالى ‪.‬‬ ‫‪٠‬‬

‫ب ح ت لءآأم> ل ه د خم‪-‬او*د ‪ Metin‬ه ؟ وزد ‪ Merin‬ق ؛ إم‪،‬ن ت ‪Metin 1‬‬


‫ء ‪ 1:‬ت ز‪-‬م ثه‬

‫بت ال ؛ ى‬

‫لع‬

‫ظ ر ا ه‪،‬ر م ش ‪ -‬ن ر ع ك ر‬

‫ا ز تر ج‬

‫د‬

‫مغ ص ر‬ ‫مه ت‬

‫؛ه‬

‫ر‬

‫ع زم ت ت‬

‫رس » و ل ح ~ن د م ت ح و ن‪ ,‬ر‬

‫ب دا م ؛ ع‬

‫ر‬

‫تات د‬

‫ا ل‪ ،‬ع‬

‫ل ذ ال‬

‫ث ل ق ا‪،‬ث ر ‪٠‬‬

‫ت دا ر ك‬

‫ا ن‬

‫د ه م اقت ف‬

‫ا‬

‫در‬

‫ي‬

‫ن ز و ل ك ر د ؟ ر و ش ر و ز ى د ر مح‪ 1‬ه د ت م‬ ‫در ‪٨‬‬

‫ا ت ذا‬

‫ر اسس \‪ -‬ر جا‬

‫ر ق مح‪ .‬و ر و ث محروس هء ‪^ ^ ^ ١‬‬ ‫ق ت ‪،‬‬

‫^‪ ٧‬ا ي د وا ن ج مم‪ 1‬خ ل‪ .‬صو ر‬

‫مر‬

‫ود وءزق‬

‫م حم‬

‫ش د' د ‪،‬‬

‫ط ن——‪ ،A‬وهءنةج‪-.‬ي ق ه ا‬ ‫‪ 0‬ا د معا '‪1‬رت ا ءرران‬

‫مم ر د و ل ط ف ت ر ف‪:‬ق اا' م‬

‫رمفبم‪ 1‬ن لع د فت خ ءرد ب ة‪،‬ل مر د‬

‫جلم؛ط ع ا ق مل ك ‪ ^ ٨٨٠١‬ج ال‬

‫له‬ ‫رع ت ه مح‬

‫حاصل‬

‫بغ ور س ‪ -‬وا ح‬

‫شد‬

‫و شر؛ غ ل‬

‫سل ن‬ ‫ت مماح م‬

‫ك ن ت ر ج م ش}ر يفت ح ث م‪،‬ر‬

‫ي؛رس ت و ع ي د زت ح دا عي د محط‪.‬ر‬

‫زو‬

‫م وان ج ه‬

‫ز ب ا ل ونس_ امت رءء أ د د رب ا ى‬

‫ط خ ن أ‪,‬ر ء ر ه دلءر‬

‫دما_كت ءث‪ 1‬ه د ت ل و ما ه‬

‫ل‬

‫از‬

‫بث ا ر ت عفإ م ومر؛مح ت‬

‫ص‬ ‫دو ل‬ ‫' ش‬

‫هء‬

‫دل‬

‫قد ر ت‬

‫ن ا دل‬

‫د ال د و ا ة‬

‫و‪ -‬م ث‬

‫و ال د ا ن‬

‫و ‪-‬ورحض نء ممل‬ ‫را‬

‫ك ‪-‬ث ت‬

‫ج‬

‫ب‬

‫ى‬

‫دا م‬

‫‪ \-‬ت‬

‫ما‬

‫اط ا‬

‫زا ن‬

‫م أت ما ك ر د ‪ 0‬وا ن حفام ر ت را با'ع ال م‬

‫ا ن ك ر ا ما ت د ر دق ا م م‪.‬ث ا ر ك ث‬ ‫ذ م م همح م ن\ر د د ش بش ا ر ت‬

‫شام ر‬

‫ور ى‬

‫ب ر ‪.‬ر‬

‫ص»ي د و دباش ‪-‬م ر كا م ر ا ل ا ز ص ح نحح م ط غ سم مم_عامح‬ ‫در ر‬ ‫ر و زآ د دن ه‬

‫ع‬

‫سن يم‬ ‫فا ل ل د ر ء ا صر ت محا ى اوت‬

‫س ^تعذك ا ر‬

‫‪ ،^٨ ^ ^ ٧‬لب اب ا ن م د د‬

‫خ ‪،‬ا ن ه‬

‫ك ر ه ت وح ء آ ؤ‬

‫ر و ز‬

‫ررزء‬

‫و ا ز د ريا رخثم تؤ> ل ش ك ر«ءا ى من مرور ر ش^ر‬ ‫درك ا ر ا م د وثف< اطا ن‬

‫ز ار‬

‫أ و ل‬

‫هه‬

‫ق ‪ -‬حث‪ 1‬ن ‪.٨ ^ ١‬‬

‫ته‬

‫ه ر‪.‬اين ة ك ه‬

‫و مممم ا ء ه ت ا و ر د ن ك‪4‬‬

‫زل ك وا ر _ ‪-‬وص ه ‪ ،‬ااستبشا ر و ب ي ‪ ،‬ء ‪^ ^ ^ ١‬‬

‫زوامحد ر د ن رررك ت ص؛محاق ر ت ق د ن عا ل ورود ا نا ل ا ن‬ ‫ب شا ربت ا‬

‫ح تد‬ ‫عفنم م ا ن ث ا ء ام‬

‫دسم م ع ثم ر د ه_ا مت رار‬

‫حوم ا ه د م‪ ،‬د‬

‫‪V‬‬

‫ح ن^ ت ص د ر ك؟ي ر ع ا م دا م ل ‪ ^ ^ ٧‬ا ال ص ف ه ا ل ك ه از حماهء‬ ‫(ر ‪4‬‬

‫ا م أ حضم ر ؛ ت و ك ا م \ ن ا ن <تولنسم‬

‫منش_ما ن‬

‫ت ا و ش و ن امحل ؛ث ت م‪ .‬س' ح ق‬

‫سمهء امحب ف ها ن د ر ك ذ 'ف ت ه وازءن ا ء دن ا‬ ‫ر ءا د ت ي د ر ا و ىاح ر و‬ ‫ج نا‬

‫ن‬

‫إ ث را » ت ه‬

‫و م ك ‪ -‬مح‪،‬‬

‫حا م ‪.‬ل‬

‫ار ر ئ ‪ .‬ر ب اح‬

‫ت ي ‪ '،‬ط‬

‫ئم‬

‫ء‬

‫ى‬

‫و ء‬

‫ض‬

‫ت‬

‫ا زا ع‬ ‫بما *لب‬

‫ذص‬

‫ق‬

‫ت‬


‫'اممب ءزااا م ‪ ,‬ن و‬

‫ام‬

‫د ت‬

‫ن س م م <ل ض ا اس‬

‫^ا ع‬

‫و‬

‫س‬

‫ؤ رم ‪ .‬ا د د‬

‫و ر سو‬

‫ل‬

‫م ~لعأف‬

‫أ رمح‬

‫نا ل ه‬

‫مه<ك م سا ت و رف م دق؛ ر حا ت كمنم؛ ت مق اما' ت‬

‫ى‬

‫و تع‬

‫ا د‬

‫ري ز <‬

‫^ ^‪ ،^ ١‬ت ا ممرنهء ان‬

‫خل ومحرز طو ي ت وصف ا ء عقيل »ت ط ه ر ر نجرناس د اف>شاءاش ت عا ل‬ ‫‪X V II‬‬ ‫آ‪-‬ل ة‬

‫ما م ه ع زا د مأ‬

‫ت ك ا و س ممحال ال ل ن‬

‫م‬

‫م ا ^ا ن‬

‫إ ا*د از ف خ ‪^ ١^ ١‬‬

‫جل«ط ءأق م انك‬

‫صع ر ر ى‬ ‫ثل ى مظممر ى من‬ ‫كبأ'رى ع ر عا دلى م‪ -‬ؤ‬

‫ج ال ل ا زدول ه وال د ن ع غ‪-‬ث ‪ 1‬السعال م‬

‫وا ا سل م؛؛ن‬

‫^ ؛‪ ^ ١‬ء لأا ال مه حم د ة ا ال ; ا م ي ل ك ا ل م ا ل محل ب ا ل م ا ل ك‬

‫حامح ‪،‬الب ال د‬

‫محا<ءدى ه‪-‬را ط ى‬

‫ما ح ىا'آلخل ا د ك ه ش ا ل ج و م غ؛ا ث ا ب ء د ن ئا ء رال ك ف ر ‪ ،‬والغ ر‬

‫م‬

‫قأ‪ .‬عا ل خوارجوا ك رمد ب ا د خا ر الم ا ر ك وا ل ال ب ن ا دا م اش تحا ل‬ ‫ء ل ر ه ؤ ك و مح با‪،‬س ت دت حابا ى و ا ء ر ر ا ي مفاي ح رع ا ط ر‬

‫حس ت زا ه رم ورواد‬

‫ر ا ر ز رم ن د ى‬

‫إ ه ر ■ت*ي و ن ا ز نحل ا* رها م وض ا ر د ص ر ر‬

‫اءها م وحوواحإ ر و د ءا و ى اص‪ 1‬ح كا م ا و ا م ر و استحصامحس>‬ ‫مر د ت و ءب ت م‪ 1‬ظا ه ر وا م د ا د ؤ ا ) خأ؛ت از ص ن ا ى اعتق ا د‬ ‫وه‬

‫‪ jA‬ي د در‬ ‫‪ ١۶‬ر‬

‫و ممم ا د ف إ و مت ر ا ‪ ١ C_/‬ميا‪-‬م ئ زءي ق رم ا زإ حن ا س ‪ .‬ت م‪ 5‬ه دم ا"ج ى مم ر ا ر‬

‫ م ذ ق وزند ا؛شا ا ء■ء ا و أدا ل جاس ظ'لى ر ث م‪:‬مال سس‪-‬ام ‪SA 1‬‬‫با د صم ا د ت حال أ‪.‬م وومؤر ءك را م ت متا‪ 5‬م ‪،‬‬

‫ؤثث مه‪ ،‬ا رء ^ا ى درات إ د ‪ 4‬ير ن‬

‫ه ءدة مميهر ءء م إلء و ا له ا ال ر م صلأ'ا ة ءاءه ر—لم ا ل ممحرم مح‪،‬مع ء‪،‬ه االحمم‬ ‫‪ Bu vesika I.lz»eddin Keykâvus tarafından Antalya'nın‬ة‬ ‫‪istirdadı münasebrtile yazılmış bir fetihname, olup başlık‬‬ ‫د‪ -‬ا ط ا ل محال ء ال د ن مب ‪ -‬ا د ‪<tcnsih tarafından yanlış olarak‬؛ ‪ınü‬‬ ‫* ‪eklindt*. konmuştur‬؛؛ س‪.‬اجو ق ‪ :‬ل طاف جال ال اا‪-‬من مخو ارز*ثا ص مث‪:‬ه‬


‫خ د ت ر ا ‪ 1‬م ال‬ ‫ءا م ‪3‬‬

‫ك‬

‫له‬ ‫لد و‬ ‫‪ J -J r‬ا‬

‫و ا ل التل‬

‫خ را ؛ ء د ا ء ز و د و ‪ -‬حا ب كء ر و س ص‬

‫ل د ن ظه ^‬ ‫وا‬

‫ا ال سا <آم‬

‫و ا مل مل ن نب‬

‫ل ز ما ن‬ ‫ن ا‬

‫ص ل ر ص ل ‪،‬د ر خ وا ر‬

‫ز م ر خر ا م‬

‫ش ر ي ف رمحا ;‪,‬دل‬

‫دم؛د و روز ى ج‬

‫و ا ز مطال ع ‪6‬‬

‫ر سا‪-‬ل ت أ إ م؛ر أسغه‪،‬مم ال ر ص ال‬ ‫ب و ق ع م ‪ .‬م ت ن ك م ‪ 15‬ار»م ت ك ه‬

‫ي ‪ :‬را ن حماطب ا‬

‫خدم‬

‫م ‪ -‬ن كز م‬

‫و ت عا'ب‬

‫كا ر م‬

‫خس ر ر ا ر ه‬

‫‪ <-‬ل ‪0‬‬

‫اش ا ر ا ت‬

‫د زيد‬

‫م ر'س و ؛ ك ش ت‬

‫د ر خ د م ت ا ن حف‪,‬م ر‬ ‫ك ريال و تماي ل‬

‫سم ر‘•د و ا ن ق ا عدهء‬

‫حن من ر ن‬

‫ءي ه‬

‫عقد ت‬

‫ف ز ود و ^ را ب‬

‫ح ا ا د ن ا د أ م‪ 1‬ش ى م ا ه‬

‫ش ر ف ن م ي ن ب و ب س ي ا د د رإ ا ل‪<،‬ه‬

‫ت‬

‫‪ c‬وم‪.‬ش ا ق ها ت ؟‬

‫!ن اأ ط مأ ف مهب تباذث*ر خ [ و م ن‬

‫جا ب ؛ د ا ن م‬

‫ء ر هما ب د ك فت هء ا ن‬

‫ج ها ز‬

‫اين جا ي ك ا ه د و د د هل ا ر ا ذ ك ر م‪.‬عالى ي ا دشآ<ء ا ت ه‬

‫ن د ك‬

‫ر♦ ر د‬

‫وا ل خدور‬

‫ا ف ت خا ر‬

‫ا 'ن‬

‫ت ك ي ن ه و ج * ل الص د ق ‪ ٠‬ء ر دنه ر ج‬ ‫حذ ا م ‪ 4‬ادا«أا ش مم‬

‫ر‪٠١‬‬

‫ر الل‬

‫و ك‬

‫ن منا ء ال د ول ة الق ا م ء ضيا ء إ ال م‪ 4‬ا و ا و ر ه جر ى ا ح' ال ف ة‬

‫‪ ، * ^ ^ ١‬ا م ر ا؛دنثا ء ل ا؛ه م ى مال ث م ا ر كت ر ا ب ق د و ة ا ال ك ا ر‬

‫نما‬

‫د ر م ر‪2‬‬

‫ما‬

‫‪،‬‬

‫لث ا ش ‪٤ ) 20‬‬ ‫قز ا ' د‬

‫ت متق ر ر م يا ش د و ت إ ر ي ق‬

‫ز ر ك را ر‬

‫ت‬

‫ر ا ن ؛حما ه ت ع ر ل‬

‫دل د ا ر ى ‪ ،‬م ما د ت دا؛‪1‬‬

‫م د أمم‬ ‫تا‬

‫‪19‬‬

‫ا راك‬

‫(‬

‫ص«ى‬ ‫ب نحمل‬

‫ن ف‬

‫ر جا د ء ء‬

‫و ر ز د ق أ ف«سستا د يم ى با‬

‫ل ه جل م‪,‬ى ما ى مح‪ -،‬ا خ ن ا ر ر ا ك ه مهرا‪',‬سم كمم ا م ع م !رلث هبمال‬

‫ا‬

‫د‬

‫ت إ ن كلج‪ -‬ث ن ن‬

‫‪ Tr SA 4‬؛ ‪ yok‬ا ر ‪ Tr SA 3‬؛ مم؛ب ‪ yok ; 2 SA‬ء د م ء را ‪Tr SA 1‬‬ ‫; ‪ y o k‬د ب ‪ ; ٥ Tr SA‬ابق مأ ‪ ib‬ة ؛ محرالدوو وا ل ن ادا م اش‬

‫ي‬

‫م ‪ ; Tr 8‬إ •ثا ما ت ‪ Tr SA‬؟‬ ‫؛ م ددن ى ك ‪ SA‬آل ؛ از ط أ ل <[إما;‬ ‫‪ ^ ١٨٠ yok : 12 Ib SA‬كارم خ روا'ره ‪ Tr‬ل‪ 1‬ؤ ز؛ادت‪.‬ر ا ب ه ‪،‬و د م ممد ‪Tr 10‬‬ ‫‪Ib 1‬تآ ; ادا م ا ت ك ي ‪ Ib SA‬ول ; مب‪ ،‬ا ب آ ن‬ ‫‪ ٠ $٨‬د ث‬ ‫ع ا ل ‪«■y‬ه *ءو د‬ ‫—تءكم ‪ r‬آ ءل ‪ ٦‬م‪ -‬عتء ل ومص‪ -‬حو ب او دا ن‬ ‫أ ‪ yok‬م‬ ‫را د ه ‪.‬و د ‪ ; Tr 18‬ا‪،‬ن داء'‪،‬ة ‪ SA 17‬؛ ش ر ف مثمح ل إ د ‪ SA‬ش ر ف ا د ‪ Ib‬ء‪1‬‬ ‫‪ SA‬ت ; ‪ tb‬لة ; ر د م ا‪،‬ق ‪ ° Tr‬ه ؛ ر ب ا ب ‪ Ib‬ع ‪ / * /‬دا' ا د ‪! ٢٠Tr‬‬ ‫‪ ile bitiyor ,‬والسال م دا؛ ققت مس"نير‬


‫‪•٣‬‬

‫ج ‪،‬الب ء ال ارمز ا ء ك ش أ د بحال ل ؛ ر ن خ و'ززم ث ا ه‬

‫^‪ 7‬ل ن خ طا‬

‫ك‪.‬مح مارمحء مبا ؛ما ت و ا ف ت خا ر ‪ ^ ٠‬ر ب‬

‫ب ز 'ر ك و ا ر ‪1‬‬

‫ذ و ق ك‪-‬م در ج ر؛خ ^‪ ^٢٠‬ود؛ مؤنه مت ممين ؛ود ة مض ط‪.‬رء‬ ‫م الت إ ع‬

‫وزب ا آه‪ ٠‬أ‬

‫دثرر ا‬

‫إ ؛ ر م ث ( و ا م ج ء ا ي ك و ن ال ن ر‬

‫ا ذا ب ت ت ات ز ا م م ن اخلتا م ) عر اقتد ت عال‬ ‫راد ا ت من صر‪،‬وبانتق امكف ا ر تاتا ر ‪٠‬‬

‫‪3‬‬

‫آ‬

‫كشت‬ ‫ق‬

‫ررم آ‬

‫ك ه تا ‪ 4‬سمع هء •ح؛ر ك ت ة‬

‫ن‪.‬صي ل تشنىء دا ه ا ى‬ ‫م'اال ع ن و ح‬

‫ا ء ل د ن دتو؛آر ك ث‪ ،‬اسم ت وسد ط ا ك ون ك ه ل‪،‬ش ا ر ءإ ر ه هم ث‬ ‫واهرد ا د د ر و د كا م ر ا ى و ممضا ى)لمءزا ي م جلس«ى ^ ^‪ ^^^ ١٠٧^ ٠٠٠‬مت ظا‪،‬هر‬ ‫د ل ح ظ ه‪ /‬نا ى م م‪ 1‬س ط ت د رحو د د ت ز ا د ت ة آ رو دح‬

‫ز د ه ‪12‬‬

‫ا ت‬

‫ومبرا‪-‬ه ث بش اث‪-‬ت ي أ از رو ى أ أ ح ر ك ث ك شإ ‪-‬محى مك ا تب ت اءزوده‬ ‫ا ما اآ ‪-‬ح ‪ .‬د م ت ؛ ^ ^‪ ٠٠‬نيس‬

‫ت‬

‫ك ه تي‪ 4‬محم ته‬

‫ا ك اء وا ل ص ف حت ت ظ ال ل الم ي ف ) دا‬

‫ا ن ‪-‬مح‪ 1‬ت س‬

‫ج م ار جا ث ب ك ‪ -‬غ ا ر ‪٥^ ] ^ 10‬‬

‫ء ر د ه أ‪ 1‬ا ت و هما ن مامح‪.‬إى ■جنا ‪.0‬ه محلمء ا ع ا ل د ر ن ط ا‬ ‫ف ر م و د‪٥‬‬

‫را ر ر ‪-‬حا ة‬

‫ب‬

‫مي ف‬

‫ر ت و ذ ك ر ة ل ء ر ا ئ جن م ‪ £‬ت ت ق د ؟ ا *ك و دء د ز مب ه ي د ول ء ذ ر‬

‫ك‪-‬فماث دمم ت‬

‫ود وم‬

‫ا ز خ د ا ى ء ز ر"؛ء ل‬

‫ا مدكه‬

‫ك‪ ,‬ضا م‪ .‬ت‬

‫افت ت\ ح‬

‫و م‪,‬ز ي ن ا أ ن حفء ر ت را ء ر مرت‪ ،‬اس ت و ا ن ‪ ، ^ ^ ١‬ع وا ط ف را م حا ب‬

‫صته ق محال هم‪-‬ا مق‪.‬دو ر ر ر‬ ‫ا و خرا‬ ‫ا‬

‫ا‬

‫ك' و ز‬

‫ك ه ا جا ز ت ماش ط‬

‫ت ‪23‬‬

‫ا ن أ ق دا م‬ ‫ة رم و<مم‬

‫* ملق ا ؛ م‬ ‫هماز‪ 1‬ك ه لة‬

‫ت كر د ؛"؛؛ ‪٤‬‬

‫مزا ر‬

‫م م ها ت‬

‫‪Tr‬ق ; م ا ف ‪SA 1.‬‬ ‫ت ‪ JUiyok :‬آل ‪ 3‬درجو ا‬ ‫ت حركات ‪ T r 5‬ؤ إ ‪ SA‬ل‬ ‫؛ ك ء آ ة ؛• ‪ y o k‬د ا ه ا ى ‪ lb SA 7‬ث ‪ yok‬ءا 'ا ر ‪ü ib SA‬‬ ‫‪٠ îh‬‬ ‫سر ءأ ر م ‪ ، SA‬د ز و د ا م ‪ .‬د ا د م آ ق‬ ‫ت ث ز اءلى د آ ت ‪ ،‬د ز و د ا م د ا د م ا ن م‪:‬ر أ‬

‫‪ Tr SA‬تآ ; ث ا‪-‬م ا ‪ -‬ت ‪ ; i2TrIb‬ط ظ ا د م‪.‬ء ظم دأ ل لل ; ا ‪ ،‬ذ ا ء ‪Tr lb 10‬‬ ‫نأءت هة <أل مل ; ق ملآأز;ب ت‬ ‫‪ yok :‬آ ما د هلء?تمء‪ ; 1‬آرزوى ‪ SA‬تأ ؛ ساء‪.‬ت م م‬ ‫‪ yok :‬درءي ‪:‬م ‪ SA‬ت ي‪:‬دتذ رد رأب؛‪ 1‬؛ دز ذ ر ‪ lb‬يأل ; ‪ yok‬ء ر د ه ‪ Tr îb‬آل‬ ‫; م< ؛ ب ان ء ف ا ت‬

‫ء و اح أ ف‬

‫آ ن ج‪.‬ا ب مخه ا ‪ -‬ه ار ة خواممتت> ‪،‬و د‬

‫ر<ت ان ح ف ا ت زا ‪ Tr 1‬ة ؤدتء ن ‪( Tr‬؛ة‬

‫و آ د ادرأ ءى ث ا أ م ‪ -‬ء 'ءدد ‪ Tr‬؛؛؛‬ ‫‪ ،‬م ا ل ك م ال ‪ 5‬اة ; <نا 'محث ‪ Tr SA‬ا؛ت‬


‫‪LXVI‬‬

‫•<ن و ا بمس ل طا ل ءمرغ ح و م ء ا ز الل آي‬

‫م ا‬

‫تا‬

‫ا ط ا ذ منن' و ر ج ال ال لء ن خ و ا ر ز م‪.‬ش ا ه‬ ‫ا ز ا■مح؛ا ك ه ا ز د ل ما ل ك ‪ 2‬وتعا ق اتثف؛ال م جر ا م دن امنو ر‬ ‫ض ب م‪.‬ناق ب د ر ذ ا ت ش‪ -‬ذ ا‬

‫وحنت ث‬

‫مع فإم ث ‪ 1‬هغش ا ه ‪ 3‬ا ء ظ م ث م ر ؛ا ر د ق ا د م اص‬ ‫ءأ م ج ال ل ال د ب الأمد‪/‬ئ> أحمل االس أ <أم وا ل‬ ‫‪ a 7‬ة‪ 1‬م ظ ه‬

‫ر‬

‫ا لخو ا ب ا لمي ا ه'آ ن ا ا لءخ‬

‫الل و ك وا[ ا‬

‫ص و صر ا‬

‫و ا ‪-‬حت ا ع‬

‫س ف جل س عالىء س‪ 1‬طا ط‬ ‫صا ح ب‬

‫ك ‪ .‬ل ر ثا ق ‪4‬‬

‫ق‪.‬نىان‬

‫ن ت ش ا لمح ‪ .‬د ل و‪،‬ا لعال ن ن ه‬

‫د‬

‫التل ر ب اث عا‪ 1‬ن‬

‫ل عن ا بة‬

‫ولق ا ه‬

‫بمل ت ي ا د ا م اش م حا ء ف ج ال أ ه‬

‫ق ال ال ر ت ي‬

‫ما‪ ،‬ك‬

‫راي ة‬

‫ام ا {ه و م *ر ب ا ء ن ا ل \ ما ل ء ذ ك ا ل ه ء ح م د و ا إه حتبي‪.‬ن ر تق رمنىك ر د م آ‬

‫ا س ت و محمد»اثتد ل*الى‬

‫را ه ‪ ،‬ن‬

‫ل ط‪-‬ز ا ر م‬

‫وك ر م ‪<-‬سبم ثم ر ج ه‬

‫صأدث‪،‬ر د ر ج إوء < نحع ي ق أ و ر د ه ز ا ي ء ن أ ن ت ل كس ت ت‪ 5‬ر‬ ‫ى وا ح‪.‬ف ع ن‬

‫اص ؛ه طا و ا‬

‫ج س ح و راس‬

‫ت‬

‫ك ه ا ل أدا ء ا مم^ال نا‬

‫ا ه و ا ك هق ممم‪ .‬ا رهم ج ها ت د ا ر ى و‬

‫ا را‬

‫وا؛تتا ح‬

‫لأيهء ‪ 10‬كا م ‪ ،‬را ى اص‬

‫ا ز ا ن < نحر ت اأء‪ 1‬س آ‪ 1‬ر و د ‪ 12‬دا ب كلى اءسا‬ ‫تإ ط ف وت ع ط ف ا ن جن‪ ،‬ب ك ر ؛ م الو ل‬

‫ا ن محم ع اأعا م‬

‫م دل د ا ر ى و ت ر د د وان و ؛ ع‬

‫ان‬

‫جن ا ت ن م‬

‫^ ام‬

‫را‬

‫و مم سح ر و مي سر و م ء ر ر ث ون ر ا ى الف ص ل ‪ ١‬ال ابة دك ود‪1‬؛ ال‬ ‫ه م رن ا ر‬

‫ت هدم‬

‫هل ه ^ ‪٠‬‬

‫ء ا ع د ه ا امن محلص‪,‬ى ا محا ح م خا ت ب ت ء ر م و د وء ؛ ص ب‬

‫ن‬

‫ا ل م>حيى د ر ر ع ا ؛ ت ^ ^‪ ٠‬ء وا ء د و د ا د ر د و د ء ر مرا ‪ -‬م ع ع ن ا ل ; ق الغ ر ؛ ب‬

‫ما رك ‪s A‬‬

‫؛؛‬

‫‪٠‬‬ ‫‪:‬‬

‫‪ başlık yok‬ال‪ ، 1‬ء و ل ‪ -‬زا ن ء ال‪1‬دمتي ال ت م د ‪SA‬‬

‫‪,‬ل‬

‫ت ‪ ■yok‬محيى ا ل د ل ال'ممالمب ‪ SA‬أم ؛ دوم ‪ ; il) SA 4‬إد‪-‬ث ا م ‪yok ; 3 İ h SA‬‬

‫اء واي ‪٠Tr‬؛ ‪^ yok :‬ال ‪ lb SA‬ه؛ ش م د م ‪ yok : ٢ SA‬ءد وآلم ‪٢٠ ٢٠٠‬‬ ‫‪ . ٠‬ط‪ .‬ر ن ‪ ijj‬ا؛ل ;;و د < ‪ li‬ث؛ ؛ ‪ yok‬ا ذ س رول ‪ 10SA^A^yok: 11 Tr‬؟ ‪yok‬‬


‫ودق ان ا ى‬

‫الءافممئ ءلةما د‬ ‫'ام أ جال ل ا د �� ط‪ :‬ر ا ز زم ث ا ه ث‪ ،‬ي‬

‫‪٠١‬‬

‫وال د و ا م‬

‫م ي د رمم ر ; ب‬

‫ازك ا ن د ر أ ت ‪،‬‬

‫زن ت‬

‫ا‪ 1‬خل ا رث‬

‫ر ر ي ن ا ر ح ؛ ب م ح ر ص و د ر م عظإ ت مي إ ت م‬

‫ان حض"رت توجه د ا م‬

‫بم—وى‬

‫و ز إ ن ر م_ال ق‬

‫ب سط ت بك ش ا ي د وغب ا ر ريك ال‪.‬امؤ إ ر مغ ا ر‬ ‫ز ن ايل ‪، ،‬‬

‫ر‬

‫ومح ع ‪8‬‬

‫عيا ر م صافا ت م‪ 1‬ك ه‬

‫ذ ا ر ال ه و ذ ق عإيه‪ 1‬ن‬

‫كه راه‬

‫ث ا ز أيينهء ا تحا د ج و ب ك ا ‪ 0‬ى ء‬

‫د را ن ر ؛ ر م‬

‫ح جاب> م إ ي ن ت ا و ؛ ي ك ا ن أ ك وءت ح‬

‫ت ا م د ا ر د ;ا ز تما‬

‫~‬

‫با ب م ‪ .‬ر ا خ ق ت‬

‫و د كا‬

‫د‬

‫‪0‬ق‬

‫وا*ج ب دا رد و ‪ ،‬جنا *دكه بع د الب و م ر د د رمده ال ن <أا ر أن صال ف‬ ‫ثر ا ن ال و س ش د با ز ر ? ان ا ن ‪ 12‬م م إم ر مب د آل‬ ‫^ ا ى دا م سا م أ‬ ‫كذ‪ ،‬شت ه‬

‫ام ت‬

‫‪ ،‬ب ا مب ك ه‬

‫ئس‬

‫او ر ا ك ه ءمرا رء ر مس ام ح ‪ ^ ^ ٠‬و م ال ط ن‬ ‫س ع ر ض ا ‪1‬صغ ا ء رما‬

‫صت ا ت هء م ا داآ د وب* ر ض‬ ‫رس ر ل ر ز‬

‫د رم‪ -‬ه اه ك ف >‬

‫و ;ي غا م‬

‫ا ر را‬

‫د س ا؛ت ورمح ع ماقز ح ا ت ك ب ت‬

‫و ك ن ت مصا ء ا ت ‪ U‬ا ز خ ا ر ص *ينا وص ن ا ء طر ت يف؛ل ه ر ر رممبات\س‬ ‫وا‬

‫ل دس‬

‫ر ب ا د ا ل نث‪. 1‬‬

‫ب‪.‬ى ‪. , th‬داد ‪ T r‬ق ; • ص ف ا ت ‪ SA‬ل‬

‫~ ‪ Tr. f m* J‬ة ؛‬ ‫; ‪ y o k‬ئ ء ه ؟ ؛ دل ‪ y o k ; lb‬أ ما د ‪ Tr‬ء ; د ا ك ‪ SA‬ر ال ‪4‬‬ ‫ر م ل ‪ îb 10‬؛ ‪ . yok‬همار م‪ -‬ما فممم وا ج ب د ا ر د ‪ l 'r‬و ; ‪ S A ^J 8‬؛ وأو ق ‪٢ lb‬‬ ‫؛‪ ; SAmetİTibitiyor 13‬ص آ دمحار وان' ال ف ام وا ‪ 12SA‬أ‪-‬ت ر ا م ‪ £‬أل‬ ‫ب‪،‬ع ‪، ^ cn sonra‬زداد ‪Tr 14‬‬ ‫ط ء ا متاد ا ‪ -‬ت ك م اقوال ن ك ا ت او را م‬ ‫رمن ا اصن ا‬

‫وا ر غا ( •> )‬

‫و كص> ا < ا محلح‬

‫ن د ا’ د ك‬

‫ش ا ه ا مم “؟ ما*م إ‬ ‫إد م‬ ‫‪٠‬‬

‫ف ر و ز ا ء ر ؤ د بأ د‬

‫محمم د ه وؤن ل مح هود‪0‬‬


‫م د ت غ ي ب ت رايا ت هماي و ن ما ا ز ن إ ممأ ل ك ممل ك ؤ ا‬ ‫ا ز ديا ر هن د وس س ند؛؛‬

‫ر ء ز ك ت ما‬

‫د ر صب‪.‬هل ك أ و د ا ر ا ن م ا اع د ه ق‬

‫ر انت ق ا م‪1‬‬

‫ا ع د ا ى د‪ .‬ن و سا‪.‬ر‬

‫ء ر ا ر ك ر ئن ه ومح ق ق اس‬

‫ت كه‬

‫جل س‬

‫سا‬

‫ى دا م‬

‫تء‬

‫رر‬

‫را ة‬

‫وز ق‬

‫مر ت‬

‫احد ل‬

‫ا س ال م‬

‫ر‬

‫م م ام أ ؟‬

‫ت‬

‫جه ح ل آ>ل ش ا ؛ن مأ ن‬

‫ى *ئ ي د‬

‫ر‪-‬ا‬

‫‪\a‬‬

‫و ر م ى دارم ن‬

‫صم‬ ‫د و ن‬

‫حا لص‬

‫ظم‬ ‫د رممبء‪.‬‬

‫^ جت هد‬

‫ء وا م‬

‫مل إ ه‬ ‫ل د رل ه و ا‬ ‫ء ؛ر ا‬

‫امللك‬

‫و ا لح ق وال د م ن‪ 15‬ق ر ف ا الص ال م؛)ل وا ل د ن ن م ر ال م ك وا ل‬ ‫ء*ممن ا ء‬

‫و ى‬

‫و ء ي ت را سش' م‬

‫د ر أ ن ني ر مت؛>اءممت ج كر ث‪.‬ه مبن ؛ج وبا‬

‫ث ر د ا ‪ ،‬ه ر<محعا د ق ث ك ه ‪ ،,١١‬جل س‬ ‫دران‬

‫دل ه ا ى و‬

‫تو‬

‫حإ ر ا و ت حا 'ل «رل ك و د ر ك م‪/‬ا ك ه اصتن ام‬ ‫كا ر دل ت و‬

‫شل‬

‫و عر ي ض‬

‫ا ؟ د ول ة‬

‫الق ا‬

‫ه رد‬

‫ض‬

‫إ‬

‫ء ألمل ة‬

‫ا إب ا ء ر‬

‫ء‬

‫مح‬

‫ى‬

‫ا خل‬

‫ال ف ة‬

‫أ ‪1‬ع ظ م‬

‫ال م ي ن‬

‫ا ما م‬

‫ه‬

‫ا إ د'‪ .‬ما ع ام ا لهدى‪ 17‬ع ال مة ال ر م‪ 1‬ن م‪ 1‬ن ا ق د ة ال د و ر ا ن و‪ 1‬ا ءآ خا ر ‪ -‬حو ا ر ل م‬ ‫و‬

‫‪ /‬ال ه مهث الت ر ا ب‬

‫م ال ضا'ة ق ‪ ^ ^ ١‬اب وا ال رل ث و ا ل م ال ط شن‪7‬‬

‫‪ 71 ١^ ^ ٧٠‬ا دا م اش تدهيده ثة و ح‪.‬‬ ‫ا كا مر ر خالص‪.‬مح‬

‫؛؛‬

‫ز م ء ‪ 0‬ن انء ر‬

‫ت أ ي د ه دة ك‪ 4‬وام مط هء ء ق د‬ ‫امح د ت‬

‫و ا ز ق د م أ اعث ا ‪ 0‬ح‬

‫? از ا* ظ ا م ‪ lb‬ي ; آس ‪ SA‬و ؟ ‪ yok‬و ت ‪ ib SA‬ة‬ ‫; اثا م‪ .‬ت‬ ‫؛ س ا د ت ‪12‬‬

‫‪ S A‬ء ? ر ح ا ءا ة‬

‫‪tb‬‬

‫؛‬

‫‪ SA‬؟ ؛‬

‫در ن‬

‫مدد ‪٠ SA‬‬

‫ضز ت‬

‫ظ ‪ Tr‬ل‬

‫من ق ‪ İb SA‬ة‬

‫ر ا ق إ ش د ‪ SA‬أل ء ج مظ'ب دا ل ‪، yok : ، ٠‬ل ت ‪٠ Ib‬‬

‫؛ ص د ز مم ط م م ا ل م ا‬

‫‪15 s A‬‬

‫‪ yok,‬ا ‪ Tr‬ا؛‪ 1‬اورا‬

‫‪' yerine‬ا ق م حل س را ‪13‬‬

‫‪SA‬‬

‫؛ ضم ل اوم اف ‪ SA‬ا؟أ ; ‪ yok‬س م ا مل ثم‪.‬م اا‪.‬هدى ‪ Î1,‬؟‪ ; 1‬ش ا ال ال م ‪ SA‬م‪-‬ال‬

‫‪Tr 1‬ق ; ‪ yok‬ةا ضاأتف ا ة‪،.‬م و ال م ال طمب‪..‬م ‪ SA 20‬؛ ‪ * yok‬ا؟مه اروراف ‪ SA‬ا؟‪1‬‬ ‫ادام اش آ‪،‬مد ء ‪ Tr‬تة ‪ yan i lakaplar yok :‬صد‪.‬ز م ا ظم‬

‫م ‪ -‬ا لمن ظ ض را‬

‫صب ‪ A 5‬ثت ‪ / yok :‬س “ا ‪ -‬د م ‪ Tr SA‬وه ; ‪yok‬‬ ‫‪ ٠‬خ' م‬


‫ك إت‬

‫اع‪ ،-‬جال ال ا د ز ا خما رم‪-‬نا م بمال ‪.‬مارز ا‬

‫جلص ‪,‬‬

‫و‪-‬حلعإالث ‪ 1‬مدن وافق ك ى دينلث و طتلث ) ارب ا د ن ا ه ا ن‬

‫ط ى ا م ث د ا م سا' م أ ة ‪ )S‬و ا س طهء س دث* رر ومع ‪ ١‬ح ل كف روف و رو‬ ‫ر ت ودر ديا ر مثمءر ى م‬ ‫ك‬

‫فا ر م‬

‫ني ث ا‬

‫ن‬

‫م ايبم ك‪.‬؛‪ ،‬ثمر ا م ط هء مشش^ر ا ي دا ر ا ت ش ء\ن‬

‫ث؟ ‪V‬‬

‫م رحون <ن ل ن ة ث ر ا ن جلس ت ‪ ١‬ك ر‬ ‫ك‬

‫ثا‬

‫م ض‪1‬‬

‫د ه‬

‫و جا‬

‫ن دا ر ح م‬

‫د هء‬

‫ا‬

‫ء ش ا رل ئ و م شماث أل ث م ة‬

‫ل‬

‫فا ى‬

‫تآ ‪186‬‬

‫اتا‬

‫س‬

‫نحا‬

‫د‬

‫ن آ‬

‫نث ‪ -‬ويم‬

‫نجعل هص‬

‫ر‪.‬بم‬

‫و‬

‫آ‬

‫ش عر و‬

‫;‬

‫را ى‬

‫د ;ث آ‬

‫را© م^ت ا“ ب ه‬

‫در ج‬

‫ذ'‬

‫ر ض س‪ 1‬ك ه ‪0‬ت ارت إ د آ‬

‫ب ن ه‪.‬فا أو ضه ا ز ش‪-‬آ ر م ر ا غ‪ 4‬مخ ر ه‪ 1‬اش تعا ى‬ ‫م رك‪،‬ز را ي أ ت مامح ء ت‬ ‫خما ذ ى ا‬

‫الخت ر قل‬

‫رجل‬

‫ك>‬

‫ا؛ت م ح ر ر ى ك ر د ث‬ ‫ان‬

‫بمرإ؟؛ل‬

‫س‬

‫ى‬

‫^ ا‬

‫ومحم دإ ش د عا ل‬

‫‪ ٥^ ١‬اش‬

‫غ\رة‬

‫ب‬

‫وال ن م‬

‫غره ء‬

‫إ‬

‫ومن‪4‬‬

‫ا ن ضا' ء ت‬

‫وال ف ك ر د ر اراحو ر‬

‫كا ‪ ،‬د ر ا ق‬

‫‪ 1C‬ا‪-‬ح ر ا ل‬

‫و‬

‫صإ‬

‫ا ال جء ا ع‬

‫لخك رأ *‬

‫و ا *ب ر م‬

‫وم‪ .‬طا و ع ت ا ك ا ر ^‪^ ١‬‬

‫وات فا ق‬

‫و د ا ي ت ‪1<-‬ت ا ل‬

‫ح‬

‫مات ا‬ ‫شا د ح‬

‫و؛ي م ن د م ت ودآدت د‬ ‫د و ك و احما‬

‫م ا م ر‪-‬جب <مح د ه زإ ر حم د اسم ت ؛ اسبا ب كامحرا*ى و ا ال‬

‫مح ث رءل‬

‫ر د‬

‫؛‬

‫ا ال‬

‫ح ف‪-‬تء ل ب الت'ا م ن‬

‫اع‬

‫م ن ؛* ‪.‬‬

‫غ‬

‫ك دا ت‬

‫ل مم إ ك ت‬

‫ت ج ه ان؟اىن‬

‫را ث‬

‫زر ك و ن ح ط‬

‫كروه ى‬

‫ممالك‪19‬‬

‫م و رررثالءق ومكت ب ر\ إ ر ق ل ة ين ا م ا ز د ي ق ر ا ه م ا د د ه اس ت و د ر‬ ‫اذ إدش‪ ،‬ما د ‪ Tr‬ق ‪ yok :‬دا م ‪ SA L-U‬ء آ ة أ ئ ( ا إ ‪ ،‬خإت ك ‪Tr 1‬‬ ‫*إ مب ‪( /‬ا؛ ‪ Tr‬ة ; ‪ v o k‬ءش ‪ Tr 4‬ت م ث م ق‬ ‫‪ ٠‬م‪.‬ب ا طت ‪c tb SA‬‬ ‫‪ ;yok‬ث ‪ .‬ر ‪SA‬ألل ‪ ٠‬م‪.‬آثا زمح و ح ا ك ‪ SA‬وا ل ‪ * yolv ; 8‬م ج؟‪Tr 7 ،‬‬ ‫; ء ا ذ ىا ال د ل ’‪ SA‬ه‪-‬ت ; ص ‪ Tr SA‬ةل ؛ ‪" yok‬ا ل ‪ ib‬أل أ؛ ا كي ا ‪10Tr‬‬ ‫ر"ا ‪ -‬د درات ان جا س <ل‪، 1‬‬ ‫‪٠ 11،‬‬

‫م ‪ SA‬ءت‬

‫د م‬

‫م ان جل م ‪ SA‬؛‪ ١‬؛ ‪ yok‬مة ‪Tr SA‬‬ ‫ض ; ‪ S A‬رال‬

‫سم‪.‬ط د*يزئ ث ‪' Tr‬؛؛؛ ‪ ،‬م ا و ‪، Tr‬‬

‫م'ل‬

‫أ س ‪ -‬ا ى دام — ا ‪ :-‬آ <ا ل؛ال‬

‫م ‪ ’ İb‬؛ا ; ‪ yok‬ما‪-‬ب ع ‪ . . .‬رمح‪ ،‬ق‬

‫ن ا م خد ال ‪ ، 8‬ظ م ا ءند ى‪-‬ا'آل س م ‪ S A JLÇ‬اء‬


‫‪٨‬‬

‫ش ا ال س م ح ؛ م ل‬

‫وا ل ض ن ل خ ر ا لل وك وا ل م ال ث ن‬

‫ه ‪£‬ا م م‬

‫والمش ر ك ^ ءا مه ا " مأ ر ج والت مر د ن حا ذ ظ ا ' مر حاك ا ل ال د ر ض‬ ‫العبا د جشي د ء ه د ذ وأل در س ون ن ا س ل ط ا ن غ ا ز ى تحإنش ا ه مغ ر ب‬

‫و‪-‬لصالل ك ‪ 3‬حاام ثأ "رجه ى ا ب د ‪ ،‬ا رزوع ن ديى‬ ‫س ا م‪.‬أ ء خ‬

‫دام‬

‫ر مرتا ت‬

‫م ا م ور از مممسمع‪ 1‬د ت أ جما ع و ر ا ع بأدرأ ك ك ر ا م ت التف ا ى‬

‫و م س ا ع د ت ر ر ر كا ر ا ن ا م ي ت ي ;ا قي م ت ره ب د ا ن ح‬

‫د ر ك‬

‫اس ن‪،‬كه ف م‬

‫دراتد‬

‫م ج ن د ءم ر د ز و د و زب ا ن ت ؤ •ررأضمح_ س ط ه‬

‫د‬

‫تق ر ر ا ن‬

‫ر د ‪ »،، ،‬ص ر ا ع ‪ 6‬ت‬ ‫ى م م ا الي س‬ ‫ر م ط ما م ب‬ ‫وا‬

‫ر‬

‫ينح ن ا ز ن‬

‫“ز ي ك‬

‫ر و ر ك ا ر وتق ا ب‬

‫آ‬

‫ر؛ ك ه در ءن ك ا م‬ ‫د رستا ن ر سر و ر محا ف‬

‫ا ر وا ل ع‬

‫م ه ا‪-‬ح ر ت وارءا ت ة ط ا ر ق ت‬

‫وف‬

‫ك‪1‬‬

‫ت‬

‫ؤ‬

‫فا ن ا د‬

‫د جك و ' ت‬

‫د ال دن يا ؟ د ل‬

‫س ا‪.‬رت‬

‫ر دا ن ر و ا ن د ي ر د م د و د ى دا شت ه امحم‬

‫بع د ا و ر م د ر رء عال ح جا ب مغ ا ر ‪ 0‬ومح ك ا ت ق ة‪1‬‬ ‫ى با‬

‫را م‬

‫عا ب ت‬

‫وا ز‬

‫)‬

‫ر‬

‫ج‬

‫؛ني ن‬

‫(ممل‬

‫راث د ‪، 14‬‬ ‫خم‬

‫ث ا ن‬

‫ت ‪٤‬‬

‫و ق ع ب ا ب ه ر د ت ة‪1‬‬

‫ظن د ر‬

‫ت ؛ ر د‬

‫حر‬

‫ئ‬

‫ج‪،‬د محم دا ش دعا ‪ ,‬ل ومتمه ة‪1‬‬

‫م ث ا ر ك ت د ر م ن ا ;ص ت س ن ت ‪-‬ج ها د ومحا ر ت ا ه ل ئت ءآ ثا ب ت اس ن‪،‬إلل‬

‫وم‬

‫‪-‬ا مه ت د ر د رأ ء ق‬

‫؛ د الملوك‬

‫‪٠٠٠‬‬

‫د ن‬

‫ر مل‬

‫ت‬

‫“حاصل‬

‫( وا ن‬

‫دام مام ا ئ ء ؟ مح ط ب ا ل آ‪ -‬ال م ‪٠ îh‬‬

‫ا و ل إلنا‬

‫س ر ر دل ق‬

‫ج ا ال ‪ -‬ال م ‪ Tr‬ء‬

‫فااث»ا ^امال ث*س ا الع ا ل يأ ل ا'ل ة ق المالين> اذ خاز ا ل س—لجو‪ 3‬ا ؛‪yerind ،‬‬ ‫وم صالم م'ن ‪ ibâresi vardır; 3 SA‬م ملو ها ل ‪ -‬الءخل ا ;رءا ل ا م ممالث مش *‬ ‫; ‪ yok‬م م ‪-‬ل ح ‪ Tr ib 6‬ء مدو ن<‪ ،‬است ‪ SA‬دال ء ; ‪ yok‬ا د ا من؛ت ‪ib 4‬‬ ‫ث ‪ yok‬ب^ررمحإف ‪ yok ٠; *٠ ib‬اره‪ :‬ت ‪ îh‬ء ‪ ٠‬ادوا ر ط‪ s 1‬ث مما ي ‪ Tr İb‬آ‬ ‫مر خ وا'ه ‪ ib‬ال ; ‪ - yok‬ر دت ‪ T r SA‬ول ; ‪ yok‬ء ت ى طا ‪Tr 12‬ث ‪-‬ر م ‪ Tr‬ل ا‬ ‫أ لأردت ‪ Tr‬آل ؛ ‪ yok‬اءو ء‪:‬ا د ‪ {•o k ; lfi İb‬و م* ‪ Tr S A‬ء‪ 1‬؛ ‪y o k‬‬ ‫‪ ٠‬ن مت ق ‪ S'A‬ءآ‬


‫امءأ ‪ <-‬الل‪ ،‬ا‬

‫ل‬

‫‪٧‬‬

‫ن حوارزمء‪،‬ث ا ه بمال ءا ر ز ‪ ،‬مق إ د‬

‫رنما د ك ا ر ه ا ع ظ م ز كا م ل ب ا ب ه اب د رتعا ض د ء ر د و د ر ك د ر ؟ ل إ ك ر‬

‫لمرت اد د رأ ر اي ل‬ ‫ريس‬

‫ت‬

‫ي ا ر مدتور مك ر د د ‪ ،‬اس كر ج ه ب د ئ ا ممتفل ه ا ر م زي د ى‬

‫و ا ر ج ا ن ي ن خ م ا ر وعق ا ي د ؛و ال و ه و‪ 1‬اراممءته اس‬

‫د ر اتت ظا ر و ر و د مث‪ 1‬و صا ت را ح ت حن ذ ن سلو‬ ‫اثب ا ل‬

‫همر ا ر ه‬

‫ت‬

‫ت أ ف ز ا ى ى را ش د ;‬

‫و ك أ م ر ا ق جا و ي د ا ق ب ا د ‪.‬‬

‫‪LXV‬‬ ‫صر ر ن آ م ة ك ء م ر ح و م ما طا ن ح ال د ال د ن خ ر ا ر ز مث ا‪٠‬‬ ‫مح د ممت ءدءسلط‪ ،‬ارم ء ال اإ د م نءم ك م ا د‬

‫ر حم ه اثل ة ت * ا ل‬

‫ر ح م ه انق‬

‫ود‬

‫إ ف ا م فىس ‪ :‬ا د ه‬ ‫ت‬ ‫‪.‬مو ال ه‬ ‫منكمش ‪ ،V‬مخ د‪7‬‬

‫أ م د ا د س ال‬

‫‪186a‬‬

‫م‬

‫وأ و ر ا دجل‬

‫و ر ظ أ ئ ف أنا ‪ 8‬و ررات ب^ مال ح ق‪0‬ل‬

‫ت‬

‫ك ه نس م صف ا ء * ك د د ت ورق ا ء ح إور ت * أ متش ا م د ل رصا ن د وء را‬ ‫و د ا د و م ا ق ا نحا د أ رام ء خ ك ر د ‪،‬ل د ا‬ ‫ما طا ‪ 0‬ماء‪.‬ثأم عالي ع ا د ل م ؤ ي د م‪,‬ظء ر‬

‫عد‬

‫ه ر لحظ ه ا‪،‬م ر ى محلس م عا‬

‫ى‬

‫ي ه د مراي ط‪ 13‬ع ال اال^ت إء م إ ث د ن‬

‫س م ال ة ‪< : 2‬ك‪:‬وب م ح ‪ $‬ل‬ ‫ه ة ه ؛ خ د ا ز ز ا ح ا مه ‪ y o k ; 3 S A‬محم‬

‫‪ ٠٠٠‬ءد ‪ s A‬؟ ء ط ج وق ‪ » S A‬؛ ؛‪ .‬لطان روم ‪ S A‬م؛ ; ‪ yok‬د‪-‬ءها‬ ‫‪ gibi‬م م ى ‪ Tr de‬منكأدؤ ا ‪ ib ’do başhk mcvcut değil:‬ئ ‪ yok‬إمحا ح‬‫‪ SA‬لل ؛ ص ‪ : 10‬دل«ت ‪ S A‬ء ; ‪ y o k‬در دظءف ‪ ; 8 Tr L،‬ءأه‬ ‫مت ا ل‬

‫ما طا‬

‫ن‬

‫م ‪،‬ظ‬

‫م‬

‫ت آل‬

‫;‬

‫‪y o k‬‬

‫إ‬

‫ط‬

‫‪13‬‬

‫‪r‬‬

‫‪T‬‬

‫‪٠‬‬

‫ا محا‬

‫د‬

‫را‬

‫ا‬

‫رج ق‪1‬‬

‫ء‬

‫ط‬

‫ز‪ :‬ت‬

‫ر ثم‪-‬م‬

‫إ ‪ Yok‬م ا ؛ ط‬

‫‪٠٠ .‬‬

‫‪ .‬ءآ‬


‫س م زا ى ‪ ،3^ 1‬ر ج ز ا ى ا خماز> ؛ د‬ ‫ا‬

‫من ق (‬

‫ى‬

‫ب‬

‫رنع ‪ 1‬م و‬

‫ن‬

‫إ‬

‫خ طا‬

‫‪i‬‬

‫‪ ٠‬ي ا ب ن د ل ‪ ٠‬م ‪،‬مإإ ال ذ ن ظال م را‬

‫و ء تا‬

‫ؤ م‪،‬‬

‫ى‬

‫ي ذ‬

‫ك >‬

‫ش‬

‫ر ا ي ا صا ح ب مح ارا! ن صر ا ر ز نجا ن رغت> اس ت محا‬

‫‪٠١‬‬

‫ن‬

‫س اص‬

‫م ‪.‬ا‬

‫ه‬

‫ى‬

‫ى خري ش ؛ ر د ء‬

‫ر ت‬

‫وا ك‪.‬ر ده ا جو ى ك ‪ -‬ن ■<ن ا ن معرت م <ث د كه صا‪-‬جب ا ر ر ن ا ر و م‬

‫امما ن‬

‫مآمح ىت اوردء‬

‫ج د ن أسم ى ا مت صا م ‪ £‬رثم‬

‫ر ت وب ا ذ ا ل طا ء ت‬

‫د ر ن ر ء ت م ز ا ى “ح ر ي ث ن يا ضم ؛ ر د ى ‪ ،‬اءن ممثراوهب ه عا ذ ر‬ ‫ح ج هء‬

‫از ح د ود‬

‫ز ن ر مث م ءر ن وص تا ي ه توشت>‬

‫وي ا ء ث ر ن ^‪ ^ ^ ^ ٦‬د ر ن فص‬

‫حن‬ ‫ذ ى <ح‬

‫ا رم ن صا ' ثر ك ث ت‬

‫مز ه ى ا ن ' ر د ك ه و ا ر د ا ن ب ن اح إ ر ا ف‬ ‫مح د و د‬

‫رأ ‪ 185‬ى ت د و دب د ى محله ن اسم ى ر ا د ر ى ء معسلطالا إ ال ز ا ل سا م‪-‬يآ‬

‫ص ت ر غ ف ادر الثس ‪-‬حا د ت ا ج'محلع وا رزر ى مالقا ؤ‪ ،‬ك ه‬ ‫ارذ_نحا ن أ‬ ‫مدا ب ر ت ؛ا د ر مح م _ صم>ر ر ث ر ي ف ت إ ء ث ش د ‪ ،‬حء ر د ر‬ ‫م ر ‪-‬حمرم‬

‫ر و ر ن ش‪-‬ل‬

‫ا ر ز ن اأر و م‬

‫د ر كا ء ‪ -‬ث دا م ر؟ جع‬

‫مكه‬

‫ت‬

‫ء ر م ‪ ،‬د ه اس ت ‪ ،‬ا ن ا ر ز و ى د ر د ل م انلم ل و ا ى د*‪.‬بم ال ؟ د ر ه ا أ‪ .‬د ه را‬ ‫د ر ن زيا د ت ارس أ ل ى ك ن ر د ك ه ا‪،‬رير مسم ف ه م'الآر ؛ ح عالم عا د ل‬ ‫م ؤ_يد م ظقرر شم‪ ,‬ا ل دول ة وال د ن ظ ه ؛ ر ا م‬ ‫ملل‬

‫غ‬

‫تا م‬

‫‪ .‬زد‬

‫ا‬

‫ال م ‪ .‬ا‬ ‫ش د ء‬

‫ق تل‬ ‫ام‬

‫همار‬

‫خ‬

‫ت‬

‫ل م دا‬

‫و ‪O‬‬

‫فع‬

‫س‪-‬ر ا‬ ‫ق " ك ه‬

‫م إ د ر ت او م ح ‪ .‬ة ن مرا ‪t‬‬ ‫‪ ١‬مء‬

‫ل‬

‫ب د ا ن د ا ر ل م>ته اممس ن‪،‬‬

‫_ حر ب ك ه د رصم م ر م ر‬ ‫د وء•»~ا‬

‫ى‬

‫■ دا م‬

‫ذ‬

‫ح صا‬

‫د‬

‫ال م نق‬

‫مرص _ ا‬

‫تأ ي‪ :‬د م‬

‫أ م‬

‫وإ ب ‪ ،‬ا‬

‫د‬

‫ت‬

‫رض ا ال ق ك ه كا ر ه ا ء‬

‫ى‬

‫إ‬

‫ت‬

‫*مما‬

‫ا ي ت جا * ب‬ ‫ي ن د‬

‫ما‬

‫ن ع‬

‫م وق‪ .‬ا ر ها ء‬

‫ذ ك ف ا ‪ ,‬ومتء ح م‪1‬مم م مت ا ا ز ثن ج ا ئ‪،‬ب ت ز ات ل'سثمءمأء‬

‫ز ن د م‪,‬ر‬

‫ج‬

‫ز ر ى ومه'روق ^‪A.S‬‬

‫س‪ ،‬ر سم د ن ا ود} شت ه ا م د‬ ‫ءومح‬

‫وا ن‬

‫—]؛<عحا قر*ممحت ا د ه ذ‪ ،‬ا ءك‪ 4.‬ح ر‪0‬‬ ‫د ر ‪٠٠۶‬‬

‫ا ر ر ئ و ر م ا ل ت و إ غ ك د كا‪ ،‬ما‬

‫' ؛ ‪3 okunuşu talv.ribid.ir‬‬

‫الل ولث ر ا ل ال ح إ ض‬

‫ت ا و ر ا امحن ا ‪ ۶‬ءرم اد‪،‬ل ك‪ 4‬ا‪،\5vj‬‬

‫;‪ Metin b öyled ir‬؛؛ ‪ ٠‬ا س ‪Metin 1‬‬ ‫‪Metin 4 ١٣١‬‬


‫ا ج ^ا ع‬

‫هعسم<ا‬

‫ب‬

‫د 'ر ن ل‬

‫جا‬

‫ر ول‬

‫مات»ه‬

‫ا*دع‬

‫ى تمه‬

‫م‬

‫ش آا‬

‫ا ر ص نا ي ع‬

‫ءر‬

‫ك ‪.‬ر ف ت ه‬

‫و‬

‫ل قعا نء ا‬

‫ا‬

‫و ا ط‪ ،‬ي ش ت‬

‫ورح‬

‫ت‬

‫مم‬

‫اف ر‬

‫ع‬

‫يد‬

‫ت‬

‫ءمه‬

‫كا ر‬

‫ل‬

‫مء‬

‫‪ a 185‬ذك ر‪ ٥‬روثريدىئ؛س ت (من ‪-‬حيمنا ال نحسء ب ) راءى ‪ I‬إ رم~ رل لثش‪ 1‬ده س لن‬ ‫ال‬

‫ا ن‬

‫م‬

‫ه‬

‫ل طر ا‬

‫ب ر ي ة‬

‫ثما ل م ال>‬

‫ا ال ه ع د م الب‪ ،‬ا را زت ي‬

‫د ا ر غيدي اقتا د ئ‬

‫خما ع ت محالف ا ن‬

‫‪ U‬ب ن د محسفا ذ ى كث‬

‫عق ء د ت‬

‫م ر و ا ن ك ر<تنرم و غيب ت رايا ت‬

‫خ رل<ثرم ”*ئ‬

‫أ‬

‫وا‬

‫ما'دهء ء ط م ت اتا ر و ق ع مال ء سمحكق ا ر ‪^^« ١‬‬

‫بم ب‬

‫شح ى ■~“ءبلمثا‬

‫ب‬

‫آ‬

‫ال م ه ا‬

‫ت‬

‫ل‬

‫آيأ ء‬

‫مه ‪،‬ايون‬

‫^‪ ^ ٠‬ذ ى ظ<ه ر ر مما م‬

‫را غش هم ى ا ن كاشت‪،‬ند‬

‫اس‬

‫ود‬

‫ول‬

‫ت‬

‫مو‬

‫ج‬

‫ر‬

‫ا‬

‫ت‬

‫ا ‪-‬محمح‬

‫د ك‬

‫وا ‪.‬ه‬

‫ا رن د ‪،‬‬

‫ك ‪ -‬ل‬

‫ا‬

‫‪-‬ح ر ز ثر ا س _ غ ا‬

‫ح‬

‫و‬

‫ر ا‬

‫ىحلل‬

‫ت‬

‫ب‪،‬تد‬

‫أ د ه‬

‫ء‬

‫;‬

‫ر‬

‫سح‬

‫ت‬

‫د‬

‫ك‬

‫و‬

‫ر‬

‫\دع ه‬

‫مم ء خ ا‪ .‬ص‬

‫د ر‬

‫د‬

‫ث‬

‫ك‪ .‬ر إ‬

‫ت ه‬

‫‪ 1uf‬م‬

‫ر م ‪ .‬صل ح‬

‫ق را خ ر‬

‫و ز ‪ 0‬د ر ذ ث ائا ه‬

‫ا ن‬

‫^ال ف د ا‬

‫ن‬

‫ك‬

‫ب‬

‫د رت‬

‫ا‬

‫قر‬

‫ؤ رص‬

‫ن‬

‫نما ر‬

‫ر ؟ ر ي ثا ف ا ع ‪ :‬ا‬

‫ار ث ا 'ر‬

‫ته‬

‫اه ء ر‬

‫ر ا سم\ ب‬

‫ل دا‬

‫ي ذ م‬

‫ا‬

‫ر و‬

‫ز كا‬

‫ز‬

‫رل‬

‫ث‬

‫اشتغ ا ل‬ ‫ت‬

‫ن‬

‫د‬

‫ا ز ح ا و يا ن‬ ‫و‬

‫دا‬

‫ر‬

‫و "محا‬

‫ق‬

‫ف‬

‫أ‬

‫ي ت‬

‫م‬

‫ت‬

‫م ؤم ن؛ ن‬

‫ل‬

‫ا‬

‫م ' ال‬

‫د‬

‫؛‬

‫ن‬

‫م‬

‫‪٤ ^٠‬‬

‫محم ‪.‬ار‬

‫ى‬

‫ر‬

‫ا ز‬

‫ر م ‪ .‬ؤ من ا‬

‫و ا ال‬

‫^ ‪*٣ ٥‬‬

‫م ت‬

‫د‬

‫ال‬

‫ءن‬

‫ا‬

‫ى‬

‫ؤذ‬

‫إ‬

‫ر م وا ء ق‬

‫و ؛؛'مح‬

‫ت‬

‫ى‬

‫م‬

‫د‬

‫ت‬

‫ر وحمم‬

‫ق‬

‫ءرص‬

‫ت‬

‫ت‬

‫ى نء ر ا م ء ن ل‬

‫ه م‬

‫ال تص ‪ ،‬ر‬ ‫ءا‬

‫و ر‬

‫ا ر ى ‪ C‬آه از محا بءدت حما ة و ك‪1‬ع غزات •<إمنى ى ‪ i‬سر ه‬ ‫س‬

‫نادأت‬

‫ر ي د ى ز ر ا ف ‪ 1‬ه ذا ا؟نأرمن ررس آ بإ ص ر ه ) ‪،‬‬ ‫و؛‬

‫غ‬

‫ن‬

‫ذا ك‬

‫‪< -‬ل ت ى‬

‫ن‬

‫ب‬

‫ال‬

‫وإ ر‬

‫و د ؤم‪ .‬ن رم‪ .‬و أة ق‬

‫ن‬

‫وا ز م و ا د‬

‫ا ز ا ن ء ر ا ث د دس‪ 2‬ا ر ر و ى ممر؛ن و م ءا ر م ش‪.‬ده امح * ث ك ه خ‪ 1‬س‬

‫اسم ى را د ر ا ن ر ء ت باء؛لف ا ء ت ا ئ ر هء أ ر ز ك اب ا ب ه م‬ ‫يول ه‬

‫دا ر د‬

‫ذ ظ أض ر ا ^ ال م و ص*اط ا م ر ر ع اجم و ن ل؛د معا و د ا ت‬

‫ث * د مد امحش ا ر‪ ١‬م م ا ء ى جوم د‪،‬ثر إ‬ ‫را ‪ ١‬ء ل ح <رب مممم»تءحي ل م ك ردا م‬ ‫و دا ر ا‬

‫سمف‬

‫و ق ‪،‬جور م ‪ -‬ق ص ر‬

‫ر‬

‫م‬

‫ءما‬

‫ب‬

‫ت‬

‫محاللث‪1‬ا‬ ‫ك ر د ا أع‬

‫‪ -‬ق ‪1 Metin‬‬

‫د ‪0‬‬


‫‪L X IV‬‬ ‫دل ا ‪ ،‬ةل‬

‫صر ر ت ا د ه نء ر ا د ‪ ^ ٧ ^ ٢‬ح ال‪، 3‬ال‬ ‫مرت ك ي_ يى ‪ .‬ن ء د( ت ي )آ ك‬

‫ر يا‬ ‫ه‪ ,‬ظذد ر‬

‫ض‬

‫د‬

‫منص >ر ر‬

‫مح‪1‬‬

‫ت‬

‫ال‬

‫ول‬

‫ت‬

‫ه‪ .‬ذم‬

‫الرت ك‬

‫ش( ب ) ا ط ا ن‬

‫ا د ن ا ا ر اصد‬

‫اسم‬

‫■ ^ ^‪^ ١‬‬

‫م‪١‬‬

‫ء‬

‫^‪٠‬‬

‫و د‬

‫ر‬

‫الاإ د"ريا‬

‫ا‬

‫ا مي ه‬

‫سل ط ا‬

‫ئ‬

‫س قات ل‬

‫ل ن ح ر ا ر ر ممش ا ه‬

‫معظ‬

‫ن‬

‫و ال د ا ن‬

‫ال م ح رم‬

‫عال‬

‫م‬

‫غ^ا‬

‫ص قا‬

‫والت م ‪,‬رد اث كه ن <ا ال ذ ز ا ة و ا ل ج ا و د ن حا ى العب<اد ما‬ ‫ا را ن‬

‫ور ر و ا نحمم‪ 1‬ط أ ن ‪ 1‬اعر‬

‫م امحر‬

‫‪2‬‬

‫‪٠‬را‬

‫ك < ا م كا‬

‫ر‬

‫ى‬

‫د‬

‫؛‬

‫و ممحا‬

‫م ا‬

‫ك * ل‬

‫ار*خاجل‬

‫‪،‬‬

‫و ي‪ .‬د ح‬

‫و ر و د‬

‫ى ك ه‬

‫ءو‬

‫غ‬

‫ا‬

‫ا ن‬

‫ب‬

‫إ‬

‫و ر ب‬

‫ز‬

‫ى‬

‫ر ؛ اح ت ي اما‬

‫و‬

‫اق‬

‫إ‬

‫مع ا‬

‫ل‬

‫د‬

‫ي دا ن‬

‫ى‬

‫و د را‬

‫ث‬

‫ر ر ع ءا‬

‫ر و د‬

‫د‬

‫ر‬

‫‪٠‬‬

‫^‬

‫ل محم‬

‫ا ر كا ب ه‬

‫ع مد ا‬

‫خ د د‬

‫ر‬

‫د‬

‫ت‬

‫ا زا ن‬

‫ح‬

‫ا‬

‫ل‬

‫(‬

‫هما ما ح‬

‫إ ر‬

‫دق افتا ء‬

‫ا ر‬

‫ح ى ا‪-‬ءتاد ث م ر ثأ ل‬

‫م شا د مال‬

‫جم‪ ،‬ال‬

‫ل‬

‫و ء‬

‫ر‬

‫جا و د ا ف‬

‫ر ت وا ل ح‬

‫سا ل‬

‫ى‬

‫و ار‬

‫و ء‬

‫ت‬

‫ا ن‬

‫ما‬

‫ال‬

‫ر‬

‫ن‬

‫ت‬

‫ت‬

‫ى‬

‫م ال م و ح‬

‫د ه‬

‫>‬

‫ؤ ا‬

‫ي ن‬

‫م ا ل خوارج‬

‫وا‪-‬حنا ء محم‪،‬ل ه را‬

‫‪ 1‬ء ال م ) م‪.‬امل خ ر‪1‬نا‪ ،-‬ومما و ا ا ك ه حل ل‪,‬ث‬ ‫د وم<ن ه ر ‪، ، ^ ١‬‬

‫^‬

‫وا زا‬

‫ا‬

‫دا م‬

‫حبف ا‪-‬ء ا ن حجل ه بن ا مت دمل ي م‪ ،‬ى ا ؤ ت د‬ ‫ت مم‬

‫در ن ر ح اشت*ا ق ك ه و ر ادأء ص‪ 1‬و ع‬ ‫ءا ر‬

‫ق‬

‫؛‬

‫ل‬

‫ال« س ال م و‬

‫ث ا‬

‫وا ل‬

‫عا‬

‫د‬

‫م ذ^ د‬

‫ا ب د‬

‫وثن ا ء‬ ‫م‬

‫وا‬

‫ذ و عب ت‬ ‫ض‬

‫م‪ .‬ن ج‬

‫ت رث ي‬

‫ا طنا ' ب وا س‪،‬ا ب ك ش د‬ ‫مس ل و ك‬

‫دا ث ت ه‬

‫اآ د‬

‫ر‬

‫كر د‬

‫تكل ه ل وتصال؛ن ا ر أ م د ه ال و ح ق ا إ_كعبه ده ‪١‬ددمت‪.‬شامح ا د ر الث س‪.‬عا د ت‬

‫'•ا ظر ‪ ?tîctiii‬ث ; ‪gîbıaiv‬‬

‫م م ى ‪ Metin‬ل‬


‫د د د ك ال ل ‪ .‬ق ك ب د‬ ‫و من ص ل ى ك ر د ا’ د ا سبا ' ب ام‪.‬ا ر ت و ال‬

‫شر‪-‬ق ومن م‬

‫ى دارد ‪،‬‬

‫و ا د و ا ت مم ر [ ش ك ر ى‬

‫ت‪1‬‬

‫‪ ١٨٠‬أ و عمن منأأ * ن •‬

‫محي إ ‪ .‬ك‪،‬اقهء ا م«را و سغ ا ه يا 'ن وسرر ر ا ن‬

‫رمحمء ركرد ئا ن‬

‫سم‬ ‫وم‪.‬شامه ي خ ر و ضهء ةيةمم راله حما ؛مح أ اش ت عال وا ح‬ ‫امث*ر وجا"مح م وتد ر ل ث ك رحو و ي ئ ^ جار ب ك‪ .‬ر م‬

‫ن ح رما ؛ س ن حا ن ت ك ‪ .‬ن‬ ‫ال ر ا ج ل ك ?ث ر‬

‫اءعم ئ هس‬

‫^‪ ٢٤‬ءا د ل م ؤ ' ل م‪،‬ت صر ر مذ؛لف ر ء؛ا ه ل م ر ا ؛ ةل كإ الل د ن م ال‬ ‫مح م ى ا ن و ( ة‬

‫الم ر ح ل ن‬

‫ع ف د ا ا‪ 1‬رلث وا ل م ‪ ،‬ال حب ي ء رن ااغز ا ة را ب ه د ن ما ل كا ال م را‬

‫وا ل خ را ء‪ ,‬رإ‬

‫و ا ز جا‬

‫ا‬

‫صاحبا ا ‪,‬‬

‫ب‬

‫ب‬

‫ل‬

‫وا لخكم ابن ا غ ‪،‬دل كا ط؛ء رل ؛ ك ن ا غ‬

‫ش‬

‫مل‬ ‫و اأ ن‪.‬‬

‫ال سل م‬

‫ل ا الم‪-‬عال م‬

‫ظ‬

‫ه‬

‫ر أ‪،‬ال‬

‫ة أ ت مم ر ه‬

‫ال ئ‬

‫ز ء م‬

‫ج‪ :‬ل‬

‫ر م *ا ر ف‬

‫مر ا ء ص ع سا ك ر‬

‫ن‬

‫سد ا‬ ‫قدوة ا‬

‫ألع ز‬

‫حإ ش‬

‫‪٢‬با ش خ اممب‪1‬ث أ ل ا ا ؤمم د‬

‫ح ن ابءق ال ذ ك و ر ا ؛ ن أ م ا ش ك ر ا م ت ه تا ئ‪:‬د ود‪ .‬ط ا و ع ت و ت'ب ع‬ ‫أو ث ر ; ن ل ر ا د و ك ق ا م ء وح ض ر ت زا ص ء ا ز مرإا ج ب‬

‫ت‬

‫و أ ر ا ز م شمرما ل‬

‫و حلر ؛ ق انقيا د ا ورار ت‪.‬سا م س؛ ر ن د و ا ز صر ا ب د ؛ د ن ا و ئ ك ذ ل’ د و د ر حم‪ 1‬هء‬

‫ا‪ -‬ا ر ب و م طال ب و م ه ا ' ت ك ه دعإ ق و ن ب ت د‪،‬م ر ل ث‪-‬كر ى د ا ر د مر ا ج‬ ‫ا ر ى ك‪ 1‬ن د و د ر ن حما‪.‬ه ‪ U‬ر ب و م طال‬ ‫•‬

‫القا‬

‫م د ا عت ا د‬

‫ر ؟ ر وم محال‬

‫ك‪ :‬ب‬

‫ا اأ ش و‬

‫ر‬

‫؛ءذا ى ءر ة ا؛مم |ر ثور م الحر ا م‬

‫‪<-‬ل‬

‫إ«ثغر‬

‫ل‪ 4‬راءمم ت تم ؛بعفءى‬

‫ذ و_اخل م لإش ر ب ال*ال ث ن‬

‫‪٠‬‬

‫‪.‬‬

‫‪٠‬‬

‫‪ 1‬ع ال ه أبا ه سا ز ن د‬

‫ذا ك م ز ا اع م‬

‫ر ا ال صل‬

‫ق ا و ل سن ه ‪٦٣٢‬‬

‫اد طا‬

‫ب و ^‪ ^ ١،‬و‬

‫<ل\ل‬

‫ت‬

‫ر‬

‫ر‬

‫‪٠‬‬

‫ا د ‪ ٠ Metin divâni rakkamlarla 2‬ا مآرات و ال ت ‪Metin 1‬‬ ‫‪.seklinde olup 180 e tekabül etse gerek‬‬ ‫‪Bii iki kelime oknnnıuayacak şekilde olmakla beraber 3‬‬ ‫‪ erir; 4 okınıuç‬ا ة‪0‬ج ‪ı kaydı bu tosbitin. doğruluğunu‬؛‪Yilba,‬‬ ‫أ ‪.‘kildedir‬؛ ؛ آل<ل ‪ Burada İh; krliınc okunmaz‬ة أ •أي‪ 1‬اث<‪ 1‬ن آ أ‪ 1‬أ ي آ‬


‫و حرت ا’ ‪ -‬م و‪،‬ارء‬

‫ق‬

‫ر م‪ 1‬ف إ ر ر‬

‫ر ا• و در ر م‬

‫ر‬

‫ل ماءصر؛ث‬

‫‪ ٢٠‬؛ " إ ت‬

‫ر ب؟‬

‫و‬

‫و م ذء ك و ر‬

‫و م ح*س رث‬

‫ل م غ‪ :‬ر ط‬

‫و وارد ر*سا غ ر إ ر ح ك‪،‬شته و مست ج م ع وء‪ .‬مترع ب‬ ‫اد را ت ا دا ر ت و ي ا !ت ت ثمد‪ 0‬؛ رأ ى اررر ز ا د ه اش اش راءأ‬

‫صمر ا'شكر ى ء ز و ر أ‬ ‫ل‬ ‫جن»ان ‪٨^ ^ ١‬أ ك‪.‬رن ى م م ن و ر ى و‬ ‫حما ءا اقد ك‪ 4‬در‬

‫م م~رمح ه‬

‫‪ ٠٥‬ممل ك ت ز رك”‪ _/‬ن م‪ -‬ر آ ش ود رميفب هء سا قإن ت‬ ‫ر ا_حت‪.‬مما ء ى‬

‫ان‬

‫دل ن د ر ن م'م ر أ ى امحع‪>.‬ن ا دث م ا م> ث امعسس ‪-‬ناد ف ر م و د ؟ ا‬

‫ع ر ا ر ف و ء راح إ ف ا ر ز ق تا ش _ ميم د ا د ر اعتنا ق احن من ص ب‬

‫ك ر‬

‫و م‪ .‬ش ت خ ط‪.‬آر ات رأث ط ى ك ه ازا ن إل ت‬

‫مو ه ت تل ن د و ح‪،‬زم‬

‫ر رلث‬

‫رصإ ب و ء ز م ما ض معه ‪ ،���ر ‪ :‬اس ت بما ى ا و رد و د ر أبا د ا ق و ال‬ ‫ووع ا ت ج؛ا ب‬

‫ر ء ت و ر ت ومرت إ با‪-‬ض س ت آ م ت ل واستق ا ت‬

‫‪ 1Ö4 a‬لء ء ر ي ت ل ث ك ر ها ى ر ك > ب طر ؛ ق اس ت ق ال‬

‫و اص‪.‬س ممداث‬

‫ل‬

‫و ا ;ب أ ع د ر‬

‫ا م ا م و ى ‪ ٠٠٧١‬؛دا ن ن د ق ئ از ر زا ت رأ ى و < صا ق ت‬ ‫او‬

‫م‪,‬ع ه ر د امحم‬

‫س_مادءمم ا ن‬ ‫ا ز مم م‬

‫ت‬

‫م‪ .‬حر‬

‫ا با‬

‫ود‬

‫مش‪.‬غوف م دكرل؛ن ى مردا'ن إ حما‬ ‫محا‬ ‫و د‬

‫ر ب‬

‫و م‪ ،‬ماجل‬

‫ت‬

‫ت‬

‫كر ر ؛ر‬

‫ر م ي د ا ن‬

‫ك‬

‫ا ز‬

‫محا‬

‫ر‬

‫ى ا‬

‫ر ا‬

‫ت ‪3‬‬

‫ز م حا‬

‫و‬

‫با‬

‫و ق د ر‬

‫ر د ا‬

‫ت ^‬

‫سد ر‬

‫سل‬ ‫و ء‬

‫ف‬

‫ر ا‬

‫ا ز‬

‫ت‬

‫ر دا‬

‫ي ن د‬

‫ج *ر ح‬

‫بن‬

‫ا ر اص‬

‫ت‬

‫روز‬ ‫ا‬

‫ر ك ن ن ‪،,‬‬

‫ذ ر‬

‫ل ما ت ء م ا ح‬

‫ه‬

‫ت‬

‫‪،‬‬

‫ب ح ر ا ر ى و ؛ا ت خ‬

‫ا فتا ب ءم م ‪ -‬ر ى كت د ‪ ^ ٠^ ٠‬را م ح ر ا در با ى م‪ .‬ا جا‬ ‫ب‪.‬زلئ‬

‫مأ ؛ ر‬

‫ءزك ت‬

‫ت و مب‪،‬ا س ل ائل ‪ ،‬ك ه‬

‫بءدق حوا هبق ك‪ ،‬ن تإ را و ت ورو*دق ان إ ر رد‬

‫ذا ت‬

‫ت‬

‫ن ا ع ز ل مثا ر ك ‪ :‬د‬

‫ى د ا ر د ح‪ 4‬م م د ا ن ك ‪ ،‬ر ؟را ن محمرت ت سر ا ومحر ر ا‬

‫و خ ر ف ررجا‬

‫وك؛رودار در ز را ت رون؟ار وبركا ت ر و ز كا ر‬

‫ضر‬

‫ب ; دن‬

‫ر‬

‫حت؛ ا ز‬

‫و ر < ال د‬

‫ح‬

‫ه‬

‫دم‬

‫م‬

‫مت ر م ر ‪ ،‬ل ز ك ش * ن‬ ‫لءظ‬ ‫^‪٧٨‬‬

‫د ر‬

‫د ؛ر‬

‫ا ن‬

‫اممم _‬

‫و دا ن‬

‫ا زمب ش ن‬

‫تث ئا ممر‬

‫د ن‬

‫ءازا ت ‪ Metin 3‬ث و إ ممرادا ت ‪ Metin 2‬ء‬

‫اج‬

‫ومعا إ د‬

‫خ م م بء‬

‫ا و‬

‫تع‬

‫ي ؛ ن ك ن د‬

‫ر ا س ‪Motin 1‬‬

‫‪ık yazılmakla beraber bu‬؛ ‪ Çok k a u‬ءآضا ‪ £‬ا ‪Burada dört 4‬‬ ‫‪okunuş doğrudur ,‬‬


‫تا م وا ص طن ا ع ممب‪.‬ر ر را وا ع ا ت و ا غ ا ز م ا ‪.‬هو ف ا ل *ا ^ ر ى ذ ك‬ ‫تا ر ع ايا ك ه‬

‫و د ا ع ‪ -‬وق ا أ د <تر م ه ا د ع د ل ر د ا د ي‪،‬ر ا ي ن د‬

‫را مث ى وارا م ذر ‪ ,‬ز ا رند و ح‪،‬ال ر ت محفم‪،‬ر ا و ر‬ ‫م د سر ن ك ر د د و ع رو‪،‬ءى ا ن ا ما رإ ا‬

‫ز خ جلهء‬

‫را د‬

‫ودر‬

‫~ذشم د و ا ن مع ى‬ ‫ض و نحح‬

‫ر و ى ^‪^ ١‬‬

‫ا ال إ ش ما درواا*دتقا ق م_مبما وت ت رم‪ .‬ادا ض د ت ل ‪.‬ندكالى ك ه ثمان رار ء د ل‬ ‫و عذ ل واؤ ر ر‬

‫؟ن رد‬

‫م ن د و ب و يد ث ا هء‬

‫وا ق م ه ن ر ى ب ا ش ن د م_بمحال ل حء ر ب و خ صا‬

‫ك ام ل‬

‫‪ 183 b‬و ش ج ا ح ت ‪ 4‬روا م~ ح ل‬

‫را د ل‬

‫و د ؛ مأ ى‬

‫ش دا‪3‬‬

‫ر ي صا‪ ،‬ء ت‬

‫ل‬

‫را ى‬

‫إ خن ن ‪ ،‬ر‬

‫و'؟ون جا ب كريم عف م‬

‫وجت ه مؤ؛ر ب أ ي عط ر ف مرف‬

‫ذف ر ق امر اصفءشالا ر ك ر عام عادل مؤ؛د م‪ 1‬ص مفلف‪.‬ر جاهد‬ ‫^ ال م ا م ش ا لخف‪،‬م ر ة م'ق ر ب اا م‬

‫مراب ط كا ل ؛ ك ئ ن ج ال ل ا ال‬

‫المحال م ‪-‬ة تماءت‪ .‬ر عم ا ك ر‬ ‫آ‬ ‫ا ك ل م ه ض ر ة ا ال م ة ز ء م ح م ش ا‬ ‫ء ر ز ا م إ ة حر ا ناف ل ة‬

‫ا ‪ 1‬و حمد م ب‬

‫م ل ك ا ال م ر ا موا ت ‪ ،‬ه د م ن ه و س ج ا ب‬

‫و ا ل م ال ط ؟ ن ص ا ح ب اليعن ب > و‪ ^ ‘١‬ق د ر ة امما وإم ن اإ*ام‬

‫^ل هل ة‬

‫^‪١‬‬

‫^‬

‫ر ا ‪ -‬ل خكم ؟ ا ران‬

‫اروم والش ا م وا ال رم ن ‪ ^ ^ ١‬م‪.‬ل ك ا طغرلت\ش ا غ م ربا ن ى را‪.‬ث أ ى‬ ‫ال ؤ ي د ك'م إ ر ‪.‬ن ا ال ممء ا ق ا دا م اتئد ك رام‪.‬ته س ] عد «‪ **،‬ا د ت ب و ا ت‬ ‫و ع ض د ه‪.‬عاص‬

‫د‬

‫^‪ ٤‬؛ ؛ ^ و ء م ك ر د تا ن‬

‫ف < زك ش‬

‫وحش ت‬

‫ح ر ب و ر و ى يا رن' ن ظف ر وض ر ب ‪ :‬رد و مث ام ن‬ ‫م مر ج آ ى ك ه ر ؛ ت در وب خ د آ ث ‪،‬‬

‫و م اشما_ص ء ر‬

‫^ ^ ‪،^٧‬‬

‫نحر و إم؛ي م ن ى‬

‫و ^ أ ر ون ى‬

‫~آ ر م ه م ى ك ه‬

‫ر و ى ا و ر د ي ا ا و ه م ش ق و ا ز ب د ا ع و ال د ت ودا ع ا ت و ء ت ا خ ال‬ ‫الر ا م‬

‫وأء ا ول ق ا ر ا م ا ن‬

‫م رحم ت و را ح‬

‫ت‬

‫خا ن دا ن‬

‫م م ا رلث‬

‫و رأ ؤ ت ا ن‬

‫^ ^‪٠‬‬

‫<نردم ا ن‬

‫ف‬

‫ود ر رياض^‬ ‫ي يجر ن‬

‫حم د ه‬

‫‪ ; Bu kelimenin altında 5‬سحاو'ت ‪ Mc.tin 4‬م‪ ،‬ر ى ‪ Metili‬ء‬ ‫‪ yer değiştirmiş‬انحاس ق ءلل انحاذ ل ‪Sunm ayan bir kelime vardır (. 5‬‬ ‫‪ ، tekrar yazılmış ve‬مر ■؟ا ى ك ر ن ورود ‪ GBnrada‬أ ‪gözüküyor‬‬ ‫‪nmiş .‬؛‪l‬؛‪s‬‬


‫ك ن‪4‬‬

‫رثاء‬

‫حماس‬

‫وا‬

‫ب‬

‫ج‬

‫ا و ا ح‪،‬ا مح ن ت‬

‫ا و ءا م ا ز حت صر را ح صا ى ا ن ق ا‬

‫زف‬

‫تي ا ب ف‬

‫ر‬

‫م م انف ر ال ؛حمح‬

‫سم'لثا ) ئ ا ط ر ؤ د ر أ د ر‬ ‫~ما اث ن؛ ت ء ل لف‬ ‫ئ م ن* م ت ه ‪ /‬م م هإل ق و ل ج ب و ال‬

‫زم‬

‫ت‬

‫ت ر ا ن ا ن ر‪ *٥^ ٠^ ١‬ت و ا ن‬

‫ا ز مت ه ي د ا ئ‬

‫ر ت‬

‫ص ء ر م و د ء امح د ت‬

‫و‬

‫ى دأ ء ءل‪،‬؛ل ث ا ئ ت‬

‫م ق د ماال ت و ت ث ب ؛ ب إ ن كلما ت ا ح صا ى يع فم ى از دعا‬ ‫ك‪ 4‬دا را ب د ا ن اخت صا‬

‫إ ء ه‪ 1‬م‬

‫ت‬

‫و ءر‬

‫وا الء ا ز د ي ت‬ ‫ا ز ن ذ ر• ‪١‬‬

‫ض‬

‫‪ h 183‬ث‪ ،‬ط ر ى ا ز ائ ح‪ 4‬م‪ .1‬طش ا 'ن همبم رص غ ردي ع ما‪،‬ا‬

‫^‬

‫^‬

‫اس‬

‫تإ‬

‫ش ك ر اد ا د ى و م و ا ه ب أو س ت ره ا ظه ا ر ش حم ر عق ل م ت و د د ا د ء ذ ت‬ ‫وموا ه ب‬ ‫ر‬

‫ر‬

‫ا م‬

‫وا ه ‪ ،‬ت و س ط و'ت م_شركت‬ ‫أ ن‬

‫ض‬

‫ا‬

‫ز‬

‫مر‬

‫وا ز‬

‫صح‬

‫و ر ر‬

‫ط‬

‫ي‬

‫وا‬

‫ع‬

‫و احإن ا ب‬

‫ض‬

‫ح ر‬

‫‪،‬‬ ‫ا‬

‫رر وا ر صا ح وث ر ا ه د‬ ‫و‬

‫ت‬

‫ا ز ‪١‬‬

‫^‬

‫^‬

‫ئ‬

‫ا‬

‫ال مح‬

‫ب‬

‫رأبد ب ب مست ا‪.‬نى ورس— ‪-‬ا ح ك‬

‫"‪_ /‬‬

‫سا ن‬

‫وزن ا ن محت‪ 1‬ج ريس ت ؛‬

‫اما‬

‫ا ز ؛أ ر ى‬

‫م‪ 1‬موريم‬

‫لث‬ ‫يا ز‬

‫وتعال‬

‫ل ؛ا د ك ر ؛ ن‬

‫ر ق ا ل ء ز د ن ءا د ل رامتا‬

‫رن عم ة‬

‫و ء واط‬

‫ء وا ر ء ‪w‬‬

‫ر ك ءح‬

‫د ث‬

‫ف‬

‫إو‬

‫و لأول ه‬

‫•ء إءه المم الء ال ح ا ن ث مد ا ل م ذ \‪ 5‬ر ) و ا ز أء مرنل دار ج ل ت ق د ر ‪ ،‬و ت را ك‬ ‫ا لآوه ر ت وط؛؛د ق و ا ع د ذ ك ر و” ر ك د معاق ل سيامح‪,‬ى و'حم‬

‫د ء ز ي د دع م ت‬

‫ت ان ء ذا ى ل ن د ‪ :‬ل )‬ ‫س م ( لأن ف ك رم م ال زئ ذئ كم مل ث ن كمح ر م‬ ‫م رمد‬ ‫و ك زا ر د ن‬

‫صث س ح‬ ‫مح‬

‫ش ك ر ا ز د ى را ء ز أسم ه را ا دوا ب د و اىمما ب اس‬

‫ممآا ل‬

‫مع ل [ ت‬

‫و;نقم ح وأ ف ت ح‬

‫جا د ؤ نص ف‪,‬ت‬

‫ح ر زهء ام ال م و م را عا ت مصا ح كامح هء ان ا م و ر ب‬ ‫اا‪-‬مش ا م م ت را س ‪1‬ق ا م ت‬

‫ر‬

‫خ و ب ك‪ 4‬ذ ك ‪,‬ر ش‬

‫خإ ذ‬

‫را ن ند ب‬

‫ن وايت ن ا ' ى ق ر ا ع ا‪ -‬ص ي ت‬

‫و م ؤ؛لم‬

‫تمات ا ل‬

‫مم ا‬

‫ت از‬

‫ومحا‬

‫وف ك‬

‫ر م ت و ري ب‬ ‫ر‬

‫ر ا قن! نأى س م ع هء‬

‫و’ظ ه ر ر ^ ا ر و ب قإ ف ن د ف ا ت ر‬

‫ر د و ر ء زا دد واثء ا ء ت خ مم ا ت ء ا م و ‪1‬ء ا م م ت م‪,‬ي ا ت‬

‫اأ‪ :‬و ا ب ‪ IVlciin‬ي ت زاردمن ‪ Metin 2‬ل‬


‫ص‪ ،‬ارت مل‪.‬ن ر ز م ل ال د ‪ f_f‬كاءءا ر‬

‫؟ ل ش كس ته‬

‫‪ ٧‬م وءم‪,‬ي صالح رل\ن‬

‫‪٨٩‬‬

‫م د د ود ا روز ءي‪ 1‬ممت ب دن ا ى در‬

‫ك ر د ( آ ي ا أ د و م‪.‬ل <ل ;ا ن ؤ خسم رالد‪،‬تيا را ال^ء رء ) ر‬ ‫ك ممحا‬

‫; ة‬

‫و ؛ دي‬

‫ا ن‬

‫مسا‬

‫ر ء ت‬

‫ش‬

‫‪١‬‬

‫^‪١‬‬

‫^‬

‫ر ود‬

‫؛‬

‫را ل م ا ر ة ع ل ’ ب‬

‫‪،‬‬

‫خ‪ .‬لم‬

‫ت‬

‫ا إ ناان ش‬

‫ت‬

‫ا‬

‫ل عا ل‬

‫ء رما‬ ‫‪،‬‬

‫و م ها‬

‫رن د‬

‫ال د ء ا‬

‫'‬

‫كا‬

‫‪-‬ح راننا‪.‬م و ن رده‬

‫ءا‬

‫ت‬

‫تا‬

‫د ن د‬

‫و ال ح م‬

‫ماف ى‬

‫ا تما‬

‫د ر‬

‫د‬

‫م‬

‫ا ر‬

‫‪L X III‬‬

‫<ل ة ق آ‬

‫ه ثعا ل‬

‫صو ر ن <ن ش و ر ك الل د ن ؛ ا م ا ر رحم ه‬

‫وا ق د ك ب ن ا رقا ؟ ز ير م نمب د ذ ك ر ا ن ا ال ر ض؛سمن إ تما د ى ا ك ا لخون‬

‫را‬

‫■ ؟ ون‬

‫ر ىجت*ب حا ن ه‬

‫مالك اللل‬

‫وتعال‬

‫ص‬ ‫ار‬

‫ث‬

‫‪٠‬‬

‫تا خ‬ ‫و م؛‬

‫ت‬

‫ن ث م‪-‬شيت ا و ه ر م ر“ م د ى را خ‪ .‬لع ت ^ رد اور وث ام‪.‬يد‬ ‫ث م‬ ‫وم ر ا ه ب ر م‬

‫ر‬

‫م ذوى را از م ا ‪ .‬ا د‬

‫و ر <سب‬

‫من ءق ‪ .‬ريا ^‪ ^٠‬و م ا ص‬

‫اءمم ن م دأث م ر ا ممنء<ق ا ق‬

‫ص ا و رد‬

‫ميلف ا الح‪ 4‬ح د ~ك ا ل ا و ؛ ر د ا ر زا ى‬

‫ءر م و د ر فسبءجاا*ه ما ا م نع‪ -‬م ه واعم كر د ه وا‪-‬ج ز ل ا‪ -‬ح سا نه وا‬ ‫ا متن ا’ده آ ءن ا ن‬

‫وم ‪ .‬زل‬

‫ج م ا * دار ى‬

‫ت ا د ا ط ا ن ظ را ش‬

‫ثهاممز ا ا قتا م ا ر م‪ * 1‬ما‬ ‫ؤ ا ال ر ض ر ر يا م ت ا‪0‬م ا‬

‫و ‪ -‬؟أ ر ثح؛ ر دا ل ى و م ح أ ر ى تما‬

‫ارز ق‬

‫د‬

‫و ر ال ‪ .‬ت‬

‫و كا م \ا ر ى‬

‫ط ت‬

‫و م م ا ت و ’^ف ا‬

‫<نا شت‬

‫ت‬

‫م ا ال ت خا ح فت و ح ؛ ^‪ ٠^ ١‬را يا ت ن ه‪ ٠‬ر رخإنحر د ر ش_ا ن رايا ت <ا‬ ‫دزل‬ ‫رو ى‬ ‫و د ءا ن‬

‫ك ‪ -‬ث ت و ا ز ك ا ل م ر ت؛ ت و ج ال ل> م ن‪،‬دب ت ب ا ‪-‬ر جهء رس ا ل ؛ د ك ه م ‪ 1‬ر إ ث‬

‫ز م ن ي ك رس‬ ‫وز ء ا ن‬

‫دم ق دام ن ميا ن‬ ‫م‪.‬را ؛ ق‬

‫^ ‪١^ ۶‬‬

‫^ ح ا ر ءآ و ص ر آ‬

‫جنا ن ثمحم ‪.‬ل رثن ا ى ‪ U‬ك ش‪ 1‬د م‬

‫مي ه ا ن د‬

‫و ر‬

‫ق را ع اط‬

‫مل و م و رم‪ -‬م ا ج ء ؟ ر د ي ت مننا ج رث؛مح د م ت ك ا ر ى عتبهء ‪<-‬ال‬ ‫م ا مي م ج كث‪-‬نمح‬

‫وا رد ا ب‬

‫را ب وا محا‬

‫ب حء‪،‬رد را‬

‫و مء‪ -‬ر ر و م ‪-‬ص و ر اا*م ت ك ه ءب ا ى ش ك ر ا دمحإ‬ ‫ع ز ث ا'ل‬

‫ه ك ه‬

‫رم‬

‫حه؛‬

‫ءر ا خ‬

‫دا ر د‬

‫تنل ث‬

‫ن‬

‫ر‬

‫و ر طا‬

‫ق‬

‫واض ح‬

‫إ ت‬

‫ورو ض‬

‫ق د ادا ء حق و ق ا ز د ى‬ ‫؛‬

‫ر‬

‫ح‬

‫و؛ س ط‬

‫ع‪ 1‬ا ا‬

‫ن‬


‫‪٨٨‬‬

‫م مدده ك‬

‫‪-‬و ه‬

‫رثاي م‬

‫ما‬

‫رو ز‬

‫ه ق ل ع‪.‬ه‬

‫مح‬

‫هث‬

‫د ىا ؛ ق ع د م مح*نه‬

‫‪-‬م‬

‫م ؛ ت در س ت مه م ر د يم ( و س ثت رك ل ء لىائتد‬ ‫ر ‪-‬توراردم م ; ر‪ 1‬ف ل ك ه‬ ‫خ‪.‬مماب را ء ا ن د ه‬ ‫ما نبم‬

‫(‬

‫كا >‬

‫ر ا د را ن‬

‫دراءق ت م ا‬

‫ر ت رو ى‬

‫ء ؛ ر ثمر‬

‫ن‬

‫ا الل أ نما‪,‬ل ) و ا‬

‫ل‬

‫ي ر ^ م‬

‫د‪ 1‬ت‬

‫ط رمرق‬

‫ب )‬

‫‪ ،‬مللث‬

‫ه وا ز ن ت ث ^د ح م ص ر (آ‬ ‫دي م ر‬

‫ا ب د‬

‫ى‬

‫ا ‪1‬ر‬

‫ن‬

‫م ن‬

‫وا ع ت ر‬

‫مب' ال هما ا ن ونما ف د اش — ا ر ت ؤ م ا‬

‫و ا ن اصء ف ق ا!عالم علت ه و ما‬

‫ز ‪، ٠٤‬‬

‫ض ح“‬

‫آ‬

‫م ذ و محاح إ ل‬

‫وا‬

‫يا‬

‫ا و م ل‬

‫در‬

‫ذل‬

‫‪ 5-‬ق‬

‫حتي‪.‬ن أ ش را ن )‬ ‫وا ن ط‪ 1‬ع ء ن ج‬

‫سم ت ر ردا ن \ ‪ j \ a‬س ؟ م‬ ‫داص‪-‬آح ى ر ت ب س معت\«م را ر‪،‬؟ه م‪،‬ش ا ق ه ه ا‬

‫ال ز‬

‫ا ج'ل انءصرك‪،‬ميم عالر ءا د ل خ ي د م م رل ظهم؛ل د ن تا ج االسم ال م‬ ‫حم د‪ .‬ة ال د و ا ة م‪،‬نت ح ب الماك ش ر ن ا ال م ا ق د و ة ا!آرا حما؛ث إ سا ن الم ا ر‬ ‫والس—المح ا ن‪ ،‬دل كا تب ا ص رحما ‪ 0‬بل غ ر'س ر ل‬ ‫و‬

‫ج‪4‬‬

‫ا رمح د ا ل‬

‫رف‬

‫ا م‪1‬حم ة‬

‫قد وة‬

‫تا‬

‫‪،‬‬

‫ح ة‪.‬ي ق ت ا س ن ا ك ه‬

‫د سم‬

‫و مسأؤء ما‬

‫مع‬

‫ل ض‪,‬ا‬

‫ا‬

‫ذا‬

‫ؤ ر م ا^ل‬

‫ر‬

‫و اء ت\د‬

‫ت‬

‫دا ش ^ ت ه ‪^ ١‬‬

‫ر ا د ر ا ن مح ال ؛ ء د ودء‪،‬إن ص ا؛د ق ف ر» ايام شنا خ ت ‪ ،‬ك ه ا ك‪.‬نى‬

‫لس ‪ ،‬خ ن د ردمب ل باس سبر ' ت‬

‫ط مر م ا<ر ر ت‬

‫ممماث د و د دك ر ءآ ر‪ ٥‬حم *ي ى مد ا ن د لشك)ر‬ ‫ت ك ر<نه ان‬

‫ن ا د ن ش‪,‬رءهاش‬

‫ظ ه >ر أل د ن ب ن د ه و ي ن د‪ ٠‬زا ت عء ‪ L<-‬ن د ا ن ماس‬

‫و خ د ا و ن د ‪ -‬؟د و ي د ر ما ‪ 1‬ك ر م الق م ا‬

‫ك‬

‫ل‬

‫ل د ه ك‪ 4‬ا ز إ ن‬

‫ءزم ء‬

‫*ا ح ل‬

���م ال ز م ات د ادف ا ت‬

‫ه» رز ن ي مع‪,‬ا ر ارتق‪ ،‬م در أا‪،‬ا م‬

‫ا ن ط ا إل ه و ع ال س ه ما ص ه‬

‫م‬

‫دا ر د وا ن‬

‫س م ت نء ر ا بئ و ر د‬ ‫ث إ ر ن م* م و ر ما*ر د ه ا‬

‫و ضعف ا و ز ردصتا ‪ 0‬و ء ا‬

‫ل‬

‫لو‬

‫س‬

‫و د ‪ .‬ر و ي شا ن‬

‫م_اطفا ل اد نا'ن اس ‪ -‬ث ر ك ردان‪.‬ل‬

‫ر ط‪،‬ل مم‬

‫‪Sene yeri hoş. Salıya müsadif 8 Zılkaâdc 651 vc 1 659‬‬ ‫‪senelerine aiddir. Fakat mektubun 654 yılına aid olduğu‬‬ ‫‪ kısmına bak. ) için bir günlük fark‬وال‪ 1‬ه ط ) ‪anlaşıldığı‬‬ ‫‪rla niyet arasında İm‬؛‪apl ،‬؟‪ ki İlmî lie.‬؛ ‪meydana çıkm aktadır‬‬ ‫‪.fark olağandır‬‬ ‫‪•.‬آل لل‪.1‬مءأ‪ 1‬مأأ و ‪Bu kelimenin okunuşu 2‬‬


‫> كو ب ة‪ 1‬إم ا ز ا ر ن آ ك؛كو ى‬

‫از خ ال'‪.‬ه خ ا ل يا‪ ۴ ^٤‬و ث ر ع ق ب وال ده ء م ا‬

‫‪٨٧‬‬

‫خ ءا ل ه ل م ا م ا ' ن‬

‫ص ثد رة ال د و ا ة و ا ر د ن ع ص م ة ا 'أل س ال م و؛ ل سل م ت ي ا م الم ا ر ك وا ل م ال‬

‫م ذ ر ب مد^عا د ت ر ي د و م ا الء‪ 1‬ث ت ا و ‪ -‬د را ن ج> ء خ ه‪ .‬صل ح‬

‫با ت‬

‫درد‬

‫ش‬

‫ل‪،‬م ي ز ا ال د و إ ه‬

‫ص‬

‫و أ م ‪ .‬ر سآأ‪،‬ماح ث ر ا ج ل‬

‫ا'ط‬

‫ع د ة أ‪ 11‬ة زحم م إ ل < ي ش‬

‫س^ل ا ملخب اص«ئ‬ ‫خ]‬

‫ط ن‬

‫مخ د ة ‪^ ^ ١‬‬

‫ش رادمم ال ر د ك ا محا‬

‫‪-‬ح‪.‬ثا بحم‪٠٠١1‬ى ء‪1‬‬

‫أ'خ ص ل ك^ثر • ح م ا م ال د ن‬

‫ممش؛ر‬

‫ا‪ .‬ط نة‬

‫ا'‪.‬‬

‫رال م ال ح إ ش اين'لجل‬

‫ا غ مم س لرا ذ ى ت‬

‫‪iC l‬‬

‫ا ج ل ك‪-‬ب ا ر ءا م م ؤ مد ممح م و ر مح؛ا ر مب ‪،‬جل شمس ا! د‬ ‫ض الل ث م م ء خ ر‬

‫وااس ^ ال ط ئ ن ا ينا غ با ء ك ا‬

‫‪ ،‬رمح‪ — -‬و‬

‫ا ال م ر ا‬

‫خا ص‬

‫و د ر ن حا‬

‫ل‬