Issuu on Google+

Karl Marx

1

Kapitalist ; Rant i Uzerine "lJ

-i

1 m

YAYlNLARI


Bİ RİNCİ

BA S K I


KAPiTALİST RANT ÜZERİNE KARL MARX ÇEVİ REN

SEYHAN ERDOGDU


Karl Marx'ın Capitaı (Volume III, Progress Publishers, Moscow 1974) adlı yapıtından "Transformation of Surplus-Profit into Ground-Rent" adlı kısmı, İngilizcesinden Seyhan E.rdoğdu dilimize çevirmiş, ve kitap, Kapitalist Rant Üzerine adı ile, Sol Yayınları tarafından, Ağustos 1976 tarihinde, Ankara'da, Çağ Matbaası'nda dizdirilip bastırılmıştır.


İÇİNDEKİLER 7 7

40

52 84 99 110 110 121 123 132

167 180 213

224 224 234 240 243

250

[Kapitalist Rant Üzerine] Giriş OTUZSEKİZİNCi BÖLÜM - Farklılık Rantı (Diferansiyel Rant): Genel Görüşler OTUZDOKUZUNCU 8ÖLtı-M ' - Farklılık Rantının Birinci Biçimi. (Farklılık Rantı I ) KffiKINCI BÖLÜM - Farklılık Rantımn (Diferansiye1 Rantın) İkiiıci Biçimi. (Farklılık Rantı I I ) KffiKBİRİNCİ BÖLÜM - Farklılık Rantı II - Birinci Durum: Sabit Üretim Fiyatı KffiKİKİNCİ BÖLÜM - Farklılık Rantı II - İkinci Durum: Düşen Üretim· Fiyatı I. E k Sermaye Yatırımımn Üretkenliği Aynı Kalır n. Ek Sermayenin Azalan Üretkenlik Oram III. E k Sermayenin Artan Üretkenlik Oram KIRKÜÇÜNCÜ BÖLÜM - Farklılık· Rantı n - Üçüncü Durum: Yükselen Üretim Fiyatı KIRKDÖRDÜNCÜ BÖLÜM - En Kötü Ekili Toprak Üzerinde Farklılık Rantı KIRKBEŞİNCİ BÖLÜM - Mutlak Toprak Rantı KffiKALTINCI BÖLÜM':__ Arsa Rantı. Madencilikteki Rant. Teprabn Fiyatı KI RKYE DİNCİ BÖLÜM - Kapitalist Toprak Rantının Doğuşu I . Giriş Sözleri II. Emek-Rant m. Ayni Rant VI. Para-Rant V. Yarıcılık ve Toprak Parç<Carımn Köylü IVIülkiyeti

EKLER 267

269 286

:roo

305

Toprak Rantı (1844) Mülkiyet ya da Toprak Rantı Ekonomi Politiğin Yöntemi (1859) Artı- Değerin Ayrıştığı Çeşitli Bölümler (1865)

DiZiNLER ,311

313 315 315 317 317 317 318

Adlar Dizini Kaynaklar Dizini I. Yazar lar IL Anonim Yapıtlar m. Gazete ve Dergiler IV. Parlame;ıto Raporla.":! . ve Öteki Resmi Yayınlar Konu Dizini ·

·


KARL MARX Bilimsel sosyalizmin,

sımf savaşıını teori ve pratiğinin kurucusu Karl Marx,

5 Mayıs 1818'de, Almanya'nın Trier kentinde doğdu. Orta öğrenimini Trier'de,

nın­ yüksek öğrenimini Bonn ve Berlin üniversitelerinde tamamladı. Berlin versitesinde felsefe doktoı:u oldu. 1841 yılında, Almanya'da huküm süren siya­

sal irtica yüzünden Marx, özlediği akademik kariyere · katı.lamadı. Bir süre ga­

zetecilik yaptı. Ama

gazete sahiplerinin ve sansürün ortak

sonucu,

baskısı

bu işten ayrılmak zorunda kaldı. Fra�sa'ya göçtü. Fransa'dan ve daha son­

ra Belçika'dan çıkarılınca,

1848'de,

İngiltere'ye,

gitti. Londra'da yerleşti

hayatımn .sonuna kadar orada kaldı. 18 Mart 1883'te öldü.

ve

1844 Elyazmaları Alman İdeolojisi (1845-1846) -Engels'le ortaklaşa yazılımşlardır-; Felsefenin Sefaleti (1847); Komünist Partisi Manifestosu (184S) -Engels'le birlikte yazılmıştır�; Ücretli Emek ve Sermaye (1849); Fransa'da Sinıf Savaşıın iarı 1848-1850 (1850); Louis Banapar­ te'ın 18 Brumaire i (1852}; Ekonomi Poıitiğin Eleştirisine Katkı (1859); Herr v·agt (1860); Ücret, Fiyat ve Kar (1865); Kapital, 1. cilt . (1867) -2. ve 3. Tarih sırasına göre

(felsefe,

ekonoıhi

Marx'ın en önemli yapıtları şunlardır:

politik);

'

ciltler, sa'da

Marx'ın

'İçsavaş'

·

ölümünden

(1871) ;

Aile

Kutsal

sonra

Gotha

(1845)

Engels

ve

yayın�anmıştır-;

tarafından

Programının Eleştirisi

(1875).

in 4. cildini meydana getiren bölümlerden biri sayılan de ölümünden sonra yayınlanmıştır. Cildinin Altıncı Kısmı,

Kapital'in Üçüncü tarım

ları,

Marx'ın rant

Artı-Değer teorisini,

Teorileri

dolayısıyla.

sorununuıı ·marksist tahlilinin teorik temclini içermektedir. Sol · Yayın­ ayrı bir önem taşıyan Marx'ın rant teorisiiıi, okura bir an önce kavu�­ amacıyla,

turabilmek

başlangıçta, Kapital

cUtlerinin

miş, ama 1971 Martını izleyen dönemden ötürü,

mişti.

yayın

gerek

Kapital'in

rant teorisini ayrı bir

Üçüncü

cilt:eri izleyerek normal sırası içinde yayınlama zorunluluğu,

olarak, isteği,

değiştir­

sırasım

bu amacım gerçekleştireme­

Gerek Türkiye'nin özellikleri açısından Marx'ın

kitap olarak yayınlama gerekliliği,

rine

Fran­

Çok kez Kapital'­

Cildinin,

diğer

ve buna

bağlı

marksist rant teorisini ana. kaynağından bir an önce okura ulaştırma

Sol

adı

Yayınları'm, Kapital'in rant

altında

bağımsız

bir

kitap

ile ilgili kısmım, Kapitalist Rant

olarak

olmuştur. Kitabın sonuna, Marx'm diğer yapıtlarında doğ udan

r

,

Üze­

neden'er

götüren

yayınlamaya

ya da hemen

hemen doğrudan toprak rantı konusuna yer verdiği diğer ·bÖlüm ve parçalar, Sol

Yayınları

Teorileri'nde

a as ında

r

yay!Planan

kitaplardan

alınmış;

Marx'ın

Artı-Değer

burjuva ekonomi politikçileıin rant teorilerini eleştirilerini içeren

bölümler ise, bu derleme

nin

ci Cildinin büyük

b[r kısmı

dışında bıraliılmıştir. (Bölüm

Aı-tı-Değer Teoril eı-i nin '

İkin­

VIIT-XIV), Rodbertus, Ricardo ve Adam

Smith'in rant teorilerinin elşe:tirisine ayrıiırıeşır. Her ne kadar Artı-Değer Teo­ Marx, Kapital'in dördüncü cildi olarak düşünüyor idiyse de, Kapital'in

rileri'Pi

Üçüncü Cildinde yer alan ve bizim burada Kapitalist Rant bağımsız kitap olarak

adlı

Altıncı

kısım,

sunduğumuz

Marx'ın

rant

"Artı-Karın

konusundaki

Üzerine

adı altında

Toprak Rantma Dönüşmesi"

düşüncelerinin ·esasım,

yonüyle de bağımsız bir bütünü oluşturmaktadır.

Bu kitapta yer alan kısmın bölüm numaraları, notlar, vb., Kapital'de

ve bu

olduğu

şekliyle muhafaza edilmiş, Marx ve Engels tarafından konan dipnotlarm maraları l'den başlayarak değiştirilmiştir.

nu­


[KAPİTALİST RANT ÜZERİNE]*

GİRİŞ Toprak mülkiyetinin

çeşitli tarihi hiçimlerinin

tahlili

bu çalışmanın kapsamı dışındadır. Bununla, ancak, sermaye

t2.rafından üretilen artı-değerin bir bölümüyle, toprak

sahi­

binin payına düşen bölümü ö lçüsünde ilgileneceğiz, şu halde tıpkı manüfaktürde oiduğu giıbi, tarımda da kapitalist üre­

tim biçiminin egemen olduğunu varsayıyoruz; bir başka de­

yişle, tarım, diğer kapitalistlerden, esas olarak sermayeleri­ nin ve bu sermayenin harekete geçirdiği ücretli emeğin ya­ tırılma biçimiyle ayırdedilen kapitalistler tarafından yürü­ tülmektedir. Bizim açımızdan, nasıl fabrikatör, iplik veya mailüne üretirse, çiftçi de, hemen hemen aynı yıolla, buğday

vb. üretir. Kapitalist üretim biçiminin, tarımı da içine al* Başlık Sol Yayınları tarafından konmuştur.

7

-Ed.


dığı varsayl!l'J.ı, bu üretim bi çiminin, üretimin ve burjuv a topQ

lumunun bütün alanlarında hüküm sürme si

demektir, yani

onun önkoşulları, örneğin s er mayeler arasında serbest re­ kabet, sermayenin

bir üretim alanından diğerine aktarılma­ vıb. gibi ,

sı olanağı ve ortalama karın bir düzeyde olması

tümüyle olgunlaşmıştır. Burada inceleyeceğimiz toprak mül­ kiyet i biçimi, sermayenin ve kapitalist üretim biçiminin

et­

kisi ile, ya feodal toprak sahipliğinden ya d a toprak ve tar­ lanın

zilyetıiğinin

dağ rlUd an üretici için üretimin

rından biri olduğu ve onun toprağa

·

önkoşulla­

sahip olmasının, kendi

üretim biçiminin gelişmesi açısından en

avant aj lı koşul ola­

rak gözü:.lctüğü , bir g eç im aracı olarak küçük köylü tarımın­ dan

dönüşen, öz ellikle tarihi bir

biçimdir. Nasıl, kapitalist

üretim bi çimi , genel olarak, emeğin

:lşullarının, emekçile­ w

rin elinden alınmasına dayanıyorsa, bu, t arımda da, tatım

emekçilerini n topraktan kopartılmalarını ve tarımı kar ama­

cıyla yürüten kapitaliste bağlı kılınmalarını öngörür. Böyle­

ce, çözümlernemizin amacı aç1sından başka toprak mülkiyeti

ve tarım biçimlerinin var olmuş olması ya da, hala var ol­ duğu yolundaki itiraz, tamamen yersizdir. Böyle bir itir a z,

ancak, tarımdaki kapitalist üretim biç imini ve buna tekabül

eden toprak millkiyeti biçimini, tarihi değil de, eibedi ka­

tegoriler olarak alan iktisatçılara uygulanabilir.

Bizim amaçlarımız bakımından, toprak mülkiyetinin mo­

dern ibiçimini incelemek · gerekir , çünkü görevimiz, serma­

yenin tarıma yatırılmasından doğan özgül üretim ve dola­

şım koşullarını in·celemektir. Bu yapılmadıkça, sermaye tah­ lilimiz tamamlanmış olmayacaktır. Bu nedenle, biz, yalnız.ca sermayenin bizzat tarıma, yani

belli bir halkı besleyen ana

tBrım ürününün üretimine yatırılması üzerinde duracağız.

Bu amaç için, buğdayı kullanabiliriz, �ünkü buğday, kapita­

list yönden gelişmiş modern ulusların, başlıca geçim aracı­ dır. (Ya da, tarım yerine, madenciliği kullanabiliriz, çünkü

her ikisi

için de yasalar ayındır.)

8


Adam Smith'in en büyük, katkılarından biri, keten ve boya eczası g1bi tarımsal ürünlerin üretimine ve bağımsız sığır yetiştiriciliğine vb. yatırılan sermaye için toprak ran­ tının, ana geçim maddesinin üretimine yatırilan sermayeden e1de edilen toprak rantı tarafından belirlendiğini göstermiş olmasıdır.* Gerçekten de, o zamandan beri, bu konuda baş­

ka hiç bir ilerleme kaydedilmemiştir. Bütün sınıdamalar ya da eklemeler, toprak mülkiyeti üzerine ayrı bir incelemede

yapılmalıdır, burada değil. Bu yüzden, -buğday üretimine a.yrılmış toprak kastedilmedikçe-

ex professo** toprak

mül­

kiyetinden sözetmeyeceğiz, buna, sadece, yeri gelince, örnek olarak başvuracağız. diye, toprak deyiminin içine, Eksik bir şey kalmasın toprağın bir eki olarak birine ait oldukları süTece, suyu, vb. kattığımızı da belirtelim.

Topraık mülkiyeti, bazı kişilerin, yeryüzünün belli bölge­ lerini, başkalarını y;oksun bırakarak, tamamen kendi özel is­ tem alanları şeklinde tekelleri altına almalarına dayanır.1

An Inquiry into the Natuı·e and Causes of the Wealth of Nations, 105-106. -Ed.

*Smith,

Aberdeen, London 1848, s. ** Açıkça. -ç .

ı Hiç bir şey, Hegel'in geliştirdiği özel toprak mülkiyelinden daha

komik

olamaz. Buna göre, insan bii birey olarak, iradesini, dışsal doğanın ruhu ola­ rak gerçekliğe vermelidir, ve bu yüzden bu doğaya sahip olmalı .ve onu kendi

özel mülkü yapmalıdır. Eğer bu, "birey"in, bir birey olarak insanın yazgısıysa, bundan, ·ner insanın, gerçek bir birey olmak için, bir toprak sahibi olması gerektiği çıkacaktır.

Çok yeni bir ürün olan toprağın özgür özel

l

mülkiyeti,

Hegel'e göı·e belirli bir toplumsal E şld değil, bir birey olarak insanın "doğa"yla bir ilişkisi,

insanın,

her

Phi!osophie des Rechts,

aynı

toprak

parçasına

mek isteyen bir

şeyi mülk edinmekte mutlak bir

hakkıdır.

(Hegel,

Berlin 1840, s. 79.) En azından şu kadarı açıktır: birey, dayanarak, aynı biçimde gerçek bir birey haline gel­

başka

bireyin

iradesine karşı,

salt kendi

"irade"si ile bir

toprak sahibi olarak varlığım koruyamaz. Bu, kesinlikle, iyi niyetten başka bir şey de gerektirir. Üstelik, "birey"in iradesini gerçekleştirmek için ne­ reyi smırladığım - bu iradenin gerçekleşmesi için bütün bir ülke

mi,

yoksa,

mal edinilmeleriyle, "irademin, eşya üzerinde üstünlüğünUn kendini gösterebile­ ceği"

[s.

80]

bütün bir

ülkeler grubunu mu gerektirdiğini saptamak, kesin­

likle olanaksızdır. Burada Hegel tam bir çıkınaza giriyor. "Mal edinme, çok öte özel bir, türden bedenimle değebileceğimden fazlasına sahip olınam; ama yandan açıktır ki, şeye böylece

dışsal şeyler, tutabileceğimden daha yaygındır. Böyle

sahip olmakla,

bir

başkası,

9

dolayısıyla ona

bir

bağlanmaktadır.


Bunu aklıı:mzd a tutarsak, sorun, kapitalist üretim temeli üze­ rinde, bu tekelin gerçekleştirilmesini, yani iktisadi değerini, araştrrmaktır. Bu kişilerin, yeryüzünün bazı bölgelerini kul­ lıınınada ya da kötüye kullanmada, yasal güce sahip olmala­ rıyla, hiç bir şey çözümlenmiyor. Bu gücün kullanılması, tü­ müyle, onların istemlerinden bağımsız olan, iktisadi koşul­ lara dayanır_. Yasal görüş, tek başına, yalnızca, bütün

di­

ğer mal sahipleri; mallarıyla ne yapabiliyorlarsa, toprak sa­ hibinin de toprakla ayın şeyi yapabileceği anlamına gelir.

Ve bu görüş, bu toprağın serbest özel mülkiyeti konusunda­ ki yasal görüş, eski dünyada, ancak toplumun o;rganik düze­ ninin dağılmasıyla ve modern dünyada, ancak kapitalist ille­ timin gelişmesiyle ortaya çıkar. Bu, Asya'ya, Avrupalılar

tarafından ancak bazı bölgelerde sokulabilmiştir. İlkel biri­ kimi incelediğimiz bölümde (Buch I, Kap.

XXIV) ,*

bu fuetim

biçiminin, bir yandan, doğrudan üreticilerin toprağın (vassal­ lar, serfler, �öleler vb. şeklinde) yalnızca bir eki olma duru­ mundan çıkmalarını, öte yandan da, insan yığ,ınlarının toprak­ tan kopartılmalarını şart k oştuğunu görmüştük. Bu ölçüde, toprak mülkiyetinin tekeli, tarihi bir öneilidür ve yığınların şu ya da bu biçimde sömürülmesine dayanan bütün önceki fue­ tim biçimlerinde olduğu gibi, kapitalist üretim biçiminin de temeli olmaya devam etmektedir. Ama, başlangıç halindeiki kapitalist üretim biçiminin karşısında bulduğu toprak mülki­ yeti biçimi

ona uymaz. O, önce, tarımı, sermayeye bağlı kı-

Mal edinme eylemini elimle uygularım, ama bunun kapsamı genişletilebilir." (s. 90.) Ama bu başka· şey de tekrar gene bir başka şeye bağlıdır ve böylece, ruh olarak irademin toprağa dökülebileceği sınır ortadan kalkar. "Ben bir · şeye sahip olunca, zihnim, hemen, yalnızca bu benim şimdi sahip olduğum mülkün değil, onunla bağlantılı olanın da benim olduğu fikrine atlar. Burada söz, müspet hukukun olmalıdır, çünkü kavramdan daha fazla bir şey çıkarıla­ maz." (s. 91.) Bu, "kavram"ın olağanüstü bir saflıkla kabul edilmesidir, ve ta başlangıçta, -burjuva toplumuna ait- çok belirli bir hukuki toprak mül" kiyeti görüşünü mutlak olarak kabul eden bu kavramın, bu toprak mülkiyetinin gerçek yapısını "hiç" anlamadığım tanıtlar. Bu, aynı zamanda, top1umsal, ya­ ni iktisadi gelişme gerekleri değiştikçe, "müspet hukukun" belirlemelerinin de değişebileceği ve değişmesi gerektiğinin kabulünü de içerir. * Kapital, Birinci Cilt, Sol Yayınları, Ankara 1975, Sekizinci Kısım. -Ed.

10


larak, kendisi için, gerekli olan hiçimi yaratır. Böylece -hu­ kuki biçimleri ne kadar farklı olursa olsun- feodal toprak mülkiyetini, k.lan mülkiyetini, mark komünlerindeki küçük­ köylü mülkiyetini, bu üretim hiçiminin gereklerini karşıla­ yan iktisadi biçimlere dönüştürür. Kapitalist üretim biçiminin, en bellibaşlı sonuçlarmdan biri, bir yandan, tarımı, toplurnun en az gelişmiş kesimince uygulanan, kendi kendine devam eden salt deneysel ve mekanik bir süreç olmaktan çıkartıp, özel mülkiyet koşulları altında bu ne ık.adar mümkünse, fen­

ni tarımın bilinçli, bilimsel bir uygulaması haline sokması; 2 yani bir yandan, toprak mülkiyetini, egemenlik ve kulluk iliş­ kilerinden koparması, öte yandan da, bir üretim aleti olarak toprağı, toprak mülkiyetinden ve toprak sahibinden için toprak, sadece, tekeli sayesinde sanayi

-ki onun

kapitalistinden,

kapitalist çiftçiden topladığı belli bir para miktarını temsil eder- tümüyle ayırmasıdır;

(kapitalist üretim biçimi] top­

rak sahipliğiyle toprak arasındaki bağlantıyı öylesine kökünı Johnston gibi çok tutucu tarım kimyacıları, gerçekteri rasyonal bir

tan­

mm, her yerde,

özel mülkiyetten kaynaklanan aşılmaz engellerle karşılaştığını kabul etmektedirler. Dünyadaki özel mülkiyet tekelinin ex professo [açikça -ç.] savunucuları olan yazarlar da, bunu kabul etmekteler;

örneğin

Charles Com­

te'un, özel amacı özel mülkiyetın savunulması _olan iki ciltlik yapıtında olduğu gibi. "Bir ulus" diyor,

"onu besleyen toprağın her bölümü, genel çıkada en

iyi uyuşan amaca ayrılmadıkça, cesine ve nü

fi

erişemez.

özellikle

son

Ulusun derece

niteliği ile bağdaşan bir refah ve güç dere­

zenginliğinde bilgili

güçlü

bir.

bir

iradenin,

gelişme eğer

sağlamak mümkünse,

için,

tek

mülkü­

her parçasımn görevini vermeyi ve her parçasının bütün ötekilerin refahı­

na katkıda bulunmasım sağlamayı üstleurnesi gerekir. Ama böyle bir iradenin \·arlığı ... toprağm özel parçalara bö'ünmesiyle ... ve her mal sahibine garanti edilen, mülkünü hemen hemen mutlak bir biçimde kullanma yetkisiyle bağdaş­ mayacaktır'."

[Traite de la pı·oprüite,

Tome

I,

Paris

1834,

s.

228. -Ed.]

- Johnston, Comte ve ötekiler, mülkiyet ile rasyonal bir teknik tarım arasm­ deki bir çelişkiden sözettiklednde, yalnızca bir bütün olarak belli bir ülkE\nin toprağının işlenmesi zorunluluğunu düşünüyorlar. Ama, özel tarımsal ürünlerin ekiminin piyasa-fiyatlarındaki dalgalanmalara bağlı oluşu ve bu ekimdeki bu fiyat dalgalanmalarından doğan sürekli değişiklikler -hemen para kazaml­ ması amacına yöneltilmiş olan kapitalist üretimin tüm ruhu-, ardarda kuşaklar

zincirinin gereksindiği tüm sürekli yaşam zorıın'ulukları dizisini sağlamak zo­ rtında olan tarımla çelişki halindedir. Ancak nadiren, yani özel mülk olmayıp,

d(vlet denetimine tabi olduk1arı zaman bir bütün olarak toplumun çıkarlarına azçok uygun düşen bir biçimde yönetilen ormanlar, bunun çarpıcı bir örneğini verirler.

11


den çözer ki, malika.neleri !skoçya' da olduğu halde, toprak

sahibi, bütün hayatını İstanıbul'da geçirebHir. Böylece, top-­ rak mülkiyeti, bütün eski siyasal ve

toplumsal süslerini ve

ilişkile ri ni , kısacası, daha sonra göreceğimiz üzere, hem sa­

nayici kapitahst lerin kendilerinin, hem de onların kuramsal sözcülerinin toprak

mülkiyetine karşı giriştikleri

mücade­

lenin ateşiyle yararsız ve saçma fazlalıklar diye yerdikleri

bütün. bu geleneksel ekieri üzerinden atarak, saf iktisadi bi­ çimini alır. Bir yandan, tarımın rasyonalleştirilerek ilk kez toplumsal bir ölçüde işleneıbilir hale getirilmesi, öte yandan

da topraktaki mülkiyetin ad ab�rdum* azaltılması, kapita­

list üretim :biçiminin büyiik başarılarıdır. Bütün diğer

tarihi

iler lemeleri gibi, bunları da, önce, doğrudan üreticileri tü­ müyle yoksullaştırarak elde etmiştir. Sorunun kendisine geçmeden önce, yanlış anlamaya mey­ dan vermemek için, başlangıç niteliğinde birikaç söz

daha

söylemek gerekiyor.

O halde, kapitaliıst üret im biçiminin önkoşulları şunlar­

dır: Toprağı gerçekten işleyenler, bir kapitalist t ar afından,

tarımla sadece sermayenin özel bir sömürü alanı olarak, özel

bir üretim dalındaki sermayesi için bir yatırım olarak uğ­ raşan ka pitalist çiftçi tar af ından istihdam edilen ücretli iş­

çilerdir. Kapitalist çiflıçi, toprak · sahibine, kullandığı topra­

ğın sahib ine , sermayesini bu özel üretim dalına yatırma hak­ kı karşılığında sözleşme ile saptanmış belirli dönemlerde , ör­

neğin her yıl, (tıpkı para..,sermaye ödünç alamn belirli bir

faiz ödeme s i g:iıbi) bir miktar para öder. Hangisi olursa ol­

sun tarımsal topr ak , yapı arsaları, madenler, balıkçılık böl­

geleri veya ormanlar için ödenen bu para top lamın a, toprak rantı adı verilir. Bu,

topr ak salıibinin toprağını, kapitalist

çiftçiye kiralamayı taahhüt ettiği bütün dönem için ödenir. Bu nedenle , toprak rantı, burada, topraktaki mülkiyetin, . ik­ tisadi açıdan gerçekleştiği, yani değer ürettiği biçimidir. O *

Anlamsızca, saçı'na olarak.

-ç.

12


halde, burada, birlikte ve karşılıklı muhalefet halinde,

mo­

dern toplumun çerçevesini oluşturan üç sınıfın hepsi - üc­ retli işçiler, sanayici kapitalistler ve toprak sahipleri ortaya çıkmış oluyor. Sermaye, ya kimyevi nitelikte iyileştirmeler, gübreleme vb. ile olduğu gibi geçici bir biçimde, ya da dre­ naj kanalları, sulama çalışmaları, düzleme, çiftlik binaları vlb. ile olduğu g1bi daha sürekli bir btçimde toprağa katıla� rak, ona bağlanabilir. Başka yerlerde, toprağa bu biçimde uygulanan sermayeye la

terre-capitaı*

adını verdim. 3 Bu, sa­

bit sermaye kategor-isine. dahildir. Toprağa katılan sermaye­ nin faizi, ve bir üretim aletiolarak bu yolla onda meydana

getİİ'ilen iyileştirmeler, kapitalist

çiftçinin toprak sahibine

ödediği rantın bir bölümünü oluşturabilir,4 ama ]ster doğal,

ister işlenmiş durumda olsun, toprağın o haliyle kullanımı için ödenen gerçek toprak rantım oluşturmaz. Bizim çalış­

ma alanımız dışında kalan toprak mülkiyeti · üzei'ine yöntem­ li bir incelemede, toprak sahibinin gelirinin bu ıbölümü, uzun uzadıya tartışılmalıdır. Burada, onun hakkında birkaç söz söylemek yetecektir. Tarımdaki alışılmış üretim sürecine eş­ lik eden, dEVha geçici sermaye yatırımlarının istisnasız he­ men hepsi, kapitalist çiftçi tarafından yapılır. Tarım rasyo� nal bir biçimde yapılırsa, yani örneğin Birleşik Devletler'in eski köle-sahipleri arasmda moda olduğu gibi, toprağın vah� şice yağma edilmesine indirgenmezse', genel olarak asıl tarım gibi, bu yatırımlar da, toprağı iyileştirider, 5 fuününü -ç. ·de la Philosophie, s. 165 [Karl Marx, Felsefenin Ankara ı975, s. ın, 172. -Ed.] . Burada terre-matiere

arıtır-

* Sermaye olarak toprak, toprak-sermaye.

3 Misere

Sefaleti, Sol Ya­

ve terre-capital yınları, arasında bir ayrım yapmıştım. "Zaten üretim araçlan biçimine dönüştürülmüş bulunan topraklara salt daha çok sermaye yatırma olgusu, toprağa madde ola. yani toprağın boyutlarına bir şey eklemeksizin, toprağı sermaye olarak

rak,

artırır. ... Sermaye olarak toprak, herhangi bir başka sermayeden daha ölüm­

y

süz değildir .... Sermaye olarak toprak, sabit serma edir; ama sabit sermaye de, tıpkı, döner sermaye gibi, tüketilir." 4 "01uşturu!abilir:· diyorum, çünkü bazı koşullar altında, bu faiz, top­ ı:ak raqtı yasasıyla düzoenlenir ve bu yüzden büyük doğal verimliliğe .sahip bakiT topraklar arasındaki rekabette olduğu gibi, ortadan kaybolabilir.

5 Bkz:

James Anderson, [A Calm Investigation of the Ciı-cumstances that


lar, ve toprağı salt malzeme olmaktan çıkarıp toprak-ser­ mayeye dönüştürürler; bununla birlikte, kibar toprak sahip­ leri, (yukarda sözü edilen -ç.] ıbu tip uygulamalara karşı söz­ leşme ile kendilerini güvence altına almışlardır. İşlenmiş bir tarla, aynı'doğal nitelikteki işlenınemiş bir tarladan daha de­ ğerlidir. Toprağa katılan ve daha uzun bir süre içinde tüke­ tilen, daha sürekli sermaye yatırımları da, esas olarak ve bazı alanlarda çoğu kez tümüyle kapitalist çiftçi tarafından yapılır. Ama sözleşmede taahhüt edilen zaman sona erer er­ mez, toprağa katılmış olan iyileştirmeler, asıl maddenin, top­ rağın ayrılmaz bir niteliği olarak toprak sahibinin malı olur­ lar ve kapitalist üretimin gelişmesi ile, toprak sahiplerinin sözleşme süresini mümkün olduğu kadar kısaltınaya çalışma­ larının nedenlerinden biri de budur. Toprak sahibi, yeni yap­ tığı sözleşmede, toprağa katılan sermayenin faizini, toprak -

rantının kendisine ekler. Ve bunu, şimdi toprağı ister ·bu iyileştirmeleri yapan kapitalist çiftçiye, ister bir başka çift­ çiye kiralasın, gene yapar. Böylece rantı artmış olur; ve eğer toprağını satmak isterse (toprağın fiyatının nasıl belirlendi­ ğini birazdan göreceğiz), şimdi değeri daha yüksek olacaktır. Yalnızca toprağı değil, iYileştirilmiş toprağı, karşılığında hiç bir şey ödemediği toprağa katılan sermayeyi- de satmak­ tadır. Bizzat toprak rantının hareketlerinden tamamen ayrı olarak, toprak sahiplerinin artan bir biçimde zenginleşme­ sinin, rantlarının sürekli artmasının ve iktisadi gelişme sü­ reci ile birlikte, malikanelerinin para-değerinin durmadan büyümesinin sırlarından biri de burada yatar, Böylece, top­ lumsal gelişmenin, kendi yardımları olmaksızın yaratılmış bir ürününü cebe indirirler fruges consumere nati.* Ama bu, aynı zamanda, tarımın rasyonal gelişmesinin önüne çı-

have led to the Present Scarcity of Grain in Bı·itain, London 1801, s. 35.36, 38. -Ed.] ve Carey [The Past, the Pı-esent and the Future, Philadelphia 1848, s. ı29-ı31. -Ed.] . * Toprağın meyvelerini tüketime yetenekli. -ç. - (Horace, Epistles, Book L Epistles 2, 27. -Ed.)

14


kan en büyük engellerden de biridir, çünkü kiracı çifıtçi, ki­ ralama. dönemi boyunca tam kazaneını alınayı umut edeme� yeceği bütün . iyileştirmelerden ve harcamalardan kaçınır. Yalnızca, 18. yüzyılda, modern rant teodsinin* gerçek ka­ şifi, -ayrıca zamanının becerikli bir kapitalist çiftçisi ve ile­ ri bir tarımcısı olan- Jame,s Anderson'un değil, aynı za­ manda, günümüzde, İngiltere'deki toprak mülkiyetinin bu­ günkü yapısına karşı çıkanların da, bu durumu bir engel sa­ yarak, bıkıp usanmadan şiddetle yerdiklerini görüyoruz.

A. A. Walton, Historry of the Landed Tenures of Greai Brita.in and Ireland, London 1865'te, bu konuda şöyle diyor (s. 96, 97) : "Ülkenin her yerindeki pek çok tarımsal birliğin tüm çabaları, ibu iyileştirmeler ,�iracı çiftçinin ya da emek­ çinin koşullarını düzeltmekten çok, toprakbeyinin malika­ nesinin ve kiraya verdiği malların değerinin çok daha büyük ölçüde artması anlamına geldiği sürece, tarımsal iyileşmenin gerçek ilerlemesi açısından çok geniş ve gerçekten dikkate değer sonuçlar veremeyeceklerdir. Genellikle, çiftçiler, top� rakbeyi ya da onun aracısı kadar, ya da hatta Tarımsal Birli­ ğin başkanı kadar, toprağın iyice temizlenme�i ve işlenmesin­ de daha çok emek istihdamı ile birlikte, iyi drenaj, bol gübre ve iyi yönetimin, hem iyileştirmede, hem üretimde fevkalade sonuçlar vereceğinin farkındalar. Ancak, bütün bunların yapı­ labilmesi için epeyce harcama gerekmektedir, ve çiftçiler şunun da farkındalar ki, toprağı ne kadar iyileştirseler veya değerini artırsalar, uzun dönemde esas karı, daha yüksek rant ve malikanelerinin artan değeri biçiminde, toprakbeyle­ ri alacaklardır... . Bu söylevcilerin [tarım şenliklerinde konu­ şan toprakbeyleri ve aracılarının] garip bir dikkatsizlikle onlara söylemeyi ihmal ettikleri şeyi -yani yaptıkları bü­ . tün iyileştirmelerde, aslan payının, uzun vadede mutlaka * J. Anderson'un rant teorisine bakınız: K. Marx,

Mehrwert ·(K. Marx, F.

Engels,

Weı-ke, Band 26, 2.

134-139). -Ed.

15

Thei:n-ien über

Teil,

den

s. 103-106, 110-114,


toprakbeylerinin cebine gideceğini-,-, gör ebile cek kadar uya­ nıktırlar.... İlk kiracı, çiftliği ne kadar iyileştirirse, onun halefi, toprakbeyinin, rantı, her zaman, önceki iyileştirme­ lerden doğan topraktaki değer artışıyla orantılı olarak artıra­ cağını görecektir."

tarımda bu süreç, toprağın yapı amacıyla kullandı­ ğ1 haldeki kadar açıklıkla henüz görülmez. İngiltere'de ya­ pı amacıyla kullanılan, ama jreehoıd* olarak satılmamış olan toprağın çok büyük b ir bölümü, toprak sahiplerince, 9 9 yıl­ lığına, ya da mümkünse daha kısa bir süre için kiralanmış­ tır. Bu dönemin sona ermesinden sonra, yapılar, toprağm kendisiyle birlikte, toprak sahibinin eline geçer. "Oıılar [ki­ Asıl

racılar] kiralamanın bitimine kadar aşırı bir toprak rantı öde­ dikten sonra, kiralamanın bitimi ile, evi oturulabilir bir halde büyük toprakbeyin e devretmek zorundadırlar. Kiralama bi­ ter bitmez, aracı veya denetçi gelecek, evinizi inceleyecek, ve onu iyice onarınanızı sağlayacak, sonra da ona elkoyacak

ve beyinin mülküne katacaktır. ... İşin aslı şudur ki, eğer

bu sistemin oldukça uzun bir sü!'e tam olarak işlemes i ne izin

verilir se , hem krallıktaki ev mülkiyetinin tamamı, hem rle

toprak, büyük topr akbeyle rini n elinde toplan ac aktır .Temple '

Bar'dan kuzeye ve güneye, Londra'nın Batı Yakasının tümü,

büyük toprakbeyine aittir denilebili:.Jıepsi çok yüksek kiralarla verilmiştir ve kiralamaların tamamen sona yarım dü zi ne

ermediği yerlerde de ibunların vadesi yakında Krallıktakj bütün kentler için aşağı

nebilir. Bu gözü doymaz dıştalama ve tekel da kalmaz.

dO:lacaktır.

yıukarı aynı şey söyle­

Liman kentlerimizdeki dok

s istem i, burada

yerlerinin hemen

ile , karadaki hüyük levyatanların** elinde toplanmıştır.". (l. c., s. 93.) Bu durumda, açıktır ki, 1861 nü fus\ sayımı, İngiltere ve Gal için toplam nüfusu

tümü, aynı gasp süreci

* Mülk, mülkiyet.

-ç.

** 'l,'evratta ve hıristiyan yazınında çoğu kez kötülüğü simgeleyen bir deniz canavarı. --ç.

16


20.066.224 ve topra�beylerinin ısayısını

36.032 olarak

verir­

ken, evsahiplerinin, ev sayısına ve nüfusa oranı, büyük top­ rakbeyleri bir yana, küçükler öte yana konulduğunda

tü­

müyle farklı göz�kecektir. Bu yapı sahipliği.

örneği önemlidir.

Her şeyden önce,

gerçek toprak rantı ile, toprak rantma bir ek olabilecek, top­ rağa katılan sabit s,ermaye faizi arasındaki farkı.

açıkça

göstermektedir. Tarımdaki kiracı tarafından toprağa katı­

lan sermayenin faizi gibi, yapıların faizi de, kiralama sür­ düğü sürece, sanayici kapitalistin, yapı spekülatörünün veya

kiracının eline geçer ve toprağın kullanımı için, belirlenmiş

tarihlerde yıllık olarak ödenmesi .gereken toprak rantı ile hiç bir ilgi,si yoktur. İkinci olarak, başkalarıc n a toprağa ka­

tılan sermayenin sonunda toprakla birlikte toprak .sahibinin eline geçtiğini ve bunun faizinin kirayı artırdığını da .gös­ termektedir. Bazı yazarlar, ya toprakibeyliğinin sözcüsü gibi hareket ederek ve burjuva iktisatçılarının saldırılarına karşı şiddet­ le ·savunmaya geçerek, ya da, Carey gibi, kapitalist üretim sistemini, bir çelişkiler sistemi olmaktan çıkartıp, bir "uyum­ luluklar" sistemine dönüştürmeye çalışarak, toprak rantım toprak mülkiyetinin bu öz.gül iktisadi anlatımını, faizle öz­ deşmiş gibi göstermeye çalışmışlardır. Bu, toprakbeyleri ile kapitalistler arasındaki karşıtlığı ortadan kaldıracaktı. Ka­ pitalist üretimin ilk aşamalarında ise karşıt yöntem kulla­ nılmıştır. O zamanlar, halk arasında toprak mülkiyetine M.­

la özel mülkiyetİn eski ve sayıgıdeğer biçimi gözüyle bakılı­ yor, sermaye faizi, tefecilik olarak yeriliyıordu. Bu yüzden,

nasıl Turgot, faizi haklı gösterecek nedenleri toprp.k rantının varlığından çıkarmışsa, Dudley, North, Locke ve diğerleri de, sermaye faizini toprak rantma benzer bir biçimde sundu­

lar. - Toprak rantının toprağa katılan sermayenin faizi için herhangi bir ekle!!le olmaksızın saf biçimiyle varolabileceği ve varolduğu gerçeği bir yana, yakın zamanın bu yazarları

17


unutuyorlar ki, toprakıbeyi, ıbu yolla, ona hiç bir şeye mal olmayan başka kişilerin sermayelerinin faizini alınakla kal­ maz, aynı zamanda, ibu ıbaşkalarına ait sermayeyi, karşılı­ ğını vermeden cebe indirir. Belirli bir üretim ibiçiminin kar­ şılığı olan bütün diğer mülkiyet biçimleri giıbi, toprak mül­ kiyetini de h aklı çikaracak neden şudur: üretim biçiminin kendisi ge,çici bir tarihsel zorunluluktur ve buna, ondan çı­ kan üretim ve değişim ilişkileri de dahildir. İlerde görece­ ğimiz gibi, toprak ·mülkiyetinin diğer mülkiyet hiçinılerin­ den şu bakımdan farklı olduğu bir gerçektir: gelişmenin bel­ li bir aşamasında, kapitalist üretim biçiminin bakış açısın­ dan bile, toprak mülkiyeti gereksiz ve zararlı görünmektedir. Bir başka biçimdeki toprak rantı, faizle karıştırılabilir ve böylelikle onun özgül niteliği önemsenmeyehilir. Toprak rantı, toprakbeyinin gezegenimizdeki belirli bir toprak par:. çasını kiraya vermek yoluyla topladığı belirli bir miktar pa­ ra ibiçimine bürünür. Görmüştük ki, her özel para toplaım sermayeye dönüştürülebilir, yani sanal bir sermayenin faizi olarak d üşünülebilir Örneğin, eğer, ortalama faiz m·anı %5 ise, yılda 200 sterlinlik bir toprak rantı , 4.000 sterlinlik bir ser­ mayenin faizi olarak kabul edilebilir. Bu yolla sermayeye dö­ nüştürülen toprak rantı, ,toprağın alış fiyatını veya değerini ,

oluşturur. Bu emeğin fiyatı gibi prima facie* akla-uygun ol­ mayan bir kategoridir, çünkü yeryüzü, emeğin ürünü değil­ dir ve bu yüzden değeri yoktur. Ama öte yandan, bu akla­ uygun olmayan biçimin arkasında, gerçek bir üretim ilişkisi gizlenmiştir. Eğer bir kapitalist, yılda 200 s terl in rant geti­ ren bir toprak satın alır ve bunun için 4.000 s te rlin öderse, sanki bu sermayeyi fa:izli senetiere yatırmış veya doğrudan doğruya %5 faizle ödünç vermiş gibi, 4.000 sterlinlik serma­ yesi üzerinden, yılda, ortalama %5 faiz almış olur. Bu 4.000 sterlinlik bir sermayenin %5'ten genişlemesi demektir. Bu varsayıma göre, toprağının alış fiyatını, onun getirdiği ge,

,. İlk bakışta. -ç.

. 18


lirle yirmi yıl içinde karşılayabilecektir.

Bu nedenle, İngil­

tere'de toprağın alış fiyatı, şu kadar yıllık ahm olarak he­ saplanmaktadır. Bu da sadece toprak

rantının sermayeye

dönüştürülmesini ifade etmenin bir başka yoludur. Gerçek­ ten de bu, �toprağın değil onun getirdiği toprak rantının­

olağan faiz oranına göre hesaplanmış alış fiyatıdır.

Ama,

tersine olarak, rant, sermayeye dönüştürülmesiyle açıklana­ maz ve ondan çıkarılamazken, rantın sermayeye

dönüştü­

rülmesi, rantın varlığını öngörür. Rantın satışından bağım­ sız olarak varlığı, araştırmanın başlangıç noktası olarak da•

ha doğrudur. O halde, bundan şu sonuç ç!kar: eğer toprak

rantının

sabit bir miktar olduğunu varsayarsak, faiz oranı yükselip düştüikçe, toprağın fiyatı da tersine olarak yükselip düşebi­ lir. Olağan faiz oranı %5'ten %4'e düşecek olursa, yılda 200 sterlinlik hir tıoprak rantı, 4.000 sterlin yerine, 5.000 lik ibir sermayenin gerçekleştirilmesini

temsil

sterlin­

edecektir.

Böylece, aynı toprak parçasının fiyatı, 4.000 sterlinden 5.000

sterline, veya 20 yıllık alımdan 25 yıllık alıma

yükselmiş

olur. Karşıt dprumda, bunun tersi olacaktır. Bu, toprağın fi­ yatının, topr

rantının kendisinden bağımsız olan ve yalnız­

ca faiz oranı ile düzenlenen bir hareketidir:

Ama görmüş

olduğumuz g1bi, toplumsal gelişme sırasında kar ora:rıı düş­ me eğilimi gösterdiğine göre, ve bu yüzden bir kar m·anı ile düzenlendiği ölçüde,

faiz oranı da aynı eğilime sahip ol­

duğuna göre ve üsteliik, faiz oranı, kar oranının

etkisinin

dışında, ödünç verilebilir sermayenin büyümesi sonucu da düşme eğilimi gösterdiğine göre, ibundan şu

sonuç

çıkar:

toprağın fiyatı, toprak rantmın hareketinden ve rantın da bir bölümünü oluşturduğu, toprağın ürünlerinin

fiyatların­

dan bile ibağımsız olarak, bir yükselme eğilimine sahiptir. Toprak rantınl:ll kendisinin, . toprağı satın alan kişi· açı_.

sırrdan büründüğü faiz biçimiyle karıştırılması �toprak ran-·· tının niteliğini hiç bilmernekten doğan ibir karıştırmadır bu-

19


insanı zorunlu olarak en saçma sonuçlara

götürür.

Bütün

eski ülkelerde toprak mülkiyeti özellikle kibar bir mülkiyet biçimi ve toprak alımı da fevkalade emin bir sermaye ya­ tırımı sayıldığından; toprak rantının satın alındığı faiz had­ di, diğer uzun vadeli sermaye

yatırımlarınınkinden

genel­

likle daha düşüktür, öyle ki, gayri menkul satın alan kimse,- aynı

sermaye için diğer

bir

yatırımlarda %5 alacak­

iken, alış fiyatı üzerinden sadece %4 faiz alır. Bir başka de­ yişle, toprak rantı için, diğer yatırımların getireceği miktarda yıllık gelir miktarı için ödediğinden, sermaye öder. Bu, Mr. Thiers'i,

La Propriete

aynı

daha fazla

üzerine yazdı­

ğı genellikle çok zayıf yapıtında (Fransız Ulusal Meclisinde, 1849'da Proudhon'a karşı

yaptığı bir konuşmanın yeniden

basımı*) toprak rantının düşük olduğu sonucuna götürmüş­

tür, oysa ki bu, yalnızca onun alış fiyatının yüksek olduğu­

nu kanıtlamaktadır.

Sermayeye dönüştürülmüş toprak rantının, toprağın fi­

yatı ya da değeri gibi görünmesi, öyle ki, böylelikle topra­ ğın herhangi bir mal gibi alınıp satılması gerçeği, bazı sa­ ·vunucularin toprak mülkiyetini haklı göstermelerine bir ne­ den olmuştur, çünkü, tıpkı diğer mallarda olduğu gibi, alı­ cı, toprak için bir karşilık ödemektedir; ve toprak mülkiye­ tinin büyü.l{ bir bölümü bu yolla el değiştirmiştir. Bu durum­ da ayni neden, köleliği haklı göstermek için de kullanılabi­ lir, çünkü köle sahibince satın alınan kölenin emeğinin

ge­

tirdiği kazanç, sadece, bu alıma yatırılan sermayenin faizi­ ni temsil etmektedir. Toprak rantının varlığını haklı göste­ recek nedeni, onun alım ve satımından çıkarmak, genel ola­ rak, onun varlığını, gene kendi varlığı ile haklı göstermek

anlamına gelir.

Toprak rantının -yani kapitalist üretim biçimi temeline * Thiers'in Proudhon'a karşı 26 Haziran 1848 tarihinde Fransız Ulusal Meclisinde yaptığı konuşma "Compte rendu des seances de l'Assamblee Na­ tionale"de (Tome II, Paris 1844, s. 666-71) �ayınlanınıştır,. -Ed.

20


dayanan toprak mülkiyetinin bağımsız ve özgül iktisadi bi­ çiminin- bilimsel bir tahlili için, onu, anlamı çarpıtan ve insam şaşırtan, .k,onuyla ilgisiz her şeyden ar:ıi:ımış saf bi­ çimiyle incelemek ne kadar önemli ise, toprak mülkiyetinin fiili etkilerinin anlaşılması için -hatta, toprak rantı kavra- · mıyla. ve toprak rantının niteliğiyle çelişen ve gene de top­

rak rantının varoluş biçimleri gibi görünen pek çok gerçe­ ğin teorik olarak kavramlması . lıklara J"Ol açan

dir.

için-

kayna:ıqarı öğrenmek

teoride

bu

karışık-

de o kadar önemli-

'

Uygulamada, doğal olarak, kiracının toprak

sahibine,

toprağı işleme hakkı karşılığında, kira parası olarak ödediği her şey, toprak rantı gtbi görünür. Bu haracın bileşimi ve kaynakları ne olursa olsun, gerçek toprak rantı ile ortak ya­ nı şudur - toprak sahibi denen kişinin gezegenimizin

bir

bölümünü ·tekel altına alması ona böyle bir haraç almak ve

böyle bir değer biçrnek olanağını vermektedir. Bunun ger- · çek toprak rantı ile ortak yanı şudur - bu haraç, daha ön­ ceden de belirttiğimiz gibi, toprağın kiralanmasından gelen sermayeye dönüştürülmüş gelirden başka bir şey olmayan ·toprağın fiyatım belirlemektedir. Yukarda gördük ki, toprağa katılan sermayenin faizi, toprak rantının böyle dışardan gelme bir parçasım oluştura­

bilir, bu, iktisadi gelişme ilerledikçe, ülkenin toplam rantı

üz-erinde sürekli olarak büyüyen fazladan bir ekleme haline gelecek bir parçadır. Ama bu faizden ayrı olarak, kira pa­ rası kısmen, veya bazı durumlarda, yani gerçek toprak ran­ tımn hiç olmadığı --bu yüzden de toprağın gerçekten

de

değersiz olduğu- bir durumda tamamen, ortalama kardan veya normal ücretlerden veya her ikisinden birden yapılan bir indirimi gizleyebilir. İster kardan, ister ücretlerden olsun, bu bölüm burada, toprak rantı olarak görünür, çünkü nor­ mal olarak sanayici kapitalistin veya ücretli işçinin eline geçeceği yerde, kira parası biçiminde topra�heyine öden-

21


mektedir. İktisadi açıdan, bu bölümlerden ne biri ne de

ğeri, toprak rantım oluşturur ; toprak

rantı kadar

ama uygulamada,

wpra:robeyinin gelirini,

di­

gerçek

tekelin iktisadi

gerçekleşmesini oluşturur ve toprak fiyatları üzerinde aynı ·

derecede belirleyici etkisi vardır.

ki

Biz, şimdi, toprak rantının, kapitalist üretini ibiçiminde­

topr ak mülkiyetini ifade etme yolunun, kapitalist üretim

biçiminin kendisi varolmadan, yani ne kiracının kendisi bir

sanayici kapitalist ne de yönetimi kapitalist bir yö_netim tipi

olmadan, resmen var olduğu koşullardan sözetmiyoruz..

Ör­

neğin İrlanda'da durum budur. Orada kiracı, genellikle

bir

küçük çiftç�dir. Rant olarak

toprakbeyine ödediği miktar

çoğu kez sadece kendi karının yani (kendi emek aletlerinin sahtbi olması sıfatıyla hakettiği) kendi öz artı-emeğinin bir kıs mını değil, aynı zamanda bir başka durumda aynı miktar

emek karşılığında alabileceği, noTmal Ücretinin de bir kısmı­

m içine alır. Bunun yanısıra, toprağın iyileştirilmesi

ıçın

h.iç bir . şey yapmayan toprakbeyi, kiracının çoğunlukla top­ rağa kendi emeğiyle kattığı küçük sermayesine de elkoyar. Bu, tamamen bir tefecinin benzer koşullarda yapacağı şey­ dir, tek fark tefecinin, bu işlemde, hiç olmazsa kendi ser­ mayesini de tehlikeye atacağıdır. Bu sürekli yağma, İrlanda Kiracılık Hakları Yasası üzerindeki tartışmanın özüdür. Bu yasanın temel amacı, kiracısına topraktan çıkmasını emret­ tiği zaman, toprakbeyini toprakta yaptığı iyileştirmeler ve­ ya toprağa kattığı rsermayesi karşılığında kiracıya tazminat vermeye zm lamaktır. Palmerston, şıu alaycı yahıtla, bu tale­

b: hep bir kenara atmıştır : "Avam kamarası, toprak sahip­ lerinin meclisidir." Ayrıca toprakbeyinin toprağın verdiği toplam ürün

ile

hiç bir ilişkisi olmayan -kap1talist üretime sahip ülkelerde

bile- yüksek bir kirayı kabul ettirebileceği, istisnai koşul­ ·

lardan da sözetmiyoruz. Örneğin, İngiliz fabrika bölgelerin­ de, küçük toprak parçalarının, ya küçük bahçeler halinde ya

22


cia boş zamanlarda amatör çlftçilik için işçilere kiralanma­ sı böyle bir nitelik taşımaktadır.

Factories.)

(Reporrts of · Inspectors of

Bizim sözünü ettiğimiz, gelişmiş kapitalist ülk.elerdeki top­

rak rantıdır7 Örneğin, İngiliz

kiracıları

arasında,

öğretim,

eğitim, gelenek, reka;bet ve diğer durumlarla sermayelerini tarımda kiracı olarak yartırmaya

yöneltilmiş

ve

zorlanmış

birçok küçük kapitaList bulunmaktadır. Ortalama kardan d a­ ha az bir karla yetinmek ve bunun

bir :bsmım rant olarak

toprakıbeylerine devretmek zorundadırlar. Ancak bu koşulla

sermayelerini, topra�a, tarıma yatırmalarıiıa izin verilmekte­ dir . Toprakıbeyleri, her yerde yaıs ama üzerinde önemli, İngil­ tere'de ise üstelik ezici bir etkiye sahip olduklarından, bu du­

rumdan, bütün kiracılar sınıfını aldatarak soymak

amacıyla

yararlanabilmektedirler. Örneğin, herl}esin kabul edeceği gi­

bi, jakıobenlere-karşı savaş sırasında anormal

bir biçimde

artan kıiraların, aylak toprakıbeylerinin çıkarına uygun ola­

rak devam etmesini sağlamak için, ülkeye yüklenen bir ek­ mek yasası -1815 Tahıl Yasaları-, olağanüstü z.engin

har­

manlar dışında, gerçekten de, tarımsal ürünlerin fiyatlarının,

tahıl ithalatının kısıtlanmadığı bir durumda düşeceği düzey­ den daha yukarda tutulması

sonucunu yarattı. Ama bu yasa­

lar, fiyatların, toprakbeylerinin, ya;bancılara ait tahılın itha­

latında yasal sınırı oluşturacak biçimde, normal fiyat göre­ vini yapmak üzere ilan ettikleri düzeyde tutulması sonucunu

yarartmadı. Ama, kira ilişkileri, bu normal fiyatların yarattığı

hava içinde ısözleşmeye bağlandı. Bu aldanma ortadan kalkar

kalkmaz, yeni normal' fiyatları içeren yeni bir yasa yapıldı, ki

bu da açgözlü toprakibeyinin hayallediği ş eyin, eski yasalar kadar

güçsüz_ bir ifadesiydi.

Bu yolla, kiracılar, 1815'ten

otuzlara kadar dolandırıldılar. Bundan, bütün bu dönem bo­ yunca süren bir tarımsal sıkıntı ısıorunu doğdu.

Bundan, bu

dönemde, bütün i!),ir kiracılar ıkUışağının mülksüzleştirilmesi ve yıkımı ve bunların yerlerıine yeni bir kapitalistler

23

sınıfı-


nın geçmesi söntıcu doğdu.6 Ancak, çok daha genel ve önemli olan bir gerçek, gerçek çiftlik emekçisinin ücretinin normal ortalamanın altına düş­ mesidir, öyle ki, bu ücretin bir kısmı, kira parasının bir bıö­ lümünü oluşturmak üzere çıkartılır ve böylece, toprak rantı kisvesi altında, emekçinin yerine, toprakbeyinin cebine akar. Örneğin, İngiltere'de ve İskoÇya'da, uygun konuma sahip birkaç ilçe dışmda durum , hemen hemen genellikle böyledir. İn.giltere'de, Tahıl Yasalarının kabulünden önce atanmış olan parlamento teftiş komitelerinin, ücretierin düzeyi. üze­ rine yaptığı araştırmalar -.bunlar 19. yüzyılda, ücret tarihi­ ne yapılan en değerli ve hemen hemen hiç yararlanılmamış katkılardır ve aynı zamanda d a İngiliz aristokrasisi ve bur. juvazisinin kendileri için diktikleri bir teşhir direğidir­ inandırıcı bir biçimde ve her kuşkıunun . ötesinde kanıtladı Id, jaknbenlere-karşı s avaş sırasındaki yüksek kira oranları ve toprak fiyatlarındaki buna tekabül eden artış, kısmen, ücretlerden düşülen miktardan ve ücretierin asgari fiziksel gereksinmelerm bile altına düşürülmesinden, başka bir de­ yişle, normal ücretin bir kısmının toprakbeylerine devre­ dilmesinden başka bir nedene bağlı değildir. Paranın d eğe­ rinin düşmesi ve tarımsal bölgelerde Yoksulları Koruma Ya­ salarının kötüye kullanılması g1hi. çeşitli olaylar, kiracıların gelirlerinin büyük ölçüde arttığı ve topraı�beylerinin şaşıla­ cak servetler topladığı bir zamanda, bu işin yapılmasını mümkün kıldı. Gerçekten de, tahılın vergilendirilmesi için kiracıların ve toprakbeylerinin öne sürdükleri esas iddialar­ dan biri, çiftlik-emekçilerinin ücretlerini daha aşağı düşür­ menin fiziksel aç1:dan olanaksız olmasıydı. Bu durum, önem­ li ölçüde değişmemiştir ve bütün Avrupa rülkelerinde oldu·

Bkz: Anti-Corn-Law

Prize-Essays. Ancak, Tahıl Yasaları, her . zaman olarak daha yüksek bir düzeyde tutmuştur. Daha iyi yerler­ deki kiracılar için bu lehte bir durumdur. Buolar, koruyucu gümrük1erin, haklı ya da haksız olarak istisnai ortalama fiyata güvenen büyük kiracılar yığınını pasif tutmasından kazanç sağladılar. 6

fiyatları yapay

24


ğu gibi, İngiltere'de de, normal ücretierin bir kısmı, her za­ manki g1bi, toprak rantı tarafından emilmelktedir. Hayırse­ ver aristokratlardan .Kont Shaftesıbury, sonraları Lord Ash­ ley, İngiliz fC!Jbrika işçilerinin durumları karşısında çok ola­ ğanüstü bir biçimde duygulandı ve on saatlik işgünü aji­ tasyonu sırasında parlamentoda onların sözcüsü olarak ha­ reket ettiği zaman, sanayicilerin sözcüleri, ona ait �öylerde Çalışan tarım emekçilerine ait ücret istatistiklerini yayınla­ yarak intikamlarını aldılar (bkz : Bucih I, Kap. XXIII, 5, e)* ("İngiliz Tarım Proletaryası"), bunlar bu hayırseverin al­ dığı toprak rantının bir kısmının, kiracılarınca, onun ıçın, tarım emekçilerinin ücretlerinden aşırılan ganimetten oluş­ tuğunu açıkça göstermekteydi. Bu yayın, şu bakımdan da il­ ginçtir : onun ortaya çııkardıkları, 1814 ve 1815 komitelerin­ ce yapılan en �ötü açıklamalar yanında cesaretle yer ala­ bilir. Koşullar, tarım emekçilerinin ücretinde geçici bir artış olmasım zorlar zorlamaz, kapitalist kiracı çiftçiler, aynı za­ manda toprak rantı da düşürülmedikçe, ücretleri, sanayiin diğer dallarında yükseltildiği gibi normal düzeye yükselt­ menin olanaksız olacağı ve onları mahvedeceği yolunda çığ­ lık atmaya . başlarlar. Burada, toprak rantınm içinde, emek­ çilerin ücretlerinden düşülen ve toprakbeylerine devredilen bir miktarın ibulunduğu itirafı yatmaktadır Örneğin, !ngil­ tere'de, 1849'dan 1859'a kadar, tarım emekçilerinin ücretle­ ri, önemli olayların biraraya gelmesiyle artış gösterdi ; bu olaylar, İrlanda'dan gelen tarım emekçileri arzını kesen İr­ landa'yı terk olay.ı ; tarımsal nüfusun fabrikalarca olağanüs­ tü bir biçimde emilmesi; savaş dönemine özgü bir asker ta­ lebi ; Avustralya ve Birleşik Devletler'e (Kaliforniya) fev­ kalad� geniş ölçüde gö,ç edilmesi, ve burada üzerinde dur­ maımza gerek olmayan diğer durumlardır. Aynı zamanda, bu dönem boJ7l:lnca, 1854 ve 1856 kötü tarını yılları dışında, ortalama tahıl fiyatları % 16'dan fazla düştü. Kiracı çiftçiler .

* Kapital, Birinci Cilt, Yirmibeşinci Bölüm, . Beşinci Kesim, (e.) . -Ed.

25


kiraların düşürülmesi için yaygara kopardılar. Tek tek bazı balleTıde başarılı oldular, ama, bir bütün olarak, bu talebi gerçekleştiremediler. Başka şeyler y.amsıra, buharlı-motor­ ların ve yeni makinelerin s eri ıo1arak üretimi ile, ki bunlar bir dereceye kadar atların yerini almış, onları ekonominin dışına itmiş, ama aynı zamanda, kısmen, tarımsal günde­ likçi iş.çileri işlerinden ederek suni bir nüfus fazlalığı yarat­ mış ve böylece ücretlerde yeni bir dü şü ş e yol açmıştır, üre­ tim maliyetlerinde bir indirim yoluna g1ttiler. Ve bu, bu: on­ yıl boyunca, toplam nüfustaki ibüyümeye karşılık tarımsal nüfustaki nispi azalmaya karşın, ve tamamen tarıillıcı olan bazı bölgelerdeki tarımsal nüfusun mutlak azalmasına kar­ şın ·oldu.7 Bu yüzden, o zamanlar Cambridge'de ekonomi politik profesörü olan Fawcett [1884'te Pösta ve Telgraf Ba­ kanı iken ölmüştür] 12 Ekim 1865'teki Sosyal Bilim Kongre­ sinde şöyle diyordu : "İşçiler göçetmeye başlıyoil'lardı ve çift­ çiler, daha şimdiden, göç yüzünden em�k daha pahalı hale gelmeye başladığı için, eskiden ödedikleri kadar yüksek ki­ ralar ödeyemeyeceklerine dair , yakınıyorlardı." O halde, bu­ rada da, yüksek toprak rantı, doğrudan doğruya, düşük üc­ retlerle bir tutulmaktadır. Ve toprak fiyatlarının düzeyi bu durumla belirlendiği sürece �artan rant- toprağın değe­ rindeki bir yükseliş, emeğin değer yitirmesi ile, yüksek top­ rak fiyatı, düşük emek fiyatı ile özdeştir. Aynı şey, Fransa için d e geçerlidir. ' "Rant artıyor, çün­ kü ibir yandan ekmeğin, şarabın, etin, seibzelerin ve m eyve­ nin fiyatları artıyor, öte yandan emeğin fiyatı aynı kalıyoır. Eğer yaşlı kişiler, 100 yıl kadar öteye giderek, babalarının hesaplarını incelerlerse, kırsal Fransa'da ibir günlük eme­ ğin fiyatının bugünkünün aynısı olduğunu göreceklerdir. O zamandan lJeri, etin fiyatı üç katına çıkmıştır. ... Bu devri7 John C. Morton, The Forces Used in Agriculture. Londra Sanat Derne­ ğindeki konuşma, 1860; 12 İskoç ve 35 İngiliz koritluğundaki 100 kiracıdan top­ lailan gerçek: · belgelere dayandırılmıştır.

26


min kurbanı ki.."'ldir? Bir mülke sahip olan zengin adam mı, adam mı? . . . Ranttaki artış, genel

yoksa orda çalışan yoksıul

bir felaketin kamtıdır." (Du Mecanisme de la Societe en France et en Angleterre, M. Ruıbichon, 2. baskı, Pariıs 1837, s . 101.)

Bir y andan ortalama kardan, öte yandan da ortalama üc­ retlerden düşülen miktarı temsil eden ranta ait örnekler : Daha önce de aktarma yaptığımız, emlak komisyoncusu ve tarını makinisti Morton d iyor ki, birçok yerde, büyük cıülklerin rantının küçüklerinkinden daha düşük olduğu gö­ rülmektedir, çünkü, "ikinciler için rekabet, birinciler için olan rekaıbetten genellikle daha fazladır ve çiftçilikten baş­ ka bir işle uğraşmayı düşüneb ilen pek az küçük çiftçi bulun­ duğundan, uygun bir iş bulma endişesi, çoğu halde , onları m antıken onaylay abilecekleri ranttan daha yüksek rant öde­ meye srürrüklemektedir . " (John C. Morton, The R€sources of Estates, London 1858, s . 116.) Ancak, İngiltere'de bu faııkln yavaş yavaş ortadan kalk­ tığı düşünülmektedir ; Morton bunu büyük ölçüde tam da küçük kiracılar sınıfının göç etmesine bağlıyor. Aynı Morton, bir örnekle , bizzat kiracının ücretinin ve daha da kesin bir biçimde, onun emekçilerinin ücretlerinin, toprak rantı yü­ zünden bir miktar düştüğünü göstermektedir. Bu, iki atlı sa­ hanın kullanılamadığı 70-80 akrdan (30-34 hektar) az kira "Çiftçi, herhangi bir topraklarında ortaya çııkmaktadır . emekçi kadar zaihmetle , kendi elleriyle çalışmadıkça, çiftliği onun geçimini karşılamayacaktır. Eğer i şin yapılmasını iş­ çiy e bırakır ve kendisi sadece onları gözlemeye devam eder­ se, pek uzak olma'Yan bir dönemde, rantım ödeyemediğini görmesi çok mümkündür. " (l. c., s. 118.) Bu nedenle, Mort on, belirli bir yerdeki ıkiracılar ç ok yoksul olmadıkça , iki­ ralanan yerin 70 akrdan küçük olmaması gerektiği sonucuna varır, öyle ki, kiracılar iki ya da üç at kullanabilsinler. Membre de l'Institut et de la Societe Centrrıle d'Agricul27


ture,

Mösyö Leonce de Lavergne olağanüstü bir hasiret gös­

teriyor.

Econom.ie Rurale de l'Angleterre

adlı yapıtında,

(alıntılar İngilizce ç evirisindendir , London 1855) ,

Fransa'da

kullamlan, ama sığırın yerine atın geçtiği İngiltere'de kulla­ nılmayan, ısığırdan elde edilen yıllık kazanca ilişkin aşağı­ daJki karşılaştırmayı yapıy;or (s. 42) :

FRANSA

İNGİLTERE

milyon ı: . . . . . ı6 milyon ı: Emek . . . . 8 milyon ı:

Süt . Et .

. , . . .

Süt

. . . . . ı6 milyon E Et ; . . . . . 20 milyari E Emek . . . .

4

28 milyon ı:

.

36 milyon ı:

Ama onun söylediğine göre, İngiltere'de daha büyük ıbir toplam elde edilmesinin nedeni, İngiltere'de sütün, Fransa'da­ .

kinden iki kat pahalı olmas:ıdı r. Oysa, her iki ülkedeki et fi·

yatları eşit alınmıştır (s. 35) ; bu nedenle, İngiliz süt üre­ timi 8 milyon sterline ve toplam da 28 milyon ster line düşer,' bu da Fransa'dakine eşittir. Mr. Lavergne, hem miktar, hem de fiyat farklılıklarının ikisini birden hesaplamalarına ka­ tınca, gerçekten de biraz fazla oluyor, öyle ki, İngiltere ba­ zı maddeleri Fransa'dan daha pahalıya üretince bu, İngiliz tarımının bir üstünlüğü gibi görünüyor, OY,Sa bu, olsa olsa kiracılar ve topra�beyleri için daha büyük bir kar anlamına gelir.

Mr. Lavergne'in, yalnızca İngiliz tarıriıının başarıların­ dan haberli olmalkla kalmayıp, ayrıca İngiliz kiracılarının ve topra�beylerinin önyargılarını

da ·onayladığı 48. sayfada

anlaşılıyor : "Genel olarak bütün tahıllar bir büyük sakınca taşırlar . ... Bunlar, yetiştikleri toprağın gücünü tüketirler." Mr. Lavergne diğer bitkilerin buna yol açmadığına inan­ ınakla kalmıyor, ayrıca, yem ürünlerinin ve yumrulu ürün­ lerin toprağı zenginleştireceğine de inanıyordu. "Yem bit­ kileri, büyümeleri için gerekli esas unsurları atmosferden alır, toprağa ondan aldıklarından daha çoik şey verirler ; böy­ lece, hem doğrudan doğruya, hem de, hayvan , gübresine dö-

28


nüşmek suretiyle, tahılların ve genel olarak toprağın gücü­ nü tüketen bütün ürünlerin verdiği zararı, iki yolla giderir­ ler ; bu nedenle, ilkelerden biri, bu ürünlerle en azından nö­ betleşe ekilmeleridir ; Norfolk nöbetieşe ekimi bundan iba­ rettir." (s. 50-51.) Tevekkeli değil, bu İngiliz köy peri-masallarına inanan Mr. Lavergne, tahıl üzerine lmnan gümrük vergisi kaldırıldığından beri, İngiliz çiftlik-emekçilerinin ücretlerinin eski anormalliklerini yitirdiğine de inanıyor. (Bu konuda daha önce söylenenlere bakınız : Buch 1, Kap. XXITI, 5, s. 701-729.*) Ama, Mr. John Bright'ın, 14 Aralık 1865'te, Birmingham'da yaptığı konuşmayı da dinleyelim 5 milyon ailenin, tümüyle, parlamentoda temsil edilmediğine değindikten sonra, şöyle devam ediyor : "Birleşik Krallıkta, bunlardan bir milyonu ya · da bir milyondan fazlası, talihsiz yoksullar listesine . da­ hildir. Bir milyonu da yıoksullruğun tam biraz üstünde, ama her zaman yoksulluğa düşecekler diye korku içindedirler. Koşulları ve umutları bundan daha lehte değiLdir. Şimdi, toplumun bu kesiminin bilisiz ve aşağı tabakasına bakalım. Düşük koşullarına, yoksulluklarına, acılarına, ve herhangi bir düzelme konusundaki kesin ümitsizliklerine bakalım. Ne­ den Birleşik Devletler'de, -hatta Güney devletlerinde, kö­ leliğin hüküm sürdijğü dönemde bile- her. zenci, kendisi için bir genel azatlı.ık yılı geleceğine inanıyordu? Ama bu insan­ lar için -bu ülkedeki, bu en aşağı tabakadaki sınıf için­ burada ilan ediyÜrum ki, n e daha iyi bir şey umudu, ne de onu elde etmek için birazcık heves vardır. Bir Dorsetshire emekçisi olan John Cros8 hakkında son zamanlarda gazete­ lerde ·çıkan ıbir küçük yazıyı okudunuz mu? Haftada altı gün çalışıyordu, ve haftada sekiz şilin karşılığında yirmidört yıl boyunca yanında çalıştığı patronu, ona mükemmel bir .bon­ servis vermişti. John Cross, bu . ücretle, ahır gibi bir evde yaşayan yedi çocuğunu - zayıf karısını ve ufak bebeğini ,

.

* Kapital,

Birinci Cilt, Yirmibeşinci Bölüm, 5, s. 709-732. _;Ed.

29

.


geçindirmek zorundaydı. John Cross , altı penilik bir tahta parmaklık aldı - hukuken, çaldı sanır1m.

Bu suç için, sulh

yargıçlarınca yargllandı ve 14 veya 20 günlük hapse mahkum oldu . . . . Diyebilirim ki, John Cross'unkine benzeyen binlerce

durum, bütün ülkede, özellikle Güneyde görülebilir, ve bun­ ların koşulları öyledir ki, şimdiye kadar en gayretli araştır­ macı bile :na:sıl sağ kaldıkları esrarını çözernemiştir. Şimdi ülkeye bir gözatın ve bu beş milyon aileye ve · bu tabakanın

ümitsiz koşullarına bakın. Özgür olmayan ulusun durmadan

çalıştığı ve hemen hemen hiç dinlenme bilmediği doğru değil mi? Yönetici sınıfla ikarşılaştırın bunu - ama o zaman ko­ münistlikle

suçlanarcağım. . . . Ama çalışan ve ö�gür olma­

yan bu büyük ulusu, yönetici sınıflar diyebileceğimiz kesim­

le karşılaştırın. Onun zenginliğine bakın ; gösterişine bakın

- lüıksüne bakın. Bıkklnlığına tamk olun -çünkü oniı;ır ara­ sında da bıkkınlık vardır, ama bu doygunluğun getirdiği bık­ kınlıkt:ır- santki yeni bir zevk

peşindelermiş giibi , oradan

oraya koşuşmalarına bakın." (Morn.ing Star, 14 Aralık 1865.) Aşağıda, artı-emeğin ve dolayısıyla

artı-ürünün, toprak

rantıyla -en azından kapitalist üretim biçimi temeli üz�rin­ de,

artı-ürünün,

nitel

ve

nicel

olarak

özellikle

belir­

lenmiş parçasıyla- nasıl genellikle karıştırı1dığıru göreceğiz. Genel olarak artı-emeğin doğal temeli, yani onun yokluğu ha­ linde bu emeğin var olamayacağı doğal önkoşul şudur : Doğa

-toprağın hayvansal veya bitkiısel ürünleri, balıkçılık bölge­

leri Vlb. biçiminde- gerekli yaşama araçlarını, bütün bir iş­ gününü tüketmeyecek bir emek harcariması koşullarında sağ­ lamalıdır. Bu tarımsal emeğin doğal verimi, (bunun içine ba­ sit toplama, avlanma, balıkçıhk ve sığır yetiştiriciliği için harcanan emek de girer) , bütün artı-emeğin temelidir, çün­ kü bütün emek, her şeyd en önce ve başlangıçta yiyecek el­ de etmeye ve üretmeye yöneliktir. (Hayvanlar; aynı zaman­ da, soğuk iklimlerde ısınınaik için deri sağlarlar ; ayrıca otura­ cak mağaralar vb . . )


Artı-ürünle toprak rantının ayın b]çimde birbirine

ka­

rıştırılmasının, Mr. Dove'da* daha farldı bir b1çimde ifade

edildiği görülür. Başlangwta tarımsal ve sınai emek ayrıl""' mamışlardı ; ikincisi birincinin bir ekiydi. Toprağı işleyen ka­

bilenin, ev tlmmününün veya ailenin artı-emeği ve artı-ürünü,

bem tarımsal, hem de sınai emeği kapsıyordu. Her ikisi bira­ rada yürüyordu, Uygun aletler olmaksızın avlanmak, balık� çılrk ve tarım olanaksızdı. Dokuma, eğirme vb. önce tarım­

sal- bir yan uğraş olaraik u�gulanıyordu.

Daha önceleri gösterdik ki, nasıl, ibir tek işçinin emeği

gerekli-emeğe ve arb-erneğe ayrılırsa, işçi sınıfının toplam emeği de aynı şekilde bölünebilir, öyle ki, işçi sınıfı için top­ lam yaşam araçlarım

(bu amaç için gerekli olan üretim toplumun tümü için gerekli­

araçları dahil) üreten kısım,

emek görevini yerine getirir. İşçi sınıfının geri kalarnnca harcanan emeğe de artı-emek gözü ile bakılabilir. Ama ge­ rekli-emek, hiç de, yalnızca tarımsal emekten oluşmuş de­ ğildir,

ayrıca, emekçinin ortalama tüketimine zorunlu ola··

rek giren bütün diğer ürünleri üreten emeği d e kapsar. Üs­ telik, toplumsal aç:ıdan, bazıları yalnızca gerekli-emek har­

car, -çünkü başkaları yalmzca artı-emek harcamaktadır, ve tersi d e söylenebilir. Bu, aralarındaki bir işbölümünden baş­ ka bir şey değildir. Aynı şey, genel olarak tarım ve sana(Yi emekçileri arasındaki işbölümü için de geçerlidir. Bu yanda emeğin salt sınai niteliği, öte yanda salt tarımsal niteliğine

karşılıktır. Bu salıt tarımsal emeik hiç de doğal değil, ·· daha çok -toplumsal

gelişmenin-

bir

ürünüdür -----,Jıem d e

yer­

de henüz erişilmemiş olan · çok modern bir ürünU- ve üre­ timin gelişmesinde çok belirli bir aşamaya tekabül eder. Nasıl ki, tarımsal emeğin bir kısmı, y� yalnızca lüks gerek­ sinmeleri karşılayan, ya da sanayide hammadde görevi ya­ pan ama bırakın yığınlar için yiyecek olarak hizmet etmeyi,

273.

'' P. Dcwe, The · Elements of Political Science, Eclinburgh 1854, s. 264, -Ed. . .

31


hiç bir şekilde yiyecek görevi yapmayan ürünler içinde mad­ deleşirse, öte yanda sınai emeğin bir kısmı da, hem tarım hem de tarım-dışı emekçiler için zorunlu tüketim araçları görevi yapan ürünler içinde maddeleşmiştir. Toplumsal bir bakış açısından, bu sınai emeğe, artı-emek gözü ile bakmak yanlıştır. Tarımsal emeğin gerekli kısmı kadar, bu da, kıs­ men, gerekli-emektir. Ayrıca, önceden doğal olarak tarımsal emeğe bağlı olan sınai emeğin bir kısmından bağımsız kılın­ mış bir biçimden, şimdi ondan ayrılmış olan, özellikle tarım­ sal emeğin zorunlu bir karşılıklı ekinden başka bir şey değil­ dir. (Salt maddi aç:ı:dan, örneğin makine ile çalışan 500 doku­ macı, çok büyük bir ölçüde artı-kumaş, yani kendi giyimleri için gerekenden fazla kumaş Qretir.) Nihayet, toprak rantının, yani toprağın üretim veya tüke­ tim amaçlarıyla kullanılması karşılığında, toprak rantı adı altında, topra�beyine ödenen kira parasının çeşitli görününı­ leri incelenirken, şu da akılda tutulmalıdır : kendilerinin de­ ğeri olmayan, yani toprak gibi emek ürünü olmayan, ya d a antikalar v e bazı ustaların sanat eserleri vb. gibi emek har­ canarak yeniden üretilemeyecek olan şeylerin fiyatı, birçok raslansal düzenlemelerle belirlenebilir. Bir şeyi satmak için, onun tekel altına alınmak ve yabancılaştırılmak yete­ neğinden baş�a bir şeye gerek yoktur.

Toprak rantım inceleriken bu 'Çözümlemeyi karaıllık hale getiren ve kaçınılması gereken üç temel hata vardır. 1o Toplumsal üretim ısürecinin farklı gelişme aşarnala­ rına ait olan çeşitli rant biçimlerinin ibirhirine karıştırılması. ı Rantın özgül biçimi ne olursa olsun, bütün tipler şu or- · tak niteliğe sahiptir : Rantın maledinilm esi, toprak mülki­ yetinin ger,çekleştirildiği biçimdir ve toprak rantı da, buna karşılık, tloprak mülkiyetinin var lığını, gezegenimizin b elirli


parçalarına, belirli kişilerin sahip olmasım öngörür. Sahip, Asya'da, Mısır'da vb. olduğu gibi, topluluğu temsil eden bir kişi olabilir veya, bu toprak ınülkiyeti kölelikte veya serf­ likte ölduğu gibi, yalnızca, herhangi bir kişinin, dolaysız üre­ ticilerin kendilerine sahip olmasının raslansal bir sonucu ola­ bilir ; ya da, üretici olmayanların, . doğanın salt özel mülki­ yetine sahip olması, toprak üzerinde yalnızca bir ha<k ola­ bilir ; nihayet, ya da, kolonlarda ve 1toprak sahibi küçük köy­ lülerde olduğu gibi, doğrudan doğruya .:_ayrı ve toplumsal olarak gelişmemiş emeğin- belirli toprak parçalarının ürün­ lerinin, dolaysız üreticiler tarafından üretilmesi ve ınaledil­ mesinin kapsamına giriyor görünen, toprakla olan bir ilişki de olabilir.

Çeşitli rant biçimlerindeki bu toprak mülkiyetinin,

ortak unsur, -yani rantın

iktisacten gerçekleştirilmesi oluşu, ba­

zı kişilerin, gezegenimizin bazı bölümlerinde özel hakka sa­

hip olmalarına olanak sağlayan hukuki masal- farklılıkların gözden kaçmasını mümkün kılınaktadır.

2° Toprak rantının

tümü

artı-değerdir,

artı-emeğin

ürünüdür. Ayni rant olarak gelişınemiş biçiminde, hala doğru­ dan doğruya artı-ürünün kendisidir. Buradan, kapitalist üre­ tim biçimine tekabül eden rantın -ki bu, her zaman, karın üstünde, yani kendisi artı-değerden (artı-emek) oluşan meta­ ların bir değer bölümünrün üstünde bir fazladır- artı-değerin bu özel ve özgül par,çasımn, yalnızca genel olarak artı-değerin ve karın varlığının genel koşullarının açıklanmasıyla aç�klan­ dığı y;olunda yanlış bir düşünce çıkar. Bu �oşullar şunlardır : . dolaysız için, rrıanın emek iı::: e ,

üreticiler

kendi

kendi

yen�den

ötesinde

için

çalışmalıdırlar.

harcamalıdırlar. artı-emek

işgüçlerini

üretimleri Bu,

öznel

harcayabilmeleri

şullar öyle olmalıdır ki, mevcut

yeniden gerekli

Genel

üretmek olan

olarak

lwşuldur. gerektiğidir.

za­ artı­

Nesnel koşu1 Doğal

ko­

eınek-�zamanlarımn bir bö­

lümü, üreticiler ()larak yeni(İen üretimlerine ve kendi geçim-

33


lerine yetmelidir, gerekli yaşam araçlarının üretimi bütün işgüçlerini tüketmemelidir. Doğanın verimliliği, burada bir sınır, bir başlangıç noktası, bir temel yaratıyor. Öte yandan, emeklerinin toplumsal üretken gücünün gelişimi;- öteki sınırı oluşturur. Daha yakından incelersek, yaşam araçlarının üre­ timi, doğrudan üreticilerin var lıklarının ve genel olarak bü­ tün üretimin en birinci koşulu o1duğuna göre, bu üretimde

kullanılan emek, yani en geniş iktisadi anlamıyla tarımsal emek, yeter derecede verimli olmalıdır. ki bütün mevcut emek­ zamanını, doğrudan üreticiler için yaşama ar açlarının üreti­ minde soğurmasın, yani tarımsal artı-emek ve dolayısıyla ta rımsal a rtı-ürün mümkün olsun. Daha geliştirirsek, toplam tarımsal emek, toplumun bir parçasmın hem gerekli, hem de artı-emeği, toplumun tümü için, yani tarım.:.dışı emekçiler

için de gerekli geçimi sağlamaya yetmelidir. Dolayısıyla bu demektir ki, tarımsal ve sınai emek arasındaki büyük işbölü­ mü mümkün olmalıdır ; ve gene bunun gibi, yaşama ara çları üreten çiftçilerle, hammadde üretenler arasındaki işbölümü de mümkün olmalıdır. Yaşam araçlarının doğrudan üretici­ lerinin emeği, kendi açılarından, gerekli-emek ve artı-emek olarak bölünürse de, bu emek toplumsal açıdan, yalnızca, yaşam araçlarını üretmek için harcanan gerekli-emeği tem­ sil eder. Bu arada, aynı şey, tek tek atelyelerdeki işbölü­ münden farklı olarak, toplumun tümü içindeki bütün işbölü­ mü için de geçerlidir. Bu emeik, belirli maddelerin üretimi için, bu belirli maddelerle, toplumun belirli bir gereksinme­ sjnin karşılanması için gerekli olan emektir. Eğer bu işbölü­ mü orantılı ise, çeşitli grupların ürünleri, değerleri üze­ ' rinden (gelismenin sonraki bir . aşamasında üretim fiyatları üzerinden satılırlar) ya da, bu değerlerin belirli bir değişik biçimi olan fiyatlar üzerinden, ya da genel yasalarla belirle­ nen üretim fiyatları üzerinden satılırlar. Bu, gerçekten de, değer yasasının tek tek metalar ya da maddeler dolayısıyla �

değil de, işbölümü ile ba�ız kılınmış belirli toplumsal üre34


tim alanlarının herbir toplam ürünü doolayJ:sıyla yaptığı bir etkidir, öyle ki, yalnızca her öz,gül meta için, ,gerekli-emek­ zamandan fazla·sı kullanılmamış olmuyor, aynı zamanda, top- . lam toplumsal zamanın sadece gerekli orantısal miktarı, çe­ şitli gruplarca tüketilmiş oluyoT. Çünkü metaın, kullanım-de­ ğerini temsil etmesi koşulu geçerlidir. Ama eğer tek tek meta­ ların kullanım-değeri, bunların özel bir gereksinmeyi karşıla­ yıp karşılamadıklarına bağlıysa, toplam ürün kitlesinin kulla­ nım-değeri, her özel ürün çeşidi için duyulan belirli nicelikte toplums al gereksinmeyi, yeterli bir biçimde karşılayıp kar­ şılamadığına ve, dolayısıyla, emeğin bu nicel olarak belirlen­ miş toplumsal gereksinmelere u�gun olarak, farklı alanlar arasında orantılı biçimde dağıtılıp dağ1Jtılmadığına bağlıdır. (Bu noktaya, sermayenin üretimin çeşitli alanları arasında dağılımında değinilecektir.) T:oplumsal gereksinme, yani top­ lumsal ölçekte kullanım-değeri, burada, üretimin çeşitli öz­ gül alanlarında harcanan toplam toplumsal emek-zaman mik­ tarı için belirleyici unsur olarak görünmektedir. Ama bu, sa­ dece, evvelce tek tek metalara uygulanmış olan yasanın ay­ nısıdır, yani bir metaın kullanım-değeri onun değişim­ değerinin ve dolayısıyla değerinin temelidir. Ancak bu ora­ mn ihlali, metaın değerinin, dolayısıyla onun içerdiği artı­ değerin gerçekleştirilmesini olanaksız kıldığı ölçüde, bu nok­ ta, gerekli-emek ve artı-emek arasındaki ilişki açtsmdan bir anlam taşır. Örneğin bu toplam kumaş üretimine yalnızca mev­ cut koşullarda gerekli olah emek-zaman katılmış olmasına karşın, nispeten çok fazla pamuk eşya üretilmiş olsun. Ama, genel olarak, hu özel dala çok fazla toplumsal emek harcan­ mıştır ; bir başka deyişle, bu ürünün bir kısmı yararsızdır. Bu nedenle, sanki ancak gerekli oranda üretilmiş gibi sa­ tılır. Gerekli emek-zaman burada farklı bir anlama bürün­ müş olsa da, çeş�tli özel üretim alanları için kullanılabilecek bu toplumsal emek-zaman payının nicel sınırı genel olarak değer yasasının daha gefişmiş bir ifadesiriden başka bir · şey . 3.1

·


değildir. Bpnun ancak bu kadarı, toplumsal gereksinmelerin karşılanması için gereklidir. Burada ortaya çıkan sınırlama, kullanım-değeri yüzündendir. Toplum, mevcut üretim koşul­ ları altında, toplam emek-zamanının ancak bu kadarını bu özel üretim türü için kullanabilmektedir. Ama artı-emeğin ve . artı-değerin öznel ve nesnel koşullarının, genel olarak, ne kar ne de rant özel ibiçimi ile hiç bir ilgisi yoktur. Bu koşullar, hangi özel biçime ıbürünürse bürünsün, artı-değer i�çin geçerlidirler. Bu nedenle, toprak rantını açıklamazlar. 3° Aşağıdaki ayırdedici özellik, eısas olarak, toprak mülkiyetinin iktisaden gerçekleştirilmesinde, toprak rantı­ nın gelişmesinde, ön plana çıkar : yani, toprak rantının mik­ tarı hiç de alıcının hareketleriyle belirlenmez, daha çok alı­ emın hiç katılmadığı toplumsal emeğin bağımsız gelişmesiy­ le belirlenir. Bu yüzden, kolayca gerçekte meta üretimine -ve · özellikle, bütünüyle meta üretimi olan kapitalist üreti­ me- dayanan bütün üretim dallarının v:e onların bütün ürün­ lerinin ortak bir niteliği olan şeye, rantın , (ve genel olarak tarınısal ürünlerin) bir özelliği olarak bakılmış olabilir. Toprak rantının miktarı (ve onunla birlikte toprağın de­ ğeri) toplam toplumsal emeğin bir ısonucu olarak, toplumsal gelişme ile büyür. Bu, bir yandan toprağın ürünlerinin piyasa­ sımn ve bu ürünlere olan talebin genişlemesine yol açar, öte yandan da, bizzat toprağa olan talebi canlandırır, bu da bü­ tün iş faaliyeti dallarında, hatta tarımsal olmayanlarda bi­ le, rekabetçi bir üretimin önkoşuludur. Daha tam bir ifadey­ le -eğer yalnızca gerçek tarımsal rant gözönünde tutulur­ sa- rant ve dolayısıyla toprağın değeri, toprak ürünleri pi­ yasası ile ve böylece de yaşam araçları ve hammaddeler ge­ reksinen ve talep eden tarım-dışı nüfusun artması ile bir­ likte geUşir. Tarım-dışı nüfusa oranla tarımsal nüfusu sürek­ E olarak azaltmak, kapitalist üretimin niteliğinde vardır, çün­ kü sanayide (dar anlamda) değişmeyen sermayenin değişen sermayeye göre artışı, değiŞen sermayede, nispi bir azalma 36


olsa da, mutlak bir artışla birarada gider; öte yandan, ta­ rımda, belirli bir toprak parçasından yararlanmak için ge­ rekli olan değişen s ermaye mutlak olarak azalır ; böylece, bu, ancak y;eni toprakların ekime açılması ölçüsünde arta­ bilir, ama, hu da, gene, önkoşul olarak, tarım-dışı nüfusta daha da fazla bir büyürneyi g·erektirir.

Gerçekten de, biz, burada, tarımın ve onun ürünlerinin ayırdedici bir özelliğini incelemiyoruz. Tam tersine aynı şey, meta üretimine ve onun mutlak biçimi olan kapitalist üreti­ me dayanan bütün öteki üretim dalları için de geçerlidir.

Bu ürünler, ancak diğer metalar onlar için bir eşdeğer

oldukları, yani diğer ürünler onların karşısına metalar ve

değerler olarak çıktıkları ölçüde, böylece de,

üreticiler�

kendileri için doğrudan yaşama aracı olarak üretilmeyip de,

metalar olarak, ancak değişim�değerlerine (para) dönüşilın­ leriyle, yabancılaşmalarıyla, kullanım-değeri haline

gelen

ürünler olarak üretildikleri ölçüde, metadırlar, ya da gerçek­ leştirilecek, paraya dönüştürülecek bir değişim-değerine sa­ bip kullanım-değerleridir. Bu metaların piyasası, toplumsal işbölümü ile gelişir ; üretken emeklerin ayrılması, karşılıklı

olarak onların ürünlerini, metaya, biribiri için eşdeğere dö­ nüştürür, onları karşılıklı olarak piyasa görevi yapar duru­ ma getirir. Bu, hiç de tarımsal ürünlere özgü' değildir. Rant, para-rant olarak, ancak meta üretimi temeli üze­ rinde, özellikle de kapitalist üretimde gelişebilir ve tarım­ sal üretim meta ütetim� haline geldiği ölçüde, yani tarım­ dışı

üretim tarımsal

üretimden bağımsız

· olarak geliştiği

ölçüde gelişir, çünkü, tarınısal ürün, bu ölçüde, meta,

deği­

şim-değeri ve değer haline gelir. Kapitalist üretim ile meta üretimi · ve böylece değer üretimi geliştiği sürece, artı-de­

ğer ve artı-ürün üretimi de gelişir. Ama sonuncunun gelişti­

ği oranda, toprak mülkiyeti, toprak tekeli aracılığıyla,

bu

a'rtı-değerin gitgide artan bir bölümünü ele geçirme ve böy­

lelikle de rantının değerini ve bizzat toprağın fiyatını yükselt-

37


me yeteneğine kavuşur. Kapitalist, hala, bu artı-değerin ve artı-ürünün gelişmesinde aktif bir görev yapmaktadır. Ama toprak sahibi, bu büyümeye hiç bir katkıda bulunmadan, yal­ nızca artı-ürün ve artı-değerdeki büyüyen payı

maledinme

durumundadır. Onun durumunun ayırdedici özelliği budur ; toprağın ürünlerinin ve böylece bizzat toprağın değerinin, bunların piyasası genişlediği ölçüde, bunlara olan talep ve bununla birlikte, toprak ürünlerinin karşısına çıkan metalar alemi ---<başka bir deyişle, tarım-dışı meta üreticileri yığını v e tarım-dışı meta üretimi- büyüdüğü öiçüde artması ger ­ çeği değil. Ama bu, toprak sahibi hiç bir şey yapmadan ger­ çekleştiğinden, değer toplamının, artı-değer toplamının artı-değerin bir bölümünün toprak r antma

ve

dönüşmesinin,

toplumsal üretim sürecine, genel oJarak meta üretiminin ge­ lişmesine bağlı olması, ona, eşsiz [toprak mülkiyetine özgü

-ç .] bir şey gibi görünür. Bu nedenle, Dove, örneğin rantı bundan çıkarmaya çalışır. Dove der ki, rant tarımsal ürün . toplarnma değil, onun değeTine bağlıdır ; * ama bu da, tarım­ dışı nüfusu..'1 toplamına ve verimliliğine bağlıdır . Ama bütün diğer ürünler için şu da doğrudur ki, o ürün, kendine eşdeğer teşkil eden, bütün diğer metaların kısmen toplamı,

kısmen

de çeşidi arttıkça, bir meta olarak gelişir. Bu, evvelce değe­ rin genel sunuluşu ile bağıntılı olarak gösterilmişti.**

Bir

yandan, bir ürünün değişilebilirliği, genel olarak, ona ek ola­ rak var olan

metaların çeşttliliğine bağlıdır. · Öte yandan

da, özellikle, bu ürünün, meta olarak üretilebileceği miktar, ona bağlıdır. İster sınai ister tarımsal olsun, hiç bir üretici, tek ha­

şma ele almdığmda, değer ya da meta üretmez. Onun ürü­ nü ancak belirli toplumsal karşılıkh-ilişkiler kapsamı içinde bir değer ve bir meta haline gelir. Birincisi, toplumsal eme­ ğin bir ifadesi olarak göründüğü sürece, bu nedenle de, bi* P. Dove, The Elements of Political Science, Edinburgh 1854, ** Kapital, Birinci Cilt, s. 106. -Ed.

38

s.

279. -Ed.


rey olarak üreticinin emek-zamanı genel olara:k tophimsal emek-zamanın bir parçası sayıldığı sürece bu böyledir

ve

ikincisi, emeğinin b u toplumsal niteliği, parasal niteliği ara­ cılığıyla ve fiyatı ile belirlenen genel değişilebilirliği aracı­ lığıyla, ürününe damgasını vurmıl§ görünür. Bu yüzden, eğer bir yandan rant yerine artı-değer, ya da daha da dar bir biçimde, genel o�arak artı-ürün izah edi­ liyorsa, öte yandan da, metalar ve değerler olmak sıfatıyla

bütün ürünlere ait olan bir özelliği, yalnızca tarımsal ürün­ lere atfetmek hatasma düşülür. Bu, değerin genel belirlen­ mesinden,

belirli bir metam değerinin

gerçekleştirilmesine

geçenler tarafından, daha da kabalaştırılır. Her meta, değe­ rini, ancak dolaşım s:üreci içinde gerçekleştirebilir ve değeri-­ ni gerçekleştirip gerçekleştirmedİğİ ya da hangi ölçüde ger­ çekleştirdiği, mevcut piyasa koşullarına bağlıdır. O halde, tarımsal ürünlerin değer haline gelmeleri ve _

değer olarak gelişmeleri, yani diğer metaların karşısına me­ ta olarak çıkmaları ve tarim-dışı ürünleri...'1 onların karş1sma meta olarak çıkması ; ya da toplumsal emeğin özgül ifade­ leri olarak gelişmeleri, toprak rantının bir özelliği değildir.

'l'oprak rantınm ö,zelliği, daha Çük şudur : tarımsal ürünle­

rin, değerler (ı::petalar) olarak geliştikieri koşullarla birlikte

ve onlarm değerlerinin gerçekleştiği koŞullarla birlikte, top­

rak mülkiyetinin kendi yardımı olmaksızın üretilmiş olan bu değerlerin artan bir bölümünü mal edinme gücü de büyür ; ve

böylece, artı-değerin artan bir bölümü, toprak rantma dönü­ şür.

39


OTUZSEKİZİNCi BÖLÜM

FARKLILlli. RANTI (DİFERANSİYEL RANTI) : GENEL GÖRÜŞLER

TOPRAK rantı

tahliline, şu varsayınıla

başlayacağız :

böyle bir rant ödeyen ürünler, artı-değerin 'bir kısmının ve dolayısıyla toplam fiyatın da bir kısmının, toprak rantı ha­

line döndüğü ürünler, yani hem tarım, hem de madencilik 'irünleri, bütün diğer metalar gibi, üretim fiyatları üzerinden satılı,rlar. (Bizim amacımız için, kendimizi tarım . ve maden­ cilik ürünleriyle sınırlamamız yeterlidir.) Bir başka deyişle, satış fiyatları şu unsurlardan oluşur : maliyetleri (tüketilen değişmeyen ve değişen · sermayenin d eğeri) , artı; genel

kar

oranı tarafından belirlenen ve tüketilsin ya da tüketilmesin yatırılan toplam sermaye üzerinden hesaplanan bir kar. O halde, biz., bu ürünlerin ortalama s atış fiyatların��n,

40

üretim


fiyatlarına eşit o1duğunu varsayıyoruz. Şimdi şu soru ortaya çıkıyor : bu koşullar altında toprak rantının gelişmesi · nasıl mümkün oluyor, yani karın bir bölümünün toprak rantma dönüşmüş hale gelmesi, öyle ki meta-fiyatının bir bölümünün toprakbeyine düşmesi nasıl mümkün oluyor. Toprak rantının bu biçiminin genel niteliğini sergilemek için, belirli bir ülkedeiki fabrikaların çoğunun güçlerini, bu­ harlı makinelerden elde ettiklerini, daha küçük bir sayının da, doğal çağlayanlardan elde ettiklerini varsayalım. Ayrı­ ca varsayalım ki, birincilerde, 100 sermaye tüketen bir me­ ta mtktarı için, üretim fiyatı 115'tir. % 15 kar, yalnızca tüketi­ len 100 sermay� üzerinden değil, ibu meta-değerin üretilme­ sinde kullanılan toplam sermaye üzerinden hesaplanmıştır. Daha önce gö,sterrniştik ki, bu üretim fiyatı, tek tek her suiai üreticinin bireysel maliyet-fiyatı tarafından değil, bütün üre­ tim alanındaki ocı:talama sermaye koşulları altındaki metaın ortalama maliyet�fiyatı tarafından belirlenir. Bu, gerçekten de, üretimin piyasa-fiyatı, dalgalanmalarından ayrı olarak, ortalama piyasa-fiyatıdır. Metaların değerinin niteliği, ken­ dini, bu değerin belirli bir meta miktarınuı ya da tek başına bir metaın üretimi için, tek başına herhangi bir üretici açı­ smdan gerekli olan emek-zamanla değil de, toplumsal bakım­ dan gerekli-emek zamanla, yani mevcut ortalama toplumsal üretim koşulları altında, piyasadaki toplumsal bakımdan ge­ rekli meta çeşitlerinin toplam miktarının üretimi için gere- . ken emek-zamanla belirlenmesini, genel olarak piyasa-fiyatl biçiminde ve üstelik, düzenleyici piyasa-fiyatı, ya da üretimin piyasa-fiyatı biçiminde ortaya kor. Bu dururiıda kesin rakamlar önem taşımadığından, ay­ rıca, sugücü ile işleyen fabrikalardaki maliyet-fiyatının 100 yerine 90 olduğunu varsayacağız. Bu meta miktarına ait, üre­ timin düzenleyici piyasa-fiyatı, % 15 karla, 115 olduğuna göre, makinelerini sugücüne dayanarak işleten fabrikatörler d e metalarını 115'ten, yani piyasa-fiyatım düzenleyen prtalama r

41


fiyat üzerinden satacaklardır. O zaman, karları 15 yerine 25 olacak, düzenleyici üretim fiyatı, onlara %10'luk bir artı�kar sağlayacaktır, bunun nedeni, metalarını üretim fiyatının üs­ tünde satmaları değil, üretim fiyatında satmalarıdır,

çünkü

onların metaları, istisnai uygun koşullar altında, yani

bu

alanda hüküm süren ortalamadan daha uygun koşullar altın­

da üretilmektedir, ya da sermayeleri bu uygun koşullarda iş­

lemektedir.

İki şey, hemen ortaya ç:ıkıyor.

Birincisi,

doğal bir çağlayanı, hareket gücü olarak kul­

lanan üreticilerin artı-karı, her şeyden önce, dolaşım süre­ cindeki alışverişlerin piyasa-fiyatlarındaki raslansal dalgalan­ maların, raslansal sonuçları olmayan tüm artı-karla (üretim fiyatlarını tartışırken :bu kategoriyi tahlil etmiştik) aynı sı­ nıfa dahildir. Bu durumda, bu artı-kar da, diğerleri gibi, bu uygun durumdaki üreticilerin bireysel üretim fiyatları ile, bütün bu üretim alanındaki, piyasayı düzenleyen genel toplum­ sal üretim fiyatı arasındaki far ka eşittir . BuJark, metaların genel üretim fiyatının bireysel üretim fiyatlarının

üzerin­

de kalan fazlasına eşittir. Bu fazlanın, iki düzenleyici sınırı, bir yandan bireysel maliyet-fiyatı, ve dolayısıyla, bireysel üretim fiyatı ve öte yandan da, genel üretim fiyatıdır. Sugü­

cü ile üretilen metaların değeri daha küçüktür' çünkü, on­ ların üretimi için daha küçük bir toplam emek miktarı ge-­ reklidir, yani daha az emek -maddeleşmiş bir biçimde- de­ ğişmeyen sermayenin içine onun bir parçası . olarak girer. Burada kullanılan emek daha üretkendir, onun bireysel üret­ ken gücü, aynı türden fabrikaların çoğunluğunda

istihdam

edilenden daha büyüktür .. Onun daha büyük üretken sahip olduğu, aynı miktarda meta üretmek için,

güce

ötekilere

göre daha az miktard a değişmeyen sermaye, daha az miktar­ da maddeleşmiş emek gerektirmesi gerçeği ile gösterilmiştir.

Ayrıca da, daha az. canlı emek gerektirir, çünkü su ile işleyen çarkın ısıtılma,sma gerek yoktur. İstihdam edilen emeğin bu

42


daha büyük bireysel verimliliği, değeri düşürür, ama mali­ yet-fiyatını ve böylelikle, metaın üretim fiyatını d a düşürür. Birey olarak sanayici kapitalist için, bu kendini, metalarının daha düşük maliyet-fiyatı hiçiminde ortaya kor. Daha az miktarda maddeleşmiş emek için ödeme yapmak ve istihdam edilen daha az canlı işgücü için, daha az ücret ödemek zo­ rundadır. Metalarının maliyet-fiyatı düşük olduğundan, bi­ reysel üretim fiyatı da düşüktür. Maliyet fiyatı, 100 yerine 90'dır. Bu nedenle, bireysel üretim fiyatı 115 yerine yalnızca 103lh olacaktır (100 : 115 = 9ü : 103lh ) . Bireysel üretim fiyatı ile .genel üretim fiyatı arasındaki fark, onun .bireysel maliyet­ fiyatı ile .genel maliyet-fiyatı arasındaki fark tarafından sı­ nırlanmış>tır. Bu, onun artı-karının sınırlarını olu:;ıtruran bü­ yüklüklerden biridir. Diğeri, genel üretim fiyatının büyüklü­ ğüdür ki, genel kar oranı, düzenleyici unsurlardan biri ola­ rak bunun içine ,girer. Eğer kömür ucuzlar sa sanayici kapi­ talistin bireysel maliyet-fiyatı ile, genel maliyet-fiyatı ara­ sındaki fark ve bununla birlikte artı-karı azalacaktır. Eğer, metalarım bireysel değerleri üzerinden ya da bireysel değer­ leri tarafından belirlenen üretim fiyatı üzerinden satmak zorunda bırakılırsa bu fark yok olacaktır. - Bu, bir yandan, metaların genel piyasa-fiyatları, bireysel fiyatların rekabet vasıtasıyla eşitlenmesinden doğan fiyat üzerinden satılması gerçeğinin, ve öte yandan da onun [sanayici kapitalistin -ç.] harekete geçirdiği emeğin daha büyw-: bireysel veriminin, bütün emeğin verimliliği gibi, emekçiye değil, işverene ya­ rar sağlaması, sermayenin verimliliği gibi görünmesi ger­ çeğinin bir sonucudur. Genel üretim fiyatı bu artı-karın sınırlarından biri ol­ duğuna göre, genel kar oranı düzeyi onun unsurlarından biri olduğundan, bu artı-kar, ancak genel ve bireysel üretim , fiyatı arasındaiki farktan ve bunun_ sonucu olarak, genel ve bireysel kar 'oranı arasındaki farktan doğabilir. Bu farkın üstünde bir fazlalık, ürünlerin piyasa tarafından düzenlenen

43


üretim fiyatından değil, bu fiyatın üstünde satılınasını ön­ görür.

İkincisi,

buraya kadar, buhar yerine doğal sugücü kul­

lanan fabrikatörün artı-<karı, başka herhangi bir artı-kardan hiç bir şekilde farklı değildir. Bütün normal artı-kar,

yani

raslansal satışlar ya da piyasa-fiyatı dalgalanmaları

yüzün­

den olmayan bütün artı-kar, belirli bir sermayenin

meta­

larının bireysel üretim fiyatı ile, genel olarak bu üretim ala­ nındaki sermaye tarafından üretilen metaların piyasa-fiyat­ larını ya da bir başka deyişle,

bu

üretim dalına

yatırılan

toplam sermayenin metalarının piyasa-fiyatlarını düzenleyen genel üretim fiyatı arasındaki farkla düzenlenir. Ama şimdi bu farka bakalım. Mevcut durumda, sanayici kapitalist, artı-karını, genel kar oranı tarafından düzenlenen üretim fiyatmdan,

kişisel

olarak kendisi için doğan artıyı hangi duruma borçludur? Bunu ilkönce doğada hemen hazır olarak bulunan ve su­

yıu buhara dönüştüren kömür gibi, kendisi bir emek ürünü

olmayan doğal bir güce -çağlayanın hareket ettirici gücü­ ne- borçludur . Kömürün değeri

vardır,

onun için bir

eş­

değer ödenmek zorundadır ve bir maliyeti vardır. Çağlayan, üretimine hiç emek girmeyen doğal bir üretim öğesidir. Ama hepsi bu değil. Buharla çalışan fabrikatör de, ona

hiç bir şeye mal olmayan, ama emeği daha verimli yapan ve böylece emekçiler için gerekli olan yaşam yapımını ucuzlaştırd:ıklarına göre, artı-değeri

araçlarının ve böylelikle

karı artıran doğal güçler kullanır. Bu doğal güçler, böylece, elbirliğinden, işibölümünden vb. doğan, emeğin toplumsal do­ ğal güçleri gi:bi,

sermaye tarafından

tekel altına alınırlar.

Fabrikatör, kömür için ödeme yapar, ama suyun fiziki duru­ munu değiştirme, buhara dönüşme niteliği için, buharın es­ nekliği vb. için yapmaz. Bu doğal güçlerin tekel altına alınma­ sı, yani onların ürettiği işgücündeki artış, buhar makineleriy­ le çalışan bütün sermaye için geçerlidir. Bu durum, emek ürü-

44


nunun, artı-değeri temsil eden kısmını, ücretiere dönüştürii­ len kısmına bakarak artırabilir.

Bunu yaptığı sürece, genel

kar oranını artırır, ama hiç bir artı-değer yaratmaz, çün­ kü, bu, bireysel karın ortalama kar üzerinde kalan kısmından oluşur. Bu yüzden bu durumda, doğal bir gücün, bir ç ağla­ yanın kullarolmasının artı-kar

yaratması gerçeği yalnızca,

buradaki artan emek veriminin doğal bir güç uygulanmasm­ dan doğması durumuna bağlı olamaz. Değişiklik yaratan baş­ ka durumlar gereklidir. Tersine olarak, doğal güçlerin, sanayide, yalnızca uygu­ lanması, genel kar oram düzeyini etkileyebilir, çünkü, bu, zorunlu yaşam araçlarını . üretmek için gerekli olan

emek

miktarını etikiler. Ama ken.di başına genel kar oranından hiç bir sapma yaratmaz ve bizim burada ilgilendiğimiz nokta

da işte tam bu noktadır. Ayrıca, bir bireysel

sermayenin

özel bir üretim ı;ı.lanında başka yoldan gerçekleştirdiği artı­ kar -çünkü çeşitli üretim alanlannda görülen kar oranların­ daki s apmalar, sürekli olarak bir ortalama oranda dengele­ nirler-, raslansal sapmalardan ayrı olarak, tında, üretim

maliyetlerinde

maliyet-fiya­

bir düşüş yüzündendir. Bu dü­

şüş, ya sermayenin ortalamadan daha büyük kullamlması gerçeğinden doğar,

miktarlarda

öyle ki, üretimin

jrais'si* düşürülür, emeğin verimliliğini artıran genel

jaux ne­

denler (elbirliği, işbülümü vb. ) , daha fazla yoğunlukla, da­ ha yüksek ölçüde etken hale gelebilir, çünkü bunların faali­ yet alanı daha genişlemiştir ; ya da, bu düşüş, işler sermaye miktarından ayrı olarak, daha iyi emek yöntemleri,

yeni

buluşlar, geliştirilmiş makineler, kimyasal imalat sırları vb. kısacası yeni ve gelişmiş, ortalamadan iyi üretim araçları ve üretim yöntemleri kullamlması gerçeğinden doğar. Mali­ yet fiyatındaki düşüş, ve ondan d oğan arb-kar, burada, iş­

ler sermayenin yatırılma biçiminin

sonucudur. Bunlar

* Üretken olmadığı halde zorunlu olan ikinci maliyetler; masraf. -ç.

ya

beklenmedik


sermayenin, bir kişinin elinde, olağanüstü büyü:k miktarlar­ da toplanması gerçeğinden (ortalama olarak, eşit büyüklükte sermaye kullanılır kullamlmaz, ortadan kalkan bir koşul) ya da, belirli bir büyüklükteki sermayenin, özellikle verimli bir biçimde kullanılması gerçeğinden (istisnai üretim yönte­ mi genelleşince, ya da daha gelişmiş bir yöntem onu geçince yok olan bir koşul) doğar. O halde, artı-karın nedeni, burada, ister daha fazla bir büyüklükte sermaye kullanılması yüzünden olsun, ister ser­ mayenin daha etkin uygulanması yüzünden olsun, sermaye. den (ki bu, onun harekete geçirdiği emeği de kapsar) doğar ; ve işin aslında, aynı üretim alanındaki bütün sermayenin a ynı biçimde yatırılmaması için hiç bir özel neden yoktur. Tam tersine, sermayeler arasındaki rekabet, bu farklılıkları gi_tgide daha. çok ortadan kaldırır . Değerin, toplumsal ba­ kımdan gerekli-emek-zamanla ibelirlenmesi, metaların ucuz la masıyla ve metaların aynı uygun koşullar altında üretil­ mesi yolundaki zorlama ile kendini ortaya kor. Ama çağla­ yandan yararlanan bir sanayici kapitalistin artı-karında iş ba�kadır. Onun kullandığı emeğin artan üretkenliği, ne ser­ mayenin ve emeğin kendinden gelir, ne de sermayeden ve emekten farklı olan, ama s ermayeye katılmış olan bir doğal gücün salt uygulanmasından gelir. Bu, örneğin buharın es­ nekliği gibi, bir doğa gücünün, ama aynı üretim dalındaki tüm sermayenin emrinde olmayan bir doğa gücünün uygu­ lanmasına bağlı olan, emeğin daha büyük doğal üretkenli­ ğinden doğar. Bir başka deyişle, ne zaman bu üretim alanı­ na sermaye genel olarak yatırılırsa, bunun da uygulanacağı sanılmamalıdır. Tam tersine, bu, yalnızca yeryüzünün ve eklentilerinin belirli bölümlerini elinde tutanların emrinde olan, çağlayan gibi, tekel altına alınabilir bir doğa gücüdür. Daha büyük bir emek üretkenliği için bu doğal öncülün yara­ tılması, herhangi bir sermayenin suyu buhara dönüştürebil­ mesi gibi, sermayenin gücü dahilinde değildir. Bu, ancak,

46


doğada yerel olarak bulunur ve bulunmadığı yerde,

belirli

bir sermaye yatırımı ile kurulamaz. Makineler ve �ömür gibi emeğin üretebildiği ürünlere değil, toprağın bazı bölümler in­ de hüküm süren özgül doğal koşullara bağlıdır. Çağlayanlara sahip olan fahrikatörler, sahip olmayanların bu doğal gücü kullanmalarına engel olurlar, çünkü toprak, özellikle sugü­ cüne s ahip toprak, enderdir. Ama, belli bir ülkedeki çağla­ yanlar sınırlı da olsa, bu, sınai mümkün olan sugücü

miktarının

amaçlar için kıullamlınası artmasını

engellemez.

Hareket ettirici gücünden tamamen yararlanabilmek

ıçın,

insan, çağlayanı elektrik enerjisi üretmede kullanabilir. Eğer böyle bir durum varsa, sugücünden mümkün olduğu

kadar

yararlanabilmek için, su çarkı geliştirilebilir ; sıradan çar­ km su miktarına uygun düşmediği yerlerde, tirbünler kulla­ nabilir vb . . Bu doğal güce sahip olunması, ona s ahip olanın elinde bir tekel oluşturur ; bu , yatırılmış

sermayenin üret­

kenliğin de, bizzat sermayenin üretim süreci ile yaratılama­ ya cak bir artışın, koşuludur ; 8 bu biçimde tekel altına alına­ bilen bu doğal güç, her zaman toprağa bağlıdır. Böyle bir

doğal güç, sözkonusu üretim alanının genel k oşullarına da­ hil değildir, bu üretim alanının genellikle yaratılabilen �oşul­ larına da dahil d eğildir. Şimdi varsayalmi ki, çağlayanlar, ait oldukları topraklar­ la birlikte, yeryüzünün bu bölümlerinin sahibi ·olduğu kabul edilen kişilerin, yani toprak sahiplerinin elinde olsun.

Bu

sahipler çağlayanlara sermaye yatırılmasını ve bunlardan sermaye tarafından yararlanılmasını engellesinler. bir yararlanmaya izin verebilirler de,

Böyle

yasaklayabilirler de.

Ama sermaye kendi b aşına ç ağlayan yaratamaz. Bu nedenle, bu çağlayanların kullanılmasından

doğan artı-kar, sermaye

yüzünden değil, sermaye tarafından tekel altına alınabilen, ve 8 Ekstra kar için, bkz: Inquiı-y [into those Principles, Respecting the Natuı-e of Demand and the Necessity of Consumption, lately advocated by Mr. Malt­ hus. London 1821. -Ed.] (Malthus'a karşı).

47


tekel altına alınmış olan bir doğal gücrün kullanılması yüz,rfuı­ dendir. Bu koşullar altında artı-kar, toprak rantma dönüştürü­ lür, yani bir çağlayanın sahtbinin eline geçer. Eğer, fabrika­ tör, çağlayanın sahibine senede 10 sterlin öderse, onun karı 15 sterlindir, yani, bu durumda üretim maliyetini meydana ge­ tiren 100 s ter lin üzerinden %15 'tir ; ve, kendi üretim alanında, ibuharla çalışan bütün öteki kapitalistler kadar, ya da muh­ temelen onlardan daha iyi bir durumdadır. Eğer, kapitalistin kendisi bir çağlayanın sahibi olsaydı, bu, durumda hiç

bir

değişilklik yaratmayacaktı. Böyle bir durumda, eskiden ol­ duğu gibi 10 sterlinlik artı-karı, çağlayan sahibi sıfatıyla cebine atacaktı , kapitalist sıfatıyla değil; ve bu fazla, ger­ çekte sermayesinden değil, tekel altına alınabilen, sermaye­ sinden ayrı, kıt bir doğal gücün denetiminden kaynaklandığı . içindir ki, toprak rantma dönüştürülür.

Birincisi, tıdır

açıktır ki, ibu rant, her zaman bir farklılık ran�

( diferansiyel ranttır) ,

9ünkü metaların genel üretim

fiyatına belirleyici bir unsur olarak dahil olmaz, daha

çok

ona dayanır. Değişmez bir biçimde bir_ yanda, tekel altına alınmış doğal güce egemen olan özel bir sermayenin, birey­

sel üretim fiyatı ile, öte yanda, sözk{musu üretim

yatırılan toplam sermayenin genel üretim fiyatı

alanına

arasındaki

farktan doğar.

İkincisi,

bu toprak rantı, :kullanılan sermayenin ya

da

onun tarafından edinilen �rneğin üretkenliğindeki mutlak ar­ tıştan doğmaz, çünkü bu, ancak metaların değerini düşüre­ bilir ; bu, belirli bir üretim alanına yatırılmış özgül ayrı ser­ mayenin, üretkenliği kolaylaştıran bu istisnfii ve doğal ko­ şulların dıŞında tutulan rsermaye yatırımlarıyla karşılaştırıl­ dığında, s ahip olduğu daha fazla nispi verimlilik yüzünden..: dir. Örneğin, kömürün değeri olması ve sru:gücünrün değeri ol­ maması gerçeğine karşın, eğer buharın kullanılması, sugü­ cünün kullanılmasının sağlamadığı ezici bir yarar sağlıyor­ sa, ve bu yararlar, masrafı fazlasıyla karşılıyorsa, o za-

43


man, sugücü kullanılmayacak ve hiç bir artı-kar üreteme­ yecek ve dolayısıyla da hiç rant üretemeyecektir. Üçüncüsü, doğal güç, artı-karın kaynağı değil, yalnızca doğal temelidir, çünkü, bu doğal temel, emeğin üretkenliğin­ de istisnai bir artışı mümkün kılmaktadır. Aynı biçimde, kullanım-değeri, genel olarak, değişim-değerini taşır, ama onun nedeni değildir. Eğer aynı kullanım-değeri emeksiz elde edilebilseydi, hiç bir d eğişim-değerine sahip olmaya­ cak, ama gene de, eskiden olduğu gibi, . kullanım-değerli olarak aynı doğal yararlılığa sahip olacaktı. Öte yandan, kullanım-değerine sahip olmadıkça, yani emeğin doğal bir taşıyıcısı olmadıkça, hiç bir şey değişim-değerine sahip ola­ maz. Çeşitli değerlerin, üretim fiyatları biçiminde ve çeşit­ li bireysel üretim fiyatlarının, piyasayı düzenleyen, genel bir üretim fiyatı biçiminde ortalamaya ulaşmaları gerçeği olmasaydı, çağlayanın kullanılması yoluyla ortaya çıkan emeğin üretkenliğindeki salt artış, bu metaların içerdiği kar payını artırmaksızın, yalınzca, bu çağlayarim yardımıy­ la üretilen metaların fiyatını düşürecekti. Öte yandan, bunun gibi, sermayenin kendi malı gibi kullandığı emeğin ,doğal ve toplumsal verimini mal edinınesi gerçeği olmasaydı; emeğin artan üretkenliği kendi başına artı-değere dönüştürülmeyecekti. j ·

Dördüncüsü, kendi başına çağlayanın özel mülkiyetinin, artı-değer (kar) bölümünün yaratılmasıyla, ve dolayısıyla, genel olarak çağlayan aracılığıyla üretilen malın fiyatının yaratılmasıyla hiç ibir ilgisi yoktur. Eğer toprak mülkiyeti olmasaydı, örneğin, çağlayanın bulunduğu toprak, fabrika­ tör tarafından hak iddia edilmeyen toprak olarak kullanıl­ nnş olsaydı, bu artı-kar gene mevcut oJacaktı. Bu nedenle, toprak mülkiyeti, d eğerin artı.,kara dönüştürülen bölümünü yaratmaz, yalnızca, toprak s ahibinin, çağlayanın sahibinin, bu artı-kaxı, fabr�atörün cebinden ' kendi cebine aktarma­ sını mümkün kılar. Toprak mülkiyeti, bu artı-karın yaratıı:.


masının nedeni değildir, onun toprak rantı biçimine dönüş­ türülmesinin, ve dolayısıyla karın, ya da meta fiyatının bu bölümünün toprağın ya da çağlayanın sahibi tarafından ına­ ledilmesinin nedenidir. Beşincisi, açıktır ki, çağlayanın fiyatı, eğer toprak sahi- ' bi onu bir üçüncü tarafa, ya da hatta fabrikatörün kendishıe satacak olurıs a alacağı fiyat, fabrikatörrün bireysel maliyet fiyatına girse de, metaların üretim fiyatına hemen girmez ; çünkü, burada rant, buhar makinesi tarafından üretilen ben­ zer metalarm üretim fiyatından doğar ve bu fiyat, çağlayan­ dım bağımsız olarak düzenlenmiştir. Üstelik, bir bütün ola­ rak çağlayanın bu fiyatı, akla-aykırı bir ifadedir, ama onun arkasında gerçek · bir iktisadi ilişki s�aklıdır. Genel olarak toprak gibi ve herhangi bir doğal güç gibi, çağlayamn da bir değeri yoktur, çünkü, hiç bir maddeleşmiş emeği temsil et­ m ernektedir ve dolayısıyla, normal olarak, değerin, para te­ rimi ile ifadesinden başka bir şey olmayan fiyata da sahip değildir. Değer y;oksa, eo ipso* para ile ifade edilebilecek bir şey de yoktur. Bu fiyat sermayeye çevrilrı:}.iş rahttan baş­ ka bir şey değildir. Topraksahipliği, toprak sahibinin birey­ sel karla ortalama kar arasındaki farkı maledinmesini müm­ kün kılar. Bu yolla e1de edilen, her yıl yenilenen kar, serma­ yeye çevrilebHir ve o zaman, bizzat doğal gücün fiyatı gibi gözükebilli. Eğer, çağlayanı kullanan fabrikatörün gerçek­ leştirdiği artı-kar, yılda 10 sterlin tutuyorsa, ve ortalarna faiz %5 ise, o zaman, bu 10 sterlin, 200 sterlinlik bir sermayenin yıllık faizini temsil ·· eder ve o zaman yıllık 10 sterlinin -ki çağlayan, sahibinin, bunu , fabrikatörden almasım mümkün kılmıştır- sermayeye çevrilmesi, bizzat çağlayanın serma­ ye-değeri gibi görünür. Çağlayanın kendisinin değeri olma­ dığı, 9nun fiyatının, kapitalistçe hesaplanan, maledinilmi� artı-değerin salt bir yansıması olduğu, hemen şu gerçekten ortaya çıkar: 200 sterlinlik fiyat, yalnızca, 10 sterlinlik bir *

Aynı gerçekten.

-ç.

50


artı-karın, 20 yıl . ile çarpılmasıyla e1de edilen sonucu temsil eder, oysa, diğer koşullar eşit kalırsa, aym çağlayan, sahi­ binin, bu 10 sterlini, her yıl, sayısız yıllar boyunca -30 yıl, 100 yıl ya da x yıl- maledinmesini mümkün kılacaktır ve oy­ sa öte yandan, sugücü ile uygulanamayan yeni bir üretim yöntemi, buhar makinesi ile üretilen metaların maliyet-fiya­ tını 100 sterlinden 90 sterline düşürecek olursa, artı-kar, ve böylelikle rant ve böylece de çağlayanın fiyatı yok olacaktır. Şimdi, genel farklılık rantı kavramını tanımladı&ımıza göre, asıl tarım içindeki incelenmesine geçeceğiz. Tarım için geçerli olanlar, genel olarak madencilik için de geçerlidir..

51


OTUZDOKUZUNCU BÖLÜM

FARKLıLIK RANTININ BİRİNCİ BİÇİMİ (FARKLıLIK RANTI I)

RİCARDO, aşağıdaki gözlemlerinde tamamen haklıdır. "Rant, her zaman, eşit miktarlarda iki sermaye ve emek kullanımı ile elde edilen ürünler arasındaki farktır. " (Prin­ ciples, [London 1852] , s. 59.) (Farklılık rantı kastediliyor; çünkü, Ricardo, farklılık rantından başka rant olmadığını varsaymaktadır .) Bu, . genel olarak artı-karı değil, toprak rantım ilgilendirdiğinden, "eşit toprak parçaları üzerinde" diye eklemesi gerekirdi. Bir başka deyişle, artı-kar, eğer normalse ve dolaşım sü­ recindeki raslansal olgular yüzünden değilse, her zaman iki eşit miktarda sermaye ve emeğin ürünleri arasındaki fark olarak üretilir, ve bu artı-kar, iki eşit miktarda sermaye ve

52


emek, eşit sonuç vermeyen eşit toprak parçaları

üzerinde

kullanıldığı zaman, toprak rantma dönüşür. Ayrıca, bu artı­ karın, yatırılan eşit miktarlardaki s ermayenin, eşit olmayan sonuçlarından doğması, hiç de mutlaka gerekli değildir.

Çe­

şitli yatırımlar, eşit olmayan miktarlarda da sermaye kı.illa­ nahilirler. Gerçekten de, durum genellikle böyledir.

Ama

örneğin, herbiri 100 sterlinlik eşit oranlar, eşit olmayan so­ nuçlar yaratırlar ; yani bunların kar oranları farklıdır.

Bu,

herhangi bir sermaye yatırımı alanında artı-karın varlığının, genel önkoşuludur. İkinci önkoşul, bu artı-karın toprak rantı

biçimine (ya da kardan ayrı bir biçim olarak genel olarak ranta) dönüştürülmesidir ; . her durumda, bu dönüşümün ne zaman, nasıl ve hangi koşullarda gerçekleştiği araştltılma­ lıdır. Ricardo, farklılık rantıyla sınırlı kalmak koşuluyla, aşa­

gıdaki gözlernde de haklıdır :

"Hangi neden olursa olsun, aynı ya da yeni topraktan elde edilen üründeki eşitsizliği azaltırsa, toprak rantını da düşürmeye eğilim gösterir, ve hangi neden olursa olsun, bu eşitsizliği artırırsa, zorunlu olarak karşı .bir etki yaratır ve toprak rantım yükseltıneye eğilim gö,sterir ." (s. 74.) Ancak bu nedenler arasında yalnızca genel nedenler (ve­ rimlilik ve yer) değil, şunlar da bulunur : 1) aynı biçimde işleyip işlemediği açısından, vergilerin dağılımı; İngiltere'­ de olduğu gibi vergilerin dağılımı merkezleştirilmediği

ve

vergi, rant üzerine değil de , toprak üzerine konduğunda, dai­ ma ikinci durum sözkonusudur ;

da,

2) ülkenin farklı kısımların­

tarımsal gelişmedeki farklılıktan doğan eşitsizlikler, çün­

kü, bu üretim dalı, geleneksel niteliği yüzünden, manüfak­

türüne göre daha zor eşitleşir ; ve 3) sermayenin kapitalist kiracılar arasında dağılımındaki eşitsizlik. Tarımın, kapita­ list üretim biçimi tarafından istilası, bağımsız olarak üretim­ de bulunan köyllilerin ücretli işçilere dönüştürülmesi,

ger­

çekten de, bu üretim biçiminin son fethi olduğundan, bura-


da, bu eşitsizlikler, bütün diğer üretim dallarında olduğun­ dan daha büyüktür. Bu başlangıç sözlerinden sonra, önce, Ricardo'nunkinin tersine olarak benim tahlilimin kendine özgü özelliklerinin kısa bir özetini sunacağım.

Ön.c e, eşit ölçüdeki farklı toprak parçalarına uygulanan eşit miktarlarda sermayenin, eşit olmayan sonuçlarını, da eşit olmayan ölçüdeki toprak parçaları sözkonusu

ya ise,

eşit olanlara dayanılarak hesaplanan sonuçları göreceğiz. Bu eşit olmayan sonuçların -sermayeden tamamen ba­ ğımsız olan- iki genel nedeni şudur : 1)

VerimUZ ik. (Bu bi­

rinci hususa ilişkin olarak, toprağın doğal verimliliği ile ne kastedildiğini ve hangi unsurların işe karıştığını tartışmak gerekli olacaktır.) 2) Toprağın yeri. Bu, kolaniler durumun­ da belirleyici bir öğedir ve genel olarak toprak parçalarının ekilebileceği sırayı belirler. Ayrıca, açıktır ki, farklılık ran­

tının bu iki nedeni -verimlilik ve yer- karşıt yönlerde iş­ leyebilir. Belirli bir toprak parçası, çok uygun bir yere sa­ hip olabilir, ama ·verimliliği çok düşük olabilir, ya da tersi o}abilir. Bu durum önemlidir. Çünkü belirli bir ülkerün top­ rağının ekime açıimasında, iyiden kötüye doğru, ya da kötü­ den iyiye doğru, aynı şekilde pekala nasıl ilerlenebileceğini açıklar. Nihayet, açıktır ki, genel olarak toplumsal üretimin ilerlemesi, bir yandan yerel piyasalar yaratmak ve haberleş­ me ve ulaştırma olanakları sağlayarak yerleri

iyileştirmek

yoluyla, toprak rantının bir nedeni olarak yerden

doğan

farklılıkları gidermek etkisine sahiptir, öte yandan da tarı­ mı, manüfaktürden ayırarak ve bir yandan büyük üretim merkezleri kurup, öte yandan da tarımsal bölgeleri nispeten tecrit ederek toprak parçalarının ayrı ayrı yerleri arasında­ ki farkları artırır. Ancak, şimdilik, yerle ilgili bu sorunun üzerinde durma-

54


yacağlz ve doğal verimiilikle yetineceğiz. Doğal verimlilik- · teki farklılık, iklimsel unsurlardan vb. başka, toprağın üst

tabakasının kimyasal bileşimine, yani

bitki besini olarak

fartklı içeriğine bağlıdrr. Ancak, iki toprak parçası için kim­

yasal bileşimin ve bu açıdan doğal verimliliğin ayın olduğunu varsaysak bile, gerçek etkin verimlilik, bu bitki besini un­ surlarının azçok kolaylıkla

emilecek ve ekinleri beslemek

üzere hemen kullanılabilecek bir biçimde olup olmamasına bağlı olarak değişir. Bu nedenle, benzer doğal

verimliliğe

sahip toprak parçaları üzerinde ayın doğal verimliliğin ne dereceye · kadar sağlanabileceği, kısmen tarımdaki kimyasal gelişmelere, kı!bmen de mekanik gelişmelere bağlı olacaktrr. Verimlilik, toprağıı:ı nesnel bir niteliği olmakla birlikte, her zaman, iktisadi bir ilişki, tarımdaki mevcut gelişmenin kim­ yasal ve mekanik düzeyiyle olan bir ilişki anlamına gelir, ve,

bu yüzden, bu gelişme düzeyiyle

değişir. İster

kimyasal

yollarla (sert kil toprak üz-erinde bazı sıvı gübrelerin kulla­ nılması ve ağrr killi toprakların kireçlendirilmesi gibi) , ister mekanik yollarla (ağrr topraklar için özel sahanlar

gibi) ,

eşit verimlilikte bir toprağı, gerçekte daha az verimli yapan wgeller, yok edilebilir (ağaçlama da bu bölüme dahildir) . Ya da hatta, ekime açılan toprak tiplerinin sırası buna uya­ rak

değiştirileıbilir, örneğin,

İngiliz tarımının

belirli bir

gelişme döneminde, hafif kumlu toprak ve ağrr killi topraklar

yapıldığı gibi. Bu, bir kez daha göstermektedir ki, tarihsel olarak, ekime açılan toprakların srralanmasında, tersi oldu­ ğu gibi, daha verimli topraktan daha az verimli toprağa da geçilebilir.

Aynı sonuç,

toprak bileşiminde,

yapay olarak

yaratılan bir iyileştirme ile, ya da, yalnızca tarımsal yön­ temlerde bir değişiklikle elde edilebilir. da işlenıneye ve üst tabakalara

Nihayet, toprakaltı

döndürülmeye başlamr baş­

la nmaz, toprak tiplerinin farklı toprakaltı koşullarına bağlı olan,

hiyerarşik· düzenlenmesinde

bir değişiklikle de aynı

sonuç yaratılabilir. Bu, kısmen, (yem bitkilerinin ekimi gibi)

55

·


yeni tarımsal yöntemler kullanılmasına, kısmen de, ya. top­ rakaltını üst tabakalara çeviren, üst toprakla karıştıran ya da toprakaltını ,çevirmeden eken mekanik araçlarm kullanılma­ sına bağlıdır .

Çeşitli toprak parçalarının farklı. verimliliği

üzerindeki

iktisadi verimlilik

açısından,

bütün bu etkiler öyledir ki,

emeğin üretkenliğinin düzeyi, bu durumda tarımın, doğal top­ rak . verimliliğini hemen yararlanılabilir kılma yeteneği �e­ şitli gelişme dönemlerinde farklı - olan bu yetenek-, doğal toprak verimliliği

denen şeyde, onun

kimyasal bileşimi ve

diğer doğal özellikleri kadar bir etken teşkil eder.

O halde, tarımda belirli bir gelişme aşamasının mevcut olduğıunu varsayıyoruz. Ayrıca,

toprak tiplerinin hiyerarşik

düzenlemesinin bu gelişme aşamasına uyduğunu varsayıyo� ı·uz . ki, kuşkusuz, farklı toprak parçaları üzerindeki eşza­ manlı sermaye yatırımlarında durum her . zaman böyledir.

O zaman farklılık rantı; ya

yükselen ya da alçalan bir sı­

ra oluşturur, çünkü gerçekte ekilen toprak parçalarının tümü

için _ bu .sıra belirlenmiş bulunsa da, bu sıranın oluşmasına

yolaçan bir dizi hareket, aralıksız meyıdana gelmiştir.

Dört toprak türünün mevcut olduğunu varsayalım : A, B, C, D. Ayrıca, bir quarter* buğdayın fiyatının = 3 sterlin ya da 60 şilin olduğunu varsayalım. Rant, yalnızca farklılık rantı olduğuna göre, bu, en kötü toprak için quarter başına . 60 Şiiinlik fiyat, . üretim fiyatına eşittir, yani sermaye artı ortalama kara eşittir. A, harcanan her 50 şilin karşılığında 1 qua:rter 60 şilin getiren en kötü toprak olsun; dolayısıyla, kar, 10 şilin ya da · 1 %20 olacaktır. B, aynı harcama karşılığında 2 quarter = 120 şilin getir­ sin. Bu 70 şiiinlik kar, ya da 60 ş iiinlik bir artı-kar demek­ =

tir.

C, aynı harcama için 3 quarter * İngiliz ağırlık ölçüsü, 14,7 kg�. -ç.

56

=

180 şilin getirsin ; top-

1


lam kar D, 4

=

130 şilin ; artı-kar 240 şilin

qua.rter

=

120 şilindir. 180 şitinlik artı-kar getirsin�

=

=

O zaman aşağıdaki sırayı elde etmiş olacağız [Tablo I] :

TABLO I

--

Kar

Ürün

Rant

Toprak Tipi

Jj'"' "' :::ı

O'

ı:: C'$

ı::

B

c

D 1'oplam

ı

60

4

120 180 240

10

600

2 3

,_. Q)

Cil

ı

...

50

50

50 50 -

=

ı

. ... C'$ :::ı

O'

ı:: ;=ı

i:Jl,

-- -- --

ıo

-

-

1 Ys 2Ys

70

1

130

2

60 120

3Ys

190

3

180

-

-

6

360

Ys

Herbirinin rantı şöyledir : D

,_,

� � :::ı O'

s

------ -- --

A

Cl) :>, "'

i:!

190 şilin - 10 şilin, ya da

D ile A ara1sındaki fark ; C = 130 şilin - 10 şilin, ya da C ile

A arasındaki faıık; B = 70 şilin

10 şilin, ya d a B ile A ara­ smdaki fark ; ve B, C, D için toplam rant 6 quarter = 360 -

=

şilin, D ve A, C ve B ve A arasındaki farkların toplamına eşit­

tir.

Belirli bir koşuldaki belirli bir -ürünü temsil eden bu sıra;

soyut olarak düşünüldüğünde (durumun gerçekte niçin böyle olabileceğinin nedenlerini zaten sunmuş bulunuyoruz) , D'den A'ya, verimli

topraktan,

gitgide daha az verimli toprağa

doğru alçalabilir, ya da A'dan, D'ye, nispeten fakir toprak­ tan, gitgide daha çok verimli .toprağa doğru yükselebilir, y a d a , nihayet, dalgalanabilir, yani kah yükselerek, kah alçala­ rak - örneğin D'den C'ye, C'den A'ya ve A'dan B'ye dalga-

57


lanabilir. Alçalan bir sıra durumunda süreç aşağıdaki gibi olur­

du : Bir

qua.rter buğdayıp. fiyatı, yavaş yavaş, diyelim 15 4 quarter (bu 4 quarter, şu kadar milyon qua.rter olarak alınabilir) ,

şilinden 60 şiiine yükseldi. D tarafından üretilen

�rtık yetişmemeye başlayınca, buğdayın fiyatı arz eksikliği­ nin, C tarafından üretilebi leceği bir noktaya yükseldi. Yani buğdayın fiyatının rekti.

quarter başına 20 şitine yükselmesi ge­ Quarter başına 30 şitine yükseldiğinde, B ekime açı­

l&ıbildi ; ve 60 şiiine ulaştığında, A ekime açılabildi ; ve ya­ tırılan sermaye, %20'den daha aşağı bir kar oranı ile yetin­ mek zorunda kalmadı. Bu yolla, D için bir rant oluşmuş ol­

quarter başına 5 şilinden = ürettiği 4 quarter için quarter başına 15 şilinden = 60 şilin, sonra da quarter başına 45 şilinden 4 quarter için 100 şilin. du, önce

20 şilin; sonra

=

Eğer, D' nin kar oranı, başlangıçta, aynı şekilde idiyse, o zaman D'nin 4

=

%20

quarter buğday üzerinden toplam ka­

rı da 10 şilinden ibaretti, ama, bu, fiyat 15 şilin o1duğunda,

fiyatın 60 şi lin olduğu durumdan daha fazla tahılı temsil ediyordu. Ama tahıl, işgücünün yeniden üretimine ol duğundan ve· her

dahil

quarter'ın bir kısmı ücretierin 'bir kısmı­

nı, öteki kısmı da değişmeyen sermayeyi karşılamak zorun­ da olduğundan, bu - koşullar altında, artı-değer ve böylece, diğer şeyler eşit ise, kar oranı da daha yüksek oluyordu.

(Kar oranı sorununun özel olarak ve ayrıntısıyla tahlili ge­ rekecek.) Öte yandan, eğer sıra ters düzende 'ise, yani eğer süreç A'dan başladıysa, o zaman, buğdayın fiyatı, önce, yeni top­

rak ekime açılmak zorunda olunca

quarter başına 60 şilinin quarter'lık bir arz, B

üstüne çıkacaktır. Ama, gerekli arz, 2

tarafından üretileceği için, fiyat, tekrar 60 şiline düşecektir, çünkü B, buğdayı,

quarter başına 30 şilin maliyetle üretti,

a ma 60 şiiine sattı, çünkü arz, tam talebi karşılamaya yet­ mektedir. Böylece, önce B için 60 şilin olmak üzere ve C ve

58

·


D için de aynı yolla, bir rant oluştu ; C ve D'nin, sırasıyla başına 20 ve 10 şiiinlik bir gerçek değere sahip buğ­ day üretmesine karşın, baştan beri, piyasa-fiyatının 60 şilin­

quıa.rter

de kaldığı varsayıldı, çünkü, toplam talebin dayurulmasında

.A'nın ürettiği bir guarter'lık arza her zamanki kadar gerek

vardı. Bu durumda, talepteki, arzın üstüne çıkan, önce A ta­ rafından sonra A ve B tarafından doyurulan, artış, sırasıy­ la B, C ve D'nin ekilinesini mümkün kılmış olmayacak, yal­ nızca, ekim alanında genel bir genişlemeye yol açacak

ve

daha verimli topraklar ancak sonraları ekime açılabilecek­ tL Birinci sırada, fiyattaki bir artış, rantı yükseltecek

ve

kar oranını düşürecektir. Böyle bir azalma, karşı etki yapan koşullar tarafından, tamamen ya da kısmen engellenebilir. Bu nokta, ilerde daha ayrıntılı açıklanmalıdır. Unutulmama­ lıdır ki, genel kar oram,

bütün

üretim alanlarında, artı-değer

tarafından, aym biçimde belirlenınez. Sınai karı belirleyen, tarımsal kar değildir, bunun tersi doğrudur . Ama bundan, başka zaman sözedelim. İkinci sırada, yatırılan sermaye üzerinden kar oram ay­ m kalacaktır. Kar miktarı daha az tahılla temsil olunacak­ tır ; ama tahılın nispi fiyatı, diğer metalarınkine kıyasla art­ mış olacaktır . .Ancak, kardaki artış, böyle bir artışın

yer

aldığı her yerde, kapitalist kiracı çiftçinin cebine akacağı ve büyüyen bir kar olarak gözükeceğine, rant biçiminde kard& n ayrılır. Ancak, tahılın fiyatı, burada varsayılan koşullar

altında değişmeden sabit kalabilir. Farklılık rantının gelişmesi ve büyümesi, hem sabit, hem

de artan fiyatlar için, ve hem daha kötü topraktan daha iyi

topraklara doğru devamlı brr ilerleme için, hem de daha

iyi topraktan daha kötü topraklara doğru devamlı bir geri­ leme için aynı kalacaktır. Şimdiye kadar · varsaydık ki : 1) fiyatlar bir sırada ar­ tar, ötekinde değiı;ımeden kalır;

59

2) daha iyi topraktan daha

·


kötüye, ya da daha kötü topraktan daha iyiye sürekli bir ilerleme vardır. Ama şimdi, varsayalım ki, tahıla olan talep, başlangıç­ taki 10 rakamından 17 qwarter'a ç:ıksın ; ayrıca, en kötü top­ rak A'nm yerini, 60 şiiinlik üretim fiyatıyla (50 şilin maliyet, artı 10 şilin, %20 kar) 1% quarter üreten bir başka A topra­ ğı alsın, . öyle ki, qua.rter başına üretim fiyatı 45 şilin ol­ sun, ya da, belki, eski A toprağı sürekli, rasyonel ekimle İyi­ leştirilmiş olabilir, ya da aynı maliyetle, örneğin yoncaya vb. geçilmesiyle daha verimli olarak işletiliyar olabilir, öyle ki, aynı sermaye yatırımıyla, ürünü, 1 % quarter'a yükselir. Ayrıca , varsayalım ki, B, C, ve D tipi topraklar, eskiden olduğu gibi aynı ürünü ver,sinler, 'ama örneğin verimi A ve B arasında olan A', ve ayrıca B . ve C arası verimlilikte B' ve B" gibi yeni toprak türleri de ortaya çıkarılsın. O zaman aşağıdaki olguyu gözlemleyeceğiz. Birincisi: Bir quarter buğdayın üretim fiyatı, ya da düzenleyici piyasa fiyatı 60 şilinden 45 şiline, ya da %25 dü­ şüyur. İkincisi : Ekim, daha fazla verimli topraktan daha �z ve­ rimliye doğru, ve daha az verimli topraktan, daha fazla ve­ rimliye doğru, bir arada ilerliyor. A' toprağı, A toprağından daha verimli, ama, şimdiye kadar ekilmiş olan B, C ve D topraklarından daha az verimlidir. B' ve B " , A' dan, A "den ve B'den daha verimli, ama C ve D'den daha az verimlidir. Sıra, böylece, çapraz biçimde ilerliyor . Ekim, A'dan vb. mut­ lak olarak daha az verimli toprağa doğru değil şimdiye ka­ dar en verimli toprak tipleri olan C ve D'ye göre, nispeten daha · az verimli toprağa doğru ilerliyor ; öte yandan, ekim, mutlak olarak daha verimli toprağa değil, şimdiye kadar en az verimli toprak olan A'ya göre, ya da A ve B �ye göre nispeten daha fazla verimli toprağa doğru ilerler. Üçüncüsü : B'nin rantı düşer ; onun gibi C ve D'nin ran­ tı da düşer ; ama tahıl olar�k toplam rant 6 quarter dan 7% =

'

60


quarter'a yükselir ; ekilen ve rant getiren toprak miktarı ar­ tar, ve ürün miktarı 10 guarter' dan 17 guarter'a çıkar. Kar, A için aynı kalmasına karşın, tahıl olarak ifade edilirse ar­

tar, ama kar oranının kendisi artabilir, çünkü nispi artı-de­ ğer artar. Bu durumda, ücret, yani değişen s ermaye yatırı­ mı, ve dolayısıyla toplam harcama, ucuzlayan geçim araçla­ , rı yüzünden azalır. Para olarak ifade edilen bu toplam rant, 360 şilinden 345 şiiine düşer. Yeni sırayı yazalım. [TabLo II.] _

TABLO

Ürün

Toprak Tipi

ı::

Quarter Şilin

�.ı:ı

� a

... (])

ı

Rant

Kar

o1l

l>< en ct!

ll

Quarter Şilin Quarter Şilin

-- -- -- -- -- -- --

ı

A A'

B B' B"

c

l'h

1% 2 2% 2% 3

D

4

Toplam

17

* ı894

ı

60 75 90 105 120 135 180

50 50 50 50 50 50 50

-

-

Alınanca baskıda: 25'/7•

>J, s; ,

'1.

ı

12/, ıs;, ı•;, 2'/, �

lO 25 40 55 70 85 130 1 -

Ya % ı 1%

1% 2%

7%

15 30 45

60 75 120 345

aı a

ÇQ :O "' ... ...

.;n::ı .cı a ro � ::l a ·� G' <ii- r:.

__,_

45 36 30

25'/!

221/ı 20 15 --,

-Ed.

Nihayet, eğer eskisi g;ibi, yalnızca A, B, C ve D toprak türleri ekilmiş olsaydı, ama bunların verimliliği öyle bir şe­ kilde yükselseydi ki, A, 1 guarter yerine 2 guarter ; B - 2 yerine 4 guıarter ; C - 3 yerine 7 guıarter ; D - 4 yerine 10 ' üretse, aynı nedenler, çeşitli toprak tiplerini farklı biçimde etkilediğinden, toplam üretim 1 0 guarter'dan 23'� çıkar. Nü­ . fustaki hir artış ve fiyatlardaki bir düşüş vasıtaşıyla, , tale61

1


bin bu 23 quarter'ı emeceğini varsayarsaık, aşağıdaki sonucu elde edeceğiz [Tablo ID] : TABLO ID Toprak Tipi

Quarter -

A

2

B

4 7

c

1 1

1

1

D Toplam

l

Ürün

1 1

Şilin

1 -. 60 120 210

10

300

23

-

ı

:><

50 50 50

50

1 1

1

"' ;>, "'

� s,... .D ca

-

1

Quarter Rant Kar Başına -Üretim Fiyatı Quarter Şilin Quarter Şilin

"' tl)

1

l

30 15 84/ı 6

\·· 1

!

1

,Ys

--

-- -- --

lO

o

o

2Ys 5Ys

70 160

2 5

60 150

8Ys

250

8

240

-

-

15

1

450

Bu ve diğer tablolardaki sayısal oranlar rasgele seçil­ mişler<lir, ama var�s ayımlar tamamen akla-uygundur . . İlk ve esas varsayım, tarımda bir iyileştirmenin farklı topraklar üzerinde farklı etki yapacağı ve bu durumda en iyi toprak tipleri olan C ve D'yi, A ve B tiplerinden daha ' fazla etkileyeceğ1dir. Deneme, bunun karşıtı da ortaya çıka­ bilse bile, genel olarak durumun böyle olduğunu göster­ miştir. Eğer iyileştirme daha kötü toprakları iyilerinden daha fazla etkileseydi, sonuncularm rantı yükseleceğine dü­ şerdi. Ama, biz, taıblomuzda, bütün toprak tiplerinin veri­ mindeki mutlak büyümenin, daha iyi toprak tipleri olan C ve D'nin, daha fazla olan nispi verimlerindeki bir artışı da birlikte getirdiğini varsaydık ; bu, ayın sermaye yatırımın­ daki ürün arasındaki farkta bir artış ve dolayısıyla, farklı­ lık rantında ıbir artış demektir. İkinci varsayım, toplam talebin, toplam üründeki artışa a yak uydurduğudur. Birinci olarak, böyle bir artışın daha çok tedricen -III. sıra kuruluncaya kadar- değil de, bir)2

_


denbire d oğacağını düşünmeye gerek yok. İkincisi, yaşam doğru gerekleri tüketiminin, bunlar ucuzladıkça artacağı değildir. İngiltere'de Tahıl Yasalarının kaldırılması bunun tersinin geçerli olduğunu tanıtladı (bkz : Newman*) ; karşıt görüş, yalnızca, hava durumun�n b asit sonuçları olan, hasat­ taki büyük ve ani değiştkliklerin, tahıl fiyatlarında bir se­ ferinde olağanüstü bir düşüş, öteki seferinde de olağanüstü bir artış yaratması gerçeğinden kaynaklanır. Böyle bir du­ rumda, fiyattaki ani ve kısa ömürlü azalma, tüketimin ge­ nişlemesi üzerinde tam etkisini gösterecek zamarn bulamaz­ ken, bu azalma, düzenleyici üretim fiyatının kendisinin al­ çalmasından doğarsa, yani uzun-vadeli bir nitelik taşırsa, bunun tersi geçerlidir. ÜÇüncüsü, tahılın bir kısmı, brandi ya da bira olarak tüketilebilir ; ve bu her iki maddenin artan tüketimi, hiç de dar sınırlar içinde hapsolmuş değildir. Dördüncüsü, sorun, kısmen nüfustaki artışa, kısmen de İn­ giltere'nin 18. yüzyılın ortasından çok sonraları hhla yaptığı' gibi, ülkenin tahıl ihraç etmesi gerçeğine bağlıdır , öyle ki, talep, yalnızca ulusal tüketim sınırları içinde düzenlenmez. Nihayet, buğday üretimindeki artış ve fiyat azalması, çav­

·

dar ya da yulaf yerine buğdayın yığınların temel tüketim maddesi olması sonucunu verebilir, öyle ki, ona olan talep, yalnızca bu nedenle bile olsa artabilir, tıpkı üretim azalıp, fiyat yükselince buiJJun tersinin yer alabileceği gibi. - Böy­ lece, bu varsayımlada ve dahq önce seçilen uranlarla, sıra III, quarter başına fiyatın 60 şilinden, 30 şiline, yani %50 düşmesi ; üretimin, sıra re kıyasla, 10'dan 23 quarter'a, ya­ ni % 130 yükselmes i ; rantın, B toprağı için sabit kalması, C i·çin %25,** ve D için %33%*** artması: ve toplam rantın 18 sterlinden 22'-h sterline,**** yani %25***** yükselmesi sonucu "' F. Newman, Lectures on Political Economy, London 1851, s. 158. -Ed. ** 1894 Almanca baskısında : iki katına çıkması. -Ed. *** Ibid. : iki katıpdan fazlasına çıkması. -Ed . **** Ibid.: 22. -Ed. ***** Ibid. : %221/9; -Ed.

63


nu verir. Ya toplumun herhangi bir aşamasındaki belirli sıralama­ lar oldukları, örneğin yanyana, üç farklı ülkede mevcut bu­ lundukları, ya da . aynı ülkenin gelişmesindeki farklı dönem­ lerde birbirlerini izledikleri düşünülebilecek olan bu üç tablo­ nun bir karşılaştırması (ki bununla sıra I, A'dan D'ye yük­ selerek ve D'den A'ya alçalarak, iki kere ele alınacaktır) şu­ nu gösterir :

1) Sıra tamamlandığında, olusum sürecinin seyri ne olursa olsun, her zaman aşağı inen bir çizgide imiş gibi gö­ rünür ; çünkü, rantı tahlil ederken, başlangıç noktası, daima en fazla rant getiren toprak olacaktır, ve ancak sonunda hiç rant getirmeyen toprağa geleceğiz.

2)

En kötü toprak, yani hiç rant getirmeyen toprak üze­

rindeki üretim fiyatı, her zaman piyasa-fiyatını düzenleyen fiyat olacaktır ; Tablo I' deki piyasa-fiyatı, eğer sırası yükselen ·

bir çizgide oluşmuşsa, gittikçe daha iyi �oprak durmadan eki­ me açıldığından, salt sabit kalsa da, �J;rı,ı böyledir. Böyle bir

durumda, en iyi toprakta üretilen tahılın fiyatı, A tipi top­

rağın düzenleyici olarak kalması, bu tip toprakta üretilen mik­ tara bağlı olduğu sürece,

düzenleyici bir fiyattır. Eğer, B ,

C v e D , talebin gerektirdiğinden daha fazla üretirse, A, düzen­

leyici olmaktan çıkar. Storch, en iyi toprak tipini düzenleyici

olarak aldığında, müphem bir biçimde bunu gözönünde tut­ maktadır.* Bu yolla, Amerikan tahıl fiyatı, İngiliz tahıl fiya­ tım düzenlemektedir.

3)

Farklılık rantı, (coğrafik yer sorununu şimdilik bir

yana bırakırsak) , tarımsal gelişmedeki

her belirli aşama

için belirli olan, toprağın doğal verimliliğindeki farklılıklar­ dan d oğar ; bir başka deyişle, en iyi toprak alanının sınır­

lı oluşundan ve eşit olmayan toprak tiplerine eşit miktarda * H. Storoh, Cours d'economie politique, au Exposition des pirincipes qui determinant la prosperiete des nations, Tome II, St.-Petersburg 1815, s. 78-79. -Ed.

$4


sermaye yatırılması gereğinden doğar, öyle ki, ayın miktar­ da. sermaye, eşit olmayan bir ürün sonucunu verir. 4) Farklılık rantının ve dereceli bir farklılık rantının varlığı daha iyi tçıpraklardan daha kötüye ilerleyen alçalan bir sıra halinde gelişebildiği gibi, daha kötü topraklardan daha iyiye doğru karşıt yönde ilerleyen yükselen bir sıra ha­ linde de gelişebilir, ya da almaşık hareketlerle, dama biçi­ minde ortaya Çıkabilir. (Sıra I, D'den A'ya, ya da A'dan D'ye ilerleyerek oluştıurulabilir ; sıra II, her iki tip hareketi içerir.) 5) Oluşma biçimine bağlı olarak, farklılık rantı, top­ rak ürünlerinin, durağan, yükselen ya da düşen fiyatıyla birlikte gelişebilir. Düşen bir fiyat durumunda, toplam üre­ tim ve tophim rant artabilir ve en kötü toprak olan A'nın ye­ rini daha iyisi almış olsa da, veya A'mn kendisi iyileşmiş ol­ sa da ve daha iyi, ya da hatta en iyi olan diğer toprak üze­ rindeki rant azalabilse de, şimdiye kadar rantsız olan top­ rakta rant gelişebilir (Tablo II) ; bu süreç, ayrıca, (para oiarak) toplam rantta bir azalma ile bağıntılı olabilir. Niha­ . yet, ekimdeki genel bir iyileştirme yüzünden fiyatlarm düş­ tüğü bir zamanda, öyle ki en kötü toprağın ürününün ve bunun fiyatının azaldığı bir z amanda, daha iyi toprakların rantı aynı kalaılıilir veya düşebilirk�n, bu rant en iyi top­ raklarda artabilir. Gene de, her toprağın farklıhk rantı, en kötü toprağa kıyasla, eğer ür��nlerin miktarındaki farklılık verilmiş ise, diyelim bir quarter buğdayın fiyatına bağhdır. Ama fiyat verildiğinde, farklılık rantı ürünlerin miktarında­ . ki farkın büyüklüğüne bağlıdır ve eğer bütün topraklıirın mutlak veriminin artmasıyla, daha iyi toprakların verimi, daha kötülerinkine nispeten daha fazla büyürse, bu farkın büyüklüğü de orantılı olarak büyür. Bu yolla, (bkz : Tablo · I) , fiyat 60 şilin olduğunda, D üzerindeki rant onun A'ya kı- . yasla diferansiye� ürünü ile belirlenir ; bir başka devişle, 2 qurater'lık fazla ile belirlenir. Bu yüzden, rant = 3 x 60 = 180 şilindir. Ama Tablo ill'te, fiyat · = 30 şilinken, rant, ·

65


A · = 8 quarter'a kıyasla, D'nin artı-ürün miktarı ile belirle­ nir ; bu nedenle de, 8 x 30 240 şilin elde . ederiz. Böylece, -West, Malthus ve Ricardo'da hala görülen­ farklılık rantma ilişkin birinci yanlış varsayım, yani bunun zorunlu olarak gittikçe daha kötü topraklara doğru bir ha­ reket, ya da toprağın veriminin sürekli azalmasını öngördü­ ğü varsayım halledilmiş oluyor.* Gördüğümüz gibi, bu, git­ tikçe daha iyi topraklara doğru bir hareketle de oluşabilir ; daha iyi bir toprak, önceden en kötü toprağın işgal ettiği en düşük mevkiye geçince oluşabilir ; tarımdaki ileriye dönük bir iyileşme ile bağıntılı olabilir. Önkoşul, yalnızca, farklı toprak türlerindeki eşitsizliktir. Veriı'lllilikteki artış açısın­ dan, toplam alanın mutlak verimindeki artışın bu eşitsizliği ortadan kıildırmadığmı, artırdığını, olduğu gibi bıraktığım, ya da azalttığım varsayar. J8. yüzyılın. başından ortalarına kadar İngilt�re'nin tahıl fiyatları, düşen altın ve gümüş fiyatlarına karşın sürekli olarak düşerken, aynı zamanda (bu dönemin tümüne bir bü­ tün olarak bakarsak) , rantta, rantın toplam miktarında, eki­ li toprak alanında, tarımsal üretimde ve nüfusta bir artış vardı. Bu, yükselen bir çizgide, ama en kötü toprak olan A'nın ya iyileştirildiği ya da tahıl üretimi alanından silindi­ ği bir biçimde, Tablo II ile bağırltılı olarak ele alınan Tab­ =

lo I'e tekabül eder ; ancak bu demek değildir ki, A, başka tarımsal ya da sınai amaçlar için kullanılmamaktadır. 19. yüzyılın başlarından (tarih daha kesin belirlenmeli­ dir) 1815'e kadar tahıl fiyatlarında, ranttaki, toplam rant miktarındaki, ekili toprak alanındaki, tarımsal üretimdeki ve nüfustaki düzenli bir artışla birlikte giden sürekli bir artış vardı. Bu, alçalan bir çizgide, Tablo I'e tekabül eder. [West,] Essay on the Application of Capital to Land, London 1815. of Political Economy, London 1836. - Malthus, An Inquiry into the Nature and Progress of Rent, aml the Principles by which it is ı-egulated, London 1815, - Ricardo, On ' the Principle.> of Poitical Economy, and Taxation, Third edition, London 1821 Chap. II. _:_Ed. *

Malthus, Principles

66


(Burada ibu dönemdeki düşük nitelikli toprağın ekimi üze­ rine kaynaklar göster.) Petty'nin ve Davenant'ın zamanlarında, çiftçiler ve top­ rak sahipleri, iyileştirmelerden ve yeni toprağın ekime açıl­ masından yakınırlardı; daha iyi toprağın rantı azalıyor, ve rant getiren toprak alanımn genişlemesiyle rant miktarı ar­ tıyordu. (Bu üç nokta, ilerde, alıntılarla açıklanmalıdır ; bup.un gibi, belli bir ülkedeki toprağın, ekili çeşitli kısımlarının ve­ , rimindeki fark da açıklanmalıdır .) Genel olarak farklılık rantma bakıldığında, belirtmek gerekir ki, piyasa-değeri, her zaman, toplam ürün miktarına a it toplam üretim fiyatının üzerindedir. Bir örnek olarak, Tablo I'i alalım. On qua.rter'lık toplam ürün 600 şitine satıl­ maktadır, çünkü piyasa-fiyatı quarter başına 60 şilin tutan üretim fiyatı ile belirlenmektedir.· Ama gerçek üretim fiyatı şöyledir : ·

A B

C D

..• · •. o

o oo

ooo

1 quarter = 60 şilin 2 quarter � •60 şi1in 3 quarteı' = 60 şilin 4 q'Uarter = 60 şilin

10 quarter

·

=

240

şilin

1 quarter 1 quarter ı quarter

ı

quarter

=

=

=

=

60 şilin

30 20

ı5

şilin şilin şilin

Ortalama 1 quarter = 24 şi!in

Bu 10 quarter'ın gerçek üretim {iyatı 240 şilindir; ama bunlar 600 şiline, yani üretim fiyatının %250'sine satılmak­ tadır. 1 quarter' için gerçek ortalama fiyat 24 şilindir, piya­ sa-fiyatı, 60· şilin, yani gene üretim fiyatının %250'sidir. Bu, kapitalist üretim temeli üzerinde, rekabet yıoluyla kendini ortaya koyan piyasa-değeri tarafından bir belirlen­ medir ; bu sonuncusu sahte bir toplumsal değer yaratır. Bu, toprağın ürünlerinin tabi olduğu piyasa-değeri yasasından doğar. Böylece tarımsal ürünler de dahil olmak üiere, ürün::. lerin piyasa-değe:r;inin belirlenmesi, her ne kadar toplumsal · .?.çıdan bilinçsiz ve kasıtsız bir davramş olsa da, toplumsal bir davranıştır. Zorunlu olarak ürünün değişim-değerine da67


yamr, toprağa ve onun verimindeki farklara değil. Eğer ka­ pitalist toplum biçiminin yıkıldığını ve toplumun bilinçli

ve

planlı bir birlik olarak örgütlendiğini varsayarsak, o zaman,

10 quarter, 240 şilinin içerdiğine eşit bir bağımsız emek-za­ man miktarını temsil edecektir. O zaman toplum, bu tarımsal ürünü, onun içindeki gerçek emek-zamanın iki-buçuk katına satın almayacak ve toprak sahipleri sınıfının temeli böylece yıkılacaktır. Bu ürünün fiyatında, ithalattan doğan miktar ka­ dar bir azalma ile aynı etkiyi yaratacaktır. Bu nedenle, mev­ cut üretim biçimini koruyarak, ama, farklılık rantının

da

devlete ödendiğini varsayarak, diğer şeyler eşit olmak Im­

şuluyla, tarımsal ürünlerin fiyatlarının aynı kalacağı doğruy­ ken, eğer kapitalist üretimin yerine, birlik geçerse, ürünle:­

rin değerinin aynı kalacağını söylemek de o derece yanlış­

tır. Aynı türden metalar için piyasa-fiyatının özdeşliği, de­

ğerin toplumsal niteliğinin, kapitalist üretim ve genel olarak, bireyler arasında metaların değişinline dayanan

herhangi

bir üretim temeli üzerinde kendini ortaya koyuş biçimidir. Toplumun, tüketici

kimliğiyle , tarımsal

ürünler için yaptı- ·

ğı fazla ödeme, . emek-zamanının tarımsal üretimdeki gerçek­ leştirilmesinde

eksi olan şey, şi�di toplumun bir kesimi için,

toprakbeyleri için bir artıdır. Gelecek bölümde II başlığıyla verilecek çözümleme için önemli olan bir ikinci dururiı da şöyledir. Sorun, yalnızca, akr başına, ya da hektar başına rant sorunu değil, genel olarak _

üretim

fiyatı

ile

piyasa-fiyatı

arasındaki, veya, akr başına, bireysel ve genel üretim fi­ yatı arasındaki fark sorunu değil ; ayrıca da, her tip toprak­ tan ne kadar akrın ekili olduğu sorunudur. Burada önem ta­ şıyan nokta, doğrudan doğruya yalnızca rantın büyüklüğüy­ le, yani tüm ekili alanın toplam rantıyla ilgilidir ; ama aynı zamanda da ne fiyatlarda bir yükselme, ne de, fiyatlar düş­ tüğünde çeşitli toprak Uplerinin nispi verimlerindeki fark­ larda bir artış y:okken,

rant oranındaki bir yükselmenin in-


c elenmesinde

bir temel taşı olarak bize yardllncı oluıı. Yukarda şunu vermiştik [Tablo I] : TABLO , I

1

Akr

Üretim Fiyatı (Sterlin)

A B c D

ı ı ı 1

3 3 3 3

Toplam

4

Toprak Tipi

Ürün (Quarter)

-

Tahıl-Ra."'lt (Quarter)

Para-Rant (Sterlin)

ı 2 3 4

o 1 2 3

o 3 6 9

10

6

18

1

ı

1

Şimdi, ekili · dönümlerin sayısının, her kategoride, iki katına çıktığını varsayalım. O zaman durum şu olur [Tab­ le Ia] : TABLO la Toprak Tipi

Akr

A B c D

2

Toplam

8

2

2 2

Üretim Fiyatı (Sterlin)

Ürün (Quarter)

6 6 6 6 -

Tahıl-Rant (Qiıarter)

2 4 6 8

o 2 4 6

20

12

Para-Rant (Sterlin)

o 6

ı2 ıs 36

İki durum daha varsayalım. Birinci durumda, üretimin, iki en fakir toprak tipi üzerinde ı;ışağıdaki biçimde yayıldı­ ğını düşünelim [Tablo Ib] : 69


TABLO Ib 1

ı

Akr

Toprak Tipi

1

Üretim Fiyatı

1

Akr Başına (Sterlin)

Ürün

(Quarter)

Toplam (Sterlin)

Tahıl-Rant (Quarter)

ı

Para-Rant (Quarter)

-- ----

A. B

4 4

c D

2 2

Toplam.

ı

12

3 3 3 3

12 12 6 6

4 8 6 8

-

36

26

o 4 �

o 12 12

6

18

14

42

Ve nihayet, 4 toprak kategorisi için, üretimde ve ekili alanda eşit olmayan bir genişleme varsayalım [Tablo !c] :

TABLO Üretim Fiyatı Toprak, Tipi .

Akr

Akr

Başına (Sterlin)

...

A

B c D

Toplam

ı:: ı ı

12

Toplam (Sterlin)

3 3 3 3 -

ı 1

Ic

ı

Ürün Tahıl-Rant (Quarter) (Quarter)

ı

'

o

3 6 15 12

4 15 16

2 10 12

36

36

24

Para-Rant (Sterlin)

�-� 30 36

72

Her şeyden önce, bütün bu durumlarda, �I, la, !b - ve

!c- akr başına rant aynı kalır, çünkü, gerçekte, aynı top-

70


rak tipindeki akr başına aynı sermaye yatırımının sonucu değişmeden kalmıştır. Biz, yalnızca, herhangi bir

ülkede,

:cak tiplerinin, toplam ekili alanla belirli oranlar

halinde

verilen herhangi bir anda geçerli olan şeyi, yani çeşitli top­ bulunduğunu varsaydık. gi iki ülke için, ya da

Ve, ayrıca, karşılaştırılan herhan­ farklı dönemlerdeki

ayın ülke için,

her zaman geçerli olan şeyi, yani toplam alanın farklı top­ rak tipleri arasında dağılma oranlarının değiştiğini varsay­ dık. Ia'yı, I ile karşılaştırırsak, görürüz ki, dört kategorinin hepsindeki toprağın ekimi,

ayın oranda

artarsa, ekili akr

miktarının iki katma çıkması toplam üretimi iki katına çı­ karır ve aynı şey, tahıl ve para-rant için de geçerlidir. Ancak, eğer Ih'yi ve sonra da Ic'yi I ile karşılaştırırsak, görürüz ki, her iki halde de, ekim altındaki alan üç katına çıkmıştır.

Her iki

halde de,

4 akrdan 12 akra

çıkmıştır,

ama Ib'de, artışa en fazla katkıda bul unanl ar A ve B sınıf­ ları olmuş, A hiç rant getirmemiş ve B en küçük miktarda

farklılık rantı getirmiştir. Böylece yeni ekilmiş 8 akrdan,

A ve B 'nin herbiri 3, yani birlikte 6 akr yükümlenirken, C ve D'nin herbiri 1, yani birlikte 2 akr yükümlenirler. Başka

bir deyişle, artışın üç-çeyreğini A ve B, ve an c ak bir-çey­

reğini C ve D yükümlenir. Bu öncülle, Ib'nin I ile karşılaştı­

rılmasında, üç kat . artmış ekim alanı, ürünün üç kat artması sonucunu vermez, çünkü ürün 10'dan 30'a değil, yalmzca 26'ya

çıka:..". öte yandan artışın önemli bir kısmı, hiç rant getirme­ yen A ile ilgili olduğundan ve daha iyi topraklardaki artışın büyük bir kısmı , B ile ilgili olduğundan, tahıl-rant, yalnız ca

6 quarter'dan 14 quarter'a ve para rant 18 sterlinden 42 ster­

line çıkar.

Ama eğer Ic'yi I ile karşılaştırırsak, ki burada hiç rant getirmeyen toprak, alan olarak artmakta ve asgari bir rant

getiren toprak ançak pek az artmaktadır, C ve D ise, artı­

şın esas kısmını yükürolenmiş tir, görürüz ki, ekili aliin üç ·


katına çıktığında üretim lO'dan 36 quarte r'a yani başlangıç­ taki miktarının üç katından fazlasına yükselir.

Tahıl-rant

6'dan 24 quarter'a ya da, başlangıçtaki miktarın dört katına ve para-rant da bunun gibi , 18 sterlinden 72 sterline çıkar. nın

Bütün bu durumlarm hepsinde, tarımsal ürünün fiyatı­ degişmeden kalması,

eşyanın tabiatı gereğidir. Bütün

durumlarda, toplam rant, bu genişleme tamamen, hiç rant getirmeyen toprak üzerinde olmadıkça, ekimin genişlemesiy-

k artar. Ama bu artış değişir. Eğer bu genişleme daha iyi

toprak tiplerini işin

içine katıyorsa, ve dolayısıyla toplam

ürün yalnızca alanın genişlemesiyle orantılı olarak değil de,

bunun yerine, ondan daha hızlı artıyorsa, tahıl ve para-rant da o ölçüde artar. Eğer, genişlemede esas s özkonusu olan, en kötü toprak ve ona yakın toprak tipleri ise (bununla en kötü toprağın sabit bir tipi temsil ettiği varsayılıyor) , top­ lam rant, ekimin yayılmasıyla orantılı olarak artmaz. Böy­ lece, hiç rant getirmeyen A toprağının aynı kalitede oldu­ ğu iki ülke verilmişse, rant, toplam ekili alandaki eri kötü toprak · ve düşük toprak tipleri tarafından temsil edilen kı­ nmla ters orJ.ntılıdır ve bu yüzden de, eşit toplam toprak alanları üzerinde eşit sermaye yatırımları varsayarsak, üre­ timle ters orantılıdır. Böylece belli bir ülkenin toplam top­ rak alanı içindeki , en kötü ekili toprak miktarıyla, daha iyi

ekili toprak miktarı arasındaki bir ilişki, toplam rant üze­ rinde, en kötü ekili toprağın kalitesi ile, daha iyi ve en iyi­ sinin kalitesi arasındaki ilişkinin, akr başına rant üzerindeki ve �başka şeyler aynı kalmak koşuluyla- toplam rant üze­ rindeki etkisinin, tersi bir etki yapar. Bu iki noktanın karış­ tırılması, farklılık rantma karşı ileri sürülen her türden ha­ talı itirazlara yol açmıştır.

O halde, toplam rant, ekimin sadece genişlemesiy:e ve bunun sonucu olarak toprağa daha büyük sermaye ve emek yatırılmasıyla artar . . Ama en önemli nokta şudur : Çeşitli toprak türleri için,

72

·


akr başına rantların oranının ve dolayısıyla her akra yatırı­ lan sermayeye ilişkin olarak düşünülen rant oranının da ay­ nı kalacağını varsaymamıza karşın gene de, aşağıdaki du­ ' rum gözlemlenecektir : Eğer Ia yı I ile karşılaştırırrsak, ekili akr sayısının ve bunlara yatırılan sermayenin orantılı ola­ rak arttığı ibu durumda, görürüz ki, toplam üretim, genişle­ yen ekili alanla orantılı olarak arttıkça, yani her ikisi de iki katma ç:ııktıkça, rant da iki katına çıkar. Nasıl ki akr s a­ yısı 4'den 8'e çıktıysa, rant da 13 sterlinden 36 sterline çık­ mıştır. Eğer 4 akrlık toplam alanı ele alırsak, görürüz ki, top­ lam rant 18 sterlini bulmuştur ve böylece, hiç rant getirme­ yen toprak da dahil olmak üzere, ortalama rant 472 sterlin­ dir. Örneğin, 4 akrın hepsine sahip olan bir toprakbeyi bu hesaplamayı yapabilir ; ve bu yolla, ortalama rant, bütün ül­ ke için istatistiki olarak hesaplanmış · olur. 18 sterlinlik top­ lam rant, 10 sterlinl.ik bir' sermaye yatırımı ile elde edilmiş­ tir. Bu iki rakamın oranına rant oranı adını veriyoruz, do­ layısıyla, mevcut durumda bu %180'dir. 4 yerine 8 akrın ekildiği Ia'da aynı rant oranı elde edi­ lir, ama büt·ün toprak tipleri, artışa aynı oranda katkıda bu­ lunmuştur. 36 sterlinlik toplam rant, 8 akr ve 20 sterlinlik bir sermaye yatırımı için, akr başına 472 sterlin ortalama raııt ve %1BO'lik bir rant oranı verir. Ama, artışın esas olarak iki düşük kaliteli toprak kate­ gorisi üzerinde yer aldığı Ib'yi ele alırsak, 12 akr için 42 ster­ linlik bir rant ya da akr başına, 372 sterlinlik bir ortalama rant elde ederiz. Yatırılan toplanı sermaye 30 sterlin, dola­ yısıyla da rant oraru % 140'dır. Böylece akr başına ortala­ ma rant 1 sterlin azalm:ı:ş ve rant oranı %180'den %140'a dü�­ müştür. O halde, burada, toplam rantta, 18 sterlinden 42 ster­ line bir artış , ama hem akr başına hem de sermaye temeli üzerinde hesapla?an ortalama rantta bir düşüş görüyoruz ; düşüş, üretimdeki bir artışa paralel olarak yer alır, ama bu=

73


nunla orantılı değildir. Bu durum, bütün topraklar . için hem akr başına, hem de sermaye harcaması

temeli üzerinden

hesaplanan rant aynı kalsa da, gene ortaya çıkar. Ortaya çıkar, çünkü, artışın üç-çeyreği hiç rant getirmeyen A top­ rağında ve ancak asgari rant getiren B toprağındadır. Eğer Ib durumunda, genişlemenin tümü, yalnızca A top­ rağında yer alsaydı, A'da, 9' akr, B ' de. D'de

ı

ı

akr, C'de ı akr ve

akr olacaktı. Toplam rant eskisi gibi

ıs

sterlin ola­

caktı ; dolayısıyla da ı2 akr için ortalama rant, akr başına

ı� sterlin olacaktı; ve 30 sterlinlik bir sermaye yatırımı üzerinden ı8 sterlinlik bir rant %60'1ık bir rant oranı vere­ cekti. Toplam rant artmamışken, hem ·

akr başına, hem de

yatırılan sermaye üzerinden hesaplanan ortalama rant, bü­

yük ölçüde azalmış olacaktı. Nihayet, Ic'yi I ve Ib ile karşılaştıralım. I ile karşılaş­ tmldığında alan üç katına çıkmıştır. Sermaye de öyle. Top­ lam rant

ı2

akr için 72 sterlin, ya da, akr başına -Durum

I'deki 4� sterline karşın- 6 sterlindir.

Yatırılan sermaye

(72 sterlin : 30 sterlin) % 180 yerine, Topiam ürün, ıo qu art er dan 36'ya çıkmıştır.

üzerinden rant oranı % 240'dır.

'

Toplam ekili akr miktarının, yatırılan sermayenin ve ekili toprak tipleri arasındaki farkların aynı olduğu, ancak dağı­ lımın farklı olduğu Ib ile karşılaştırıldığında, ürün, 26 quar­

ter yerine 36 quarter, akr başına urtalama rant 3� sterlin yerine 6 sterlin, ve yatırılan aynı toplam sermayeye ilişkin rant oranı %140 yerine %240'tır. T ablo Ia, Ib ve Ic'deki çeşitli koşullara ister farklı ülke­

lerde aynı zamanda yanyana bulunuyorlar gözüyle bakalım, ister

aynı ülkede birbiri arkasından , varoluyorlar gözüyle

bakalım, aşağıdaki s onuçlara ulaşırız : En k!ötü, rantsız top­ rağın ürünü aynı kaldığından, tahılın fiyatı değişmeden kal­ dığı sürece; ekili çeşitli toprak tiplerinin

verimliliğindeki

farklılık ayın kaldığı sürece ; herbirinin ürünü,

dolayısıyla,

her toprak tipindeki ekili alanın eşit tam parçaları (akrları)

74


üzerindeki belli eşit sermaye yatırımları aynı kaldığı süre­ c e ; bu yüzden, her toprak kategorisinin akr başına rantları arasındaki oran s abit kaldığı ve aynı toprak türünün her parçasına yatırılan sermayenin rant oranı sabit kaldığı sü­ rece : Birincisi, bütün artışın, rantsız toprakta ' olduğu du­ rum dışında, rant, ekili alanın genişlemesiyle ve bunun so­ nucu olan artan s ermaye yatırımı ile,

İkincisi, hem akr başına ortalama r ant

durmadan çağalır. (toplam rant

bölü

toplam · ekili akr sayısı) , hem de, ortalama rant m·anı (top­ lam rant

böıü

yatırılan toplam sermaye) , çok büyük ölçüde

değişebilir ve gerçekten de, her ikisi de, aynı doğrultuda, a ma birbirleriyle farklı orantıda değişirler. Eğer, genişleme­ nin yalnızca rantsız toprak A'da olduğu durumu hesaba kat­ mazsak, görürüz ki, akr başına_ ortalama rant ve tarıma ya­ tırılan sermaye üzerinden ortalama rant oranı, çeşitli top­ rak gruplarının toplam ekili alan içindeki oranlarına ; ya da, aynı anlama gelen, kullanılan toplam sermayenin değişik ve­ rimlilikteki toprak çeşitleri arasındaki dağılımın a bağlıdır.

İster çok ister az toprak ekilsin, ve bu yüzden toplam rant ister daha büyük ister daha küçük olsun (genişlemenin yal­ nızca A' da. kaldığı durum dışında) , akr başına ortalama rant, ya da yatırılan sermaye üzerinden ortalama rant oranı, top­ l::ım ekili alan içindeki çeşitli toprak kategorilerinin oranları d egişmediği sürece, aynı kalır. Ekimin genişlemesi ve ser­

maye yatırımının yayılınasi ile, toplam rantta, hatta çok bü­

yük ölçüde bir artış meydana gelmesine karşın, rantsız top­ rağın ve ancak pek az farklılık rantı getiren toprağın geniş­ lemesi, daha büyük rant getiren üstün nitelikteki toprağın genişlemesinden daha fazla olduğu zaman, akr başına orta­ lama rant ve sermaye üzerinden ortalama rant oranı azalır. Tersine olarak, daha iyi toprak, toplam alanın nispeten da­ ha büyük bir kısmını

oluşturduğu ve dolayısıyla yatırılan

sermayeden nisp�ten daha büyük bir pay aldığı ölçüde, akr başına ortalama rant ve s ermaye üzerinden ortalama rant

ts


oranı, bununla orantılı olarak artar. Bundan dolayı, eğer, ya aym dönemdeki farklı ülkeleri, ya da aym ülkenin farklı dönemlerini karşılaştırırken, ista­ tistiki çalı§mada genellikle yapıldığı gtbi, toplam ekili top­ rağın akrı ya · da hektarı başına ortalama rantı ele alırsak, görürüz ki, akr başına ortalama rant düzeyi ve ibunun so� nucu oiarak toplam rant, belli bir ölçüye kadar, (hiç bir za­ man daima aynı kalmayan, ama tersine daha · hızlı ar­ tan) belli bir ülkenin toprağının, nispi değil, mutlak ve­ rimliliğine ; yani aynı alanın verdiği ortalama ürün miktarı­ na uyar. Çünkü, toplam ekili alanda, üstün toprakların payı ne kadar hüyükse, eşit büyüklükteki toprak alanlan üzerin­ deki eşit sermaye yatırımlahnın ürünü o kadar büyük ; ve akr başına ortalama rant o kadar yüksek olur. Tersi durum­ da, bunun karşıtı olur. Böylece rant, farklı verimlilik oram ile değil, mutlak verimiilikle belirleniyor görünür ve farklı­ lık rantı yasası geçersiz görünür. Bu nedenle, bazı olgular reddedilir, ya da onları, or-talama tahıl fiyatlarındaki ve eki­ li toprağın farklı verimliliğindeki varolmayan farklada açık­ le:ı mak için çaba harcanır, oysa bu olgular, sadece, toplam rantın, toplam ekili toprak alanına ya da topraktaki toplam sermaye yatırımına oranının -rantsız toprağın verimliliği ayın kaldığı ve dolayıs,ıyla üretim fiyatları ve çeşitli toprak türleri arasındaki farklar değişınediği sürece- yalnızca akr başına rant ya da sermaye üzerinden rant oram tarafından d eğil, bunun kadar da, ekili akrların toplam sayısı içind�ki her toprak tipine ait dönümlerin nispi sayısı ile ; ya da, aynı şey demek olan yatırılan toplam sermayenin çeşitli toprak tipleri arasindaki dağılımı ile belirlenmesi gerçeğinden do­ ğar. İşin garibi, şimdiye kadar bu gerçek tamamıyla gözden kı:ı:çırılmıştır. Her ne olursa olsun, görüyoruz ki (v� bu, bi. zim daha ileri çözümlememiz için önemlidir) , fiyatlar ay­ nı kaldığı, çeŞitli toprakların farklı verimliliği değiştiriline­ diği ve akr başına rant, ya da gerçekten rant getiren her 76


toprak tipinde akr başına sermaye yatırımı için, yani ger­ çekten rant getiren htitün sermaye için rant oram değişme­ den kaldığı sürece, akr başına ortalama rantın nispi düzeyi ve ortalama rant oram (ya da toplam rantın, toprağa yatı­ ·

nlan toplam sermayeye or am) , ekimin sadece yaygın bir bi� çimde genişlemesiyle,

yükselenilir

ya da düşeıbilir.

l başlığı altında ele alman farklılık rantı biçimine ilişkin

olarak aşağıdaki ek hususları da belirtmek zorunludur ; bun­ lar, farklıiık rantı n için de kısmen geçerlidir.

Birincisi, görüldü ki, fiyatlar sabit olduğu ve ekilen top­

rak parçalarının farklı verimliliği değiştirilmeden kaldığı za­ man, akr başına ortalama rant, ya da sermaye üzerinden ortalama rant o:ranı , · ekimin genişlemesiyle artaıbilir. Belli bir ülkenin bütün toprakları mal edinilir edinilmez, ve top­ raktaki yatırım, ekim ve

nüfus belli bir düzeye erişinıce

--kapitalist üretim biçimi egemen hale gelince ve tarımı da kucaklayınca, bütün bunlar veri olan Jmşullardır- değişen k2litede

eıkilmemiş

toprağın

rantının varlığını varsayarsak)

fiyatı

(yalnızca

farklılık

aynı kalitede ve eşdeğer

yerdeki ekili toprak parçalarının fiyatı tarafından belirlenir. Bu toprak, hiç rant getirmese de -yeni toprağı ekime aç­ manın maliyeti çxkarıldıktan sonra- fiyat aymdır. Toprağın fiyatı, gerçekten de, sermayeye ç evrilmiş ranttan başka bir şey değildir. Ama ekili toprak durumunda bile, fiyat yalnız­ ca, gelecek rantları öder,

örneğin, mevcut faiz oranı %5

iken ve yirmi yıllık rant önceden ibir kerede ödendiği zaman olduğu gibi toprak satıldığı zaman rant getiren toprak olarak satılır ve rantın gelecekte olma niteliği

(ki

.burada, ibu, top­

rağın ibir ürünü oJarak ele alınıyor , oysa, yalnızca öyle gibi görünmektedir) , . ekili toprağı ekilmemiş topraktan ayırmaz. Ekilmemiş toprağın fiyatı, onun rantı giibi, -rantın, sözleş­ ıneli biçimini temsil

eden şeyin . fiyatı- toprak gerçekte

77


kullanılmadıkça tamamen gerçek-dışıdır.

önsel

Ama bu biçimde

olarak belirlenmiştir ve alıcı bulunur bulunmaz ger­

çekleştirilir. Bu yüzden, belirli bir ülkedeki gerçek ortala­ ma :rant, onun yıllık, gerçek ortalama rantı ve bu s onuncunun toplam ekili alanla bağmtısı tarafından belirleniyorken, ekli­ memiş toprağın fiyatı, ekili toprağın fiyatı ile belirlenir ve bu nedenle, ekili toprağa yatırılan sermayenin ve oradan el­ de edilen sonuçların bir yansımasından başka bir şey değil­

dU:.

En kötüsü dışında, bütün topraklar rimt getirdiğine gö­

re, (ve bu rant, farklılık rantı II başlığı altında görebilece­

ğimiz gibi, sermaye miktarı ve buna tekabül eden ekim yıo­

ğunluğu ile artar) , ekilmemiş toprak parçalarının nominal fiyatı böylec e oluşur ve bunlar böylece metalar haline, sahip­ leri için bir zenginlik kaynağı haline gelirler. Bu, aynı za­ manda, bütün bir bölgede, hatta ekili olmayan kısımda bi­ le, toprak fiyatının neden arttığıru da açıklar (Opdyke) . Ör­ neğin Birleşik Devletler'de toprak spekülasyonu, tamamen,

sermaye ve emeğin ekilmemiş topraktaki bu yansımasma da­

yanır.

İkinci olarak,

ekili toprakların genişletilmesinde, ilerle­

me, genel olarak ya düşük kalitede topraklara doğru ya da çeşitli belli toprak tipleri üzerinde, bunlarla karşılaşılan bi­ çime bağlı olarak, değişen oranlarda yer alır. Düşük kalite;. de toprak üzerinde genişleme, doğal olarak asla isteyerek yapılmaz, bir kapitaHst üretim biçimi

varsayarsak, ancak

yükselen fiyatlardan doğabilir ve herhangi bir başka üretim

b!çiminde ise ancak zorunluluktan doğabilir. Ama bu, mut­ laka böyle değildir. Zayıf toprak, genç ülkelerdeki her ekim genişlemesinde kesin önem taşıyan, yer nedeniyle nispeten daha iyi bir toprağa yeğ tutulabilir ; üstelik, belli bir bölge­ deki toprak oluşumu, genel olarak verimli diye sınıflandırı­ labilse bile, gene de daha iyi ve daha kötü toprakların kar­ makarışık bir durumundan oluşabilir, öyle ki, düşük kalite­ deki toprak, salt üstün kalitedeki toprağın hemen yakının-

78


da bulunması nedeniyle bile olsa, ekilmek zorunda olabıilir. Eğer düşük kaliteli toprak üstün toprakla çevrelenmişse, so• nuncusu, ona, henüz ekili alanın bir parçası haüne gelme-' miş olan ya da gelmek üzere olan daha verimli toprağa kı­ yasla, yer üstünlüğü sağlar. Böylece, Michigan eyaleti, tahıl ihracatçısı halin � gelen eyaletlerinden biri olmuştur. Oysa, toprağı, bir bü­

ilk Batı

tün olarak zayıftır. Ama, New York ey aletine yakınlığı ve ·

Göller ve Erie kanalından geçen su yolları, ona başlangıç­ ta, doğanın daha verimli toprak bahşettiği, ama daha Batı­ da yer alan ey aletıere bakarak üstünlük sağlamıştır. New York eyaleti ile kıyaslanan eyaletin oluşturduğu örnek de, üstün kaliteli topraktan düşük kaliteli toprağa geçişi sergi­ ler. New York eyaleti toprağı, özellikle batı kısmı, özellikle bı.:ğday ekimi için kıyas kabul etmez bir biçimde daha verim­ lidir. Bu verimli toprak, aç gözlüce ekim yöntemleriyle ve­ rimsiz toprak haline dönüştürülmüştür ve şimdi Michigan t oprağı daha verimli görünmektedir. "1838'de, buğday unu, Batıya gitmek üzere Buffalo'dan gemilere yüklenirdi ve New York ile Yukarı

Kanada'nın,

buğday bölgesi, bu arzın ana kaynakları idiler. Şimdi, yal­ nızca oniki yıl sonra, büyük bir buğday ve un arzı, Erie gölü boyunca Batıdan getirilmekte ve Erie Kanalı üzerinden Do­ ğuya yollanmak üzere, Buffalo ve bitişik Blackrock limanın­ da gemilere yüklenınektedir. . . . Batı eya! etlerinden gelen bu büyük arzın �ki bu arz, Avrupa kıtlığı sırasında anormal bir biçimde canlanmıştı- etkisi Batı New Y:ork'ta buğdayın değerini düşürmek, buğday ekimini daha az kazançlı

yap­

mak ve New York çiftçilerinin dikkatini, daha çok otlakçı­ lığa ve süt veren hayvan çiftçiliğine, mey-ve yetiştiriciliğine ve Kuzey-Batının onlarla böyle doğrudan doğruya rekabet edemeyeceğini düşündükleri kırsal ekonominin öteki daUa­ rına ç evirmek olıhuştu."

America,

(J. · W. Johnston,

London 1851, I� s.

220-223.) 79

Notes on North


Üçüncüsü, koloniler d eki ve genel olarak , daha ucuz fiyat­

larla tahıl thraç edebilen genç ülkelerdeki

topr ağın,

zorunlu

olarak daha büyük doğal verimlilikte olması gerektiği yan- . lış bir varsayınıdır . Böyle durumlarda tahıl , yalnızca değe­

rinin altında değil, üretim fiyatının da altında, yani daha es­

ki ülkel erd eki ortalama kar haddinin belirlediği üretim fiya­

tının da altında satılır .

Johnston'un dediği g�bi (s. 223) , bizim "ıbüyük doğal üret­

kenlik ve sınırsız zengin topr ak parçaları fikri ile her

yıl

Buffalo limamna akan büyük buğday arzını sağlayan yeni eyaletler arasında bir ilişki kurmayı adet edinmiş olmamız "

gerçeği , her şeyden önce, iktisadi k oşulların bir sonucudur .

Örneğin Michigan gib i bir alanın tüm nüfusu, önce, hemen

yalnızca , çiftlikle ve özellikle sınai ürünlerle ve tropikal mal­

ı�ı rla değişilebilen tek şey olan tarımsal yığın ürünleri üre­ timiyle uğraşırlar. Bu yüzden

bu

nüfusun tüm artı-üretimi

tahıl biç iminde ortaya çıkar. Bu, başından itibaren, modern

dünya piyasası temeli üzerine kurulmuş olan kolani devletle­

ri, daha önceki, öıı:ellikle eski zamanlardaki

ayırır. Bunlar, dünya pazarı aracılığıyla, başka

devletlerden

koşullar

al­

tında kendileri üretmek zorunda olacakları giysi ve aletler

gi.bi mamul malları alır lar . Ancak böyle bir temel üzerinde­

dir ki, Birleşik Devletler'in Güney eyaletleri, pamuğu, ana ürünleri yapaibiidiler.

Dü,nya pazarmdaiki

işbölümü bunu

mümkün kılar. Dolayısıyla, gen çlikler i ve nispeten küçük nü­

fusları hesaba katıldığında büyük bir artı-ür etime sahip gö­

rünüyorla.rsa, bu ne toprq.klarının verimliHği, ne emeklerinin

semereii o luş u yüzünden değil, daha çok, emeklerinin ve do-

12yısıyia da bu emeğin katıldığı artı-ürünün tek yanlı biçimi yüzündendir.

Üst elik, yeni ekilmiş olan ve daha önce uygarlığın hiç

dokunmadığı ni s peten düşük kalitede bir toprak , iklim koşul­ larının o zamanlar tümüyle aleyhte olmaması kaydıyla -hiç olmazsa topr ağın üst tabakalarında- lfuolayca emilen, büyük


ölçüde bitki besini biriktirmiştir. Öyl e ki, gübre uygulanması olmaksızın ve hatta çok yüzeyse l bir ekimle bile uzun bir sü­ re ürün verec ektir . Batının kırları, ek olarak, hemen hiç bir temizleme masrafı gerektirmeme üstünlüğüne sahiptir-' ler, çünkü doğa onları ekilebilir yapmıştır.88 Bu .tür qaha az verimli alanlarda, artı, toprağın yüksek veriılı.iniiı, yani akr başına ürünün bir sonucu olarak d eğil, daha yaşlı illke-. l er e kıyasla toprağın çiftçi için maliyeti hiç ya da hiçe ya­ kın bir şey olduğundan hiç bir işleme yapılmadan ekilebilen büyük akr miktarının bir sonucu olarak üretilir. Örneğin, New York'un, Michi gan ın, Kanada'nın vb. ıbazı kısımların­ da olduğu gibi, yarıcılığın var olduğu yerlerde durum budur. Bir aile , işlemeden, böyle diy;elim 100 akr eksin, akr başına ürün fazla olmasa d a 100 akrdan gelen ürün satış için önemli bir artı bırakır. Buna ek olarak, doğal otlaklarda , sığır he­ men hiç bir maliyeti olmadan , yapay otlaklar gerektirnıeden otlatılabilir. Burada belirleyici o�an toprağın niteliği değil, ni­ celiğidir . Böyle işlenmeden ekim olanağı, doğal olarak, azçok hızlı bir biçimde, yani yeni toprağın v erimiyle ters orantılı ve ürünlerinin ihracı ile d oğru orantılı olarak, tüketilir. "Ve gene de, böyle bir ülike , buğdayın bile ilk mükernme� mahsül­ lerini verecek ve ülkenin kaymağını alanlar pazara gönderil­ mek üzere tahıldan büyük bfr ar,fı sağlayacaktır." (l. c . , s . 224.) Daha olgun uygarl��klariı s ahip ekilmeyen toprağın fi­ yatının ekileninki ile belirlendİğİ vb. ülkelerdeki mülkiyet i li ş kiler i , böyle ekstansif bir ekonomiyi olanaksız kıla:r. Bu yüzden bu toprağın, Ri c ar do 'nun düşündüğü gibi aşı• rı ölçüde zengin olması gerekmediği , ya da eşit verimlilikte ,

'

,

,

sa [&ın zamanlarda Maltlıus'un ünlü "nüfus geçim araçlan üzeriilde bir yüktür'' sözünü, gülünç hale koyan ve on\ın yerine, nüfus üzerinde bir yük olan · geçim araçları onlardan zorla uzak'aştınlmadıkça, tanının v'e onunla birlikte Almanya'mn yıkılacağı yolundaki tanıncı feryatlan doğuran şey, tam da bu kırlık ya da. bozkır bölgelerin hızla büyüyen ekimidir. Bu bozkır• !ann, kırlann, pampaların, ılanalann vb. ekimi, gene de yalnıZca başlangıç -._ halindedir: bu yüzden bunun Avrupa tarımındaki devrim yapıcı etkisi, gele­ cekte, şimdiye kadar o'duğıından daha da fazla kendini duyuracalı;f;ır. -F.l!J.J

81


toprakların ekilmesi gerekmediği, şu aşağıdaki örnekten an­ laşılabilir. Michigan eyaletinde , 1848'de 465.900 akra buğday

ekilmişti ki,

bu, 4.379.300 bushel* ya da akr başına ortalama tahılı çıkardıktan sonra bu, akr başına 9 bushe l 'd en az bırakıyordu.' Bu eyaletin 29 ilçe­ 1075 bu'Sheı veriyordu ; tohumluk

sinden 2'si ·öi'talama 7 bushel, 3'ü ortalama 8 bushel, 2-9, 7-10, 6-11, 3-12, 4-13 bushel v e yalnızca bir ilçe ortalama 16 busliel ve; bir diğeri akr başına 18 bushi'd üretmiştir. Cl. c., s. 225.) · Pratik ekim için, daha yüksek toprak verimliliği, bu ve­ rimlilikten hemen yararlanmada daha büyük yetenekle elele gtdet. Sonuncusu doğal olarak fakir bir toprakta , doğal olarak zengin bir toprakta olduğundaı::ı daha büyük olabilir, . ama- bu · bir kolonicinin ilk ele alacağı ve sermaye eksik ol­ duğu za:tn.an ele alması gereken ıtoprak türüdür.

Son ol.arrık, ekimin daha büyük alanlara -şimdiye kadar ekilmiş olan i!opraktan daha düşük kalitede toprağa başvu­ rulması gereken az önce değinilen durum dışında- A'dan D'ye . kadar çeşitli tür topraklara yayılması, böylece, örneğin B ve C'den daha büyük parçaların ekilmesi, tahıl fiyat­ larında hiç d e, örneğin pamuk eğirmedeki bir önceki yıllık ya'yılmanın, iplik fiyatlarında 'sürekli bir artış gerektirme­ sinde olduğundan daha · fazla bir ön artış gerektirmez. Pi­ yasa-fiyatlarındaki önemli artış ya da düşüşler üretimin hacmini etkilerse de, (kapital ist ilişkiler içinde işleyen bü­ tün öteki üretim dallarında olduğu gibi) tarımda d a buna ba­ kılmaksızin, gene de, üretimi ne geciktirici ne de olağanüstü ·

bir biçimde canlandırıcı bir etki yapan düzeydeki ortalama fiyatlarda

bile,

sürekli ' bir

nispi:

fazla

üretim

vardır ;

bu fazla . üretim, aslında, birikirole özdeştir. Öteki üretim biçiİrılerind e bu nispi fazla üretimi, doğrudan doğruya nü­ fus artışı; kolonilerde ise sürekli göç, harekete geçirir. Talep sürekli olarak artar ve bunu önceden gören · yeni sermaye , bu yatırım farklı tarımsal ürünler için koşullara ·

.

·; -* Bushel:

quarter'ın 'ls 'i. -ç.

82

·


göre değişse de, sürekli olarak yeni toprağa yatırılır. Bunu yaratan, aslında, yeni sermayelerin oluşumudur. Ama birey, kapitalist açısından, o üretiminin hacmini, onu hrua kendisi kontrol edebildiği ölçüde mevcut sermayesinin hacmi ile öl­ çer. Onun amacı, piyasanın mümkün olduğu kadar büyÜk bir bölümünü ele geçirmektir. Eğer herhangi bir fazla üretim olursa, kabahati kendi üzerine almayacak, rakiplerinin üzeri­ ne atacaktır. Bireysel kapitalist; mevcut piyasanın daha büyük bir oranını kendine ayırarak ya da bizzat piyasayı ·genişleterek üretimini genişletebilir.

83


KIRKINCI BÖLÜM FARKLILIK RAl�'TININ (DİFERANSİYEL RANTIN)

İKİNCİ BiÇİMİ (FARKLJLJ:K RANTI II)

BURAYA kadar, farklılık rarı.tını, yalnızca, farklı verım­ lilikteki eşit topra:k alanlarına yatırılmış eşit sermaye mik­ tarlarının değişen üretkenliği olarak ele aldık, öyle ki, fark­ lılık rantı, en kötü, rantsı:z toprağa yatırılan sermayeden ge­ len ürün ile, üstün kalitedeki topraktan gelen ürün arasında­ ki farkla belirleniyordu. Farklı toprak parçalarına yatırıl­ mış yanyana 'sermayeler ibulunuyordu, öyle ki, her yeni ser­ maye yatırımı, toprağın daha yaygın ekimini, ekili alanda bir genişlemeyi ifade ediyordu. Ancak, son tahlilde, farklılık rantı, niteliği gereği, yalnızca toprağa yatırılan eşit serma­ yelerin farklı üretkenliğinin sonucuydu. Ama, eğer farklı üretkenlikteki sermayeler ardarda aynı toprak parçasına, ya 84


da yanyana farklı toprak parçalarına yatırılırsa, sonuçlar aynı oilnak kaydıyla, bir şey farkeder nıi? Her şeyden önce, yadsınamaz ki, artı-karın. oluşumu açı­ sından, A'nın ibir akrı başına 3 sterlinlik üretim fiyatının ı qua:rter getirmesi, öyle ki 3 sterlin, üretim fiyatı ve ı quar­ ter'ın düzenleyici piyasa-fiyatı olurken, B'nin bir akrı başına 0 sterlinlik üretim fiyatının 2 quarter, böylelikle 3 sterlin artı­ kar getirmesi, bunun gibi, C'nin bir akrı başına 3 sterlinlik üretim fiyatının 3 quarter ve 6 sterlin artı-kar getirmesi ve ni­ hayet D 'nin bir akrı başına 3 sterlinlik üretim fiyatının 4 quarter ve 9 sterlin artı-kar getirmesi ile aynı sonucun bu ı2 sterlinlik üretim fiyatının ya da ıo sterlinlik sermayenin, bir ve aynı akra, aynı sıra iç:inde, aynı! başarı ile uygulanmasın­ dan elde edilmesi arasında bir fark yoktur . Her iki durumda da, herbiri 2Y:ı sterlinlik olan değer bölümleri, ardarda -is­ ter yanyana değişik verimlilikte dört akra, ister ardarda tek ve aynı akr toprağa- yatırılan ıo sterlinlik bir sermaye sözkıonusudur ve bunların değişik ürünlerinden dolayı, bir bölünı hiç artı-kar getirmezken, öteki bölünıler, rantsız yatı­ rıma göre ürün farklarıyla orantılı olarak artı-kar getirir­ ler. , ! 1 :�;.· :; 1i !iiFj' :ı,,")'i 1 1 ; .,, i ı .ı..al Artı-kar ve sermayenin farklı değer bölümleri için çeşitli artı-kar hadleri her iki durumda da aynı biçimde oluşur. Ve rant, onun özünü teşkil eden bu artı-karın bir biçiminden başka bir .şey değildir. Ama ne olursa olsun, ikinci yöntemde, artı-karın ranta dönüştürülmesiyle, artı-karın kapitalist kiracıdan toprak sahibine naklini içeren bu ibiçim değişikliği ile ilgili bazı zorluklar vardır. İngiliz kiracıların resmi ta­ rım istatistiklerinde direnişierin nedeni budur. Ve sermaye yatırımlarının gerçek sonuçlarının belirlenmesi konusunda toprakbeylerine karşı giriştikleri mücadelenin nedeni de bu­ dur (Mortan) . Çünkü rant, toprak kiraya verildiği zaman saptanır ve bun;dan sonra, ardarda sermaye yatırımların­ dan doğan artı-kar, kiralama devam ettiği sürece kiracının 1

85

.

:�


cebine akar. İşte bunun için kiracılar, uzun süreli kiralama­ lar için savaşmışlar, öte yandan da, topra�beylerinin daha büyük güce sahip olmaları yüzünden, isteğe göre saptanan kira sürelerinin, yani her yıl iptal edilebilen kiralamalarm sayısında bir artış olmuştur. Bu yüzden, ta baştan beri açıktır ki, eşit sermayelerin, yanyana, eşit toprak alanlarına eşit olmayan sonuçlarla illl yatırıldığı, yoksa bunların aynı toprağa ardarda mı yatırıl­ dığı artı-karın oluşum yasası açısından önemsiz olsa da, artı-karın toprak rantma dönüştürülmesi açısından, büyük ölçüde farkeder. İkinci yöntem, bu dönüştürmeyi, bir yandan daha dar sınırlar içine, bir yandan da daha değişken sınır­ lar içine hapseder. Bu nedenle, entansif ekim uygulayan _ ülkelerde, vergi tahakkuk memurunun işi, Morton'un Resour­ ces of E states* adlı yapıtında gösterdiği gibi, çok önemli, karmaşık ve güç bir meslek haline gelir (ve iktisadi açıdan, .

entansif ekimle, sermayenin, bitişik birkaç toprak parçası arasında bölünmesi yerine, aynı toprak parçası üzerinde yoğunlaşmasından başka bir şeyi kastetmiyoruz) . Eğer toprak iyileştirmeleri daha sürekli bir nitelikteyse, toprağın yapay olarak yükseltilmiş farklılık verimliliği, kiralama sona erer ermez, doğal farklılık verimliliğiyle çakışır, ve bu yüzden rantın değerlendirilmesi, genel olarak, farklı verimlilikteki parçalar üzerinde rant saptanmasına tekabül �?der. Öte yan­ dan, artı-karın oluşumu, aktif sermayenin büyüklüğü ile belidendiği sürece, belirli bir miktar aktif sermaye için rant miktarı, ülkenin ortalama rantma eklenir ve böylece, yeni kiracının ekime aynı entansif biçimde devam etmesi için ye­ terince sermayeye hükmetmesinin ortamı hazırlanır.

Farklılık rantı II'nin incelenmesinde, aşağıdaki hususlar gene vurgulanmalıdır * London

1858, s. 209,

•.

vd.. -Ed..

S6

·


Birincisi,. bunun temeli 'Ve hareket noktası, yalnızca ta­ rihsel açıdan değil, ayrıca, herhangi .bir belli zaman döne­ mindeki hareketleri sözkonusu olduğu sürece de, farklılık rantı I'dir , yani eşit olmayan verimlilikte ve farklı yerler� deki toprakların yanyana aynı zamanda ekilmesidir ; bir baş-. ka d eyişle toplam tarımsal sermayenin eşit olmayan bölüm­ lerinin, eşit olmayan nitelikteki .toprak parçi:ı.larma, yanya-. na, aynı za manda uygulanmasıdır. Tarihsel olarak bu açıktır . Kolonilerd e , kolonların yatı� racak pek az sermayeler i vardır ; başlıca üretim araçları em ek ve topraktır. Her ailenin başı, kendisi ve akrabaları için, komşu kolonlar yanında b ağımsız bir iş alam arar. Ka-'. pitalizm-önc esi üretim biçimlerinde bile, asıl tarrmsal durum. genellikle böyle olsa gerek. Bağımsız üretim dalları. olara,k, yetiştiriciliğinde, gen el olarak, koyun çoıbanlığı ve sığır topraktan yar arl anma , azçok ortaklaşadır ve t a baştan beri ekstansiftir. Kapitalist üretim biçiminin . hareket noktası, üretim araçlarının, g erç ekten ya da hukuken , .bizzat topr a.. ğı işieyenin malı olduğu daha önceki üretim biçüiıleridir, tek sözcükle, tarımla elsanatı gtbi meşgul olunmasıdır� iEşyanın tabiatı g er eğ i , bu sonuncusu, ücretli-emekçilere dönüşen doğrudan üreticiler karşısında, üretim araçlarımn yoğunl aş"' masına ve bunların sermayeye dönüşmesine ancak tedricen izin verir. Kapitalist üretim biçimi, burada , tipi k olarak ' te­ z ahür ettiği ölçüde, önce, özellikle koyun çoba nlığı ve sığır y eti ştir i ciliğinde oluşur. Ama bu haliyle , sermayenin nispe.:. ten küçük bir toprak alam üzer inde yoğunlaşmasında değil; atların bakım masraflarından ve öteki üretim maliyetlerin� d�n tas arruf eden daha geniş çapta üretimde, ama aslıiıda; aynı toprağa daha fazla yatırım yapmamakla . kend ini gös­ terir. Üsteli.l{ , tarla tarımının · doğal yasalarına uygun ola.;. rak, s ermaye -bur ada , aym zamanda, evvelce üretilmiş olan üretim araçlan anlamında kullamlmaktadır-'-, _ ekim belirli bir gelişme düzeyine ulaştığı ve toprak buna uygun ·

·

87


olarak kuvvetini tükettiği zaman, toprağın ekiminde belirle­ yici unsur haline g elir . İşlenen alan işlenmeyen alana or an­ la küçük. olduğu sürece ve toprağın gücü tüketilmediği süre­ ce (ve gerç ek tarımın ve bttkisel beslenmenin egemen ol­ masından ön c eki dönemde , sığır yetiştiriciliğinin ve et tüke­ timinin hüküm sürdüğü sırada durum budur) , yeni gelişen üretim biç imi , köylü üretiminin karşısına , es as o�arak b:ir kapitalis t için iş lenen toprağın yaygınlığı ile, bir başka de­ yişle, gene sermayenin daha büyük toprak alanlarına yaygın

uygulamşı

ile

çııkar. Bu yüzden , başından beri hatırlanmalı­

dır ki, farklılık rantı I, bir har eket noktası görevi yapan ta­

rihsel temeldir. Öte yandan, herhangi bir belli anda, farklı­ lık rantı II'nin hareketi, yalnızca, k endis i de farklılık rantı I'in rengarenk temelinden başka bir ş ey olmayan bir alan

içinde :olur.

İkincisi, ·rı.

biçimindeki farklılık rantında kiracılar ara­

sında sermayenin dağılımındaki (ve kredi elde etme yetene­ ğin deki) farklılıklar da verimlilikteki

farklılıklara eklenir.

Gerçek imalat sanayiinde, her iş dalı, hızla, kendi a sıgar i iş

tekabül eden sermayeyi g eliştirir , bunun bireysel iş , başan ile yürütillemez. Aynı biçim­ de, her iş dalı, bu asgarinin üstünde , üreticiler yığının bük­ medeceği ve hükmettiği, bir normal ortalama sermaye mik­ tar� geliştirir. Daha büyük bir sermaye h acmi, ekstra kar ür�tebilir, da:ha küçük bir hac im ortalama karı bile g et.ir ­ , mez. Kap italist üretim biçimi , tarımda kapiıtalist üretim biçi-

hacmini ve

buna

altında hiç bir

minin .klasik vatam

olan İngiltere'de görülebilec,eği gibi , ta­

rımda ancak yavaşça ve eşit olmayan bir ibiçimde gelişir.

. mevcut olmadığı sürece, ya da hacim için etkisi ancak sınırlı olduğu sürece, düşü..J,:

Serbest tahıl ithalatı

!küçük olduğu

kalited eki toprağı işleyen ve dolayısıyla, ortalama üretim ko­ şullarından daha kötü koşullar altında olan

üreticiler,

pi­

Ç iUçiliğe yatırılan ve gertel olarak buna elveri şli olan toplam sermaye yığınının büyük bir bölü yasa-fiyatım saptarlar.

88

·


mü onların elindedir.

Şurası bir gerçektir ki , örneğin, köylü, küçük toprak parçası üzerinde daha çok emek harcar. Ama bu, üre1ıkenli­ ğin ne snel topLumsal ve maddi koşullarından tecrit edilmiş emektir, bu koşullardan zorrla kopartılan ve yoksun bırakılan emektir. Bu durum, gerçek kapitalist kiracıların artı-karın bir bölümünü mal edinmelerini mümkün kılar - eğeT kapitalist üretim biçimi tarımda da manüfaktürde olduğu kadar eşit bir biçimde �eliş s eydi, en azından bu nokta sözkonusu olduğu ölçüde, bu gerçek geçerli olmayacaktı. Önce , şimdilik bu artı-karın, toprak rantma dönüşmesinin hangi koşullar altında gerçekleşebileceğinin üzerinde durma­ �an, farklılık rantı II ile artı-kiırın oluşumunu ele alalım. Bu durumda ortadadır ki, farklılık rantı II, sadece farklı bir biçimde ifade edilmiş olan, ama özünde ona özdeş olan farklılık rantı I'dir. Çeş1tli toprak tiplerinin verimliliğindeki değişiklik, farklılık rantı I durumunda, ancak toprağa yatırı­ lan sermayelerden eşit. olmayan sonuçlar elde edildiği ölçü­ de, yani ya eşit s ermaye büyüklüıklerine, ya da orantılı mik­ tarlara göre elde edilen ürün miktarları eşit olmadığı ölçü­ de etkisini gösterir. Bu eşitsizlik, ister aynı toprağa ardarda yatırılan çeşitli sermayeler için olsun ister farklı tipl.!'e birkaç toprak parçasına yatırilan sermayeler i·çin olsun _:_ bu, ne ve­ rimlilikteki farklılıkta, ne ·toprağın ürününde hiç bir değişik­ lik yapamaz ve dolayısıyla da sermayenin daha üretken bi­ çimde yatırılan bölümleri için farklılık rantının o1uşumunda hiç bir değişiklik yapamaz. Bu, gene, şimdi de, eskiden ol­ duğu ,gibi, aynı sermaye yatırımıyla farklı verimlilik göste­ ren topraktır, şu farkla ki, farklılık rantı I durumunda, çe­ şitli toprak türlerinin bunlara yatırılan toplumsal sermayenin farklı eşit parçaları için yaptığını, burada, aynı toprak, fark­ lı parçalar halinde ardarda yabrılan bir sermaye için yapar. Eğer Tablo I'de [bkz : s. 57] gösterilen çeşitli kiracılar 89


tarafından herbiri 2Y:ı sterlinlik bağımsız s ermayeler biçimin­ de, dört toprak tipinin, A, B, C, ve D'nin iher alıma yatır�la.­

cak olan ıo sterlinlik sermayenin aymsı, bunun yerine, D'nin

tek ve ayın akrma ardarda yatırılsaydı, öyle ki birinci ya­

tırım 4 qua:rter, ikincisi 3, üçüncüsü ve dördüncüsü ı quarter (ya da bunun tersi bir sıralama ile) getirseydi , o zaman

en az üretken olan s ermayenin yani

=

sağladığı quarter'ın fiyatı,

3 sterlin, hiç farklılık rantı getirmeyecek, ama üre­

tim fiyatı 3 s terlin olan buğday arzına

gereksinme olduğu

sürece, üretim fiyatını belirleyecekti. Ve kapitalist

üretirr,

b1çiminin hüküm sürdüğünü varsaydığımıza göre, öyle ki, 3 sterlinlik fiyat , genel olarak 2Y:ı sterlinlik bir sermayenin getirdiği ortalama karı içereceğine göre , örteki 2Y:ı sterlinlik üç bölümden herbiri, üretimdeki farka göre art:ı.-ıkar getirecektir, çünkü bu üretim, kendi üretim fiyatında d eğil,

2Y:ı sterlinlik en az üretken yatırrmın üretim fiyatınd a satıl­ maktadır ; sonuncu yatırım hiç rant getirmez ve ürünlerinin fiyatı üretim fiyatları genel yasası ile belirlenir. Artı-karın oluşumu, Tablo I'deki giibi olacaktır,

Burada bir kez daha görülmektedir ki, farklılık rantı II,

farklılık rantı I'i önceden varsayar. 2Y:ı sterlinlik bir serma­ yeden elde edilen, yani en kötü topraktan elde edilen asgari

qu,arter varsayılmaktadır. Ayrıca, 4 quarte-r geıtiren ve kiracınm 3 qua:rter'lık ibir farklılık rantı ödendiği 2% sterlinden başka:, D tipi toprakla iş gören kiracı­

üretim

burada,

ı

nın, bu aynı toprağa, tıpkı en kötü toprak A üzerindeki aynı

s ermay e gibi, yalnızca ı qu.arter' getiren 2Y:ı sterlin yatırdığı

da varsayılmaktadır. Bu, rant getirmeyen bir sermaye yatı­

.rımı olacaktır , çünkü ona yalnızca ortalama kar s ağlaıiıak­ tadır. Ranta dönüştürülebilecek hiç artı-kar olmayacaktır.

Öte yandan, D'deki ikinci s ermaye yatırımının bu azalan ürünü, kar oranı üzerine hiç bir etki yapmayacaktır. Sanki, 2Y:ı sterlin A tipi toprağın ek bir akrına yeniden yartırılmış gibi olacaktır, bu artı-karı v e dolayısıyla A, B, C ve D 90


topraklarının farklılık rantım hiç bir biçimde etkilemeyecek bir durumdur. Ama, kiracı için, D'deki bu 2� sterlinlik ek

yatırım, varsayımımıza uygun olarak, D'nin akrı başına ya­

pılan

başlangıçtaki 2�

sterlinlik yatırım

kadar

karlı

olabilecektir, bu sonununcusunun 4 quarter getirmesine kar­ şın, bu böyledir. Dahası, eğer herbiri 2� sterlinlik iki baş­ ka yatırım, sırasıyla 3 quarter ve 2 qua:rter'lık ek bir ürün

getirecek olurlarsa, gene, D'deki 4 quarter, yani 3 quarte r'lık

bir artı-kar getiren 2� sterlinlik ilk yatırımdan gelen ürüne kıyasla bir azalma olmuş olacaktır. Ama bu, yalnızca artı­

karın miktarındaki bir azalma olacaktır ve ne ortalama karı ne de düzenleyici üretim fiyatını etkilemeyecektir. Sonuncu durum, ancak, eğer bu azalan · artı-karı getiren ek üretim, A'daki üretimi gereksiz. kılar ve akr A'yı ekim dışına atarsa,

sözkonusu olacaktır. Böyle bir durumda, eğer akr B, rantsız

toprak ve piyasa-fiyatının düzenleyicisi haline gelmişse, akr

D'deki ek sermaye yatırımının azalan üretkenliğine, üretim fiyatında, örneğin 3 s terlinden ı � sterline bir düşüş

eşlik

edecektir.

D'nin ürünü şimdi = 4 + 1 + 3 + 2

=

tır, oys2 eskiden = 4 quarter idi. Ama

ıo quarter olacak­ B'nin

düzenlediği

quarteı bo.şına fiyat ı� ster line düşmüş olacaktır. D ve 10 - 2 8 quarter, quarter başına ı� B arasındaki fark sterlin üzerinden = 12 sterlin olacaktır, oysa D'den gelen para-rant önceden = 9 sterlin idi. Buraya bir nokta koyalım. Akr başına hesaplanan rant miktarı, herbiri 2� sterlinlik iki ek s ermayenin azalan artı-kar oranına karşın, %33% artmış =

=

olacaktır.

Farklılık rantının genel olarak ve I. biçimle birleşmiş U.

biçim halinde özel olarak, nasıl son derece karmaşık birleş­ melere yol açacağını buradan a:-ılıyoruz. oysa örneğin Ri­ cardo, bunu, çok tek-yanlı olarak ve sanki basit bir sorun imiş gibi ele almaktadır. Yukardaki du:::-umda olduğu gibi, düzenleyici piyasa-fiyatında bir düşme ve ayın zamanda da 91


verimli topraklardan gelen rantta yükselme olabilir,

öyle

k i , gerek mutlak ürün, gerek mutlak artı-ürün artar. (Fark­

lılı...lz rantı I de , alçalan bir sıra ile, akr baş pıa mutlak artı­ '

ürünün sabit kalmasına ya da hatt

d

aza imarsına karşın, nis

-

, pi artı-ürün ve böylece de akr başına rant artabilir.) Ama aynı zamanda da, aynı toprağa ardarda yapılan yatırımlarının üretkenliği,

bunların büyük

sermaye

bir bölümünün

daha verimli topraklara düşmesine karşın azalır. B elli bir

görüş açısından -gerek üretim, gerekse üretim fiyatları ile ügili olarak- emeğin üretkenliği artmİştır. Ama, bir baş­

ka görüş . açısınd an , bu az almış tır , çünkü artı-kar oranı ve

cıkr başına artı-ürün

aynı topraktaki

çeşitli

sermaye

y atırımları için azalır. Ardarda sermaye yatırımlarının azalan üretkenliği

du­

rumunda, yalnız c a ; eğer bu sermaye yatırımları en kötü top­

rak A'mn dışmda başkasına . y apılamıyorsa , farklılık

ll'ye , zorunlu olarak üretim fiyatında bir artış ve likte mutlak bir azalma eşlik eder.

rantı

üretken­

E,ğer, 2% sterlinl ik bir

yatırımı ile ,3 sterlinlik bir üretim fiyatında 1 quarter veren A'nın bir akrı, 2% sterlinlik ek bir har·cama, y ani 5 sterlinlik tı0plam yatırım ile; yalnızca toplam ı% qu­ artet verirse, o zaman ibu 1% quarter ın üretim fiyatı 6 sterlin ya da ı quarter'ınki = 4 sterlindir. Büyüyen bir ser­

s ermaye

'

=

,

maye yatırımı ile üretkenlikteki her azalma, burada akr ba­

şına· düşen üretimde nispi ibir

az alma

anlamına gelecektir'

oysa, üstün kaliteli topraklar üzerinde, bu, yalnızca fazla cı rtı ürün d e bir . azalmayı ifade edecektir. -

Ama, eşyanın tabiatı gereği, entansif ekimin gelişmesiy­

le, yani aynı toprağa ardarda ·serm aye yatırımları ile,

daha iyi topraklar üzerinde daha avantajlı ol arak ya

bu,

da

daha büyük ölçüde gerçekleşecektir. (E,skiden yararsız olan

bir topra ğın , , yarar lı toprak haline döı;ıüştürüldüğü sürekli

iyileştirmeleri kastetmiyoruz.) Bu yüzden, ardarda sermaye

yatırımlarının azalan ür etkenl iğinin başlıca etkisi, yukarda

92


belirtilen etkı olmalıdır. Daha iyi toprağın seçilmesinin ne­ deni, yatırılan sermayenin karlı olacağı konusundg. en büyük vaadi vermesidir ; çünkü bu toprak, yararlanılmay� hazır en doğal verimlilik unsurlarını içermektedir. Tahıl, Yasalarının kaldırılmasından sonra, İngiltere'de ekim daha da entansif hale geldiği zaman, eski buğday top­ rağının büyük bir bölümü başka amaçlara, özellikle sığır ot­ laklarına ayrılmış, buğday için en uygun verimli toprağın ise suyu kurutulmuş ve başka yollarla iyileştirilmişti. Böy­ lece, buğday ekimi için sermaye daha s ınırlı bir alanda yo­ ğunlaşmıştı. Bu durunıda -ve en iyi toprağın en büyük artı-ürünü ile, rantsız toprak A'nın üretimi arasındaki bütün olası artı oranları, burada, akr başına artı-üründe, nispiden çok mutlak bir artışla uyu�ur- yeni oluşan artı-kar (potansiyel rant) eski or-talama karın ranta dönüştürülmüş bir bölümünü (üretimin eskiden odalama karı ifade 9den bir bölümünü) değil, bu biçimden ranta dönüştürülen ek bir artı-karı temsil eder . Öte yandan, yalnızca, tahıla olan talebin, piyasa-fiyatının A'nın üretim fiyatının üstüne çıkacağı ölçüde arttığı, ö,yle ki A, B, ya da herhangi bir başka türde toprağın artı-Ürünün, ancak 3 sterlinden daha yüksek bir fiyata arz olunabileceği bir durumda A, B , C ve D toprak tiplerinden herhangi birine yapılan ek bir s ermaye yatırımından gelen üründeki azalışa, üretim fiyatındaki ve düzenleyici piyasa-fiyatındaki bir yük­ selme eşlik edecektir. Bu, (en azından A'nın kalitesinde) ek A toprağının ekilmesiyle sonuçlanmaksızın, ya da haşka ko­ şulların sonucu olan da:ha ucuz bir arz olmaksızın, uzun bir zaman dönemi boyunca devam ettiği sürece, başka her şey eşit i!se, ücretler, ekmeğin fiyatındaki artışın sonucu olarak artacak ve kar oranı buna uyıgun olarak düşecektir. Bu du­ rumda, artan talebir:ı, A'dan daha düşük kalitedeki toprağın ekime açılmasıyla mı, yoksa dört toprak tipinden herhangi birine yapılan ek sermaye yatırımlarıyla mı karşılandığı ·


ünemli değildir. Farklılık rantı, o zaman, azalan bir kar ora­ nı ile birlikte artacaktrr. Zaten ekili olan topraklara yatırılan daha sonraki ek ser­ mayelerin azalan üretkenliğinin üretim fiya:tıhda bir artışa, kar oranında bir düşüşe ve daha yüksek farklılık rantının oluşmasına yol açabileceği, -çünkü, sonuncusu, belli koşul­ lar altında, tıpkı A'dan daha düşük kalitedeki toprak, piyasa­ fiyatını düzenliyorınu::ıçasına her tür toprak üzerinde arta­ caktrr- bu tek durum, Ricardo tarafından -farklılık rantı IT'nin bütün oluşumunu indirgediği- tek durum, normal du­ rum olarak nitelendirilmiştir. Eğer yalnızca A tipi toprak ekilmiş olsaydı ve ona .ya­ pılan ardarda sermaye yatrrımlarına üründeki orantılı bir artış eşlik etmemiş olsaydı, durum gene bu olacaktı. O halde, burada, farklılık rantı II'nin incelemesinde, farklılık rantı I tamamen gözden yitirilir. Ekili topraklardan gelen arzın yetersiz, ve bu nedenle düşük kalitede yeni ek toprak ekime açılıncaya kadar, ya da çeşitli toprak türlerine yatırılan ek sermayeden gelen top­ lam üretim, ancak, o zamana dek egemen olan üretim fiya­ tından daha yüksek bir üretim fiyatında arz edilebilinceye ka­ dar, piyasa-fiyatının, sürekli olarak, üretim fiyatından yüksek olduğu bu durum dışında, ek sermayelerin üretkenliğindeki orantılı düşüş, düzenleyic{ üretim fiyatını ve kar oranını ol­ duğu gibi brrakır. Geri kalanlar için, üç ek durum mümkün­ dür. a) Eğer A, B, C ya da D toprak tiplerinden herhangi · birine yatrrılan ek sermaye, yalnızca A'nın üretim fiyatıyla belirlenen kar oranını getirirse, o zaman, A tipi ek toprağın ekilmesi durumunda oluşacağından daha fazla hiç bir artı-kar ve, dolayısıyla, hiç bir potansiyel rant olu::ımaz. b) Eğer ek sermaye daha büyük bir ürün getirirse, dü'­ zenleyici fiyatın aynı kalması koşuluyla, kuşkusuz, yeni ar­ tı-kar (potansiyel rant) oluşur. Durum zorunlu olarak bu 94


değildir ; özellikle de, bu ek üretim, A toprağını eikim dışına

ve böylece de rekabet eden topraklar dizisinin dışına attığı

zaman durum bu d eğildir . Bu durumda düzenleyici üretim

fiyatı düşer. Eğer buna ücretlerdeki b ir düşme eşHk ederse,

ya da eğ er daha ucuz ürün , değişmeyen sıırmayeye

onun

unsurlardan biri olarak girecek olursa, kar oranı yüksele � cektir. Eğer ek sermayenin artan üretkenliği en iyi toprak­

lar olan C ve D üzerinde ortaya çıkmışsa, artan artı-karın (ve dolayısıyla artan rantın) oluşumunun fiyaıtlardaki düş­

me ve k ar oranındaki yükselme ile ne ölçüde birlikte gi dece­

ği, bütünüyl e, artan ür etke nlik d erecesine ve yeni ek serına­

ye miktarına bağlı olacaktır. Kar oram, ücretlerde bir düş­

me ' olm aksızın , · d eğişmeyen sermaye unsurlarının ucuzlama­ sıyla da yükselebilir.

c)

!Eğer

ek

sermaye

yatırımı

azalan

artı-kar ile

birlikte ama ek harcamadan gelen ürün , gene de A'ya ya­

tırılan aynı sermayeden gelen ·ürü.nün üstünde bir fazla bı,.. rakacak bir biçimde gerçekleşirs e , artan arz, A toprağını

ekim dışında bırakmadıkça, bütün duruml ar altında yeni bir artı-ıkar oluşumu meyd ana gelir . Bu, D, C, B ve A üzerinde

aynı zamanda meydana gelebilir. Ama öte yandan, eğer en kötü toprak A, ekim dış ına atılmış s a , o zaman , d üz·enleyi c i

üretim fiyatı düşer ve para olarak ifade edilen artı-karın

ve d olayısıyla farklılık ranrtının artması ya da d üşmesi, l quarter azalmış fiyatı ile artı-karı oluşturan quarter'ların artan sayısJ. arasınd aki ilişkiye bağlı olcaMır . Ama her ne

olursa olsun, burada belirtmeye d eğer ki, ardarda s ermaye yatırımlarından gelen arıtı-karın azalması ile, üretim fiyatı, ilk bakışta , yükselecek gibi görünürken, bunun yerine dü­ şebilir.

Bu azalan artı ürünlerle ek serm aye yatırıml arı , bütü­ nüyle, örneğin herbiri 2llz sterlinlik dört yeni bağımsız ser­

mayenin, A ve B, B ve C, C ve D ar asınd a verimliliğe sahip ve sırasıyla Ph , 2 Y:ı , 2% ve

3 quarter

95

ürün ver en toprakla-


ra yatırılacağı duruma tekabül eder. Btitün bu topraklar üzerinde, dört ek sermayenin hepsi için, arti-kar oranının, nispeten daha iyi topraktaki aynı sermaye yatırımının artı­ kar oranına kıyasla azalmış olmasına karşın , artı-kar (potansiyel rant) oluşacaktır. Ve bu d(ört sermayenin , D'ye mi vb. yatırıldığı, yoksa D ve A arasında mı dağıtıldığı önemsiz olacaktır. Şimdi farklılık rantırun :iki biçimi arasında önemli bir farka .geliyo'l."uz. Farklılık rantı I'de, sabit üretim fiyatı ve sabit farklı­ lıklar mevcutken, akr başına düşen ortalama rant, ya da sermaye üzerinden ortalama rant oranı, rant ile birlikte ar­ tabilir. Ama bu ortalama, yalnızca ibir soyutlamadır. Akr başına ya da sermayeye ·.göre hesaplanan gerçek rant mik: tarı, burada , ayın kalır . . Öte yandan, aynı koşullar altında, akr başına hesapla­ nan rant [farklılık rantı ll] miktarı, yatırılan sermayeye oranla ölçülen kar oranı ayın kalsa da artCljbilir. A, B , C ve D topraklarından herbirinde, 2% sterlin ye­ rine 5 sterlinlik sermayenin, yani 10 sterlin yerine toplam 20 sterlinin yatırılmasıyla, üretimin iki katına çıktığını ve nispi: verimliliğin aynı kaldığını varsayalım. Bu, bu toprak türlerinden herbirinin ı akrı yerine 2 akrım aynı maliyette ekmekle aynı şeydir. Kar oranı aynı kalacaMır ; bunun ar­ tı-karla ya da rantla ilişkisi de aynı kalacaktır, Ama eğer, A şimdi 2, B 4, C 6 ve D 8 quarter getiriyx>rsa , üretim fiyatı gene de qıutrter başına 3 .sterlin olarak kalacaktır, çün­ kü bu artış aynı sermaye ile iki katına çıkmış olan verimlilik yüzLinden değil , i:ki katına çıkmış sermaye ile aynı orantılı verinılilik yüzündendir. Eskiden nasıl A'mn ı quarter'ı 3 ster­ line mal oluyorduysa, şimdi de A'nın iki quarter'ı 6 sterline mal olacaktır. Dört toprağın hepsinde kar iki katına çıkacak­ tır, ama yalnızca yatırılan sermaye iki katına çıktığı için. Ama, aynı manda rant da iki katına çıkmış olacakıt.ır ; B için -

-

96


1 yerine 2 quıarter, C için 2 yerine 4 qua.rter ve D için

3

yeri­

ne 6 quarter olacaktır ; ve buna uygun olarak da B, C ve D için para-rant,

ş imdi,

sırasıyla 6 sterlin,

12 sterlin ve

18

sterlin olacaktır. Akr başına ürün gibi, akr başına para-rant ve dolayısıyla toprağın fiyatı da, ki bununla para-rant ser­ mayeye çevrilir, iki katına çıkacaktır. Bu biçimde hesapla­ nan tahıl ve para olarak rant miktarı ve böylece de toprağın fiyatı artar, çünkü bunun hesaplanmasında kullanılan ölçüt, yani akr, sabit büyüklükte ibir alandır. Öte yandan, yatırı­ lan s ermaye üzerinden kar oranı olarak

hesaplandığında,

orantılı rant miktarında hiç bir değişiklik yoktur. 18'lik rant lO'luk sermaye yatırımına göre ne ise,

36'lık

toplam rant,

20'lik s ermaye yatırımına göre odur. Aynı şey, her tip top­ rağın para�rantının ona yatırılan sermayeye oranı için de geçerlidir ; örneğin, C'de, 12 sterlinlik rant, 5 sterlinlik ser­

6 sterlinlik rant, 27'2 sterlinlik

mayeye göre ne ise, eskiden

sermayeye göre o idi. Burada, yatırılan sermayeler arasında

hiç bir · yeni farklılık doğmaz, ama yalnızca, ek sermaye

eskiden olduğu g:iJbi aynı orantılı ürüne sahip rant getireın topraklardan hirine ya da hepsine yatırıldığı için, yeni ar­ tı-karlar doğar. Örneğin eğer bu iki kat yatırım, yalnızca C'de yer almışsa, C, B ve D arasındaki sermayeye göre he­ saplanan farklılık rantı . aynı kalacaktır : çünkü C'den elde edilen rant miktarı iki katına çıktığı zaman, yatıri.lan ser­ maye de iki katına çıkmıştır. Bu gösterir ki, üretim fiyatı, kar oranı ve farklılıklar değişmeden kalırken (ve dolayısıyla, sermayeye göre hesap­ lEınan artı-kar oranı ya da rant oranı değişmeden kalırken) akr başına düşen ürün ve para olarak rant miktarı ve, do­ layısıyla, toprağın fiyatı yükselebilir. Aynı şey, azalan artı-kar ve d olayısıyla rant oranlarıyla, · yani hala rant getileri ek sermaye harcamalarının azalan üretkenliğiyle de meydana gelebilir. Eğer 27'2 sterlinlik ikin­ ci sermaye yatırımları , üretimi iki katına

97

çıkarmamış, B.


yalnızca 3llz quarter, C - 5 quarter ve D - 7* quarter getir­ mişse, B'deki 211z sterlinlik ikinci sermaye için rant, ı yeri­ ne yalnızca 1lz guarter C'de - 2 yerine ı guarter ve D' de 3 yerine 2 gua.rter olacaktır. Bu durumda ardarda iki ya­ tırım için rant ve sermaye arasındaki oranlar şöyle olacak­ tır :

-

B i r i n c i Rant B: 3 stedin C: 6 sterlin D: 9 sterlin

Y a t ı r ı m Sermaye 2'f.ı sterlin 2'f.ı sterlin 2'f.ı sterlin

İ k i n c i Rant B: l 'f.ı sterlin C: 3 sterlin 6 sterlin D:

Y a t ı r ı m Sermaye 2'f.ı sterlin 2'f.ı sterlin 2'f.ı sterlin

Sermayenin nispi üretkenliğinin ve sermaye üzerinden hesaplanan artı-karın bu azalan oranına karşın, tahıl ve para-rant, B'de ı guarter'dan 1 1lz guarter'a (3 sterlinden 411z sterline), C' de - 2 guarter'dan 3 guarter'a (6 sterlin den 9 sterline) ve D'de 3 guarter'dan 5 guarter'a (9 ster­ linden ıs sterline) çıkmış olacaktır. Bu durumda ek serma- . yeler için farklılıklar, A'ya yatırılan sermayeye kıyasla, azalmış olacaktır, üretim fiyatı aynı kalacaktır, ama akr başına rant ve dolayısıyla akr başına toprağın fiyatı artmış olacaktır. Şimdi farklılık rantı I'i, kendi temeli olarak öngören farklılık rantı II'nin bileşimleri ele alınacaktır. -

*

1B94 Almanca baskıda: 6 quarter. -Ed.

98


KIRKBİRİNCİ BÖLÜM

FARKLILIK RANTI II BİRİNCİ DURUM : SABİT üRETiM · FİYAT! -·

BURADAKi varsayım, piyasa-fiyatının, önceden olduğu gibi, en kötü toprak A'ya yatırılan sermaye tarafından dü­ zenlendiğini ifade etmektedir.

I.

Eğer rant getiren topraklardan -B, C, D- herhangi

birine yatırılan ek sermaye, yalnızca A toprağı üzerindeki aynı sermaye kadar üretirse, yani eğer yalnızca düzenleyici üretim fiyatında ortalama kar getirir, ama hiç artı-kar ge­

tirmezse, o zaman rant üzerindeki etkisi sıfırdır. Her şey eskis i gibi kahr. Sanki

A kalitesinde, yani en kötü topraktan

rasgele birkaç akr ekili alana eklenmiş gibidir.

II.

Ek sermayeler çeşitli topraklardan herbirinin üzerin­

de, büyüklüklerine orantılı olarak ek ürün getirirler;

99

bir


başka deyişle, üretim hacmi, her toprak tipinin özel verim­ liliğine göre - ek sermayenin büyüklüğüyle orantılı olarak büyür. Otuzdokuzuncu Bölümde aşağıdaki Tablo I ile işe baş­ ladık [ Tablo I] : TABLO

I Rant

....,

.;:ı 00

·s. �

....,

»

"'

.-'4 "' ....

§<

s f;ı u:ı

"'

-- --

A B c D

ı ı

Toplam

.f

ı

ı

2� 2� 2� 2�

10

...,

, 1>4 ... '"'

&

;S

.s .... ....

::ı

"'

2:

ı:: :::ı ı-.

1

---

""

.;:ı 00

.::;. ""'

""

...,

ı:: ro N 00

"'

.s .... ....

00 ::ı ,

o

u:ı

1>4

ey

ı 2

3 3

3 6

o ı

00

..., .

1

� s 00 ....

o

.l!l u:ı ....

.... '"'

� .;:ı

<>:

ı-.

ı

-- -- -- -- -- -- -- --

� � � � -

3

3

3 3

12

3 4

10

3 3

-

12

9

30

2

3

3 6

6

18

o

9

120 240 360*

o

-

* 1894 Almanca baskıda bu &ütun : %12, %24, %36. -Ed.

Bu, şimdi, şuna dönüşmüştür [Tablo II] : Bu �urumda , tabloda olduğu gibi, sermaye yatırımının bütün topraklarda iki katına çıkması zorunlu değildir. Ek sermaye bir ya da birkaç rant getiren toprağa, hangi oran­ da olursa olsun yatıi-ıldığı sürece, yasa aynıdır. Gerekli olan tek şey, üretimin her toprak üzerinde sermaye ile aynı oranda artmasictır. Burada rant, yalnızca, topraktaki artan bir sermaye yatırımının sonucu olarak ve hu artışla oran­ tılı olarak artar. Artan sermaye harcamasının sonucu olan ve bununla orantılı olan ürün ve ranttaki bu artış, ürünün ve rantın miktarı açısırıdan, rant getiren aynı kalitedeki toprak parçalarının ekili alanlarının artmış olduğu ve eski­ den aynı tip topraklara yatırılan sermaye harcamasına eşit 100


TABLO II

1

Rant

ı:;-

....

·s. �

1

.!.: "' '"' o.

-�

A B c , D

ı.:

<ı:

1;!

ı

ı

ı ı

Toplam

4

1

Q) ..., .... "' ::s

iii

Sermaye

r:r..

"' .... <Ol

'

1

� ı:: '"

:::3

2 4 6

<+>

.;:ı "'

-�

"" "'" .;:ı "' (Jl

1

,......

---

... "' ı:: "' N "'

� s

"' .... o

'"' Q) ..., .... "' ::s

OJ

ı:: :.:::1 ...

.... <Ol

� .;:l ....

<ı:

o 6 12

o ı20 240 360

-- -- -- -- -- -- --

2'h+2'h =5 2'h +2'h=5 2'h +2'h=5 2'h+2'h =5

i ı 1 ı

6 6 6 6

20

-

-

8 20

3 3 3 3 -

6 12

ı8

24

o 2 4 6

18

60

12

36

-

bir harcama ile ekime açıldığı zamankinin aymdır. Örneğin Tablo II' deki durumda, eğer 2Y:ı ster-linlik ek sermaye B, C, ve D'nin ek bir akrına yatırılmış olsaydı, sOnuç aynı kalacak­ tı. ' Üstelik, bu varsayım daha üretken bir sermaye yatırı­ mını değil, yalnızca aynı alan üzerinde önceki başarının ay­ nısıyla, daha fazla bir sermaye harcamasını ifade eder. Bütün nispi oranlar burada aynı kalmaktadır. Kuşkusuz, oransal farklılıkları hesaha katmaz, salt aritmetik farklılık­ ları hesaba katarsak, o zaman, farklılık rantı, çeşitli top­ raklar üzerinde değişebilir. Örneğin ek sermayenin yalnızca B ve D'ye yatırılmış olduğunu varsayalım. Bu durumda D ve A arasındaki fark = 7 quarter'dır, oysa eskiden = 3 qu­ m·ter idi; B ve A arasındaki fark = 3 quarter 'dır, oysa eski­ den ı idi; C ve B arasındaki fark = -ı'dir, oysa eskiden ı idi vib .. Ama, eşit sermaye harcamaları için üretkenlik farklılığını ifade ettiği ölçüde, farklılık rantı I'de belirleyici olan bu aritmet:i:k farklılık, burada tamamen önemsizdir ; çün=

=

101


kü yalnızca, çeşitli toprak parçaları üzerindeki her eşit ser­ maye bölümü için farklılık değişmeden kalırken, farklı ek sermaye yatırmılarımn ya da ek yatırım yokluğunun bir so­ nucudur. III.

Ek sermayeler artı-ürün getirir ve böylece de artı­

kar oluşturur, ama kendi artışlarıyla orantılı olarak değil, azalan bir oranda. [Tablo III.]

1

TABLO

Sermaye

� 1 � ı1 - -� �

ı

A B c D

ı ı ı

Toplam

2Vz 2Vz+2Vz=5 2Vz + 2 Vz = 5 2Vz + 2 Vz = 5 17Vz

&r

ı ı ı

Vz

3Vz

IIT

Rant

Ürün (Quarter)

:;:ı

3 6 6 6

----

ı

2 + 1 Vz = 3Vz 3+2 = .5

21

17

--3 --- -- -3 o 3 3 3

lOVz 15 22Vz

51

o

i o ı Vz ' 4Vz 3 9 . 5Vz ı 16Vz

ı

10

30

90

ıso

330

Bu üçüncü varsayım durumunda da, gene ek ikinci serma­ ye yatırımlarının çeşitli topraklar arasında aynı biçimde dağı­ tılıp dağüılmadığı ; azalan artı-kar

üretiminin orantılı ola­

rak meydana gelip gelmediği ; _ ek sermaye hepsinin rant getiren aynı toprak

yatırımlarının,

tipinde olup olmadığı, ya

da bunh:ırın rant getiren değişik kalitedeki toprak parçaları arasında eşit olarak mı, yoksa eşit olmayan bir biçimde mi dağıtıldığı önemsizdir. Bütün bu durumlar geliştirilecek yasa için önemsizdir. Tek varsayım, ek sermaye rant getiren topraklardan herhangi

102

yatırımlarının,

birinin üzerinde artı-


kar getireceği, ama sermayedeki artış miktarına göre azalan oranda artı-kar getireceğidir. Önümüzdeki tabloda bu azal­ manın sınırları, en iyi toprak D üzerimieki ilk sermaye har­ camasının ürünü oJan 4 quarter

=

12 sterlin ve en kötü top­

rak A'daki aynı sermaye harcamasının ürünü olan 1 quarter =

3

sterlin arasındadır. Sermaye yatırımı I durumunda, en

iyi topraktan gelen ürün, üst sınırı oluşturur ve ne rant n e de artı-kar g etiren e n kötü

toprak

A'daki aynı sermaye

harcamasından gelen ürün, ardarda sermaye yatırımlarının azalan üretkenliği ile, artı-kar üreten toprak tiplerinden her­ hangi biri üzerinde ardarda s erıneye yatırımlarının getirdi­ ği ürünün alt sınırıdır . Nasıl ki, varsayım II ekili alana, da­ ha

iyi topraklardan,

eklendiği,

aynı kalitedeki toprak

ekili topraklardan herhangi birinin

yükseldiği duruma tekabül ediyorsa,

parçalarının miktarının

varsayım lll 'te çeşitli

verimlilik dereceleri, D'den A'ya kadar yani en iyiden en kö­ tü topraklara kadar uzanan topraklar arasında dağılmış olan ek parçaları ekildiği duruma tekabül sermaye

harcamaları,

bunlar, D ve A

eder. Eğer ardarda

yalnızca D toprağına

yapılmışsa,

arasında, sonra D ve C arasında, ve gene

bunun gibi D ve B arasındaki mevcut farklılıkları içerebilir­ ler. Eğer bunların hepsi C toprağına

yapılmışsa, o zaman

yalnızca C ve A, ve C ve B arasındaki

farklılıkları ;

eğer

yalnızca B'ye yapılmışsa, yalnızca B ve A arasındaki fark­ lılıkları içerebilirler. Ama yasa şudur : Bütün bu topraklar üzerinde, rant, yatı­

ı ılan ek sermaye ile

orantılı olarak

olmasa da ınıutlak ola­

rak artar. Artı-kar oranı, gerek ek sermaye, gerekse toprağa yatı­ nlan toplam sermaye gözönünde tutulursa azalır ; ama artı­ karın mutlak büyüklüğü artar ; tıpkı, genel olarak sermaye üzerinden azalan kar oranının çoğunlukla mutlak kar miktarında bir artış� a elele gitmesi gibi. Böylece B'ye yatırılan bir s ermayenin ortalama

artı-karı

103

=

sermaye

üzerinden

.


% 90'dır, oysa bu, ilk sermaye harcaması için % 120 idi. Ama toplam artı-kar 1 quarter 'dan 1 lh quarter'a, ya da 3 sterlin­ den 4lh sterline yükselir. 'Doplam rant -yatırılan sermayenin iki kata çıkmış büyüklüğüyle ilişkili olarak değil de, kendi başına düşünülürse- mutlak olarak .artmıştır. Çeşitli toprak­ lardan gelen rantlardaki farklılıklar ve bunların nispi oran­ ları, burada değişebilir ; ama farklılıklardaki bu değişme, birbirine oranla ranUardaki artışın nedeni değil, bir sonu­ cudur, IV. Daha iyi topraklardaki ek s ermaye yatırımlarının, ilk yatırımlardan daha ç ok ürün getirdiği durum, daha öte bir tahlil gerektirmemektedir. Söylemeye gerek yok ki, bu varsayım altında, akr başına rant artacak ve harcama han­ gi toprağa yapılmış olursa olsun, ek sermayeye ocranla da­ ha çok artadtktır. Bu durumda, ek sermaye yatırımına iyi­ leştirmeler eşlik eder. Bu, ek bir daha az sermaye harcama­ sının, ek bir daha fazla sermaye harcamasının daha önce yarattığının aymsı, ya da ondan daha büyük bir etki yarat­ tığı durumları da içerir. Bu durum bir önceki ile tamamen özdeş deği1dir, ve ayrım, bütün sermaye yatırımlarında önemlidir. Örneğin eğer 100, lO'luk bir kar getirirse ve eğer belli bir biçimde kullanılan 200, 40'lık bir kar getirirse, . o zaman, kar %10'dan %20'ye çılrJnıştır ve bu ölçüde, sanki daha etkin bir biçimde kullanılan 50, 5 yerine lO'luk bir kar getiriyormuş g1bidir. Burada, karın, üretimdeki orantılı bir artışla ilişkili olduğunu varsayıyoruz . Ancak fark şudur ki, bir durumda sermayeyi iki katına ç;ıkarmam gerekirken, ötekinde yarattığım etki, şimdiye kadar kullanılan sermaye ile iki katına çıkmıştır. 1) Eskisinin yar:ısı kadar canlı ve maddeleşmiş eınekle, öncekinin aym ürünü mü, yoksa, 2) aym ernekle öncekinin iki katı ürünü mü, yoksa, 3) iki ka_tı eınekle, eski üretimin dört katım ını üretmiş olmam hiç de aynı şey değildir. Birinci durumda, emek -canlı ya · da mad­ deleşmiş biçimde- serbest kalınıştır ve başka türlü kulla=

104


aılabilir; sermaye ve emeği kullanma gücü artar. Sermaye­ nin (ve emeğin) serbest kalması, bizatiıhi bir zenginlik artı­ ş:ı:dır ; bu ek sermaye, birikimie elde edilmişçesine tamamen aynı etkiye sahiptir, ama birikim zahmetine gerek bırakma­ maktadır. lOO'lük bir sermayenin on metrelik bir ürün

ürettiğini

varsayın. 100, değişmeyen sermayeyi, canlı emeği ve içermektedir. Böylece bir metre lO'a mal olur. Şimdi,

karı eğer

ben, aynı lOG'lük sermaye ile 20 metre üretebilirsem, o za­ man bir metre 5'e mal oiur. Öte yandan, eğer 50'lik bir ser­ maye ile 1 0 metre üretebilirsem, o zaman da bir metre ge­ ne 5'e malolur, ve önceki meta arzı yeterliyse, 50'lik bir sermaye serbest kalır. Eğer 40 metre üretmek için

200'lük

bir sermaye yatırmam gerekiyorsa, o zaman da bir metre 5'e malolur. Değerin ve ayrıca fiyatın belirlenmesi, bura­ da, sermaye harcamasıyla orantılı olan üretim miktarından başka herhangi bir farklılık ayırdetmemize

olanak vermez,

Ama birinci durumda, ek sermaye, belki de, eğer gerekiii olursa, · üretimi iki katına çıkarmak üzere tasarruf edilmiş­ tir ; * ikinci durumda sermaye serbest kalımştır ; ** üçüncü du­ rumda, artan üretimin eski üretken güç tarafından sağlana­ cağı zamanki ile aynı oranda ohnasa bile, artan üretim yal­ nızca yatırılan sermayenin çoğaltılması ile elde edilebilir. (Bu BirinCi Kısma dahildir.) Kapitalist üretim açısından, değişmeyen sermaye kulla­ nılması, her zaman, değişen sermaye kullanılmasından daha ucuzdur, artı-değeri artırma bakımından değil, daha

çok,

maliyet-fiyatını düşürme bakımından, ve artı-değer yaratan öğede, ernekte bile maliyet tasarrufu, düzenleyici

üretim

fiyatı aynı kaldığı sürece, kapitalist için bu görevi yerine getirir ve ona kar sağlar. Gerçekte, bu, kapitalist üretim

biçimine uygun düşen kredi gelişmesini ve ikraz sermayesinde *

1894 Almanca baskıda : sermaye serbest kalır. -Ed.

"* Ibid. : Ek sermaye tasaruf edilir. -Ed.

105


bir bolluğu öngörür. Eğer 100 sterlin yıl boyunca 5 emekçinin üretimi ise, bir yandan 100 sterlin ek değişmeyen sermaye; öte yandan da 100 sterlin değişen sermaye kullanırırn. Eğer artı-değer oranı = %100 ise, o zaman, 5 emekçinin yarş.ttığı değer = 200 sterlindir ; öte yandan, 100 sterlin değişmeyen sermayenin değeri = 100 sterlin ve sermaye olarak, eğer faiz oranı = %5 ise, belki de = 105 sterlindir. Aynı para miktar­ ları, üretime değişmeyen sermaye olarak mı, yoksa değişen sermaye değeri büyüklükleri olarak mı sürülmelerine bağlı olarak, ürettikleri ürün açısından çok farklı değerler ifade ederler. Üstelik, kapitalistin görüş açısından metaların ma­ liyetine ilişkin olarak da şu farklılık da vardır ; bu para, sabit sermayeye yatırıldığı ölçüde 100 sterlinlik değişmeyen ser­ mayeden yalnızca aşınma ve eskime, metaın değerine girer, oysa ücretiere yatırılan 100 sterlin, tümüyle, metada yeniden üretilmelidir. Hiç sermaye edinmeyen ya da ancak yüksek faiz oran­ larında edinen kolonlar ve genel olarak bağımsız küçük üre­ ticiler durumunda, ürünün ücretleri temsil eden bölümü onların geliridir, oysa kapitalist için bu, bir sermaye yatırı­ mı oluşturur. Bu yüzden, birinciler, bu emek harcanmasına kendilerini her şeyden çok ilgilendiren emek-ürünün vaz­ geçilmez önikoşulu gözü ile bakarlar. Ama, artı-emeklerine gelince, zorunlu emek çıkarıldıktan sonra, bu, apaçık bir biçimde, artı-üründe gerçekleşir ; ve bu sonuncuyu satabii­ dikleri anda, ya da kendileri için kıullandıkları anda, ona, ken­ dilerine hiç bir şeye malolmamış bir şey gözü ile bakar lar, çünkü onlara hiç bir maddeleşmiş emeğe malolmamıştır. On­ lara, zenginliğin yabancılaşması gibi gözüken şey, yalnız­ ca maddeleşmiş emek harcanmasıdır. Kuşkusuz ellerinden gel­ diğince yükseğe satmak isterler ; ama değerin altında ve ka­ pitalist üretim fiyatının altında bir satış bile, bu kar, borç­ lar, ipotekler vb. tarafından önceden emilmedikçe, . onlara gene kar gibi görünür. Öte yandan, kapitalist için, gerek de106


gışmeyen, gerekse değişen s ermaye yatırımı, bir sermaye konmasını temsil ed.er. Sonuncunun nispeten daha büyük ölçü­ de konması, diğer şeyler aynı kalmak koşuluyla, maliyet­ fiyatını ve, gerçekte, metaların değerini düşürür. Bu yüzden, kar, yalnızca artı-ernekten, dolayısıyla da yalnızca değişen sermaye kullanımından dağarsa da, canlı emek, birey olarak kapitaliste, üretim fiyatındaki, başka . her şeyden önce asgariye düşürülmesi gereken en pahalı unsur gibi görü­ nebilir. Bu, donmuş emeğin nispeten daha büyük kullanımı­ nın .canlı emeğe kıyasla, toplumsal emeğin üretkenliğinde bir artışa ve daha büyük bir toplumsal zenginliğe işaret et­ tiği gerçeğinin kapitalistvari tahrif edilmiş bir biçiminden başka bir şey değildir. Rekabet açısından, her şey böyle tahrif edilmiş ve başaşağı çevrilmiş görünür. Üretim fiyatlarının değişmeden kaldığı varsayılarak, da­ ha iyi topraklardaki, yani B'den yukarı bütün topraklarda­ ki ek sermaye yatırımları, değişmeyen, artan, ya da azalan üretkenlikle yapılabilir. A toprağı için, eğer üretkenlik ayın kalırsa -ki bunda toprak hiç rant getirmemeye devam eder­ ve ayrıca eğer üretkenlik artarsa, bu, ancak varsaydığımız koşullar altında mümkün olacaktır ; o zaman A'ya yatırılan sermayenin bir bölümü rant getirirken, öteki getirmeyecek­ tir. Ama eğer A' daki üretkenlik azalacak olursa, bu, imkan­ sız olacaktır, çünkü o zaman üretim fiyatı ayın kalmayacak, yükselecektir. Ama bütün bu durumlarda, yani ek sermaye­ lerin getirdiği artı-ürün, bu ek sermayelerle, ister orantılı, ister bu orandan daha büyük ya. da daha küçük olsun - bu yüzden de sermaye üzerinden artı-kar oranı, bu sermaye arttıgı zaman, ister sabit kalsın, ister yükselsin, ister düş­ sün, akr b aşına artı-ürün ve buna uygun olan artı-kar artar ve dolayısıyla tah:li ve para olarak potansiyel rant da ar­ tar. Akr başına hesaplanan artı-kar ya da rantın salt mik­ tarındaki büyüme, yani bir sabit birime -mevcut duru�da bir akr ya da bir hektar gibi belli bir toprak miktarına- da107


yanılarak hesaplanmış artan bir m1ktar, artan bir oran ola­ rak ifadesini bulur. Bundan dolayı akr başına hesaplanan rantın büyüklüğü, böyle koşullar aitınd'a, yalnızca toprağa yatırılan ısermayedeki artışın sonucu olarak artar. Elbette, .bu, üretim fiyatlarının aynı kaldığı varsayıldı�da ve, öte yandan, ek s ermayenin üretkenliği ister değişmeden kalsın, isterse azalsın, ya da artsın buna bakmaksızın gerçekleşir. Bu son durumfar akr ibaşina rantın büyüklüğünün arttığı , aralığı değiştirir, bizzat bu artı§ın varlığını değil. Bu fark­ lılık rantı II'ye özgü olan ve onu farklılık rantı I'den ayıran bir olgudur. Eğer ek sermaye yatırımları, zaman içinde ar­ darda aynı toprağa yapılmak yerine, mekan içinde ardarda, uygun kalitedeki yeni ek toprak üzerine yanyana yapılmış ol­ saydı rantın miktarı artmış olacaktı . ve önceden de gösteril­ diği gibi, toplam ekili alandan gelen or.talam.a rant da arta­ caktı, ama akr başına rantın büyüklüğü değil. Toplam üre­ timin ve artı-ürünün miktarı ve değeri sözkonusu olduğu öl­ çüde aynı sonuç verilmişse, sermayenin daha ·küçük ibir toprak alam üzerinde yoğunlaşması akr başına rant mikta­ rını yükseltir, oysa aynı k;oşullar altında, sermayenin daha büyük bir alana dağılması, diğer .@oşullar eşit olmak k;oşu­ luyla, ıbu etkiyi yaratmaz. Ama kapitalist üretim biçimi ne kadar gelişirse, aynı toprak alanı üzerinde sermayenin yo­ ğunlaşması da o kadar gelişir ve bu yüzden de, akr başına hesaplanan rant o kadar çok artar. Dolayısıyla, üretim fi­ yatlarının özdeş o1duğu, toprak tipindeki farklılıkların öz. deş olduğu, ve cıym miktarda sermayenin yatırıldığı -ama bir ülkede, daha çok, sınırlı bir toprak alanı üzerinde ar­ darda harcamalar ibiçiminde olduğu halde, ötekinde, daha çoğu, daha büyük ıbir alana düzenli harcamalar biçiminde yatırıldığı- iki ülke verilmişse, toplam rant her iki ülke için de aynı olsa ıbile, akr başına rant ve .dolayısıyla toprağın fiyatı birinci ülkede daha yüksek, ikincisinde daha düşük olacaktır. Böylece, rantın büyüklüğündeki farklılık, burada, 108


çeşitli toprakların doğal verimliliğindeki farklılığın bir so­

nucu olarak açıklanamaz, kullanılan emeğin

miktarındaki

farklılığın bir sonucu olarak da açıklanamaz, yalnızca ser­ mayenin yatırıldığı farklı biçimlerin bir sonucu olarak açık­ lanabilir. Burada artı-üründen sözettiğimizd:e, bu, her zaman, üre­

timin artı-karı temsil eden tam kesiri olarak anlaşılmalıdır.

Çoğunlukla, fazla ürün ya da artı-ürünle, üretimin toplam artı-değeri temsil eden bölümünü ya da bazı

durumlarda

ortalama karı temsil eden bölümünü kastederiz. Bu terimin rant getiren sermaye durumunda aldığı özel anlam, daha ön­ ce de belirtildiği gibi, yanlış anlamaya yol açmaktadır.

. 109


KIRKİKİNCi BÖLÜM

FARKLILIK RANTI II - İK!NÇİ DURUM : DÜŞEN ÜRETİM FİYATI

ÜRETİM fiyatı, ek sermaye yatırımları değişmeyen, düşen, ya da yükselen bir üretkenlik oranı ile birlikte yer aldığı zaman düşebilir, I. EK SERMAYE YATIRIMININ ÜRETKENLiG-İ AYNI KALIR

Bu yüzden, bu durumda, varsayım, üretimin çeşitli top­ raklara yatırılan sermaye ile orantılı olarak ve bunların her birinin kalitelerine uygun olarak arttığıdır. Bu · demektir ki, topraklardaki saibit farklılıklar için, artı-ürün, artan ser­ maye yatırımıyla orantılı olarak artar. O halde, bu durum farklılık rantıriı etkileyebilecek olan A toprağındaki her110


hangi bir ek sermaye yatırımını kapsamaz. Bu toprak için, artı-kar oranı = O'dır ; böylece de, ek sermayenin üretken­ liğinin ve dolayısıyla artı-kar oranının aynı kaldığım var­ saydığımızdan = O olarak kalır. Ama bu koşullar altında düzenleyici üretim fiyatı ancak düşebilir, çünkü bu, A'nın üretim fiyatı değil, bir sonraki iyi toprağın, B'nin, ya da düzenleyici durumuna gelen A'dan daha iyi herhangi bir toprağın üretim fiyatıdır ; öyle ki, ser­ maye A'dan, ya da belki de, eğer C'nin üretim fiyatı, dü­ zenleyici üretim fiyatı haline gelirse, A ve B'den çekilir ve böylece C'den aşağı durumda olan bütün topraklar, tahıl üre­ ten topraklar arasındaki rekabetin dışına atılır.- Bunun ön­ koşulu, varsayılan koşullar altında, ek sermaye yatırımlarm­ dan gelen ek ürünün talebi karşılamasıdır, öyle ki, düşük kalitedeki A toprağından vb. gelen ürün, tam bir arzm ye­ niden kurulması için gereksiz hale gelir. O halde, örneğin Tablo II'yi ele alalım, ama öyle bir biçimde ele alalım ki, 20 qu.arter yerine 1 8 quarter talebi karşıla:sın. A toprağı üretim dışı kalacaktır. B* ve onun qu­ arter başına 30 şilinlik üretim fiyatı düzenleyici olacaktır. Bu durumda farklılık rantı, şu biçime bürünür [Tablo

IV] :

Tablo II'ye kıyasla, toprak rantı, böylece, 36 sterlinden 9 sterline ve tahıl olarak 12 guarter'dan 6 quarter'a düşmüş olacaktır ; toplam üretim yalnızca 20'den 18 'e, 2 quarter düş­ müş olacaktır. Sermaye üzerinden hesaplanan artı-kar 'oranı, üçte-bire, yani % 18 0'den %60'a düşmüş olacaktır. ** Böyle­ ce, burada, üretim fiyatındaki bir düşüşe, tahıl ve para olarak ranttaki bir azalma eşlik etmiştir. Tablo I'e kıyasla, yalnızca para-rantta bir azalma var­ dır ; her iki durumda da, tahıl-rant 6 quarter'dır ; ama bir * 1894 Almanca baskıda : D. -Ed. '''* Ibid.: yarı yarıya, %180'den %90'a. -Ed.

111


[TABLO IV]

durumda bu

=

5 5 5

ı ı

6 6 6

4 6 8

15

3

18

18

l ı� l'h l'h

6. 9 12

o 2 4

27

6

'

o 3 6

o 60 120

9

18 sterlin , ötekinde ise 9 sterlindir. C* top­

rağı için, tahıl-rant, Trub1o I ile karşılaştırıldığında aynı kal­

mıştır. Gerçekte, aynı biçimde hareket eden ek sermayenin sonucu olan ek üretim yüzündendir ki, A'dan gelen ürün, pi­ yasa-dışı bırakılmış, ve dolayısıyla A toprağı, rekabet için­ deki bir üretim öğesi olarak safdışı edilmiştir ve

bu ger­

çek yüzündendir ki, eskiden düşük kaliteli A toprağmın oy­ nadığı rolün aynını daha iyi B toprağının oynadığı yeni bir farklılık rantı I oluşmuştur. Dolayısıyla, bir yandan B'den gelen rant ortadan kalkmıştır ; öte yandan ise, ek sermaye. yatırımı ile

B, C ve D arasındaki farklılıklarda �varsayı­

mımıza uygun olarak- hiç bir değişme olmamıştır. Bu ne­

denle, üretimin ranta dönüştürülmüş olan bölümü azalmıştır.

Eğer, yukardaki sonuç -'-A dışında tutulmuşken talebin karşılanması- muhtemelen,

C ya da D' deki, ya da her iki­

sindeki sermayenin iki katından fazlasının yatırılmasıyla ba­ şarılmış olsaydı, o zaman sorun farklı bir :biçime bürüne'1'

1894 Almanca baskıda: C ve

D

toprağı için. -Ed.


cekti. Örneğin, eğer üçüncü sermaye yatırımı, C'ye yapıl­ mışsa [Tablo IVa] : TABLO IVa

:e. E-ı

-"= "'

s. o

E-ı

B c D

Toplam

Bu durumda, Tablo IV ile karşılaştırıldığında, C'den ge­ len üretim 6 quarter' dan 9 quarter'a, artı-ürün 2 qu arter ' dan 3 quarter'a ve para-rant 3 sterlinden 4� sterline yükselmiştir. 1 Öte yandan, bu sonuncunun 12 sterlin olduğu Tablo II* ve 6 sterlin olduğu Tablo I ile karşılaştırıldığında, para-rant azal­ mıştır. Tahıl olarak toplam rant = 7 quarter' dır ve Tablo II' ye kıyasla (12 quarter) düşmüş ve Taıb1o I'e kıyasla (6 quarter) yükselmiştir ; para olarak (10� sterlin) her ikisine de kıyasla (18 sterlin ve 36 sterlin) düşmüştür. E.ğer 2� sterlinlik üçüncü s ermaye yatırımı, B toprağı üzerinde kullanılmış olsaydı, varsayımımıza göre, ardarda yatırımlar aynı tıoprak üzerinde hiç bir farklılık doğurmadı­ ğına v;e B toprağı hiç bir rant getirmediğine g1öre, bu, ger­ çekten de üretimin miktarını değiştirecek, ama rantı etki­ lemeyecekti. * 1894 Almanca baskıda: I. -Ed.

113


Öte yandan eğer üçüncü sermaye yatırımının, C yerine D üzerinde olduğunu varsayarsak, şunu elde ederiz [Tablo IVb] : TABLO I\ib

1

-1

" 1 J �

r

1

t-�

"' 2

1 1--:--ı-ı-1-5-1-ı1 ı 1 7%5 ı ı ı 3 riz 1 3 1

ıl

o a. E-<

.... <ı: .!:ı::

c

1

D

� � IZl

!

<"... CO :>:::

l 1%

Top lam

%

i ��

""8 j ,:;:ıil ::-ı

6

--

6

9

21

'P ;:..ı

;

ı

-b � E ro IZl

-4- 1 1'12 6.

12

22

Rant

1

ı�

1 Vı

�---�-�

� 1 ��

ı

2

[

� ,_.

rı 1 O'� -Bii) .6 � --;- r --o-1 - �-,1 6

:>:::

-

9 18

33 1 1

w

::;

26

8

3

1

9

12

,

1

1

1

::.-. <ı:

6

0 120 -c-

Burada yatınlan sermayenin 10 sterline karşı yalnızca 17llz sterlin olmasına, yani iki katı olmamasına karşın, top­ lam ürün 22 quarter'dır, Tablo I'dekinin iki katından fazla­ dır. Tablo II' de yatırılan sermayenin daha büyük - yani 20 sterlin olmasına karşın, toplam ürün de Tab1o II'dekinden 2 quarter daha büyüktür. Tablo I ile karşılaştırıldığında, D toprağından gelen ta­ hıl-rant 3* quarter'dan 6 qua:rter'a çıktığı halde, para-rant, 9 sterlin olarak aynı kalmıştır. Tab1o ll ile karşılaştırıldı­ ğında, D'den gelen tahıl-rant aynıdır, yani 6 quarter'dır, ama · para-rant 18 sterlinden 9 sterline düşmüştür. Toplam rantları karşılaştırırsak, Tablo IVb'deki tahıl­ rant 8 quarter, Tab1o I'dekinden = 6 qu.arter, ve Tablo ıva'dakinden 7 quarter, daha büyüktür ; ama Tablo II'=

*

=

1894 Almanca baskıda: 2.

-Ed.

114


dekinden 12 quarter, daha küçüktür. Tablo IVb'deki para­ rant = 12 sterlin, Tablo Na'dakinden 10% sterlin, daha büyük ve Tablo I' dekinden = 18 sterlin, ve Tablo II' dekinden 36 sterlin daha küçüktür. Toplam rantın, Tablo IVb'deki koşullar altında (B'den gelen rantın safdışı edilmesiyle), Tablo I'dekine eşit olması için, 6 sterlinlik daha fazla artı-ürüne, yani yeni üretim fi­ yatı olan 1% sterlin üzerinden 4 qııarter'a ihtiyacımız vardır. O zaman, Tab1o I'deki gibi, gene 18 sterlinlik bir toplam rant elde ederiz. Gereken ek sermayenin büyüklüğü, onu, C'ye ya da D'ye yatırmamıza, ya da ikisi arasında bölüştürme­ mize göre değişecektir. C'de, 5 sterlinlik sermaye 2 quarter'lık artı-ürün geti­ rir ; dolayısıyla 10 sterlinlik ek s ermaye 4 guarter'lık ek artı­ ürün getirir. D'de, burada varsayılan koşullar altında, yani ek sermaye yatırımlarının üretkenliğinin aynı kalması koş-q_:­ lunda, 4 quarter'lık ek talııl-rant üretmek için, 5 sterlinlik ek sermaye yetecektir. O zaman, aşağıdaki sonuçları elde edeceğiz [Tablo Ne, Nd] : =

=

=

TABLO IVc

""

"'

ı;; 8

� 1 --- 1 -- -cr.ı

2

::4

--

ı

,� 1-'-1

8

-'

1

i

1 _J'_�an�

-�

c.o.J:

&

6 27 18

() 6 6

o 9

12

l8

-

� :;5

� §

S' �

2 �

f

8 ::4

"

i!J .;;: -- - -- - - - -ı

ı �� ı,. 1 � � 1 m 1 1 '-�-T-op-!a_m_i'--- 3---'-�-2-7-'h----'-l_5_'h__._l--3-3-'---34_1__

1

<@ @ ,@ 1 � :5 w � il .:01 1.

""

1

o 60

120

9

-'--

___,____:__---'---


TABLO IVd

Rant

1

ı

!

,.!<� "' .... ı:ı. o

E-<

ll

B c D

1 1 1

5 5 12�

Toplam

3

22�

<

ı ı 2�

6 6 15

27 1

4 6 20

30

l'h

1� ı�

6 !l 30

- ı 45

o :ı

o 3 15

ıo 12

1

o 60 . 120

18

Toplam para-rant, ek s ermayelerin sabit üretim fiyatla­ rında yatırıldığı Tablo II'dekinin tam yarısı olacaktır. En önemli şey, yukardaki tabloları Tablo I ile karşılaştır­ maktır. Görürüz ki, üretim fiyatı yarı-yarıya, yani quarter başına 60 şilinden 30 şiiine düşmüŞken, toplam para-rant aynı, yani 18 sterlin kalmıştır, ve tahıl rant buna uygun olarak iki ka­ tına, 6 quarter' dan 12 quarter' a çıkmıştır. B üzerinde rant yok =

olmuştur ; C üzerinde,� para-rant, IVc'de yarı-yarıya artmış, ama ,IVd'de yarı-yarıya düşmüştür ; D üZerinde IVc'de aynı, 9 sterlin kalmış ve IVd'de 9 sterlinden 15 sterline çıkmıŞ­ tır. Üretim 10 quarter'dan IVc'de 34 quarter'a ve IVd'de 30 quarter'a çıkmıştır ; kar ise, 2 sterlinden, IVc'de 5V:ı sterline ve IVd'de 4V:ı sterline çıkmıştır. Toplam sermaye yatırımı, bir durumda 10 sterlinden 27V:ı sterline, ve ötekinde 10 ster­ linden 22% sterline çıkmıştır ; yani her iki durumda da iki katından fazla artmıştır. Rant oranı, yani yatırılan s erma­ ye üzerinden hesaplanan rant, IV'ten IVd'ye kadar bütün tablolarda her toprak türü için her yerde aynıdır - ki bu, =

116


oranının

zaten, ardarda iki s ermaye yatırımının üretkenlik

her topxak tipi için aynı kaldığı varsayımıyla ifade edilmiş­ tir. Ama Tablo I' e kıyasla, bu oran, . gerek bütün . toprak tür­ lerinin ortalaması, gerekse tek tek bunların herbiri için, düş­ müşt�r. Tablo I'de bu, m·talama olarak = % 180 olduğu hal-

de '

=

'

IYe'de

=

_El_ x 100 = % 655/11 27%

'

'

IVd'de

% 80'dir. Akr başına ortalama para-rant

=

18 - x 100

-

22%

artmıştır.

Ön-

ceden, Tablo I'de, dört akrm tümünden, akr başına ortala­ ma 4llz ster lin olduğu halde, IVc ve IVd'de bu, üç akr üze­

rinde, akr başına 6 sterlindir. Rant getiren toprak üzerinde,

eskiden ortalaması 6 sterlin olduğu halde, bu, şimdi akr ba­ şına

9 sterlindir. Demek ki, akr başına rantın para değeri

artmıştır ve şimdi eskiden temsil ettiğinin iki katı kadar ta­

hılı temsil etmektedir ; ama, 12 quarter'lık tahıl-rant, şimdi,

sırasıyla 34 ve 30'�' quarter'lık toplam üretimin yarısından az olduğu halde, Tablo I'de,

6

quarter, 10 quarter'lık toplam

üretimin 3/5'ini temsil eder. Dolayısıyla toplam üretimin tam kesri olarak rantın düşmüş olmasma ve ayrıca yatırılan ser­ maye üzerinden hesaplanan rantın düşmü�� olmasma karşıi:ı, rantın akr başma

hesaplanan para-değeri

yükselmiştir ve

bir ürün olarak değeri daha da yükselmiştir. Eğer

Tablo

IVd'de, D toprağını ele alırsak, görürüz ki, burada sermaye harcamasına tekabül eden üretim fiyatı = 15 sterlindir, ki bunun 12llz

sterlini yatırılim sermayedir.

Para-rant =

sterlindir. Tablo I' de, aynı

15

D toprağı için, Üretim fiyatı = 3 sterlin, yatırılan sermaye = 2llz sterlin, ve para-rant = 9 ster­ lin idi; yani sonuncusu, , üretim fiyatının üç katı ve sermaye­ nin hemen hemen dört katı idi. Tablo IVd'de, D için 15 ster­ lin olan para-rant, üretim fiyatına tam eşittir ve sermaye­ den yalnızca 1/5 büyüktür. Gene de, akr başına para-rant 2/s büyüktür, yani,

9 sterlin yerine 15 sterlindir. Tablo I'de 3

quarter'Iık tahıl-r?-nt = 4 quarter'lık toplam üretim *

1894 Alınanca baskıda : 33 ve 27. . -Ed.

117

� 3Nüdür ;


Tablo IVd'de, bu,

10 quarter ya da D'nin akrı başına düşen

toplam üretimin (20 quarter) yarısıdır.

Bu göstermektedir

ki, akr başına rant, toplam ürünün daha küçük bir tam kes­

rini öluşturinasına ve yatırılan sermayeye oranla · düşmüş

olmasma karşın, akr başına rantın para-değeri ve tahıl de­ ğeri artaılıilir. Tablo I'de toplam ürünün değeri

= 30

sterlin ; rant

=

18

sterlin ya da onun yarısından fazladır. IVd'de toplam ürünün değeri

= 45

sterlindir - ki ıbunun

18 sterlini ya da yarıdan

azı ranttır . Şimdi, fiyatta qwarter başına 1 'h sterlinlik düşüşe, yani %50'lik bir düşüşe karşın, ve rekabet eden toprakların 4 akr­ dan 3 akra qüşmesine karşın, akr başına hesaplanan gerek

tahıl-rant, gerekse para-rant artarken, toplam para-rantın · aynı kalmasının ve toplam tahıl-rantın iki katına çıkmasının nedeni, daha fazla quarter'lık artı-ürün üretilmesidir. Tahı­

lın fiyatı %50 düşer ve artı-ürün %100 artar. Ama bu sonu­

cun elde edilmesi için, varsaydığımız · koşullar altında top­

lam üretim üç katına çıkmalıdır ve üstün topraklardaki s er­ maye yatırımı, iki katından fazla artmalıdır. Bu sonuncunun hangi ocranda artması gerektiği, her toprak tipine yatırılan sermayenin üretkenliğinin, onun büyüklüğüyle ocrantılı olarak arttığı daima: varsayılırsa, her şeyden önce, ek sermaye ya­ tırımlarının daha iyi ve en iyi topraklar arasındaki dağılımı­ na bağhdır. Eğer üretim fiyatındaki düşüş daha küçük olsaydı , aynı para-rantı üretmek için daha az ek sermaye gerekecekti. Eğer A toprağını ekim dışına atmak için gecrekli olan arz ve bu yalnızca A'nın akrı ibaşına düşen üretime değil, ayrıca A'nın tüm ekili alan içindeki payına da bağlıdır - böylece, eğer bu amaç için ıgerekli olan arz, ve bu nedenle, A'dan

daha

iyi topraklarda gerekli olan ek secrmaye yatırımı miktarı da daha büyük olsaydı, o zaman, öteki kıoşullar aynı kalmak koşuluyla, B toprağının para ve tahıl-rant getirir olmaktan çık-


masına karşın,, para ve tahıl rantlar daha da çok artacak­ tı. E.ğer A'dan çıkartılan sermaye = 5 sterlin olsaydı, bu durum için karşılaştırılacak taJblolar, Tablo II ve Tablo IVd olacaktı. Toplam üretim 20 qu a:rter'dan 30 quarter'a yükse­ lecekti. para-rant sadece yarı ' büyüklükte, ya da 36 sterlin yerine 18 sterlin olacaktı ; tahıl-rant aynı, yani = 12 quarter olacaktı. ' Eğer, D üzerinde, 27Yz sterlinlik bir sermayeyle, 44 qu­ arter = 66 sterlinlik -D'nin eski oranına uygun olarak 2Yz sterlinlik sermaye başına 4 quarter- bir toplam ürün ürete­ bilseydi, toplam rant, bir kez daha, Tablo II' de elde edilen düzeye ulaşacaktı, ve tablo, aş ağıdaki gibi görünecekti :

ı

Toprak Tipi

ı

ı

Üretim Quarter

Sermaye Sterlin

B c

D

27'h

Toplam

37%

5 5

ı

ı

Para-Rant Sterlin

Tahıl-Rant Quarter

4 6

44

o 2

22

1

54

24

ı

1

333

ı

o

36

ı

Toplam Üretim, Tablo II'deki 20 quarter'a karşı 54 quar­ ter olacaktı ve para-rant aynı = 36 sterlin olacaktı. Ama toplam sermaye 37Yz sterlin olacaktı, oysa bu, Tablo II'de = 20 idi. Toplam yatırılan sermaye hemen hemen iki katına çıkacakken, üretim, yaklaşıl\: olarak, üç katına çıkacaktı; tahıl-rant iki katına çıkacak ve para-rant aynı kalacaktı. Demek ki, ı;ığer -:-üretkenlik aynı kalırken- rant getiren da­ ha iyi topraklardaki, yani A'dan daha iyi bütün topraklar­ daki ek para-sermaye yatırımının bir sonucu olarak fiyat düşerse, o zaman, toplam sermaye, üretim ve taihıl-rantla 119


aynı oranda artınama eğilimine sahiptir ; böylece, tahıl-rant­ taki artış, düşen fiyat yüzünden odaya çıkan

para-rant

kaybını karşılayabilir. Aynı yasa, ayrıca, D' ye değil, C'ye,

yani daha fazla rant getiren topraklar yerine daha az rant

getiren topraklara daha çok sermaye yatırıldıkça, yatırılan ­ sermayenin orantılı bir biçimde büyük. olması gereği ile de kendini ortaya lmr. Sorun, yalnızca şudur : para-rantın

ay­

nı kalabilmesi ya da yükselebilmesi için, belli bir miktarda

ek artı-ürün ür etilmelidir, ve artı-ürün getiren toprakların

verirrililiği ne kadar büyükse, bu o kadar az s ermaye gerek­

tirecektir. Eğer B ve C, ve C ve D arasındaki farklılık daha da büyükse, da.ha az ek sermaye gerekli olacaktır.

Kesin

oran , 1) fiyattaki düşüş oraıu, bir başka deyişle, şimdi rant . getirmeyen B toprağı ile, eskiden rant getiİ-meyen toprak olan A arasındaki farklılık tarafından; 2) B'nin üstündeki daha iyi topraklar arasındaki farklılıkların oranı tarafın­ dan ; 3) yeni yatırılan ek sermaye miktarı tarafından ; ve 4) bunun çeşitli kalitedeki topraklar arasında dağılımı tarafın­ dan belirlenir. Gerçekte, görüyoruz ki, bu yasa, yalnızca, birinci

du­

rumda zaten gösterilmiş olan ş eyi ifade etmektedir : Üretim fiyatı verildiği zaman, büyüklüğü ne olursa olsun, rant, ek sermaye yatırıminın bir sonucu olarak artabilir. Çünkü, A'nın safdışı edilmesi yüzünden, şimdi, B'nin en kötü toprak

ve

quarter başına P h sterlinin yeni üretim fiyatı olduğu

bir

durumda, yeni bir farklılık rantı I'e sahip bulunuyoruz. Bu,

Tab1o II için olduğu kadar, Tablo IV için de geçerlidir. Baş­

langıç noktamızın A yerine B toprağı olması ve üretim fiya­ tımızın 3 sterlin yerine 1 'h sterlin olarak alınması dışında, bu, aynı yasadır.

Burada önemli olan şey şudur : Sermayeyi A toprağın­ daı;ı çekmek ve arzı onsuz yaratmak için şu ya da bu kadar sermaye gerekli olduğu ölçüde, görürüz ki, bütün toprak par­ çalarında . olmasa da, en azından bazılarında ve ekili toprak

120


par � alarının ortalaması sözkonusu olduğu sürece, buna, de­

gişmeyeri, yükselen, ya da alçalan bir akr başına rant eşlik

edebilir. Görmüştük ki, tahıl-rant ve para-rant, birbirleriyle

tek tür bir ilişki sürdürmezler. Tahıl-rantın hala ekonomide bir önem taşıması, yalnızca gelenekler yüzündendir. Bunun gibi, pekala gösterilebilir ki, örneğin, bir fabrikatör,

5 ster­

linlik karı ile, önceden 10 sterlinlik bir karla satın alabile­ · ceğinden çok daha fazla iplik satın alabilir. Bu her durum ve koşulda, gösterir ki, sayın toprakbeyleri, aynı zamanda, imalatçı kuruluşların, şeker rafinerilerinin ve alkol damıtım evlerinin vb. sahipleri ya da hissed'arları oldukları zaman, kendi hammaddelerinin üreticileri olmak sıfatıyla, para-rant düştüğıü zaman bile, gene önemli bir kar sağlayabilirler.9

II.

EK SERMAYENİN AZALAN ÜRETKENLİK ORANI

Demin ele alınan durumda olduğu gtbi, bu durumda da, ür�tim fiyatı, 'ancak Ndan daha

iyi topraklardaki ek sermaye

yatırımları A' dan gelen üretimi gereksiz kıldığı ve bu yüz­ den sermaye A 'dan çekildiği, ya da A öteki ürünlerin üreti:..

mi için kullanıldığı zaman düşebildiği ölçüde, bu soruna, yeni hiç bir · şey getirmemektedir. Bu durum yukarda ayrıntılı ola­

rak tartışılmış bulunuyor. Akr başına tahıl ve para ola:rak ran9 Yukardaki, IVa'dan IVd'ye kadar olan tablolar yeniden hesaplanmalı­ dır. Çünkü bunların hepsinde bir hes\[plama hatası vardır. Bu durum, bu tab­ lolardan çıkartılan teorik sonuçları etkilemeınişse de, kısmen, akr başına üre­ tim için oldukça büyük sayısal değerler getirmiştir. Bunlara bile ilke olarak karşı çıkılamaz. Bütün kabartma ve topografik haritalarda, düşey için, yatay için olandan çok daha büyük bir ölçek seçmek adettir. Ama gene de, herhan­ gi biri, tarımcı duygularının bu yüzden ineindiğini düşünürse, akr sayısım onu Ayrıca, tatmin edecek herhangi bir sayısal değerle çarpmakta serbesttir. Tablo I'de, quarter yerine, akr başına bushel (8 bushel = _ l quarter) seçilebilir, öteki tablolardaki elde edilen sayısal değerler . olası­ lık sırurları içinde k'alacaktır; sonucun, yani rant artışımn sermaye artışına oranının tamamen aynı olduğu görülecektir. Bir sonraki bölümde, yayınlayamn ciahil ettiği tablolarda böyle yapılınıştır. -F.E.

1, 2, 3, 4

10, 12, 14, 16

121


tın artabileceği, azalabileceği ya da değişmeden kalabileceği gösterilmişti. Karşılaştırmaları yaparken, kolaylık olsun diye, aşağıda­ ki tabioyu veriyoruz [Tablo I] : TABLO I

A B c D

Toplam

ıı ı1 4

3 ı

l'h

10

ı2 43

o1 23

o3 69

10

6

18

ı2o240o 360 180

(Ortalama)

Şimdi, B, C ve D'nin, azalan bir üretkenlik oranında sağ­ ladığı 16 quarter'lık bir miktarın A'yı ekim dışında tutmaya yettiğini varsayalım. Böyle bir durumda Tablo III, aşağıdaki­ ne dönüşür. [TabLo V.] Burada, ek sermayenin azalan bir üretkenlik oranında, ve çeşitli toprak tipleri için değişen bir azalma ile, düzenle­ yici üretim fiyatı 3 sterlinden P/7 sterline düşmüştür. Sermaye yatırımı, yarı-yarıya --10 sterlinden 15 sterline- yükselmiş­ tir. Para-rant, hemen hemen yarı-yarıya -18 sterlinden 93/7 sterline- düşmüştür, ama tahıl-rant, yalnızca 1/12 oranında -6 quarter'dan 5Y:ı quarter'a- düşmüştür. Toplam üretim lO'dan 16'ya, ya da %60 oranmda yükselmiştir . Tahıl-rant, toplam ürünün üçte-birinden biraz fazlasını oluşturmaktadır. 122


1

1 1

1

TABLO V

1

l

� -'<: o;

..

o.

--

ı ı ı

B c D

Topl.

! Sermaye Yatırımı Sterlin

'"' .-"! <

e::

3***

* ** *** ****

1

2 7lı + 27iı = 5 27lı + 2 7iı=5 27lı +2 Y2 = 5

1

1

1

ıj

1

! "' .. <al �

ı ı

ı

ı 1

Ürün Quarter

1 l

1

� �ı 1

""

_;;j � o; u:ı

1

"" o= o; N "'

� -- -2 + 1 7iı =3 7lı 3+2 =5 4 + 3Y2 = 7 Y2 ı6

15

ıs;7 ıs;7 15/7

6 8•/7

ız•;7 273/1

.. .l!l .. o; ;:ı

].. Q)

g

]

� çı,

s:: o; �

o 17lı

4

57iı

:

� 8

o; ,_, o

s:: o; �

o 24/7 6'/ı

9'/ı

1894 baskısında :. 51%. -Ed. Ibid. : 137%. -Ed. Ibid. : 4. -Ed. Ibid.: 943/10• Hiç rant getirmeyen hesaba katılmamıştır. -Ed.

Koyulan sermayenin para-ranta oranı 15 kiden bu nran 10 : 18 idi.

1

,1;j

� .;;ı

.;:

o 51'/,* ı371/ı*"

94'/,****

(Ortalama)

93/7'dir, oysa es­

III. EK SERMAYENİN ARTAN ÜRETKENLİK ORANI

Bu, bu bölümün başındaki, üretkenlik oranı aynı kalır­ ken üretim fiyatının düştüğü Varyarlt I'den, yalnızca, A top­ rağını dışarda bırakmak için belli bir miktar ek ii]::ün gerek­ tiğinde, bunun burada daha hızlı olmasıyla ayrılır. Ek sermaye yatırımlarının artan üretkenliğinde olduğu gibi düşen üretkenliğinde de, yaratılan etki, yatırımların çe­ şitÜ topı;aklar arasındaki dağılımına uygun olarak değişebi­ lir. Bu değişen etki, farklılıkları dengelediği ya da vurgu­ ladığı ölçüde, daha iyi toprakların farklılık rantım ve bun­ dan dolayı da toplam rant, zaten farklılık rantı I'de olduğu gibi, düşecek ya· da yükselecektir. Diğer bakımlardan, her şey A ile birlikte dışarda bırakılan toprak alanının ve ser123

1

ı


mayenin büyüklüğüne, ve talebi karşılayacak ek ürünü üret­ mek için, yükselen bir üretkenlik halinde, gerekli olan artan sermayenin nispi büyüklüğüne bağlıdır . Burada incelenmeye değer olan ve gerçekten de bizi ıbu farklılıık k€trınm farklılık rantma dönüştürülme yolunun araş­ tırılmasına geri götüren tek nokta şudur : Üretim fiyatının aynı kaldığı birinci durumda, A'ya ya­ -

tırılabilecek olan ek sermayıe, farklılık rantma etki yapmaz, çünkü A toprağı eskiden olduğu gibi hiç bir rant getirmez, ürününün fiy�tı aynı kalır ve piyasayı düzenlemeye devam ed.er. Üretkenlik oranı aynı kalırken, üretim fiyatının düştüğü ikinci durumda, Varyant !'de, A toprağı zorunlu olarak dı­ şarda bırakılacaktır. Varyant II 1çin (düşen Üretkenlik oranı durumunda düşen üretim fiyatı) ıbu daha da ge,çerlidir, çün­ kü tersi durumda A toprağına yatırılan ek sermaye üretim fiyatını artırmak zorunda kalacaktır. Ama burada, ek ser­ mayenin üretkenliğinin artması yüzünden üretim

fiyatının

düştüğü ikinci durumun Varyant III 'ünde, ibu ek

sermaye,

bazı koşullar

altında, daha iyi topraklara

olduğuı gibi, A

toprağına da yatırılabilir. 2Y:ı sterlinlik bir ek sermayenin A toprağına

yatırıldığı

ürettiğini varsayalım. -

Temel Tablo

zaman 1

quarter

[Tablo VI.]

yerine

1 Ys quarter

I ile karşılaştırılmaktan başka, bu tablo,

iki katlık bir sermaye yatırımının, sermaye yatırımına oran­ tılı olan sabit bir üretkenlikle birlikte gittiği Tablo II ile de karşılaştırılmalıdır.

Varsayımıza uygun olarak, düzenleyici üretim fiyatı düşer. Eğer bu, sabit = 3 sterlin kalacak olsaydı, o zaman eskiden yalnızca 2:ıh sterlinlik bir sermaye ile hiç bir rant getirmeyen en kötü toprak A, şimdi, daha kötü toprak eki­ me sokulmaksızın rant getirecekti. Bu, yatırılan ilk sermaye için değil, sermayenin yalnızca bir bölümü için bu toprağın üretkenliğindeki bir artış nedeniyle_ olacaktı. İlk

124

3 sterlinlik


TABLO "'

·a EC ,

.>:ı

o E-<

a

B D

Sermaye Sterlin

ı

A

c

Toplam

VI

ı

... «:

.>:ı

ı ı l ı 4

2'h + 2 'h==5 2'h +2 'h==5 2 'h + 2 'h = 5 2 'h + 2'h = 5

üretim fiyatı

20

,

.;3

Ürün Quarter

:>,

"' .... <ro ::.::

.ı ı ı

1

ı�

4

,

:>,

� "" _Jj , Cil

_

6 6 6 6

"' "'

§N

Rant ' _

2'""'

1

1

......,

� s , ,..

o

,.. ,,

ro , ::ı 2 ::.:: G' Cil __ __ -- -- -- --

... ·::ı

"'

_Jj

1

\ 1 + 1Y. =2'/5 ·

24

2 + 2 % =42/5 3 + 3% = 6'/5 4 + 4 % = 84/,

22

2'/ıt 2'/ ,1 2'/ ı ı 2'/ıı

6 ı2

,o

2Y.

ıs

4%

60

13Y.

24

6%

...

.;3

«:

o -ıo

6 12

ıs

36

120 240

360

240

1 quarte1· getirir ; ikincisi ı Ys qu.arter getirir ;

ama 2Ys qııarter'lık tüm üretim, şimdi ortalama fiyatı üzerin­ den satılmaktadır. Ek sermaye yatırımıyla, üretkenlik or anı arttığına göre, bu bir iyileştirmeyi öngörür.

Bu:

iyileştirme

akr başına yatırılan sermayede genel bir artıştan (daha fazla gübre, daha fazla mekanikleşmiş emek, vb.) oluşabilir, ya da öyle olabHir ki, nitelik olarak farklı, daha üretken birJserma­ ye yatınmının ortaya çıkarılması, eğer mümkünse, yalnızca bu ek sermaye aracılığıyla müı;nkün olur. Her iki durumda da, akr başına

5 sterlinlik sermaye yatırımı 2Ys quarter'lık

bir üretim getirir, oysa bu

sermayenin

sterlinin yatırılması, yalnızca ı

yarısının, yani

2Y2

quarter'lık ürün getirir. A ti­

pi topraktan önemli bir alan, akr başına yalnızca

2%

sterlin­

lik bir sermaye ile ekilmeye devam edildiği sürece, A topra­ ğından gelen ürün, geçici pazar koşullarırta balhlmaksızın, yeni ortalama fiy_at yerine, ancak daha yüksek ıbir üretim fi­ yatı üzerinden satılmaya devam edebilirdi. Ama, akr başına

5 sterlinlik sermaye biçimindeki yeni ilişki ve dolayısıyla· da 125


İyileştirilmiş yönetim evrensel hale gelir gelmez düzenleyici üretim fiyatı 28/11 sterline düşmek zorunda kalacaktır. Serma­ yenin

iki böl��mü arasındaki farklılık ortadan kalkacaktır, ve

o zaman, aslında, bir akrlık A toprağının yalnızca 2Y:ı sterlin­ lik bir sermaye ile ekilmesi anormal olacak, yani yeni üretim koşullarına uymayacaktır. Bu durumda, ayın a'kra yatırılan sermayenin

farklı bölümlerinin getirdiği

ürünler arasında

artık bir farklılık olmayacak, ancak akr başına yeterli

ve

yetersiz bir toplam sermaye yatırımı arasında bir farklılık olacaktır. Bu

her, şeyden önce

göstermektedir ki, çok sayı­

daki kiracı çiftçilerin eliride bulunan yetersiz sermaye (çok sayıda olmalıdır, çünkü küçük bir sayı; yalnızca, üretim fi­ yatlarının altmda satmak zoru.."l.da kalırdı) , toprakların ken­ dilerinin, azalan bir dizide farklılaşmalarıyla aynı etkiyi do­ ğurur. Düşük kalitedeki toprakların düşük kalitede

ekimi,

üstün topraklardan gelen rantı artırır ; eşit ölçüde kötü ka­ litede daha iyi ekilmiş topraklardan, aksi halde gelmeyecek olan rantın gelmesine bile yol açabilir.

İkinci olarak,

termektedir ki, farklılik rantı, aynı toplam alana

gös­

yapılan

ardarda sermaye yatırımlarından doğduğu ölçüde, gerçekte, çeşitli sermaye yatırımlarının etkilerinin artık tanınamadığı ve ayırdedilemediği ve bu yüzden de en kötü topraktan rant gelmeısİ sonucunu vermek yerine : 1) öcrneğin A ' nın bir akrın toplam ürününün ortalama fiyatını yeni düzenleyici

fiyat

yaptığı, ve 2) yeni koşullar altında toprağın yeterli

ekimi

için gerekli olan akr başına toplam sermaye miktarının de­ ğişmesi olarak ortaya çıktığı ; ve tek tek ardarda sermaye yatırımlarının da, bunların herbirine ait etkileri kadar, se­ çilemez bir biçimde birbirine karışmış görüneceği bir orta­ lamaya dönüşür. Üstün kalitedeki topraklardan gelen tek tek farklılık rantları için de tamamen aynı şey geçerlidir. Her durumda, bunlar, -şimdi normal hale gelmiş olan- artmış sermaye yatırımında, sözkonusu topraktan gelen

ortalama

üretim ile en kötü topraktan gelen üretim arasındaki farkla

126


_belirlenirler. Hiç bir toprak bir sermaye yatırımı olmaksızın vermez.

Basit farkhhk rantında,

farklılık

uruı1

rantı I'de bi­

le, durum budur : üretim fiyatım düzenleyen bir akrlık

A

toprağı, şu şu fiyatta, şu şu kadar ürün getirir, ve üstün ka­ litedeki B, C ve D toprakları şu kadar . farklılık ürünü

·

ve

dolayısıyla düzenleyici üretim fiyatında, şu şu kadar para­ rant getirir dendiği zaman, daima mevcut üretim lwşulları altında normal sayılan belli bir miktar sermayenin yatırıldı­ ğı varsayılmaktadır. Ayın biçimde, m etaların üretim fiyat­ la rında üretilebilmeleri için, her ayrı sanayi dalında, belli bir asgari sermaye gereklidir . Eğer bu asgari düzey, aynı toprak üzerindeki iyileştir­ melerle ilişkili olan ardarda s ermaye yatırımlarının bir so­ nucu olarak değişirse, bu d eğişiklik tedricen gerçekleşir. Örneğin A'nın, belirli bir sayıda akrı bu ek işler s ermayeyi almadığı sürece, A'nın daha iyi ekilen akrlarında, değişme"

yen üretim fiyatı yüzünden, bir rant ortaya çıkar ve bütün

üstün kalitedeki topraklardan, B, C ve D'den gelen rant ar­ tar. Ama yeni ekim yöntemi normal yöntem olacak kadar genel hale gelir gelmez, üretim fiyatı düşer; üstün kalitede­ ki parçalardan gelen rant gene azalır, ve A toprağının şim­ di ortalama hale gelmiş olan işler sermayeye sahip bulun­ mayan bölümü, ürününü, bireysel üre,tim fiyatının, yani or­ talama karın altında satmak zorunda kalır. Düşen bir üretim fiyatı durumunda, bu, ayrıca, artan sermaye yatırımının sonucu olarak -gereken toplam ürün, üstün kalitedeki topraklarca sağlanır sağlanmaz, ve böyle­ ce, örneğin, işler sermaye, A'dan çekilir çekilmez, yani A, bu belli ürünün, örneğin buğdayın üretiminde artık rakip ol­ rr.aktan çıkar çıkmaz- ek sermayenin azalan üretkenliğiy�e bile ortaya çıkar. Yeni düzenleyici daha iyi toprak B'ye, şimdi ortalama ;olarak yatırılması gereke� s ermaye mikta­ rı, bu durumda normal hale gelir ; ve toprak parçalarının

127


değişen verimliliğinden sözedildiği zaman, bu yeni akr

ha­

şma normal s ermaye miktarının kullanıldığı varsa;yılmak­ tadır; ı Ote yandan, açıktır ki, örneğin Ingiltere'de 1848'den ön••

ce akr başına 8 sterlin ve bu yıldan sonra 12 sterlin olan bu

ortalama sermaye yatırımı, kira sözleşmelerinin aktinde öl­ çüt olacaktır. Bundan daha fazla harcayan çiftçi için, söz­ leşme süresi boyunca, artı-kar ranta dönüştürülmez. Sözleş­ .menin bitiminden sonra bunun olup olmayacağı da aynı ek

sermaye artırımını yapabilecek durunıda olan çiftçiler ara­

sındaki rekabete bağlı olacaktır. Burada, artan üretimi, ay­ nı ya da hatta azalan bir sermaye harcanması ile sağlama­ ya devam eden türde sürekli toprak iyileştirmelerinden söz­ etmiyoTUz.. Bu tür iyileştirmeler, s ermayenin ürünleri olma­ larına karşın, toprağın kalitesindeki doğal farklılıklarla ay­ nı etkiye ısahiptir.

O halde görüynruz ki, farklılık rantı II durumunda, aslın­

da farklılık rantı I durumunda görünmeyen bir etken orta­

ya çıkar, çünkü bu sonuncusu, akr başına normal sermaye y atırımındaki herhangi ıbir değişiklikten

var olmaya devam edebilir. Bı:ı etken, lbir

bağımsız

yandan,

olarak üretimi,

şimdi akr başına normal ortalama üretim olarak görünen

düzenleyici A toprağındaki ç eşitli sermaye

' yatırımlarının

sonuçlarının· bulanıklaşmasıdır. Öte yandan da normal asga­ rideki ya da akr başına sermaye yatırımının ortalama bü­ :y üklüğündeki değişikliktir, ö yle ki, bu değişiklik

toprağın

bir özelliği gi:bi görünıür. Nihayet, bu,, artı-karı rant biçimine dönüştürme y;olundaki farklılıktır.

Üstelik, I ve II. tablolada karşılaştırıldığında Tablo

VI

gösteriyor ki, para-rant, I'e göre iki kat artmış, ama II'ye göre değişmemişken, tahıl-rant, I'e gqre iki kattan fazla ve II'ye göre 1 Ys

qu.arter artmıştır. E.ğer (öteki koşullar

aynı

kalmak koşuluyla) dciha fazla ek sermaye üstün kalitedeki

topraklara ayrılmış olsaydı, ya da eğer öte yandan A'daki

128


ek sermayenin etkisi daha az farkedilir, ve böylece A'dan gelen quarrter başına düzenleyici ortalama fiyat daha yüksek olsaydı, bu para-rant büyük ölçüde artmış olacaktı.

Eğer ek sermaye aracılığıyla doğan üretkenlik

artışı,

çeşitli topraklar için başka başka sonuçlar verirse, bu, on­ ların farklılık rantlarında bir değişiklik yaratacaktır.

Her durum ve koşulda, gösterilmiştir ki, örneğin iki · ka­

tına çıkmış bir sermaye yatırımı ile akr başına rant, -üretim

fiyatı, yatırılan ek sermayenin üretkenlik oranının artması sonucu düşerken, yani bu üretkenlik artan sermayeden da­

ha yüksek bir oranda !büyüdüğü zaman- yalmzca iki katına · çıkınakla kalmayabilir iki kattan fazla da artabilir. Ama, eğer üretim fiyatı A toprağının üretkenliğindeki daha hızlı bir artış sonucu çok daha aşağı düşecek olursa, bu düşebi­ lir de. Örneğin B ve C'deki ek sermaye yatırımlarının üretken­ Iiği, A'da artırdıkları oranda i:ırtırmadıklarını, öyle ki, B ve C için orantılı farklılıkların azaldığını ve üretimdeki artışın fiyattaki düşüşü karşılarnarlığını varsayalım. Bu durumda, Tablo II ile karşılaştmldığında, D'den gelen rant artacak ve B ve C'den gelen düşecektir. [Tablo VIa.]

Nihayet, eğer üstün kaliteli topraklara A'da

olduğundan

daha fazla ek sermaye, üretkenlikte aynı nispi artışla yatı­ rılmışsa, ya da eğer üstün kaliteli topraklardaki ek sermaye yatırımı, artan bir üretkenlik oranında yapılmışsa, para-ran.t

yiikselecektir. Her iki durumda da farklılıklar artacaktır. iEk sermaye yatmmınm getirdiği iyileşti�e, farklılık­ ları tamamen ya da kısmen azalttığı ve A'yı B ve C'den da,.

ha fazla etkilediği zaman para-rant düşer.

Üstün kaliteli

toprakların üretkenliğindeki artış ne kadar küçükse, bu

kadar fazla düşer. Tahıl-rant yükselecek mi, düşecek

o

mi,

yoksa değişmeden mi kalacak, bu, yaratılan eşitsi;diğin de­ recesine ba,ğlıdır.

·

Ya -çeşitli toprakların ek verimliliğindeki orantılı fark-

129


TABLO VIa ,....,

o. :;ı -'d

ı:ı. o E-<

A B c

ı

Akr Başına Ürün (Quarter)

Sermaye (Sterlin)

1

...

.!d <ı: ...

::.:::

1 1 1

ı

D

1

Toplam

4

1 1

1

2'h+2'h=5 2'h +2'h=5 2% +2%=5 2'h +2%=5 20

u:ı

.g

-

e: 1l <d

...

�· ı:: <d N

<d ::.:::

:% ı

aj

E-<

,....,

i ı:: <d

...,

<d

....

ıı...

-- -- -- --

3

= 4 ı 1+ ı ı 2+ 2'h= 4'h ı ! 5 = 8 ı 4 + 12 =ı6

3+

<d "'

...

.,.

,[;ı

:--

il ....

32'h

1'h l'h ı 'h ı 'h

ı2 24

-

-

o

ı

o 'h

4

% 6

12

18

16'h

24%

lılık değişmeden kalırken- rant getiren topraklara, rant ge­ tirmeyen

A toprağından daha fazla sermaye yatırıldığı za­

man, ve daha yüksek rant getiren topraklara, daha düşük rant getirenlerden daha fazla sermaye yatırıldığı zaman ; ya da verimlilik -ek sermaye aynı kalır ken- daha iyi ve en iyi topraklarda A'da olduğundan daha çok arttığı

zaman,

para-rant artar ve bunun gibi tahıl-rant da artar, yani para ve tahıl-reintlar daha iyi topraklardaki daha

kötülerdekinin

üzerinde olari bu verimlilik artışıyla orantılı olarak artar;

Ama bütün durumlarda, artan üretken güç,' yalnızca de­

ğişmeyen sermaye yatırımıyla artan verinıliliğin sonucu ol­ mayıp, ek bir sermayenin sonucu olduğu zaman, rantta nis­ pi bir artış vardır. Şu görüş açısı mutlak olarak geçerlidir :

bu sermaye, ister sabit ya da azalan fiyatlarda sabit bir üret­ kenlik oranıyla, · ister sabit ya da düşen fiyatlarda azalan bir üretkenlik oranıyla, isterse düşen fiyatlarda artan bir üret­ kenlik oranıyla faaliyet göstersin, bütün öteki durumlarda olduğu giibi, burada da, akr başına rant ve artan (farklılık

130


rantı I dur umunda olduğu gibi, bütÜn ekili alan üzerinden -

ortalama rant büyüklüğü) , topraktaki artan bir s ermaye ya­

tırımının sonucudur. Çünkü bizim varsayımımız : ek s ermaye­ nin, sabit, düşen, ya da yükselen bir üretkenlik oranıyla sa­ bit fiyatlar; ve sabit, düşen ya da yükselen üretkenlik ora­ myla düşen fiyatlar, şuna dönüşür : sabit ya da düşen fiyat­ larda ek sermayenin sabit bir

üretkenlik oram, sabit ya da

düşen fiyatlarda düşen bir üretkenlik oram, ve s abit ve . dü­ şen fiyatlarda artan bir üretkenlik oram.

Bütün ıbu durum­

larda rant değişmeden kalaıbilir ya d a düşebilirse de, öteki koşullar aynı kalmak şartıyla, eğer ek sermaye yatırımı ar­ tan üretkenlik için bir önkoşul değilse, daha da fazla düşe- cektir. Bu durumda ek sermaye, mutlak olarak azalmış olsa bile her zaman nispeten yüksek rantın nedenidir.

131


KIRK.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

FARKULIK RANTI II - ÜÇÜNCÜ DURUM : YÜKSELEN ÜRETİM FİYATI

[YÜKSELEN bir üretim fiyatı, hiç rant getirmeyen kötü kalitedeki toprağın üretkenliğinin

azalmasım

en

öngörür.

A toprağına yatırılan :Zın sterlinlik sermaye 1 quarter dan az, ya da 5 sterlin 2 qua.rter'dan az üretmedikçe, ya da '

-

A'dan bile daha kötü bir toprak ekime açılmak zorunda ol­ madıkça , va� sayılan düzenleyici üretim fiyatı, qua.rter ba­ şına 3 sterlinin üstüne çıkamaz. İkinci sermaye yatırımının, sabit ya da hatta artan üret­ kenliği durumunda, bu, ancak eğer

2lh sterlinlik birinci ser­

maye yatırımının üretketıliği azalmışsa mümkün olacaktır. Bu durum oldukça sık görülür. Örneğin, eski ekim yöntemi altında, derine gitmeyen b:ir sürme· ile, gücü tükenmiş olan

132


üst toprak gitgide daha az mahsul verdiği zaman· ve sonra da, daha derinden sürülerek alt üst edilen toprak, daha ras­ yonal bir ekimle eskisinden daha iyi mahsul ürettiği zaman. Ama, doğrusunu söylemek gerekirse, ibu özel durum burada geçerli değildir. Yatırılan 2% sterlinlik ilk sermayenin üret­ kenliğinin azalması, k:oşulların orada da benzer o1duğu var­ sayılsa bile, üstün topraklar için farklılık rantı I'de b:ir azal­ ma anlamına gelir ; oysa biz, burada, yalnızca farklılık rantı II'nin üzerinde duruyoruz. Ama bu özel durum, farklılık ran­ tı II'nin varlığı öngörülmeden ortaya çıkamayacağı ve aslın­ da farklılık rantı !'deki bir değişikli�in, II üzerindeki etki­ sini temsil ettiği için, bunu örneklendirerek açıklayacağız. LTaib1o VII. ] TABLO

Yatınlan Sermaye (Sterlin)

"' .... ""

o E-<

A

B

c D

Toplam

...:

.id

ı

ı

ı 1

-

20

- Ürün (Quarter)

�-

,;:ı

1 1 1 1

6 6 6 6

----- -2Y. + 2 'h =5 2'h + 2W=5 2% + 2V2=5 2 Yı + 2Yı =5

.;:; "'

"'"' .... '"'

-

s

:::ı Cl)

"'

-

"'

,..._

"'"'

if:

VII

ı

"'"' .;:; "'

i;;;

"" .;:;

· oı Cl.l

Yı + l\4=1% + 2 'h =3Yı 1Yı + 3%=5'.4 2 +5 =7

ı

. 1772

3'/ı 3'/ı 3'/ı 3'/ı -

1

2 .... "'

::ı

"'"' "' o "' N "'

� .., ı:: "'

5: .2 "' E-<

E: 1i

� ....,

ı

ı::

�"'

.... "'

ı:ı..

1

,..._

� <il

"'

E ....

...: ....,

-- -- -- -6 o 12 1% 18 . 3Y. 24 5\4

o

o

6 12 18

120 240 360

60

36

240

ıov.

Para-rant ve kazanç, Tablo II�dekinin aynıdır. Artan dü zenleyici üretim fiyatı, ürün miktarı olarak kaybedilmiş ola­ m telafi eder ; bu: fiyat ve ürün miktarı ters orantılı oldu­ ğuna göre bunların matematiksel çarpımının aynı kalacağı açıktır. 133


Yukardaki durumda, ikinci sermaye yatırımının üretken­ liğinin, birinci sermayenin ilk üretkenliğinden daha büyük olduğu varsayılmıştır. Aşağıdaki tab1oda gösterileceği üze­ re, ikinci yatırımın, yalnızca birincininkine eş bir üretken­ liğe sahip olduğunu varsayarsak, hiç bir şey değişmez [Tab­ lo VITI] :

E-< ....:

ı

Yatırılan Sermı:.ye (Sterlin)

ro

a o

E-< A B c

D

Toplam

<:

J;ı ı

ı ı 1

-

2� 2� 2� 2�

+ + + +

2� = 5 2� = 5 2� = 5 2� = 5

20

1

1

TABLO Vill

..,

1 ı�

.;ı ro

.., ... '"' � --

ı ı ı

Ürün (Quarter)

.:::ı "'"'

... p

ô

6

6

1

6

-

-

..,

.;:ı

-� "'"' "'"

.;ı ro Cl.l

� + ı = ı� + 2 = 3 m + 3 = 4� 2 + 4 = 6

ı

15

4 4 4 4

-

""' ,_;

...., "" ı:: ro N ro

""'

2:

§;

� ] ro

·�"'

...,

ı:: ro

...,

ı:: ro

...

a ro ... o

.ra

-'li

.;:ı ... � E-< < 0:: -- -- -- --

6

(} o (}

ı2

ı�

18

24

3 4�

6 12 18

120 240 360

60

9

36

240

Burada da, aynı oranda artan üretim fiyatı, para-rantta olduğu g�bi, ürün durumunda da, üretkenlikteki azalmayı tamamen telafi eder. Üçüncü durum, saf biçimiyle, ancak birinci sermaye ya. tırımının "\iretkenliği sabit kalırken, ikinci sermaye yatırımı­ nın üretkenliği azaldığı zaman �ki birinci ve ikinci durum­ larda bu her zaman varsayılm1ştir- ortaya çıkar. Burada farklılık rantı I etkilenmemiştir, yani değişiklik yalnızca farklılık rantı II'den doğan bölümü etkilemektedir. İki ör­ nek vereceğiz : birinci örnekte ikinci sermaye yatırımının üretkenliğinin 1Nye, ikinci örnekte 1;4 'e :indiğini varsayıyo­ ruz, [Tablo IX.] 134


TABLO IX

ı ·s. ['::: .-"4

i>. "'

1

,..._

Yatınlan Sermaye (Sterlin)

Ürün (Quarter)

E-<

ı ı

ı

A B' c D

ı

Toplam

-�

"'

""

"'

"'

ce

u:ı

"'

-

-

2Y.ı + 2 Y.ı =5 2'h + 2 Y.ı = 5 21h + 2 'h =5 2 'h + 2Y.ı = 5

20

-

ı ı 1

ı

1 + Y.ı=lY.ı 2 + ı =3 3 + 1 Y.ı=4Yz 4+2 =6

6 6 6 6

.

15

-

� :E �

N

.ı:ı

"'

ü• s=

li<

.... '"'

ı:;

4 4 4 4

6 12 18 24

-

60

8

,.;

.ı:ı

""

o

2:

""'

s

s= ·

....

·

o

"' ....

"'

�.

1::

"' .... "'

"'

p..

p::

-- -- --

o

o

lY.ı 3 4Y.ı

120 240 . 360

36

240

ı8

9

o

6 12

'

Üretkenlikteki azalmanın Tablo VTII' de birinci sermaye yatırımı için, IX'da ikinci sermaye yatırımı için olması ger­ çeği dışında Tablo IX, Tablo VTII' in aynısıdır. [Tablo X.] TABLO

!

1 ---- 1 --- 1 ------· 1 -A B c D

Toplam

ı ı ı

1

2'h + 2'h=5 2 'h + 2Yz = 5 2'h + 2 'h = 5 2Y.ı + 2Y.ı=5 20

ı ı ı ı

�:B

X

,..._

,o:;:;., j � ı i 1! ; 1 i �

-- -----

6 6 6 6

*

,..._

1+ % =F/4 2 + * =2 'h 3+ % = 3'/4 4 + ı =5

12Y.ı

24

135

1

� �

c

�,

� ___.::__ ___::___, --=-- -4% 4% 4% 4%

-

1

6

o

ı2 ıs

i ı ı;.

60

7Y.ı

I -2 Yz 24 i 3%

1

1

1

oi

o

i

6 . ı2 ,

ı2o i 240 ! 360

36

240

ı8

1 i

ı


Bu ,tabloda da, toplam kazanç, para-rant ve rant oranı, Tablo II, Vll ve VIII'dekinin aynı kalır, çünkü yatırılan ser­ maye aym kalırken ürün ve satış fiyatı gene ters orantılıdır. Ama, üretim fiyatının yükseldiği öteki olası durumda, ya­ ni o zamana kadar ekilmesi zahmetine değmeyen kötü ka­ litedeki toprağın ekime açılması durumunda işler nasıldır? a ile göstereceğİilli!z bu tür bir toprağın rekaıbete gir­ diğini varsayalım. O zaman eskiden rant getirmeyen A top­ rağı rant getirecek ve önceki Taıb1o vn, vm, ve X, aşağı­ daıki biçimleri alacaklardır. [Tablo 'VIIa , VIIIa , Xa.] a toprağının ataya katılmasıyla yeni bir farklılık ra:ntı I doğar ; bu yeni temel üzerinde, farklılık rantı II de değiş­ miş bir biçimde gelişir. a toprağı yukardaki üç tablonun her­ birinde farklı verimliliğe sahiptir ; orantılı olarak artan ve­ rimlilikler dizis� ancak A toprağıyla başlar. Yükselen rantlar djzisi de aynı biçimde davranır. Daha önce rantsız olan, en kÖtü rant getiren toprağın rantı, yalnızca bütün daha yük­ sek rantlara eklenen bir sabittir. Ancak bu sabitfn çıkarılTABLO VIIa

1 ı ı 1 ı 1 • 'l�i��:� lı �s ı· (Q�:�r) � � ; , - !i � � � " 1

-@

� � �-

A 1 a

B c D

Toplam

l

ı

1

__

.

1

ı ı

_

-

1

-

1

l

5

2 % + 2 Y:. 2% + 2 Y:. 2 Y:! + 2 Y:. 2 Y:. + 2Y:.

""'

� 6

1

6

ı

6 6

1

6

ı

1 .

- - 1· 30 1 1

&

1

[ ,� r_:_ı__::_ _ı

ı

____

lV:. . % + l'lı=l%1 + 2 'h = 3Y:. 1Y:. -ı:3%=5'1ı 2 + 5 =7 19

136

"'

g

4 4 4 4 4

6 7 14 21 28

O

-

76

ro

1

Artış

��---=- __::__ __::__ -'lı . 2 i 3% 5 Y:.

11Y:.

Q1

8 15

22

46

O 1

1+7 1 + 2x7 1 + 3x7

-


1 ı

i

·s. g:;

t�

1

'

l

c

ı

Toplam

5

ı

D

ı

<d

:.:

1 2�+2� 2�+2� 1 2�+2� · 2�+2�

6 6 6 6 6

l

ı

]

ı

1

ll.

a

A B c

D Toplam

ı

ı ı ı 1

ı -

2%.

ı

...

:.:

.... ""

2�+2� 2�+2� 2�+2� 5

2� +2� -

,.;

.;ıl d »

ı

-

d

:.:

� rf

6

o

o

"'

�+1=1� +2=3 2 +4=6 1

lV.

ı

1� +3=4�

16%

1

Artış

4%4%4% 4 4%4% ·28% 22% - jı j ıo••

1� + 7'/s 1% + 2x71/5 1� + 3 x71/5

1

ı

-- --

o ı�

ı.;. ı� 1% . 8% 3'/.ı.* 15% 4%

7�

ı % 2ı%

78

48

1

1 1

-

ı

-Ed.

"'

.;ıl d

-�

Ürün (Quarter)

r::ı:.

a :g :tl

,.-.,

6 6 6 6 6

30

� ,.;

..,

.;ıl d

&

"'

g d

""

.;ıl d Cl.l

:.: d

..

ı

-ı=

8 1:l

d

d.

� :E �

�d

o �

o

Artış

1:j

ll.

-- -- --

--

ı ı ı ı

-ı=

� :E �

go

d N

ı

1

-ı=

..,

.;ıl d tfl

1 1

Sermaye (Sterlin)

...

""

TABLO Xa

....

o E--

30

-

"' 18 94 Alınanca baskıda : Ibid.: 9. -Ed.

� d

:tl

--

-

,...,

:;:1<l>

....

ı ı

ı

Ürün (Quarter)

s

"'

**

·a g:;

.;ıl d

-�

.

1

...

r::ı:.

,_,

ı

r

1

Sermaye (Sterlin)

::ii

a A B

1

ı

1

TABLO VITia

-

l'Aı 1+ '14 = 1'/, 2+ �=2� 3+ %= 33/4 14+ı

ı

5'h 5t3 5'h

20 2%

26% - [ 72%

5'h

13% 1

137

6%

ı3'h

5�

=5

1

6

1

'

1%

ı

% 7'h

i ı4

1 20% 8 42%

3%

o

% %+6%

�!t + 2x67'ı % + 3x6% -

ı


masından sonradır ki, farklılıklar dizisi daha yüksek rantlar için açıkça ortaya çıkar ve bunun gibi, farklı toprakların ve­ rimlilik dizisi ile olan paralelliği de ortaya çıkar. Bütün tab­ lolarda A'dan

D'ye kadar verimlilikler

şu ilişki içindedir:

1 : � : 3 : 4, ve buna uygun olarak rantlar da şu ilişki için­

dedir :

ı : (ı + 7) : ( ı + 2x7) : ( ı -t 3x7) , ı Ys : cı Ys + 7Ys) : (lYs + 2x7 Ys) : (ı Ys + 3x7 Ys ) , ve Xa'da % : ( % + 6 %) : ( % +2x6 %) : (% + 3xô % ) . Kısacası eğer A'dan gelen rant = n, v e bir sonraki daha yüksek verimlilikteki topraktan gelen rant = n + m ise, dizi şöyledir : n (n + m) : (n + 3m) , vb.. -F.E.] Vlla'da,

VIIIa 'da,

[Daha önce ,geçen üçüncü durum, elyazmasında ayrıntı­ sıyla incelenmediğinden -yalnızca başlık vardır- yukarda olduğu gibi elinden gelen en iyi bir biçimde boşluğu doldur­ mak yayınlayana düşen bir görev oldu. Ancak, buna ek ola­ rak, üç ana durum ve dokuz alt durumdan oluşan yukardaki tüm farklılık rantı II tahlilinden genel sonuçlar çıkarmak da gene ona düşmektedir. Ancak elyazmasında sunulan örnek­ ler bu amaca pek uygun düşmemektedir. Birincisi, bunlar e­ şit alanlar için ürünleri 1

: 2 : 3 : 4 ilişkisinde olan toprak

parçalarını, yani ta başından beri büyük ölçüde abartılmış olan ve bu temel üzerine yapılan varsayımların ve hesapların daha sonraki ,gelişmesinde son derece müthiş sayısal değer­ lere yıol açan farklılıkları karşılaştırırlar. İkincisi, tamamen yanlış bir izienim yaratırlar. Eğer ı : 2 : 3 de olan ·verimlilik dereceleri için O : ı : 2

: 4, vıb. ilişkisin­ : 3 vib. dizisinde

rantlar elde edilmişse, kişi ikinci diziyi birinciden çıkarmak ve rantların iki

kat,

üç .kat vb . . artmasını , toplam ürünlerin

iki kat, üç kat vb. artmasıyla açıklamak eğilimine kapılır. Oysa bu, bütünüyle yanlış olacaktır. n : (n + ı)

Verimlilik dereeelert

: (n + 2) : ( n +3) : (n+4) ilişkisinde olduğu zaman 138


bile, rantlar O : 1 : 2 : 3 : 4 ilişkisi içindedirler. Rantlar verim­ lilik dereceleri gibi değil, toprakla

başlayan

- sıfır noktası olarak rantsız

verimlilik

farklılıkları

gibi

·

ilişkilidir­

ler. Metni örneklemek için özgün taıb1oların sunulması gerek­ liydi. Ama aşağıdaki araştırma sonuçları için anlaşılır bir temel elde etmek üzere, aşağıda ürünlerin bushel (% qua.rter

ya da 36,35 litre) olarak ve şilin (=mark) olarak gösteril­ diği yeni bir ta:blö diziısi . sunuyorum. Bunların birincisi, · Tablo XI, önceki Tablo I' e

eder. 10 şilinlik kar eklendiğinde

=

tekabül

akr başına 60 şiiinlik bir

toplam üretim fiyatı yapan, 50 şilinlik bir ilk sermaye yatırı­ mıyla A'dan E'ye kadar beş farklı kalitedeki toprak

ıçın

ürünleri ve rantları gösterir. Tahıl olarak ürün daha düşük alınmıştır : akr başına 10, 12, 14, 16, 18 busheı. Ortaya çıkan

üretim fiyatı, bu,�el başına 6 şilindir,

Aşağıdaki :13 tablo, bu ibölümde ve önceki iki bölümde

incelenen, sabit, düşen ve yükselen üretim fiyatlarında aynı

toprakta akr başına 50 şiiinlik ek s ermayenin yatınldığı fark­ lılık rantı ll'nin üç farklı durumuna tekabül eder. Bu durum­ lardan herbiri, sırasıyla, birinciye göre ikinci s ermaye yatı­ nmının 1) sabit 2) düşen ve 3) yükselen üretkenliği duru­ munda

aldıkları

biçimle sunulmuşlardır.

Bu,

örnekleme

amacı için özellikle yararlı olan birkaç başka varyant ya­ ratır.

Durum I'd e : Sabit üretim fiyatı - şunları elde ederiz : Va.rya.nt 1 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği ay­ nı kalır (Taıblo Xll) .

Üretkenlik azalır. Bu, ancak, A toprağında

Va.ryant 2 :

hiç bir ikinci · s ermaye yatırımı yapılmadığı zaman yer ala­ bilir, yani öyle ki :

a). B toprağı da hiç rant getirmez (Tablo Xill) , ya da, b)

B toprağı tümüyle rantsız hale gelmez (Tablo .XIV).

Varyant

3:

.

..

...,

Uretkenlik artar (Tablo XV) . Bu duruın da, .

139


gene, A toprağında ikinci bir· serhlaye yatırımını dıştalar.

Durum II' de : · Düşen üretim fiyatı şunları elde ederiz : Va.ryant 1 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği ayın kalır (Tablo XVII) . Varyant 2 : Üretkenlik azalır (Tablo XVII) Bu iki var­ -

yant, A toprağınin r ekabet dışına çıkarıimasım ve B toprağı­ nın rantsız hale gelmesini ve üretim fiyatım düzenlemesini gerektirir.

Varyant 3 :

Üretkenlik artar (Tablo

XVIII) .

Burada A

toprağı düzenleyici kalır.

Duırum III'te: Yükselen üretim fiyatı iki olasılık vat­ dır : A toprağı rantsl!Z kalaılıilir ve fiyatı düzenlemeye devam -

edebilir, ya da A'dan daha lrotü toprak rekabete girer ve fi­

yatı düzenler, bu durumd a A, rant getirir.

Birinci olasılık: A toprağı düzenleyici olarak kalır. Varyant 1 : İkinci yatırırinn üretkenliği aym kalır (Tab­ lo XIX) . Bu, ıbizim varsaydığımız lmşullar altında, birinci

yatırımın üretkenliğinin azalması koşuluyla mümkündür.

Varyant 2 : İkinci yatırımın üretkenliği azalır (Tablo XX). Bu, birinci yatırımın aym üretkenliği koruyabileceği olasılığım dıştalamaz..

Varyant 3 : İkinci yatırımın üretkenliği artar (Tablo XXI*) . Bu, gene, birinci yatırırmn üretkenliğinin düşmesini öngörür .

İkinci o lasılık : Düşük kalitedeki bir toprak (a ile göste­ rilen) rekabete girer ; A toprağı rant getirir. lo

Varyant 1 : XXII) . Varyarnt 2 : Varyant 3 :

İkinci yatırımın üretkenliği aynı kalır (TabÜretkenlik azalır (Tablo

XXIII) .

Üretkenlik artar (Taıb1o XXIV) .

Bu üç varyant, s orunun genel koşullarına uyar ve daha

fazla yorum gerektirmez . Şimdi tabloları veriyoruz [Tablo

XI] :

* 1894 Almanca baskıda: XIX. -Ed.

140


1

1

1

1

Toprak Tipi

Üretim Fiyatı

Ürün (Bushel)

(Şilin)

A

D

c

60 60 60 60 60

Toplam

-

B

E

ı

1

TABLO XI

1

Satış Fiyatı

Kazanç

10 12 14 16 18

6 6 6 6 6

-

-

(Şilin)

(Şilin)

(Şilin)

o

60

72

1

84 96 108 -

1

Rant

1

Rant Artışı o

12 24 36 48

12 2x12 3x12 4x12

120

10 x 12

1

Aym toprağa yatırılan ikinci sermaye için : Birinci Durum : Üretim fiyatı değişmeden kalır . Varyant 1 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği aynı kalır. [Tab1o XII. ]

1

1

1

1

1

ı

'

·a E=1

!

TABLO XTI

Üretim Fiyatı

(Şilin)

ı

Ürün (Bushel)

'2 :s �

.P

. ro

.� · fx< "'"

.P ro ın

-

A B c D

E Toplam

6.:'+ 60= 120 60 + 50=120 60+ 60c":l20 60 + 60=120 60+60= 120 -

1

10+ 10=20 12+ 12=24 14+14=28 16+ 16=it'l 18+ 18=36

6 6 6 6 6

-

-

1 1

'2

:=:

§: "' ı=:

ro N ro �

ı-: 1 144 168 192 216

-

1

1

'2 s �

Rant Artışı

1

= <.ı ı:ı:;

o

24 48

o

24

72

96

2x24 3x24 4x24

240

10x24

Varyant 2 : -İkinci sermaye yatırımının üretkenliği aza­ lır ; A toprağında ikinci b[r satırıılı yoktur. 1) B toprağı rant getirmez olur. [Tablo XIII. ] 141


TABLO

·a e::

Üretim Fiyatı

'2 ;;:ı �

Ürün (Bushel)

(Şilin)

.!ll Ol

XIII

8

B

c

D E

1

lO 12 + 8 =20 14+ 9'1:ı =231f:ı 16+10%=26% 18 + 12* =30

60 60+60= 120 60+60=120 60 + 60=120 60+60=120

A

-

Toplam

-

* 1894 Alınanca baskıda : 20. -Ed.

1 Rant Artışı

ro

p::

-- --

60 120 140 160 180 -

-

1

o o

o o

20 2X20 3X20

20 40 60

120

1

6x20

B toprağı tamamen rantsız hale gelmez.. [tablo XIV.]

2)

1

Üretim "Fiyatı

� a �

TABLO

XIV

.s

§:

Ürün (Bushel)

ro .� r:..

§

.g

::.=

.;ı

"' c: ro N ro

.,.

<n

A

D '

E

Toplam

ı

lO 6(\ 60 + 60= 120 12+ 9 =21 60+ 60=120 14+ 10'1:ı=24Y:ı 60+60= 120 16 + 12 =28 60 + 60=120 18+ 13Y:ı = 31 Y:ı -

-

--

6 6 6 6 6

-

1

1

,....

(Şilin)

B , c

1

1::

6 6 6 6 6

1

'2 s �

"' ::: cd N cd

.,. .;ı

a o

1

1

.;ı Ol

1

1

60 126 147 168 189

1

-

§:

Rant Artışı

1:: ro p::

o

6 27 48 69

150

o

6 6 + 21 6 + 2x2l 6 + 3x21

4x6 + 6x21

Varyant 3 : _İkinci sermaye yatırımının üretkenliği artar ; burada da, A toprağında ikinci bir yatırım yoktur. [Tablo XV.] 142


TABLO XV

;=ı

� !5. o

Üretim Fiyatı (Şilin)

@: ..:3

c

D

E

1

Toplam

-ı= "' ı;ı:: .

..:3

10 60 60+ 60=120 12+ı5 =27 60 + 60=120 ı4+ ı7'h =3ı16 60 + 60=ı20 ı6+20 =36 60 + 60=ı20 1&+22'h=40'h

-

6 6 6 6 6

o

60 162 189 216 243.

-

-

-

Rant Artışı

'2 a �

'-" ı:: .,. "' N "' .ro � Ul -- -�

E-< . A B

� �

"' .:::-

Ürün (Bushel)

ı

1

'2

42

69 İ96 23 .

ı

330

o

42

42 + 27 42+ 2x27 42+ 3x27 4x42 + 6x27

İkinci Durum : Üretim fiyatı azalır. Varyant 1 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği aynı kalıi'. A toprağı- rekab€t dışına çıkar ve B toprağı rantsız hale gelir. [Tablo XVI.] TABLO XVI

Üretim Fiyatı (Şilin)

:� E-<

"' ...

.-"!

E:

§; "' .:::-

ürlin (Bushel)

..:3

f:<.

"" "'

ı:ı. o E-<

..:3

Ul

B

c

D

E

Toplam

6 0 + 60= 120 60 + 60=120 60 + 60=·ı2io 60 + 60= ı�

-

12 + 12=24 ı4 + 14=28 ı6+ ı6=32 ıs + ı8=36

-

5 5 5 5

ı

-

ı

,...._

ı:: ;=ı

'2

§;

;=ı

ı:<:

'-" ı:: "' "' "'

120 140 ı6o 180

-

§

Rant Artışı

-ı= "'

o 20 40 60

120

o 20 2x20 3x20

6x20 .

Varyant 2 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği aza-


ve

lır ; A toprağı rekabet dışına çıkar gelir. [Tablo XVII.]

1

1 ı_ §; i � 1 r 1 ;§ 1 60+60=120 1i 14+10'h=24'h 12+ 9 -=21 55'/'/77 140120 20 20 60+60=120 60+60=120 16+12 =28 5'/7 160180 4060 2x20 60+60=120 - 18+13'h=31'h 3x20 1 - ı 1 1 1

Üretim Fiyatı (Şilin)

·s. iR

..>:

TABLO

1

XVII -

.;:j

"'

.!::;>

Ürün (Bushel)

B

c

D

""

rx.

"'

"'

1

ı

1

1::

-

-

Toplam

Rant Artışı

§

ı:: -d N

"" "' IZl

5'/7

E

1

ı

:s

.;:j

8

1

B toprağı rantsız hale

u

-

o

o

o

6x20

Varyant 3 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği ar­ tar ; A toprağı rekabette kalır ; B toprağı rant getirir. [Tabl.J XVIII.]

1 1

1

TABLO XVTII

1

11

·s. iR

..>:

1

"' a o

A

c

D

E

Toplam

ürün (Bushel)

1

1

1

1

E-<

B

Satış Fiyatı (Şilin)

ı

1

60+60=120 60+60=120 60+60=120 60+60=120 60+60 120 1 � 1

1

§

ı::

a �

.;:j

� � �

"' "' N

10+15=25 1 12+18=30 14+21=35 16+24=40 . 18+27=45

4%4%4% 4%4%

-

-

1

1

!i

;§ § d "'

Rant Artışı

1 120141 ı 24 48 3x24 216192 9672 4x24

o ı::

IZl

144

1

i

:s

168

-

o 24

240 1

o

2x24

10x24

1 ı


Üçüncü Durum : Üretim fiyatı yükselir. A) A toprağı rantsız olarak kalır ve fiyatı düzenleme­

ye devam eder. Varyant 1 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği aynı kalır : bu, birinci sermaye yatırımının üretkenliğinin azal­ masını gerektirir. [Tablo XIX.]

Üretim Fiyatı (Şilin)

·s. g::: ro

..>:

1

TABLO XIX 1

,.-;. "'

Ürün* (Bushel)

E

Toplam

"' "' . ro "

ro :.::

ro

- -- ---

- --

D

:;::1

<Zl

E-<

-

:s

.::ı ro

U> .::ı

a o

A B c

s �

ı

ı

1

60 +60=İ20 60 + 60=ı20 60 + 60= 120 60 + 60 = 120 60 + 60= 120 -

6 6 6

120 144 168 192 216

-

-

6

5 + ı5=20 6 + 18=24 7 + 21=28 8 + 24=32 9 + 27=36

6

-

11

Rant Artışı

� � tl ro

p::

24

o

48 72 96

. 24 2x24 3x24 4x24

240

10x24

* 1894 Almanca baskıda, Tablo XXI'in rakamlan yanlışlıkla altına sokulmuştur. Bunlar, duruma . uygun olarak değiştirilmiştir.

o

bu baş'ık

-Ed.

Varya,nt 2 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği aza­ lır ; bu: hirinci ya,tırımın sabit üretkenliğini d1ştalamaız. [TabLo XX.] Varyant 3: İkinci sermaye yatırımının üretkenliği yük­ selir ; varsayılan koşullar altında, bru, birinci yatırımın azalan üretkenliğini öngörür. [Tablo XXI.] . . B) Düşük kalitede bir toprak (a ile gösterilen) fiyat düzenleyicisi hali�e gelir ve böylece A toprağı rant getirir. Bu, bütün varyantlar için , ikinci yatırımın sabit üretkenliği­ ni mümkün kılar. 145


TABLO XX .

Üretim Fiyatı (Şilin)

·a e::

..>: <tl " o.

:s :=ı

Ürün (Bushel)

§

.i':;> ><.

§ ç: <tl p:;

..,

;;ı . �

<tl u.ı

--- --- ---

A B c D

E

60 + 60=120 60+ 60=120 60 + 60=120 60+60=120 60+60= 120

10 + 5 = 15 12 + 6 = 18 14+ 7=21 16+ 8=24 18 + 9=27

8 8 8 8 8

1

120 144 168 192 216

1

o 24 48 72 96

TABLO XXI

·a e:: ..>:

Üretim Fiyatı

(Şiliı:.ı)

Ürün (Bushel)

_; ><.

A B c D E

60+60=120 60 + 60=120 60 + 60=120 60 + 60=120 60 + 60=120

5 + 12',h=1711z 6 + 15 =21 7 + 17% =24\6 8 + 20 =28 9 + 2216=31%

Toplam

6'11 6'/7 6'/7 6'/7 6'/7

1

o 24 2x24 3x24 4x2 4

Rant Artışı

.::ı

1 -1-l ---- 1---- 1 1 ı

Rant Artışı

:s

"" ç: "'

.,. ..ı

o E-<

'

'2

..ı <tl

""

j

120 144 168 192 216

1 � !--o 24 48 72 96

o 24 2x24 3x24 4x24

240

10x24

Varyant 1 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği ay­ nı kalır. [TabLo XXII. ] 146


TABLO XXII

ı

ı1 :9

"' ,... o. o

1

a A B

c

D

E

ı ı

1

1 ı

E-<

!

Üretim Fiyatı (Şilin)

&<

1

1

Top!arn

120 60 + 60=120 60 + 60=120 60 + 60= 120 60 + 60=120 60 + 60= 120

-

ı

ı §ı ı ,..._

<::

Ürün (Bushe!)

'2 :'.':1 � '-" <:: "' " "' �

"' .!::/ "" "" .o "' u:ı

.;ı

16 10 + 10=20 12+ 12=24 14+ 14=28 16 + 16=32 18+18=36

-

ı

E

§ <= "' ı:ı::

---

7% 7% 7% 7% 7% 7%

1

() 30 60 90 120 150

120 150 180 210 240

-

450

1

1 1

1

Rant Artışı

o 30 2x30 3x30 4x30 5x30

15x30

Varyant 2 : İkinci sermaye yatırımının üretkenliği aza­ lır. [Ta;b1o XXIll . ] TABLO XXIII

ı

1

1

·s. [.::: "'

!

1

1

1

1

' Ürün (Bushel)

....

o E-<

o.

a A B

ı

üretim Fiyatı (Şilin)

120 15 60+ 60=120 10 + 7%=17% 60 + 60=120 12+ 9 =21 60 + 60=120 14+10% =24% 60+60 =120 16+12 =28 60+60=120 f l8 + 13% =31%

c D E -

1

-

1

-

147.

ı

:s :-;:;

ı

� "' .!::/ "" "" .o "' u:ı .o

'2 :'.':1 � '-" <:: "' " "' �

---

8 8 8 8 8 8

-

120 140 168 196 224 252

-

'2

§

Rant Artışı

<= "' ıı::

1

o 20 48 76 1ı04 132

o 20 20 + 28 20+ 2x28 20+ 3x23 20 + 4x28

380

5x20 + 10x28

1 1 1


Varyant 3: İkinci sermaye yatırımının üretkenliği ar­ tar. [Tablo XXIV.]

ı

1

1

TABLO XXIV

·s. ı;

1

Ürün (Bushel)

.ı:ı "'

o

E-<

--

A B c D E

-

1

-g

::<:

<ı "' P::

120 188% 202'h 236';4 270% 303314

o 48% 82'h 116';4 150 183%

<Zl

o. ı::: "' "' "'

-- --

7Y.ı 7Y.ı 7Y.ı 7'h 7Y.ı 7'h

120 1� 60+60=120 10 +12Y.ı=22'h 60+ 60= 120 12+15 =27 60 + 60= 120 14 + 17 'h = 31% 60 + 60=120 16+20 =36 60+60= 120 ı8+22'h=40'h -

Rant

ı:..

""

o.

E

@;

-�

� '"'

a

11

:s

:;:;

Üretim Fiyatı (Şilin)

-

-

:s

Artışı

:;:;

581�

ı

ı

�1

15 + 33 15+ 2x33% 15+ 3x33% ı5+ 4x33% ı5+ 5x33% 5xl5 + 15x33%

Bu tablolar aşağıdaki sonuçlara yol açar : Her şeyden önce, rantlar dizisi -rantsız düzenleyici top­ ra� sıfır noktası alırsak- tıpkı verimlilik farklılıkları dizi­ si gibi davranır. Rantı belirleyen etkenler mutlak ürün değil, yalnızca ürün farklılıklandır. Çeşitli topraklar ister akr ba­ şına ı, 2, 3, 4, 5 bushel getirsin, isterse ll, 12 , ı3, - ı4, ı5 bushel getirsin, her iki durumda da rantlar, . O, ı, 2, 3, 4 bushel dizisini ya da bunlann para olarak eşdeğerini oluştu­ rurlar. Ama çok daha önemli olan şey aynı toprakta yinelenen sermaye yatırımı ile elde edilen toplam ranta ilişkin sonuç­ tur. Tahlil edilen ı3 durumdan beşinde, sermaye yatırımı iki katına çıktığında toplam rant iki katına çıka.r ; ı o x ı2 şilin 148


yerine ıo x 24 şilin = 240 şilin olur. Bu durumlar şu:nlaı-­ dır : Durum I, sabit fiyat, varyant ı : s abit üretim yükselme­ si (Tablo Xll) . Durum II , düşen fiyat, varyant .3 : artan üretim yüksel­ mesi (Tablo XVIII) . Durum m, artan fiyat, her üç varyantta da, (A topra­ ğının düzenleyici olarak kaldığı) birinci olasılık (Tablo XIX, X X ve XXI) . Dört durumda da rant iki kattan fazıa artar, yani : Durum I, varyant 3, sabit fiyat, ama artan üretim yük­ selmesi (Tablo XV) . Toplam rant 330 şiiine çıkar. Durum III, her üç varyantta da, (A toprağının rant ge­ tirdiği) ikinci olasılık (Tablo XXII, rant = ı5 x 30 = 450 şi­ lin ; Tablo xxm, rant = 5 X 20 + ıo X 28 = 380 şilin ; Tablo XXIV, rant = 5 x ı5 + ı5 x 33% = 58ı1/4 şilin) . Bir durumda rant yükselir, ama birinci sermaye yatı­ rımının getirdiği miktarın iki katına değil : Durum I, sabit fiyat, varyant 2 : B'nin tamamen rantsız hale gelmedigi koşullar altında ikinci yatırınıın düşen üret­ ıso şiliın) . kenliği (Tablo XIV, rant = 4 x 6 + 6 x 2ı Nihayet, yalnızca üç durumda, toplam rant __,birlikte ele a lınan tüm topraklar için- birinci yatırım ile olduğu gibi, ikinci bir yatırımla da aynı kalır (Tablo XI) ; bunlar A top­ rağının rekabet dışına çıktığı v e B'nin düzenleyici, ve bu nedenle de rantsız toprak haline geldiği durumlardır. Böy­ lece, B'nin rantı yalnızca ·yok ;olmakla kalmaz, ayrıca da rant dizisinin ardarda gelen her teriminden çıkartılır : so­ nuç böyle belirlenir. Bu durumlar şunlardır : Durum I, varyant 2, koşullar öyledir ki, A toprağı dı­ şarda bırakılmıştır (Tablo Xill) . Toplam rant, Tablo XI'de olduğu giıbi, 6 x 20 ya da ıo x ı2 = ı20'dir. Durum II, varyant ı ve 2. Burada A toprağı, varsayım­ ıara uygun bir biçimde, zorunlu olarak dışarda bırakılmış=

149


tır (Tablo XVI ve XVU) ve toplam rant gene 6 x 20 = 10 x 12 = 120 şilindir. O halde, bu demektir ki : Bütün mümkün durumlann bü­ yük çoğunluğunda -özellikle toplam miktarıyla olduğu gi­ bi, rant getiren toprağın akrı başına- rant, topraktaki ar­ tan bir s ermaye yatırımının sonucu olarak yükselir. Tahlil edilen onüç durumdan yalnızca üçünde, rantın toplamı de­ ğişmeden kalır� Bunlar en düşük kalitedeki -o zamana ka­ dar düzenleyici ve rantsız olan- toprağın rekabet dışına atıldığı ve bir sonraki kalitedeki toprağın onun yerini aldı­ ğı, yani rantsız hale geldiği durumlardır. Ama bu durum�ar­ da bile, üstün kaliteli topraklar üzerindeki rantlar, ilk ser­ maye yatırımından doğan rantlara kıyasla yükselir ; C için rant 24'ten 20'ye düştüğü zaman, D ve E için rantlar, sıra­ sıyla, 36 ve 43'den 40 ve 60 şiiine yükselirler. Toplam rantların ilk sermaye yatırımındaki düzeyin al­ tına düşmesi (Tablo XI) , yalnızca A toprağı gibi, B toprağı da rekabet dışına atılırsa ve C toprağı düzenleyici ve rant­ sız hale gelirse mümkün olacaktır. Böylece, toprağa ne kadar çok sermaye yatırılmışsa ve belli bir ülkede, tarımın gelişmesi ve genel olarak uygarlık ne kadar ilerlemişse, rantlar, toplam miktar olarak olduğu gibi, akr başına da o kadar çok artar, ve toplumun, artı-kar­ lar biçiminde büyük toprak sahiplerine ödediği haraç o ka­ ' dar büyük olur - bir kez ekime açılmış olan çeşitli toprak­ ların hepsi rekabeti sürdürebildikleri sürece bu böyle­ dir. Büyük toprakibeyleri sınıfının şaşılacak canlılığım bu ya­ sa açıklıyor. Hiç bir toplumsal sınıf bu kadar masraflı ya­ şamamaktadır, başka hiç bir sınıf onun yaptığı gibi, bu amaç ıçın paranın nereden alınabileceğine bakmaksızın, "toplumsal konumunun" gerisine düşmernek için, geleneksel lüks üzerinde hak iddia etmemektedir, ve başka hiç bir sı­ nıf böyle kaygısızca borç üstüne ıborç yığmamaktadır. Ama, 150


bu sınıf ____.başka insanların toprağa yatırdıkları, kapitalis­

tin buradan elde ettiği karlarla tamamen oransız bir biçim­ de ona bir rant getiren sermaye sayesinde- gene dörtayak üstüne düşmektedir. Ancak aynı yasa, büyük toprakheyinin canlılığının ne­ den giderek tükendiğini de açıklamaktadır. 1846'da İngiliz tahıl gümrük1eri kaldırıldığı zaman,

İn­

�iliz fabrikatörleri, böylelikle toprak sahibi aristokrasiyi sa­ dakaya muhtaç hale soktuklarına inanmışlardı.

Oysa,

on­

lar, her zamankinden daha da zengin hale geldiler. Bu na­ sıl oldu? Çok basit. . Her şeyden önce, çiftçiler, şimdi, söz,. leşme ile, yılda akr başına 8 sterlin yerine 12 sterlin yatar­ maya zorlanıyorlardı. İkincisi de, Avam Karnarasında da güçlü ibir biçimde temsil edilen toprakbeyleri, akaçlama pro­ jeleri ve toprakları üzerindeki

öteki sürekli iyileştirmeler

için, kendi kendilerine büyük bir hükümet yardımı sağladı­ lar. En kötü toprak tümüyle tarımdan çıkarfılmayıp, bunun yerine, olsa olsa başka amaçlarla -ve çoğunlukla yalnızca geçici olarak- kullanılır hale geldiğinden, rantlar artan ser­ maye yatırımıyla orantılı olarak yükseldi ve dolayısıyla top­ rak sahibi ariıstokrasi her geldi.

zamankinden daha iyi duruma '

Ama her şey geçicidir. Okyanus-aşırı vapurlar ve Kuzey ve Günt:!y Amerikanın ve Hindistan'ın demiryolları, bazı çok özel toprak parçalarının, Avrupa tahıl piyasalarında rekabet etmesini mümkün kıldı. Bunlar, bir yandan Kuzey Amerika kırları ve Arjantin pampaları - çift sürme işi için bizzat do­ ğa tarafından temizlenmiş olan düzlükler ve ilkel ekimle ve gübre olmaksızın bile gelecek yıllar için zengin hasatlar va­ deden bakir topraklardı. Öte yandan da, acımasız ve zorba bir devletin -çoğu kez işkence ile- onlardan zorla aldığı vergiler için para sağlama amacıyla ürünlerinin bir bölümü­ nü, hem de sürekli olarak artan bir bölümünü satmak zorun­ da kalan Rus ve Hint komünist toplulukların toprak parça-

151


ları vardı. Bu ürünler, üretim fiyatına bakılmaksızın satılı­ yordu, bunlar tüccarın önerdiği fiyat üzerinden satılıyordu, çünkü, vergi zamarn gelince, köylünün, çaresiz, paraya ge­ reksinmesi oluyordu. Ve -gerek biikir düzlüklerden, gerek­ se vergilerin ezdiği Rus ve Hint köylülerinden gelen- bu rekabet karşısında, Avrupalı kiracı çiftçi ve köylü, eski rantlarda varlıklarını sürdüremiyorlardı. Avrupa'daki top­ rağın bir bölümü tahıl ekimi açısından kesinlikle rekabet dı­ şına çıktı ve rantlar her yerde düştü. Bizim ikinci durum, varyant 2 -düşen fiyatlar ve ek sermaye yatırımının dü­ şen üretkenliği-, Avrupa için bir kural haline geldi ; ve do­ layİsıyla da İskoçya'dan İtalya'ya, Güney Fransa'dan Do­ ğu Prnsya'ya kadar toprakbeyleri matem tuttular. Neyse ki, düzlükler tümüyle ekime açılmış olmaktan çok uzaktır ; Av­ rupa'nın bütün büyük toprakheylerini ve beiT\ de üstelik küçüklerini yıkmaya yetecek kadar kalmıştır. -F.E.]

Rantın tahlil edileceği başlıklar şunlardır : A. Farklılık rantı. 1) Farklılık rantı kavramı. Bir örnek olarak sugücü Asıl tarımsal ratıta geçiş. 2) Çeşitli toprak parçalar:inın, d eğişen verimliliğinden doğan farklılık rantı I. _3) Aynı toprak parçasında ardarda sermaye yatırımlarından doğan farklılık rantı li. Farklılık rantı li : a ) değişmeyen, b) düşen, c) ve y-ükselen bir üretim fiyatı ile incelenmelidir. Ve ayrıca, d) artı-kann ranta dönüşmesi. 4) Bu rantın kar nram üzerine etkisi. B. Mutlak rant. 152


C. Toprağın fiyatı. D. Toprak rantına ilişk.in son sözler.

Genel olarak farklılık rantımn incelenmesinden çıkartı­ lacak genel sonuçlar şunlardır : Birincisi, artı-karın oluşması çeşitli biçimlerde gerçek­ leşebilir. Bir yandan, farklılık rantı I temeli üzerinde, yaı:ıi tüm tarımsal sermayenin değişik verimlilikteki topraklar­ dan oluşan toprağa yatırılması temeli üzerinde. Ya da, fark­ lıiLk rantı ll biçiminde, aynı topraktaki ardarda sermaye ya­ tırımlarının değişen farklılık üretkenliği, yani -rantsız, ama üretim fiyatını düzenleyen-, en kötü topraktaki aynı serma­ ye yatırımı ile sağlanan üretkenlikten -örneğin quarter buğ-: day olarak ifade edilen- daha büyük bir üretkenlik teme.. li üzerind.e. Ama, bu artı-kar nasıl doğarsa doğsun, bunun ranta dönüştürülmesi, yani çiftçiden toprakabeyine geçişi, her zaman, tek tek arda.rda sermaye yatırımlarının kısmi üretimlerinin çeşitli gerçek bireysel (yani, piyasanın düzen- . lendiği genel üretim fiyatından bağımsız olan) üretim fiyat­ larının daha önceden tek bir ortalama üretim fiyatına indir­ genmiş olmasını öngörür. Genel düzenleyici akr başına üre­ tim fiyatının bu bireysel ortalama üretim fiyatıİldan fazla­ sı, akr başına rantı oluşturur ve onun .bir ölçüsüdür . Fark­ lılık rantı I durumunda, farklıilk sonuçları, kendi başlarına ayırdedileibilider, çünkü bunlar belli bir akr başına sermaye yatırımı ve normal kaibul edilen bir ekim derecesinde --,bir­ birinden ayrı ve yanyana varolan- farklı toprak bölümleri üzerinde yer alırlar. Farklılık rantı II durumunda, bunlar ön­ ce ayırdedilebilir hale getirilmelidir ; aslında farklılık rantı I'e dönüştürülmelidir, ve bu ancak belirtilen yoldan yapıla­ bilir. Örneğin s . 226'daki* Tab1o III'ü ele alalım. * Bu yapıtın 102. sayfası. -Ed.

153


B toprağı, yatırılan 2lh sterlinlik birinci sermaye için akr başına 2 quarter, ve eşit büyüklükteki ikinci yatırım için ı Yı quarter ; ikisi birlikte aynı akrdan 3lh quarter getirir. Bu 31/z quarter'ın hangi parçasının yatırılan sermaye I'in ve hangi parçasının yatırılan s ermaye II'nin ürünü olduğunu ayırdet­ mek mümkün değildir, çünkü hepsi aynı toprakta yetiştiril­ miştir. Gerçekte, 3lh quarter 5 sterlinlik toplam sermayenin ürünüdür ; ve sorunun aslı şundan ibarettir : 2% sterlinlik bir sermaye 2 quarter getirmiştir ve 5 sterlinlik bir sermaye 4 quarter yerine 3% quartet getirmiştir. Eğer 5 sterlin 4 quarter getirseydi, yani her iki s ermaye yatırımının ürünü eşit o1saydı, gene bunun gibi, ürün 5 quarter bile olsaydı, ya­ ni ikinci sermaye yatırımı ı quarter'lık bir fazla getirecek olsaydı, durum gene tıpkı böyle olacaktı. İlk 2 quarter'ın üre­ tim fiyatı, quarter başına ı Yı sterlin, ikinci ı Yı quarter'ınki ise quarter başına 2 sterlindir. Dolayısıyla 3lh quarter'ın hepsi 6 sterline mal olur. Bu toplam ürünün bireysel üretim fiyatıdır ve ortalama olarak quarter başına ı sterlin 142/7 şi­ lin, yani yaklaşık ı% sterlin tutmaktadır. A toprağı tarafın­ dan belirlenen genel üretim fiyatı, yani 3 sterlin ile, bu, qua.rter başına l:JA sterlinlik ve !böylece 3lh quarter için 43/8 sterlinlik bir toplam artı-kara yol açmaktadır. B'nin ortalama üretim fiyatında bu, ı Yı kadar quarter'a teka­ bül eder . Bir başka deyişle, B'den gelen artı-kar, B'den ge­ len üretimin bir tam kesri ile, yani tahıl olarak rantı ifade eden ve -genel üretim fiyatına uygıun olarak4lh sterline satılan. ı Yı qua rter 'la temsil edilir Ama öte yan­ dan, B'nin bir akrından gelen ürünrün, A'nın bir akrından ge­ lenden fazlası, otomatik olarak artı-karı ve dolayısıyla da artı-ürünü .temı.;il etmez. Varsayımımıza göre, A'nın bir akrı yalnızca ı quarter getirdiği halde, B'nin bir akrı, 3lh quar­ ter getirir. Bu yüzden B'den gelen fazla ürün 2lh quarter'­ dır, ama artı-ür·ün yalnızca P/z quarter'dır ; çünkü B'ye ya­ tırılan sermaye, A'ya yatırılanın iki katıdır ve böylece üre154


5

tim fiyatı da iki kattıro Eğer

sterlinlik bir yatırım A'da d a

yer almış olsaydı v e üretkenlik oranı aynı kalsaydı, o za­

man, üretim ı

quarter

yerine

2 quarter olacaktı ve o zaman 3lh 'nin ı'le karşılaştırılma­

görülecekti ki, gerçek artı ürün

sıyla değil, 3lh 'nin 2 ile karşılaştırılmasıyla belirlenir·, yani 2lh quarter değil, yalnızca ıın quarter'dır Dahası, eğer 2lh sterlin tutarında bir üçüncü sermaye yatırımı B'ye ya­ pılsaydı ve bu, yalnızca ı quarter getirseydi -bu quarter o zaman A'daki g�bi 3 sterline ma1olacaktı- 3 sterlinlik satış o

fiyatı yalnızca üretim fiyatını kapsayacak, yalnızca ortala­ ma kar sağlayacak, ama hiç bir artı-kar sağlamayacak ve böylece de ranta dönüştürülebilecek hiç bir şey getirmeye-. cekti. Herhangi bir belli toprak tipinden gelen akr başına üretimin, A toprağından gelen akr başına üretimle karşı­ laştırılması, bunun eşit bir sermaye yatırımından mı, yok­ sa daha büyük bir sermaye yatırımın dan mı gelen üretim

olduğunu göstermez, ayrıca ek üretimin , yalnızca üretim fi­ yatını mı kapsadığını, yoksa ek sermayenin daha büyük üret­ kenliği yüzünden mi olduğunu da göstermezo

İkincisi,

artı-karın yeni oluşumu sö:zkonusu olduğu ölçü­

de, sınırı, üretim fiyatını tam kapsayan,

yeni bir

quarter'ı

bir akrlık A toprağına yatırılan aynı sermaye yatırımıyla ay­ nı pahada üreten, yani varsayımımıza göre

3 sterline üreten

sermaye yatırımı olan, ek sermaye yatırımları için azalan bir üretkenlik o:ranı varsayarsak - işte bu söyled.iklerimiz­ d�n şu sotıuç çıkar : B'nin bir akrında toplam s ermaye ya­ tırımının artık hiç bir rant getirmeyeceği sınıra, B 'nin akrı b a şına üretimin bireysel ortalama üretim fiyatı A'nın akrı başına üretim fiyatının düzeyine yükseldiği zatnan ulaşılır o Eğer B'ye, yalnızca üretim fiyatını getiren, yani ne artı-kar ne de yeni rant getiren sermaye yatırımları yapılmışsa, o za­ man, bı.i, gerçekten,

quarter

başına bireysel ortalama üretim

fiyatını yükseltir., ama artı-karı ve sonunda da, önceki ser­ maye yatırımlarının oluşturduğu rantı etkilemezo Çünkü or-

155


talama üretim fiyatı, her zaman A'nınkinin altında kalır

quarter

ıbaşına fiyat fazlası

sayısı orantılı olarak artar, öyle ğişmeden kalır.

·

ve

aza1dığı zaman, quarter'ların

ki toplam fiyat fazlası de­

B'deki 5 sterlin tutarındaki ilk iki quarter, böylece de, varsayımımıza

Varsayılan durumda, sermaye yatırımı,

3V:ı

göre ı Yı

4V:ı sterlin getirir. Şimdi, eğer quarter'lık rant 2Yı sterlinlik, ama yalnızca bir ek quarter getiren bir üçün­ cü sermaye yatırımı yapılırsa, o zaman, 4V:ı quarter'ın top­ lam üretim fd_yatı (%20 kar dahil) = 9 sterlin ; böylece quar­

ter

=

başına ortalama fiyat

ter başına ortalama

=

2 sterlin olur. B üzerinde,

üretim

2 sterline çıkmıştrr ve

quarter

başına artı-kar, A'nın düzen­

leyici fiyatı ile karşılaştırıldığında, ı2/7 sterlinden düşmüştür. Ama ı x 4 V:ı

=

quar­

fiyatı, böylece, ı5/7 sterlinden

4%

sterlindir,

F/7 x 3V:ı = 4.V:ı sterlin olduğu gibi.

tıpkı

ı sterline ·eskiden

Şimdi varsayalım ki, herbiri 2V:ı sterlin tutarmda bir dör­

düncü ve beşinci ek s ermaye yatırı:..lJll, genel üretim fiyatında bir

ötesine geçmeyen B'ye yapılmış olsun. quarter ve bunla­ rın üretim fiyatı d a ıs sterlin olacaktır . B için quarter başına ortalama üretim fiyatı, gene -2* sterlinden 24/13 1sterline� yükselmiş olacak ve quarter başına artı-kar, A'nın düzenle­ yici üretim fiyatına kıyasla gene -ı sterlinden 9/ıs sterli­ ne- düşmüş olacaktır. Ama şimdi, bu 9/ı3 sterliniİı, 4Yz quarter yerıine 6% quarter temeli üzerinde hesaplanması ge­ rekecektir. Ve 9/13 x 6V:ı = ı x 4V:ı == 4Yı sterlindir. Bundan birinci olarak şu sonuç çıkar ki, rant getiren top­

quarter

üretmenin

Bu durumda akr başına toplam üretim 6V:ı

rakta ek sermaye yatırımlarını mümkün kılmak için -.:.hat­ ta, ek s ermayenin tümüyle artı-kar üretmez hale geldiği ve yalnızca o:rtalama kar getirmeye d evam etlıiği noktaya ka­ dar- · bu koşullar altında düzenleyici üretim fiyatında

hiç

bir artış gerekmez. Ayrıca bundan şu sonuç çıkar ki, bura* 1894 Almanca baskıda: 1. -Ed.

156


da, quarter başına artı-kar ne kadar azahrsa azalsın, akr başına t,oplam artı-kar aynı kalır ; bu azalış, her zaman, akr başına üretilen quarter ısayısındaki buna tekabül eden bir artışla dengelenir. Ortalama üretim fiyatının genel üretıim flyatı düzeyine ulaşahilmesi için (dolayısıyla, B toprağı için

. ��

sterlin) , üretimi, düzenleyıici rüretim fiyatı üç sterlinden

daha yüksek bir üretim fiyatına ısahip olan ek yatırımların

yapılması gerekir. Ama göreceğiz ki, yalnızca bu, B'nin quar­ ter başına ortalama üretim fiyatını, hemen, 3 sterlinlik ge­ nel üretim fiyatı düzeyine yükseltıneye yetmez. B toprağının şunları ürettiğini varsayalım :

1)

Üretim fiyatı eskisi gibi 6 sterlin olan 3% quarter,

yani her ikisi d e artı-kar getiren, ama azalan miktarda ar­ tı-kar getiren herbiri 2% sterlıin tutarında 2 sermaye yatırı­ mı.

2)

3 sterlinden 1 quarter ; bireysel üretim fiyatının dü­

zenleyici üretim ' fiyatına eşit ÇJlduğu bir sermaye yatırımı.

3)

4 sterlind�n 1 quarter ; hireysel üretim fiyatının dü­

zenleyici fiyattan %25 yüksek olduğu bir sermaye yatırımı. Bu durumda,

10%* sterlinlik bir s ermaye

yatırımı ile

akr başına 13 sterlinlik 5lh quarter elde edeceğiz ; bu ilk ser­ maye yatırımının dört kabdır, ama ilk s ermaye yatırımının üretiminin üç katı bile değildir.

13 sterlinden 5% quarter, düzenleyici üretim fiyatının 3 sterlin olduğu varsayılırsa, quarter başına 24/u sterlinlik bir odalama fu'etim fiyatı, yani quarter başına 7/11 sterlin­ lik bir fazla verir. Bu fazla, ranta dönüştürülebilir. 13 ster­ linlik üretim fiyatı çıkarıldıktan sonra, B'nin quarter başına mevcut ortalama üretim fiyatı, yani quarter başına 24/ıı ıster­ lin üzerinden hesaplandığında 12 5/5ı quarter'ı temsil eden 3% sterlinlik bir artı-kar ya d a rant kalır. Para-rant 1 ster­ lin, ve tahıl-rant % quarter kadar druha az olacaktır, ama B'deki dördüncü · ek sermaye *

ı894

Almanca

yatırımının yalnızca artı-kar

baskıda: 10. -Ed.

157


getirmemekle kalmayıp, ortalama-kardan ·daha azını getiri­ yor olması gerçeğine karşın, artı-kar ve rant hala var olma­ ya d evam edecektir. Varsayalım kıi, yatınm 3) 'e ek olarak, yatırım 2) de düzenleyici rüretim fiyatını aşan bir fiyatta üretmektedir. Bu durumda, toplam üretim : 6 sterlin için 3:1;2 qua.rter + .8 sterlin içtin 2 qua.rter ; 14 sterlin. üretim fi­ yatı için toplam 5% qua.rter'dır . Quarrter başına ortalama üretim fiyatı 26/11 sterlin olacak ve 5/ıı sterlinlik bir fazla bı­ rakacaktır . 3 sterlinden satılan 5:1;2 qua.rter, 16:1;2 sterlinlik bir toplam verir ; 14 sterlinlik üretrim fiyatını çıkardıktan son­ ra rant için 2:1;2 sterlin kalır. B üzerindeki mevcut ortalama üretim fiyatında bu bir quarter'ın 55/56'şına eşit olacaktır. Bir başka deyişle eskisinden az o�sa d a hala rant gelmektedir. Bu gösterir ki, her durum ve koşulda, üretimi, düzenleyi­ d üretim fiyatından daha fazlaya mal olan daha iyi toprak­ lardaki ek sermaye yatırımlarıyla, rantın azalması gerekse de, '7en azından kabul edilebilir uyıgulama sınırları içinde� ortadan kalkınaz. Bir yandan ibu daha az üretken sermayernn toplam s ermaye yatırım.ı .içindeki tam kesriyle orantılı ola­ rak, öte yandan da üretkenliğindeki azalışla orantılı olarak azalacaktır. Ürünün ortalama fiyatı hala düzenleyici fiyatın a ltında olacak ve böylece, ranta dönüştürüleıbilecek artı-ka� rm ·oluşmasına hala izin veriyor olacaktır. Şimdi, azalan üretkenlikteki ardarda d�rt sermaye yatı­ rımının (2:1;2 sterlin, 2V:ı ısterlin, 5 sterlin ve 5 sterlin) sonucu olarak, B 'nin quarter başına ortalama fiyatı, genel üretim fiyatına uyduğunu varsayalım. [Bkz : Tablo, s . 159.] Çiftçi, ibu durumda, her qıı.arter'ı bireysel üretim fiyatın­ da, dolayısıyla toplam qua:rter sayısını, 3 sterlinlik düzenle­ yici fiyatla çakışan quarter başına ortalama üretim fiyatla­ rında satar. Böylece 15 sterlinlik s ermayesi üzerinden hala %20 3 sterlin kar etmektedir. Ama rant yok olmuştur. Qııa:rter başına bireysel üretim fiyatlarının genel üretim fi=

·


Rant İçin Artı

Üretim-Fiyatı Sermaye (Sterlih)

� �

'::

l

Quarter 1, Ba�na lrop�am

ı \1,

ô

.2:/>: �

"'

§

N

"'

--2- Yı-. ı--3-ı--32'1z � . --Yı 3.2. 2'1z 11 1 4 3 333 4'1z4'1z3 �j 15 \ 3 � 6 - ıs ı - ıs �

ı.

5 5

'Iz

ı ı

ı'!z

'

ı 'Iz ı

2

6 6

6

1

(Qr. )

'

16 - ---

ı'lz -ı 'Iz -ı

yatıyla bu eşitlenmesinde, fazlaya n e olmuştur?

--3=3 ı 'Iz 'Iz

o [o ı

-

-----'-

(f:)

--'-

İlk 2lh sterlinden gelen artı-kar 3 sterlin, ikinci 2% sterlinden g elen ılh sterlindir, yatırılan sermayenin Y:ı 'ün­ den, yani 5 sterlinden ge1en toplam artı kar 4lh = %90'­ dır. Yatırım 3) durumunda, 5 sterlin yalmzca artı.,kar ge­ tirmemekle kalmaz, genel üretim fiyatında satılan, ı lh qııarter'lık üretimi, ı lh sterlinlik bir açık verir. Nihayet ge­ =

ne 5 sterlin tutarında olan yatırım 4) durumunda, genel üre­ tim fiyatından satılan ı qııarter'lık üretimi, 3 sterlinlik bir açıl{ verir. Böylece, her ]ki s ermaye yatırımı, birlikte, yatı­ rım ı) ve 2) 'den gerçekleştirilen artı-kara eşit olan, 4lh . ster­ linlik bir açık verir. Artı-kar ve açık, dengelenirler. Bu yüzden rant yok olur. G erçekte, bu:, yalmzca, artı-karı ya da rantı oluşturan artı­ değer unsurları, Şlimdi, ortalama karın oluşumuna girdikleri için mümkündür. Çiftçi, ıs sterlin üzerinden bu 3 sterlii:ı ya da %20 mtalama karı, rant pahasına yapar. B'nin bireysel ortalama üretim fiyatının piyasa-fiyatını 159


düzenleyen, A'mn genel üretim fiyatına eşitlenmesi, ilk ser­ maye yatırımlarından gelen ürünün, düzenleyici fiyatın altın­ da olan bireysel fiyatı ile düzenleyici fiyat arasındaki fark, daha sonraki s ermaye yatırımlar ından gelen ürünün, düzen­ leyicti fiyatın üstünde olan fiyatı ile düzenleyici fiyat arasın­ daki farkla git,g�de daha çok telafi edilir ve nihayet dengele­ nir.

İlk sermaye yatırımlarından gelen ürün kendi başına sa­

tıldığı sürece, artı-kar giıbi görünen şey, iböylece, giderek onun Oi:talama üretim fiyatının parçaısı haline gelir ve dola­ yısıyla, sonunda tümüyle onun tarafından emilineeye kadar, ortalama karın oluşumuna girer. Eğer B'ye, 15 sterlin yerine yalnızca 5 sterlin yatırılmış

olsaydı

ve

son

tabLodaki

ek

2 Yıı

quarter,

akr

başına

2Yıı sterlinlik bir yatırımla A'dan 2Yıı yeni akrın ekime açıl­ masıyla üretilmiş olsaydı , yq.tırılan ek sermaye, yalnızca 6 % sterlin tutarında olacak, yani bu 6

quarter'ın ıüretimi için A

ve B'deki toplam yatırım 15 sterlin yerine, yalnızca ll%

sterlin olacak ve bunların toplam üretıim fiyatı da, kar da­ hil, 13Yıı sterlin olacaktı. 6

qıw.rter hala 18 sterline satılacak,

ama sermaye yatırımı 3% sterlin azalmış olacak ve B'den

gelen rant, akr başına eskisi gibi 4Yıı sterlin olacaktı. Eğer ek 2Yıı

quarter'ın üretimi A'dan daha düşük kalitede bir top­

rağın örneğıin A-1 ve A-2'nin ekime açılmasını gerektirirse, durum farklı olacaktır, öyle ki, quarter başına üretim · fiyatı : A-1 toprağında 1 Yıı quarter için 4 sterlin ve A-2 topra­ ğındaki son quarter için 6 sterlin olacaktır. Bu durumda, 6 st erlin quarter başına düzenleyici i:iretim fiyatı olacaktır. O zaman, B'den gelen 3Yıı quarter, 10Yıı sterlin yerine 21 sterli­ ne satılacaktır, ki bu 4Yıı sterlinlik bir rant yerine 15 ster­ linlik btir rant, ya da, 1 Yıı quarter yerine 2Yıı quarter'lık bir tahıl-rant demek olacaktır. Genel bunun gibi, A üzerinde bir quarter, şimdi 3 sterlin Yıı quarter'hk bir rant getire­ =

=

=

cektir.

Bu · konuyu daha fazla tartışmadan önce, btir başka göz-

160


lem yapalım : Toplam sermayenin, ı Yıı quarter'Iık fazlayı üreten bölü­ mü, toplam sermayenin, ı Yı quıarter'lık açığı üreten bölümü ile dengelenir dengelenmez, B'den gelen bjr qua,rte r'ın orta­ lama fiyatı, A tarafından düzenlenen, quarter başına 3 ster­ linlik genel üretim fiyatı ile eşitlenir, yani çakışır. Bu eşitlen­ menin ne kadar çaıbuk gerçekleşeceği ya da bu amaç için B'ye düşük�üretkenlikte ne kadar sermaye yatırılmaısı gerek­ tiği, ilk sermaye yatırımlarının artı-üretkenliğinin veri oldu­ ğu varsayılırsa, en kötü, düzenleyici toprak A'da, aynı mik­ tarda bir yatırıma kıyasla, daha sonraki yatırımların nispi düşük üretkenliğine, ya da düzenleyici fiyata kıyasla, bunla­ rın ürününün bireysel üret4m fiyatına bağli o�acaktır.

Şimdi, yukardakilerden şu sonuçlar çıkartılabilir : Birincisi : Aynı toprağa, artı-üretkenlikteki ek sermaye­ ler yatırıldığı sürece, artı-üretkenlik azalıyor olsa bile, tahıl ve para olarak akr başına mutlak rant, yatırılan sermayeye oranla, nispeten azalmasına karşın (bir başka deyişle, artı­ kar ya da rant oranı) , artar. Burada, sınır, yalnızca ortala­ ma kar getiren, ya da ürünün bireysel üretim fiyatı genel üretim fiyatı ile çakışan ek sermaye tarafından belirlenir. Bu koşullar altında, daha kötü topraklardan gelen üretim, artan arzın bir sonucu olarak gereksiz hale gelmedikçe, üre­ tim fiyatı aynı kalır. Fiyat düşüyorken bile, bu ek s ermaye­ ler, belli sınırlar içinde, daha az olsa da, hala artı-kar üre­ tebilirler. İkincisi : Yalnızca ortalama kar getiren, bu yüzden de artı-üretkenliği O olan ek sermaye yatırımı, mevcut artı­ karın ve dolayısıyla rantın miktarını hiÇ bir biçimde değiş­ tiremez. Böylece, quarter başına bireysel ortalama fiyat, üs� tün kalitedeki türpraklarda artar; quarter başına fazla azalır, ama bu azalan fazlayı içeren quarter'ların s ayısı artar, öyle =

161


ki matematiksel çarpım aynı kalır. Üçüncüsü : Ürünü, düzenleyici fiyatı aşan bir

bireysel

üretim fiyatına sahip olan -bu yüzden artı-üretkenlik yalnız­ ca

=

O değil, sıfırdan daha azdır ya da n egatif bir niceliktir,

yani düzenleyici toprak A'daki eşit bir sermaye yatırımının

üretkenliğinden daha azdır- ek sermaye yatırımları, üstün topraktan gelen toplam üretimin bireysel ortalama üretim fiyatını, genel üretim fiyatına gitgide daha çok yaklaştırır­ lar yani bunların arasındaki, artı�karı ya da rantı oluşturan ' farklılığı gitgide daha çok azaltırlar. Artı�kar ya da rantı oluşturmuş olan şeyin giderek büyüyen bir bölümü ortalama karın oluşumuna girer. Ama, gene de, B 'nin bir akrına yatı­ rılan toplam sermaye, bu artı-karın, düşük-üretkenlikteki ser• maye miktarı arttıkça ve bu düşük-üretkenlik ölçüsünde azal­ masına karşın, artı-kar getirmeye de;vam eder. Bu durumda artan sermaye ve artan üretimle, rant, yalnızca ikıinci

du­

rumda olduğu gibi yatırılan sermayenin artan büyüklüğüne göre nispi olarak azalmakla kalmaz, akr başına mutlak ola­ rak da azalır. Rant ancak, daha iyi B toprağından gelen bireysel orta­ luma üretim fiyatı, düzenleyici fiyatla çakıştığı zaman orta­ dan kaldırılabilir, öyle ki daha üretken ilk sermaye yatırım­ larından gelen artı-karın tümü, ortalama karın oluşumunda tüketilir. Akr başına ranttaki düşüşün asgari sınırı, onun ortadan kalktığı nokta dil- . Ama bu nokta, ek sermaye yatırımları, dü­ şük üretkenlikte olur olmaz değil, düşük üretkenlikte ek ser­ maye yatırımı etkisi ile s ermaye yatırımlarının aşırı _ üret­

kenliğini silecek kadar hacimce büyük olduğu zaman ortaya çıkar, öyle ki, toplam sermaye yatırımının üretkenliği, A'ya yatırılan sermayeninkinin aynısı olur ve bu yüzden de B'nin

quarter'ı başına bireysel ortalama fiyat, A'nın quarter'ı ba­ şına fiyatın aynısı olur. Bu durumda da, düzenleyici üretim fiyatı olan

162

qua.rter ı


başına 3 sterlin, rantın ortadaq kalkmasına karşın aynı kala­ caktır. Ancak bu noktadan sonradır ki, üretim fiyatı, ya ek sermayenin düşük üretkenliğinin derecesinde ya da eşit dü­ şük-üretkenlikteki ek sermayenin hacminde bir- artış dolayı­ sıyla artmak zorunda kalacaktır. Örneğin, eğer, yukardaki tabloda (s. 265*) aynı toprak üzerinde quarter başına 4 ster­ linden llh quarter yerine 2lh quarter üretilmiş olsaydı, 22 sterlinlik bir üretim fiyatı için 7 quarter'Iık bir toplam elde etmiş alacaktık ; bir quarter 1/7 sterline mal olmuş olacaktı ; böylece bu, genel üretim fiyatının 1/7 sterlin üstünde olacak ve bu yüzden de, sonuncusu artmak zorunda kalacaktı. O hp.lde, uzun bir süre içıin, en iyi topraklardan gelen quarter başına bireysel üretim fiyatı genel üretim fiyatına eşit duruma gelinceye kadar, bu sonuncunun ilkinden fazla� sı -ve böylece de artı-kar ve rant- tümüyle ortadan kalkın­ caya kadar, düşük-üretkenlikteki, ve hatta artan düşük­ üretkenlikteki ek sermaye yatınlaibilir. Ve o zaman bile, daha iyi topraklardan gelen rantın or­ ta dan kalkması, yalnızca, bunların ürününün bireysel ortala­ ma fiyatının genel üretim fiyatı ile çakıştığını, öyle ki bu so­ nuncuda henüz bir artışa gerek olmadığını ifade eder. Yukardaki örnekte, daha iyi B toprağı üzerinde -ancak bu, daha iyi ya da rant getiren topraklar dizisinde en düşük alandır- 3lh quarter artı-üretkenlikteki 5 sterlinlik bir ser­ maye tarafından ve 2lh qııarter düşük-üretkenlikteki 10 ster­ linlik bir sermaye tarafından üretilmişti, yani 6 quarter'lık bir toplam üretilmişti ; demek ki, bu toplarnın 5/12'si, sermaye­ nin düşük üretkenlikteki bu sonuncu 1kesimlerince üretilmişti. Ve ancak bu noktadadır ki, 6 quarter'ın bireysel ortalama üretim fiyatı, quarter başına 3 sterline yükselir ve böylece genel , üretim fiyatı ile çakışır. Ancak, :toprak mülkiyeti ya sası altında, son 2lh qua1·ter A toprağının yerii 2lh akrı üzerinde üretHebildikleri durum * Bu

yapıtın 159'. sayfası. -Ed.

163


dışında, bu biçimde quarter başına 3 sterlinden üretilemez­ lerdi. Ek sermayenin yalnızca genel üretim fiyatında üretti­ ği durum, sınırı oluşturmuş olacaktı. Bu noktanın ötesinde, aynı topraktaki ek sermaye yatırımı durmak zorunda kala­ caktı. Gerçekten de, eğer çiftçi, bir kez, ilk iki sermaye yatırı­ mı için, 4'/z sterlin rant öderse, onu ödemeye devam etme­ lidir, ve 3 sterlinden fazlasına* bir quarter üreten her serma­ ye yatırımı, karından bir azalma ile sonuçlanacaktır. Düşük­ üretkenlik durumunda bireysel üretim ' fiyatının eşitlenmesi böylece engellenir. A toprağına ait üretim fiyatı, quarter başına 3 sterlinin B'ye ait fiyatı düzenlediği önceki örnekte bu durumu ele ala­ lım.

1

1

/ 3

ı.

'

1

1

.;:ı m

Sermaye (Sterlin)

'h 'h

ıı

4.

1

2 ....

"' ::ı

11

i

Satış Fiyatı

ı

� .... Quarter € '"' Toplam ,� 1 Başına .... '" ·� ı; "' '"' N "' "' ,_. E <m "' ::ı ı... ı... "' � � O''� <ı:! N '� -- -- -- -- - - -- -- -"'

2'h 2'h

5 5 .1 _, 2.

"" oi � s � "" "' "' �

� ,_.

3

15

rf:

'

C)o ı:: "'

33 ı 66 1

>,

ıı:ı � .B e

2 'h 1 'h

* 1894 Almanca baskıda:

6

' -

-

18

ı

1 'h 2 4*

3.

33 33

-

6 3 3 4% 4%

18

1

-

1% -

1%3

4%

. 4'h

-Ed.

İlk iki sermaye yatırımında 3'/z quarter için üretim fiya­ tJ, gene, çiftçi için quarter iba.şına 3 sterlindıir ; çünkü o, 4�� * 1894 A'manca baskıda:

3

sterlinden azına. -Ed.

164


sterlinlik bir rant ödemek zorundadır ; demek ki, bireysel üretim fiyatı ile genel üretim fiyatı, gene, çiftçi iç'in quarter başına 3 sterlindir ; çünkü o, 4% sterlinlik bir ran� ödemek zorundadır ; demek ki, bireysel üretim fiyatı ile ge­ nel üretim fiyatı arasındaki farkı cebe indiren kendisi değil­ dir. O halde, ilk iki sermaye yatırımı için ürün fiyatındaki fazlalık, üçüncü ve dördüncü sermaye yatırımlarındaki ürünle ertaya çıkan açığı dengelernekte ona hizmet etmez. Yatırım 3) 'ten gelen 1 Y:ı quarter, çiftçiye, kar dahil 6 sterline mal olur ; ama, quarter başına 3 sterlinlik düzenleyi­ ci fiyatta bunları yalnızca 4% sterline satabilir. Bir başka de­ yişle, yalnızca tüm karını yitirmekle kalmayacak, ama onun da ötesinde yatırdığı 5 sterlinlik sermayenin Y:ı sterlinini, ya da % 10'unu da yitirecektir. Kar ve sermaye kaybı, yatırım 3) durumunda, 1 Y:ı sterline, ve yatırım 4) durumunda 3 sterline varacak, yani toplam 4% sterlin., ya da, �am, daha iyi serma­ y e yatırımlarından gelen rant kadar olacaktır ; oysa bu so­ ııunculara ait bireysel üretim fiyatı, B'den gelen toplam ürü­ nün bireysel ortalama üretim fiyatının eşitlenmesinde rol oynayamazlar, çünkü fazla, rant olarak bir üçüncü tarafa ödenir. Talebi karşılamak üzere, ek 1 Y:ı qııarter'ı üçüncü serma­ ye yatırımıyla üretmek gerekmiş olsaydı, düzenleyici piyasa- . fiyatı, qııa.rter başına 4 sterline çıkmak zorunda kalacaktı. Düzenleyici piyasa-fiyatındaki bu artışın sonucunda, B'den gelen rant, birinci ve i:kinci yatırımlar için yükselecek ve A üzerinde rant oluşacaktı. Demek ki, farklılık rantının, artı-karın ranta biçimsel bir dönüşümünden başka bir' şey olmamasına ve toprak mül­ kiyetinin, yalnızca, bu durumda toprak sahibinin, çiftçinin artı-karını kendisine aktarmasmı mümkün kılmasına karşın, gene de görürüz ki, aynı topraktaki ardarda sermaye yatırı­ mı, ya da aynı şey demek olan, aynı toprağa yatırılan ser­ mayedeki artış , sermayenin üretkenlik oranı azaldığı ve dü165


zenleyici fiyat aynı kaldığı zaman, sınırına çok daha hızlı ulaşır ; aslında, artı-karın, toprak mülkiyetinin sonucu olan toprak rantma salt biçimsel dönüşümünün bir sonucu olarak, azçok yapay bir engele ulaşılır. Burada, ötekilerden daha dar sınırlar içinde gerekli hale gelen genel üretim fiyatındaki artış, bu durumda, yalnızca farklılık rantındaki artışın bir nedeni olmakla kalmaz, ayrıça da rant olarak farklılık rantı­ nın varlığı, aynı zamanda, -gerekli hale gelen artan ürün arzını böylece sağlamak üzere- genel üretim fiyatındaki daha önceki ve daha hızlı artışın bir nedenidir. Ayrıca şu aşağıdaki hususlar da belirtilmelidir : Eğer A toprağı, ek ürünü, ikinci bir sermaye yatırımıyla, 4 sterlinin altında arzedecek olursa, ya da, üretim fiyatı ger­ çekten de 3 sterlinden yüksek, ama 4 sterlinden düşük olan yeni ve Ndan kötü toprak rekabete girecek olursa, B topra­ ğındaki bir ek sermaye yatırımı ile, düzenleyici fiyat, yukar­ daki gilbi, 4 sterline çıkamaz. O halde görüyoruz ki, farklılık rantı I ve farklılık rantı II, birincisi ikincisinin temeli iken, ayın zamanda birbirleri için sınır görevi yaparlar, ki bununla bazan aynı toprağa ardarda bir sermaye yatırımı, bazan da ek toprağa yanyana bir sermaye yatırımı yapılır. Ben-:­ zer biçimde, öteki durumlarda, örneğin daha iyi toprak el e alındığında birbirlerini sınırlarlar .

166


KIRKDöRDüNCü BÖLÜM

EN KÖTÜ EKİLİ TOPRAK ÜZERİNDE FARKLILIK RANTI

VARSAYALIM Kİ, tahıla olan talep artıyor ve arz, yal­ mzca, rant getiren topraklarda, düşük-üretkenlik koşulları altında ardarda sermaye yatırımlarından ya da A toprağın ­

da, gene azalan üretkenlikteki ek sermaye yatırımından ya da A' dan daha düşük kalitede yeni topraklardaki sermaye yatırımından doğabiliyor. B toprağını, rant getiren toprakların temsilcisi olarak ele alalım. Ek sermaye yatırımı, B üzerindeki brr quarter'lık (nasıl ki her akr bir milyon akrı temsil edebilirse, bir quarter da bu­ rada bir milyon quçırter'ı temsil edebilir) üretim artışını müm­ kün kılahilrnek içiri, piyasa-fiyatının o zamana kadar hüküm 167


süren qua.rter başına 3 sterlinlik üretim fiyatının üstüne çık­ masını gerektirir. Artan üretim, en yüksek rantı getiren top- · r aklar tarafından, C ve D, vb. toprakları tarafından da sağ­ l2nabilir, ama ancak azalan artı-üretkenlikle ; ancak, B'den gelen qua.rter'ın talebi karşılamak için zorunlu olduğu varsa­ yılmaktadır. Eğer bu qua.rter, B'ye, daha fazla sermaye ya­ tırılarak, A'ya yapılan aynı ek sermaye ile üretilenden daha ucuza üretilirse, ya da A'da sermayeye yapılan ek, aynı şeyi 3% sterline yaptığı halde, örneğin 1 quarter'ı üretmek için 4 sterlin gerektiren A-1 toprağına inilerek daha ucuza üre­ tilirse, B'deki ek sermaye piyasa-fiyatını düzenleyecek­ tir. A, şimdiye kadar olduğu gibi bir quarter'ı 3 sterline üre­ tir. Bunun gibi, B de, eskisi gibi, toplam üretimi için 6 ster­ linlik bir bireysel üretim fiyatında 3V:ı quarter'lık toplam üre­ tir. Şimdi, eğer, ek bir quarter A üzerinde 3% sterline üreti­ lebHdiği halde, B üzerinde, ek bir qua.rter üretmek için 4 ster­ li nlik bir ek üretim fiyatı (kar dahil) gerekli hale gelirse, doğal olarak, bu quarter, B' dense A üzerinde üretilecektir. O halde, bu quarter'ın B üzerinde 3V:ı sterlinlik ek üretim fiyatı ile üretilebileceğini varsayalım. Bu durumda 3V:ı sterlin tüm üretim için düzenleyici fiyat haline gelecektir. B, şimdi, 4V:ı quarter 'lık mevcut üretimini 15% sterline satacaktır. Bunun. 6 sterlini ilk 3V:ı quarter'ın ve 3V:ı sterlini son guarter'ın üretim fiyatıdır, yani 9V:ı sterlinlik bir toplam. Bu, rant için, eski 4V:ı sterline karşın, 6� sterline eşit olan bir artı-kar bırakmaktadır. Bu durumda A'nın bir akrı da V:ı sterlinlik bir rant getirecek, ama 3V:ı sterlinlik Üretim fiyatını düzen­ leyen en kötü toprak A değil, onun yerine daha iyi toprak B olacaktır. Kuşkusuz, burada, A kalitesinde ve o zamana ka­ dar ekilenlerle eşit uygunlukta bir mevkide, yeni toprağın m evcut olmadığını, ya zaten ekili olan A parçasında daha yüksek bir üretim fiyatında ikinci bir sermaye yatırımının ya da daha da kötü A-1 toprağının ekiminin gerektiğini 168


varsayıyoruz. Ardarda sermaye yatırımlanyla farklılık ran­ tı II yürürlüğe girer girmez, artan üretim fiyatının sınırla­ rı daha iyi toprak tarafından düzenlenebilir, ve farklılık rantı I' in temeli olan en kötü toprak da rant getirebilir. Böy­ lece, bir tek farklılık rantıyla bile, tüm ekili toprak, rant getirecektir. O zaman, aşağıdaki iki tabioyu elde edeceğiz ; burada üretim fiyatı ile yatırılan sermaye toplamı artı %20 kar ; bir başka deyişle, her 2V2 sterlinlik sermaye üze­ rinden V2 sterlinlik kar ya da 3 sterlinlik bir toplam kaste­ diyorum. [Tablo I.]

A B c D Toplam

3 3 3 3

3 V:ı 5 V:ı 7V:ı

1

l

4

21

3 lO V:. 16V:ı 22V:ı 52V:.

17V:.

lV:. 3V:ı 5V:ı

o

o

lO V:.

Yalnızca bir quarter getiren 3V2 sterlinlik yeni serma­ ye, B'ye yatırılmadan önce durum budur. Bu yatırımdan sonra, durum şöyle görünür [Tablo II, s. 170] : [Bu da gene pek doğru hesaplanmamıştır. Her şeydi:m örıce, B çiftçisi için 4V2 quarter'ın maliyeti, birincisi üretim fiyatı olarak 9V2 sterlin ve ikincisi rant olarak 4Vz sterlin, ya­ ni toplam 14 ster�indir ; quarter başına ortalama = 31/9 ster­ lindir. Böylece, toplam üretiminin bu ortalama fiyatı, düzen169


1

.B ,... ro

�;>,

:;:ı "'

::5 A B c D Toplam

ı

ı ı 1 4

3 9 !6 6 6

24V.

� ,...

8

1

1

::ı

ı

2:

.:: :::ı

::5

ı 4!6 !6 7 !6

5

18V.

ı

1

� .;:ı co .Q �

....: co r.. '"' ""'

u:ı

P-ı ::O:::

<h

3!6 3!6 3!6 3!6 -

ro � ô C,J1 .:: co ro ,_, N ro ro

3!6

ı5%

ı9'>4 26'-M

64%

1

..., .:: �

ro '"' �' 2 ,...

d ro

� co .o ::ı

'" O' E-< �

...

ı;7 ıı ı;14 11 3 /14 5 11jl4

ııv.

1

6'-M 3 IM 20'-M

ı c

40%.

leyici piyasa-fiyatı haline gelir. Böylece, A üzerindeki rant % sterlin yerine 1j9 sterlin tutarında olacak ve B üzerindeki rant şimdiye kadar olduğu gibi 4% sterlin kalacaktır; 31/9 sterlinden 4l!z qua.rter 14 sterlin ve, eğer üretim fiyab olarak · 9% sterlini çıkartırsak, 41/z sterlin artı-kar için kalır. C halde görüyoruz ki, sayısal değerlerde değişiklik yapılma­ sı gerektiği halde, bu örnek, zaten rant getiren daha iyi toprağın nasıl farklılık ran�ı ll . aracılığıyla fiyatı dü­ zenleyebileceğini ve böylece o zamana kadar rantsız olan tüm toprakları, rant getiren topraık. haline dönüştürebileceğini gös­ termektedir. -F.E.] Tahılın düzenleyici üretim fiyatı yükselir yükselmez, ya­ ni düzenleyici topraktan gelen bir quarter tahılın üretim fiya­ tı ya da çeşitli toprak tiplerinden birinde düzenleyici ser­ maye yatırımı yükselir yükselmez tahıl-rant artmalıdır. San­ ki tüm topraklar daha az üretken hale gelmiş ve 2% sterlinlik her yeni sermaye yatırımıyla 1 quarter yerine, örneğin, yal­ nızca 5/7 quarter üretiyormuş gtbidir. Aym sermaye yatirı­ mıyla, tahıl olarak bundan başka ne üretirlerse, artı-karı ve =

170


dolayısıyla rantı temsil eden artı-ürüne dönüşür. Kar oranının cı ynı kaldığı va!\sayılırs a, ç iftçi,

karı ile daıha az tahıl satın

ala:bilir . Eğer -ya ücretler asgari fiziki düzeye, yani işgücü­ nün normal değeri altına düşürüldüğü tçin ; ya emekçinin ge­ r-eksindiği ve fabrikatörün sağladığı öteki tüketim maddeleri nispeten daha ucuz hale geldiği için ; ya işgünü daha uzun ve­ ya daha yoğun hale geldiği, öyle ki tarım-dışı olan ama tarım­ sal karı düzenleyen üretim dallarında kar oranı aynı kaldığı veya yükseldiği için ; ya da, nihayet, yatırılan sermaye mik­ tarı aynı kalsa da, tarımda daha fazla değişmeyen ve daha ı:: z değişen sermaye kullanıldığı için- ücretler artmazsa, kar oranı aynı kalabilir. Böylece, daha da kötü toprağı ekime açmaksızın, şimdi­ ye kadar , en �ötü toprak olan A üzerinde rantın doğabileceği birinc i yöntemi incelemiş bulunuyoruz;

yani rant, onun şim­

diye kadar düzenleyici olan, bireysel üretim fiyatı ile, daha iyi toprak üzerinde düşük-üretkenlik koşullarmda kullanılan son ek s ermayenin gerekli ek ürünü sağladığı, yeni, daha yük­ sek üretim fiyatı arasındaki. farktan doğabilir. Eğer ek ürünün, bir

quarter'ı 4 sterlinden daıha aşağısına

üretemeyen A-1 toprağı tarafından sağlanması gerekseydi , A'nın akrı başına rant, 1 sterline yükselmiş olacaktı.

Ama

bu durumda , A-1 toprağı en kötü ekili toprak olarak A'nın yerini almış olacaktı ve bu sonuncusu, rant-getiren topraklar dizisinde en düşük konuma geçmiş olacaktı. Farklılık rantı

I değişmiş olacaktı. O halde, bu durum; aynı toprak parçasm­

d aki ardarda sermaye yatırımlannın değişen üretkenliğinden doğan farklılık rantı ll'nin incelenmesine dahil değildir.

Ama, bunlardan ayrı olarak, A toprağı üzerinde, farklılık rantı iki başka yoldan doğabilir. Fiyat değişmeden -herhangi bir belli fiyat, hatta önce­ kilere kıyasla daha düşük bir fiyat- ek sermaye yatırımı artı-üretkenlikle SQnuçlandığı zaman, ki bu

prima jacie ve

belli bir noktaya kadar, her zaman, tam da en kötü toprakta•·

171


ki durum olmalıdır. Oysa ikincisi, A toprağındaki ardarda sermaye yatırım­ ları azaldığı zaman. Her iki durumda da talebi karşılamak için üretim artışı gerektiği varsayılmaktadır. Ama, farklılık rantı açısından, burada, daha önce geliş­ tirilen yasa nedeniyle özel bir güçlük doğar ki, bu yasaya göre, belirleyici etken rolü oynayan şey, her zaman, toplam üretim

(ya

da toplam

sermaye harcaması)

için

quarter

başına bireysel ortalama üretim fiyatıdır. Oysa, A . toprağı durumunda, daha iyi topraklardaki durumlarda olduğu gibi yeni sermaye yatırımları için bireysel üretim fiyatının genel üretim fiyatı ile eşitlenmesini sınırlayan bir başka Ül'etim fi­ yatı yoktur. Çünkü A'nın bireysel üretim fiyatı, tam tamına, piyasa-fiyatını düzenleyen genel üretim fiyatıdır. · Varsayalım

ki : ı ) Ardarda sermaye yatırımlarının üretkeiıliği arttığı zaman, A'nın bir akrı, 5 s ter linlik bir yatırım verilmişse 2 quarter yerine -6 sterlinlik bir üretim fiyatına tekabül eden3 quarter üretecektir. 2Y:ı sterlinlik birinci yatırım ı quarter, ikincisi 2 quarter getirmiştir . Bu durumda 6 ster linlik bir üre­ tim fiyatı 3 quarter getirecektir, öyle ki 1 quarter'ın ortala­ ma maliyeti 2 sterlin olacaktır ; yani eğer 3 quarter, quar­ ter başına 2 sterline satılırsa, o zaman A, şimdiye kadar olduğu gibi hiç rant getirmez, ama1 yalnızca farklılık rantı II'nin temeli değişmiştir ; d��zenleyici Üretim fiyatı, şimdi 3 s ter lin yerine 2 sterlindir ; 2% sterlinlik bir ser-maye şimdi, en kötü toprak üzerinde ı

quarter yerine, ortalama ı Y:ı quarter

üretir ve şimdi bu, 236 sterlinlik bir yatırım verilmişse, bü­

tün daha iyi topraklar için resmi üretkenliktir. Bundan son­ ra, bunların daha önceki artı-ürünlerinin bir bölümü gerekli ürünlerinin oluşumuna girer , tıpkı bunların

artı-karlarının

bir bölümünün ortalama karın oluşumuna girmesi gibi. Öte yandan,

eğer hesaplama, onlar için genel üretim

172


fiyatı sermaye yabrımmm sının olduğundan ortalama hesa­ bm mutlak artıyı hiç değiştirmediği daha· iyi topraklar te­ mel almarak yapılırsa, o zaman, ilk sermaye yatırımı 3 ster­ line mal olur ve ikinci yatırımdan gelen 2

qua.rter'm herbiri de yalnızca Ph sterline ma1olur. Bu, böylece, A üzerinde, ı quarter lık tahıl-ranta ve· 3 sterlinlik para-ranta yol açacak, a ma 3 quarter, eski fiyat 9 sterlin üzerinden satılacaktır. Eğer '

2% sterlinlik bir üçüncü sermaye, ikinci yatırımla aynı üret­

kenlik koşulları altında yapılsaycdı, o zaman toplam, Hk bir üretim fiyatı için 5

9 sterlin­ qua.rter olacaktı. Eğer A'� birey­

sel ortalama üretim fiyatı düzenleyici fiyat olarak kalacak olursa, o zaman bir

quarter, ı'% sterlinden satılacaktır. Or­

talama fiyat bir kez daha düşmüş olacaktır - üçüncü serma­ ye yatırımının üretkenliğindeki yeni bir artışla değil, yalnız­ ca, ikincisiyle aynı ek üretkenliğe sahip, yeni bir sermaye ya­ tırımının eklenmesiyle. A toprağında, daha yüksek ama sabit üretkenlikteki ardarda sermaye yatırımları, rant-getiren top­ raklarda olduğu gibi rantı yükseltmek yerine,. orantılı olarak üretim fiyatını ve böylece de, diğer şeyler eşit olmiık koşuluy­ la, bütün öteki topraklar üzerindeki farklılık rantım düşüre­ cektir. Öte yandan,

ı quarter'ı, 3 sterlinlik bir üretim fiyatın­

da üreten birinci sermaye yatırımı, aslında; düzenleyici ola­ rak kalırsa, o zaman, 5

quarter, ı5 sterline satılacak

ve A

toprağındaki daha sonraki sermaye yatırımlarının farklılık rantı

6 sterlin tutarında olacaktır. A toprağının akrı başına

ek sermaye , nasıl uygulanırs a uygulansın, bu durumda bir iyileştirme olacak ve sermayenin ilk bölümünü daha üretken yapacaktır. Sermayenin

%'ü, ı quarter ve öteki % 'ü, 4 quarter

üretmiştir demek gülünç olacaktır. Çünkü, 3 ster lin yalnızca

1 quarter üretecekken, akr başına 9 sterlin, her zaman 5 quarter üretecektir. Burada bir rantın doğup doğmayacağı,

bir artı-karın elde edilip edilmeyeceği, tümüyle koşullara bağb olacaktır. Normal olarak düzenleyici üretim fiyatı

düşrnek

zorunda kalacaktır . Eğer A toprağının bu İyileştirilmiş ama

173


daha pahalı ekimi, yalnızca bu ekim daha iyi topraklarda da yer aldığı için oluyorsa, bir başka deyişle tarımda genel bir devrim oluymsa, durum böyle olacaktır ; öyle ki, şimdi A'nın doğal verimliliğinden sözettiğimiz zaman, onun, 3 sterlin ye­ rine

6 sterlin ya da 9 sterlinle işlendiği

varsayılmaktadır.

E.ğer, belli bir ülkenin esas arzını s ağlayan, A toprağının ekili akrlarının çoğunluğu bu yeni yıöntemi kullanacak olursa, bu durum özellikle geçerli olacaktır. Ama, eğer iyileştirme, önce A'nın yalnızca küçük bir alanına yayılacak olursa, o zaman bu daha iyi ekilen bölüm bir artı-kar getirecek, topra,kbeyi, bunu, hızla, trümüyle ya da kısmen ranta dönüştürecek ve rant biçi­ minde s aptayacaktır. Bu yolla -eğer talep, artan arza ayak uydurursa- A toprağının gitgide daha

fazlası bu yeni ekim

yöntemini kullanmaya başladıkça , A kalitesindeki tüm toprak­ lar üzerinde yavaş yavaş rant oluşabilir ve artı-üretkenlik, pi­ yasa koşullarına bağlı olarak tümüyle ya da kısmen ortadan kalkabilir. A'nın üretim fiyatının, artan sermaye harcaması koşullarında elde edilen ürünün ortalama fiyatına eşitlenmesi, bu artan s ermaye yatırımının artı-karının rant biçiminde saptanmasıyla böylece engellenebilir. O halde, daha önce ek sermayenin üretkenliği azaldığı zaman daha iyi topraklarda görüldüğü gibi, üretim fiyatını yükselten şey, gene, yalnız­ ca bireysel ve genel üretim fiyatları arasındaki farkın

bir

sonucu olan farklılık rantı yerine, artı-karın ranta dönüştü­ rülmesi, yani toprak mülkiyetinin müdahalesi olacaktır. Bu, A toprağı durumunda her iki fiyatın çarkışmasını önleyecek­ tir, çünkü , . üretim fiyatının, A: üzerindeki ortalama üretim

fiyatı tarafından düzenlenmesine müdahale edecektir ; böy­ lece, gerekli olanın üstünde bir üretim fiyatını sürdürecek ve dolayısısla rant yaratacaktır. Dışardan özgürce tahıl it­ hal edilse bile, çiftçilerin dışardan düzenlenen üretim fiya­ tında, rant g.etirmeksizin tahıl ekiminde rekabet edebilecek toprakları, başka amaçlar, örneğin otlak olarak kullanmaya zorlanmalarıyla da aynı sonuç s ağlanabilir ya da devam et-


tirilebilir, öyle ki yalnızca rant getiren topraklar, yani

quar­ ter başına bireysel ortalama üretim fiyatları dışardan belir­ lenen fiyatın altmda olan topraklar taıhıl ekimi için kulla­

nılacaktır . Bir bütün olarak, mevcut durumda üretim fiyatı­ mn düşeceği, ama ortalamasının düzeyine düşmeyeceği ; or­ talamamn üstünde, ama en kötü ekili toprak A'nın

üretim

fiJratının altında olacağı, öyle ki, yeni a toprağının rekabe­ tinin sınırlandığı varısayılmahdır.

2)

Ek sermayelerin iiretkenliği aza:ıdığı zaman. A-1 toprağı, ek qua.rter'ı üretmek için 4 s terlin gerektirmektedir, oyısa A toprağı, onu, 3% sterline, .

Varsayalım ki,

yani daha ucuza, .ama gene de ilk sermaye yatırımıyla üre­ tilen

quarter'dan % sterlin daha pahalıya üretmektedir. Bu A üzerinde üretilen iki quarter'ın toplam fiyatı 6% sterlin ; böylece qııarter başına ortalama fiyat da = 33/s durumda ,

=

ster lin olacaktır. Üretim, fiyatı artacaktır. Ama yalnızca 3/s sterlin ; oysa eğer ek sermaye 3% sterlinden üretim

yapan

yeni toprağa yatırılmış olsaydı, bu fiyat, bir 3/s sterlin da!ha artacak, ya da 3% sterline yükselecek ve böylece de bütün öteki farklılLl{ ranUarında orantılı

bir artış getirecekti. A'nın quarter'ı başına 3 1/8 sterlinlik üretim fiyatı, böyle­

ce, artan bir S·ermaye yatırımı durumundaki ortalama üretim fiyatına eşitlenecek ve düzenleyici fiyat olacaktır ; böylece, hiç bir artı-kar üretmeyeceğinden hiç bir rant getirmeyecek­ tir. Ama, eğer, :iıkinci s ermaye yatırımıyla üretilen bu 3 % sterline satılmışsa, o zaman,

quarter

A . toprağı % sterlinlik

bir

rant getirecektir, ve gerçekten de, hiç hir ek s ermaye yatırı­ mının yer almadığı ve dolayıısıyhi hala

quarter

başına 3

sterlinden üretim yapan A'nın bütün akrlarında böyle olacak­ tır.

A'mn herhangi hir ekilmemiş alanı kaldığı sürece, fiyat A'rı...ın yeni alan­ larından gelen rekabet, elverişli mevkii, bir quarter'ı 3% sterlinden aşağıya üretmesini mümkün kılan tüm A tipi topancak geçici olarak 3% sterline çıkabilir.

175


rak tükenineeye kadar, üretim fiyatını 3 sterlinde tutacaktır.

_O halde, toprakbeyi, bir akrlık toprak rant getirdiği sürece, · kiracı çiftçinin öteki akra rantsız sahip olmasına izin verme­ yecek olsa da, varsayacağımız şey budur; Üretim fiyatının m-talama fiyatta eşitlenip eşitlenmediği, ya da, ikinci sermaye yatırımının bireysel üretim fiyatının 3% sterlinde düzenleyici hale gelip gelmediği, gene,

mevcut

A toprağındaki bir ikinci sermaye yatırımının ne ölçüde ge­ nel hale geldiğine bağlıdır. İkinci durum, yalmzca, toprak­ beyi,

quarter başına 3% sterlinlik fiyat üzerinden elde edilen

artı-kan rant olarak saptamak üzere, talep

doyuruluncaya

dek yeterli zamana s ahip olduğu zaman ortaya çıkar.

Ardarda sermaye yatırımlannın azalan üretkenliğiyle il­ gili olarak Liebig'e* bakınız . . Gördük ki, üretim fiyatı sabit kaldığı sürece,

yatırılan sermayenin

artı-üretkenliğindeki

ardarda azalış, her zaman, akr başına rantı artırır

ve bu,

düşen bir üretim fiyatı ile bile olabilir. Ama genel olarak, şunu belirtmek gerekir. Kapitalist üretim biçimi açısından, ürünlerin

fiyatmda,

bu ürünler, daha önce yapılmayan bir harcamaya ya da öde­ meye girişilmedikçe sağlanamayacağı zaman, daima, nispi bir artış yer alır. Çünkü üretimde tüketilen sermayenin yeri­ ne konmasıyla, yalnızca, bazı üretim araçlarının temsil ettiği değerin yerine konmasını kastediyoruz. Üretime aracı olarak giren ve hiç bir şeye mal olmayan doğal öğeler,

üretimde

hangi rolü oynarlarsa oyuasınlar, ıı;ermayenin parçaları ola­ rak değil, doğanın sermayeye karşılıksız bir armağam olarak, yani kapitali,st üretim biçimi altında bütün öteki üretkenlik­ ler gibi, sermayenin üretkenliği gibi görünen, doğanın üret­ ken gücünün, emeğe verdiği karşılıksız bir armağan olarak

* Liebig, Die Chemie Braunschweig 1862. -Ed.

in ihrer Anwendung auf Agricultur und Physiologie,

176


girer. Bu yüzden, başlangıçta hiç bir şeye mal olmayan böy­ le bir doğal güç, üretime ka.tılırsa, üretilmesine yardım ettiği ürün, talebi karşılamaya yettiği süre ce, fiyatın belirlenmesine girmez. Ama gelişme süreci içinde, bu doğal gücün yardımıy­ la sağlanabilecek olan üretimden daha büyük hir üretim ta­ lep edilirse, yani eğer :bu ek üretimin, bu doğal gücün yardı­ mı olmaksızın, ya da insan işgücünün onu desteklemesiyle yaratılma;sı gerekirse, o zaman, sermayeye yeni bir ek öğe girer. Böylece, ayın üretimi elde etmek için ni:speten daha büyük bir sermaye yatırımı gerekli olur. Bütün diğer koşul­ lar ayın kalmak şartıyla, üretim fiyatında bir artış olur.

["1876 Şubat ortasında başlanan" bir defterden parça. -F.E.] Toprrağa katılan serrmaye üzerinden salt faiz olarrak fark­ lılık rantı ve ra:nt. -Bir sermaye harcaması gerektiren işlemler aracılığıy­ la, toprağm fiziksel ve kısmen de kimyasal koşullarını de­ ğiştiren ve toprağa sermaye katılması olarak kabul edilebi­ lecek olan- sözde sürekli iyileştirmeler, hemen hemen tü­ müyle, belli, sınırlı bir yerdeki, özel bir toprak parçasına, başka bir yerde, bazan pek yakındaki, başka. bir toprak par­ çasının doğal olarak sahip olduğu özellikleri vermekten iba­ rettir. Bir toprak parçası doğal olarak düzdür, ötekinin düz­ leştirilmesi gerekir ; biri doğal akaçlamaya sahiptir, öteki yapay akaçlama gerektirir ; birine doğa derin bir üst toprak - tabakası bahşetmiştir, öteki yapay derinleştirme gerektirir ; bir ba1çık toprak, doğal olarak gerekli miktar kumla karış­ mıştır, ötekinin bu oranm elde edilmesi için işlenmesi gere­ kir ; bir çayır doğal olarak sulanmış ya da mil tabakalarıyla kaplanmıştır, öteki bu duruma ulaşmak iÇin emek gerektirir, ya da burjuva iktisatçıların diliyle, sermaye gerektirir. Bu gerçekten de eğlenceli bir teoridi:İ;, buna göre, karşı177


la ştırmalı üstünlükleri sonradan edinmiş olan bir toprak parçası durumunda rant, faiz olduğu halde, bu üstünlükle­ re doğal olarak sahip olan başka bir toprak parçası du­ rumunda, faiz değ:ildir. (Aslında, bu, uygulamada öyle­ sine çarpıtılmıştır ki, rant ibir durumda gerçekten de faizle çakıştığından öteki durumlarda da, durum kesinlikle böyle değilken, hatalı bir biçimde, gene ranta faiz denmek­ tedir.) Oysa toprak, sermaye yatırı1dığı için değil, yatırılan sermaye, bu toprağı eskiden olduğl.?-ndan daha üretken yaptığı için sermaye yatınldıktan sonra rant getirir. Belli bir ül­ kedeki tüm toprakların bu sermaye yatırımını gerek,sindiği varsayılırsa, bunu almamış olan her toprak parçasının önce bu aşamadan geçmesi gerekir ve daha ş imdiden sermaye yatırımının sağlandığı toprağın doğurduğu rant (bu durum­ da getirilen faiz) , tıpkı 1Joprak, bu üstünlüğe doğal olarak sahipmiş ve öteki toprağın önce bunu yapay olara..k edinınesi gerekirmiş gibi, farklılık rantı oluşturur, Faize dönüşebilecek olan bu rant da, yatırılan ·sermaye arnortize edilir edilmez salt farklılık rantı haline gelir. Aksi halde, bir ve aynı sermaye, sermaye olarak iki kez varolmak zorunda kalacaktır.

Çok eğlendirici bir olgu da, Ricardo'nun, değer belirlen­ mesinin yalnızea emeğe dayandığı fikrine karşı çıkan tüm muhahflerinin, farklılık rantma topraktaki farklılıklardan doğan bir şey gözü ile bakmak yerine, burada değeri belir­ leyenin emek çieğil doğa olduğunu belirtmeler1dir ; ama b/]n­ lar, aynı zamanda da bu belirlenmeyi, toprağın yerine, ya da ..:...v .. e daha da büyük bir ölçüde- ekimi sırasında toprağa Rionan sermayenin faizine ıbağlamaktadırlar. Aynı emek, bel­ li bir zaman dönemi içinde yaratılan rbir üründe aynı değeri üretir ; ama bu ürünün büyüklüğü ya da miktarı ve dolayısıy­ la bu ürünün herhanıgi bir tam kesri ile ilişkili olan değer 178


bölümü, belli bir emek miktarı için, yalnızca ür:ünün mikta­ rına bağlıdır, ve ibuna karşılık bu sonuncusu da verilen emek miktarının üretkenliğine bağlıdır, bu miktarın · mutlak büyük­ lüğ,ü ne değil. Bu :üretkenliğin, doğa yüzünden mi, yıoksa top­ lum yüzünden mi olduğu önemli değildir. Yalnızca bizzat üı·et­ kenliğin emeğe dolayısıyla sermayeye malolduğu

durumda,

bu, :üretim fiyatını yeni bir öğe ile artırır - ki doğa başına ibunu yapmaz.

179

kendi


KIRKBEŞİNCİ BÖLÜM

MUTLAK TOPRAK RANTI

FARKLILIK rantı tahlilinde, en kötü toprağın hiç bir top­ rak rantı getirmediği, ya da d aha genel

olarak

k oyarsak,

yalnızca, ürünü, piyasayı düzenleyen üretim fiyatının altında . bir bireysei üretim fiyatına sahip olan toprağın toprak rantı ödediği, öyle ki bu biçimde ranta dönüştürülen bir artı-kar

doğduğu varsayımından hareket ettik. Her şeyden önce şunu belirtmek gerekir ki, farklılık rantı yasası bu haliyle, bu var­ sayımın doğruluğundan ya da yanlışliğindan tümüyle bağım­ sızdır . . Piyasanın düzenlendiği genel üretim fiyatma P diyelim. O zaman, P, en kötü toprak A'nın üretimbin bireysel

üretim

fiyatı ile çakışır ; yani onun fiyatı üretimde tüketilen değiş-

180


m eyen ve değişen nin karı

artı

sermaye

artı ortalama karı

( = işletme­

faiz) karşılar.

Bu durumda rant sıfıra eşittir. Bir sonraki daha iyi top­ rak B 'nin bireysel üretim fiyatı n:i

=

P "dür, ve P >P "dür ; ya­

P, B toprağının ürününün g erçek ürettm fiyatından faz­

lasını karşılar. Şimdi P

layısıyla

-

P' = d olduğunu varsayalım ; do­

d, P'nin P "nden fazlası, B tipi toprağın çiftçisinin

gerçekleştirdiği artı-kardır . Bu d, toprakbeyine

ödenmesi

gereken ranta dönüştürülür. P " , üçüncü toprak tipi C'nin

P - P " = 2d olsun ; o halde bu 2d ranta dönüştürülür ; gene bunun gibi, P' " dördüncü toprak tip i D'nin bireysel üretim fiyatı, ve toprak rantma dönüş­ türülen P-P ' " = 3d olsun, vıb .. Şimdi A toprağı için rant = O gerçek üretim fiyatı, ve

,

ve dolayısıyla ürününün fiyatı = P + O öncülünün hatalı ol­

duğunu varsayalım. Bunun yerine, onun da rant =

r getirdi­

ğini varsayalım. Bu durumda iki farklı sonuç çıkar.

Birincisi : A toprağının ürününün fiyatı onun üzerindeki · üretim fiyatı tarafmdan düzenlenmeyecek, bu fiyatın üstün­ de bir fazla içerecek, ya:qi =

P + r olacaktır. Çünkü kapita­

Hst üretim hiçiminiri normal olarak işledjğini varsayarsak, yani çiftçinin toprakbeyine ödediği

r

fazlasının, ne ücretler­

den, ne de sermayenin ortalama karından bir çıkartınayı temsil etmediğini varsayarsak, çiftçi, bunu, yalnızca, ürfuiü üretim fiyatının üstünde böylece de, eğer bu fazlayı rant bi­ çiminde topraklbeyine aktarmak zocrunda olmasaydı, ona ar­ tı-kar getirecek biçimde satarak ödeyebilir.

Bu durumda,

bütün topraklardan elde edilen, piyasadaki toplam üretimin düzenleyici piyasa-fiyatı, s ermayenin, bütün üretim alanla­ rında genel olarak getirdiği üretim fiyatı, yani maliyetler

artı ortalama kara eşit bir fiyat olmayacak, üretim fiyatlı artı rant olacaktır. P değil, P + r olacaktır. Çünkü A topra­ ğının ürününü..'"! fiyatı, genel olarak, · düzenleyici genel piya­ sa-fiyatının, yani toplam ürünün sağlanabileceği fiyatın sı­ nırını temsil eder, ve bu ö1çüde bu toplam ürünün fiyatini

181


düzenler. Ama

ikincisi : Tarımsal ürünlerin genel fiyatının bu du­

rumda önemli ölçüde değişmiş olmasına karşın, farklılık ran­ tı yasası, gene de hiç hir biçimde etkisini yitirmez.

Çünkü A toprağının ürününün fiyatı ve böylelikle genel piyasa-fiyatı =

P + r ise, B,

C, D vb. toprakları için fiyat da gene bunun

P - P ' = d ol­ duğuna göre, (P + r) - (P ' + r) de gene bunun gibi d, ve C toprağı için, P-P " = (P + r) - (P " +r) = 2d, ve niha­ yet D toprağı için P - P ' " = (P + r) - (P ' " +r) = 3d ola­

giJbi,

=

P + r olacaktır. Ama, B toprağı için

=

caktır vıb. . Böylece rantın bu yasadan bağımsız bir öğe i çer­

mesine ve tarımsal ürünün fiyatıyla birlikte genel bir artış

göstermesine karşın, farklılık rantı, eskisinin aynı olacak­ tır ve aynı yasa tarafından düzenlenecektir. O h ald e bundan şu sonuç çıkar ki, en az verimli topraklardaki rant açısın­

dan durum ne olursa olsun, farklılık rantı yasası yaLıızca

bundan bağımsız olmakla kalmaz, farklılık rantı niteliğine uygun olarak kavramının tek biçimi; A toprağı üzerindeki rantı

=

çekten

=

O ıı_aymaktır. Farklılık rantı açısından, bunun ger­

O mı yoksa >O mı olduğu önemli d eğildir ve as­

lında hesaiba katılmaz.

O ha1de, farklılık rantı yasası aşağıdaki inc elemenin so­

nuçlarından bağımsızdır. Eğer şimdi', en kötü toprak A'nın ürününün hiç bir rant getirmediği varsayımının temelini daha derinden araştıra­

cak olursak, yanıt, zorunlu olarak şöyle olacaktır : Eğer ta­ rımsal ürünün, diyelim tahılın, piyasa-fiyatı, A toprağındaki

bir ek sermayenin yatırımının olağan üretim fiyatı ile SO-'

nuçlandığı, yani sermaye üzerinden olağan ortalama karın

geldiği düzeye ulaşırsa, hu koşul, ek sermayeyi A toprağı­ na yatırmak için yeterlidir. Bir başka deyişle, bu koşul, ola­ ğan kar getiren yeni s ermayeyi yatırmak ve onu normal bi-

. çimde kullanmak için, kapitaliste yeterlidir:

Burada şunu belirtmek gerekir· ki, bu durumda da, piyasa-

182


fiyatı, A'mn üretim fiyatından yüksek olmalıdır. Çünkü ek sermaye yaratılır yaratılmaz &çıktır ki, arz ve talep arasın­

daki ilişki d eğişikliğe uğrar'. Esk�den arz yeterısizdi. Şimdi

yeterlidir. O halde fiyat düşmelidir. Düşmesi için, A'nın üre­ tim fiyatından yüksek olmuş olması gerekir. Ama yeni ekime açılan A �oıprağının daha az .verimli olması gerçeği yüzünden, , fiyat, B toprağının üretim fiyatının piyasayı düzenlediği za­ manki kadar düşük hir düzeye tekrar düşmez. A'mn üretim fiyatı, piyasa-fiyatındaki, geçici değil, nispeten sürekli yük­ selişin sınırını oluşturur. Öte yandan ·ekime açılan yeni top­

rak, o zamana kadar düzenleyici olan A toprağından da­ ha verimli ise ve gene de ancak artan talebi karşılamaya

yetiyorsa, piyasa-fiyatı değişmeden kalır . Ama, en fakir top­ rak tipinin rant getirip getirmediği sorusunun araştırılması, bu durumda da, bizim mevcut soruşturmaınızia ç akışır, çün­ kü burada da, A toprağının hiç bir rant getirmediği varsa­ yımı, piyasa-fiyatının, kapitalistin bu fiyatla, yatırılan ser­ maye artı ortalama karı tam olarak kapsamasına yeterli ol­ ması gerçeğiyle açıklanacaktır ; ona metalarının üretim fiyatını

kısacaısı,

piyasa-fiyatının

getirdiği gerçeğiyle açık­

lanacaktır. Her durum ve koşulda, kapitalist çiftçi, kapitalist olarak böyle bir karar gücüne sahip olduğu ölçüde, bu koşullar al­ tında A toprağını ekebilir, A toprağındaki normal sermaye yayılmaısının önkoşulu şimdi mevcuttur. Ama, kapitalist çift­ çinin şimdi, sermayenin yayılması için ortalama koşullar al­ tında, hiç rant ödemek zorunda olmasa bile, A toprağına ser­ maye yatırabileceği öncülünden, asla, A kategorisine

dahil

olan bu toprağın, şimdi, hemen çiftçinin kullanımmd a olduğu sonucu çıkmaz. Kiracı çiftçinin, hiç bir rant ödemek zorun­

da olmasa idi, sermayesi üzerinden olağan karı gerçekleşti­ rebileceği gerçeği, hiç de, toprakbeyinin -toprağını bedava­ dan. çiftçiye vermesi ve iş arkadaşlığı uğruna credit gratuit* " Bedava kredi; -ı;.

183


bahşedecek kadar hayırsever olması için bir temel teşkil et­ mez. Böyle bir varsayım, toprak mülkiyetinin soyutlanması, toprak mülkiyetinin kaldırıLması anlamına gelecektir, ve tam da bu sonuncunun varlığıdır ki, sermaye yatırımına ve top­ ra.kta sermayenin özgürce yayılmasına bir sınırlama oluştu­ rur. Çiftçinin, eğer hiç rant ödemek zorunda olmasaydı, bir başka deyişle, gerçekte, sanki toprak mülkiyeti ynkmuş gibi davranabilseydi, tahıl fiyatları düzeyinin, A toprağının işlen­ mesindeki sermayesinin yatırımı ile, olağan karı gerçekleş­ tirmesine olanak s ağlayacağı yolundaki

� asit

düşüncesinin

karşısında, ibu sınırlama hiç de ortadan kalkmaz. Ama, fark­ lılık rantı, toprak mülkiyetinde hir tekelin varlığını, s erma­ yeye bir sınırlama olarak toprak mülkiyetini öngörür, çünkü

bu olmaksızın, artı-kar, ne toprak rantma dönüştürülecek, ne

de çiftçi yerine toprakbeyinin payına düşecektir. Ve bir sı­ nırlama olarak toprak mülkiyeti,

farklıiLk rantı biçiminde

rant, örneğin A toprağı üzerinde ortadan kalktığı zaman bi­ le, var olmaya devam eder. ıE.ğ er, toprakta s ermaye yatırı­ mının rant ödenmeksizin gerçekleşebileceği, kapitalist üreti­ me sahip bir ülkedeki durumları ele

alırsak, göreceğiz ki,

bunların tümü de, toprak mülkiyetinin ayrıca hukuken kaldı­ rılmasına olmasa bile, de facto* kaldırılmasına dayanmak­ tadırlar ;

ama bu, ancak, tam da niteliği gereği raslansal

olan çok özgül koşuHaT altında y er alabilir.

.

· Birincisi : Toprakbeyinin kendisi bir kapitalist ya da ka­ pitalistin kendisi bir tciprakbeyi olduğu zaman. Bu durum­ da, piyasa-fiyatı, şimdi A toprağı olan topraktan, üretim fi­ yatını, yani sermayenin yenilenmesi artı ortalama karı e1de etmesini mümkün kılmaya yetec3k kadar yükselir yüksel­

mez, toprağını kendisi yönetebilir. Ama niçin? Çünkü, omm

için, toprak mülkiyeti sermaye yatırımına bir engel oluştur­ maz. Toprağına sadece doğanın bir öğeısi olarak davranabi­

lir ve bu yüzden yalnızca sermayesini yayma düşünceleri, * Fiili olarak. -ç.

184


kapitalist düşünceler ona yol göıs.terebilir. Böyle durumlar pratikte ortaya çrkar, ama ancak istisnai olarak. ToprağJ.n kapitalist ekimi, nasıl · ki, işlev yapmakta olan sermayenin, toprak mülkiyetinden ayrılmasını öngörürse, bir kural ola­ rak, toprak mülkiyetinin kendisi tarafından yönetimini de dıştalar. Hemen anlaşılmaktadır ki, bu durum , s alt rasıan­ sal bir durumdur. Eğer artan tahıl talebi, kendi-kendine yö­ neten mülk sahiplerinin elinde olandan daha büyük bir A ti­ pi toprak alanının ekimini gerektirirse , bir başka deyişle, ekilmek üzere A tipi toprağın bir bölümünün kirayla tutul­ ması gerekirse, toprak mülkiyetinin sermaye yatırımına koy­ duğu sınırlamanın bu varsayımı kaldrrılması, bir anda çöker. Kapitalist üretim ibiçimi altında, sermaye ile toprak, çiftçi­ ler ile toprakbeyleri arasındaki farklılaşma ile işe başlamak, sonra da dönerek, her nerede ve her ne zaman sermaye top­ rak mülkiyeti ondan ayrı ve farklı değilse toprağın ekimin­ den rant sağlamayacak olursa, toprakbeylerinin bir kural olarak kendi topraklarını yönettiklerini varsaymak saçma bir çelişkidir. (Aşağıda aktarılan, Adam Smith'in madencilik rantma ilişkin parçalarına bakınız.*) Toprak mülkiyetinin bu kaldırılması rarslansaldır. Olabilir de olmayabilir de. ' İkincisi : Kiraya verilen · bir mülkün toplam alanında, rr.evcut piyasa-fiyatlarında hiç rant getirmeyen .bazı bölüm­ ler olabilir, öyle ki bunlar, aslında ibedavadan verilmiştir. Ama toprakıbeyi buna o gözle ıbakmaz, çünkü o, kiraya ve­ rilen toprağın toplam rantını görür, onu oluşturan ayrı ayrı parıçaların özgül rantım değil. Bu durumda, kiraya verilen mülkün içindeki rantsız parçalar açısından, sermaye yatı­ rımına bir sınırlama olarak toprak mülkiyeti, kapitalist çift­ çi için ortadan kalkar ; ve bu, gerçekte, toprakbeyinin ken­ disiyle sözleşme ile olur. Ama, kapitalist çiftçi, salt bunlarla bc�ğlantılı olan toprak için rant ödediğinden, bu parçalar için rant ödemez. Burada, arz açığını üretmek için kesinlik· *

Bu yapıtın 216. sayfası. -Ed.

185


le yeni bir üretim alanı olarak daha fakir

A toprağına baş­

vurma:k yerine daha fakir A toprağının, yalruzca, daha iyi

toprağın ayrılmaz bir parçasını olu'§turduğu bir düzenleme ' öngörülmektedir. Ama araştırılması gereken durum, tam ta­ nıma, A tipi topraktaki bazı · toprak

parçalarının bağımsız

olarak yönetilmesi gereken, yani kapitalist üretim biçimi al­ tında genellikle hüküm süren !\)oşullar

yüzünden bağımsız

olarak kiraya verilmesi gereken durumdur .

Üçüncüsü:

Bir çiftçi, bu yolla sağlanan

ek ürün, ona, yal­

nızca, yfuürlükte Dlan piyasa�fiyatlarında, üretim fiyatını ge- . tirse bile yani ona olağan karı sağlasa, ama hiç bir ek rant ödemesine olanak vermese bile , aynı kiraya verilmiş mülke, ek sermaye yatırabilir. Böylece, toprağa yaıtırılan s ermaye­ nin bir bölümü

ile toprak rantı öder, ama öteki ile ödemez.

Ancak, bu varsayımın, s orunun çözümüne ne kadar az yar­ dımcı olduğu şu aşağıdakinden anlaşılabilir :

Eğer piyasa­

fiyatı (ve toprağın verimliliği ) , eski sermayede olduğu gi­ bi, üretim fiyatına ek olarak bir artı-kar getiren ek serma­ yesiyle, ek bir ürün elde etmesini mümkün kılarsa,

kira söz­

leşmesi sona ermediği sürece, bu artı-karı cebe indirebil­ mektedir. Ama niçin?

Çünkü, toprak mülkiyetinin

serma­

yesinin toprağa yatırılmasina koyduğu sınırlama, kira söz­ leşmesi d evannnca ortadan kaldırılmıştır. Ama, daha fakir kalitedeki ek toprağın ona bu artı-karı sağlaması için, bağım­

sız olarak temizlenmesi ve bağımsız olarak kiraya verilmesi

gerektiği yolundaki basit gerçek, eski topraktaki ek sermaye yatırımının,

artık, gereken arz artışını üretmeye yetmedi­

ğini çürütülınez bir biçimde tamtlamaktadır. Bir varsayını ötehlııi dıştalıyıor. Şurası ıbir gerçek ki, şimdi şöyle söylene­ bilir : En kötü tüprak A üzerindeki rantın kendisi -karşılaş­ tırma ister toprak sahibinin kendisi tarafından İşlenen top­ rağa göre (ama bu, s alt bir raslansal istisna olarak meyda­ na gelir ) , i·ster hiç rant

getirmeyen eski kiraya verilmiş

mülklerdeki ek s ermaye yatırımıarına göre yapılsın- fark-

l86


lılık rantıdır. Ama bu, 1) çeş1tli toprak kategorilerinin ve­ rimliliğindeki farklılıktan dağınayan ve dolayısıyla A topra­

ğının hiç rant getirmediğini ve ürününÜn üretim fiyatından satıld,\ı.ğını

öngörmeyen

bir

farklılık rantı olacaktır ; ve 2)

aym kiraya verilmiş ' mülkteki ek s ermaye

yatırımlarının

rant getirip getirmemesi durumunun, ekime açılacak A sını­ fından yeni toprağın rant getiriB getirmemesi sorunu ile il­ gisi yıoktur, bpkı, örneğin, yeni bir bağımsız bir imalat işi­ nin kurulmasının, aynı da1daki ibir başka fabrikatörün, ser­ mayesinin bir bölümünü hepsini kendi işinde kullanamadığı için, faiz getiren seınete yatırmaısı, ya da ona tam kar getir­ meyen, ama gene de faizden daha fazla getiren bazı iyileş­

tirmeler yapması ile ilgisi olmaması g:üb i. Bu, onun için ikin­ cil önem taşır. Öte yandan, yeni ek kuruluşlar, arıtalama ka­ rı getirmelidir ve bu odalama

karı elde etmek umuduyla

örgütlenmişlerdir. ELbette şurası bir gerçektir ki, eski kira­ ya verilmiş mülklerdeki ek sermaye yatırımları ve A tipi yeni toprağın ek ekimi, karşılıklı olarak biribirini sınırlar. Daha az elverişli üretim Iwşulları altındaki aynı kiraya ve­

rilmiş millke ek sermayenin yatırılabileceği sınır, A topra­ ğındaki rakip yeni yatırımlarla belirlenir,

öte yandan, ibu

toprak kategorisinin getirebileceği rant, eski kiraya veril­ miş mülklerdeki rakip ek sermaye yatırımlarıyla sınırlan­ mıştır. Ama bütün bu belirsiz kaçamaklar,

basit bir biçimde

şöyle ifade edilen socrunu çözmezler : Tahılın (bu araştırma­

da, bu, genel olarak toprak ürünlerini temsil etmektedir) pi­ yasa-fiyatının, A toprağından bölümlerin ekime açılmasına izin verecek yeterlikte olduğunu ve bu yeni alanlara yatırı­ lan s ermayenin üretim fiyatını getirebi1diğini, yani sermaye

artı ortalama karı tekrar yerine koyahildiğini varsayın. Böy­ lece, A toprağında sermayenin normal yayılması için koşul­ ların var olduğ11.nu var<s ayın. Bu yeterli midir? Bu sermaye,

. bu durumda, gerçekten yatırılaibilir mi? Y:oksa piyasa-fiya-

187


tı, en kötü toprak A'nm bile rant getirdiği noktaya kadar yükselmeli midir ? Bir başka deyişle, toprak samibinin tekeli, salt kap1talist görüş açısından tekelin

yokluğunda durum

böyle olma:oken sermaye yatırımını engeller mi?

Sorunun

kendisinin konuş ibiçiminden şu çıkmaktadır ki , eğer örneğin, ek sermayeler, ibeili piyasa-fiyatında

ocrtalama kar getiren,

ama 'hiç rant getirmeyen eski kiraya verilmiş mülkiere ya­ tırılmışsa, bu durum, ·sermayenin, gene ortalama karları ge­ tiren, ama hiç rant getirmeyen A toprağına, şimdi gerçek­ ten yatırılıp 'ya:tırılamayacağı sorusunu hiç bir biçimde ya­

mtlamaz. Ama önümüzdeki soru da tam budur. Hiç rant ge­ tirmeyen ek sermaye yatırımlarının

talebi karşılamadığı

gerçeği, A tipi yeni lboprağın ekime açılması zorunluluğu ile

tamilanmaktadır. Eğer A toprağının

ek ekimi ancak rant

getirdiği ölçüde, yani üretim fiyatından daha · fazla getirdiği

ölçüde gerçekleşiyorsa, 'tam iki s eçenek mümkündür. Ya, pi­ yasa-fiyatı öyle olmahdır ki, eski kira ya verilmiş mülkler­ deki ek sermaye yatırımları ister çiftçi, ister toprakbeyi ta­ rafından ceıbe indirilsin, artı-kar getirsinler.

Fiyattaki bu

artış ve son ek sermaye yatırımlarından gelen bu artı-kar, bu durumda, A toprağının rant getirmeksizin

ekilememesi

gerçeğinin sonucudur. Çünkü, eğer, üretim fiyatı, yalnızca ortalama kar getirecek ekimin

gerçekleşmesi için yeterli

olsaydı, fiyat ibu kadar yükseğe çıkmayacaktı ve yeni top­

rak parçalarının rekabeti, bunlar tam bu üretim fiyatını ge­ tirir getirmez hissedilmeye başlanacaktı. Hiç ,rant getirme­ yen eski kiraya verilmiş mülklerdeki ek yatıı�ımlarla reka­

bet edenler, bu durumda, A toprağındaki gene hiç rant ge­ tirmeyen yatırımlar olacaktı. - Ya da, eski kiraya verilmiş mülklerdeki son yatırımlar hiç rant getirmezler, ama gene

de piyasa-fiyatı, A toprağının ekime açılmasını ve rant ge­

tirmesini mümkün kılacak ölçüde yükselmiştir. Bu durum­ da, hiç rant getirmeyen ek sermaye yatırrmı, yalnızca, A

t oprağı, piyasa�fiyatı rant ö demesine izin verinceye

188

kadar


ekilemeyeeeği ıçın mümkün olmuştur.

Bu koşul olmaksızın

onun ekimi, daha düşük bir fiyat düzeyinde zaten başlamış clacaktı ve rantsız olağan karı getirmek için yüksek piyasa­ fiyatı gerektiren, eski kiraya verilmiş mülklerdeki o daha sonraki sermaye yatırımları, yer alamayacaktı. Şurası ger­ çektir ki, bunlar, yüksek piyasa-fiyatında yalnızca ortala­ ma kar getirirler, O hald e A toprağı ekime açıldığı andan

ittbaren düzenleyici üretim fiyatı haline gelecek o�an daha düşük bir üretim fiyatında, bunlar, bu ortalama 'karı getir­ meyeceklerdi, yani o halde, yatırımlar bu koşullar altında hiç yer almamış olacaklardı. Bu yolla, A toprağından gelen rant,

g erçekten

de, hiç rant getirmeyen eski ikiraya veril­

miş mülklerdeki yatırımlarla

karşılaştırıldığında farklılık

rantım oluşturacaktır. 'Ama öyle ki, A'mn toprak alanların­ da oluşan bu farklılık rantı, bu alanların, rant getirmedikçe

. ekime hiç de açık olmamaları

gerçeğinin bir sonucundan

başka 'bir şey d eğildir, yani öyle ki, aslında, toprak tiple­ . rindeki hiç bir farklılık tarafından belirlenmeyen ve eski ki­ raya verilmiş mülklerdeki olası ek bir engel oluşturan bu rant için

ısermaye yatırımıarına

zorunluluk s özkonusudur .

Her iki durumda da, A toprağmdan gelen r ant, sadece ta­ hıl fiyatlarındaki yükselmenin bir sonucu olmayacak, tersi­ ne, e'kiminin mümkün olması için en köW toprağın rant ge­ tirmesi :gerektiği gerçeği, tahıl fiyatlarının bu küşulun ger­ çekleşeceği noktaya kadar yükselmesinin ·

nedeni

olacak­

tır. Farklılık rantı şu özelliğe s ahiptir : toprak 'mülkiyeti bu­ rada yalnızca, · aksi halde çiftçinin ceibine akacak olan ve çiftçinin sözleşme süresi boyunca belli kıoşullar altında ger­ çekten de cebe indireibileceği, artı-karın yolunu keser. Top­ rak mülkiyeU, burada, yalnızca, mülkiyetle hiç bir 'ilgisi ol­ maksızın

(aıslında, piyasa-fiyatını düzenleyen - üretim fiya­

tının rekaıbetle belirlenmesi sonucunda) doğan ve artı-kara dönüşen meta-fiyatının bir bölümünün aktarılmasının nede-

189


nidir - fiyatın bu bölümünün bir kişiden ötekine, kapitalist­ ten topra:@beyine aktarılmasının nedenidir. Ama toprak riıül­ kiyeti, fiyatın bu bölümünü, _ya da fiyatın bu bölümünü ko­

şullandıran fiyat artışını yaratan neden değildir. Öte yan­

dan, en kötü toprak A, ürertim fiyatının üıstünde bir şey, r ant

getirinceye kadar -ekimi üretim fiyatını getirecek olmasi-. na karşın- ekilemezse, o zaman, toprak mülkiyeti, fiyatta­ ki bu artışın yaratıcı nedenidir.

Toprak mülkiyetinin kendi­

si rantı yaratmıştır. Eğer, sözü edilen ikinci durumda ol­

duğu gibi, şimdi A toprağı üzerinde öd€men rant, yalnızca

üretim fiyatını ödeyen, eski kiraya verilmiş mülklerdeki son ek sermaye yatırımları ile karşılaştırıldığında, farklılık ran­ tım oluşturuyorsa, bu gerçek değişmez. Çünkü, düzenleyici piyasa-fiyatı, A toprağından 1rant geLmesine izin verecek öl­ çüde yükseğe çıkıncaya kadar A toprağının ekilemeyeceği

koşulu - yalnızca bu koşul, burada, piyasa-fiyatının, eski ki ­ raya verilmiş mülklerdeki son yatırımların, gerçekte yalnız­ ca, üretim fiyatlarım, ama aynı zamanda da A toprağı üze­

rinde rant getiren !bir üretim fiyatını getirmelerini mümkün kılacak bir noktaya yükselmesi gerçeğinin temelidir. A top

­

rağımn rant getirmek zıorun:da olması gerçeği, bu durumda,

A toprağı ile eski kiraya verilmiş mülklerdeki son yatırım­ lar arasm:daki farklılık rantının nedenidir . Genel olarak, A toprağının hiç rant getirmediğini söyler­

ken -tahıl 'fiyatının üretim fiyatı ile düzenlendiğini varsa­ yar.ak- sözcüğün kesin anlammda rantı kastediyoruz. Eğer çiftçi, emekçilerinin normal ücretlerinden, . ya da kendi nor­

mal ortalama karından düşülen bir miktarı oluşturan "kira­ lama parası" ödüyorsa, rant, yani metalarının fiyatının, üc­ retlerden ve kardan ayrı bağımsız bir parçasını ödemekte­ dir. Zaten belirtmiştik

ki, uygulamada, bu, sürekli olarak,

gerçekleşmektedir. Belli bir ülkede tarım emekçilerinin üc­

retleri genel olarak, normal ortalama ücretler düzeyinin al­ tına düşürüldüğü, öyle ki, ücretlerden düşürülen bir miktar,

190


ücretierin ibir bölümü, genel bir kural olarak ranta girdiği

sürece, en I�ötü tıoprağı eken çiftıçi için bu ist1snai bir du­

rum oluşturmaz. En kötü toprağın ekimini mümkün kılan

aynı üretim fiyatında, bu düşük ücretler zaten onu meyda­

na getiren ibir öğeyi oluşturur lar, ve bu yüzden ürünün üre­

tim fiyatınd a satılması bu toprağı eken çiftçinin herhangi

bir rant ödemesini mümkün kılmaz. Toprakheyi, toprağını,

satış fiyatında ücretierin üstünde gerçekleştirdiğinin tümü­ nü ya da büyük bir bölümünü, toprakJbeyine rant biçiminde

ödemekten hıoşnrut kalabilen herhangi bir emekçiye de kira­

ya verebilir. Ancak bütün bu durumlarda, kiralama parası

ö denmesi gerçeğine 'karşın hiç ibir gerçek rant ödenmemiş­

tir. Ama, her nerede koşullar , kapitaHst ür etim biç�mi altın­ daki koşullara tekabül ediyorsa,

rant ve kiralama parası

çakışmalıdır. 'Oyısa burada tahlil edilmesi gereken de tam bu normal koşuldur.

Yukarda ele alınan durumlar bile �ki bunlarda, kapita­

list tiretim biçimi altında, topraktaki

gerçekten

rant

getirmeden

sermaye yatırımları

yapılabilirler'-

sorunumuzun

çözümüne katkıda bulunmaz, kolani koşullarına atıfta bulun­ mak ise daha da yararsızdır. Bir koloninin kolani ol duğıunu

saptayan ölçüt -burada yalnızca gereçek tarırn,sal kolaniler­ den sözediy;oruz- yalnızca, mevcut,

doğal durumdaki ·ge­

niş verimli toprak alanı değildir. Daha çok, bu toprağın mal

· edinilmemiş olması, özel mülkiyete tabi tutulmamış olması durumudur. Eski ülkelerle sömürgeler arasındaki, toprak açısından büyük fark şurada yatar : Wakefield'in10 doğru ola­

rak belirtti ği ve fizyokrat Mirabeau pere'in* ve öteki eski

iktisatçıların ondan çok önce keşfettiği gibi, toprak mülki­ yetinin hukuken ya da gerçekte var olmayışı:

Kolonİstler

yalnızca toprağı inal mı ediniyorl ar, �ksa; gerçekten dev-

ıo Wakefield, England and America, London 1833. Ayrıca Das Kapital, Buch I, Kap. XXV [Kapital, Birinci Cilt, Otiizüçüncü Bölüm. -E· d. ] ile karşılaştırınız. * Baba: -ç.

191


lete, toprakta, geçerli hukuki bir tasarruf hakkı için nami­ nal bir toprak fiyatı biçiminde bir ücret mi ö düyorlar, bura­ da bu önemli değildir. Ayrıca o:ı:· aya zaten yerleşmiş olan ko1onistlerin toprağın hukuki sahibi olabilmeleri de önemli değildir.

Gerçekten de, toprak mülkiyeti, burada sermaye

yatırımına -ve ayrıca, sermayesiz emek yatırımına-;- hiç

bir sınırlama getirmez ;

toprağın bir kıs mının oraya zaten

yerleşmiş olan kolonİstler tarafından maledinilmesi, yeni ge­ lenlerin

sermayelerini

ya da

emeklerini

yeni toprak üze­

rinde kullanmalarını engellemez. Bu yüzden -toprak mül­ kiyetinin sermayenin bir yatırım alanı olarak toprağı kısıtla­ dığı hallerde-; toprak mülkiyetinin, toprağın ürünlerinin fi­ yatı ve rant üzerine etkisini incelemek gerekli olduğu za­ man tarımda ne kapitalist üretim btçiminin, ne de ona uy­ gun düşen toprak mülkiyeti biçiminin, var olmadığı -aslın­

da toprak mülkiyeti hiç yoktur- özgür burjuva kolonilerin­

den sözetmek son derece ısaçma olacaktır. Örneğin Ricardo, topraik rantı hakkındaki bölümünde böyle yapmaktadır.

Ön­

sözde, toprağın maledinilmesinin tıoprağın ürünlerinin değeri

üzerine etkisini araştırmak niyetinde olduğunu belirtmekte ve bundan sonra doğrudan doğ-ruya kolonileri bir örnek ola­ rak almakta, bununla, toprağın nispeten ilkel bir durumda bulunduğunu ve topraktan yaradanınanın toprak mülkiyeti tekeli ile sınırlanmadığını varsaymaktadır. Toprağın · salt hukuki sahipliği,

toprak sahibi için hiç

bir toprak rantı yaratmaz. Ania, gerçekten de, ona, toprak ister gerçek tarımsal amaçlar için ister yapı vıb . ıgiıbi öteki üretim amaçları için kullanüsın, iktisadi kıoşullar, toprağı,

kendisine bir artı getirecek biçimde kullaıımaısına izin ve­ rıinceye dek, kullanım dışmda tutmak gücünü verir. Bu, ala­ nın mutlak büyüklüğünü çoğaltamaz ya da aza1tamaz, ama piyasaya konan toprak miktarını değiştirebilir. 'Dolayısıyla, Fourier'nin d e zaten gözlemlemiş olduğu gibi, tüm uygar ül­ kelerde toprağın nispeten önemli bir bölümünün daima ekil-

192


med en kalması tipik bir gerçektir.

O halde, talebin, diyelim o zamana kadar ekilenlerden daha az verimli olan yeni topraklarm ekime açılmasım ge­ rektirdiğini varsayarsak

toprakbeyi, sırf toprağın ürünü­

nün piyasa-fiyatı, çiftçiye üretim fiyatım ve böylece de top­ raktaki yatırımı üzerinden oJ.ağan karı getirecek ölçüde yük­ seldi diye, toprağını, hiç bir karşılığı olmadan kiraya vere­ cek midir? Hiç de değil. Sermaye yatırımının ona rant ge­ tirmesi gerekir. Toprağı için ona kiralama parası ödenebi­ lineeye kadar , toprağını kiraya vermez. Bu yüzden, piyasa­ fiyatı, üretim fiyatının üstünde bir noktaya, örneğin P + r'ye çıkmalıdır, öyle ki, toprakbeyine rant ödenebilsin.

Varsayı­

mımıza göre toprak mülkiyeti kiraya verilineeye kadar hiç bir şey getirmediğinden, o zamana kadar iktisacten değersiz olduğundan, piyasa-fiyatmdaki , üretim fiyatının üzerine çı­ kan ufak bir artış, en fakir kalitedeki yeni toprağı piyasaya getirmeye yeter. Şimdi şu soru doğuyor : En kötü toprağın hiç bir verimli­ lik farkından sağlanamayacak toprak rantı getirmesi gerçe­ ğinden, toprağın ürününii..11 fiyatının, zorunlu olarak, olağan anlamda bir tekel fiyatı olduğu ya da vergiyi devlet yerine toprakbeyinin koyması yolundaki tek ayrımla rantın bir ver­ gi gibi girdiği bir fiyat olduğu sonucu çıkar mı? Söylemeye gerek yuk ki, bu vergi, kendine özgü iktisadi sınırlara sa­ hiptir. Eski kiraya verilmiş mülkelerdeki ek sermaye vatı­ rımlarıyla, dışardan

gelen toprak ürünlerinin

rekabetiyle

-bunların ithalinin kısıtsız olduğıunu varsayarsak- tonrak­ beylerinin kendileri arasındaki rekabetle, ve nihayet tüketi­ cilerin gereksinmeleri ve ödeme yetenekleriyle smırlanmls­

tır. Ama burada sorun bu değildir. So:run .

'

en kötü topraktan

ödenen rantm, bir m etaya konan verginin onun fiyatına gir-

mesi, yani metaın değerinden bağımsız bir öğe olarak gir­ mesi ile aynı biçimde, bu toprağın ürünlerinin fiyatına -var­ sayımıınıza göre genel piyasa-fiyatım düzenleyen fiyat- gi-

193


rip girmediğidir . Bu, hiç de zorunlu olarak çıkan bir sonuç değildir, ve . bunun böyle olduğu yolundaki tartışma, yalnızca, metalarm değeri ile üretim fiyatları arasındaki ayrımın şimdiye ka­ dar anlaşılmamış olmasındandır. Gördük ki, bir bütün ola­ rak ele alındığında, metaların üretim fiyatlanmn, yalnızca toplam değerleri tarafından düzenlenmelerine karşın, ve çe­ ş itli türdeki metaların üretim fiyatlarının hareketinin, bü­ tün .diğer lmşullar eşit olmak şartıyla, yalnızca değerlerinin hareketiyle belirlenmesine karşın, bir metaın üretim fiyatı, hiç de değerine öz d eş değildir. Gösterilmiştİ

ki, bir metaın

üretim fiyatı, değerinin üstünde ya da altında olabilir, ve değeri ile yalnızca istisnai olarak çakışır. Dolayısıyla top­ rağın ürünlerinin üretim fiyatlarının üstünde satılması ger­ çeği, hiç de bunların değerlerinin üstünde satıldığını tanıtla­ maz ; tıpkı, sanayi ürünlerinin, ortalama olarak üretim fi­ yatları üzerinden satılınaları gerçeğinin, den satıldıklarını tanıtlarnaması gibi.

değerleri üzerin­

Tarımsal ürrünlerin,

üretim fiyatlarımn üstünde ve değerlerinin altında satılına­ ları mümkünken, öte yandan da, birçok sınai ürün, salt de­ ğerleri üstünde s atıldııkiarı için, üretim fiyatını getirir. Bir metaın üretim fiyatının değeriyle bağıntısı, salt, me­ tayı üreten sermayenin değişen parçasımn değişmeyen par­ çasına oranıyla, ya da onu üreten sermayenin organik bi­ leşimi ile belirlenir . Eğer, belli bir üretim alanında, serma­ yenin bileşimi ortalama toplumsal sermayeninıkinden düşük­ s e , yani s ermayenin . ücretler için kullanılan değişen parça­ sı, emeğin maddi koşulları için kullanılan değişmeyen par­ çasına oranla, ortalama toplumsal sermayede

olduğundan

daha büyü.kse o zaman, onun ürününün değeri, üretim fiya­ tının üstünde olmalıdır. Bir başka deyişle böyle sermaye da­ ha çok canlı emek kullandığı için, emeğin eşit biçimde sö­ mürüldüğünü varsayarısak, toplumsal

ortalama s ermayenin

eşit büyüklükteki bir tam bölümünden daha çok artı-değer

194


ve dolay�sıyla daha çok kar üretir. Bu yüzden, ilm üretim fi­

yatı, sermayenin yerine konması

artı

ortalama kara eşit ol­

duğuna ve ortalama kar bu illetada üretilen kardan daha dü­ şük olduğuna ,göre, ürününün değeri üretim fiyatının üstün­ dedir. Ortalama toplumsal sermaye tarafından üretileri ar­ tı-değer, bu düşük bileŞimdeki bir sermaye tarafından üreti­ len artı-değerden azdır. Belli bir üretim alanına yatırılan sermaye, toplumsal ortalama sermayeden daha yüksek . bir bileşimde ise, durum tersidir. Onun ürettiği metaların değe­ ri, üretim

fiyatlarının

altındadır, en

gelişmiş

sanayilerin

ürünlerinde durum genellikle böyledir. Eğer, belli bir üretim alanındaki sermaye, ortalama top­

lumsal s ermayeden daha düşük bir bileşimde ise, o zaman

bu her şeyden önce, yalnızca, bu özel üretim alanındaki top­ lumsal emeğin üretkenliğinin, ortalamanın altında olduğu­ nu söylemenin bir başka biçimidir ;

çünkü,

kenlik düzeyi, değişmeyen sermayenin

ulaşılan üret­

değişen sermayeye

nispi üst•ünlüğünde, ya da -verilen sermaye için- ücret­ ler için kullanılan bölrümün 'sürekli azalmasında kendini ,gös­ terir. Öte yandan, e ğer belli

ibir üretim alanındaıki sermaye

daha yüksek bir bileşimdeyse, o zaman bu, üretkenlikte or­ talamanın üstünde olan bir gelişmeyi yansıtır. Nitelikler i gereği, ineelenmeleri tartışmamız dışında tu­ tulan gerçek sanat yapıtlarıni bir kenara bırakırsak, üste­ lik açıktır ki farklı üretim alanları kendilerine özgü teknik özelliklerine uygun olarak, farklı oranlarda değişen ve deği)­ meyen sermaye gerektirirler, ve canlı emek bazılarında daha büyük, ötekilerde daha küçriik rol oynam�k zorundadır. Ör­ negın,

tarımdan

kesinlikle ayırdedilmesi gereken istihraç

sanayiinde değişmeyen sermayenin bir öğesi olarak ham­ madde, bütünüyle mevcut değildir ve hatta, yardımcı mad­ de bile nadiren öne_mli bir rol oynar. Oysa madencilik sa­ nayiinde, değişmeyen sermayenin öteki parçası, yani sabit sermaye, önemli bir rol oynar. Gene de, burada da, ilerle-

195


me, değişen sermayeye oranla değişmeyen sermayedeki nis­ pi artışla ölçülebilir. Eğer asıl tarımdaki sermayenin bileşimi, ortalama top­ lumsal sermayeninkinden düşükse, o zaman, bu ,

cie,

gelişmiş

üretime sahip

prima fa­

ülkelerde, tarımın , işleme sa­

nayilerindeki ile ayr:ıı ölçüde ilerlemiş olduğu gerçeğini ifa­ de eder. Böyle bir gerçek -belirleyici iktisadi koşullar da kısmen dahil olmak üzere, tüm öteki �oşullardan başka­ kimyada, jeolojide ve fizyolojideki daha sonraki

ve olduk­

ça yeni gelişmelere , ve özellikle bunların tarıma uygulan­ malarına kıyasla mekanik biçimlerdeki gelişmenin ve özel­ likle bunların uygulanmalarımn, daha erken ve daha hızlı olmasıyla

açıklanabilir . Bu

arada

şunu

belirtelim,

tarımın ilerlemesinin değişen sermayeye kıyasla

bizzat

değişme­

yen sermayedeki nispi bir büyüme ile sürekli olarak ifade edildiği, kesin ve eskiden beri bilinen bir gerçektir.11 Kapi­ talist üretimin hüküm sürdüğü belirli bir ülkede, örneğin İngiltere'de, tarımsal sermayenin bileşiminin ortalama top­ lumsaJ sermayeninkinden düşük olup olmadığı, ancak ista­ tistiki olarak kararlaştırılacak bir sorundur, ve bizim amaç­ larımız

açısından, buna

ayrıntısıyla

girmek gereksizdir.

Her durum ve koşulda, tarımsal ürünlerin değerinin üretim fiyatından ancak bu varsayıma dayanılarak yüksek olabi­ leceği teorik olarak saptanmıştır. Bir başka deyişle, tarımda belli büyüklükteki bir sermaye, ortalama toplumsal bileşime sahip aynı büyüklükteki bir sermayeden, daha çok artı-değer üretir, ya da, aynı şey demek olan, daha çok artı-emeği harekete geçirir ve emri altına alır (ve bununla genel ola­ rak daha çok canlı emek kullanır) .

O halde, bu varsayım, burada tahlil ettiğimiz ve ancak bu varsayım yürürlü...lde olduğu sürece g eçerli olan rant biçi11 Bkz: Dombasle [Annales agricoles de Roville, ou Melanges d'agricul­ tııre, d'economie rıırale et de legislation agricole, Paris 1824-37. -Ed.] ve R. Jones [An Essay on the Disribııtioıı of Wealth, ete., LonÇ!on 1831, s. 223 vd . . -Ed.] .

196


mı ıçın yeterlidir. Bu varsayım nerede geçerli değilse, bu­ na uygun olan rant biçimi de artık geçerli olmaz. Ama, tarımsal ürünlerin değerinde, üretim

fiyatlarımn

üstünde bir fazlanın salt varlığı, kendi başına, çeşitli toprak tiplerinin verimliliğindeki ve aynı toprak

�zerindeki

ardarda

sermaye yatırımlarındaki farklılıklardan bağımsız olan bir toprak rantının - kısacası, kavram olarak farklılık rantından kesinlikle ayırdedilecek ve dolayısıyla mutlak rant diye ad­

landırabileceğimiz bir rantın varlığını açıklamak için yeter­ li değildir. Çok sayıda imalat ürünü, ranta dönüştürülebile­ cek, ortalama karın üstünde herhangi bir fazla ya da artı­ kar getirmeksizin, değerlerinin, üretim fiyatlarından

daha

yüksek olması gerçeği ile tanımlanırlar. Tersine, üretim fi­ yatı ve onun ifade ettiği g enel kar oranı kavramı ve bunların varlığı, tek tek metaların değerleri üzerinden

satılınadığı

gerçeğine dayanır. Üretim fiyatları, meta değerlerinin eşitlenmesinden doğar. Çeşitli üretim alanlarında

bir

tüketilen

ayrı ayrı sermaye-değerleri yerine konduktan soma, bu, tüm artı-değeri, tek tek üretim alanlarında ür etilmiş olan ve böy­ lece bunların metalarına katılmış olan miktarla orantılı ola­ rak değil, ortaya konan sermayelerin büyüklüğü ile orantılı olarak dağıtır, Ancak bu biçimdedir ki, üretim fiyatı ve onun tipik öğesi olan oTtalama kar doğar. Toplam sermaye tara­ fından ür etilen artı-değerin dağıtılmasında rekabet

aracı­

lığıyla bu eşitlerneyi sağlamak ve bu eşitlemenin önündeki tüm engelleı·i yenmek ser mayelerin sürekli eğilimidir. Bu yüzden bunlar tüm koşullar altında metaların değerleri

ve

üretim fiyatları arasındaki farklılıktan değil de, daha çok, pi­ yasaya hükmeden genel üretim fiyatı ile, ondan farklı olan bireysel üretim fiyatları arasındaki farklılıktan doğan artı­ karları; belli bir üretim alanında geçerli olan, ve onun için iki farklı alan arasmda geçerli olmayan ve böylece de çeşitli alanların genel üretim

fiyatlarını yani genel kar

oranını

etkilemeyen, bunun yerine değerlerin üretim fiyatlarına dö-

197


nüşmesini ve genel bir kar oranını öngören artı-karları hoş­ görmek eğilimindedirler. Ama bu varsayım, daha önce tartışıldığı

de

gibi, toplam toplumsal sermayenin, çeşitli üretim

alanları arasında sürekli olarak değişen orantılı dağılımına, s ermayelerin aralıksız giriş çıkışına , bunların bir alandan öte­

kine aktarılabilmelerine, kısacası, bunların toplam toplumsal s ermayenin bağımsız parçaları için, bir sürü elverişli yatırım a lanını temsil eden, çeşitli üretim alanları arasındaki öz­

gür hareketlerine dayanır. Bu durumda öncül, hiç bir enge­ lin, ya da salt raslansal ve geçici bir engelin, s ermayelerin -örneğin meta-değerlerinin üretim fiyatlarından daha yük­ sek olduğu, ya da üretilen artı-değerin ortalama karı aştığı bir üretim alanında- değeri üretim fiyatına indirmek ve böylece, bu üretim alanının fazla artı-değerini, sermayenin yararlandığı .bütün alanlar arasında orantılı dağıtmaktaki re­ kabetine müdahale etmemesidir. Ama eğer tersi olursa, eğer sermaye ancak kısmen yenebileceği, ya da hiç yenemeye­ ceği; ve bazı alanlardaki yatırımını sınırlayan, bu yatırımı, ancak, artı-değerin bir mtalama kara genel

eşitlenmesini

kısmen ya da tümüyle dıştalayan koşullar altında kabul eden yabancı bir güçle karşılaşırsa, o zaman açıktır ki, böyle üre­ tim alanlarında, metaların değerinin üretim

fiyatlarından

fazlası, ranta ·dönüştürillebilen ve bu sıfatla da kara göre bağımsız kılınmış bir artı-kara yol açacaktır. Bö·yle bir ya­ bancı güç ve engel, toprağa yatırım yapmak çabasında ser­ mayenin karşısına çıktığı zaman toprak mülkiyeti tarafından temsil edilir ; böyle bir güç , kapitalistle karşı karşıya

olan

toprakbeyidir. Burada toprak mülkiyeti, yeni ekime açılacak toprağın, hiç bir farklılık rantı getirmeyen ve torrırak mülkiyeti olma­ saydı, piyasa-fiyatındaki küçük bir artışla bile ekilebilecek olan, öyle ki, düzenleyici piyasa�fiyatının, bu en kötü topra­ ğın çiftçisine yalnızca üretim fiyatını s ağlayacağı bir katego­ riye dahil olabilmesine karşın, o zamana kadar eleilmemiş

198


ya da kiraya verilmemiş olan toprakta, bir vergi koymaksı­ zın, ya da bir başka deyişle bir rant talep etmeksizin hiç bir ·

yeni s ermaye yatırımına izin vermeyen engeldir. Ama toprak mülkiyetinin koyduğu engel yüzünden, piyasa-fiyatı, toprağın, üretim fiyatının üstünde bir artı getirebileceği, yani bir rant getirebileceği bir düzeye çıkmalıdır. Ancak, varsayımımıza göre, tarımsal sermayenin ürettiği metaların değeri, bunla­ rın üretim fiyatlarından yüksek olduğundan (az sonra. tartı­ şacağımız bir durum dışında) bu rant, üretim fiyatının üs­ tündeki değer fazlasını, ya d a onun bir kısmını

oluşturur.

Rant, değer ile üretim fiyatı arasındaki farkın tümüne mi, yoksa bunun da.h a büyük ya da daha küçük bir parçasına mı eşittir, bu, tamamen, arz ve talep arasındaki ilişkiye ve yeni · E:kime açılan toprağın alanına bağlı olacaktır . Rant, tarımsal ürünlerin değerinin, bunların üretim fiyatları üstündeki faz­ lasına eşit olmadığı sürece, bu fazlanın bir bölümü,

daima,

tüm artı-değerin çeşitli bireysel sermayeler arasında orantılı d ağılımına ve genel eşitlenmesine girecektir. Rant, üretim fiyatı üstündeki değer fazlasına eşit olur olmaz, artı-değe­ rm ortalama karfn üstünde olan bu bölümünün tümü bu eşit­ lenmenin dışına çekilecektir .. Ama bu mutlak rant, ister üre­ tim fiyatı üstündeki değer fazlasının tümüne, ister yalnızca

bir parçasına eşit olsun, tarımsal ürünler, fiyatları değer­

lerini aştığı için değil, fiyatları değerlerine eşit olduğu için,

ya da fiyatları değerlerinden düşük, ama üretim fiyatların­ dan yüksek olduğu için, her zaman, bir tekel fiyatına satı­ lacaklardır. Bunların tekeli, değer leri genel üretim fiyatın­ dan yüksek olan öteki sanayi ürünlerinden farklı olarak, üre­ tim fiyatı ile bir düzeye getirümerneleri gerçeğinden ibaret­ tir. Üretim fiyatının bir ibölümü g:ilbi, değerin bir bölümü d e , gerçekten verilen bir sabit, yani üretimde tüketilen serma­ ye

=

k'yı temsil eden maliyet-fiyatı olduğundan, bunların

arasındaki fark, öte·ki, değişen bölüme , üretim fiyatında,

p'­

ye, kara eşit olan, yani toplumsal sermaye üzerinden ve top-

199


lumsal sermayenin bir tam kesri olarak her bireysel sermaye üzerinden hesaplanan toplam artı-değere eşit olan ; ama me­ taların değerinde, bu özel sermayenin yarattığı gerçek artı­ değere eşit olp.n, ve bu sermayenin yarattığı meta-değerleri­ nin bütünleyici bir parçasını oluştura:o artı-de�ere dayanır. Eğer metaların değeri üretim fiyatlarından yüksekse, o za­ man bunların üret�m fiyatı ki p + d

=

=

k + p, ve değer

=

k + p+ d,

öyle

burada içerilen artı-değerdir. Onun için, değer ile

ür etim fiyatı arasındaki fark

=

d, bu s ermaye tarafından

yaratılan artı,-değerin, genel kar oram aracılığıyla ona ayrı­ lan artı-değerden fazlasıdır. Bundan şu sonuç çıkar ki, tarım­ sal ürünlerin fiyatları, değerlerine erişmeksizin, üretim fiyat­ larından

daha yüksek olabilir.

Ayrıca bundan §U

çıkar ki,

bunların fiyatları değerlerine ulaşmadan önce, tarımsal ürün­ lerin fiyatında sürekli bir artış , belli bir noktaya kadar, yer alabilir. Gene bundan şu çıkar ki, tarımsal ürünlerin değerinin, bunların üretim fiyatının üstündeki fazlası, s alt toprak mill­ kiyetindeki tekelin bir sonucu olarak, genel piyasa-fiyatların­

da belirleyici bir öğe haline gelebilir. Nihayet bundan şu çı­

kar ki, bu durumda, ürünün fiyatındaki artış , rantın nedeni değildir, bunun yerine rant, ürünün fiyatındaki artışın nede­ nidir. En kötü toprağın bir birim alanından gelen ürün fiyatı =

p + r ise, o zaman p + r'nin düzenleyici fiyat haline

gelmesi

varsayım olduğundan, tüm farklılık rantları r'nin buna teka­ bül

eden katlarınca artacaktır .

Eğer tarım-dışı_ toplumsal sermayenin ortalama bileşi­ mi

=

85s + 15d ve artı-değer oranı

üretim fiyatı şimi

=

=

=

% 100 olsaydı, o zaman

115 olacaktı. Eğer tarımsal sermayenin bile­

75. + 2d olsaydı ve artı-değer oranı ayın olsaydı,

zaman tarımsal ürünün değeri ve düzenleyici piyasa-fiyatı

o =

125 olacaktı. · Eğer tarımsal ve tarım-dışı ürün, aynı ortalama

fiyata eşitlenecekse (kısa olsun diye, her iki üretim dalında da toplam sermayenin eşit olduğunu varsayıyoruz), o zaman toplam artı-değer

=

40, ya da 200 sermaye 200

üzerinden

%20


olacaktır : Birinin olduğu kadar, ötekinin ürünü de, 120'ye s atılacaktır. Böylece, üretim fiyatlarına eşitlenmede, tarım­ dışı ürünün ortalama piyasa-fiyatları, değerlerinin üstünde, tı:ırımsal ürününkü ise altında yatacaktır. Eğer tarımsal ürün­ ler tam değerlerinde satılsalardı, bunlar, eşitlenmede olduk­ lı:: rından 5 fazla, sınai ürünler ise 5 az olacaklardı. Eğer pi­ yasa koşulları, tarımsal ürünlerin tam değerlerinde, üretim fiyatı üstündeki tam artıya s atılınalarma izin vermezse, o zaman, etki iki aşırı uç arasında olur ; sınai ürünler değer­ lerinin biraz üstünde, tarımsal ürünler ise üretim fiyatlarının biraz üstünde satılırlar. Toprak mülkiyeti, tarımsal ürünün fiyatını, üretim fiya­ tının üzerine çıkarabilirse de, buna değil, daha çok, piyasanın genel durumuna, piyasa-fiyatının üretim fiyatını ne ölçüde aştığı ve değere yaklaştığına ve bu yüzden tarımda yaratı­ lan, verilen ortalama karın üstündeki artı-değerin, ne ölçüde, ya ranta dönüştürülüceğine, ya da artı-değerin ortalama ka­ ra genel eşitlenmesine gireceğine dayanır. Her durum ve ko� şulda, üretim fiyatının üstündeki değer fazlasından doğan bu mutlak rant, tarımsal artı-değerin bir parçasından, bu artı-değerin ranta dönüştürülmesinden, onun toprakbeyi ta­ rafından aşırılmasından başka bir şey değildir ; tıpkı farklı­ lık rantının, artı-karın ranta dönüşmesinden, onun, genellikle düzenleyici bir üretim fiyatı altında, toprakbeyi tarafından aşırılmasından doğması gibi. Rantın bu iki biçimi, tek nor­ mal biçimdir. Bunlardan başka, ran( yalnızca, ne üretim fi­ yatı ne de metaların değeri tarafından değil, alıcıların ge­ reksinmeleri ve ödeme yetenekleri tarafından belirlenen ger­ çek bir tekel fiyatına dayanabilir. Bunun tahlili, piyasa-fi­ yatlarının gerçek hareketinin ele alındığı rekabet teorisine dahildir. Belli bir ülkede, tarıma elverişii olan bütün topraklar, ki­ raya verilmişse _:__kapitalist üretim biçiminin ve normal ko­ şulların genel olduğunu varsayarsak- rant ödemeyen hiç bir 201


toprak var olmayacaktır ; ama hiç rant getirmeyebilen

bazı

sermayeler, toprağa yatırılan bazı sermaye parçaları olabi­ lir. Çünkü toprak k.irayla tutulur tutulmaz, toprak mülkiyeti, gerekli sermayenin yatırımına karşı mutlak ibir engel rolü oyuarnayı brrakır. Ama, bundan sonra bile, toprağa katılan sermayenin toprakbeyine dönmesi, kiracının faaliyetini çok kesin s1nrrlar içine hapsettiği ölçüde, toprak mülkiyeti nispi bir engel rolü oynamaya devam eder. Yalnızca bu durumda, bütün rant farklılık rantma dönüştürülecek, ancak bu, toprak verimliliğindeki herhangi bir farkla değil, özel bir toprak

tipindeki son sermaye yatrrımlarından gelen artı-karlar ile,

en mötü kalitede toprağın kiralanması için ödenen rant ara­ sındaki farkla belirlenen ibir farklılık rantı olacaktır. Toprak mülkiyeti, ancak, toprakbeyi, toprağı sermaye yatırımına aç­ tığı için bir har aç aldığı ölçüde mutlak ibir engel rolü oynar. Böyle bir açılma elde edildiği zaman, artık o, :belli bir top­

r a k parçasındaki herhangi bir sermaye yatırımının ölçüsüne hiç bir mutlak sınrr kıoyamaz. Genel olarak konut

yapımı,

evlerin yapılacağı toprağın ibir üçüncü tarafından mülkiye­ tinde olması hiçiminde bir engelle karşılaşır. Ama bu toprak, bir kez, konut yapımı için kiraya verilince, ibüyük mü yoksa küçük mü bir ev yaıpacağı kiracıya bağlıdrr . Eğer tarımsal sermayenin ortalama bileşimi,

ortalama

toplumsal sermayeninkine eşit, ya da ondan yüksek olsaydı, o zaman mutlak rant �gene az önce tanımlanan

anlamda­

yani gerek farklılık rantından, gerekse rgerçek bir tekel fiya­ tma dayanan ranttan eşit ölçüde farklı olan r ant

ortadan

kalkacaktı. O zaman tarımsal ürünün değeTi, üretim fiyatı­ nın üstünde olmayacak ve tarımsal sermaye daha fazla emek harekete geçirmeyecekti ve ibu yüzden tarım-dışı sermaye­ den daha fazla bir artı-emek de gerçekleştirmeyecekti. Uy­ garlığın ilerJemesiyle tarımsal sermayenin bileşimi ortalama toplumsal sermayeninkine eşit hale ,gelecek olursa, aynı du­ rum ortaya ç:ıkacaktrr.

202


İlk bakışta, bir yandan tarımsal sermayenin bileşiminin yükseldiğini, başka bir deyişle, onun değişmeyen parçasının değişen parçasına oranla arttığım varsaymak, öte yandan da, tarımsal ürünün fiyatının, yeni ve daha önce ekilenden daha kötü toprağın rant getirmesine, bu durumda, ancak, piyasa-fiyatının, değerin ve üretim fiyatının üstünde olan . fazlasından kaynaklanabilecek bir rant, kısacası, yalnızca ürünün tekel fiyatından elde edilen bir rant getirmesine izin Verecek ölçüde yükseleceğini varsaymak, çelişkili g1bi görün­ mektedir. Burada ,bir ayrım yapmak gereklidir. Her şeyden önce, kar orr anının oluşma biçimi incelenirken belirtilmişti ki, teknik açıdan konuşursak, aynı bileşime s s hip sermayeler, yani makine ve hammaddelere nispetle eşit miktarlarda emeği harekete geçiren ısermayeler, bu serma­ yelerin değişmeyen bölümlerinin farklı değerleri yüzünden gene de farklı bileşi]nlerde olabilirler. Hammaddeler ve ma­ kine, bir durumda ötekinden daha pahalı olabilir. Çünkü, ör. neğin, 100'1ük bir sermaye ile, eğer bu 100 içinden karşıla­ nacak olan hammaddenin maliyeti bir durumda 40, ötekinde 20 ise, aynı miktarda emek harekete geçirilemeyeceğine gö­ re, harekete geçirile·cek aynı miktarda emek için (ve varsa­ y ımımıza göre bu, aynı hammadde yığınını harekete geçir­ mek için gerekli olaca).üır) , bir durumda ötekinden daha bü­ ;yük bir sermaye konması gerekecektir. Ama daha pahalı bammaddenin fiyatı daha ucuzunkinin düzeyine düşer düş­ m ez, bu iki sermayenin, aynı teknik bileşimde o1duğu hemen ortaya çıkacaktır. Canlı emek ile bu sermayenin kullandığı emek koşullarının yığını ve niteliği arasındaki teknik oran­ larda hiç bir değişiklik olmamasına karşın, bu durumda, de­ ğişmeyen ve değişen sermaye arasındaki değer oranı aynı o]acaktır. Öte yandan daha düşük bir organik bileşimdeki bir sermaye, salt ·değer-bileşimi açısından, yalnızca değişme­ yen bölümlerinin değerindeki bir artıştan dolayı, daha yük-

203 '


sek bir organik bileşimdeki bir sermaye ile aynı sınıftanmış gibi görünebilir. Canlı işgücüne kıyasla daha fazla makine ve hammadde kullandığı için bir s ermayenin 60. + 40d ol­ duğunu, öteki sermayenin ise daha fazla canlı emek ( %60) , az makine (örneğin %10) ve işgücüne kıyasla daha az ve daha ucuz hammadde (örneğin %30) kullandığı için 40. + 60d olduğunu varsayalım. Öyle ki, bu durumda, ham ve yar­ dımcı maddelerin değerinde 30'dan 80'e basit bir artış, bile­ , şimi eşitleyebilecektii·, öyle ki, şimdi, ikinci sermaye, makine olarak IO'a karşılık 80 hammadde ve 60 işgücünden, ya da 90. + 60d'den oluşacaktır, bu da yüzde olarak gene 60. +40d olacaktır. Başka bir deyişle, eşit organik bileşim­ deki sermayeler, farklı değer bileşiminde olabilirler ve aynı değer-bileşimi yüzdelerine sahip olan s ermayeler değişik or­ ganik bileşim dereceleri gösterebilir ve böylece emeğin top­ lumsal üretkenliğinin gelişmesinde farklı aşamalar ifade ede­ bilirler. O halde, salt tarımsal sermayenin genel değer-bile­ şimi düzeyinde olması durumu, onda emeğin toplumsal üret­ kenliğinin de eşit ölçüde çok gelişmiş olduğunu tanıtlamaya­ caktır. Yalnızca gene onrun üretim lwşullarının bir parçasını oluşturan kendi ürününün daha pahalı olduğunu, ya da eskiden yakında bulunan gübre gibi yardımcı maddelerin şimdi uzak­ tan getirilmek zorunda olduğunu vb. tanıtlayacaktır. Ama, bundan ayrı olarak, tarımın kendine. özgü niteliği hesaba katilmalıdır. Emekten tasarruf sağlayan makinelerin, kimyasal yar­ dımların vb. tarımda daha çok kullanıldığını, ve bu yüzden değişmeyen sermayenin, kullanılan işgücü kütlesine kıyasla, yalnızca değer olarak değil, aynı zamanda, kütle o:ı.arak da, teknik açıdan · arttığını var,s ayalım, o zaman, tarımda, (ma­ dencilikte olduğu gibi) sorrun, yalnızca emeğin toplumsal üret­ kenliği değil, aym zamanda da, doğal koşullarına bağlı olan doğal üretkenliğidir. Tarımdaki toplumsal üretkenlik artışı­ nın doğal güçteki azalışı güçbela karşılaması, ya da hatta =

=

=

·

204


karşılamaması �bu karşılama gene de ancak kısa bir süre için etkili olacaktır- mümkündür, öyle ki, buradaki teknik gelişmeye karşın, üründe hiç bir ucuzlama olmaz, yalnızca daha da büyük bir fiyat artışı engellenir. Ayrıca, nispi artı­ ürün artarken, yükselen tahıl fiyatlarıyla, ürünlerin mutlak kütlesinin azalması da mümkündür ; şöyle ki, esas

olarak,

yalnızca aşmma ve eskimenin yenilenmesini gerektiren maki­ ne ve hayvanlardan oluşan değişmeyen sermayedeki nispi bir artış ve ürün içinden, tam olarak sürekli yenilenmeyi ge­ rektiTen ücretiere harcanan değişmeyen sermayedeki buna tekabül eden bir azalış durumunda bu böyle olur: az

Dahası, tarımdaki ilerleme ile, teknik yardımların daha gelişmiş olması halinde piyasa-fiyatında daha büyük bir

a rtış gerektirecek olan, daha fakir toprağı ekmek ve ondan bir rant elde etmek için, piyasa-fiyatında ortalamanın üs­ tünde yalnızca mütevazı . bir artışın gerekli olması da müm­ kündür. Örneğin daha geniş-ölçekli sığır yetiştiriciliğinde , kullam­ lan işgücü kütlesinin, sığırın kendisi tarafından temsil edilen değişmeyen s ermayeye kıyasla, çok küçük olması gerçeği, tarımsal sermayenin, tarım-dışındaki ortalama

toplumsal

s ermayenin harekete geçirdiğinden, yüzde olarak, daha fazla işgücünü harekete geçirdiği iddiasını çürütüym:- diye

kabul

edilebilir. Ama burada belirtmek gerekir ki rant tahlilinde "belirleyici geçim

olarak,

araçlarını

uygar

rini üreten tarımsal Smith

uluslarm

sağlayan sermaye

-ve bu · onun

arasında

ana bitkis.el

değerli

bölümünü

gıda ele

yanlarından

başlıca maddele­

aldık. Adam biridir-

za­

ten göstermiştir ki, sığır yetiştiriciliğinde ve genel olarak, baş geçim aracının, yani tahılın üretilmesi işinde kullanılmayan toprağa yatırılan sermayeler için, . tamamen farklı bir fiyat belirlenmesi gözlemlenecektir. Yani bu durumda, fiyat öyle bir biçimde belirlenir ki, -örneğin suni bir otlak olarak sı­ ğır yetiştiriciliği için kullanılan, ama aynı kolaylıkla, belli

205


bir kalitedeki tahıl tarialarma dönüştürülebilecek olan- top­ rağın ür ününün fiyatı, aynı kalitede ekilebilir toprak üzerin­

deki rantın aynısını üretmeye yetecek yüksekliğe çıkmalıdır. Başka bir deyişle, tahı.l tarlalarının rantı, sığırın fiyatında belirleyici bir öğe haline gelir ve bu nedenle Ramsay, bu bi­ çimde sığırın fiyatının rant tarafından, toprak mülkiyetinin iktisadi ifadesi tarafından , kısacası, toprak mülkiyeti ara­ cılığıyl a suni olarak yükseltildiğini haklı olarak belirtmiştir.* "Ekimin yayılması ile, işlenınemiş kırlar , kasab� etine

olan talebin karşılanması için yetersiz hale gelirler .

Ekili

toprakların büyük bir parçasının sığır yetiştiriciliği ve bes­ lenmesi için kullanılması gereıkir, bu yüzden de sığırın fiya­

tı, yalnızca onların bakımı için gerekli ol<iı.n emeği değil, çift­

çilikte kullanılan böyle bir topraktan toprakbeyinin elde ede­

bDeceği rantı ve çiftçinin elde e d ebil ec eği karı da ödemeye

yetecek kadar olmalıdrr . En e kilmemiş sahalarda üretilen sı­

ğrr, aynı pazara getiri1diği zaman, ağırlıklarıyla ve iyilikle­

riyle orantılı olarak, en işlenmiş topraklar üzerinde yetiştiri­ lenlerle ayın fiyata satılır. Bu sahaların sahipleri bundan ya­

rarlanır ve topraklarının rantmı sığırlarının fiyatı ile oran­

tılı olarak yükseltirler." (Adam Smith, Kitap I, Bölüm XI, Kısım 1.) Bu durrumda, gene; tahıl-rantından farklı farklılık rantı en kötü topr ağın lehinded ir .

olarak

Mutlak rant, ilk bakışta, salt ibir tekel fiyatını rantın so­ rumlusu yapar giibi gör ünen bir o1guyu açıklar . Adam Smith'­

in örneği ile devam ederek, orneğin insan faaliyetinden ba­ ğımsız olarak var olan, yani ağaç yetiştiriciliği ve bakımının bir ürünü olmayan herhang,i bir Norveç ormanının sahibini

ele alalım. Eğer bu arınanın sah1bi, belki de İngiltere'den ge­

len bir talebin sonucu olarak tomruk ke stir en bir kapitalistten bir rant alırsa, ya da bu orman sahibi, kapitalist ısıfatıyla

hareket ederek tomruğu kendisi ke stirirs e , o ,zaman yatirılan " G,

Ramsay, An

278-279. -Ed.

Essay

on the Distribution of Wealth, Edinburgh 1836, s,

206


sermayeden ayrı olarak tomruktan onun eline büyük ya da küçük bir miktarda rant geçecektir. Bu, doğanın saf bir ürü­ nünden elde edilen saf bir tekel fiyatı gibi görünür. Ama as­ lında, burada, sermaye, hemen tümüyle emeğe harcanan bir

değişen parçadan oluşur ve böylece de aynı büyüklükteki bir

başka sermayeye göre, daha fazla artı-emeği harekete ge­ çirir. O halde, kerestenin değeri, daha yüksek bir organik

bileşimdeki s ermayenin ürününün değerine göre, daha fazla

ödenmemiş emek ya da artı-değer fazlası içerir. Bu neden­ le, bu tomruktan or-talama kar elde edilebilir ve rant biçimin­ de önemli bir artı, orman sahibinin payına düşebilir. Tersine olarak, tomruk kesiminin kolaylıkla yaygınlaştırılabilmesi, bir baştka deyişle, üretiminin kolaylıkla hızla artırılabilmesi sayeşinde, tomruğun fiyatının, değerine eşit olması için,

ve

böylece de, (ortalama kar olarak kapitaliste düşen bölümün üstündeki) tüm ödenmemiş emek fazlasının, rant biçiminde orman sahibinin eline geçmesi için, talep çok büyük ölçüde artmalıdır . Yeni ekime açılan toprağın daha önce ekilen en kötü top­ raktan daha da düşük kalitede olduğunu varsaymıştık. E.ğer iyiyse, bir farklılık rantı getirir. Ama biz, burada, tam tamı­

na, rantın bir farklılık rantı olarak ortaya çıkmadığı durumu

hıhlil ediyoruz. Mümkün olan yalmzca iki durum vardır : Ye­

ni ekilen toprak ya .eskiden ekilen toprakta� daha düşük kali­ tededir, ya da onun kadar iyidir . Eğer düşük kalitede ise , so­ run zaten tahlil edilmiş bulunuyocr. Geriye yalnızca, onun kadar iyi olduğu durumun tahlil edilmesi kahyıor. Farklılık rantı tahElimizd e geliştirmiş olduğumuz üzere, ekimin ilerlemesi pekala, daha kötü toprak kadar, eşit ölçü­ de iyi ya da hatta daha iyi toprakları da sürüme

açabi­

lir.

Birincisi.

Çünkü farklılık rantında (ya da, farıklılık

ol­

mayan rant durumunda bile, bir yandan genel olarak toprak verimliliğinin, öte yandan da toprağın yerinin, onun, bir kar

207


ve rant

getirecek biçimde,

düzenleyici

piyasa-fiyatında

ekimine izin verip vermeyeceği sorusu her zaman doğduğu­

na göre, genel olarak herhangi bir rantta) iki koşul, bazan

biri ötekini hükümsüz kılarak, bazan: da sırasıyla belirleyici

etkiyi yaparak, karşıt yönlerde çalışırlar. Piyasa-fiyatında­

ki artış -ekimin maliyet-fiyatımn düşmemiş o�ması, yani hiç

bir teknik ilerlemenin daha fazla ekime yeni bir hız verme­

miş olması koşulıuyla- yeri yüzünden daha önce rekab�t dı­ şına atılmış daha verimli toprağı ekime açabilir. Ya da, dü­

şük kalitedeki toprağın yerinin üstünlüğünü öyle artırabilir

ki, onun d aha az olan verimliliği bununla dengelenir. Ya

da

piyasa-fiyatında hiç bir artış olmaksızın, yer ulaştırma araç­

� ·daha

ianndaki gelişme aracılığıyl

iyi toprakları rekabete

sokabilir, Kuzey Amerika'nın geniş kırlık devletlerinde ge­ niş çapta gözlemlenebileceği gibi. Daha eski uygarlığa sahip ülkelerde, Wakefield'in doğru olarak gözlemlediği gibi yerin belirleyici olduğu kolonilerdekiyle aynı ölçüde olmasa bile, sürekli olarak aynı şey yer alır.* O halde özetlersek, yerin ve verimliliğin çelişen etkileri , ve sürekli olarak dengelenen ve durmadan, eşitleurneye yönelik ilerici değişikliklerden geçen yer faktörü.11ün değişkenliği, sıra ile, eşit ölçüde iyi, daha iyi ve daha kötü toprak alanlarını ekim altındaki eski top­ rak alanlarıyla . yeni rekabete sokar.

İkincisi.

Doğa biliminin ve fenni tarımın gelişmesiyle,

toprağı oluşturan unsurları hemen hizmete hazır duruma so­ kabilen araçlar değiştirilerek toprağın verimliliği de değiş­ tirilir. Bu yolla , bir zamanlar düşük kalitede ,gözü ile bakılan Fransa'daki ve İngiltere'nin d oğu kontlıuklarındaki hafif top­ rak tipleri, son zamanlarda birinci duruma yükselmişlerdir. (Bkz : Passy.**) Öte yandan, kötü kimyasal bileşiminden ötü­ rü değil

de,

ekimini önleyen bazı mekanik ve fiziki engeller-

* [E. Wakefield.] England and America. A Comparison of the Social' and Political state of both Nations, Vol. I, London 1833, s. 214-2ı5. -Ed. ** H. Passy, Rente du sol. Dictionnaire de l'economie po!itigue'te, Tome II, Paris ı854, s. 515. -Ed.

208


den ötürü düşük kalitede sayılan toprak, ·bu engelleri yenecek araçlar bulunur bulunmaz, iyi toprak haline dönüştürülür.

Üçüncüsü.

Bütün eski uygarlıklarda, örneğin devlet mül­

kiyetindeki topraklar, komün toprakları vb. biçimindeki eski ta.rihsel ve geleneksel iiişkiler, büyük toprak parçalannı, salt keyfi olarak ekilmekten aiıkoymuşlardır, bunlar ekime, an­ cak azar azar dönmektedirler . Bunların ekime açılma sırası ne iyi kalitelerine, ne de yerlerine değil, tümüyle dış koşulla­ ra bağlıdır. Tarım Alanlarının Meraya Çevrilmesi Yasaları aracılığıyla, ardarda, özel mülk haline gelen ve sürüme açı­ lE:n İngiliz komün topraklarının tarihi izlenirken, Liebig

gibi

bir modern tarım kimyacısmın, bazı alanları, kimyasal özel­ likleri yüzünden ekim için ayırıp ötekileri dışta:layarak bu topraklarm bu sıra ile seçimini gösterdiği yolundaki fantastik fikirden daha gülünç bir şey. olamaz. Bu durrumda daha be­

lirleyici olan şey, hırsızı yaratan fırsattır ; büyük

toprak­

beylerinin mal edinmelerini haklı göstermek için başvurduk­ ları görünüşte azçok makul hukuki hilelerdir.

Dördüncüsü . zamaı::ı

Nüfusun ve sermaye artışının herhangi bir

ulaştığı gelişme aşamasının, ekimin genişlemesine,

esnek de olsa, bazı sınırlar koyması gerçeğinden başka piya­ sa-fiyatını geçici olarak etkileyen �bir dizi iyi ve kötü mev­ sim gibi- raslansal etkilerden başka, tarımın daha geniş bir alana yayılması, sermaye piyasasının genel durumuna ve bir ülkedeki iş koşullarına bağlıdır. Para darlığı dönemlerinde, tarıma ek sermaye yatırılması için, ekilmemiş toprağın ki­ ra cıya -ister rant ödesin, ister ödemesin farketmez- bir or­

talama kar getirmesi yetmeyecektir. Bir sermaye fazlalığı­

nın olduğu d enemelerde, piyasa-fiyatında bir artış olmak­

sızın bile, eğer yalnızca öteıki nmmal koşullar mevcutsa, ser­

maye tarıma akacaktır. O zamana kadar ekilmiş olandan da­

ha iyi toprak, aslında,

salt

elverişsiz yeryüzünden, ya da o

zamana kadar kullanımının karşısına aşılmaz engeller çık­

mışsa Yı:!. 4a ra_s lansaJ . olarak, . rekabet dışında tutulmuş ola.


eaktır. Bu nedenle, biz,

yalnızca son ekilenler kadar iyi olan için temizle­

topraklada i1gileneceğiz. Ancak, gene de, ekim

me maliyetinde , yeni toprak ile son ekilen arasında farklılık vardır. Ve bu işe girişilip girişilmeyeceğ�, piyasa-fiyatlarının düzeyine ve kredi koşullarına bağlıdır. Bu durumda, bu top­ rak, gerçekten rekabete girer girmez öteki koşulların eşit

olduğu varsayılırsa piyasa-fiyatı bir kez daha, önceki düzeyi­

ne düşecektir, ve yeni topraık o zaman, buna tekabül eden es­

ki toprakla aynı

rantı getir ec ektir . Bunun hiç rant getirmediği .

varsayımı, bu varsayımın savunucularınca, tam da tanıtla­ rnaları istenen şey, varsayılarak, yani son toprağın hiç rant getirmediği varsayılarak tanıtlanmaktadır. Aynı biçimde, son yapılan evlerin, kiraya verilmiş olsalar bile, asıl

ev-rantı

dışında, bina için hiç bir rant getirm e d iği

de tamtlanabilir. sık, uzun bir süre için boş kaldıkları zaman, herhangi bir ev r antı bile getirmezden önce, rant g etir irler Tıpkı, belli bir toprak parçasında ardarda sermaye yatırım­ larının, orantılı ibir artı ve böylece de birinci yatırımla aynı rantı getirehilmeleri gtbi, svn ekilenle aytn kalitede o�an tar­ lalar da, aynı maliyet ıçın ayın kazancı getirebilirler. Aksi halde, aynı kalitedeki tarlaların nasıl olup da ardarda ekime açıldığı tümüyle açıklanamaz olacak­ tır ; öyle görünmektedir ki, ya bunların tümünü birlikte al­ mak, ya da geri kalanların hepsini rekabete sokmamak için, Oysa aslında, sık -

.

bunun yerine bunlardan bir tekini bile almamak gerekir. Top­

rant elde etmeye, yani hiç karşılığın­ hazırdır. Ama, sermaye isteklerini ger­ çekleştirmek için belli koşullar gerektirir. Bu yüzden, toprak parçaları arasındaki rekabet , toprakbeyinin vniarın re­ kabetini istemesine değil, yeni alanlarda öteki serma­ yelerle rekabet etm ek isteyen mevcut sermayeyoe bağlı­ dır. Asıl tarımsal rant s alt bir tekel fiyatı olduğu ölçüde, bu sonuncusu ancak çok küçük olabilir, tıpkı, ürünün de-

rakbeyi, her zaman bir da bir şeyler almaya

210


ğerinin, onun üretim fiyatı üstündeki fazlası ne olursa olsun, normal koşullar altında, burada mutlak rantın ancak küçük olabileceği gibi. o halde, mutlak rantın özü şundan ibarettir :

A ym artı-değer oram ya da emeğin sömürülme derecesi ve­ rilmişse, çeşitli üretim alanlarındaki eşit ölçüde büyük ser­ mayeler, değişen ortalama bileşimlerine uygun olarak fark­

lı miktarlarda artı-değer üretirler. Sanayide bu çeşitli artı­

değer kütleleri, bir ortalama kar halinde eşitlenirler ve top­

lumsal sermayenin tam parçaları olarak bireysel sermayeler arasında eşit biçimde dağıtılırlar. Üretim ya tarım ya · da hammaddelerin çıkarılması için toprağı gerektirdiği zaman, toprak mülkiyeti, toprağa yatırılan sermayeler arasmda böy­ le bir eşitleurneyi engeller, ve aksi halde genel kar oranına eşitleurneye katılacak olan artı-değerin bir bölümünü ele ge­ çirir. O halde, rant , metaların değerinin ya da daha

özel

olarak artı-değerin bir bölümünü oluşturur ve onu emekçile­ rinderi çekip almış olan kapitalistlerin kucağına düşeceği yer­ de, onu kapitalistlerden çekip alan toprakbeylerinin payına düşer. Bununla, tarımsal sermayenin tarım�dışı s ermayenin eşit büyüklükteki bir bölümünden daha fazla emeği harekete geçirdiği varsayılmaktadır . Bu ayrılığın ne ölçüye var dığı, ya da hiç varolup olmadığı,

sanayie kıyasla tarımın nispi

gelişmesine bağlıdır. Değişmeyen ğişen rımsal ça,

bu

sermayedeki

orantılı

sermayede olduğundan, farkın

azalması

sermayeye

azalış , sınai

hala daha

kıyasla

de­

sermayede,

ta­

büyük olmadık­

gerektiği , · durumun niteliği gere­

ğidir. Bu mutlak rant,

değişmeyen sermayenin

bir

öğesinin,

hammaddenin hiç bulunmadığı ve makine ve öteki sabit ser-. mayeden oluşan sermayenin çok önemli olduğu dallar hariç, en düşük sermaye bileşiminin hüküm sürdüğü asıl istihraç sanayiinde daha da önemli bir rol oynar. Rantın tümüyle bir tekel fiyatına atfedilebilir göründüğü tam da burada, meta­

ların de�erleri üz�ririden satılınaları iç1n ya . d<ı r�ntın bir ıne�

211


tam artı-değerinin onun üretim fiyatı üstündeki tüm fazlasına eşit olması için, olağanüstü elverişli piyasa koşulları gereklidir. Bu, örneğin, halıkçılıktan, taş ocaklarından, doğal or­ manlardan vb. gelen rant için geçerlidir.12 .

.

12 Ricardo bunu çok yüzeysel bir biçimde ele almaktadır. Bkz: Principles'­ da. Bölüm II'nin tam başmda, Norveç'teki orman rantma ilişkin olarak Adam Smith'e karşı olan pasaj

212


KıRKALTINCI BÖLÜM ARSA RANTI. MADENCİLİKTEKİ RANT.

TOPRAG-IN FiYATI

NEREDE bir rant varsa, orada her zaman farklılık rantı ortaya çıkar ve tarımsal farklılık rantı gibi, aynı yasalarla yönetilir. N erede doğal güçler tekel altına alınabiliyor ve onları kullanan s anayici kapitaliste bir artı-kar garanti edi­ yorsa, ister çağlayanlar, zengin madenler, balıkla dolu su­ lar, isterse daha elverişli bir yerde bulıunan bir arsa olsun,

burada, yeryüzünün bir bölümüne tasarruf doğal

nesnelerin

sahibi

haline

gelmiş

nedeniyle bu

olan

artı-karı, rant biçiminde, işlev yapmakta olan

kişi,

bu

sermayeden

çekip alacaktır. Adam Smith, yapı a�acına ilişkin toprak aç ı­ sından, bunun rantının temelinin, bütün tarım-dışı toprakla­ rınki gibi, asıl tarırİısal rant tarafından düzenlendiğini ileri

213


sürmüştür (Kitap I, Bölüm XI, 2 ve

3) . Bu rant, her şeyden

önce, burada, yerin, farklılık rantı üzerindeki ağır basan et­ kisiyle (örnegin bağlarda ve büyük kentlerdeki

arsalarda

ç ok önemlidir) ; ikinci · olarak, tek faaliyeti (özellikle maden­ lcrde) sanayici kapitalistten farklı olarak, hiç bir şey katma­ dığı ve uğruna hiç bir şeyi tehlikeye atmadığı toplumsal geliş­ medeki ilerlemeden yararlanmak olan malsahibinin, elle tutu­ lur ve tam pasifliği ile ; ve nihayet, özellikle yoksulluğun en utanmazca sömürüsü aracılığıyla (çünkü yoksulluk , ev-kirası için Potosi madenierinin İspanya içıin olabildiğinden daha ka­ zançlıdır13) pek çok durumda tekel fiyatlarının hüküm sür­ mesiyle, ve sınai sermaye ile el ele verip birleştiği. zaman, ücret mücadeleleriyle uğraşan emekçilere karşı, onları oturu­ hı cak bir yer olarak yeryüzünden hemen hemen kovmakta ibir

araç olarak kullanılabilen toprak mülkiyetinin korkunç gü­

cüyle ayırdedilir .14 Böylece, toprak mülkiyeti, genel olarak

topra�beyine, arz cismini, toprağın içini, hava;y1 ve böylece de yaşamın sağianması ve gelişmesini sömürme ayrıcalığı ver­ diğinden, toplumun bir parçası, yeryüzünde oturma izni için, ötekinden haraç alır. Yalnızca nüfus artışı ve onunla birlikte

büyüyen barınak talebi değil, ya toprağa katılan, ya da tüm sınai yapılar, demiryolları, depolar, fabrika yapıları, doklar

yb. gtbi

onun üzerinde. kök salan ve ona dayanan sabit ser­

mayenin gelişmesi de, zorunlu olara� bina rantını artırır.

Bir eve yatırılan _sermaye üzerinden faiz ve . amodismanı oluşturduğu ölçüde ev:-rantının, salt toprak için olan rantla

karıştırılması, bu dıurumda, Carey gibi bir kişinin tüm iyini­

· yetiyle bile, özellikle, İngiltere'de olduğu gibi toprakbeyi ve yapı spekülatörü farklı kişiler olduğu zaman mümkün değil­

dir. Burada iki öğe ele alınmalıdır :. bir yandan, yeryüzünden

yeniden-üretim ya da istihraç için . yararlanılması ; öte yan15 Laing [National Distress; its Causes and Remedies, London 1844. -,Ed.], NeW:mann [Lectures on Political Economy, London ı857. -Ed.]. 14 Crowlington grevi, Engels, Lage der arbeitenden Klasse in England, s

307.


dan da, tüm üretimin ve tüm insan faaliyetinin bir öğesi ola­ rak gerekli olan yer. Ve topraktaki mülkiyet, her iki anlam­ Cia da haracını ister. Arsalara olan talep, yer ve temel olarak toprağın değerini yükseltir, böylece de yapı malzemesi ola­ rak hizmet eden arz cisminin öğelerine olan talep de aym zamanda artar .15 Hızla büyüyen kentlerde, özellikle inşaatın bir sanayi ola­ rak sürdürüldüğü yerlerde, örneğin Londra'da, yapı spekü­ l:ısyonunda gerçek amacı, evin d eğil, toprak rantının oluş­ tı;.rduğu Londra'daki büyük bir yapı spekülatörü olan Edward · Capps 'ın, 1857 Banka Yasaları Seçme Komitesi önünde yap­ tJğı, Kitap II, Bölüm XII'de* aktarılan tanıklıkla zaten gös­ terilmişti. Capps, orada, no 5435'te şöyle diyordu: "Kanımca dünyada yükselrnek isteyen bir insan dürüst bir iş sütdüre­ rek Y'ükselmeyi pek az umabilir . . . buna spekülatif inşaatı eklemek zorundadır ve · bu çok küçük bir çapta yapılmama­ lıdır ; . . . çünkü inşaatçı, yapıların kendilerinden çok az kar eder ; karının esas kısmını gelişen toprak rantlarından elde eder. Belki bir parça toprak alır ve onun için yılda 300 ster­ lin vermeyi kabul eder ; özenle planlayarak ve üzerine bazı yapı türleri kondıurarak, ondan yılda 400 sterlin ya da 450 ster lin kazanmayı başarabilir, ve onun karı, çoğu duruında hemen hiç dönüp bakmadığı . . . yapıların karından çok, yıl­ da 100 sterlin ya da 150 sterlinlik artan toprak rantı olacak­ tır." Ve parantez olarak, unutulmamalıdır ki, genellikle 99 yılın sonunda, sözleşmenin bitiminden sonra, bütün binalarıy­ la ve -genellikle bu arada iki üç kat artmış olan toprak rantı ile- toprak, yapı spekülatöründen ya da onun yasal vcırisinden başlangıçtaki son toprakbeyine döner. Asıl madencilik rantı, tarımsal rantla aynı yoldan belirıs "Londra caddelerinin düze:tilmesi, İskoçya kıyılarındaki bazı kıraç ka­ yalık sahiplerinin, eskiden hiç . rant getirmeyen şeyden bir rant elde etmeleri­ ni mümkün kıldı." Adam SırJth, Kitap I, Bölüm XI, 2. · * Bkz: Kapital, İkinci Cilt, Onikinci Bölüm, Sol Yayınları, Ankara 1976, s. 265-266. -Ed.

215


lenir. "Bazı madenler vardır ki, bunların ürünleri, emeği öde­ meye ve olağan karları ile birlikte, onları çalıştırmakta kul­ lanılan sermayeyi yerine koymaya güçbela yetişir. Bunlar işin girişimcisine biraz kar getirirler, ama toprakbeyine hiç rant getirmezler. Bunlar. ancak toprakıheyi tarafından karlı bir biçimde işletilebilirler, toprakbeyi, işe girişen kendisi oldu­ ğundan, bu işte kullandığı sermayeden olağan karı elde eder. Iskoçya'daki pekçok kömür m adeni bu yolla çalıştırılır, ve başka bir yoHa da çalıştırılamaz. Toprakbeyi, bir miktar rant ödemeksizin bunları hiç kimsenin çalıştırınasma izin verme­ yecektir, ve hiç kimsenin de herhangi bir rant -Ödemeye gü­ cü yetmez." (Adam Smith, Kitap I, Bölüm XI, 2) Rantın, ondan bağımsız olarak ıürünün ya da toprağın bir tekel fiyatı mevcut olduğu için, bir tekel fiyatından mı kaynaklandığı, yoksa, bir rant mevcut olduğu için ürünlerin bir tekel fiyatından mı satıldığı arasında bir ayırım yapılına, lı dır. Bir tekel fiyatından sözettiğimiz zaman, genel olarak, genel üretim fiyatıyla olduğu kadar ürünlerin değeriyle de belirlenen fiyattan bağımsız olarak yalnızca alıcıların satın alma şevkleri ve ödeme yetenekleriyle belirlenen bir fiyatı kastediyoruz. Ancak nispeten küçük miktarlarda üretilebilen çok olağanüstü bir kalitede şarap üreten bir bağ, bir tekel fi­ yatı getirir. Ürünün değerinden fazlalığı, tümüyle, titiz şarap­ içicisinin serveti ve düşkünlüğü ile belirlenecek olan bu te­ kel fiyatından, bağcı, önemli bir artı-<kar sağlayacaktır. Bir tekel fiyatından gelen bu artı-kar, ranta dönüştürülür ve bu biçimiyle, yeryÜzünün, eşsiz özelliklerle donanmış bu parça­ sına tasarruf hakkı sayesinde, toprakbeyinin kucağına düşer. O halde burada tekel fiyatı rantı yaratır. Öte yandan, eğer tahıl, yalnızca üretim fiyatının üstünde değil, ama toprak mülkiyetinin, ekilmemiş toprağa rant ö denmeksizin sermaye yatırılmasına· koyduğu sınırlar yüzünden, değerinin de üstün­ de satılırsa, rant bir tekel fiyatı yaratacaktır. Birtakım in­ sanların, toplumun artı-değerinin bir bölümünü haraç olarak 216


ve

üstelik

bir

ölçüde

üretimin

gelişmesiyle

kendilerine

ınal

sürekli

etmelerini

olarak

artan

mümkün

kılan

tek şeyin, bunların yeryüzünün temellük hakkı olduğu, kapi­ talize edilen rantın, yani tam da bu kapitalize edilen hara­ cın, bu nedenle başka herhangi bir ticaret maddesi gibi satı­ Inbilen toprağın fiyatı olarak görünmesi gerçeği ile gizlen­ mektedir. Bu yüzden, alıcı, rant hakkının, bedavadan ve ka­ pitalistin emeği, riski ve girişimcilik ruhu olmaksızın

elde

ediidiğini değil, bunun yerine rant hakkı için . bir eşdeğer

ödedi�ini düşünür. Daha önce de belirtildiği gibi, rant, alı­ cıya, yalnızea, toprağı ve dolayısıyla rant hakkını satın aldığı sermayenin faizi gibi görünür. Aynı biçimde, köle sahibi; sa­ tın aldığı bir zenciye kendi m ülkü gözü ile bakar, �ölelik ku­ rumu bu sıfatla onu bu zenci üzerinde hak s ahibi kıldığı için değil, onu, herhangi bir başka meta gtbi, alım s atım yoluyla elde ettiği için bu böyledir. Ama temellük hakkının kendisi, , satışla yalnız.c a aktarılır , yaratılamaz. Temellük hakkı satıl­ madan önce varolmalıdır, ve bir dizi satış, s,ürekli yineleme ile,

bu hakkı, bir tek satışın yaratabildiğinden daha fazla

yaratamaz. Onu ilk olarak yaratan şey, üretim ilişkileri idi.

· Bunlar derilerini değiştirmeleri gereken noktaya ulaşır ulaş­ m az, iktisadi ve tarihi açıdan haklı olan ve toplumsal yaşamı yaratan süreçten doğan temellük hakkının maddi temeli de, ona dayanan bütün işlemlerle birlikte, bir kenara atılır. Top­ lumun daha yüksek bir iktisadi biçimi açısından, tek tek bi­ reylerce, yeryüzünün özel sahipliği, · bir adamın ötekine özel sahipliği kadar saçma görünecektir. Bütün bir toplunı, bir ulus bile, ya da hatta hepsi bir arada var olan toplumların tümü birden bile yeryüzünün sahihi değillerdir. Bunlar onun yalnızca zilyetleri, yararlanma hakkı sahipleridir , ve

patres famiıias*

bani

gibi onu geleeek kuşaklara, ilerlemiş bir du­

rumda devretmeleri gerekir . * Ailenin büyük babası. -ç.

217


Aşağıdaki toprağın fiyatı tahlilinde, tüm rekabet dalga­ lanmalarını, tüm toprak spekülasyonunu ve ayrıca toprağın üreticilerin temel aletini oluşturduğu ve bu nedenle onlarca hangi fiyatla olursa olsun satın alınması gerektiği küçük top­ rak mülkiyetini hesaba katmıyoruz. I. 'Ibprağın fiyatı rant yükselmeksizin yükselebilir, şöy­ le ki : 1) Faiz oranındaki rantın daha pahalı satılmasına ne­ den olan salt bir düşüş ile, ve böylece kapitalize edilmiş rant, ya da toprağın fiyatı yükselir ; 2) Toprağa katılan sermayenin faizi yükseldiği için. II. Rant arttığı için toprağın fiyatı yükselebilir. Toprağın ürününün fiyatı yükseldiği için, rant artabilir, bu durumda, en kötü ekili toprak üzerindeki rant, ister büyük ister küçük olsun, isterse hiç olmasın, farkİllık rantı oranı her zaman artar. Oran ile, ranta dönüştürülen artı-değer bö­ lümünün, tarımsal ürünü üreten yatırılan sermayeye oranı­ nı kastediyoruz. Bu, artı�ürünün, toplam ürüne oranından farklıdır, çünkü, toplam ürün, yatırılan sermayenin tümünü, yani ürünün yanısıra var olmaya devam eden sabit serma­ yeyi kapsamaz. Öte yandan, bu oran, farklılık rantı getiren topraklarda urunun artan bir bölümünün, bir artı­ ürün fazlasına dönüştüğü gerçeğini içerir. En kötü toprağın tarımsal ürününün fiyatındaki aitış, önce rantı ve böylece de toprağın fiyatını yaratır. Oysa rant, tarımsal ürünün fiyatında bir yükselme ·olma­ dan da artabilir . Bu fiyat sabit kalabilir ya da hatta azalabilir. Eğer .fiyat sabit kalırsa , :rant, (tekel fiyatlarından ayrı olarak) yalnızca, bir yandan, eski topraklara yatırılan ser­ maye mtktarının aynısı verilmişken, daha iyi kalitede yeni topraklar ekildiği, ama bunlar artan talebi karşılamaya an­ cak yettiği, öyle ki, düzenleyici piyasa-fiyatı aynı kaldığı için büyüyebilir. Bu durumda, eski toprakların fiyatı yükselmez, 2ma yeni ekilen toprakların fiyatı eskilerinkinin üstüne çıkar. 218


Ya da, öte yandan, nispi üretkenliğin ve piyasa-fiyatının aynı kaldığını varsayarsak, toprağı işleyen sermaye kütlesi arttığı için rant yükselir. Rantın böylece, yatırılan sermayeye . kıyasla aynı kalmasına karşin, gene de, kütlesi, örneğin iki katma çıkabilir , çünkü, sermayenin kendisi iki katına çık­

mıştır. Fiyatta hiç bir düşüş olmadığından ikinci se�maye ya­ tırımı, tıpkı birincisi gibi, bir artı-kar getirir ve bu da, gene, sözleşmenin bitiminden sonra ranta dönüştürülür.

Burada

rantın kütlesi artar çünkü bir rant üreten sermayenin kütle­ si artar. Aynı toprak parçasındaki çeşitli ardarda

sermaye

yatırımlarının ancak 'ürünleri eşit olmadığı sürece rant üre­ tebilecekleri, öyle ki, böylece bir farklılık rantı doğabileceği tezi 1.000 sterlinlik iki sermayeden herbiri eşit üretkenlikteki iki tarlaya yatırıldığı zaman her iki tarlanın da, farklılık ran­ tı üreten daha iyi bir toprak tipine ait olmalarına karşın,

bunlardan yalnızca birinin rant üretebileceği savına indirge­ nir. (Rant kütlesi, bir ülkenin toplam rantı, bu yüzden, tek tek toprak parçalarının fiyatı, ya da rant oranı, ya da hatta, tek tek toprak parçaları ��zerindeki rant kütlesi de mutlaka . artmaksızın, yatırılan sermaye kütlesi ile büyür ; bu durum­ da rant miktarı, eıkimin daha geniş bir alana yayılması ile büyür. Hatta bu, tek tek toprak parçaları üzerindeki rantta bir azalma ile bile birieşebilir .) Aksi

halde, bu tez,

teze, yani yanyana bulunan iki farklı toprak

öteki

parçasındaki

sermaye yatırımı aynı parçadaki ardarda sermaye yatırım­ larından farklı yasalar izler tezine yolaçacaktır, oysa fark­ lılık rantı, tam da, her iki durumda da yasanın

özdeşliğin­

den, ister aynı tarlaya, ister farklı tarlalara yatırılan ser­ mayenin artan üretkenliğinden çıkmaktadır. Burada var olan ve görmezlikten gelinen tek değişiklik, ardarda sermaye ya­ tırımlarının, farklı toprak parçalarına uygulandığında, toprak mülkiyeti engeli ile karşılaşmasıdır ; aynı toprak parçasına ardarda sermaye yatırımlarında durum böyle değildir. İki farklı sermaye biçiminin pratikte birbirini gemlediği

219

;

karşıt


eğilimleri açıklayan şey hıidur. Burada, hiç bir zaman ser­ mayede herhangi bir farklılık ortaya çıkmaz. Eğer sermaye­

nin hileşimi ve bunun gibi, artı-değer oram ayın kalırsa, kar

oranı değişmeden kalır , öyle ki sermaye iki katına çıktığı za­ man, kar kütlesi iki katına çıkar. Aynı biçimde, rant oranı, varsayılan koşullar altında aynı kalır. Eğer 1.000 sterlinlik bir sermaye x'lik bir rant üretirse, 2.000 sterlinlik bir ser­ maye , varsayılan koşullar altında, Varsayımımıza göre , iki

2x'lik bir rant

üretir.

kata çıkan sermaye aynı

tarlada

işlediğine göre , değişmeden kalan toprak alaruna ilişkin olarak hesaplan an rant düzeyi, kütle olarak artışının bir so­ nucu o:ı.arak da artmıştır. 2 sterlinlik bir rant getiren aynı a kr , şimdi 4 sterlin geürir.l'6 Artı-değerin bir bölümünün, para-rantın -çünkü para, değerin bağımsız ifadesidir- toprağa oram, aslında saçma ve akla-aykırıdır ; çünkü, burada, birbirleriyle ölçülmüş olim büyüklükler,

·

kıyas kabul

etmezler - bir yanda, özel bir

kullamm-değeri, şu kadar feet-karelik bir toprak parçası ve öte yanda değer, özellikle

artı-değer. Aslında bu, verilen

koşullar altında, şu kadar feet-kare toprağın sahipliğinin, bu fe et-karede, patetes içindeki bir domuz gibi debelenen sermayenin gerçekleştirdiği belli bir miktar ödenmemiş eme­ ği, toprak sahibinin çekip almasım mümkün kıldığından başka bir şey ifade etmez. [E.lyazmasında burada parentez içinde 1• Rant üzerindeki önemli ·çalışmasını Kitap IV'te tartışacağımız Rod­ bertus'un iyi yönlerinden biri, bu noktayı geliştirmiş olmasıdır. Ama, bir hata işleyerek, birinci olarak sermaye açısmdan bir kar artışının, her zaman bir sermaye artışı ile ifade edildiğini, öyle ki kar kütlesi artınca o:ı:amn aynı kaldığını varsayımştır. Oysa bu hatalıdır, çünkü sermaye bileşiminde bir de­ ğişiklik veri'mişse, emeğin sömürülmesi aynı kalsa da, kar oranı artabilir, bunun nedeni, tam da, sermayenin değişmeyen bölümünün orantılı değeriPin değişen bölümüne oranla düşmesidir. İkinci olarak, sanki klasik ekonominin, rant artışı ya da düşüşüne ilişkin tabiilindeki genel öncülü bu imiş gibi, para-rantın, nice! olarak be'irli bir toprak parçasına, örneğin bir akra oranını ele alma hatasırtı işlemiştir. Bu da hatalıdır. Klasik ekonomi, rantı doğal biçir:niyle ele aldığı ölçüde, rant oranını, ürüne göre, ve rantı para-rant olarak ele aldığı ölçüde, yatırılan sermayeye göre inceler, çünkü aslında bunlar rasyonel ifadelerdir.

220


yazılmış, ama sonradan üstü çizilmiş, "Liebig" adı vardır. -F.E;] Ama

prima facie ,

ifade, insanın beş liralık bir para­

mn dünyanın çapıyla ilişkisinden sözetmek istemesiyle aynı­ dır . Ancak, bazı iktisadi ilişkilerin ortaya çıktıkları . ve uy­ gulamada kendilerini gösterdikleri akla-aykırı b1çimlerin uz­ laşması, bu ilişkilerin, günlük yaşamlarındaki aktif aracı­ larını .etkilemez.

Ve

bunlar böyle

etmeye alışık olduklarına göre,

ilişkiler

içinde

hareket

burada tuhaf hiç bir şey

bulmamaktadırlar. Tam bir çelişki, onlara birazcık bile es­ rarlı gelmez. İç bağıntılarmdan ayrılmış olan ve kendi baş­ hırına tecrit edildikleri zaman saçma olan belirtiler arasın­

da, sudaki bir balık kadar rahattırlar. Hegel'in bazı ma­

tematik formüller için söylediği burada da geçerlidir : sıra­ dan sağduyuya akla-aykırı gibi gelen,

akla-uygun, ve ona

cıkla-uygun gibi gelen , bizzat alkla-aykırıdır.* Toprak alanın kendisi ile bağıntılı olarak ele alındığın­ da,

rantın kütlesindeki bir artış, böylece, rant oranındaki

bir artış gibi ifade edilir . Bir durumu açıklayacak koşullar ötekinde bulunmadığı zaman duyulan mahcuhiyet de bura­ dan gelir. Ama, toprağın fiyatı, tarımsal ürünün fiyatı

azaldığı

zaman bile, artabilir. Bu durumda, farklılık rantı ve onunla birlikte daha iyi toprakların fiyatı, daha ileri farklılaşmalar yüzünden art­ mış olabilir. Ya da, durum bıu değilse, tarımsal ürünün fiya­ tı, daha büyük emek üretkenliği sayesinde düşmüş olabilir,

;

ama öyle bir biçimde ki, artan üretim bunu fazlasıyla den­ geler. Bir

quarter'ın 60

şiiine malolduğunu varsayalım. Şim­

di, eğer aynı akr, aynı sermaye ile, bir yerine iki

40

fiyatı

zaman iki

malolacaktır, öyle ki aynı akra ya­

quarter'ın quarter 80 şiiine

şiiine düşecek

quarter

üretecek ve · bir

olursa, o

tırılan aynı sermayenin ürününün değeri, fiyatta,

cıuarter

* Hegel, Encyclopii.die der phi!osophischen. Wissenchaften I. Teil, Die Logik. Werke'de, Band 6, B erlin 1840, s. 404. -Ed.

in Grundrisse,

221

ba-


şma üçte-<birlik bir düşüşe karşın, üçte�bir artmış olacaktır. Ürünü, üretim fiyatının ya da değerinin üstünde satmaksızın bunun nasıl mümkün olacağı, farklılık rantı tahlilinde ge­ liştirilmiştir. İşin aslında bu, yalnızca iki yoldan olabilir. Ya kötü toprak tarım dışında tutulur, ama daha iyi topra­ g'ın fiyatı, farklılık rantındaki artış ile artar, yani genel iyi­ leşme çeşitli toprak tiplerini farklı biçimde etkiler. Ya da, aynı üretim fiyatı (ve eğer mutlak rant ödeniyorsa aynı de­ ğer) , emek üretkenliği daha büyük hale geldiği zaman, en kötü toprak üzerinde, daha büyük bir ürün kütlesi ile ken­ dini ifade eder. Ürün, etkisinin aynı değeri temsil eder, ama onun tam parçalarının sayısı artarken, fiyatı düşmüş­ tür. Aynı sermaye kullanıldığı zaman bu olanaksızdır ; çünkü bu durumda, aynı değer, kendini, her zaman ürünün herhan­ gi bir bölümü aracılığıyla ifade eder. Ancak, ek sermaye alçıtaşı ve deniz kuşu gübresi vb. için, kısacası etkileri birkaç yıla yayılan iyileştirmeler için harcandığı zaman, bu olanaklıdır. Gerekli koşul, bir tek quarter'ın fiyatının düşmesi, ama quarter'ların sayısındaki artışla aynı , ölçüde düşmemesidir. m. Rantın ve onunla birlikte genel olarak toprağın ya da özel toprak çeşitlerinin fiyatının yükselebileceği bu fark­ h koşullar, birbirleriyle kısmen rekabet edebilir, ya da bir­ birlerini kısmen dıştalayabilirler, ve ancak sıra ile hareket edebilirler. Ama yukardakinden şu sonuç çıkar ki, toprağın fiyatındaki bir artışın s.onucu, mutlaka, rantta da bir artış olması değildir, ya da her zaman toprağın fiyatında bir ar­ tışı da beraberinde getiren bir rant artışı, mutlaka, tarımsal üründeki bir artışa bağlı değildir .17

Toprağın yorulmasına yol açan gerçek doğal nedenlerin 17 Rant yükseldiği zaman toprağın fiyatındaki gerçek düşüşe ilişkin ola­ rak bkz: Passy.

222


kaynaklarım aramak yerine, bu arada şunu da belirtelim

ki, o zamanki 'tarımsal kimyanın düzeyi yüzünden farklılık

rantı üzerine yazan iktisatçıların tümü bunlardan habersiz­

di, sınırlı bir toprak alanma her sermaye miktarının yatırı­

lamayacağı yolundaki yüzeysel kavram benimsendi ;

örne­

ğin Edinburgh Review'nun* Richard Jones'a karşı, ' tüm İn­

giltere'nin, Soho meydanının ekilmesiyle

doyurulamayacağı

iddiası gibi. Eğer bu, tarımın özel bir dezavantajı olarak dü­ şünülüyorsa , tam da . bunun karşıtı doğrudur. Burada s erma­ yeyi verimli s onuçlarla, ardarda yatırmak mümkündür, çün­ kü t oprağın kendisi bir üretim aleti olarak görev yapmakta­ dır ; oysa bir fabrikada toprak yalnızca bir temel, bir yer ve işlemlerin bir dayanağını sağlayan bir alan görevi yaptığın­ dan, durum böyle değildir, ya d a ancak sınırlı bir ölçüde böy­ ledir. Dağınık elsanatlarına kıyasla geniş-ölçekli sanayiin, kü­ çük bir alanda, çok fazla üretim yoğunlaştırabileceği doğru­ dur. Gene de, herhangi belli üretkenlik düzeyinde, her zaman belirli bir miktarda yer gereklidir, ve yüksek yapıların in­ ş asının da pratik sınırlamaları vardır. Bunun ötesinde, her­ hangi bir üretim genişlemesi, toprak alaronda da bir geniş­ leme ister. Makineye yatırılan s aıbit sermaye, vb. kullamm­

la iyileşmez, tersine eskir. Yeni buluşlar gerçekten de bu açıdan bazı iyileştirmelere izin verirler,

ama üretim gü­

cündeki herhangi bir belli . gelişme ile, makineler her zaman kötüleşeceklerdir. Eğer üretkenlik hızla gelişirs e, eski ma­ kinenin tümü, daha üstün olanlarla yenilenmelidir, bir baş­ ka deyişle eski makinenin tümü kaybedilmiştir.. Oysa toprak, eğer gereken biçimde davranılırsa, her zaman iyileşir. Ar­ darda sermaye yatırınılarının, önceki yatırımlar yitirilme­ den kazanç getirmesine izin veren toprağın üstünlüğü, bu ardarda sermaye yatırınılarından gelen üründe farklılığın mümkün olduğuna delalet eder . ı

* 1894 Almanca baskıda : December 1831, s. 94-95. -Ed.

"Westınisteı- Review ".

223

-

Tome LIV, August­


KIRKYEDİNCİ BÖLÜM

KAPiTALİST TOPRAK RANTIJ\TJ:N DOGUŞU

I.

GİRİŞ SÖZLERİ

Kapitalist üretim b1çiminin teoTik ifadesi olarak, dern iktisat açısından toprak rantının tabiilindeki güçlüğün nerede yattığı konusunda

mo­

gerçek

açıklığa kavuşmalıyıı.

Toprak rantım "yeniden" açıklamak için girişilen her

yeni

çabanın kanıtladığı gibi, daha modern yazarların pek ,çoğu bile, henüz bunu kavramış değildir. Yenilik, hemen hemen istisnasız,

çoktan modası geçmiş

görüşlerin yinelenmesin­

den ibarettir . Güçlük, tarımsal sermayenin ürettiği artı-ürü­ nü ve onun buna tekabül eden genel olarak artı-değerini Bçıklamak değildir. Bu sorun, hangi alana yatırılır sa yatı­ rılsın tüm üretken sermaye tarafından üretilen artı-değerin tahlili ile

çözümlenmiştir.

Güçlük,

224

daha çok, artı-değerin,


çeşitli sermayeler

arasında ortalama kara

eşitlenmesinden

sonra, ç eşitli sermayeler, üretimin bütün alanlarındaki top­ mmsal

sermaye tarafından üretilen toplam artı-değerden,

nisp'i büyüklükleriyle orantılı olarak, paylarını aldıktan s on,. ra, toprağa yatırı1an sermaye tarafından rant biçiminde top­ rakbeyine ödenen artı-değer fazlasının kaynağını ,

bir başka

deyişle, bu eşitleurneden ve genel olarak dağıtılacak olan, tüm artı-değerin

görünüşteki zaten

tamamlanmış dağılımından

sonra gelen kaynağı göstermekten ibarettir. Modern ikti­ satçıları,

toprak mülkiyetine karşi sınai

sermayenin

söz­

cüleri olarak bu sorunu araştırmaya iten pratik nedenlerden -toprak rantının tarihi üzerine bölümde daha açıkça belir­ teceğimiz nedenlerden- tamamen ayrı olarak, sorun, teori­ ciler olarak onlar için büyük önem taşıyordu. Tarıma yatı­ rılan sermaye için rantın ortaya çıkmasının, yatırım alanı­ nın kendisi tarafından yaratılan bir özel etki yüzünden o:ı.­ duğunu, yerkabuğunun kendisine

ait bambaşka

nitelikler

yüzünden olduğUnu kaıbıul etmek, aslında değer kavramın­ dan vazgeçmekle, böylece de bu alamn bilimsel olarak an­ laşılması yolundaki tüm çabaları bırakınakla aynı şeydir. Rantın tarımsal ürünün fiyatından ödendiği yolundaki basit gözlem bile -ki bu, eğer çiftçi, üretim fiyatını kapatacaksa, rantın ayni olarak ödendiği yerlerde bile ortaya çıkar- bu fiyatın, olağan üretim fiyatı üstündeki fazlasını açıklama ; bir başka

deyişle,

tarımsal

tarımsal üretimin doğal

ürünlerin

nispi

pahalılığını,

üretkenliğinin, öteki üretim dal­

larının üretkenliğinden fazlalığı temeli üzerinde açıklama çabalarının

saçmalığını göstermiştir.

Çünkü bunun

tersi

geçerlidir : emek ne kadar üretkense, onun ürününün her tam parçası da o kadar ucuzdur, çünkü, aynı emek miktarını,

yani aynı değeri içeren kullanım-değerlerinin kütlesi de o kadar çok büyüktür . Bu yüzden, rantı tahlil etmenin tüm güçlüğü,

tarımsal

karın ortalama karın üstündeki fazlasını, artı-değeri değil,

225


bu üretim alanına · öz,gü olan artı-değer fazlasını; başka bir deyişle, "net ürünü" değil, bu net ürünün öteki sanayi dal­ larınm net ürününün üstündeki fazlasını açıklamaktan iba­ rettir. Ortalama karın kendisi, çok belirli tarihsel üretim \ ilişkileri altında, toplumsal süreçlerin hareketleriyle oluşan bir ürün, ,görmüş olduğumuz ,gibi, çok karmaşık ayarlama ,gerektiren bir üründür. Ortalama karın üstünde bir artıdan biraz olsun sözedebilmek için, bu ortalama karın kendisi, bir ölçüt ve kapitalist ill etirnde olduğu ,gibi genel olarak üretimin bir düzenleyicisi olarak zaten belirlenmiş olmalı­ dır. Bu nedenle, tüm artı-emeği zorlama ve tüm artı-değere doğrudan doğruya elkoyma işlevini sermayenin yapmadığı toplumsal biçimlerde, ve bu yüzden ·sermayenin toplumsal emeği henüz tamamen denetimi altına almadığı ya da ancak c.rada sırada aldığı yerlerde, modern anlamda ranttan, or-:­ talama karın üstünde, yani her bireysel sermayenin, toplam toplumsal sermaye tarafından üretilen artı-değerdeki oran­ tılı payının üstünde bir artıdan oluşan bir ranttafı sözedile­ mez. Örneğin Passy gibi bir kişi (aşağıya bakınız) ilkel toplumda, ranttan, karın* -artı-değerin tarihsel olarak be­ lirlenen, ama Passy'ye göre hiç bir toplum olmaksızın da hemen hemen aynı ölçüde var olabilecek toplumsal biçiminin� üstünde bir artı olarak sözettiğinde, bu onun saflığını gösterir. Günlerinde hala gelişmemiş olan kapitalist üretim tar­ Zlhı, genel olarak, ancak tahlil etmeye başlamış olan daha eski iktisatçılar için, rantın tahlili ya hiç bir gÜçlük getir­ mez, ya da yalnızca tamamen farklı bir türde bir güçlük ge­ tirir. Petty, Cantillon** ve genel olarak, feodal zamanlara daha yakın olan yazarlar, toprak rantının genel olarak artı­ değerin normal biçimi olduğunu varsayarlar, oysa onlar * Passy, Rente du Sol, Dictionnaire de I'economie politique'te, Tome II, Paris 1854, s. 511. -Ed. ** [Petty,] A Treatise of Taxes and Cont1'ibutions, London 1667, s: 23-24; [Richard Cantillon,] Es'sai sur la nature du commerce en general, Aınsterdam . 1756. -E'd.

226


ıçın kar, hala, şekilsiz bir biçimde ücretlerle, birleşmiştir ya da olsa olsa kapitalistin toprakbeyinden kopardı,ğı, artı­ değerin bir parçası olarak hareket noktaları olarak,

görünür. Böylece bu yazarlar, birincisi

tarımsal nüfusun hala

ulusun büyük çoğuuluğunu o1uşturduğu ve ikincisi, toprak­ , beyinin, hala, toprak miilkiyeti tekeli sayesinde, dolaysız üreticilerin artı-değerine, birinci elden elkoyan kişi olarak göründüğü, bu yüzden de toprak mülkiyetinin hala üreti­ min temel koşulu olarak gözüktüğü bir durum':l ele alırlar. Bu yazarlar için, tersine olarak; kapitalist üretim açısından, toprak mülkiyetinin, sermayeden, onun tarafından ��retilen (yani, onun tarafından dolaysız üreticilerden aşırılan) ve za­

ti:m

doğrudan d oğruya mal edinilmiş olan artı-değerin bir bö­

lümünü nasıl geri çekip almayı becerdiğini araştırmaya ça­ lışan soru henüz sorulamazdı.

·

Fizyokratlar, başka nitelikteki güçlüklerden sıkıntı çe­ kiyorlardı. Bunlar, gerçekte sermayenin ilk sistematik söz­ cüleri olarak, genel olarak artı-değerin niteliğini tahlil et­ meye giriştiler. Onlar için bu tahlil, kabul ettikleri tek artı­ cieğer biçimi olan rantın tahliliyle çakışır. Bu yüzden, rant­ getiren sermayeyi ya da tarımsal sermayeyi artı-değer üre­ ten tek sermaye ve onun tarafından harekete geçirilen ta­ rımsal emeği de, artı-değer üreten tek emek sayarlar, ki bu, kapitalist görüş

açısından tamamen yerinde bir biçimde,

tek üretken emek sayılabilir . Artı-değerin yaratılmasını be­ lirleyici saymakta tamamen haklıdırlar. Bunlar, Kitap IV'te anlatılacak olan öteki üstünlüklerinden başka, esas olarak s alt dolaşım alanında iş gören tüccar s ermayesinden, Petty ve onun ardıllarınca yapılan bilimsel tahlil başlangıçlarını kendi pratik çıkarları uğruna, bir kenara iten, kaba gerçek­ çiliği ile o dönemin gerçek kaba iktisadını oluşturan merkan­ til sisteme karşı olarak üretken sermayeye döndükleri için değer taşırlar. Bu arada belirtelim ki, merkantil sistemin bu eleştirisinde yalnızca onun s ermaye ve artı-değer kavranı-

227


ları ele alınmıştır. Daha önce belirtilmişti ki, parasal sistem, haklı olarak, kapitalist üretimden önce ve onun koşulu ola­ rak, dünya piyasası için üretimi ve ürünün metalara ve böy­ lece de paraya dönüşmesini ileri sürer. Bu sistemin daha i!erde merkantil sistem olarak gelişmesinde, artık belirle­ yici olan, meta değerinin paraya dönüşmesi değil artı-değer, yaratılmasıdır - ama dolaşım alanının anlamsız görüş açısın­ dan ve ayın zamanda öyle bir biçimde

ki, bu · artı-değer

artı-para · olarak ticaret dengesi artısı olarak temsil edilir.

Ama ayın zamanda, o dönemin ilgili tüccar ve fabrikatör­

lerinin, tenjsil ettikleri kapitalist gelişme aşamasına uygun olan tipik özelliği şudur : feodal tarımsal toplumların sınai toplurnlara dönüşmesi ve buna tekabül eden, ulusların dünya piyasasındaki sınai mücadeleleri, sözde doğal yoldan değil, bunun yerine, z orlayıcı önlemlerle ulaşılacak olan sermayenin hızlandırılmış gelişmesine dayanır. Ulusal sermaye azar azar ve yavaş yavaş mı sınai sermayeye dönüşüyor, yoksa, bu ge­ lişme, koruyucu gümrükler vasıtası ile esas olarak

toprak

sahipleri, orta ve küçük köylüler , ve elsanatı;:ıları

üzerine

konulan bir vergi aracılığıyla, bağımsız

doğrudan

üretici­

lerin hızlandırılmış mülksüzleştirilmeleri yoluyla ve

şiddetle

hızlandırılmış sermaye birikimi ve yoğunlaşması aracılığıyla, kısacası kapitalist üretim koşullarının

hızlandırılmış

bir bi­

çimde kurulmasıyla mı hızlandırılıyor, bu ikisi arasında çok fark vardır. Ayın zamanda , doğal ulusal üretken güçten kapi­ talist ve sınai yararlanma açısından ·da bu ikisi arasında çok fark vardır. Bu yüzden merkantil sistemin ulusal niteliği, onun sözcülerinin dudaklarında bir sözden ibaret değildir. Bunlar, yalmzca ulusun zenginliği ve devletin kaynakları ile ilgilen­ me bahanesi altında , aslında, kapitalist sınıfın çıkarlarının ve genel olarak servet biriktirilmesinin devletin nihai amacı olduğunu söyle:rler ve böylece eski ilahi devlet yerine burju­ va toplumunu ilan ederler. Ama ayın zamanda sermayenin ve kapitalist sınıfın, kapitalist üretimin çıkarlarının gelişme-

228


sinlıı, modern toplumda ulusal gucun ve :ulusal egemen­ temelini oluşturduğunun da bilinçli olarak f arkında­

li ği n

dırlar

.

fizyokratlar, aslında tüm artı-değer üretimi­ nin ve bu nedenle de sermayedeki tüm gelişmenin doğal temelinin tarımsal emeğin üretkenliği olduğunu söylerken haklıdırlar. Eğer insan, bir işgününde , her emekçinin. kendi yeniden üretimi için gerekli olandan daha fazla geçim aracı -ki bu tam anlamıyla daıha f�la tarımsal ürün demek­ tir- üretecek yetenekte olm asaydı, eğer tüm çc:ılışma işgü­ cünün günlük harcanması, yalnızca, kendi kişisel gerek­ sinmeleri için vazgeçilmez olan geçim araçlarının üretimine Dahası,

yetseydi, o zaman, ne

artı-üründen, ne de

artı'-değerden

sözedilemezdi. Emekçinin bireysel gereksinmelerini aşsın bir tarımsal emek üretkenliği bütün toplumların temelidir

ve

de, toplumun sürekli olarak artan bir bölü­ münün temel gıda maddeleri üretimiyle ilgisini kesen ve onları Steuart'ın dediği gibi, "özgür başlar"* haline dönüş­ bepsinden önce

türen, onları öteki alanlardaki sömürü için elverişli kılan,

kapitalist üretimin temelidir. , Ama, artı-emeğin ve dolayısıyla genel olarak artı-değe­ rin doğal koşullarıyla ilgili en ilkel kavramları, gerçekten de tam ölüm döşeğindeki klasik iktisactın alac a karanlığında papağan gibi yineleyen ve böylece, toprak rantı özel bir bi­

çim olarak araştırıldıktan ve artı-değerin özgül bir bölümü

haline geldikten çok sonra toprak rantı üzerine yeni ve çar­

pıcı bir ş eyler söylediklerini düşünen Daire , Pass y vb. gibi daha yeni yazariara ne demeli?** Gelişmenin eskimiş belli

bir aşamasında, y eni , özgün, derin ve haklı olan ne var idiy­

se, bunu, yavan, bayat ve yanlış hale döndüğü bir dönem de

yankılamak, özellikle kaba iktisada özgüdür. Kaba iktis at,

* J. Steuart, An Inquiry into the Principles of Political Economy, Vol. I, Dublin 1770, s. 396. -Ed. ** Daire, Introduction, Physiocrats'da, 1. Teil, Paris 1846; Passy, Rente du sol, l. c., s. 511. -Ed.

229


böylece, klasik iktisatla ilgili olan sorunlar konusunda tam cehaletini itiraf eder. Bu sorunları, ancak burjuva toplu­ munun daha düşük bir· gelişme düzeyinde sorulabilecek so­ rularla karıştırır. Aynı şey, serbest ticarete ilişkin fizyokra­ tİk sözleri aralıksız olarak ve kendinden hoşnut bir tavırla gevelemesi için de geçerlidir. Bu sözler, şu ya da bu devl-etin pratik ilgisini ne kadar çok kendilerine çekerlerse çeksinler, çoktandır teorik önemlerini yitirmişlerdir. Tarımsal ürünün hiç bir parçasının dolaşım sürecine girmediği ya da çok önemsiz bir bölümünün girdiği, ve o zaman da toprakbeyinin gelirini temsil eden ürün parça­ sının ancak nispeten küçük bir bölümünün dolaşıma girdiği a sıl doğal ekonomide, örneğin, birçok Roma latifundiasında ya da Charlemagne villalarında ve aşağı yukarı tüm orta­ çağ boyurica olduğu gibi (bkz : Vinçard, Histoire du trava.il) büyük malikanelerin ürünü ve artı-ürünü hiç de salt tarım­ sal emeğin ürünlerinden ibaret değildir. Bu, sınai emeğin ürünlerini de, pekala aynı ölçüde içerir. Temeli oluşturan tarımın ikincil · uğraşları olarak ev elsanatları ve manüfak­ tür emeği -Avrupa antikitesinde ve ortaçağlarda olduğu gibi, geleneksel örgütün henüz yıkılmamış olduğu günümüz Hint topluluğunda da- doğal ekonominin dayandığı .üretim biçiminin önkoşuludur. Kapitalist üretim biçiımi, bu ilişkiyi tümüyle ortadan kaldırır ; bu, özellikle İngiltere' de, · 18. yüz­ yılın son üçte-birinde geniş çapta incelenebilecek olan bir süreçtir. Aşağı yukarı yarı-feodal toplumlarda büyümüş olan Herrenschwand gibi düşünürler, örneğin 18 yüzyılın sonları gibi geç bir dönemde bile, manüfaktürün tarımdan bu ayrılmasını, çılgınca bir toplumsal serüven, akıl almaz ölçüde riskli bir varolma biçimi · sayarlar. Ve, kapita�st ta­ rımla en büyük analojiye sahip antikitenin tarımsal eko� nomilei'inde, yani Kartaca ve Roma'da bile, bir plantasyon ekonomisine benzerlik, gerçekten kapitalist sömürü biçi­ mine tekabül eden bir biçime benzerlikten daha büyük.

230

.


tür17a. Ama aym zamanda da, kapitalist üretim biçimini ta­

nıyan, Herr Mommsen18 gibi her parasal ekonomide bir ka­ pitalist üretim biçimi keşfetmeyen bir kişi için bütün esas

noktalarda tümüyle hayalci olan bir biçimsel analoji, hiç de antikite sırasındakf kıta İtalyasında değil, olsa olsa an­ cak Sicilya'da bulunacaktır, çünkü bu ada, Roma için ha­ raca bağlı tarımsal bir yer görevi yapıyocrdu, öyle ki tarımı esas

olarak ihracatı

amaçlamaktaydı.

Modern anlamda

çiftçiler, burada vardı. Rantın niteliğİ üzerine hatalı bir kavram, ayni rantın, kısmen kiliseye verilen aşar olarak ve kısmen de eskiden yapılmış sözleşmelerle sürdürülen bir antika olarak, kapi­ talist üretim koşullarıyla tamamen ortaçağların doğal ekonomisinden

çelişkili bir biçimde,

modern zamanlara

sü­

rüklenmiş olması gerçeğine dayanır . Böylece bru, rantın ta­ rımsal ürünün fiyatından değil,

kütlesinden, bu nedenle

de toplumsal koşullardan değil, yeryüzünden doğduğu iz­ lenimini yaratır. Daha önce göstermiştik ki , artı-değerin bir artı-üründe kendini g'Östermesine karşın, bunun tersi, ürü­ nün kütlesindeki salt bir artışı temsil eden artı-ürühün ar­ tı-değer oluşturduğu geçerli değildir. Bu, değerde bir ek­ si �iktarı temsil edebilir. Aksi halde, 1860'ın pamuk sana­ yii, 1840'ınkine kıyasla büyük bir artı-değer

gösterecekti,

oysa tersine, iplik fiyatı düşmüştür. Tahıl fiyatı arttığı için, bu artı-değer daha pahalı hale gelen buğdayın mutlak

bi-

l7a Adam Smith, onun zamarnnda (bu, günümüzde, tropikal ve subtropikal ülkelerdeki plantasyonlar için de geçerlidir) toprakbeyi, örneğin Cato'nun ken­ di malikanelerinde olduğu gibi ayın zamanda bir kapitalist olduğu için, rant

ve karın, nasıl henüz birbirinden ayrılmadığım vurguluyor. [Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, Aberdeen, London, s. 44. -Ed.] Ama bu ayrılma tam da kapitalist üretim biçiminin önkoşuludur, üstelik köleciliğin temeli, kapitalist üretim biçimi kavramıyla tam bir çelişki iç.indedir. 18 Herr Mommsen, "Roma Tarilıi"nde, kapitalist terimini hiç de modern ekonominin ve modern "toplumun kullandığı anlamda değil, İngiltere ya da Amerika'da olmasa · bile, Avrupa kıtasında geçmiş koşulları yansıtan eski bir gelenek olarak yaşanıaya devam eden, popüler bir kavram olarak kullanıyor.


çimde azalan kütlesi olarak göründüğü halde, ardarda kö­ tü ürünlerin bir sonucu olarak rant büyük ölçüde artabilir. Tersine olarak da, azalan rantın daha büyük kütlede daha ucuz buğday olarak görünmesille karşın , fiyat düştüğü. için ardarda bolluk yıllarının sonucu olarak, rant düşebilir. Ay­ ni ranta gelince, şimdi belirtmek gerekir ki, herşeyden Ön-' c e bu, modern geçmiş bir üretim biçiminden kalan ve bir kalıntı olarak varlığını uzatmayı başaran salt bir gelenek­ tir. Kapitalist üretim biçimi ile çelişkisi, özel sözleşmeler­ de kendi başına ortadan

kalkması ve İngiltere'deki kilise

aşarında olduğu gibi, yasamanın müdahale edebildiği yer­ lerde, bir çağdışılık olarak zorla silkilip atılması ile ken­ dini gösterir. Ikinci olarak da ayni rantın, kapitalist üretim temeli üzerinde sürdüğü yerlerde, bu, para-rantın ortaçağ kılığındaki bir ifadesinden başka bir şey değildir ve ola­ maz da. Buğday, örneğin

quarter başına 40 şilinden satıl­

sın. Bu buğdayın bir bölümü, bunun _içerdiği ücretierin ye­ rine geçmelidir ve yeni harcama için elde bulunmak üze­

re satılmalıdır. Bir başka bölümü, vergilerdeki orantılı pa­ yını ödemek üzere

satılmalıdır. Tohum ve hatta gübrenin

bir bölümü, kapitalist üretim biçiminin ve onunla birlikte topLumsal işbölümünün geliştiği yerlerde,

yeniden,.üretim

sürecine metalar olarak girer ler, yani yerine koyma amacı ile satınalınmaları gerekir ve bu yüzden de . bu

quarter'ın

bir başka bölümü, bunun için para sağlamak üzere satılına­ lıdır. Bunlar, üretimin koşulları olarak ürünün yeniden-üre­ timine tekrar girmek üzere, gerçek metalar olarak

satın

a lınınayıp ayni olarak ürünün kendisinden alındıkları ölçü­ de -yalnızca tarımda değil, değişmeyen

sermaye üreten

öteki birçok üreUm dallarında olduğu gibi- kayıtlarda he­ sap parası olarak görünürler ve maliyet fiyatının öğeleri olarak çıkartılırlar. Makinelerin eskime ve aşınması ve ge­ hel olarak sabit sermaye, para ile karşılanmalıdır. Ve ni­

l>...ayet, ya gerçek paraya da hesap parası cinsindEm maliyet-

232


ler olarak ifade edilen bu miktar üzerinden hesaplanan kar

gelir. Bu kar, ürünün fiyatı ile belirlenen,

gayri-safi ürü­

nün belirli bir bölümü ile temsil edilir, ve o zaman , kalan fazla bölüm, rantı oluşturur. Sözleşme ile taahhüt edilen ay­ ni rant, fiyatla belirlenen bu fazladan daha büyükse, o za­ man bu rantı değil, kardan yapılan bir çıkarmayı oluşturur. Yalnızca bu olasılık yüzündendir ki, ayni rant ürünün fiya­ tını yansıtmadığı ölçüde, m odası geçmiş bir biçimdir, ama gerçek ranttan daha büyük ya da daha küçük olabilir ve böylece, yalnızca kardan bir çıkarmayı değil, ayrıca ser­ mayenin yenilenmesi için gerekli olan öğelerden yapılan bir çıkarmayı da kapsayabilir. Aslında, yalnızca ismen

değil

özünde de rant olduğu ölçüde, bu ayni rant, yalnızca ürü­ nün fiyatının üretim fiyatının üstünde olan fazlası ile be­ lirlenir. Yalnız, bu, bu değişkenin sabit bir büyüklük olma­ sını öngörür.

Ama,. ayni ran tın, birincisi, emekÇiyi geçin­

dirmeye, ikincisi kapitalist kiracı çiftçiye . gereksindiğinden daha fazla yiyecek bırakmaya yeteceğini ve nihayet geri kalanının doğal rantı oluşturacağı düşüncesi pek rahatlatı­ cı bir düşüncedir. 200.000 yardalık pamuklu mal üreten bir fabrikatör de buna çok benzer. Bu kadar yardalık mal, yal­ nızca onun işçilerini giydirmeye, karısını, bütün çoluk ço­ cuğunu ve kendisini bol bol giydirmeye yetmekle kalmaz, pamuklu mallar cinsinden büyük bir rant ödemeye ek ola­ rak, ayrıca geriye de satış için yeterli pamuklıu kalır. Her şey çok basit ! Üretim fiyatını, 200.000 yardalık

pamuklu

mallardan çıkarın ve rant için bir pamuklu mallar

artısı

kalacaktır. Ama gerçekten de, s atış fiyatını bilmeden · üre­ tim fiyatını, diyelim 10.000 sterlini 200.000 yardalık pamuk­ lu maldan çıkarmak, parayı pamuklu maldan çıkarmak, bir

değişim-değerini aslında bir kullanım-değerinden çıkarmak

ve böylece şu kadar yardalık pamuklu malın, İngiliz lirası üstündeki artısını · belirlemek safça bir düşünce olacaktır, Bu, hiç olmazsa, düz çizgilerin ve eğrilerin

233

farkedilemez


bir biçimde bir . arada gitmelerinin bir sınırı vardır kavra­ mına dayanılarak, dairenin kare yapılmasından bile kötüdür. Ama M. Passy'nin reçetesi böyledir. İster kafanızda ister pa­ gerçekte,. pamuklu mallar paraya çevrilmeden önce, muklu mallardan parayı çıkarın ! Geri kalan 'ranttır, ama . bu natu:raliter* (bkz. örneğin Karl Arnd**) kavranmalıdır, safsatacılığın şeytanlıklarıyla değil. Ayni rantın tüm resto­ rasyonu nihayet şu budalalığa indirgenmiştir, üretim fiya­ tmın şa kadar bushel buğdaydan çıkarılması ve bir hacim ölçüsünden bir miktar paranın çıkarılması. II.

EMEK-RANT

Eğer toprak rantını, en basit biçimiyle, doğrudan üre­ ticinin, gerçekte ya da hukuken kendisine ait olan iş alet­ lerini (saban, sığır, vb.) kullanarak, haftanın bir kısmında gerçekten kendisinin sahip olduğu toprağı ektiği ve geri kalan günlerde, feodal beyden hiç bir karşılık almaksızın feodal beyin malikanesinde çalıştığı emek-rant biçimini ele alırsak, burada, durum hala çok açıktır, çünkü bu durum­ da rant ve artı-değer özdeştir. Burada ödenmemiş artı-eme­ ğin kendisini ifade ettiği biçim kar değil ranttır. Emekçinin (self-susta,ining serf***) bu durumda, ne ölçüde vazgeçilmez yaşam gereksinmelerinin üstünde bir artı, yani kapitalist üretim biçimi altında ücretler diye adlandl!I'acağımızın üs­ tünde bir artı elde edebileceği, öteki koşullar değişmeden kaldığında, emek-zamanının, kendisi için emek-zaman ile, feodal b eyi için zorunlu emek-zaman olarak bölündüğü ora­ na bağlıdır. Bu nedenle, yaşamın vazgeçilmez gereksinme­ lerinin üstündeki bu artı, kapitalist üretim biçimi altında kar olarak çıkan ş eyin tohumu, tümüyle, bu durumda yalnız* Doğal olarak. -ç. ** K. Arnd, J)ie naturgemiisse Volkswirtschaft, gegenüber dem Monopolien· geiste und dem Cummunismus, Hanau ı845, s. 461-62. -Ed. ** Kendi geçimini kendi sağlayan. -ç.

234


ca doğru&ı.n doğruya ödenmemiş artı-emek olmakla kalma­ yıp ayrıca da bu sıfatla ortaya çıkan toprak rantının mikta­ rıyla belirlenir. Bu, burada t oprakla

çakışan ve topraktan

farklı iseler' onun salt eklentileri olan üretim

araçlarının

"sahibi" için ödenmemiş artı-emektir. Burada serfin ürü­ nünün, geçimille ek olarak, onun emek k oşullarının yeniden üretimine de yetmesi gerektiği koşulu, bütün üretim biçim­ leri altında aynı k alan bir kooşuldur.

Çünkü bu, bunların

genel olarak tüm sürekli ve

özel biçiminin sonucu değil,

üretken emeğin, daima aynı zamanda da olan, yani kendi işleme koşullarının

yeniden-üretim

yeniden üretimini de

içeren her sürekli üretimin, doğal bir onkoşuludur. Ayrıca a,çıktır ki, doığrudan emekçinin, kendi yaşam araçlarının üretimi için zorunlu olan üretim araçlarının ve emek koşul­ la rının "zilyedi" olarak kaldığı tüm biçimlerde,

mülkiyet

ilişkileri, aynı zamanda, doğrudan bir beylik ve kölelik iliş­ kisi olarak ortaya çıkmalıdır, öyle ki, doğrudan üretici öz­ gür değildir ; zorunlu emeğin bulunduğu serflikten, salt bir

haraca bağlı]ık ilişkisine indirilebilecek olan bir özgür lük noksanlığı. Varsayımımıza göre, burada, doğrudan üretici­ nin kendi üretim araçlarına, emeğinin gerçekleştirilmesi ve geçim araçlarının üretimi için gerekli olan zorunlu maddi · emek koşullarına sahip olduğu görülecektir. O, tarımsal fa­ aliyetini ve onunla bağlantılı olan kırsal ev sanayilerini ba­ ğımsız olarak yürütür. Küçük k,öylülerin kendi aralarında, Hindistan'da yaptıkları gibi, azçok doğal bir üretim t oplu­ luğu oluşturmaları

durumu bu bağımsızlığı

baltalamaz,

çünkü burada söz.J.mnusu olan, yalnızca malik ihıenin beyinden bağımsızlıktır. Böyle

ismi

koşullar altında, toprağın

ismi sahibi için artı-emek, bürünül�n biçim ne olursa olsun, onlardan ancak iktisadi baskı dışında baskı ile alınabilir.ı9 Bu, köle ya da plantasyon ekonomisinden, kölenin yabancı 19 Bir tilkenin fetbinden sonra, fatihin yakın amacı, oramn halkım da kendi istediği gibi kullanmak oluyordu. Karş: Linguet [TMroie .des loix ci-

235


üretim koşulları altında ve bağımsız olmadan çalışmasıyla ayrılır. O halde, kişisel bağımlılık koşulları gereklidir, ne ölçüde olursa olsun kişisel özgürlük

eksikliği , ve toprağın

bir eklentisi olarak toprağa b ağlı olmak, sözcüğün gerçek

anlamıyla bağımlılık. lE.ğer doğrudan üreticiler özel bir top­

rak sahibi ile karşılaşmayıp, Asya'da olduğu gibi, toprak­ beyleri ve aynı zamanda hükümdarları

olarak başlarında

duran bir devletin doğrudan emri altında iseler, o zaman, rant ve vergiler çakışır ya da daha doğrusu, burada, top­ rak rantının bu biçiminden farklı olan hiç bir vergi bulun­ maz. Böyle koşullar altında, bu devlete bağlı

herkes için

geçerli olandan daha güçlü bir siyasi ya da iktisadi baskı­ nın varlığına gerek yoktur. Devlet , bu durumda en yüksek beydir. Burada, egemenlik, ulusal çapta yoğunlaşmış olan toprağın sahipliğinden oluşur. Ama öte yandan,

toprağın

ge:tek özel, gerekse ortaklaşa zilyedliği ve kullanımı olma­ sına karşın, toprağın özel mülkiyeti yoktur.

Ödenmemiş artı-emeğin doğru dan üreticilerden

alınmasının özel iktisadi biçimi,

doğrudan

çekilip

doğruya üreti­

rnin kendisinden doğan ve kendisi de belirleyici bir öğe ola­ rak onu etkileyen, yönetenlerle yönetilenlerin ilişkisini

be­

l}rler. Ama, bunun üzerine de, üretim ilişkilerinin kendile­ · rinden doğan iktisadi topluluğun tüm oluşumu, böylece de a ynı zamanda onun özel siyasi biçimi yerleşmiştir. Tüm top­ lumsal yapının ve onunla birlikte egemenlik ve bağımlılık ilişkisinin siyasi biçiminin, . kısacası, buna uygun düşen özel devlet biçiminin, en içteki sırrını, gizli temelini açığa vuran şey, her zaman, üretim koşullarına sahip olanların doğru­ dan üreticilerle olan ilişkisidir -'---- bu her zaman doğal ola­ rak emek yıöntemlerinin gelişmesinde belli bir aşamaya ve böylece de onun toplumsal üretkenliğine

uygun' düşen bir

villes, ou Principes fondamentaux de la societe, Tomes I-II, Londres ı767. -Ed] . Bkz: ayrıca Möser [Osnabrükische Geschichte, 1. Teil, Berlin und Stettin, s. ı78. -Ed.] .

236


ilişkidir. Bu, aynı iktisadi temelin -esas

koşulları

açısm­

dan aynı- sayısız farklı deneysel durumlar, do·ğal çevre,

ırksal ilişkiler, dışsal tarihi etkiler , vib. yüzünden, yalnız­ ca denE!ysel olarak verilen koşullarm tahlili ile anlaşılabi­ len görünüşteki sonsuz değişmeler ve nüanslar göstermesi. ni engellernez.

En basit ve en ilkel rant biçimi olan emek-rant bakı­

mından şu kadarı . açıktır : Rant, burada, artı-emeğin

ilkel

biçimidir ve onunla çakışır. Ama artı-değerin başkalarınin ödenmemiş emeği ile bu özdeşliğini,

burada tahlil

gerekmez, çühkü doğrudan üreticinin

etmek

kendisi için emeği,

yer ve zaman bakımından toprakbeyi için emeğinden hala ayrı olduğundan ve bu sonuncusu,

doğrudan doğruya bir

üçüncü kişi için gaddarca yükümlü emek biçiminde o:rtaya çıktığından, bu artı-değer hala gözle görülür, elle tutulur biçimde mevcuttur. Aynı biçimde rant üretmek üzere top­ rağın sahip olduğu "öz nitelik", burada, elle tutulur açık bir sırra indirgenir, çünkü rant sağlama yeteneği, burada, toprağa bağlı işgücünü ve işgücünün sahibini, bunu, kendi vazgeçilmez gereksinmelerini karşılamak için gerekli olanın ötesinde bir ölçüde sıkıştırmaya ve harekete geçirmeye zor'­ layan mülkiyet ilişkisini · de içerir. Rant, doğrudan doğruya, işgücünün bu artı harcamasının, topl'akbeyi tarafından mal­ edinilmesidir ; çünkü doğrudan üretici, ona, hiç bir ek rant ödemez. Artı-değerin ve rantın yalnızca özdeş olmakla kal­ mayıp, artı-değerin elle tutulur, artı-emek biçiminde olduğu burada, genel olarak artı-değerin doğal koşulları ya da sı­ nırları olan rantın doğal koşulları ya da sınırları apaçıktır. Doğrudan üretici 1)

yeterince işgücüne sahip olmalıdır, ve

2) emeğinin doğal koşulları, hepsinden önce de ektiği

top­

rak, yeterince üretken olmalıdır, kısacası, emE!ğinin doğal üretkenliği kendi vazgeçilmez gereksinmelerinin

karşılan­

ması için gerekli" olanın üstünde bir miktar artı-emeği elde bulundurmasına

olanak

verecek

kadar

ibüyü..k

olmalıdır.


Rantı yaratan bu olanak değil, bu olanağı gerçeğe dönüş­ türen zorlamadır . Ama olanağın kendisi de, öznel ve nes­

nel doğal durumlar tarafından koşullandırılmıştır. Ve bura­ da da hiç de gizemli bir şey yoktur. İşgücü çok ufak ve erne� ğin doğal koşulları kıt ise, artr-ernek de küçüktür, ama böy­

le bir durumda, bir yanda üreticilerin i:stekleri, öte yandan .

da artı-emeği sömürenlerin nispi sayısı ve nihayet lJu bir­

kaç sömürücü toprak sahibi için bu pe � az üretken artı-eme­ ğin gerçekleştiği artı-ürün de küçüktür.

Nihayet, aslında emek-rant, tüm öteki koşullar eşit kal­ dığında, doğrudan üreticinin kendi durumunu iyileştirmeye, servet edinmeye, vazgeçilmez

geçim araçlarının

üstünde

bir fazla üretmeye ne ölçüde muktedir olacağı, ya da ka­ pitalist anlatım biçimini şimdiden kullanırsak, kendisi için bir kar üretip üretirıeyeceği ve ne kadar kar, yani kendisi tarafından üretilmiş olan ücretlerinin üstünde ne kadar bir fazla üreteceği, tümüyle, artı-emeğin nispi miktarına ya da yükümlü emeğe bağlı olacaktır. Burada rant, artı-değerin, normal, her şeyi kapsayan adeta meşru biçimidir ve bu du­ rumda ücretierin üstünde herhangi bir başka fazlanın ötesin­ de olmak ·anlamına gelen, karın üstünde bir fazla olmaktan çok uzak olup, bunun 'yerine, bu karın miktarı, ve hatta var­ lığının kendisi, öteki koşullar eşitse,

rant miktarına, yani

toprakbeylerine teslim edilecek yükümlü artı-emeğe bağlıdır. Doğrudan üretici

malsahibi değil ,

yalnızca bir zilyet

olduğuna göre ve artı-emeğinin tümü aslında

de jure*

top­

rakbeyine ait olduğuna göre, bazı tarihçiler, bu koşullar al­ tında, yükümlü emeğe tabi olanlariri ya da serflerin herhan­ gi bir bağımsız mülkiyet, ya da göreli konuşursak, servet edinmelerinin biraı olsun mümkün olacağı hususunda şaş­ kınlıklarını belirtmişlerdir. Ancak, geleneğin, bu toplumsal üretim ilişkilerinin ve buna uygun düşen üretim biçiminin dayandığı ilkel ve gelişmemiş koşullarda egemen rol oynama-

* Meşru. -ç.

238


sı gerektiği ortadadır. Ayrıca açıktır ki, her zaman olduğu gibi, burada da, mevcut düzeni yasa olarak onaylamaik ve onun, kullanım ve gelenek ile gelen sırurlarını yasal olarak yerleştirmek toplumun yönetici kesiminin çıkarınadır.

Bu

arada şunu belirtelim, her şey bir 'y ana, bu, mevcut düzenin temelinin ve esas ilişkilerinin sürekli yeniden-üretimi, man içinde, ayarlı ve düzenli bir biçme bürünür

za­

bürünmez,

kendiliğinden olur. Ve böyle bir ayar ve düzenin

kendisi,

toplumsal istikrara ve salt .raslantı ve keyfilikten bağımsız­ lığa kaviışacak olan her üretim biçiminin vazgeçilmez öğe­ leridir. Bunlar , tam da onun toplumsal istikrarının ve bu yüzden de salt keyfilik ve salt rasıantıdan nispi özgürlüğü­ nün biçimidir. Geri ·üretim süreci koşulları

altmda olduğu

gibi, buna tekabül eden toplumsal koşullarda da, bu biçime, bunların yeniden üretiminin salt tekrarı ile kavuşur. Eğer bu, bir süre devam etmişse, gelenek ve görenek olarak yer­ leşir ve nihayet açık bir yasa o�arak onaylanır . Ama, bu ar­ tı-emek biçimi, yükümlü emek, tüm toplumsal üretken güç­ lerin eksik gelişimine ve emek yöntemlerinin

kendilerinin

bamlığına dayandığına göre, doğal olarak, doğrudan üreti­ cinin toplam emeğinin, gelişmiş üretim biçiml�ri kapitalist üretim biçimi altında olduğundan, daha küçük bir bölümünü emecektir.

özellikle

nispeten çok

Örneğin, toprakbeyi

için yükümlü emeğin başlangıçta haftada iki gün olduğunu kabul edelim. Bu haftada iki günlük yükümlü emek böylece saptanmıştır, töres el ya da yazılı yasa ile hukuken düzen­ lenen sabit bir büyüklüktür. Ama doğrudan üreticinin kendi­ sinin kullanımında olım haftanın geri kalan günlerinin üret­ kenliği, onun deneyi sırasında gelişmesi gereken değişken bir büyüklüktür , tıpkı edindiği yeni istekler gibi ve tıpkı ürü­ nunun piyasasının

genişlemesinin ve işgücünün

münü kullanırken gösterdiği artan

bu bölü­

güvenin onu işgücünü

daha büyük ölçüde kullanmaya özendireceği gibi ;

burada

unutulmamalıdır ki, onun işgücünün istihdamı hiç . de tarım-

239


la sınırlı değildir, kırsal ev sanayiini de içerir. · Kuşkusuz burada elverişli koşullara, doğuştan gelen ırksal özelliklere vb. bağlı olarak belli bir iktisadi gelişmenin yer alması ola­ sılığı ortaya çıkar .

m: AYNİ; RANT Emek-rantın ayni ranta dönüşmesi, iktisadi açıdan top­

rak rantının niteliğinde hiç bir şeyi değiştirmez.

Burada

ele alınan biçimlerde,· toprak rantının niteliği, rantın , artı­ değerin ya da artı-ürünün tek egemen ve normal biçimi ol­

masıdır. Bu, ayrıca, rantın, kendi yeniden-üretimi için ge­ reken emek Iwşullarına

tasan·uf eden

doğrudan üreticinin,

bu durumda herşeyi kucaklayan emek koşulu olan toprağın sahibine vermek zorunda olduğu tek artı-emek ya da tek

artı-ürün olması gerçeği ile ifade edilir. Ve dahası, toprak

doğrudan üreticinin karşısına ondan bağımsız ve toprakbe­ yi tarafından kişileştirilen yabancı mülkiyet

olarak çıkan

tek emek koşuludur. Ayni rant, ne ölçüde egemen ve üstün toprak rantı biçimi olursa olsun , ayrıca, her zaman daha önceki biçimin kalıntıları, yani toprakbeyi ister özel bir ki­ şi, ister devlet olsun, emek olarak, angarya-emek

olarak

ödenen rantın kalıntıları, azçok buna eşlik eder. Ayni rant, doğrudan üretici için daha yüksek bir uygarlık aşaması, ya-'­ ni emeğinin ve ge:iıel olarak toplumun daha yüksek bir geliş­ me düzeyini öngörür. Ve, önceki biçiminden,

artı-erne�

doğal biçimiyle, dolayısıyla toprakbeyinin ya da onun tem­ silcilerinin doğrudan gözetimi ve zorlaması altında harcan­ masının artık gerekli olmamasıyla ayrılır ;

doğrudan üreti­

ci, doğrudan zoTlamadan çok koşulların itmesiyle , kırbaçtan çok yasal yollarla, bu emeği kendiliğinden harcamak üzere

harekete geçirilir. Doğrudan üreticinin vazgeçilmez gerek­ sinmelerinin ötesindeki ve gerçekten kendisine ait . olan üre­

tim alanındaki, eskiden olduğu gibi kendi toprağının ötesin240


c1e, yakındaki beyin malikanesi üzerinde olmak yerine, ken­ disi tarafından işlehen toprağın üzerindeki üretim anlamın­ da, artı-üretim, daha şimdiden, burada kendiliğinden anla­ . şılan bir kural haline gelmişt ir. Bu ilişkide, doğrudan üre­ tici, eskiden olduğu gibi bu emek zamanın bir parçasının, başlangıçta hemen hemen tüm artı bölümünün karşılıksız olarak toprakbeyine ait olmasına karşın, tüm emek-zamanı­ nı kendi bildiğince kullanır ; şu farkla ki, toprakbeyi artık, bu artı-emeği doğal biçimiyle doğrudan doğruya almaz, bu­ nun yerine içinde gerçekleştiği ürünlerin doğal biçimiyle alır. Ayni rantın saf biçimiyle ortaya çıktığı her yerde, top­ rakbeyi için ç alışmanın yaratığı, külfetli ve yükümlü eme­ ğin düzenlenme biçimine göre azçok rahatsız edici fasıla (bkz : Buch I, Kap� VIII, 2)* ("İmalfttçı ve Boyar") orta­ dan kalkar ya da en azından, ayni rantla yanyana bir mik­ tar angarya-emek de yer aldığı zaman, yıl boyunca bir kaç kısa aralığa iner. Üreticinin kendisi için emeği ile toprak­ beyi için emeği, artık, zaman ve yer açısından, elle tutulur bir biçimde ayrılmış değildir. Saf biçimiyle bu ayni rant, daha yüksek ölçüde gelişmiş üretim biçimlerine ve üretim ilişkilerine de küçük parçalar halinde sürüklense de, varlığı için bir doğal ekonomiyi öngörür, yani ekonomin in koşulla­ rı ya bütünüyle, ya da büyük bölümüyle ekonominin kendi­ si tarafından üretilir, onun gayri-safi ürününden doğrudan doğruya yerine konur ve yeniden üretilir. Dahası, bu, kırsal ev sanayii ile tarımın birleşmesini öngörür � Rantı oluşturan artı-ürün, bu birleşik t arımsal ve sınai aile emeğinin ürünU­ dür, ayni rant, ister ortaçağlarda çoğu kez olduğu gibi az­ çok sınai ürünü içersin, ister yalnızca gerçek toprak ürünle­ ri olarak ödensin, farketmez. Bu rant biçiminde, artı-emeği ·

temsil eden ayni rantın:, kırsal ailenin tüm artı-emeğini, ta­ mamen tüketmesi hiç de gerekli değildir. Emek-ranta kı­ yasla, üretici, vazgeçilmez gereksinmelerini karş��layan *

Kapital, Birinci Cilt, Onuneli Bölüm, İkinci Kısım. -Ed.

241


emeğinin ürünü için olduğu gibi. ürünü kendisine ait olacak olan artı-emek için de zaman kazanmak üzere daha fazla hareket alanına sahiptir. Gene bunun gibi, bu biçim, tek tek doğrudan üretic�lerin iktisadi durumlarında daha büyük fark­ lllıkiara yol açacaktır. En azından böyle bir farklılaşma ola-' nağı ve doğrudan üretici için, sırası gelince, öteki . emekçi­ leri doğrudan doğruya sömürme araçlarını elde etme olana­ ğl mevcuttur. Ancak, saf biçimi ile ayni rant üzerinde dur­ duğumuzdan, burada, bu bizi ilgilendirmemektedir ; tıpkı genel olarak çeşitli rant biçimlerinin birleşebd.leceği, saflı­ ğını kaybedeceği ve karışabiieceği sayısız korobinasyon çe­ şitlerine giremeyeceğimiz gibi. Ayni rant biçimi, belli bir ürün tipine ve üreti!nin kendisine bağlı olmakla ve tarım ile ev sanayıının vazgeçilmez birleşmesi aracılığıyla, koylü ailesinin pazardan ve üretimin hareketinden ve kendi alanı dışında kalan toplum kesiminin tarihinden bağımsız olarak kendi ·kendini geçindirdiği hemen tam kendine-yeterliliği aracılığıyla, kısacası genel olarak doğal ekonominin niteli­ ği sayesinde, bu biçim, örneğin Asya'da gördüğümüz gibi, durağan toplumsal koşullara temel sağlamaya çok uygun­ dur. Burada da daha önceki emek-rant biçiminde olduğu gibi, toprak rantı, artı-değerin ve bunun için de artı-emeğin, yani doğrudan üreticinin bedavaya, dolayısıyla da, bu zor­ lama artık karşısına eski acımasız biçimde çıkmasa da, as� lında gene zorlama altında -temel emek koşulunun, topra.:. ğın sahibinin yararına sunduğu- tüm fazla emeğin normal biçimidir. Eğer hatalı bir biçimde önceden davranıp, doğru­ dan üreticinin gerekli emeğinin üstünde olan emek fazlasi­ nın kendisi için tuttuğu bölümüne bu adı. verebilirsek karın, ayni rantın belirlenmesiyle pek az ilgisi vardır, bu kar, ter­ sine, rantın sırtından büyür ve doğal sınırını ayni rantın büyüklüğünde bulur . Bu sonuncusu. emek koşullarının, biz­ zat üretim araçlarının, yeniden üretimini ciddi bir · biçimde tehlikeye koyan boyutlara ulaşabilir, üretimin yayılmasını 242


,.

azçok olanaksız kılabilir ve doğrudan üreticileri geçim araçla­ rının fiziki asgari düzeyine indirebilir. Fetihçi bir ticari ulus, örneğin Hindistan'daki İngilizler gibi , bu biçimle karşılaş­ tığı ve bundan yararlandığı zaman durum özellikle böyledir.

IV. PARA-RANT Para-rant ile -kapitalist üretim biçimine dayanan, or­ tdama karın üstünde bir fazladan başka

bir şey olmayan

sınai ve ticari toprak rantından ayrı olarak- burada, ay­ nt rantın biçimindeki

salt bir değişiklikten doğan

toprak

rantım � kastediyoruz, tıpkı ayni rantın da ernek rantın bir değişmesinden başka bir şey olmayışı gibi. Burada, doğru­ dan üretici, ürün yerine onun fiyatını topraklbeyine (bu is­ ter devlet, ister bir özel kişi olabilir) aktarır. Doğal biçim­ lerindeki ürünlerin bir fazlası artık yetmez ; bu, doğal biçi­ minden, para-biçimine dönüştürülmelidir. Doğrudan üretici, hala en azından geçim araçlarının büyük bölümünü kendisi üretmeye devam ederse de; bu ürünün

belirli bir bölümü

şimdi metaya dönüştürülmeli, metalar olarak

üretilmelidir.

Böylece, tüm üretim biçiminin niteliği azçok değişir. Bağım­ sızlığını, toplumsal bağlantıdan kopukluğunu yitirir.

Şimdi

daha büyük ya da daıha küçük para harcamalarını

içeren

üretim maliyeti çranı, belirleyici hale gelir ; her durum ve koşulda gayri-safi ürünün paraya çevrilecek

bölümünün,

bir yandan tekrar yeniden-üretim araçları görevi, öte yan­ dan da doğrudan yaşam araçları görevi

yapması gereken

bölümün üstünde olan fazlası, belirleyici bir rol

kazanır.

Ama, sonuna yaklaşmasına karşın, bu rant tipinin temeli de, onun hareket noktasını oluşturan ayni rantınki ile aynı ka­ lır. Eskiden olduğu gibi, doğrudan üretici, ya miras yoluyla ya da başka bir geleneksel hakla hala toprağın zilyedidir ve en hayati üretim koşulunun sahibi olan beyi için fazla an­ garya-emek, yani paraya dönüştürülmüş artı-ürün biçimin-

243


d.e, karşılığında hiç bir eşdeğerin verilmediği

ödenmemiş

emek harcamak zorundadır. Tarım aletleri ve her türlü ta­ şmır eşya gibi, topraktan ayrı olan emek koşullarının sahip­ liği, daha önceki rant biçimlerinde bile, önce gerçekten, s on­ ra da ayrıca hukuken doğrudan üreticinin mülkiyeti haline dönüşmüştür ve bu; para-rant biçimi için daha da geçerli bir önkoşuldur. Önce arasıra sonra da az çok ulusal çapta tiearette,

ortaya çıkan ayni rantın para-ranta dönüşmesi,

kent sanayiinde, genel olarak meta-üretiminde ' ve dolayısıy­ la para dolaşımında önemli bir gelişme öngörür.

Ayrıca,

ürünler için bir piyasa-fiyatı ve bunların kabaca değerlerine yaklaşan fiyatlarda satılınalarmı varsayar, . daha önceki bi­ çimlerde böyle bir durum hiç de gerekmiyordu. Doğu Avru­ pa'da, bu dönüşümün gözlerimizin önünde yer alışını, hala kısmen gözlemleyebiliriz. Toplumsal emeğin üretkenliğinde belli bir gelişme olmaksızın bunun ne kadar olanaksız ola­ bileceği, Roma İmparatorluğunda bunu uygulamak için giri­ şilen çeşitli başarısız çabalarla ve hiç olmazsa devlet vergisi

bu rantın

bölümünü para-ranta dönüştürmeye

çalışıl­

dıktan sonra ayni ranta dönüşlerle tanıtlarrabilir. Aynı ge­ çiş güçlükleri, örneğin, para-rantın daha önceki biçimlerin kalıntılarıyla birleştiği ve onlar tarafından bozulduğu dev­

rim-öncesi Fransa' da görülür.

Ayni rantın bir biçim değiştirmesi ve onun antitezi ola­ rak para-rant,

şimdiye kadar incelediğimiz

toprak rantı

tipinin, yani artı-değerin ve üretim koşullarının sahibi için harcanması gereken ödenmemiş artı-emeğin normal biçimi olarak toprak rantının nihai biçimi ve aynı zamanda da son bulma biçimidir. Bu rant, saf biçimiyle, emek-rant ve ayni rant gibi, karın üstünde bir fazlayı temsil etmez·. Anlaşıldı­ ğı üzere karı içine alır. Kar, onun yanısıra, hemen

hemen

fazla emeğin ayrı bir bölümü olarak ortaya çıktığı ölçüde,

para-rant, daha önceki biçimlerdeki rant gibi, ancak, ra-rantın temsil ettiği artı-emeğin harcanmasından

244

pa­ sonra


kalan, ister kişinin kendisinin ist-er de başkasımn fazla eme­ ğinin, sömürülme olanaklarıyla ilişkili olarak olan bu rüşeym halindeki karın

gelişebilecek

normal sinırım · oluşturmaya

devam eder. Eğer bu rantla birlikte, herhangi bir kar ger­ çekten de doğacak olursa, o zaman, bu kar, rantın sınırını oluşturmaz, tersine, rant, karın sınırıdır. Ancak, zaten be­

lirtildiği gibi, para-rant, aynı zamanda, şimdiye kadar ele alınan, artı-değer ve artı-ernekle

prima jacie çakışan toprak

rantının, yani artı-değerin normal ve egemen biçimi ol�ak toprak rantının son bulma biçimidir . Para-rant daha sonraki gelişmesinde -örneğin

küçük

kiracı köylü çiftçi gibi bütün ara biçimlerden ayrı olarak­ ya toprağın köylülerin mülkü haline dönüşmesine ya da ka­ pitalist üretim biçimine uygun düşen biçime yani kapitalist kiracı çiftçinin ödediği ranta yol açacaktır. Para-rantın egemen olmasi ile, toprakbeyi ile toprağın bir kısmının tasarrufunu elinde tutan ve onu işleyen uyruk­ lar arasındaki geleneksel ve göreneksel yasal ilişki, zorun­ lu olarak, müspet hukukun kurallarına uygun olarak sözleş­ me ile saptanmış saf bir para ilişkisine dönüşür.

toprağı işlemekle uğraşan zilyet, gerçekte haline gelir. Bu dönüşüm, bir yandan, ilişkilerinin izin vermesi koııuluyla,