Issuu on Google+

DiLBiLiM SOZLOGO Kamile imer Ahmet Kocaman A. Sumru Ozsoy

Katk1da Bulunanlar: Giirkan Dogan N. Engin Uzun AlevYemenici

BOGAZi(:: ONiVERS TESI

YAYINEV


K3mile imer, Ahmet Kocaman, A. Sumru Czsoy Dilbilim SOzlaga

© B\)TEK A.$. 20 II

Bogazic;i Oniversitesi Yaymevi Bogaziyi Oniversitesi U{:aksavar KampUsU Cengiz Topel Caddesi, Garanti KUltUr Merkezi, Arka

Giri~

Etiler I Istanbul

bupress@boun.edu.tr www.bupress.org, www.bupress.net Telefon ve faks: (90) 212 257 87 27 Sertifika No: 10821

YaYJ-ma Hazrrlayan: Ergun KocabiYJ-k Kapak tasanmt: Kerem Yegin Baskl: G.M. Matbaactllk ve Ticaret A.:;;. 100 Mah. Matbaactlar Sitesi, 1. Cadde, No: 88

Onsoz, 7

Bagc!larjlstanbul Telefon: 0212 629 00 24 Sertifika No: 12358

Dllblllmcller, 283

B:iri.nci Bastm: Ma}'ls 20 11

Dizln,305

Bo§azit;i. University Library Cataloging in Publication Data

Dilbilim SOzlUga. f haz. Kdmile lmer; Ahmet Kocaman; A. Sumru Czsoy 352 p. ; 21 em. ISBN 978-605-4238-53-8

1. Linguistics-Dictionaries-Turkish. I. imer, Kfunile. II. Kocaman, Ahmet. III. Czsoz, A. Sumru. PL29

i~indekiler

SOZLOK, 9


ONSOZ Toplumbilimleri i9inde se9kin bir yeri olan 9agda~ dilbilimin yakia~lk yiizyllllk bir ge9mi§i bulunuyor. Tiirkiye'de ise R. H. Ozdem'in ilk dilbilim dersini verdigi 1933 y>hndan bu yana dilbilim dersleri verilmektedir. <;agda§ dilbilim 9al1§malan, istanbul Dniversitesi'nden sonra Dil ve Tarih-Cograf'ya Fakiiltesi'nde, Hacettepe, Bogazigi, ODTD, Dokuz Eylul ve Mersin universiteleriyle degieyik universitelerin yabanc1 dil 6gretmeni yeti§tiren b6lumlerinde giinumuzde de surduriilmektedir. Birgok eksikleri bulunsa da, bu vah§malann Tiirk9e incelemelerine yeni bala§ aplan getirmesi yanmda en 6nemli yararlanndan birisi, dil 9ah§malannda terimle§meye katklda bulunmasJdir. Bu 9al1§malarda 6zellikle Berke Vardar ile Alman, ingiiiz ve FransJZ filolojilerindeki meslekta§lannm ve Tiirk Oil Kurumu'ndaki uzman dilcilerin terimle§meye katkilan ~ukranla anJmsanmahdir; ancak 19701erden bu yana dilbilimdeki geli~melere ko§ut olarak yeni bir terimler sozlugu hazirlanmasJ da bir zorunluluk olmu§tur. Bu 9al1§ma 19901ann ba§mda butun dilbilimcilerin katklda bulunacajp bir ortak 9ah§ma olarak ba§latJlmi§, ancak degi~ik nedenlerle bu birliktelik yiiruhllemediginden, sonunda kU9Uk bir ekip 9al1§maswla tamamlanmi§tlr. Terimler, bilindigi gibi, bir bilim dahmn yap1ta§land1r; dil gibi herkesin ortaki1jp bulunan bir alanda bu yap!ta§lanmn a91k, saydam bir bi9imde belirlenmesi daha 90k 6nem kazanmaktad1r. Dilbilim terimlerinin uretilmesinde de bizler, Tiirk9e'nin kendi anlatlm yollanndan yararlamlmas1 konusunda sorumluluk bilinciyle davranmaya 9ah§tlk. Ne yaz1k ki, kimi zaman, 6zellikle sozdizimi gibi teknik aynntJlar ta§JYan a1anlarda, geviri yoluyla terimlerin uretilmesi, zorunlu ve ka9Imlmaz oldu. Sozlukte kimi eksikler oldugunu kabul etmek zorunday>z, ancak yeni baskilarda bu eksiklerin giderilebilecegini du§unuyoruz. Ote yandan, siizlugun daha fazla gecikmemesi i9in, dizinde bulunan kimi terimieri a9Iklamaya da zaman 7


8 • Onsoz

aynlarnadt; bunlara yalmzca Tiirk9e kar~thklar iinermekle yetinildi ve bu terimler dizinde ylld!Z (*) imi ile gosterildi. Yakla~1~ 1500'U tammlanm1~ alan, iinerilenlerle birlikte 2000'e yakm terim i<;:eren bu siizlilk, elbette bir son degil, bir ba~lang:~<;:trr. Onumilzdekl diinemlerde, duyarh dilbilimcilerin de katlclanyla, bu sozluk daha yetkin ve eksiksiz bir duruma gelecektir. Kamile!MER Ahmet KOCAMAN A. Sumru OZSOY

A abece (alphabet) genel 1- Bir dill yaztya aktarmak

arnae~yla

kullan!lan, o dildeki seslerin ayn ayn i~aretlerle giisterilmesi ilkesini temel alan yazt bi<;:imi; gilnilmilzde Tiirk~;e'nin ve bir ~;ok Hint-Avrupa dilinin yaz!lmasmda kullantlan abeceler, bir Sami dili alan Fenike dilinin seslem y=smda kullantlan i~a­ retlerin, eski Yunani!lar tarafmdan ilnlil ve ilnsilzlerin ayn ayn yazilmasmda kullan!lmak arnactyla geli~tirilmi~ ve sonra Latince iyin uyarlanml§tlr; Om. TUrk abecesi1 Latin abecesi1 Kiril abecesi, Yunan abecesi. 2- Siizsilz (non-verbal) ileti~imin degi~ik alanlarmda kullanllan bi~;im, simge, i§aret vb. 'nin butilnil; el abecesi, mors abecesi gibi. Alfabe de denir. a~l (scope) anfambifim, sOzdizim Bir tiimcede olumsuzluk, soru, belirtel,', niceleyici gibi iigelerin aniam bakmnndan yarattlklan etki alam; iim. Yalmz Ahmet bunu begendi, Ahmet yalmz bunu begendi, Ahmet bunu yalmz begendi tilmcelerinde yalmz sozcuguniln a<;:ilan farkhdtr. (i) Ali [kimin eve gittigi]-ni sanryor?, (ii) Ali [kimin eve gittigi]·ni biliyor, (iii) Ali [kimin eve gittigi]-ni duymw;.l? yap!lannda ise kim soru siizcugunun a~;tst farkhdtr; (i)'de kim-iibeginin a<;:lSl yap1mn tamarmm, (ii)'de ise yainlzca yantilmceyi kapsamaktadtr; (i) soru yap1s1, (ii) ise soru yantumcesidir. A<;:1 yaratan iigeler yap1 i~;inde yarattlklan etki alam bakmnndan geni$ agtlt ya da dar agtll olabilirler. (i)'de kimin geni§ a<;:iltdJI', biltiln sozce soru olarak ania~!lmaktadrr; (ii)'de ise kimin dar a<;:iltdtr, yaln!Zca yantilmce soru yap1s1 olarak ania§!lmaktadrr. (iii)'te oldugu gibi, a<;:mm her ild tilrilne de alt yorumlarnalar soz konusu oldugunda, tilmcede a91 <;:okaniamhh{ll bulunmaktachr: Etkl alam da denir.

a~1k adobegl (AO)

(overt NP) siizdizim Oretici Dilbilgisi Kurammda, 9


a<;lk U<;IU

a<;lkanlam

bir ti.imcede sesbilimsel igerigi olan adobegi; om. Ali eve geldi ti.imcesinde Ali ve ev ag1k A01eridir. Buna kareym, ... Eve geldi ti.imcesinde, Ali'nin konumunda sesbilimsel igerigi olmayan bir boey ulam ad.ili bulundugu ve ti.imcenin yapisimn adtl eve geldi oldugu one suriilmektedir. Boey ulamlann dilbilgisel nitelikleri igin bkz. adll, ADIL, iz. 3Qik anlam (explicit meaning) anlambilim Bir sOzcenin yorumlanma-

Sl surecinde, duzenekleme i§leminin ardmdan ortaya g1kan manuk yaptsmda yer alan buti.in gondergelerin belirlenmesi, varsa anlam bulan1khi1;Imn giderilmesi ve ag1k1J.k kazandmlmast gereken kavramlann somutlanmasi yoluyla elde edilen eksiksiz Onermenin iletecegi anlam; Om. DUn, o, buraya indi gibi bir sozcenin 20 $ubat Igg8 tarihinde Ali Erkot; Ankara'ya ut;akla geldi anlarrum iletebilecek bir onenneye donueyti.iriilmesi, ya da Hastaltit camm stktyor gibi bir sOzcenin Ali 'nin ha~ahgt annesinin camm stktyor anlam1rn aktarabilecek bir Onermeye tamamlanmasi sonucunda eri§ilebilen anlam, agJ.k anlarnd1r. a<;1k kiime (open class) bit;imbilim Bir dilin sozcuk dizgesinde age

saYJSI fazla olan, genellikle dildl§l gondermesi alan ve kolayhkla yeni 6geler kabul eden bir sozcuk kiimesi; adlar, eylemler, niteleyiciler ve belirtegler ag1k kiime, adtllar, tan!mlJ.klar, baglaglar gibi gogunlukla ti.imce-igi dilbilgisel ilieykileri belirten sozcukler kapal1 kiime olu§tururlar. A<;lk s1mf da denir. a<;lk saygmllk (overt prestige) toplumdilbilim Toplumun saygm uyelerinin kulland1@ dil olgutlerini temel alan dil anlaYJeyimn niteligi; 6lgunlu dilin ozel bir 6zenle kullanllmasL kr§. ortiik saygmllk. a<;1k seslem (open syllable) sesbilim Bir tek unluden olu§an ya da bir unlu ile biten seslem; om. Ti.irkge'de ile sozci.igunde hem birinci, hem ikinci seslem ag1k seslemdir. 3Qik Slnlf (open class) bifimbili,;, bkz. a<;lk kiime. 3{:1k tiimleyici (overt complementizer) si:izdizim Oretici Dilbilgisi

Kurammda sesbilimsel olarak 10

gergekle§mi~

ti.imleyici; om.

lngilizce'de that, whether, if, for gibi ogeler: {We know {that {Henry has come]]] ti.imcesinde that ag1k tumleyicisi, {We know[... {Henry has come]]] ti.imcesinde ses bilimsel igerigi olmayan ti.imleyici bulunmaktad1r. Tiirkge'de {-DIK} adla§brma ekindeki {-K}'mn agJ.k tumleyici oldugu one siiriilmu~tur. a<;lk u<;IU (atelic) anlambilim bkz. bitimslz. a<;lk iinlii (open vowel) sesbilgisi Alt genenin kapah unlulere oranla

daha a~a@da bulundugu konumda gJ.kanlan unlu; om. [a] agJ.k unludur. kr§. geni~ iinlii. a<;1kla~t11ma (disambiguation) onlambilim <;okanlarnl!hgi, anlam bularukh@ ve belirsizligini ortadan kaldmnak amacwla yap1lan dilsel ieylem; belirsizligin durumuna gore sozdizimi, anlam, sesbilim kavramlan kullan1larak yap1labilir; om. Trafik durdu = Trafik stkl§tt ti.imceleri Birisi trafigi durdurdu bigiminde sozdizimsel olarak aglkla§bnlabilir. a<;lkhk (openness) sesbilgisi A@z kanah ile ilgili olarak alt genenin ust geneden dueyey olarak uzakh@; unlulerin niteligini belirten ol9iitlerden birisi.

3Qimlama (paraphrase) anlambilim, sOzdizim Bir tUmce ya da metnin

anlarrum degi§tinneden yeni bir bigimde soyleme, yazma i§lemi· ozellikle dil ogretiminde sJ.khkla kullan1lan bir i§lem; ag1rclama, bir ti.imcenin ogelerinden birinin e§anlamh bir sozcuk ile degi§tirilmesi ile sozciiksel ag1mlama yoluyla ya da bir yapmm e~i§levli ba§ka bir yap1yla belirtilmesi ile sozdizimsel ag!mlama yoluyla gergekle§tirilir; om. <:;ocuk camt ktrdt; Cam t;ocuk taraftndan kmldt sozdizimsel ag1mlama, Bunu kim ispat/ayabilir? = Bunu kim kamtlayabilir? sozcuksel ag1mlamadrr. ad (noun) bit;imbilim, sozdizim <;ekim ozeilikleri bakrrnmdan durum,

iyelik, nicelik (tekil/ gogul/ gift) ekleri gibi ulam belirleyici ek~ lerle gekilebilen, ti.imce iginde belli bir da@hm1 olan ve belh sozdizimi i~levlerini (ozne, ti.imleg, nesne gibi) yerine getiren sozciik ulam1mn uyesi; da@hm oze!likleri baklmmdan adobeginln ba~ ogesidir. Ti'lrkge'de nlteleyiciler ve tan1m!J.k ieylevin11


ad aktanm1

I II

il i

i'

ad-kavrambilim

~eki birimler ad dan Once gelir; Om. soguk hava, Berna 1mn rantast. !§lev bakurundan yUldemlemelerde, genellikle eylemin temel iigesi ve tUmcenin yiiklemi alan eylemle anlamsal ili§kl i9inde bulunan adiibeginin ba§t'dtr; iim. (ocuk cam• hrd• tUmcesinde, <;ocuk siizdizimsel alarak hrd, eyleminin iiznesi ve aniamsal alarak edeni alan adiibeginin ba§ iigesidir; cam• siizdizimsel alarru.= n~s~esi, anlamsal alarak etklleneni alan adiibeginin ba§ agestdtr. Adlar, tUrleri bakunmdan iizel adlar (Ay§enur, Mehrnet, vb.) ve cins adlan (kltap, elma, vb.) alarak ikiye aynhr; klmi dillerde sayliabilir1say1lamaz (kiitle) ad aynrru da yap!hr. Geleneksel dllbilgisinde 'ki§i, yer ve nesnelerin ad't ya da 'varhklara ad alan siizcukler' bi9hninde tanun!arunt§hr.

siizluksel nitelik ta§tyan anlamh en kii9l1k birim; ad kiikiine tUretim ekleri eklenerek yeni siizeukler tUretilebilir ya da 9eklm ekleri eklenir; iim. at kiikiine eklenmi§ turetim ekleriyle tUretilntl§ at-t;..Ztk siizeugunun kiikii at, dwanst siizcugunun kiikii dt.{tlr; bugday ve kadm kiiklerine 9eklm ekleri eklenmesiyle bugday-1, kadm-m vb. alu§turulabilir.

ad aktanm1 (metonymy) an/ambilim bkz. diizdegi~mece.

ad tiimcesi (nominal sentence) sOzdizim YUklemi ad ya da ad soylu

adbilim (onomastics) sOzciikbilim, anlambifim 1- 6zel adlann kOkenini ve tarihsel gelieyhnini inceleyen dal; yer adlanrun incelendigi alan yeradl bilimi (toponymy), kl§i adlanrun incelendigi alan kl§iadlan bilhni (anthroponomy), su adlanrun incelendigi alan suadl bilimi (hydronymy), dag adlanrun incelendigi alan dagadl b~ (horonymy) ~larak adlandlnimaktadtr. KilltUr sarun!anyla 1919e alan adbilun dah leh9ebil!m ile de ge9i§me halindedir. 2 - Dilbilgisinde adstl (substantive) saylian iigeleri inceleyen dal; kavramdan hareket edllerek a kavrarmn dilde nastl anlatJ.m buldugu ve alllatJ.mda hangi etkenlerin rol aynadlgrru ara§tJ. _ ran dal. SiizcUkbilim ve aniambilim ile yakmdan iJgilidir. a~ Qekimi (declension) bi~imbilim, sozdizim Adlann ve niteleyici, adtl gtbt ad saylu iigelerin durum, sayt, iyelik ve cinsiyete giire ugradtklan bi9imbilimsel degi§ikliklerin tumu; kimi dil!erde nite:eyici, adtl ve tammhklarm durum ekieriyle birlikte sayt ve cmstyete gore degi§iklige ugramas1. ad govdesi (nominal stem) bi~imbilim Ad, niteleyici, eylem gibi bir

getirllerek degi§ik a91k siizcuk kiimelerine ait yeni siizcukler ruretilebilir; iirn. yol-cu-luk, gaz-le-m-ci, giJz-le-m-le-, ver-im-li. ad-kavramblllm (onomasiology) anlambilim bkz. kavramsal adbilim. ad kokii (nominal root) bi~imbilim Ad ya da ad saylu siizcuklerde

bir siizcllk alan tUmce; iim. Kar§lda gordugilnuz ev bizimdir ya da 0 kadtn avukat.

ad tiimleci tiimceciii (noun complement clause) sOzdizim Bir ba~ ad1n tUmleci kanumunda bulunan tUmcecik; iirn. [Kadmlann erkeklerden dahafazlaya!)adtiit] gozlemi. Bu tllr tUmle9 alan ba§ adlar, kapah bir ulam alu§turur, yani ba§ kanumunda smtrh saytda siizcuk bulunur. krey. ilgi tiimcecigi ve Karma~1k Adobegi. . ada (island) sozdizim Dretiei Dilbilgisinde, iigelerinin ta§tma veya

bag!ama gibi bir dilbilgisel surece ginnesini engelleyen yaptlar; karma§tk adobegi, tUmcesel iizne ve strah yaptlar siizdizlmsel adalar alu§tururlar ve 6gelerinin bulunduklan yerden ba§ka yere ta§mmasma izin vennezler; iim. dllbilgisi dt§l alan '[[ .... yedigi elma] t;ilrilk alan] kadm yap!Sl, {kadtn-tn ... yedigi elma] ,Urilk yaptsmdan arta9 diim"t§limu sanucu alu§turulmu§tur ve dilbilgisel almamas1, yapmm Karma§tk Adiibegi Adas1 k:tsthna kar§! gelmesinden kaynaklantr.

tUretilen ve ad alarak kullantlan bi9im; iim. yol ve goz adlanndan tUretilmi§ yol-cu, goz-le-m; giJr, gez ve ver eylem kiiklerinden tU.retilmi:::; gOr-UcUJ gez-gin, ver-im; gii.zel ve iyi k6klerinden tUretilmi§ gilzel-lik, iyi-lik. Tiiretilmi§ bir giivdeye ba§ka ruretim ekleri

ada kiSitlamasl (island constraint) sozdizim Uretici Dilbilgisinde siizdizimsel ada niteliginde alan yap!htrm iigelerine getirdigi, iizellikle tUmce i~;inde yer degi§tirememelerine neden alan siizdizlmsel k:tsttlamalar; bir kurueunun i9inden ve d!§mdan, aym anda, herhangi bir dilbilgisel surecin alu§turulamayaeagtru belirtir; Strah Yap! Ktsth, Karma§tk AdObegi Ktsth, Tiimcesel

12

13

s~zc~ksel ulama ait bir siizcugun kiiklerinden yap1m ekleriyle


addan tiireme

add

Ozne Kls1t1; om. S1rah Yap1 Kls1t1 Ay§e ve Mehmet eve geldi rumcesinde Ay§e ve Mehmdin birlikte tumce sonuna ta§mabildiklerini -Eve geldi Ay§e ile Mehmet- ancak yalmzca birinin ta§mmaslnm mumk:Un ohnadlg1m belirler: 've Mehmet eve geldi Ay§e. addan tUreme (denominative) bi~imbilim Adlardan tUretim ekleriyle

ruretilmi§ olan bi~;hn; om. goz-liik, su-lu, av-Cl vb. addan rureme ad; tuz-la-, az-al-, kan-a-, mor-ar- vb. addan tiireme eylemlerdir. add (pronoun) bi>imbilim 1-l§lev olarak bir baglam i~;inde belirtil-

mi§ olan bir olguya gonderimde bulunan, sozdizhnsel ozellik olarak bir sozcukobegi ile yer degi§tiren, kapah k:Ume sozluksel u1am ti.irii; Om. ben, sen, birbiri, o... , kendi vb. Tfunce igindeki i§levleri bakmundan (i) ki§i adili {ben, sen, o), (ii) donu§lu acW {kendi), {iii) i§te§ adili {birbiri), (iv) gosterme adili (bu, §U, o...) gibi tiirleri vardlr. Ki§i adlllanndan ben konu§ucuyu, sen dinleyiciyi belirler; o adilinm gondergesi baglam i~;inde belirlenir. 2- Oretici Dilbilgisinde, acW terimi, sesbilimsel i~;erikleri bakunmdan degi§ik nitelikler sergileyen u~; ayn birhni belirtir; (i) sesbilimsel i~;erigi olan ben, sen, o, .... gibi siizcukler, om. [Biz . bu kitabt yann bitirecegiz] tiimcesinde ozne konumundaki biz; (ii) ad!l-du§uren dilierde sesbilimsel i~;erigi bulunmayan adtl, om. Bu kitaln yann bitirecegiz] rumcesinde ilzne konumundaki adtl, ve (tii) baz1 ~;eklmsiz eylemlerin iiznesi konumunda bulunan ADIL, om. [Biz[_ _ bu konuyu qok iyi ogrenmek] istiyoruz] tumcesindeki [__ bu konuyu qok iyi ogrenmek} yantUmcesinin iiznesi olan sesbilimsel i~;erigi ohnayan ADIL. bkz. ADIL, add. ADIL (PRO) siizdizim Oretici Dilbilgisinde gonderim ilzellikleri kal1b1 a~;1smdan [+gilndergesel, +adi!sil] ozellikli, sesbilhnsel olarak ger~;ekle§memi§, ~;ekimsiz eylemlerin bulundugu denethn yap!lannm ilzne konumunda bulundugu varsay!lan, sesbilimsel i~;erigi bulunmayan bo§ ulam niteligindeki adobe@; ilrn. [Biz [... ders qall§mak] istiyoruz] tiimcesinde { .. ders qah§mak] yanrumcesinin ozne konumunda ADIL bulunmaktad!r. Denetim yap!lan, [... ders qal!§mak] yantiimcesinde oldugu gibi y!lklemlerinde UYUM eki bulunmayan yantiimcelerdir; ADIL'm gilnderim ilzelliginin belirlenmesi iki yolla olmak-

14

tad1r; (i) Denetim Kuranu 9Cr9evesinde, onculu tarafmdan denetlenmesi sonucunda; yukandaki Ornekte anatUmcenin oznesi konumundaki apk AO Ali, ADIL'1 denetlemektedir ve onunla e§dizinlidir; (ii) ADIL'm giinderimi 'ilzgilrce' yap1hr ve belli bir giinderimi bulunmaz; bu tur gonderim ilzellikle bir rumcesel ozne i9inde gorillmektedir; iim. [ADIL,, Ders qall§mak] zordur tiimcesinde ADIL'm gilnderimi 'herkes' i9in ge9erli olabilecek bir yorumlama ta§lr. bkz. Denetim Kuram1. add (pro) siizdizim Oretici Dilbilgisinde, TUrk9e gibi zengin 9ekhn

iizellikli dillerde, ilznesi dii§iiriihnii§ tiimcelerde ilzne konumunda bulundugu varsay!lan, sesbilhnsel i9erigi ohnayan adilbegi. YatJ.k, kii9uk9ill yaz1m ile adtl o!arak gilsterilen bu birimin, [+UYUMJ ilzellikli <;:ekhn 6beginin ilzne konumunda ve adilbeklerinin belirleyici konumunda bulundugu varsayilir. om. [add Ders qah§mak istemiyor-umJ tiimcesinin oznesi konumunda adll, bulunmaktad1r. Ali, {add, anne-si,-ni] severtUmcesinde [_ anne'si-ni] adilbeginin ilznejbelirleyici konumunda da adtl. bulunmaktad1r. bkz. Baglama ilkeleri, Add-dii~iirme

'

Degi~tirgeni.

Adll Dl~lama ilkesi (ADi) (Avoid Pronoun Principle) siizdizim Oretici Dil-

bilgisinde, sesbilimsel i9erigi olan adJ.! ile sesbilimsel i9erigi olmayan bir ulamm bulunmasmm olas1 oldugu baglamlarda, e§dizinli sesbilimsel i9erikli ad1hn dl§landlgim, sesbilimsel i9erigi ohnayan ulamm se9ilecegini belirleyen like; ilrn. Tiirk9e'de oznelerin genellikle adtl olarak ger9ekle§tirilmesi bu likeye baghd1r; aym bi9hnde bu like TUrk9e'de yanrumce oznelerinin anarumcenin bir iigesi ile e~dizinli oldugu durumlarda sesbilimsel i9erikli bir adil olarak ger9ekle§tirilemeyecegini belirler; om. Aylin [o-nun Ankara-ya gid-eceg-i]-ni biliyor rumcesinde altrumcenin Oznesi konumunda olan o-nun adth anatiimcenin Oznesi olan Aylin ile e§dizinli o!amaz. Aylin [add Ankara-ya gid-eceg-i}-ni bi/iyor t(imcesinde ise her iki ilzne C§dizinli oJabilir. add-dii~iirme (pro-drop) siizdizim Oretici Dilbilgisinde, Tiirk9e, ltaJyanca gibi zengin UYUM ozelligi sergileyen dillerde giizlenen, Ben bu kitabt okudum yerine __ Bu kitabt okudum bi9hninde

15


AdJI-dii~iirme Dei;li~tirgeni

adla~t11ma

aldugu gibi, ozne kanumundaki ad!l.m silinmesi i~lemL Bu i~lem ger9ekte bir slime i~lemi degildir, ozne kanumunda ba~ ulam alan adz/ bulunmaktadzr. bkz. Adll-dii~iirme Degi~tirgeni. Adll-dii~iirme Dej;!i~tirgeni

(Pro-drop Parameter) siizdizim Oretici Dilbilgisinde, dillerin, llimcenin ozne kanumundaki adzh silip silmeme ozelligini belirlemelerini alasz k!lan degi~tirgen; 1Urk9e, ltalyanca gibi diller adzl-du~uren dillerdir. lngilizce, Franstzca gibi diller ise ozne kanumunda ba~ clam bt!lunmasma izin vermez; lim. TUrk. add Eve diindiik, lt. add Ha parlato 'kanu~tu', lng. He read a book/' __ read a book'-- kitap akudu', Fr. Je suis une docteurl ~-- suis une docteur bir doktorum'. Bo' Ozne Degi~tirgeni de (Null Subject Parameter) denir. 1 __

ADIL teoreml (PRO theorem) siizdizim Oretici Dilbilgisinde, sesbil-

gisel i9erigi almayan ADIL'm ancak yonetilmedigi bir kanumda bulunabilecegini belirleyen dfuenleme:

ADIL Tearemi ADIL yonetilmemelidir. Buna gOre, ADIL hif;bir zaman ana tiimcenin Oznesi konumunda alamaz, ancak <;:ekim ya da sozluksel bir ulam tarafmdan yonetilmedigi kanumlarda bulunabilir. ADIL [-Zaman, -Uyum] ozellikleri" alan <;:ekim'in oznesi kanumunda bulunur; om. Biz [ADIL dilbilim oku-mak] istiyoruz. Bu llimcede, altrumcenin <;:ekim'i [-Zaman, -Uyum] ozellikli -mAK'tJ.r ve bu ozelliklerinden dalay:t kendi ozne kanumunu yonetemez. adJis1l (pronominal) siizdizim, bi<;imbilim Ad!l i~levi goren bir birim;

Oretici Dilbilgisinin Baglama Kuramma gore y6netim ulammdan bagzmstz almasz gereken gonderimsel anlatJ.m; om. ki~i ad!llan, ad1ls!ld1r ve [-gondergesel, +ad!ls!l] ozellik ta~!r­ lar. bkz. Baj;!lama ilkeleri. ad1ms1 (adnominal) siizdizim, bi<;imbilim Adobeginde ad! nite!emede kullarulan birin!lere verilen ad; om. kapalt kapt, benim kitabtm, duvardaki resim obeklerinde kapalt, benim ve duvardaki sozcUkleri. ad-kavrambilim (onomasiology) anlambilim Bir dizi kavramla dilsel

16

bi91mlerin ili~kisini inceleyen 9ah~ma alam; om. kavramlar dizininde sayutfsamut anlamh sozcuk duzenlemesL adla~trrma (nominalization) sOzdizim Eyleme adla:'?tlncl ek talolmaSl yaluyla bir llimcenin i9sel yap1s1m koruyarak ana tllmcenin oge kanumlannda veya bir ba~ adm ya da ilgecin llimleci i~levini ustlenen alttUmce yap!slm turetme i~lemi; om. {[Alinin eve gitmesi} iyi aldulrOMO' [[Alinin eve gitmesi} olasdtgt}A0 . 1Urk9e'de mastar yap1s1 d1~mda adia§ffil§ llimcelerin 9ekimli llimcelerden bi9lm-sozdiz!msel alarak ikl belirgin farkizhgz bulunur: (i) ozne kanumundaki adobekierinin TAMLAYAN yUklenml~ olmasl, (ii) yilklemcil eylemin eylemcil UYUM degil ads!) UYUM ta~!mas1d1r. 1Urk9e'de adla~tmna, yantllmce eylemlerine devinimse! adla§t:lnc! {-rnA}, algusal {-DIK/ -AcAK} ve {-(y)l~} ve mastar {-mAK} eklerinin getlrilmesi ile ger9ekle~tirilir.

adiibegi (AO) (noun phrase) siizdizim TUmce yap!Sl i9inde ba~ ogesi

ad (A) alan sozcuk obegi; i~levsel ogeleri, rumle9, niteleyici!er ve belirleyicilerdir; om. adam-tn eski dilbilgisi kitab-t obeginde kitap ba~-oge, adam belirleyici, eski niteleyici ve dilbilgisi rumle~:tir. Dretici Dilbilgisine gore obek yap!Sl obegin ba~l alan ogenin buyilk9ul yans1mas!d!r ve obegin degi~ik i~levleri arasmdaki aynm buyilk9ul yansrma i9inde a~ama ili~kileri arasmdaki aynm i!e belirlenir. Buna gore yukandaki ornekte adobeginin Belirleyici kanumunda belirtili tamlayan adam-m, tumle9 kanumunda ise, belirtisiz tamlayan dilbilgisi bulunmaktad!r. A"

BELiRL~, NiTEL~, TDM~ I I

BA!> okulun yeni

kurul

17

karar1


adsol uyum

Adobegi-lzi (AO-izi)

Ad6beklerinde rumle9 i~levini llimceselogeler de ustlenebilir: {Ba,bakamn bn sabah biiyiik bir kafileyle yola pkttgt] haberi. Niteleyen kanumunda niteleyici 6bekleri ve ilgi tumcecikleri vardtr: eski kitap, yeni bitirdigim kitap. bkz. ad tiimleci tumcecif:i. Adobegi-izi (AO-izi) (NP-trace) sozdizim Dretici Dilbilgisinde ta~1ma i~lemi ile llimce i9inde bulunmas1 gereken kanumdan ba~足

ka bir kanuma ta~mm1~ alan adiibeginin arkasmda b1rakt1@ varsaytlan iz tUrn; om. Kitap herkes tarafmdan [iz begen-il]E6 -di gibi bir edilgen tumcede kitap siizcugunun, i9inde bulundugu yapmm edilgen almas1 nedeniyle begen eyleminin nesne kanumundan ozne kanumuna ta~uurken arkasmda bir Ad0begiizi b1rakt1@ varsaytlmaktadir. Kuram, boylelikle rum sozcuklerin sozdizimsel 6zelliklerinin rumcenin alu~masmdakl her evrede yansitlldi@m savunmaktad1r. Adobegi-ta~oma (AO-ta~oma) (NP-movement) sozdizim Dretici Dilbilgisinde, bir adobeginin tumce i9inde bir kanumdan ba~ka bir kanuma ta~mmastru iveren i~lemlerin bir rum; uygulandl@ yapl rurleri edilgen ve ytikseltme yapllandir; 6zelligi temel age kanumunda bulunan bir 6genin ba~ka bir temel age kanumuna ta~mmast; om. edilgen yap1 alan Mektup sekreter tarafmdan yaztldt rumcesinde, [. ..... .[sekreter tarafmdan] mektup yaz-tldt] derin yaplsmdan mektup sozcugunun nesne kanumundan ozne kanumuna ta~mmas1. Kuram, AO-ta~1ma donu~umun足 de yer degi~tiren 6genin derin yaptd,a bulundugu kanumda her zaman bir iz ya da kapyasm1 btraktt@m varsayar (bkz. AO-izi). Yukseltme yap1lan, ylizeysel yap1da ana rumcenin Oznesi konurnundaki ad6beginin yantiirncenin Ozne konumundan ta~mdt@ (yiikseltildigi) yap1lard1r; om. 'l'Urkge Sen, [t. yorgun} gibisin yaplsmda, sen sozcugu, ytiklemi yorgun alan y~tiimcenin Ozne konumundan anatumcenin Ozne konumuna ta~mm1~ ve arkasmda bir iz btrakmi~lir. Yer degi~tirme de denir. kr~. ne-ta~oma.

ulam1 olu~tururlar; 6rn. kirli-ler-i bnraya koyun tumcesinde kirli sozcugu, sozcuk ulaml olarak niteleyici olmasma kar~m, ad gekim eklerinden alan gagul ve durum ekleri ile gekilmi~tir. adsll uyum (nominal agreement) bi~imbilim, sOzdizim Bir yaptda uyum ili~kisi igindc bulunan adstl nitelikli ogelerin uzerinde g6runen uyum rum; 'I'Urkge'de eylemsil ve ads1l uyum dtizenegi olmak uzere ikl rur uyum duzenegi bulunmaktadtr; om. ben-im araba-m, sen-in araba-n, o-nun araba-st, biz-im araba-mtz siz-in araba-mz, onlar-m araba-lar-t bigirnlerinde strastyla -m, -n, -st, -mtz ... sanekleri ads1l uyum ekleridir. bkz. uyum. 1

agoz (subdialcct) /ehfebilim, toplumdilbilim 0lg1inlu dil ya da aym 61-

vunlu dilin birle~tirdigi lehge iginde birbirine benzeyen kanu~ma bigimlerininjbirey dillerinin toplam1; om. Kutahya, Rize, Erzurum, Urfa, Nev~ehir agzt; istanbul agz1 6lgunlu 'I'Urkge'ye temel alan a@zdtr. agoz atlaso (dialect atlas) toplumdilbilim Dilsel birimlerin sesbilgisi,

sesbilim, dilbilgisi, siizvarhgt ve anlam a91smdan iilgunlu dilden farklthklar giisteren yiinlerini ve ge~itli yiirelerdeki dag1hmlartm giisteren haritalar butunu. Pek 9ak dil igin a@z atlas! haztrlanmt~t:Ir. Bunlann en eskileri arasmda 19. ytizytlm ba~lannda G. Wenker tarafmdan Almanca i9in haz1rlanan atlas ile J. Gillieron'un E. Edmant ile birlikte Frans1zca i9in haztrlad1@ atlas saytlabilir. 'I'Urk9e'nin a@z atlas1 henuz haztrlanmam1~t1r. Dil atlaso da denir. agoz bo~lugu (mouth cavity) sesbi/gisi bkz. bo~luk. agozsd (oral) sesbi/gisi, sesbilim Genizsil almayan, havanm a@z ba~足

lugu alarak adlandmlan alanda akmastyla alu~an ses; sesbiliminin aytnct iizellikler kurammda a@zsil, genizsil'e kar~It足 hk alu~turmaktadtr. 'I'Urk9e'nin unluleri a@zstl niteliklidir, ancak bir genizsil sesten once geldiklerinde genizsil alarak alu~turulur; iim. [al]-a@zsil, [ii.n]-genizsil.

adsll (substantive) bi9mbilim Ad ya da ad 6zellikleri gosteren soz-

cuk ulamlan; 'I'Urk9e'de niteleyiciler de, adlar gibi gogul ve durum ekleri ile veklldikleri i9in, ad ve niteleyiciler ads1l ust

aile dill (family language) toplumdilbilim Aile i9inde konu~ulan grup

18

19

dili.


aiQak iinlii

aktCI ve lr I sesleri gibi, soluk agtz bo~lugundan ylkarken hava ak!mJrun surt:Unme olmayacak derecede az engellenmesiyle olu~an sesler.

akoco (liquid) sesbilim, sesbilgisi

111

akolcolok (mentalism) gene/ Dil olgulanmn av!ldanmasmda, giizle-

nebilir davran1~lar yerine zihinsel i~lemlerin gegerli oldugunu iine suren ar!layt~. Bloomfield ve onu destekleyenlerin d1~ dunyaya, baglama diinuk etkl-tepki duzenleriyle agtklad1gi anlam ve iiteki dil olgulanm, Chomsky'nin iinci.iluk ettigi dilbilimciler zihinsel, bili~sel surevlerle, dogu§tanc!l.Jk kavrarm ile avtklamaya s:ah§Jrlar. Us9uluk da denir. akraba diller (cognate languages) tarihsel dilbi/im Aym anadilden 91kml§

alan ve aralannda ses dizgesi, sozvarl!gr ve dilbilgisi as:Jsmdan s:eeyitli yak!nltklar bulunan diller; iim. Ana-Altayca'dan s:J.krm~ alan TUrks:e ile Mogolca, Ana Hint-Avrupa dilinden s:!.krmey alan lngilizce ile Farss:a, Ana Samice'den 91kml§ alan Arap~;a ile lbranice birbirlerine akraba dillerdir. aktarma sozciik (loan word) bi>imbilim bkz. iidiin9 siizciik. akustik (acoustic) sesbi/gisi Seslerin fiziksel iizeilikleri ile ilgili oima.

akustik Ozellik (acoustic cue/feature) sesbi/gisi Seslerin fizikselgOziimlemesini yapmaya yarayan S!k!lk, uyum yap!Sl gibi ozellik. akustik sesbilgisi (acoustic phonetics) sesbi/gisi Dil seslerinin akustik

a91dan niteliklerini, titre§im slkl!grm, sure ve duyulma gilcunu ayg~tlarla ortaya koyan sesbilgisi dah. alan (field) anlambilim Bir dilin siizvarhginm bagimSIZ ogelerden

olu§an bir dizelge degil, birbiriyle bagla§Ik sozcuk aglanmn olu§turdugu bir dizge oldugunu anlatan terim; belli bir kavram alanma ozgil sozcukler dizgesi. bkz. anlam alam kuramL alan (area) toplumdilbilim Soyleyi§, dilbilgisi, sozvarhgr gibi dilsel

ozelliklere gore belirlenmi§ alan cografi bolge. ala\nm bi~timbirlm (portmanteau morpheme) bifimbilim Birden fazla bis:imbirimi is:eren ve s:ozilmlenemez nitelikte alan ust bi~;im20

~irim;

_orn. 'Nirks:e'de geldi-k'teki -k, hem 1. ki§iyi hem de 90 .. gulu gosteren b1r alaey1m bis:imbirimdir. bo~lugu is:inde dil normal d .. _ u zeyme gore en a~agr konumda iken ve agrz en as:1k durumundayken 91kanlan unlu; iim. 1re al. A91k iinlii de denir.

al9ak iinlii (low vowel) sesbi/gisi Agiz . .

a_19ala_n ton (falling tone) sesbi/gisi, sesbilim Bir seslemin algalan bir

titre§Im perdesiyle pes olarak soyleni~i; ses perdesinin anlam farkt belirttigi yap!lann niteligi bak!mmdan diller iki s1mf olu~turur: (i) Qince gibi aym sesbirimcikleri igeren seslemlerin uzerindeki perde degi~ildikierinin siizcukler arasmda anlam farkma yo! agt1gi diller, ton dilleridir; (ii) lngilizce gibi perde farkl!l!klannm yaptlar arasmdaki i~lev farktm belirtti .. · diller, ezgi dilleri. 'Nirk9e'de rumceler ve Evet-Haytr sorul! alva! an tonla soylenir. alfabe (alphabet) gene/ bkz. abece. algolama (perception) anlambilim, ruhbilim Duyu verilerini orgiltleyip yorumlayarak 9evredeki nesne ve olaylara anlam verme sureci. Ar!layt~ fark!Jl!klan nedeniyle tek bir olay bireyler tarafmdan degi~ik bi9imlerde alg~lanabilmektedir. algolayan (experiencer) anlambilim, sozdizim Eylemin belirttigi olguyu ~gtlayan temel iigeye verilen anlamsal rol; eylem ile temel ogelen arasmdaki anlamsal ili~kilerden biri; eylem ile algJlayan ilieykisi i9inde bulunan adlann iizellilderi car!l1 istek belirtebilen ve bilingli hareket eden, eylemin b~lirttigl olgu~an etkil~nen varhklar olmaland1r; gor, duy, anla eylemlerinin o~nelenmn anlamsal rolu; om. l:;ocuk arkada~nt gordu rumcesmde <;ocuk sozdizimsel olarak gor eyleminin oznesi, anlamsal olarak alg~layamd1r. Deneylmci de denir.

ahco (recipient) onlambilim,siizdizim Qift-geyi~li eylemi bulunan rumcelerde eylemin belirttigi hareketin hedeflendigi ad ile eylem ~asmdakj_anlamsal ili~ki; ver, bildirgibi gift-gegieyli eylemlerin Uy temel ogesmden biridir; orn. Cocuk tapu karde§ine verdi tUmcesinde t;ocukl verdi eyleminin edeni, topu etkileneni, karde,fine

21


altanlamllk

ahc1

ise allCls!'d!r. Hedef de denir. ahc1 (receiver) gene/ fleti~im sUrecinde sinyallere dOnU~erek ka-

naldan gelen bildirileri alan ve <;:ozi'lmlemek ftzere merkeze aktaran oge; allc1, insanlar arasmdaki ileti~imde dinleyici ile ozde~le~mektedir.

alfa-ta~1ma (alpha-movement) sozdlzim Oretici Dilbilgisinde tiim ta~Jma donii~iimlerini

kapsayan, Yonetim ve Baglama Kuraml ile onerilmi~ tek<;:il ieylem. l<;:erigi «Herhangi bir ogeyi herhangi bir yere ta~'" bi9imindedir. Evrensel dilbilgisinin ilke ve kurallanyla klsJthdrr; om. Sozdizimsel adalar d1~ma 91kamama gibi. alt (lower) sesbifim, bi~imbilim, sOzdizim, anlambilim Bir yap1 ya da ularn

i<;:inde bir birimin list konumda olan birimlere gore alt konumda olmas1; om. sozdizimde yantUmceler ve bu yantlimcelerin ogeleri alt birimlerdir; «alt TOMO, alt ozne, alt nesne, alt GOS, alt UYUM, alt <;: ..• »; iim. [[[c;ocuklar-m kopeg-i sev-diit-i]ni goren] adam] sevindi tUmcesinde iki yerle§mi~ eylemden sev-, gor-'e gore alttad1r, alt eylemdir. alt degi~ke (low variety) toplumdilbilim Bir dilsel toplulukta herbiri

belli iil9iide ol<;:linlli konumu elde etmiey, belirli ieylevleri yerine getiren degi§kelerden birisi. Ferguson'a gore ikidegi~keliligin bulundugu toplumjtopluluklarda list degi§keye kar~1t olarak daha <;:ok aile ve arkada§lar arasmda, resmi olmayan durumlarda ve halk yazmmda kullan1lan degi§ke. Ost degi~ke egitim, TV yaymlan, gazete vb. ortamlarda kullaruhrken, alt degi~ke daha 90k halk tarafmdan, gCmdelik konu§malarda, halk yazmmda ve iiteki resmiyet d!§l ortamlarda kullan1hr. kr~.

iist degi~ke.

alt kullamm (basilect) toplumdilbilim Klrma anadile temel alan 6l9linlli dilden farklila§ml~, ondan uzakia§mley kullamm. kr§. orta kullamm, iist kullamm.

birimlerinin ilk dildekl giistcren yoluyla iigrenildigi ikidillillk durumu; bireyin, bir dili oteklnden daha fazla bilmesi, baskin olan dilin zaYJf olan dil i9in bir sftzge9 durumunda olmas1 sanucu ikinci dildeki siizcliklerin ilk dildeki gosterenlerle yorumlanmas!; iirn. Tiirk<;:e konu~an ama lngilizcesi zaYJf alan bir ikidilli i9in 'book' Jbukj, her zaman kitap gostereni yoluyla ogrenilecektir. Yard1mc1 ikidillilik de denir. kr§. Sllall ikidillilik, bile~ik

ikidillilik.

altanlamllk (hyponymy) onlambilim lki sozciik arasmda i9erme be-

lirien anlam ili§kisi. Siizclikierden birisi iitekini i9erir; i9erilen siizclik altanlam, i<;:eren list terim ise listanlam'drr. iirn. gul0t;ek; kopek-hayvan 9iftlerinde birinciler altanlam bi<;:imleridir. altas~rallllk

(hypotaxis) siizdizim Bir tUmce i9inde eylemin yap1sal baklmdan bailJmh hale getirilip dizimlenmesi; iirn. Adam it;eri girip kaltuga oturdu tUmcesinde it;eri girip koltuga oturdu altasJraiJhk ili§kisi gostermektedir. altbi~im

(allomorph) bi>imbilim bkz. biQimbirimcik.

altbirim(cik) (allo-) sesbi/im, bi>imbilim Bir dil birimiriln degi§kesi;

iizellikie sesbilim ve bigimbilimde kullan1hr; om. iilglinlu Tiirk<;:e'de ekmek siizcligundeki kapal1 [e] ve sen siizcligundeki ag1k [e] sesleri, Jej sesbiriminin altbirimcikleridir; [-ler] ve [-lar] altbirimleri Tiirk9e 9agulluk bi9imbirimi {-IAr}'m altbirimleridir. altkatman (substrate) toplumdilbilim Bir dil degi§kesini olu§turan

degi§ik iizelliklerin kaynailJ; bir bolgedekl dilin politik, ekanomik vb. 9eeyitli nederilerle yerini bir ba§ka dile b1raklrken yeni dilde de izlerine rastlanmas1; iirn. Hindistan'da ve Afrika'da konu§ulan lngilizce'de o iilkelerde konu§ulan anadillerin birtaklm iizellikleri bulunmaktad1r. kr§. iistkatman, yankatman. altses (allophone) sesbilim Aym sesbirimin duyulabilir, fakat

S1ral! ikldilliligin bir alt tUm; iklnci dilde kazan1lacak anlam

anlam aynmma yal a9mayan farki1 ger<;:ekle~meleri; iirn. Tiirk<;:e'de ne siizcugunde di§sil genizsil [n], banka siizciigunde grrtlaksil genizsil [o], yenge silzciigunde damaksil genizsil [JlJ

22

23

alt Sllall ikidillillk (sub-coordinate bilingualism) top/umdi/bi/im, di/ edinimi


altses yay1l1m1

olmak uzere /n/ sesbiriminin farkh altsesleri gerqekle§mektedir. Sesbirimcik de denir. altses yay1llm1 (allophonic range) sesbilim

Bir dilin altseslerinin ya-

ythmt.

Altta~llk Ko~ulu (Subjacency Condition) siizdizim Drctici Dilbilgisinde, tek bir ta§tma uygulamasmda, ogelerin bir stmrlama budagmdan oteye ta§mamayaca!iJm soyleyen ko§ul; orn. Tiirkqe'de ad6beklerinin belirleyici konumunda bulunan ogeler, adobeginin dt§ma ta§mabilmesine kar~m, diger i:igeler ta~mamaz: [Arkadccytmtn yeni aldtgt siyah ceketini] kaybettim tiimcesinde arkada.,mtn sozciigu tiimce sonuna gidebilir ama adiibeginin diger ogeleri olduklan konumdan ta~mamazlar; [_ _ yeni aldtgt siyah ceketini] kaybettim arkadccytmtn, •[_ _ _ ._ _ _ ceketini] kaybettim arkadccytmtn yeni aldtgt siyah; biiylelikle

Tiirk<;e'de Ad6begini degil ama A'-buda!iJ smtrlaytctdtr. Hangi budaklann smtrlama buda@ nite!iginde oldugu diller tarafmdan belirlenen degi~tirgendir; i:irn. lngilizce'de <;eklm 6begi ve Adi:ibegi smtrlaytct iken, ltalyanca gibi bir dilde Adobekleri ve Tiimleyici 6begi stmrlaytctdir. Buna gore lngilizce'de *Who; did [ . Ali tell you [when [ he had seen tJJJ yap1smm dilbilgisi C61 Cv2 d1~1 olmas1 Altta~hk Ko§ulu'nun qignenmesinden kaynaklanmaktadtr. Bu tiimcede ne-iibegi who yerle§mi~ tiimcedekl slmrlama buda@ <;eklm6begi;ni a§makla birlikte iklnci smrrlama buda!iJ <;ek!m6begi,'ni de a~arak tiimce ba~langtcma ta~mmt§br ve ko~ulu qi!iJ!emi~tir. A

Geleneksel bakl§ ag1s1 uyannca, bildiri· ~im strasmda bir konu§ucunun, hedefiedigi belirli anlamlan dinleyiciye aktarma dii§iincesi ya da plan•; bu anlamlann dinleyici tarafmdan saghkh bir biqirode anla§ilmast durumunda bildiri~imin hedeflne ula~tl@ si:iylenebilir. Ancak bildiri~imin mutlaka ba§anyla sonu<;lanmas1 gibi bir kesinlik yoktur. Dinleyicinin algtlama sureqlerinden ya da sozcenin diizeneklenme biqiminden kaynaklanan sorunlar yiizlinden, konu~ucunun amaqlad1@ anlam(lar) kar~l tarafta olu~maya­ bilir. Hava yagmurlu olacak gibi sozcesi, ayn1 anda hem Ke~ke

amay (intention) gene/

24

~emsiyemizi de getirseydik

hem de Ke~ke qamccytrlan balkona asmasay· dtk anlamlarma gelebilir. Bu noktada, bildiri§im ve edimbilim qah§malannda amaQlanml$ ve amaQlanmamt$ anlam arasmda kesin bir aynm yapilmaktad1r. amay dil (target language) ~eviribilim

bkz. erek dil.

ana (main/matrix) _sOzdizim Yerle§mi§ tUmce ve kuruculanna gOre, en Ustteki tU.mce ve onun ogeleri; Om. ana t:Umce, ana 6zne, ana nesne, ana belirleyici, ana uyum, anac;ekim: Adam {qocuklar·tn kopefi·i sev-dig-i]-ni gordii tiimcesinde adam .. ..gordii ana tUmce, adam ana Ozne, gOrda ana eylemdir. ana tUmce (matrix clause) sOzdizim bkz. ba~ams1z tiimce. anadll (proto-language) tarihsel dilbilim Bir dil ailesinin tiiremiey oldugu dil; orn. Hint-Avrupa anadili, Ana Tiirk<;e vb. Kokdil de denir. anadili (mother tongue) zoplumdilbilim lnsanm i9inde dogup biiyiidiigu aile ya da toplum qevresinde duyarak ve ilk olarak edindigi dil/ diller. ikl dilin aile iqinde ya da yakln qevrede konu§uldugu durumiarda ikl dil de anadili olabilir. <;e~itli anadillerin konu~uldugu bir iilkede bu anadillerden biri ya da birka91 resmi dil konumunda olabi!ir. Anadillerinden hangisinin ya da hangilerinin resmi dil konumunda olaca@ dil planlamas1 uygulanarak belirlenir. anadili konu~uru (native speaker) toplumdilbilim

<;ocuklukta ilk dil olarak, anadili o!arak i:igrenilen dili konu§an kimse. Bu dilin konu§urunun dil sezgilerinin ve dile ili§kln yargtlarmm genellikle daha giivenilir oldugu diieyiinuldugunden bir dilin betimlenmesinde ve incelenmesinde bu tiir konu~urlardan bilgi top!an1r. anlam (meaning/sense) anlambilim Bir dil biriminin ilettigi kavram,

tasanm, dii§iince. Dilbilimciler arilamm genellikle §U yollarla olu~tugunu dii§iiniirler: (i) dt~ diinyadakl nesnelerin simgesi olarak dil birimlerine yiiklenen kavramsal deger, gonderim 25


anlam

anlam alanr kuramr

anlanu (referential meaning), siizciik anlanu; (ii) dil birimlerinin birbirleriyle ili~kileri sonucu olu§an anlam; yaptsal anlam. (iii) sozce ile durum baglam1 ili~k.isinden dogan anlam i9in durumsal/konumsal anlam terimi kullamhr. Aynca bkz. gOnderim, dUzanlam, yananlam.

degi~mesi

kaytsl, zerdali gibi meyvalann ortak ad1 olarak kullan!lan erik siizciigu de anlam daralmasma ugram1~; giiniimiizdeki o!9iinlii Tii.rk9e'de erik, bir tek bitkinin ve onun meyvasmm ad1 olarak kullamhr olmueytur. anlam degi~mesl (semantic change) onlambilim Tarihsel sure9 i9inde bir

anlam alan I kuram1 (semantic field theory) anlambilim SOzvarhWndakj.

birimlerin sozliiklerdek.i madde baeylan gibi birbirinden ba~ms1z olmad1~, tam tersine bunlann i9erik a9Ismdan birbiriyle 9e§itli ili§k.iler i9inde bulundugu ve birbirini simrland!rdi~m benimseyen kuram; om. ordekbaf!, limonkufu, haki, /1Stlk ye§ili vb.'nin yer ald1~ aym anlam alanmda 'ye~il' bulunmaktadtr. Bu yaklaeyrmda bir sozciigun tek ba~ma incelenmesine kar§! 91kihni§Ur. Bu dogrultuda kusmek, danlmak, kmlmak, giicenmek, incinmek bir alan i9inde ele almarak incelenmelidir. Kimi sozciikJer birden yOk alana girebi!ir. anlam bile~eni (semantic component) anJambilim Dilbilgisinde anlarn

ve anlam ili§kilerini i9eren bile§ke; (i) Dretici Dilbilgisinin 6!yiinlii Kurammda dilbilgisini olu§turan bile§enlerden birisi. Bu kuramm ilk modelinde anlam bile§eninin temel bile§enle ba~bh oldugu one siiriiliirken, daha sonrakl geni§letilmi§ modelinde donii§iim ve sesbilgisi bileeyenlerinin de anlam bile§enini etkiledigi one siiriilmiieytiir; (ii) yorumlaytct anlambilim ise, s6zdizimi yerine anlambilimi temel altr ve anlam ku-. rallarmm anlam1 belirlemek iizere sozciik ve sozdizimi yapts! iizerinde i§g6rdiigunii ileri surer. anlam daralmas1 (semantic restriction) anlambilim Tarihsel sUrec; ic;in-

de, bir s6zciigun ya da birimin anlam kapsammm sm1rh bi9ime donueymesi, gene! bir anlamdan dar kapsamh bir anlama ge9i§i; sozciigun eskiden anlatb~ ~eyin yalmzca bir boliimiinii anlabr duruma gelmesi, ilk anlammm salt bir boliimiiniin ya da tiiriiniin anlat!lmas!; om. ogul ve oglan sozcukleri Eski 1Urk9e'de 'evlat', '9ocuk' anlamiyla, yani hem kiz hem de erkek 9ocuk i9in kullan1hrken sonradan yalmzca erkek yOCUk i9in kullan1hr olmu~ ve boyJece bu sozciikJer anJam daralmasma ugram1~tlr. Benzer bi9imde baey!ang19ta eyeftali, 26

sozciigun anlanunda 9eeyitli nedenlerle ortaya 9Ikan, gosterge ile sozciik ya da giisterilen arasmda var alan ilieykinin degi§mesi. Bu degi§me, anlam daralmas1 (davar 'mal, miilk'> 'buyiikbaey hayvan), anlam iyileeymesi (yalnz/yavuz 'fena, kotii'> giizel, getin, yigit), anlam kotilleeymesi (canavar 'canh, yaeyayan, mahluk'> 'acimas!Z, kotii ruhlu, zalim), anlam geni~lemesi (alan 'diiz, al9ak yer'> 'i§,meslek,uzmanhk) bi9iminde olabilir. Giinumiizde daha 90k paryanm biitiin yerine kullan!lmas1 anlaIlli ta~1yan kapsamlaytey da bu 9er9evede ele almabilir, Anlam degi~mesi dilsel, tarihsel, toplumsal, ruhbilimsel nedenlerle ve yabanc1 dillerin etkisiyle ortaya 91kabilir. anlam genhjlemesi (semantic extension) an/ambilim Tarihsel sUrec;

i9inde bir siizciigiin ilk anlamma ek olarak daha geniey bir anlam ustlenmesi, dar bir kapsamdan gene! bir kapsama ge9i~i; om. onceleri yalmzca giire§te kazananlara verilen para vb. ~eyleri anlatan iidul sozciiguniin anlanu, giinumuzde hemen her tiirlu yaneymada kazananlara verilen mukafan, hatta yan§mayt da anlabr bi9imde geni§lemieytir. Genelle§me ad1 verilen anlam olayt da bir tur anlam genieylemesi olarak diieyiiniilmektedir. anlam gOrii,mesi (negotiation of meaning) topfumdilbilim KonU§Ur ile

dinleyen arasmda soylemin gidi~i konusunda ortak bir anlaYl§ bulundugunu g6steren etkileeyim biyhnleri; om. anlamayt denetleme, saglama yapma, a91klama isteme anlam goriieymesinde kullanilan tekniklerden kimileridir. anlam

iyile~mesi

(amelioration) anfambilim Bir sOzcUgLin eski an-

Iammdan daha iyi bir anlanu yansttir duruma gehnesi; om. Esk.i Tii.rk9e'de 'fena, kotii, perieyan' anlamlanyla kullanilan yavuz (yab1z) sozciigu, zamanla ol9iinlu 1Urk9e'de 'yaman, yigit' anlamlanm alm1ey, hatta baz1 Anadolu agiZlannda 'iyi, gii27


anlambirlmcik

anlam kaymasl

zel, iyi huylu' anlamlannda kullan1hr

almu~tur.

anlam kaymas1 (semantic transfer) anlambilim Onceki yanslttlgmdan farkh alarak bir silzcugun yeni bir anlam1 yans1tlr duruma gelmesi; ilrn. Eski TUrkge'de 'klrmak, kesmek' anlamma gelen Uzmek sOzci.igtinUn, anlam kaymas1 sonucu giiniimUzde 'iiz(intU vermek' anlarnmda kullanllmasL Yine eskiden yalmzca 'duman' anlammda alan tiitiin (dutiin) silzcugunun gilnumilz TUrkgesi'nde yalmzca bir bitkinin ad1 ve andan elde edilen urun alarak· kullamlmasl. anlam kotiilenmesi (pejoration) anlambilim Anlam iyile§mesinin

tersine silzcugun eskiye gore daba kiltu bir anlam1 yansltlr duruma gelmesi, silzcukierin anlammda ge~itli nedenlerle zamanla alumlu arllam yerine alumsuz, istenmeyen bir anlam ortaya g1kmas1; Om. canavar sOzcUgii Onceleri Farsga'da aldugu gibi 1Urk9e'de de 'canh, mabluk' anlamlanna gelirken sanradan gilnumuzdeki arllam1 alml§tlr. Anlam kiltulenmesinin ge§itli nedenleri arasmda s6zcugun ilrtmece nlteliginin kaybalmasmda (ilrn. rahatSlZ, 'hasta' anlamma gelirken psikalajik rabats12hk anlammda kullanllchgmda alumsuz bir anlam1 gagn§tmr) kimi 6nyarg1lar vard1r. anlam

U~geni (semantic triangle)

anlambilim C. K. Ogden ve I. A.

Richards'm anlam madeli. Bu modele gore anlam dilsel bigim, kavram ve g6sterenlerden alu§an ug yanh ili§kilerden alu§Ur. Bu madelde dilsel bigim (silzcuk) ile gilnderge (referent) arasmda dagrudan ili§ki yaktur, bu ilzellik silzcukierin degi§cbilmcsinc alanak saglar. anlambilim (semantics) genet Dildc anlam boyutunun incelenme-

yakia§lrnlar vard1r: kavramsal kuramjkavramc1hk (bu kurarnda anlam, kanu§urun nesneye ili§kin zihinsel imgesidir); gonderim kuramt (dil simgesi-silzcuk ile, anlattlgi nesne arasmda dagrudan bir ili§ki aldugunu varsayar); baglam kuramt (anlarm bir silzcugun birlikte bulundugu silzcukler apsmdan tan1mlar); alan kuramt (anlamt smtrh ilgeler arasmdaki ili§kiler ag1smdan ele al1r) yaptsal anlambilim (anlam1 yap1sal ili§kiler agJSmdan irdeler); ilretimsel anlambilim (temel mannk ili§kilerini inceler) gibi. anlambirimcik (seme) anlambilim Belli bir anlam alamnda i§gilren, anlarm aymc1 en kilguk anlamsal ilzellik; ilrn. mas a arllambirimi 'ayakh', Uzeri di.iz', 'kare, dikdOrtgen', vb. anlambirimciklerden olu§ur. anlamblrimcik demeti (sememe) anlambilim Kimi anlam kuramlarmda en kilguk arllam birirnl. Kim! dilciler bu terirnl bighnbirim kar~1hginda kullamrken, kimileri anlamsal 6zeilik anlammda kuilamrlar. Kahnansal (stratificational) dilbilgisinde silzcukler arasmdaki arllam ili§kileri i9in 'anlambirimcik demeti kahnam' ve dil ile d!§ dunya arasmdaki anlam ili~kileri i9in ustarllambirimcik katmaru (hypersememic stratification) terimleri kullanilir. anlamlama (signification) anlambilim Anlambilimde sayut bir kav-

rarn ya da samut bir nesne ile dilsel simge (silzcUk) arasmda olu§an ili§ki; gilsteren ile gilsterilen arasmdaki bagintl. anlamsal ayrl~tlflm (semantic differential) anlambilim C. Osgood ve ara§tlrmac!lan tarafmdan geli§tirilmi§ alan ve kanu§urlarm silzcuklere kaq1 duygusal tepkilerini ill9meye yarayan bir teknik; daba 9ak etkisel anlamm anla§!lmasmda etkindir.

si ile ilgili dilbilhn dah. Anlam kavrammm gak bayutlulugu nedeniyle degi§ik anlam kuramlan artaya gikml§tlr. Felsefe agirhki1 anlambilhn daba gak siizel simgelerin kaynagi ve bunlann dagruluk ve manhksal tutarhhk ag1smdan gegerligi ile ugra§lr. Dilbilimsel anlambilhn daba 9ak dil igi anlamla, silzeylemlerle, kanu§macmm fiziksel ve zihinsel gevresi, baglam ili§kileri ile ugra§lr. Dilbilimsel arllambilimde de degi§ik

anlamsal Ozellik (semantic feature) an/ambilim SOzcUgii.n iverdigi anlamm en kilguk kar§Jtsal ilgesi; silzcugun anlam1, anlam 6zelliklerinin taplam!d!r; om. kadm siizcugunun anlam ilzellik:leri arasmda [+yeti§kin, -eril, +insanj gibi ilzellikler, anne siizcugunde ise bu ilzelljklere ek alarak [+9acuk sabibij gibi anlam ilzelligi bulunur. Bilylelikle kadm silzcugu erkek silzcugunden [erilj 6zelliginin degeriyle farkhla§!L

28

29


araQ durumu

anlatomsal

anlat1msal (expressive) anlambilim Anlamtn duygusal, kil}isel boyu-

tunu anlatan turn; betimlemeli ve toplumsal anlam kar~1tl. AnlatJmsal anliun orneklerine ~iir dilinde Slk<;:a rastlanlr: orn. nar tanem, nur tanem bir tanem. anlattmsal i'lev (expressive function) anlambilim S6zeylem kuranun-

da konu~ucunun mhsal dummunu anlatmak i<;:in, duygulanm, bireysel yaratlclhjllm iletirken iletinin yerine getirdigi i~lev; ·Om. (.ok UzgUnUm, 6zUr dilerim, Sizi kutluyorum s6zcelerinde anlatJmsalhk i~levi egemendir. anlok olu~um

(nonce formation) bi>imbilim Belirli bir baglamda bireysel olarak kullanllan ilk ruretim; ruretilen sozcuk, kullan!ld!g, dilin sozlugune girml~ degildir. aradil (interlanguage) dil edinimi iklnci dil ya da yabanc1 dil ogre-

nenlerin ogrenim surecinde, ge<;:i~ doneminde kullandlklan, hem anadilinin hem de yabanc1 dilin kurallanm i<;:eren dil; kimi zaman aradilde iki dilde de bulunmayan, kl~inin dil edincinde bulunan evrensel dil ilkeleri goriilebilir; orn. ingilizce ogrenen bir TUrk ogrencinin aradilinde •J am to school going ruriinde tUmceler gorulebilir.

ara iz (intermediate trace) sOzdizim 0retici Dilbilgisinde yinelemeli donglisel ta~1ma ve uzak ta~nnada, ta§man iibegin derin-yapl konumunda brraktJg, iz ile oncul i~levinde olan obegin arasmdaki iz(ler); orn. Yolsuzluklar. {t. t. kapattlmak} istendi ,,;nelemeli J£ donglisel ta~1ma orneginde, yerle~mi~ rumcenin nesnesi konumundaki yolsuzluklar, alteylem kapatzlmak edilgen oldugundan (bkz. edllgenle~tirme), once, yerle§mi~ ozne konumuna ta§rnffil~, bu konumda da DURUM yUklenemeyeceginden ana iizne konumuna ta~mmt~tlr. Bu yap1da, (t) izi zincirin "kOk"UdUr, digeri ise, (t), ara izdir. I

I

1

araQ durumu (instrumental case) bic;imbilim, sOzdizim Eylemin belirttigi ieyin hangi ara<;:la yap!ldJg,m belirten ve ada eklenen ad durum ekl; buglinkU 'l'i.\rkge'de ara<;: dummu <;:ogunlukla !A dumm eki ile belirtilmektedir; orn. b1rak-la kesmek, kalem-le yazmak gibi. Ara<;: dummu yazm, kl§ln sozcuklerinde kahpla~mt~ olarak ya~amaktadrr. Kokturk ve Uygur metinlerinde ara<;: dummu {-n} eki ile belirtilmekteydi: sabm 'sozle', yadagm 'ayakla, yaya' gibi. ara9ll sesbilgisi (instrumental phonetics) sesbi/gisi SOyleyi§, dinleyi§

ya da akustlk sesbilgisi konulanyla ilgili olarak hava ala~tm ol<;:mek ya da ses dalgalanm gozlimlemek i<;:in ayg:ttlar kullamlarak ara~tlrma yaptlan sesbilgisi dal1. aralayrcl sOzcejdizi (insertion sequence) toplumdilbi/im Biti§ik sOzce-

leri birbirinden ay:tran sozce(ler) dizisi; om. Baba: Neredeydin? l:;ocuk: Baba, bir 5ey s!jyleyebilir miyim? Baba: Soruma yamt ver. l:;ocuk: Sinemaya gittim. diziminde ilk som ile yan1t1 arasmdaki sozceler aralay:tc1 dizidir. ara!ltlfiCI sorular (probing questions) konu§ma r;Oziimlemesi Haber tar-

tleymalannda, sunucularm sormu~ olduklan temel soruyu destekleyici, bu somyla baglantlh somlar; katlhmctlardan daha aynntlh bilgiler almay:t, daha iince belirtmi~ olduklan bir noktay:t desteklemelerini, orneklemelerini, konuya a91klama getirmelerini saglamay:t ama<;:lar. ardarda sorahhk {parataxis) siizdizim '!Umce i<;:inde ogelerin birbi-

ri ardma s1ralanmast; iirn. Adam ireri girdi, koltuga oturdu, ayak ayak ii.stiine att1 tiimcesinde i9eri girdi, koltuga oturdu, ayak ayak iistii.ne all! eylem Obekleri art arda siralanml§tlr. ard1~1khk

(concatenation) siizdizim Dilbilgisi yap1lannm <;:izgisel bir duzende, bi<;:im ag1smdan birbiri ardma dizili§leri; orn. X+Y+Z.

ara9 (instrument) an/ambilim, sOzdizim Eylemin belirttigi il;dn rneydana gelmesini saglayan adobegi ile eylem arasmdaki anlamsal ili~kl; iirn. Adam kan kiirekle temizledi tUmcesinde kiirek sozcugunun eylemle anlamsal ili~klsi ara9't1r.

argo (slang) toplumdilbilim Farkh bi<;:imde iletieyim saglamak amaCJyla, bir gmbun, ulkede konu~ulan dilin yaplsma dayanarak olu~turdugu ve resmi olmayan ortamlarda kulland1jll, herkes-

30

31

<;:e anla§1lmayan, egretilemeleri bol, kendine ozgli sozdagan ve


artdamaksllla~ma

arlla~t1rma

deyirnleri olan iizel dil; iim.

~ofor

argosu, 6grenci argosu vb.

Pat!arnah [k] ve [g] sesleri ile genizsil [!)] sesi artdarnakstl unsiizlerdir.

ar.la!jtlrma (purification) toplumdilbilim bkz. Ozle~tirme. artdamaks1Ua~ma

arka sesler (back sounds) sesbilgisi Agzm arka tarafmda ya da dilin

arka J.usmtyla soylenen sesler; om. [k g x g q]. Bu sesler art damak ve gtrtlak sesleridir. Kahn sesler de denir. arkalama (backgrounding) siizdizim Bir birimin, siizcenin diger bii. lumlerinin i<;inde yer ald!!iJ. baglamm bir pargas1 olarak yorumlanmast gerek:tigini belirten dilbilgisel olgu; diller yaptsal iizellilderine giire arkalama i§levini belirtmek igin degi§ik yiintemler kullarurlar; lim. Tiirkge'de arkalama, siizdizimsel olarak bir yer degi§tirme ile gergekle§tlrilir; Japonca'da arkalanacak birime, i§levi arkalama belirimek alan wa pargact!iJ. talollr; lim. Tiirk<;e'de B,..,mt kaldtnnadan ders ~al~ttm biitiin gece tiimcesinde eylem sanras1 kanumda bulunan biitiin gece arkalannu§br. artblc;imce (enclitic) bi~imbilim Siizcuge benzeyen ancak bir siiz-

cede tek ba§ma bulunmayan, yaptsal olarak tumce iginde bulunmast kendinden Iince gelen siizcuge bagh alan bigim; lim. Tiirkge'de soru yapilannda kullant!an ml, baglag o!an dA hirer artbigimcedir. kr§. blc;imce, onblc;imce. art iinlii (back vowel) sesbi/gisi Ttrilarnanm agzm arka tarafmda

olu§mastyla gikarilan unlii; Tiirk<;e'de niteliktedir.

faf, /tf, faf, fuf bu

artalan bilgisi (background knowledge) metindi/bilim Siizlii ya da yazil1

bir sozceyi, metni, siiylemi yorumlamada okur ya da dinleyenin kul!andt!iJ. diinya bilgisi; om. Egitim sornnlan uzerinde konu§acagtz sozcesi, kl§inin konumuna, dunya bilgisine, beklentilerine gOre ogretmen yeti§tirme sorunu, ogrencilerin sorunlan, k!tap sorunu, iigretim yiintemleri vb. kanulannda artalan bilgilerini <;agn§tlrabilir.

L

artgonderge (anaphor) siizdizim Gene! arilarnda, yap1 i<;inde kendinden once gelen bir ba§ka iigeye gonderimde bulunan oge; Dretici Dilbilgisinde, i§te§lik ve donii§liik adtllarma verilen ad. artgonderim (anaphora) siizdizim Bir dil biriminin tiimcede daba

once kullanilan bir birimle ba!iJ.ntlstm gosteren dilbilgisi ili§kisi; Om. Ali cin gibi bir fOcuk, onu sizin de gOnnenizi isterdim tUm-

cesinde onu, Aliye artgonderimde bulunmaktadtr. bkz. onciil, ongonderim. artll<llk (redundancy) gene/ Bir dil biriminin bir ya da birden fazla ozelliginin o birimin diger ozelliklerinde de giirillmesi, dalaytstyla bu iizel!iklerin gereksiz olu§u; om. Tiirkge'de patlarnah unsiizlerin soluklu ya da saluksuz olmalan sozciik i<;inde dagtltmlanna bagitd1r; seslem ba§mda bulunan pat!amah linsiizler solukludur, seslem sonundakiler saluksuzdur. Biiylece Tiirkge patlarnaltlar i9in solukluluk art1k ozelliktir. art1mh Adiibegi (heavy NP) siizdizim Genellikle ilgi tumcecilderi ve ad tiimleci tiimcecilderi ile sozciik sayts! goreceli alarak fazlala§tlnlml§ adiibegi; lim. Benim babam; (benim) her i§te bana destek olan babam ve mahkeme karan; (mahkemenin) kazamlm!§ haklageri altnamayacagl karan yaptlanndak! giftlerin ikinci uyeleri arttmh adobek!eridir.

rm

art1mh AdObegi aktanm1 (heavy NP shift) siizdizim Dretici Dilbilgi-

suz stmfiamasmda yumu§ak damak biilgesinde, dilin arka klsmmm yumu§ak darnaga degdiriirnesi ile <;tkarilan unsuz.

sinde ba§ ile tumleg arasmda yanda§ltk ka§ulunun gozlendigi dillerde arttmh ado beklerin tiimce sanuna aktan!mas1 i§lemi. bkz. eklemleme.

32

33

artdamaksll (velar) sesbilgisi Eklemleme yerine giire yaptlan un-

I

(velarization) sesbilgisi Bir UnsUzUn olul'}turulrnasmda sesin birincil olu§um iizelliklerinin yant stra artdarnakstl biilgenin de olu§umda etk!n oldugu ik!ncil olu§um sureci; om. Tiirkge'de al, hal, kal, kol sozciiklerinde aldugu gibi arka unliilerden sonra gelen /1/ sesi artdarnakstlla§rm§ttr.


A~amah-X

·artzamanllhk

'<izelgesl

artzamanllhk (diachrony) tarihsel dilbilim Dilsel birimlerin ve sOzcUk-

Mamah-X '<izelgesi (X-bar Schema) siizdizim Oretici Dilbilgisinde

lerin zaman ic;:inde gec;:irdikleri degieyimleri goz onunde bulunduran baktey a<;:!Sl ve inceleme yontemi; lsvic;:reli dilbilimci F. de Saussure tarafmdan eeyzamanhhk ile birlikte ele ahmp tan•mlanm1eytlr. Artsiiremlilik de denir. krey. e~zamanhhk.

her obegin, bir ba~ alan sozluksel ulamm a~ama yans•malanm gosteren c;:izelge. Ba§-ilk ozelligi alan bir dilde obek yap!sl: bkz. adiibeiil, s1fat iibeill, belirteQ iibeili, ilgeQ iibeill, Qekim

artzamanll dilbilim (diachronic linguistics) gene/ Dilsel birimlerin ve sozcuklerin zaman ic;:inde gec;:irdikleri degieyimler apsmdan incelendigi dilbilim. Artsiiremli dilbllim de denir. krey. e~zamanll dllbilim. asal iinlii (cardinal vowel) sesbifgisi Sesbilgici D. Jones tarafmdan

gelieytirilen ve a@z boeylugunun en uc;: noktalannda olueyturuldugu varsay!lan, dillerdekl unlulerin olueyturulma noktalanm belirunek ic;:in kullan1lan gosterge noktalan olarak ahnan, ancak kendileri hic;:bir dilin unlusu olmayan ur!luler. Asal unlulerin belirlenmesinde a@z bo§lugunda dart a<;:1kl1k dilzeyi, dilin onu ve arkasl olmak ilzere ikl yatay konum ve duzlyuvarlak olmak uzere ikl dudak bic;:iml esas almarak 16 ses belirlenmi~tir. asalak bo~luk (parasitic gap) siizdizim Oretici Dilbilgisinde, yap1da bulunmasl bir ba~ka bo~lugun bulunmasma bagh alan ve oncillu, bu ikinci bo~lugun onculu ile eeydizinli alan bo~luk, yar!l bir ba~ka bo~luk tarafmdan izin verilen boey age; om. lngilizce'de Ali is a man frOMo whom, fco you distrust e, [ 1.0Mo when fco you meet eJJJJ tiimcesinde soldakl e, ne-ta~1mas1 sonucu olueymuey bo~luktur ve ne-Obegi ile e, e~dizir!lidir. Sagdakl e ise, ancak ilk e'nin bulunmastyla mUmkUndUr: *Ali is a man frOMo whom, fco you distrust him frOMO when fco you meet eJ]IJ dilbilgisel degildir.

X"

~

X'

~

~

X

ZP

34

YP

obeili, tiimleyici obeili. Mamah-X Kuram1 (X-bar Theory) siizdizim Oretici Dilbilgisinde,

obek yap!Sllll belirleyen alt kuram. Her abegin, bir ba~ alan sozluksel ulamm aeyama yans1malanndan olueytugunu varsayar ve rum obeklerin aym ic;: yaplJa sahip oldugu ilkesine baglidlr. Buna gore, iibek yap!Sl, yapmm baey1 alan X,'in buyilk<;:Ul yansJmadJr. Baey ile tiimlec;: birle§erek yapmm bir aeyamasJm olu§turur ve X' olarak yans1r. lklnci aeyama da ise X', eklentiler ekler!lr ve yap1da yer!l bir X' duzeyi yans1r. En ust dilzeyde, tiiretilmiey alan X', belirleyiciyle en ust aeyama alan X"Yi yans1tlr. Obek yap1smm niteleyen say:lsmda lasJtlama bulunmaz. Ba~m saga ve(ya) sola geni§lemesi, dile iizgildur; om. Tiirkc;:e'de baey sagdad1r, obegin diger ogeleri baeym solundadJr ve ba§m sagmda derin yap! konumu bulunmaz. bkz. Mamaii-X '<izelgesi. A-iistiinde-A ilkesl (A-over-A Constraint) siizdizim Oretici Dilbilgisin-

de, hie;: bir iigenin, i9inde bulundugu ve kendisiyle aym ulamdakl daha geniey ulamdan d1eyan vlkamayacagim belirleyen lasJtlama. ayak (foot) sesbifgisi Konueyma s1rasmda vurgulu seslemlerin du-

zenli araltklarla tekrarlanmaswla ortaya c;:lkan uyum. aymc1 im (diacritic) sesbilgisi Bir sesin 91k1~ ay1s1ndan Ozcllik gOste-

ren tiirlerini birbirinden ay:lnnak iyin kullan!lan im; om. unlulerin ilzerine konan [-[ imi genizsilleeymeyi gosterir: [an]. ayiiiCI iizellik (distinctive feature) sesbilim Bir dilde varhgi ya da yokluguyla bir dil birimini bir ba§kasmdan aJlran en kil9ilk ozellik; om. Tiirkc;:e'de I p I ve lb I unsuzleri birbirlerinden 6tiimluluk iizelligi ile aynhrlar, bu baktmdan otiimluluk Tiirkc;:e 'de patlamal1 unsilzler i9in aJlnCJ 6zelliktir. Ozelligin varhg,. [+], yoklugu ise [-] ile gosterilir: lhl [+otiimlu], IPI

35


ayrok tumce

ayarma

[-iii:Umlu] unsuzdur. ayarma (disjunction) anlambi1im iki Onermenin segenekli durumu-

nu (ya ... ya) ya da surecini giisteren anlam algusu. Bic;:imsel mantlktan anlambilime aktanlan bir terim. Ay:1rma ireren (inclusive) ve dt$layan (exclusive) alarak, iki i:Urdur. ik:i iinermenin biri ya da her ikisi dagruysa buna ic;:eren aynm denir; d!~layan aynmda ise iinermelerden yalmzca biri dagrudur; iim. Ya o zengin ya da sen yoksulsun (ic;:eren ay:1rma); ya o zengin ya da sen zenginsin (d1~layan ay:1rma). ayklrl (anomalous) anlambilim Anlamsal ac;:1dan alas! almayan

yap1; iirn. Kitap .;ocugu okudu i:Umcesi yap! apsmdan dilbilgiseldir ancak anlamsal alarak aykmd.r; anlamsal iizelligi [-can] alarak belirtilen 'cans12hk' alan kitap, etken bir eylem alan oku 'nun Oznesi olamaz. aykmllk~olar (anomalists) gene/ Dilde duzenlilik ve kuralhhktan

c;:ok dllzensizlik ve kurals!Zhk:iann bulundugunu, bu nedenle dilin insan uzlaeyumnm urunu alamayacagom savunan eski Yunan dilbilgicilerine verilen ad. Aynhkc;:!lara kar~1 olarak dilin duzenli ve kuralh olu~unu savunan eski Yunan dilbilgicileri ise iirneksemeciler ad! ile aml.!yardu. bkz. orneksemeciler.

iki ayn bolume aynimas1 sanucu alueyan yap!. Vurgulanan ogeye giire i:Umcecik degi~ik bi9imlerde biilunebilir: iirn. Yeni okula giden o .;ocuktur ve 0 .;ocuk yeni okula gidendir i:Umceleri aynk rumce yap1sma sahiptir. ayrohk kuramo (difference theory) toplumdilbilim Dil degi~kelerinin bir-

birinden daha iyi ya da daha kiii:U olamayacagona, yeterli ya da yetersiz giirulemeyecegine, anlatom, siizvarhg1 ve dilbilgisi ac;:1smdan herhangi bir degi§kenin digerinden usi:Un tutulamayacagona dayanan taplumdilbilim kuram1. ayr~msal (contrastive) gene/ Birimler aras1ndaki aynmlara, a)llncl ve i~lemsel kar§ltlokiara dayal1 iizellik; iim. sesbirim, sesbilimde en kUc;:uk aynmsal birimdir. Kar~otsal da denir.

ayromsal dilbilim (contrastive linguistics) gene/ bkz. kar~otsal dllblllm. ayrmtll1 ~evriyaza (narrow transcription) sesbifgisi Sesbilgisel gevriyaz1

i:Urlerinin Slmfiandmlmasmda seslerin alu§turulma iizelliklerini aynntJ.h bic;:imde yans1tan 9evriyaz1 i:Uru; sesbirimcik dllzeyinde yaptlan 9evriyazl. kr§. ayrmtosoz qevriyazo.

.ayro~kan

ayra~lama (bracketing) sozdizim

azonhk dlli (minority language) toplumdilbilim Bir uikede c;:agunluk di-

ayrok ek (circumfix) bi<;imbilim Bir bic;:imbilimsel surec;:te iki ayn

par9adan, genellikie, bir onek ile sanekin birle§mesiyle alu36 I

ayr1ktiimce (cleft sentence) sOzdizim Tek bir tUmcecigin ild eylemli,

aymla~ma (syncretism) bi<;imbilim, sozdizim Bir dizimde iki farkh bic;:imin aym bic;:imde gerc;:ekie~erek e~adh siizcuk-bic;:imler yaratmasl. Tiirkc;:e'de Geldi siizcUk-bic;:imi, Ahmet geldi i:Umcesinde aldugu gibi 3. tekil ki~i ya da iizne kanumu ac;:ik bir ad iibegi ile dalu aldugunda sec;:imlik alarak (:ocuklar geldi yap1smda yer alabilir; eylemin 3. tekil ve baz1 yap1sal baglamlarda c;:agul ki~i c;:ekimleri aymla~rru~ alur.

Obek yap1s1 a§amalanmasmm birbirini ic;:eren ayrac;:larla belirtilmesi; Oretici Dilbilgisinde, iibek yap! kurallannm giisterim teknikierinden biri; iirn. (((Su ktz]A6 ((kitap}A 6 oku],J-yor]~ 6 . bkz. yenlden yazma ve dallanma.

L

fiall ek; Orn. Almanca'da brauchen eyleminin gegmi~ zaman bic;:imi alan ge-brauch-t'un kurulmas1 s1rasmda kokten once ve sanra ekienen {ge- ... -t).

ayrmbsoz ~evriyazo (broad transcription) sesbilgisi Sesbilgisel l(evriya-

i:Urlerinin s1mfiandmlmasmda sesleri ses birim dllzeyinde yans1tan vevriyaz1 i:Uru. kr§. ayrmtoh ~evriyazo.

Z!

diller (isolating languages) gene/ bkz. yahnlayan diller.

line aranla daha az say:1da insan tarafmdan kanu~ulan ve taplumda baskm almayan dil. Farkh dilsel toplulukiar ic;:indeki giil(menler 9agunluk:ia azmhk dili kanumunda alan kendi dilleriyle birbirleriyle ileti§im kurarlar. Tiirkc;:e, Almanya, Hallanda vb. uikelerde azmlik dili alarak kanu§ulmaktad1r.

37


ba~1ms1z bi~imbirim

ikas' krey.

B ba~-

ba~1ms1z bi~imbirim.

baglmSIZ bit;imbirim (free morpheme} bic;:imbilim Yaln1z ba§Ina g6n1-

nebilen bi9imbirim; Om. evci, kitaphk, arabacz s6zcllklerinde ev kitap ve araba hirer bai1;tms12 bivimbirim, {-CI} ve {-Ilk} taktlan ise bai?;tmll bigimbirimlerdir. Ad, eylem, niteleyici, belirtev gibi agtk kilme ogeleri ve ilge\', baglag, unlem gibi dilbilgisel ieylevleri bulunan kapah kilme ogeleri bai?;tmstz bivimbirimlerdir. krey. ba~tmll bi~imbirim. 1

baglacm lasaltmast.

ba~da~lldlk (coherence) metindilbilim Metninfsoylemin derin ya-

bailmSIZ bit;imbirim k1s1tlamas1 (free morpheme constraint) bic;imbilim

ptsmcla kavram ve baglanttlardan olueyan butunluk; metni olu~turan yedi temel ogeden birisi. Tutarllllk da denir. bkz.

Sankoff ve Poplack anlayteyl dogrultusunda ikldilli etkile~im ortarmnda bir dildeki bai?;tmh bigimbirimin sesbilimsel kurailar nedeniyle iiteki dildeki siizluksel yaptyla butunleeyememesi durumunda ortaya vtkan lasttlama; om. lspanyolca ve lngilizce konueyan ikidillilerde -eando bigimbirimi flipiendo (lng. 'flipping) gibi bir yaptda yer alabilirken 'catchendo (Romaine 1989) gibi bir yaptda sesbilim kurallan nedeniyle lasttlandti?;t ivin yer alamamaktadtr. krey. e~de~erlik k•sttlamast.

metln, metlndllbillm.

ba~da~mazhk (incompatibility) anlambilim Sozcukler arasmdakl

anlam ilieykilerinde bir dizidekl bir ogenin seviminin iitekl ogeleri dteyanda brralanasl, onlan kapsam dt~ma vtkarmasl ile ilgili ozellik; om. 'gill larm!Ztdtr' demek 'gill siyah, beyaz, rnavi vb. deglldir' demektir. Ozellikle renkler, deger yargtlan, asker rutbeleri vb. bagdaeymazltk ili~kileri balammdan anlamlandmllr. ba~tmh (dependent) siizdizim (i) Dilbilgisi voziimlemelerinde ana tumceye bagl1 alan, onun yantumcesi giirevinde, tek baeyma latllamlamayan tumcecik; iim. Herkes [o adaym se<;ilmesi}ne <a§lr· dt tumcesinde o adaym se<;ilmesi bagunll tumcedir. (ii) Bagunsal dilbilgisinde bir ust birime baglt alan birim. bai\lmh bif;lmblrlm (affix/bound morpheme) bi<;imbilim Yaln!Z baeyma

gorunemeyen bivimbirim; om. TUrkve'de {-llk}, her zaman bir sozcuk govdesine eklenmesi gerektigl igin bai?;tmll bivimbirimdir; ayn-ltk, tutumlu-luk, vb. Bai?;tmll bivimbirimlerin, sozcuk govdesine eklendikleri yere gore iinek, sonek, igek, aynk ek olarak adlandmlan degleyik turleri vardtr; om. TUrkve 'de ktpkmntzt siizc11gundekl ktp- onek, ayn-l!k sozcugundekl -Uk talast ise sonektir. TUrkve'de ivek yoktur. Tagalog dilinde ettirgen yaptstm olueyturan {-urn-} talast bir ivektir; om. fikas, 'f-um38

bagtmSIZ de~i~kenlik (free variation) genet, sesbilim Sesbilimde bir

sesbirimcigln siizcuk ivinde belirli bir konumda siizcugun anlamtm degieytirmeden bir baeykastyla degieytirilebilirligi iizelligi; iirn. TUrkge'de /p/ sesbiriminin siizcuk sonlannda soluklu [ph] ve soluksuz [p] olarak olueyturulabilmesi bai?;tms!Z degieykenlik ozelligini sergiler; fip/ [iph]/[ip]. bailmSIZ Slrah tiimce (juxtaposed sentence) sOZdizim Ortak ogesi ol-

mayan, ancak anlam yalanlli?;t nedeniyle bir arada bulunan s6zcUklerin olu!'Jturdugu s1rah tUmce tt'nii; 6rn. Mevsimlerden kt,itt, kt<tn da en soguk giinleriydi. bagtmSI7. sOylem (free discourse) metindilbilim Kahp sOz ve anlatlmla-

ra karey1t olarak, soylenecek ileti ve soyleme bigimi konusunda daha gok ozgilrluk bulunan soylem tum. bkz. soylem. baglmSIZ ti.imce (independent sentence/clause) sOzdizim Kendi ba~1na

kullantlabilen, dilbilgisine uygun tumce; om. Okula giderken arkadtt,1tm1 gordiim tumcesinde arkadtt,1tmt gordiim bai1;tms12 tum-

39

I

----~!


baglak

bagmtt (ilkesi)

ce, okula giderken ba~mh tiirncedir. Sanattan vazgeqilemez bagimS!Z tumce omegidir. Ana tiimce de denir. bagmtt (ilkesi) ((principle of) relevance) edimbilim (a) Grice'm onerdigi ve bi!dirieyimi diizenledigi one suriilen ieybirligi ilkesini olueyturan dart alt ilkeden biri; (bkz. Bildiri~im ilkeleri) (b) 1986 YJ.lmda Dan Sperber ve Deirdre Wilson tarafmdan ortaya atilan Bagintl Kuram!'nm temelini olu§turan bili§sel nitellkli terim. Bagintl ilkesi uyannca, her sozce her eyeyden once dinleyici i<;:in bagintlh olacagi iletisini taey1r ve bu temel ileti asia sorgulanmaz. Bildiri§im olgusunu bir maliyet-ki\r dengesi olarak tan1mlayan bu ilkeye gore her sozce 'en az zihinsel <;:aha' harcanarak yorumlarur ve bu <;:aha kar§lhginda elde edilen baglamsal etki (anlam kUmesi) ile harcanan zihinsel enerji arasmda bir denge olu§ur. Bu dengeye gore bir s6zcenin yorumlanmasl i<;:in gerekii olacak zihinsel enerji ne kadar az ve kar§thginda elde edilen anlam(lar) ne denli doyurucu ise, soz konusu sozce 0 denli bagintth olacakl:!r; om. bir otobus gannda henuz tam§ilan bir ki§inin Yolculuk ne tara/a? sorusuna verilebilecek §U yan1tlardan (1) Burdur'a. (2) Antalya yiizunden bir turlu geli§emeyen Burdur'a.

omekierinden birincisi, ikincisine oranla daha bagint!hd!r. baimtdl sOylem (connected discourse) metindifbilim Dil birimlerini (ses, sozcuk, tumce vb.) tek tek ele alan yakia§lma kar§tt olarak, bu birimlerin birbirleriyle baginl:!lanm, bagianl:!lanm one pkaran dil anlaYJ.§l sonucu ele alman dil diizlemi; baglaeylkilk, bagda§tkilk, bagmtth soylemin anla§llmasmda iki temel kavramdtr. bagla9 (conjunction) bi,imbi/im lki sozcugu, sozobegini ya datumceyi baglayan sozcuk; i§levlerine gore stralama ve yantumce bagia<;:lan, yapllarma gore ise yahn, turemi§, bile§ik bagla<;:lar olarak ayrlltrlar. Tilrk<;:e'de bagla<;:lar yap1lan bak!mmdan yalm bagla<;:lar (ile, ve, fakat, ancak), tfuemi§ bagla<;:lar {gen;ekten, asltnda, vb.), bile§lk bagla<;:lar {oysa, yoksa), ve obekie§miey bagla<;:lar {ne var ki, bu nedenle) olarak dart kUmeye aynhr. S1ralama

40

bagla<;:lan i§lev!eri baktmmdan eeyit konum ve i§levdeki sozcuk, sozcuk obegi ve tumceleri baglar; om. {Ay~e ile Ahmet] geldi. Yantumce bagla<;:lan i§levsel a<;:tdan anatumce ile yantumceleri bagiar; om. Bugun ders qal'""'ayacag•m ~iinkii qok yorgunum. Bagla9 tarafmdan birle§tirilmi§ sozcUk, sozcuk obegi ya da tumcelerden her biri; om. Ay~e ile Mehmet bagla<;:h adobeginde, Ay,e/Mehmet hirer baglakttr. baglak (conjunct) siizdizim

baglam (context) gene/1- Bir dil biriminin biti§iginde ya da <;:evresinde onu anlam, i§lev, yapt bak!mmdan etkileyen birim ya da birimler; i9 baglam, dil i9i baglam da denir; 2- Sesbilimde ses ogelerlni yevreleyen, bir<;:ok durumda bu ogelerin gorevini, degerini belirleyen <;:evre. 3- Dil birimlerini etkileyen dil dl§l etmenlerin tumu; durum baglamt da denir. Om. zaman, yer, konu§an ki§inin konumu, cinsiyeti. baglamdan bagtmsJZ (context-free) siizdizim Oretici Dilbilgisinde dil kurallannm belli bir baglama bagi1 olmaks1zm ge<;:erli olma durumu.

Oretici Dilbilgisinde, kurallann soldaki ulam1, goriinecegi baglam1 belirginle§tinneden sunan yenidenyazma kural~: X -> Y. Bu tur kttral, yenidenyazma kurallanmn ana ozelligidir. bkz. yeniden

baglamdan-bagtmstz kural (context-free rule) siizdizim

yazma.

bailam duyarhjsrmrlamah (context sensitive/restrictiVe) sOzdizim Dilde kurallann yaln!Zca belirli bir Y<'Pl baglammda ge9erli olma durumu; om. bazl dillcrdc edilgen donueyumu yalmzca ge<;:i§li eylem bagianuyla smtrhd1r.

bailamlama (contextualization) gene/ SOzcUk, t:Umce ya da herhangi bir dil biriminin kullanild1gt bagiam1 belirleme durumu. Dil birimleri baglamdan bagimstz olarak anla§ilamazlar, bir bag!am i<;:inde yorumlan1rlar. Sozcukierin kullan1m stkilgim baglama bagh olarak gosteren dizelge. Baglamh dizinler

baglamll dizin (concordance) siiz/iikbi/im

41


ba~lant1

ba~lama

ozellikle sozluk yap1mmda veri saglar.

lama

ili~klsinin

yap1sal ozelliklerini saptar. Buna gore, Ali }w1dini seviyo1; Ali Qnu seviyor, ve Ali .dy.w yi seviyor Omeklerinde Ali, alti <;:izili adobeklerle a)'lU konumsal ili~ki i<;:indedir ancak yalmzca ilk omekte Ali ile kendi arasmda e~gonderim bulunmaktadir; Ali, e~dizinli oldugu kendi d6nu~lu ad1hm bagiar; Ali bagla)'lCl, kendi bagh'd.!r. Ali, kendi'nin onculudur. Baglama kurammda baglanma ko~ullan Baglama llkeleri ile duzenlenir. bkz. Baglama ilkeleri. 1

baglama (binding) siizdizim Dretici Dilbilgisinde, bir adobeginin, bir ba~ka adobeginin gostergesinin yorumlam~ml belirleme durumu; Orn. Kon~mact kendini tamttt tUmcesindeki kendini dOnu~lu

ad!lmm gostergesi, ozne konumundaki konU§maC! tarafmdan belirlenir ya da baglamr; bagla)'lCl gilrevindeki adobe@ ancO.l, baglanan adobe@ de bag11'd1r. Dretici Dilbilgisi Kurami <;:er<;:evesinde, baglama ozellikleri bakumndan adobekleri adll, artgonderge ve gonderge bi<;:imleri (G-bi<;:imleri) olarak ii<;: ture ayrll1r. bkz. Ba~lama ilkeleri. Baglama ilkeleri (Binding Conditions, Principles of Binding) sOzdizim Dretici Dilbilgisinde gonderim ag1smdan u<;: adobegi tiirunun baglanmasm1 duzenleyen ug ilke. Bag lama ilkeleri A ilkesi: Bir artgonderge yonetim ularrn (YU)'nda bagh olmalJ.du. B ilkesi: Bir ad!l yonetim ulammda ozgiir olmahd1r. C ilkesi: Bir G-bi<;:imi her yerde ozgiir olmahd1r

Om. Tiirk<;:e'de gondergesel ozellikleri alan birimler: (i) Polisler, [kar~I gruplann; birbirlerine.,1; saldirmasi]-na se-

yirci kald1 (ii) Polisler, [ka~l gruplarm; or!lara,1.i/k saldirmasl]-na seyirci kaldl (iii) [0, Ay~e'yi; seviyor] A ilkesi, (i) omegindeki [+gondergesel] ozellikli i~te~ adlhmn YU iginde bag!I oldugunu, YU d1~mda baglanamayaca@m ag1klar. (ii) omegi, B ilkesinin ongordugu gibi, [+ad!ls!l] ozellikli ad!lm, bir gondergenin kar~1t ozellikler sergiledigini, YU i<;:inde ozgiir oldugunu, gostermektedir. Omek (lii)'te G-bi<;:imi Ay~e'nin, kendisine k-buyursa da, YU i<;:inde veya d1~mda, herhangi bir AO'ye bag!I olamayaca@ omeklenmektedir. Ba~lama Kuram1 (BK} (Binding Theory) siizdizim Dretici Dilbilgisin-

baglantl (agglutination) b~imbilim Degi~ik i~levli ba@mh bigimbi-

rimlerin bir s6zcUge art arda eklenmesi; Orn. ara-~-tlr-tl-mak, yap·t·sal-ct-hk siizcuklerinde <;:e~itli i~levleri olan bir9ok ek birbirinin arkasma eklenmi~tir. Biti~me de denir. baglantlll diller (agglutinative languages) gene/ Kar~Ila~tirmall dilbi-

limde yap1sal 6l<;:utler kullan!larak, s6zcuklerin gekim bi<;:imlerir!ln olu~turulma 6zelliklerine gore yaptlan stmfiand.!rma <;:ergevesinde belirlenen ve degi~ik i~levli eklerin birbiri ardma eklenerek yeni birimler olu~turdugu diller. Yalmlayan (isolating) ve bukUmlu (inflecting) dillerden ayn olarak baglantih dillerde kilk degi~imi yoktur. Baglant!h dillerin bilinen en iyi ilmeklerinden biri Tiirk9e'dir; Japonca da baglant!h dillerdendir. Eklemeli diller, biti~imli diller de denir. kr~. yalmlayan diller, bukumlu diller. baglantdl konu~ma (connected speech) soy/em Tek tek silzcuk ya da

silzcuk kiimeleri yerine, birbiriyle baglant!h birden <;:ok silzcuk, sozcuk kumesini igeren dogal soylem bi9imi. Silzcuklerin tek tek anlamlar1 yanmda daha buyiik bir butunce iginde yer almalan sonucu olu~an sesletim ilzellikleri, ezgi diizenleri vb. vard!r; bu nedenle ilzellikle soylem <;:iiziimlemelerinde tiimcelerin tek tek incelenmeleri yerine ilteki tiimcelerle ili~­ kileri, baglantilan ilnemsenir. baglantlh sorular (supplementary questions) konu§ma ~OziJmlemesi Haber

de adobeklerinin gonderim ozelliklerini duzenleyen modul. lkl adobegi arasmda e~gonderim baglant1s1m belirleyen bag-

tartieymalannda sunucular tarafmdan yoneltllen temel soruya ek olarak sorunun olu~turdugu baeyhk altinda sorulan gok <;:e~itli sorular. Bu sorulann ba~!Ica ug ilzelligi vard1r. 1) So-

42

43


ba~

rular yamtm hemen ardmdan gelir, 2) Sorular yanttm sahibine yoneltilir, 3) Onceki konu~mayJjkonuyu devam ettirir; om.: (S): Efendim bu suikast iddiasmz siz nastl degerlendiriyorsunuz, i<; bolgenin polisiyle irtibat kurabildiniz mi, geli§meler sizin cephenizde nastl? (K}: Enteresan bir hadise oldu, bir saate yabn bir siire bize muhatap olacak bir tane yetkili bulamad1k. (S): Kimse <;~kmad1 m1? bagla~1kl1k (cohesion) metindilbilim Bir soylem ya da metnin yiizey

yaptsmda, dil ogelerinin birbiriyle ba@nt!lanmast; om. ad ile adtllar arasmdaki ba@nt!lar, eylem zamanlanmn uyumu, sozciik yinelemeleri yoluyla kurulan ili~kiler bagla~tkitk ili~­ kileri arasmda sayJlabilir. Bagda~1khk da denir, baglaylcl (connective, connector) bifimbilim Dil birimlerini baglama

gorevi alan birimlere verilen gene! ad. Baglavlarla kimi belirtevler bu kiimeye girer. bagh (bound) siizdizim bkz. Baglama ilkeleri.

bakl~lmSIZhk (asymmetry) siizdizim Tiimce yapts! i9inde (ozne/ nesne, tiimle9/ekiem ... gibi) iki farkl! tiirdeki kurucunun bir ilke, kural, siizge9, k!sttlama vb. kar~JSmda farkit goriiniimler sergilemesi.

biQimbirim

gore X, konumundaki ulam; orn. okulun yeni yanetim odalan obeginde odalar, obege ulamsal ozelligi ([+A]) ile birilkte diger biitiin ozellikierini (om. [+9ogul]) aktarmas! baklmmdan obegin ba§Idrr. bkz. A~amah-X (:izelgesi. 2- Bi9lmbirlmde, bir bile~igin sozliiksel ularrum belirleyen kurucu. ba~ biqimbirim (morphophoneme) sesbiiim, bi~imbilim

bkz. biqimsel

sesbirim. Ba~ Degi\)tirgenl (Head Parameter) siizdizim Dretici Dilbilgisinde, ba~m

obek yap!Sl i9inde, obegin diger oge!erine gore ba§ta ya da sonda yer almastyla ilgili degi~tirgendir; orn. Tiirk9e'de ba~lar sagda (yani, obegin sonunda) iken ingilizce'de soldadrr. bkz. ba~.

ba~ sesbirim (archiphoneme) bi<;imbilim ba~at

bkz. iistsesbirim.

dil (matrix language) toplumdilbilim bkz. temel dil.

ba~athk (dominance) siizdizim Oretici Dilbilgisinde bir obeksel

ularn ile bu ulamdan pkan budakiar arasmdaki yap1sal ili§ki; ba~atlama dogrudan ya da dolayh olabilir; om. a~a@da­ ki gosterimde QO (Qekim Obegi), §U ktz AdObegi'ni dogrudan ba~atlarnakta, yaptdaki diger budakian, S'yi veya A'yi kitap A(d)O(begi)ni, S(tfat) ve A(d)t, E(ylem)O(begi), AO ve E(ylem)'yi

baskm dll (dominant language) ruhdilbilim, toplumdilbilim ikidilli bireyin

dillerden birini otekine gore daha 90k bilmesifkullanmast; ya da bir toplumda daha 9ok insan tarafmdan konu~uldugu i9in 9ogunluk dili konumunda alan dil. ba~ (head) siizdizim 1- Sozdizimde bir obegin niteligini belirleyen kurucu. Obekier, ba~lannm yanstmalan olarak gorilliir. Diller, ba§ i~levini gormekte alan ulamm obek i9inde ilk konumda veya son konumda olmasma bagh olarak on-ba§h ve son-ba§h diller olarak iki smtfa aynlrr. Tiirk9e, eylemin tiimcede son konumda olmast (om. Ogrenciler odevlerini yap!!), ilge9lerin tiimle9lerinden sonra gelmesi (6rn. a/eyama dogru) ve bir adobeginde, niteleyecilerin addan once gelmesi (om. §U ko§ede duran, siyah paltolu adam) bakunmdan son-ba§h dillerdendir; ingilizce on-ba~h bir dildir. Oretici Dilbilgisinde, A~amah-X Qizelgesine

44

T

/'---.-.

AO ~

s

I

i?u dolayh olarak Ba~atllk

EO ~

A

AO

E

I

I

I

k!z kitap okuyor

ba~atlamaktadtr:

bir yap1da dikey

ili~kileri

i9erir.

ba~kala~ma (suppletion) bi<;imbilim Bir dizide ycr alan sozh1kbirimin, diizenii sozcuk-bivlmlerine gore farkit alan sozciikbivimleri de i9ermesi; om. ingilizce'nin ey!em 9ekiminde go,

45


ba~kasma

gonderim

belgisiz

going, goes, gone gibi bi9imler go eyleminin duzenli bi9imleri, went ise ba~kala~m1~ bi9imidir. ba~kasma gOnderim (disjoint reference) si:izdizim Bir ad6beginin yOnetim ulammda ve d1~mda, alas1 oncul alan bir adobegine degil, ba~ka bir adobegine, genellikle soz kanusu tumcenin d1~mdaki bir adobegine gonderimde bulunmas1; om. Zeynep Ay~e'den [durumu ona iletmesini] istedi tumcesinde ona, Ay,e ile e~­ gondergeli alamaz, ba~kasma gonderirnlidir. 1

ba~lattcl

(trigger) siizdizim Herhangi bir dilbilgisel i~lemi ba~latan

oge; om. d-yap1da bir ne-Obeginin bulunmas1 ne-ta~1maY1, eylemin edilgen bi9imbirimi Adobegi-ta~JmaYl, sesbilimsel ger9ekle~me adobeklerin DURUM yilklenmesini gerektirir. ba~hk ktsaltma (acronym) bi~imbilim Bir sozcugun ba~ harfleri kullarularak yapilan klsaltma; om. Ortadogu Teknik Universitesi > ODTU, Kamu iktisadi Twkkiilleri >KiT, Tiirkiye Biiyiik Millet . Meclisi > TBMM, Posta-Telefon· Telgraf> PTT.

ba~tan-ba~a ta~tma (head-to-head movement) siizdizim Oretici Dilbilgisinde, ba~ kanumundaki bir ogenin ancak yine b~ alan bir kanuma ta~mmasl gerekliligini iyeren ta~lma tum; om. eylemin Q(eklm)Obegi'nin ba~1 alan <:;EK(im) 0 gibi 9ekim yanSlmalarmm ba~ma ta~mmast ba~tan-ba~a ta~Jmad1r.

b-buyurma (m-commanding) siizdizim bkz. biiyiii<Qiil buyurma. bebek dili (baby-talk) ruhdilbilim Dil edinimi ara~trrmalannda s6y-

belgisiz (indefinite) anlambi/im, sOzdizim Belli bir ki~i, nesne ya da nitelige kesin bi9imde gonderimde bulunmayan anlambirim; om. Tiirkye'de kimi, (:OgU, her, biraz, birt;ok, bir ~ey, her ~ey belgisiz anlambirirnlerdir. Kimi dillerde belgisiz tan1ml1k da, orn. !ng. a ve an, vardtr. belgisiz adtl (indefinite pronoun) bi>imbilim Kesin bigimde bir ki~i ya da nesne belirtmeyen ad1l; Om. baztstlbazllan, r;ogu, birkap, biri. belgisiz Stfat/niteleyici (indefinite adjective) bi(:imbilim Bir ad1, ana kesinlik kazand1rmaks1Zm nicelik, nitelik, benzerlik, aynhk vb. aylS!lldan bc!irtcn niteleyici; om. bazt ak~am/ar, bir bayram gUnU, her insan, batan diinya, birr;ok ogrenci dizimlerindeld bazt bir. her, biitiin, bir9ok belgisiz niteleyicidir. ' ' belirleyici

(specifier)

siizdizim

Oretici Dilbilgisinde iibeklerin

A~amah-X yap1sma gore buyilk9ul yans1marun en usttekl budagmm 9DCUgu VC obek ba~mm tek a~amal1-X yansJmasmda ba~m karde§i kanumundaki ulamlan iyercn ust terim (bkz. A~amah·X ~izelgesi); om. lngilizce'de a, the, this, John's ...

gibi 6gelerin adiibeklerinde belirleyici kanumunu daldurduklan kabul edilir. <:;ekim obeklerinde belirleyici kanumu, ozneler tarafmdan daldurulur. Gosterici de denir. belirsiz (vague) anfambi/im Bir 6nermenin anlammrn belirsiz olmast ile ilgili iizellik; om. Elbet bir giin gelir llimcesinde belirtilen zaman belirsizdir. Bulamk da denir.

beden dill (body language) gene/ ileti§im i9in bedensel devinimle-

belirtecimsi (adjunct) siizdizim Bir dilbilgisi kurulu~unda belirte9 i~levine benzer i~levi alan, kullamlmas1 zarunlu olmayan ikincil onemde bir oge; om. Her~ey kesinlqtiginde gelecegim yaplsmda her~ey kesinle,tiginde belirtecimsi i~levini ustlenmi~ bir yantUmcedir.

rin -bedenin durul?u, gOn1niimU, el ve yi.iz devinimlerininkullarulmasJ. Daha teknik bir terim alarak s6zd1~1 ileti~im terimi de kullanilmaktad1r. Beden dili, dagal dile gore daha smrrh simgeler kullamr ve dilzensizdir; beden dilinin kimi simgeleri evrensel almakla birlikte, 9e~itli kUltUrler bed en dilinin simgelerini degi~ik bi9imde anlamlandmrlar.

belirte~ (adverb) bi~imbifim, siizdizim Kar~tla~trrma ve en usllinliik dereceleri alan, i~lev alarak genellikle eylemin anlattJ!lJ i~, o~u~ ve durumun tarz1m belirleyen sozcuk rum. Belirtevler, mteleYicilerin, eylemlerin ve i~levce kendine benzeyen ba~ka belirte9lerin anlamlanm etklieyen, peki§tiren ya da kls1tla-

46

47

leyi~,

sOzcUk, yekim, tUretim ve tllrnce yap1s1 ay1s1ndan, bebeklerin yeti~kinlerin kanu§malanndan farkh alan dili.


benimsenirlik

belirte9 obe[li (Belii)

yan sozcuklerdir; om. Ko§arak okula gitti. Baham guzel konu§tu. Ay§e dun geldi tumcelerinde ko§arak, guzel ve dun belirte<;tir. Belirte<;ler, i~lev balammdan (i) hlmce belirte<;leri, (ii) eylem obegi belirte<;leri ve (iii) niteleme belirte<;leri alarak li<;e aynhr. Eylem obegi belirte<;leri genellikle nastl, nereye, nerede, ne zaman, ni0n sarulannm yarubm verir. i~lev a<;tsmdan ba~hca eylem obegi belirte<; ulamlan ~unlardtr: (i) zaman belirte<;leri: dun, hugii.n, ,Pmdi, hemen, yann, Once, sonrai (ii) yer-yOn belirte~leri: yukan., ~agt, ileri, geri, Ust, alt, On arka; (iii) durum belirte~leri: dogrn, guzel, biiyle, §iiyle. Niteleme belirte<;leri derecelendirme belirtir: daha, en, r;ok, pek, fazla, en r;ok. Tiimce belirte<;leri ise genellikle yaptlan onerme hakkmda kanu~macmm bala~ a<;tstm ve duygulanm belirtir; om. bana gore, mutlaka ve kaeyul belirteci eger. Belirte<;ler yap!larma gore yahn, tureme, bile~ik, obekleeymi~ alarak aynhr. 1

belirte9 obegi (BeiO) (adverbial phrase) sozdizim Ba~ ogesi belirte<;

alan iibek yaptstdtr; om. r;ok htzlt konu,uyorsun yaptsmda ba~ ogesi htzlt alan r;ok htzlt obegi belirte<; obegidir. belirtici (marker) sOzdizim Herhangi bir ulam1n varl.J.~n1 gOsteren bi<;imbilimseloge; om. uyum belirleyicisi, a<;t belirleyicisi, zaman belirleyicisi, DURUM belirleyicisi vb. belirtili (marked) gene/ Aymct bir 6zellik ya da belirti igeren bi-

<;im; ern. fcf sesbirimi iitumluluk igerdiginden jgj'ye aranla belirtilidir. bellrtisiz (unmarked) gene/ Yaygm, yanstz ve gene! alan dil ozel-

liklerinin niteligi. bellrtme durumu (accusative) bi<;imbi/im <;:e~itli dillerde eylemin nes-

nesi durumunda alan, eylemden dogrudan etkilenen ad ya da adthn durumu. Bclirbne durumu Tiirk<;e'de [-i, -1, -u, -11, -yi, -yt, -yu, -yii] bi<;imbirimcikleri alan {-(y)l) ekldir; orn. lki katlt bir evi begendik tumcesinde ev·i belirbne durumundadtr. bemolle~mi~ (fiat) sesbilgisi Kalmla~urma ve dudaklann yuvarlattlmast gibi nedenlerle yeginligi azalan seslerin niteligi. 48

benimsenirlik (acceptability) sOzdizim, anlambilim, edimbilim bkz.

ge~erlik

benzeryaprm (copying) siizdizim Crretici Dilbilgisinde obek yaptdakl bir bile~eni obek yapmm bir ba~ka bolumunc ta§tma ieylemlerinin bir turn; bu ta§tma tiirune gore, diller kapyalanan obegin kcndisini seslendirmekle kapyalanant seslendirmek arasmda se<;int yaparlar ve yaptrklan seginte gore a<;tk ta~t­ ma ya da gizil ta~tma dili 6zellikleri sergilerler. benzerlik (paronymy) anlambilim, bi<;imbilim 1 - Ses balammdan

birbirine benzcyen ancak yazth~ ve anlam balammdan ayn alan sozcuklerin 6zelligi; orn. lngilizce'de tail (kuyruk) ve tale (6ykU), hair (sa<;) ve hare (tav~an). 2- Aym kokten turemi~ sozcuklerin niteligi, eeykokluluk. benze~me (assimilation) sesbilim Bir sesin 91kl§ yeri ve bigimi a91smdan bir ba~ka sese benzer ya da eey duruma gelmesi; orn. parlamento, pantalon, anlamak, yanlt§ vb. sOzcUklerin parlemento, pantolon, annamak, yanm§ olarak sOylenmesi benze§me sonucu almaktadtr. benze~mezlik (dissimilation) sesbilim Bir sOzciikte bulunan ayn1 ikl sesin, aynt iki soyleyi~ hareketinin ba~ka seslere ve soyleyt~ hareketlerine donli§mesi. Benze~me alaytnm tam tersi bir egilimle olu~ur; ern. Arap<;a'dan 6dlin9lenen mu§am· rna sozcugunun Tiirk<;e'nin leh<;e ve a@zlannda mu§amba ve Farsga'dan 6dunglenen birader sozcugunun bilader alarak degi~imi benze~mezlik nedeniyle ortaya <;tkmaktadtr. En yaygm bi<;imbirimcigi [-11] alan {-11} edilgen bi<;imbiriminin Jl/ sesi ile biten sozcuklerde [-ln] olmast da benze~mezlik sanucudurorn. •bul-ullbul-un. ,

benzetme (simile) anlambilim Bir nesnenin ya da eylemin ozelligini bir ba~kasmdan yararlanarak ya da onu antmsatma yaluyla ger<;ekleeytirme; ern. ker;i gibi inat<;t, kar gibi beyaz vb. betlmlemell (descriptive) gene/ Dil olgularmt, kuralct yakla~tmm

tersine, 'olmast gerektigi' yakla~tmt i<;inde degil, aldugu gibi saptamayt ama<;layan dilbilim anlayt~t. Betimlemeli dilbilint

49


blqembilim

betlmleme yeterllgi

nesne!ligi, dizgeliligi vurgular; dildeki degieymelerle ilgilenmemesi, betimlemeyi eeyzamanh olgularla smtrlamast balammdan da tarihsel dilbilimden aynhr. Salt tek bir dilin olgulanmn saptanmastyla ilgili olmas1 a<;!Slndan da gene! ve kareytlaeyurmalt dilbilimden farkhdtr. Betimlemeli yaklaey1m, gozlenebilir verilerle yetinebilir ya da Oretici Dilbilgisi anlayteymda oldugu gibi olas1 verileri, konu~anm sezgilerini de gozonune alabilir. Betimlemeli <;alJ~rnamn temel amac1 o dile ili§kin dilbilgisini olueyturmak ya da ge~itli ama<;larla kullamlmak uzere veri saglamakt!r. Betimleyicilik betimlemeli yakia~mun benirnsenmesidir. betimleme yeterligi (descriptive adequacy) bkz. yeterlik diizlemleri.

beyindilbilim (ncurolinguistics) gene/ Dil geli~imi ve kullan1m1mn

sinirlerle ilgili temelini inceleyen dilbilim dal1. Beyindilbilimi beynin konu§ma ve duyma sure<;lerinin denetimiyle ilgili bir model geli~tirmeye <;ah~1r; bu <;er<;evede konu§ma ediminde s6yleyi~ e~gildumu, s1ralanmas1 vb. konularla ilgilenir. Bu ama<;la iki alandan veri toplar: duzeltmeci dilbilimin inceleme alan! alan dil bozukluklan (kekeleme, soz yitimi, vb.) ve olagan dil yanheylan (dil sur<;meleri, duraksamalar). bnaklm (release) sesbilgisi bkz. ivedi bnaklm. bif;em (style) metindi/bilim Bir metindeki dil kullan!rnlmn, bir ya-

zar ya da doneme ozgil diloze!likierinin rumu. Bi<;embilgisinde degieyen ama<;lara gore bigemin u9 oze!liginden soz edilir: a) Bi<;em tek tek dil ogelerine (bi<;em ogelerine) dayanJr. b) Bi<;em metinlerin bir ozelligidir (bu balamdan bi<;em ozellikleri vard1r). c) Bi<;em tarihsel, ieylevsel ve bireysel ozelliklere baghd1r. Deyi~ de denir. bittern Ozellikleri (stylistic features) metindilbilim Metnin, s6ylemin diline ozgil bellrgin oze!likier. Bi<;em ozelligi bi<;em ogelerinin yinelenmesi ya da kaney1rn1 sonueu ortaya 91kar. Bu <;er<;evede metinde dilbilgisi ogelerinin (ad, stfat, eylem vb.), sozcuklerin (gene!, soyut, ol<;unlu, argo vb.) belli bi<;imde dailJhrnl ya da kullan1rnt, metnin yap1s1 (anlat1, tartJeyma, a<;Jkiama,

50

mizah vb.) bir metnin bi<;em ozelliklerini olueyturur. biqembilim (stylistics) gene/ Dilbilim ilke ve yontemlerinden ya-

rarlanarak bi<;emin ineelenmesi, bi<;em ol<;utlerinin bellrlenmesi ile ugraeyan inceleme alan1. Geleneksel yakiaey1mda bi<;embilim yazm yap1tlanmn, belli bir yazar ya da donemin dil kullan1m ozellikleri ya da bi<;eminin incelenmesiyle ilgilenirdi. Bu donemde birey ya da belli bir kUmenin bi<;emini yaeyamoykUsu (biyografi), ruhbilim, toplumbilim vb.1eri a<;Jsmdan ele alan degi§ik anlayteylar gorillmueyrur. <;:agdaey donemde bi<;em incelemeleri daha gok betimlemeli bir yontem kullanlr ve sozgelimi ol<;unlu kullan!mdan sapmalar! ele al!r; metinlerin i§levleri ve metin rurlerinde dil kullan!rnl uzerinde durur. Bu balamdan bi<;embilim birka<; yonellmi yans1hr: a) Yontem balanundan bir metin <;ozilmlemesidir. b) Kuralc!hk (normative) a<;tsmdan dil kullanunmdaki dogrulan bulmaya yoneliktir (sozbilim yonelimli). c) Betimsel olarak metindilbiJimle dogrudan ilgili bir aland1r ve bir metnin oteki ogelerle etkile~imini (metin tUril, konu vb.), dil ozelliklerini a<;Jkiar. Deyi~bilim de denir. blqim (form) gene/ Dil ogelerinin anlam ve i~levden soyutlanrn!§

durumu. Dilbilimde eyu anlamlarda kullamhr: 1- Anlamieylev kar§Jtl olarak bi<;im: Dilin anlamdan soyutlanm1ey ses ve dilbilgisi yaptsm! anlat!r; tiimce, bi<;imbirim, sozcuk, ad vb. birimlerin ses, yap1 ozelliklerini anlaimak i<;in kullanlhr. Bu <;er<;evede ieylev kar§ttl bir anlam1 vard1r; om. bir adm yap1s1 tekil, <;ogul, durum vb. belirlemelerle betimlenirken ozne, nesne vb. adm ieylevini gosterir. Benzer ya da ozde§ dil~ bilgisi ozellikleri gosteren bir dizi bi<;ime biqim.sel kame (sozcuk tUril) denir. Bu nedenle ses ve dilbilgisi Ol<;utleri biqim.sel iil<;iitler olarak adlandmhr. 2- Toz (substance) karey1ti o!arak bi<;im. Bu anlamda dilin ses ya da yaz1da fiziksel ger<;ekleeymesine karey1t olarak, konueyma ya da yaz1daki dil dfueni ya da yap1yt anlaur. Burada bir soyutlama soz konusudur. 3Halliday'in dilbilim kurammda birbirine bailJmh u<; dfulemden dildeki yap1 ve sozcuk dfulemini anlatmak i<;in kullanilrr (oteki dfulemler toz ve baglam dfulemleridir). 4- Bir dil bi-

51


biQimbirim

biQimbilim

riminin degi~ik bic;:imleri ya da gerc;:eklc~meleri ic;:in o birimin bic;:imleri terimi kullarullr; iirn. gel, gelir, geldi, gelecek vb. 'gel' eyleminin bic;:imleridir. 5- MantJ.k ya da matematik kavramlan yaluyla betimlenen, bir dil kurammm iizgii.n iizellikleri; bu kullantm Oretici Dilbilgisinde iizellikle 'bic;:imsel genelceler' (formal universals) kavrammda yaygmdtr. Bi<;imsel anlambilim dagruluk ka~ullan yoluyla bir mantJ.k dizgesinin c;:oziimlenmesini anlat!r; bu yiintem dagal dilin c;:oziimlenmesinde de kullantllm~t!r.

biQimbilim (morphology) genell- Sozcuklerin, bic;:imbirimlerin yaptstru inceleyen dilbilgisi alaru. Bu ac;:tdan, siizlukbirimlerin ve siizcuk-bic;:imlerin alu~um surec;:lerini, bi9imbirimlerin bu sure9tekl kurulu~lanm ele altr. 2- Bir dllin dilbilgisinde, a dllin siizlukbirimlerinin ve sozcuk-bic;:imlerinin alu~um surec;:lerini, bic;:imbirimlerin bu sure9teki kurulu~lanm i9eren bile~en. biQimbilimsel DURUM (morphological CASE) sozdizim Uretici Dilbil-

gisinde, sesbilimsel ic;:erigi alan DURUM. Kuram 9erc;:evesinde, DURUM'un sesbilimsel alarak gerc;:ekle~mesi klsttlt alan dillerde bulundugu varsayilan sayut DURUM ile bir kar~ttltk alu~mrur; iirn. Tiirkc;:e'de belirt!ne, tamlayan, yiinelme, c;:tkma, arac;: ve birliktelik bic;:imbilimsel DURUMdur ve strayla, {-(y)l, -(n)In, -(y)A, -DAn ve -(I/y)lA} alarak gerc;:ekle~ir. Adtllann dt~mda hic;:bir adiibeginin durum ekinin sesbilimsel ic;:erigi bulunmayan ingilizce gibi dillerde ise sayut durum aldugu One siiriilUr. bi~imbilimsel Ozellik (morphological property) bic;imbilim Bir biyimbilimsel ulamm sergiledigi iizelliklerden her biri; om. dilbilgisel sayt Tiirkc;:e'de [±c;:agulj veya [±tekilj iizellikli olabilir. Bu ac;:tdan masa [tekllj, masalar [c;:agulj ozelliklidir. biQimbilimsel ulam (morphological category) bi~imbilim Butunleyici dagilim ic;:indekl bic;:imbilimsel iizelliklerin alu~turdugu ulam;

bilgisel cinsiyet ulamtm kurar. biQimbirim (morpheme) bi~imbilim Dilde anlamll en kilc;:uk birim;

om. Kitap, masa, gozluk/kitaplar, masalar, gozlukler tumu de tek tek siizcukler almakla birlikte c;:agul eki alan ikinci kilmedeki sozcukler iki bic;:imbirimden alu~urlar: kitap + c;:agul ...., kitaplar. Bic;:imbirimler bagimlt ve bagimstz almak uzere ikl ktimeye aynhr. Yukandakl orneklerde kitap, masa, gozluk bagimstz bic;:imbirimlerdir, {-lAr} c;:ogul eki bagimh bic;:imbirimdir. Bic;:imbirimleri alu~turan altbirimlere bic;:imbirimcik denir; iirn. -lerl-lar c;:agul bic;:imbirimi {-!Ar)'m , -(n)in, -(n)iin, -(n) un, -(n)m tamlayan bic;:imbirimi {-(n)In}'m bic;:imbirimcikleri'dir. Bu anlamda bi9imbirimler bu altbirimlerden alu~an bir sayutlamadtr. bi~imbilim Tek bir bi9imbirimin, sesbilimsel ya da bic;:imbilimsel ka~ullanmaya bagll olarak ytizey yaptda aldtgi bic;:imlerinden her biri; iim. Tiirkc;:e'de {-llk} bic;:imbiriminin, unlu uyumuna gore [-Irk, -lik, -luk, -luk] altbic;:imleri bulunur. AltbiQim de denir.

biQimbirimcik (allomorph)

biQimce (clitic) bi~imbilim Sozcugu andtran ancak yaptsal alarak,

ozellikle sesbilimsel iizellikleri balnmmdan, bagimh bic;:imbirim gibi ba~ka bir birime bagimh alan ve tek ba~ma kullamlamayan bic;:im. Siizcuk iinune eklenene iinbic;:imce (proclitic), sonuna eklenene artbiyimce (enclitic) denir; Om. TUrkve'de soru yaptlannda kullarulan mi bir artbic;:imcedir, geliyor mu· sun, gitt'in mi? bi~imbilim Siizcuk-bic;:imlerin kurucusu olan, bic;:imbirimin her bir gerc;:ekle~mesi; iirn. ev·ci-lik-te sozcugunde strastyla ev, -CI, -Ilk ve -DA bic;:imbirimlerine alt hirer bic;:imcik bulunmaktadtr.

biQimcik (morph)

bic;imsel sesbilim (morphophonology, morphophonemics) sesbilim, bic;imbi-

iirn. Tiirkc;:e'de 'tekll' ve 'c;:agul' adlarda ve eylemlerde dilbilgisel sayt ularmm alu~turur. Aimanca'da adlarda tekil/ c;:agul aynm1n1n yan1srra 'eril', 'di§il' ve 'yanslZ' olma 6zellikleri dil-

lim Sesbirimlerin dilbilgisi i<;inde, bic;:imsel apdan degerlendirilmesine, bigimbirimlerin sesbirim ag1s1ndan incelenmesine yiinelen sesbilim dah.

52

53


blldiri~im

bi\'imsel sesbirim

bit;imsel sesbirim (morphophoneme) sesbilim,bi~imbilim Ayn1 bi9imbiri-

min ka~ullara ve <;evrelere gore degi~en sesbirimlere dayanan sayut bi<;imi. Bi<;imsel sesbirim, kume ayrac1 i<;inde yaz1hr; om. [-dej -da] bi<;imbirimcikleri, {-DA} alarak yaZJhr ve bu yaztmdan bulundugu <;evreye gore hem unlunun hem de unsuzlin bir;imlenecegi anla~J.!1r. Ba~ bi9imbirim de denir. biQimsOzdizimsel s6zci.ik (morphosyntactic word) bi~imbilim bkz. dil~ bilgisel sozciik. bildiri (message) genel lnsanlar arasmdaki ileti~imde kaynak bi-

rimdeki ir;erigin bir ser;im surecinden ge<;irilmi~ anlat!m1. Bir makinenin mekanik hareketinde, hayvanlann i<;glldusel tepkilerinde, hatta insanlann ref!ekslerinde ser;im sureci soz kanusu almad1gi ir;in bur!lar bildiri alarak kabul edilmez. Bildirinin alu~abilmesi ir;in kaynak birimdeki ir;erigi anlatabilecek se<;enekier arasmdan blrinin ser;ilmesi gerekir; om. Nasdstmz? dendigi zaman Te§ekkiir ederim, iyiyim gibi bir yamtla kar~!la~!­ labilecegi gibi Biraz rahatstztm, Yorgunum, Te§ekkur ederim, iyiyim, siz nastlsmtz? gibi yan1tlar da se<;enekier arasmda bulunabiimektedir. Bildiriler sozlu alabildigi gibi sozsuz de alabilmektedir. Yuz ifadeleri, el kal hareketleri, duru~ ve aturu~ hirer bildiri alabilir. ileti de denir. bildiri~im (communication) genel

lki birey (kanu~ucu-dinleyici, akur-yazar vb.) arasmda, birbiriyle ili~kili bildiri ah~veri~i. Gostergebilimsel bala~ ar;tstmn belirledigi bu yakia~1ma gore, kanu~ucunun akimdaki P gibi bir du~unce, dinleyicide yine P alarak alu§unca bildiri~im saglanml§ alur. Bu 9er<;evcden bak!lmca, belirli bir du§lince, kadlama ve r;ozme yaluyla sadece yer degi§tirmektedir. Bili~sel yakia~1ma gore ise dinleyici ancak r;ozme i~lemini izleyen bir pkar1m surecini izleyerek kanu~ucunun ifade ettigi anlama ula~abilir. Bu yakia~1ma gore bildiri~im, kanu~ucunun, dir!leyicisinin bili§sel qevreninde bir degi~iklik yaratmas1 anlamma gelir. Burada sozli edilen degi~iklfk bildlri~imin sana ermesiyle birlikte, li<; ~e­ kilde artaya <;tkabilir: a) Dir!leyicinin bili~sel <;evrenine, daha once sahip almathgi bir bilgi ekienir; b) Dinleyicinin bili~sel 54

ilkeleri

r;evreninde daha onceden var alan bir bilgi, dagrulanarak kuVVetlendirilir; c) Dinleyicinin sahip aldugu bir bilgi, yanh~­ lanarak silinir. bkz. ileti~im. bildiri!lim ilkeleri (maxims of conversation) edimbilim Felsefeci H. P.

Grice'm yapm1~ aldugu r;al1~malarda yer alan ilkeler burunu. Bu ilkeler, bildirieyimin daha etkili ve duzglln alabilmesini saglayan gene! kurallard1r ve biraraya gelerek i$birliiji ilkesini olu~tururlar. Nitelik ilkesi, kanu~ucunun dagruyu soylemek durumunda aldugunu belirler. Diger bir deyi~le, kanu~ucu dagrulugundan emin almad1gi ya da dagruluguna ili§kin yeterli dayanagimn bulunmadlgi hir;bir ~eyi soylememelidir. Nicelik ilkesi, kanu§ucunun bildiri§imde hedeflenen amaq dagiultusunda yeterince bilgilendirici almasm! ongorlir; kanu~ucu, dinleyiciyi gereginden az ya da gereginden fazla bilgilendirmemelidir. Ba{pntt ilkesi, kanu§ucunun bildiri§imin amac1 ile bagint!h almas1m ongorlir. At;~kl!k ilkesi, kanu~u­ cunun duzenli, ilz, bulan1khga ve belirsizlige yer vermeden konu~mas1n1 bildiri~imsel

OngOrUr.

sezdirim (conversational implicature) edimbilim H. P.

Grice'a gore uzla~1msal almayan ve kanu~ucunun bildiri~imi duzenleyen ilkelere surekli uymakta aldugu varsaytmma dayanan sezdirim; Orn. Yemek haztr sOzcesine Ben dt$anda yemi§tim yanttlm veren bir kanu~ucu, bildiri§imsel sezdirim araciligiyla neden yemek yiyemeyecegini sezdirmektedir. Bu tlir kanu§malarda dinleyici, konu~ucunun hangi bildiri§im ilkesini hangi nedenle <;ignedigini buimaya 9al1~1r ve sezdirilen anlama bu §ekilde var1r. bkz. ozelle~tirilmi~ sezdirim. bildirme klpi (indicative mood) anlambilim, sozdizim Eylemin gosterdi-

gi i~, alu~, durumu ki§isel tutum belirtmeksizin, yans1z bir bir;imde anlatan, bildirme tiimcelerinde kullan1lan kip; 6rn. Kar yagtyar. Eve gitti. bildirmetilmcesi (declarative sentence) sOzdizim Soru, buytUm, Unlem

rumceleri d1~mda kalan, salt bildirimde bulumnayt ama9layan rumce. Diiz tiimce de denir; om. Dan ge9 geldi. (acuk rok hasta. 55


bile~en

bile~en

-----------·---(component) sOzdizim, an/ambJ1im a) Dilbilgisini olu§turan

temel biih1mlerden herbiri. Sozgelimi, Dretici Dilbilgisi Kurammm ilk evresi olan Syntactic Struetures'ta obek yaptst bileeyeni, dilm1eyum bile~eni ile bi<;:im-sesbilim bileeyeninden olueyur. Aspects'te ise obek yaptst bileeyeni yerine, ulamsal ve sozcuksel bileeyeni i<;:eren taban bileeyeni vardtr. b) Anlambilimde sozcuk anlamlanm olueyturan ozellikler; om. 'oglan' siizcugu 'insan, erkek, <;:oeuk' bileeyenlerinden olueyur. bile~en ~iiziimlemesl (componential analysis) an/ambilim Sozciik anlarmnm, sesbilimdekl ayrnct iizelliklere benzer bi<;:imde, anlam bileeyenleri apsmdan incelemnesi; bu yaklaeytmda bir s6zcugun anlarmmn bir dizi bileeyenden olueytugu varsayillr; om. k12 siizciigu [+insan, +dieyi, -yetieyklnj bi9intinde bileeyenlere aynlabllir. bile~ik ikidillilik (compound bilingualism) ruhdilbilim Srrab ikidilliligin tersinc iki dilin aym baglam i<;:inde ogrenildigi ikidillilik durumu; om. lngilizce ve T0rk9e'nin eeyit stkllkta ve koeyullarda konueyuldugu bir evde dogup buyiiyen 90cukta edinim surecinde aym anlama gelen sozcukler aeya@dakl eyemada goriildugu gibi zihinsel sure9lerle birbirine bag!anabilmcktedir: book= kitap

I

\

lkitap I

lbukl

krey. snail lkidillillk, alt s1ra1t ikidillilik. bile~ik sozciik (lexicalized compound word) bi;:imbiUm

ii

il

I

lki ya da daba 9ok sozcugun dilin kurallan dogrultusunda bir araya gelmesi ve kaltplaeymastyla olueyup anlamlt tck bir birim ieylevi goren, anlarm kendini olueyturan sozcuklerin anlammdan ba@mstz bir sozliiksel birim niteligi taeytyan dizim; om. bilgisayar, arapsa· ft, hammeli, bilirki§i gelgit, bUyUkelr;i, denizaltt, aga9kakan, bit;erdOver, dt,bakey, vb. 1

I

I 1.

~

bile~me

Bayle olmalt diyardu degieyik ozellikieri olan bileeyik tumcelerdir. Kimi dilbilgisi kitaplannda giri§ik tiimce (ula91t yantumceyle olueyan bile~ik tiimce), kayna§tk tiimce (adlaeyrm~ ad ya da eyJem yantiimcesi i<;:eren bileeyik tiimce), katmerli bile§ik tilmce (ayn rurden en az iki yanrumce i<;;eren bile~ik tumce) vb. ayn ayn ele abnmaktadtr. bile,me (compounding) bi~imbi/im, sOzdizim fki ya da daha fazla s6zciigun birlikteligindcn ba§ka bir s6zciik olu§turma sureci; orn. bt!fbakan, ba§ ve bakan sozlukbirimlerinden, u;:ug bocegi ise, 11<;: s6zciikten olueymueytur. bkz. bile~ik siizciik. bile~tirme (compounding) bi;:imbilim, siizdizim Baeyka durumlarda bagtrnS!Z i~lev! de olan aym ya da degieyik sozcuk smtfmdan iki ya da daha <;:ok sozcugun yeni bir kavramt adlandtrmak i<;:in yan yana getirilmesi; Orn. bilinr;altt 4veren, toplu ta§lm, yazar kasa, 1

toplu konuti devre mi1lk, d~a kabin, vergi iadesi, reddetmek, naz etmek1 siiz etmek, ba.wunnak, kara ~almak1 sarpa sannak vb.

bilgilendirici (informant) gene/ bkz. denek.

bilgi yap1s1 (information structure) siizdi'zim TU.mce ya da s6zcede 6gelerin iki temel ilkeye dayab olarak belli bir bi<;:imde duzenlenmesi. Bu tcmel ilkc!er eyunlan kapsar: 1) konueyurun, dinleyen ya da okurun var olan bilgisine ilieykln varsayim!an, 2) konU§Ur jyazann oncelemek istedigi ogeleri. Buna gore baz! 6geler konula~tmhr, bazt iigcler ise odaklantr. bilgisayar ~evirisi (machine translation) gene/ Bilgisayar yard1m1yla bir dildcn otcki dilc <;;eviri. Son elli yildan bu yana <;;all~tlan bu alanda kimi stmrlt, teknilr konular dt~mda, insan yardtrnl olmakstzm yetkin bir <;;ev!riye ula~ma olanag1 bulunamarnteyttr; ancak bu <;:ah~malardan sozcuk, yap! bilgisi ve dilin ieyleyieyine ilieykin dikkate degcr veriler toplanmt~t!r. Alanda 9alt~malar suregelmektedir.

bile!?ik tiimce (compound sentence) sOzdizim iyinde birden yak yargt bulunan, dolayistyla astl yargmm bildirildigi temel tiimce ile tiirlu yollarla ana yargtyi tamamlayan yan tiimcelerden olu§an tumce; 6rn. Annesi duymU..}sa Uziintiiden kahrolmU..}tur ya da

bilgisayar dilbilimi (computational linguistics) gene/ Bilgisayar bilimi kavram ve teknikierinln dil sorunlannm incelenmesindeki kullantmtyla ilgilenen dilbilim dal1. En onemli ugra~ alanlan

56

57


bili~sel

anlam

-------------------·

bireysel dil varl1g1

-----------------------------------

arasmda konu§ma birc§imi (speech synthesis), bilgisayar ycvirisi, yapay zeka 9ah~malan, tamkh dizin olu~turma saYJlabilir.

bireysel dil varht!t (individual linguistic repertoire) toplumdilbilim bkz. sOzel

bili~el anlam (cognitive meaning) anlambilim Bir s6zcUgG.n, s6z Obeginin, tiimcenin ch§ diinyadaki gondergesiyle bagmbsmdan olu§aD anlam. Diiz anlam, gonderimsel anlam da denilmektedir.

bireysel ikidillilik (individual bilingualism) toplumdilbilim Bireyin iki dil bilmesi ve kullanmas1 durumu. Bireyin bu dilleri edinimi ve ogrenimi a91smdan 9e§itli ikidillilik turleri aYJrt edi!mieytir; om. ikidillilik derecesine gore tam ikidillilik-yandillilik; ikinei dili ogrenme ya§l ve ogrenme bi9imine gore dogalfbirincil ikidillilik-ikincil ikidillilik; i§levsel anlamda cdilgen ikidillilikuretken ikidillilik vb. kr§. toplumsal ikidillilik.

bili!?sel Qevre (cognitive environment) anlambilim Ki~?i agtstndan belirgin durumda alan olgulann biitiinii. Bildiri§im s1rasmda bir ki§i i9in fiziksel vefveya zihinscl olarak cri§ilebilir vefveya canlandtnlabilir alan bir olgu, o k:i§i i9in ubelirgin" (manifest); belirgin olmak (manifcstncss), duyular aracil1gJyla algilanabilir veya 9lkanmJar (inferences) yoJuyJa Cri§ilebilir olmak anlamma gelir. Sohbet ederek yiiriiyii§ yapan iki arkada~m yamnda yiiriidiikleri 1rmagJn, a anda konu§ma konusu edilmesc bile, her ikisi i9in de belirgin oldugunu soyleyebiliriz. Bu ncdenle, ki~ilcrden birisi tarafindan aniden dile getirilccck Gelecek sefer oltalanmtzJ da getirelim sozccsi yadJrgatlcl olmayacaktlr.

birebir kar~1l1khhk (biuniqucncss) scsbilim Sesbirimlcrle ses dcgi§keleri arasmda birebir kar§lllkhllk olmasl gcrektigini ileri suren sesbilim ilkesi. birey dil (idiolect) toplumdilbilim Tek bir konU§Urun dil dizgesinin, dil ozelliklcrinin tumu; dilin bircysel kullamm1 ya da bircyin dil kullammL Leh9e ya da dil birey dillerinin ortak paydalanmn olu§turdugu bir degi§ke olarak nitelencbilir. Birey dil kimi zaman bireyin belli bir donemde belli bir dil degi§kesindcki konu~ma a!J§kanhklan olarak da tannn!anabilir. birey ses (idiophonc) sesbilim Tck bir birey dile ozgii konu§ma scsi. bireysel dil Ozellikleri (indexical features/indices) genet Bireyin kullan-

d!gl seslerin nitcliginde ya da el yaz1smda goriilen biyolojik, ruhsal ve toplumsal ozellikler. Terim 9ogu zaman bir kimsenin bolgesel, toplumsal ya da meslekle ilgili 6zelliklerini belirleyen dilsel kimligini anlatmak i9in k).l1Jani11r. Ki§i ozellikli anlatJmlar da denir. bkz. birey dil. 58

dagar.

birlkme (cumulation) bi>imbilim Tek bir bi9imeigin birden fazla biyhnbirirnin ger9ekle§mesini saglamasJ durumu; om. TUrk9e'de eylemlerin ge9miey zaman 9ekiminde -k, hem 1. ki~iyi hem de 9ogulu gosterir. Bu anlamda, birikme alaey1m bi9hnbirimleri yaratlr. birinci eklemlilik {first articulation) genet b~imbilim, anlambilim Dilde en

kii9iik anlamh birimlcrden olueyan eklemlilik duzeyi; om. Kitabl aldt tumcesinde kitap, -t, al, -dt en ku9uk anlamh birimlerdir ve birinci eklemlilik duzeyini olu§turmaktadlr. Bu duzey en kii9uk g6stergelerden kuruludur ve hem gostereni hem de gosterileni ilgilendirir. Aynea dilin tutumlu bir dizge olmaSJm saglar ve dile sonsuz saYJda bildiri uretme olanag, sunar. kr§. lkinci eklemlllik. birincil ikidillilik (primary bilingualism) toplumdilbi/im, ruhdilbilim Dillerin 9oeukken evde ya da okul gibi diizenli egitim verilen kurumlann dJ§mda, daha 90k y~artilan 9evrede ieyitilerek ogrenildigi ikidillilik durumu. Dogal ikidillilik de denir. kr§. ikincil ikidillilik. birincil kurucu (immediate constituent) sOzdizim bkz. dolays1z kurucu. birle~ik (compound) bis;imbi/im iki ya da daha 90k bailJmslZ birimden

olu§an, anlam baknnmdan baey i§lcvini goren sozcugiin aJt Slmftm belirten yapL Turk9e'de tamlama!ar birle§ik yap! omeklerid.ir; Om. qama§trtnaHnast1 qocuk arahast1 okulqantast, dilbilim1 vb. birle~im

(combination) gene/ Bir birimin dizimsel boyutta baeyka

59


biti~imli

birle~me

birimlerle kurdugu bagmtJ..

9evirme vb.

birle~me (coale~cence) tarihsef difbilim,scsbilgisi,sesbilim 1-Tarihsel dilbilim 9ah~malannda ba~lang19ta farkh alan birimlerin daha sonra birle~mesi. 2- Sesbilgisi ve sesbilimde bcnze~me tiirlerinden biri.

biti~imli

birlenme (conspiracy) sesbi/im Sesbilimde ortak yonleri alan bir dizi kurahn genelleme ve !rural tasarrufu i9in tek kurala indirilebilmesi durumu. birliktelik (collocation) siizdizimi Sozcillderin diizcnli bir bi9imde

birlikte kullarulmalan durumu; om. sigara i""ek, yemek yemek, toplantt yapmak, konferans diizenlemek (konferans yapmak ohnaz). Yabanct dillerdc khni eylemlerle ilge9ler de birlikte kullanthr; om. lng. go to, depend on, agree with, look at vb. ~dizimlilik de denir. birliktelik durumu (comitative) bi~imbilim Birlikte olma}'l anlatan ad

durumu. Tiirk9e'de bu durum -(y)ZA bi9imcesi ile belirtilmektedir; om. Zeynep arkada§lanyla oyun oynuyor tiimcesinde arkada§lanyla birliktelik durumundadtr.

biti~ik

diller

sozce tiirleri vardtr.

diller (agglutinative languages) gene/ bkz. baglantlli diller.

biti~tirmeli sozciik (polysynthetic word) bi~imbilim Birden fazla ulamt, zorunlu bal9mlt bi9imbirllnlerle stralayan sozcuk. TUrk9e'de kandmlabilirsiniz sozcugunde ettirgen, edilgen, yeterlilik, geni~ zaman, 2. kl~i ve 9ogul gosteren bi9imbirimler art arda zorunlu olarak eklenmi~tir.

bitmemi\) (nonperfective) anlambilim,siizdizim TU.mcede belirtilen i§ ya

da olayin, sozcenin ycr aldtiP zamanda bitmemi~ oldugunu ve sonucunun konu~ma arunda hruii ge9erli oldugunu belirten eylem gorunu~u ve bi9hni; orn. Ahmet kitap okuyor tumcesinde okuyor biimemi~lik gorunu~u belirtmektedir. bitmi~ (perfect) onlambilim,siizdizim TUmcede belirtilen i~ ya da alayin, sozcenin yer aldtiP zamandan once bitmi~ oldugunu ve sonucunun konu~ma antnda ge9erli oldugunu belirten eylem giirunu~u ve bi9imi; om. Ahmet t;~ktt tiimcesinde t;~ktt eylemi biimi~ gorunu~u belirimektedir.

bitimli (tclic) anlambilim Eylemlerin ve durumlann ktlmt~ bak:t-

bitmi~lik (perfective) anlambilim, sOzdizim Bir i§in ya da olayt.n, kl.sa

mmdan dogal vc bclirli bir sonu olmastyla ilgili ozellikleri; Om. Besteci bir ~arh besteliyor ti.imcesinde besteleme eylemi bitimlidir, :;:arkm1n bestelenmesinin tamamlanmas1 ile sana crcr; bcstcnin tamamlanmamas1 durumunda isc, ~ark1 yanda kalmt~!Ir, yani durum sana ermemi~tir. kr~. bitimsiz.

sureli, anhk bir olgu oldugunu belirten gorunu~; om. Ahmet t;~ktt tiimcesinde belirtilen olay tumcenin s6ylendigi andan once yer alnn~ ve bitmi~tir.

bitimsiz (atclic) anlombihm Eylemlerin ve durumlann lalmt~ bak:tmmdan dogal vc belirli bir sonu olmayan, hcrhangi bir noktada kesilmesi mumkiin alma ozelligi.; om. Sanatt;t piyano t;ahyor tiimcesinde piyano 9alma eylemi bitimsiz bir olayi bclirtir, sanat91 herhangi bir an piyano 9almasma ara vercbilir. kr~. bitimli. biti~ik sOzce (adjacency pair) konu~ma r;Oziimlemesi

iki konuJ?mactrun

Bloomfield izleyicileri (post·Bloomfieldians) gene/ 1940-19501erde ABD'de etklli alan dilbilim kuramctlarmm adt. En onemlilcri Z. Harris, C. F. Hockett ile G. L. Trager'dir. Bloomfield'in du~uncelerini daha da ileri goturerek dagzlunczhk yontemini geli~tirdiler. Bu anlayi~a gore dil bi9imleri anlamdan bag,mstz olarak ve anlam ele almmadan once 9ozftmlenmeli ve dil betimlemesi son derece kesin ve katJ. bir i~lem strasma gore yftrutuhnelidir. Bu i~lemler daha sonra 'bulgulama i~lemleri'

(discovery procedures) ad1n1 almt§tlr.

birbirini izleyen bag,nttll sozcelerinden olu~an birim. Ozellikle konu~ma 90Zumlemesinde kullanthr. Konu~ma etkinliginde selamlama-selamlama, soru-yantt, 9agn-kabul, 9agn-geri

leyi~ ve akustik bak:tmdan daralma, daha az 9aba, stkltk ve yeginlik:le soylenmesi.

60

61

boguk (mellow) sesbilgisi Ayinct ozellikler kurammda seslerin soy-


bojlumlanma

----·---· · · - -

bo~ i~leyici (empty opemtor) sozdizim Dretici Dilbilgisinde sesbilgisel i<;:erigi almayan ieyleyici. Kurama gore ilgi ad1lmm g5Iiinmedigi arta9 yap1lannda, anun yerinde bulunan ve derin yap1da uretildigi varsayrlan 5gc. Tiirk<;:e arta<;: yap1lannda baey i~leyici aldugu varsayrhr; 5rn. U$, {mahkemenin t1 verdigij} karar.

bo~una ta!inma (vacuous movement) sOzdizim Orctici Dilbilgisi Kurammda, etklsi yiizey yaptda gozlcmlcnmeyen ta~1ma tiiriidur ve ingilizce'de ozne kanumundaki ne.Obeklerinin, diger kanumdaki ne.Obcklcri gibi TDMLE<; yanstmasmm Belirleyici konumuna ta:;anmas1nda gOriilUr. 6zne konumunun llimce yap1s1 i<;:inde en salda almasmdan dalayr ozne kanumunda alan ne.Qbeginin yer degi~tirmesi baeyuna ta~tma'dtr; orn. { VM Who, [ t, loves me)]? ·>[10M6 [06 Who loves meJ]? 06 1 0

bo~altma

bolgeselle~me (dialcctalization) toptumditbilim

bogumlanma (articulation) sesbilgisi bkz. eklemleme.

bojlumlu (articulated) sesbi/gisi bkz. eklemli/eklemlenmi~.

(gapping) siizdizim Genellikle s1rah tiimcelerde, yinele-

necek ogenin sesbilimsel alarak ger<;:ekle~memesi durumu. Tiirk<;:e'de ba~altma one ya da geriye dagru alabilir. 5rn. Ali eve gitti, Mehmet okula, Ali ekmegi kesti Mehmet yedi, Ali ekmegi kesti, yedi vb. bkz. bo~luk. 1

bo~luk (gap) siizdizim Dretici Dilbilgisinin Y5netim ve Baglama Kuram1'nda, dilbilgisel alarak (5zellikle Yans1tma l!kesi'nce) belli bir kanumda bulunmas1 beklenen ama sesbilimsel alarak gervekle~memi~ age. AD!L, adtl, iz ba~luk g5Iiinumlerindendir. Aynca bkz. asalak bo~luk. bo~luk

(cavity) sesbilgisi Ses yalunda anatamik alarak bulunan ve

scslerin <;:tkanh~ml, ilzelliklerini ve bmlarun kazanmastyla yakmdan etklli alan alanlar; om. afltz ba~lugu, burun ba~lugu. Bo~ Ozne Dejli~tirgeni (Null Subject Parameter) bkz. Adll-dii~iirme Degi~tirgeni.

bo~ ulam (empty category) sozdizim Dretici Dilbilgisinde, dilbilgisel alarak (ozelliklc Yans1t1na ilkcsi'ncc) y-yap1da sesbilimsel gervekle~mesi almayan ve ad5begi kanumlanm dalduran sayut ilgelerden herhangi biri. Bunlardan ADIL ve adtl, d- ve y-yaptda yer ahrken ne-izi ve AO-izi ta~mma sanras1 y-yaptda alu~ur.

bl<;:unlu dilin, ozellikle g69 ve kcntle~me gibi taplumsal a!gulann neden aldugu dili<;:i giri~imler sanucu leh<;:e vc afltz!ardan faz!aca etkllenmesi, bu e~degi§irligin sanucu alarak 6lviinlu dilde leh9e ve a@z 5zelliklerinin yerle~meye ba~lamas1 nedeniyle birtaklm dalgalanmalarm artaya <;:tkmast durumu. bOiiimsel benze~me (partial assimilation) sesbilim bkz. yan benze~me. bOiiinmU~

OncUI (split antecedent) sOzdizim Bir g6nderimsel anlatlm ivin ikl (ya da daha fazla) adobeginin alu~turdugu artak oncui; om. Ben. Musta/a'ya. [ ADIL.I·J.hu 9altpnay• birlil<te haZtrlamak}-tan soz etmfrtim tiimcesinde, g5ndergesel alan birlikte ADIL't, iki ayn oncul -ben, Mustafa tarafmdan birlikte baglanmaktadtr. I

}

budundilbilim (etbnolinguistics) toplumdilbilim Dili budun tiirleri ve budunlann davram~lan apsmdan ele alan dilbilim dalt. Budun kiiltiiriinun, ya§ama biviminin dile yanstmast, dildunya gorii~u ve ili~kileri budundilbi!iminin ilgi alanlar1 arastndadtr. Budundilbiliminin incelcmc konulan kimi zaman taplumdilbilim ve insanbilimle ortu~ur.

Bo~ Ulam ilkesi (Empty Category Pdnciple) sozdizim Dretici Dilbilgisinde, YOnetim Kuranu'n1n merkezi dUzenlcmelerinden biri; ta~1ma yaptlannda yer degi~tiren 6genin yerinde btrakbflt iz'in yonetilme zarunlulugunda aldugunu belirtir ve y6netilme ka~ulunu belirler; bkz. tam yonetim, ADIL, adll.

budunsal yontembilim (ethnomethodology) toplumdilbilim 19701erdc Amerikan taplumbiliminde, daha sanra dilbilimde kanu~ma <;:6zum!emesinde kullantlan bir yakla~tmm adt. Bu yakla~1m taplumbilimdekl tiimdengelim a@rhkl1 sayrsal teknikler yerine, taplumsal etkile~hnde insanlann kullandtklan yakla~tm­ lan vurgular. Bu baklmdan veri alarak ses kayrtlan ve dagal kanu~malar kullamhr.

62

63

I

. ___ ____j


biikiimlii

bulamkllk

---------------------------------

bulan1kl1k (ambiguity) anlambilim, sOzdizim Soyutlamada, bir sOzdi-

zimi yap1s1mn birden 9ak anlambilimscl yarumunun bulun. mas1 6zelligi; Om. Ali annesini sever tUmccsinde anne Ali'ye ait

alabilecegi gibi bir ba~kasma da ait alabilir; ba~ka bir dcyi~­ le, rumce bulamkt1r. Bulamk nitelemesi "anlam1 anla~1lmaz, bazuk veya dilbilgisi-d1~1" nitclemelcrindcn farkhd1r. Bir bulanlk tumccnin her biri kendi i9inde yarumlanabilir birden fazla akumas1 vard1r. buyrum (command) edimbilim, sOzdizim i§levi birine bir eyey yaprna-

sml siiylemek alan tumce. Buyurma anlatan tumceler genel!ikle buyrum bi9imindedir. Buyrum tumceleri '!Urk9e'de eylem kiikleri ile yap1hr: ge/1, git! vb. buyrum kipi (imperative mood) sOzdizim Eylemi buyruk anlatan kip; buyrum tumcesinde kullan1lan kip. Buyrum klpi daha 90k ustkanumdakl klmselerce kullan1hr. Kaptyt aq! (;iqekleri koparmaytn! Hemen buraya gelin!

buyrumluk (directive) edimbilim,sOzdizim J. Searle'Un sOzeylem sinif-

lamasmda kulland1gi kUmelerden birisi. Buyrumlugim amaCl bir klmseyi bir ~ey yapmaya yiinlendirmektir. Bu yiinlendirme buyrum kipi kullan1larak (kap1yt aq), uygun siizcukler kullan!larak (lilt/en kap1yt aqmtz. Sizce huraya otunnamda saktnca var mt?) ya da ezgileme yaluyla yap1labilir. buyrum tiimcesi (imperative sentence) edimbilim YUklemi buyrum kipinde alan rumce. Buyrum tumcesi buyruk (emir) anlattJgi gibi ~a~kmhk, uyan vb. de anlatabilir: Bak ,u yaramaza! Demeyin! Bunu hi~· duymamt$ltm. btiktim (inflexion, accidence) bifimbifim Gelcneksel dil incelemelerindc bi9imbilim kapsammda elc aiman dilbilimin ana biilumlerinden birisi. Siizcugun degi~ik dilbilgisi i~levlerini yerine getirirken kiik ya da giivdesindekl degi~imleri anlat!r; iirn. Velet-evlat; hilkiim-hakim. Sozcuk kiikUndekl/ giivdesindeki iizellikle urilu degi~meleriyle, kiikel giivdeye birtaktm saneklerin getirilmesiyle 9e~itli dilbilgisel ve anlamsai i~levlerin yerine getirilmesini saglayan bi9imbilimsel iizellik. BukUm ile hem 64

ad ve ad saylu iigclerde hem de eylcmlcrde durum, cinsiyct, zaman, kip, giirunu~, 9at1, sa)'l gibi i~levlcrin ycrine gctirilmcsini saglanmaktad1r; iirn. Ar. cahil siizcugunun 9agulu cehele'dir; kiiktc bulunan vc uzun siiylenen I a: I, bilkUm sanucu lel'ye diinmu~rur. lng. write-written-wrote, Aim. trinkentrank-getrunken degi~imi de bukUm sonucu artaya 9lknu~t!r. Biikiin de denir. bkz. biikiimlii diller. kl~i,

bUkiimiU (ficctional, fusional) bi~imbilim Bi<:imcik ile, onun zorunlu bagimh bi9imbirimi arasmda birebir baglanhmn kurulamad!gi bi9imbilimsel giirunum. Bu rur yap1larda birden fazla bi9imcik tek bir bi9imbirimle baglanl! kurdugu gibi, bu bivimciklerden biri, aym zamanda, ba~ka bi9imbirimlerle de baglanl! kurar. biikiimlii diller ([in]fiecional languages) gene/ Siizcuk duzeyindcki yap! iizelliklerinc dayanarak yap!lan dil smtfiamasmda 9e~itli dilbilgisel ve anlamsai i~levleri 6zellikle kiikteki unlunun degi~mesiyle ve birtaktm soneklerin eklenmesiyle belirten diller. Bu dillerde bUkiime ugram1~ sOzcU.kler durum, cinsiyct, ki~i, zaman, kip, gorunu~, 9at1, sa)'l belirtebilir. Arap9a, Lalince vb. bukUmlu dillerdendir. biikiimlli diller, ~ekimli diller de denir. kr~. yalmlayan diller, baglant1h diller. biiriin/biiriinbilim (prosody) sesbilim 1- Sesbilimde ritimdekl, tondakl, konu~ma luzmdakl, yilksekliktekl degi~kenlikler. 2- Kimi zaman 'par9aiisru' ile e~anlamh kullan!l!r, ama dar anlamda (l)'dekl degi~kllere giinderimde bulunur, geri kaian par9aiisru iizcllikler diliitesi (paralinguistic) iizel!ikler alarak adlandinltr. Firth tarafmdan ortaya konan scsbilim kuram1nda (burilnsel sesbilim) burune iizel bir kanum verilmi~ ve rum siizceye ya)'llan burun olgulan (tumce burunu, seslem burunu vb.), unlu ve unsuz gibi parya sesbirimlerden ayr!lm!~tlr. biiriinbirim (prosodcmc) sesbilim Sesbilimde anlam ay:tnci i§levi

alan burun algusu. biiriinsel Ozellikler (prosodic features) sesbilim BU.rU.ne ili§kin olan

Ozellikler. Ritim, ton,

konu~ma

hiZI, yUkseklik, vurgu biiriin-

65


biiriinsel sesbilim

biiyii dili

-------------------------------

sel ozelliklerdendir. biiriinsel sesbilim (prosodic phonology) sesbilim Vurgu, ton, ezgi, uzunluk gibi pargaustil sesbirimleri ve bunlarm bildiri§imdekl gorevlerini inceleyen sesbilim dah. biitiince (corpus) gene/ Dil betimlemelerinde ya da dil konusun-

daki varsaYJmlan dogrulamada kullamlan yazth/ sozlu veriler toplam1. Orctici dilbilimcilcr dil butilncclcri zorunlu olarak bir segmenin urunudur, bu nedenle sm!rhdlr diycrek ele§tiri yoneltmi§ler, dilin butilnlugune ula§mak igin dilbilimcinin sezgilerinin de veri olarak kullarnlabilecegini one surmii§lerdir. Dilbilim incelemelerinde butuncenin kapsamh ve dilin biitiiniinu ku§atacak bigimde olmas1 ve yeni verilerle desteklenmesi gerekir. biitiince diizenlemesi (corpus planning) toplumdilbilim Dil duzenle-

mesi kapsammda dil belirlemesi yaptld1ktan sonra se9ilen dilin/ dei/;i§kenin ol9iinle§tirilerek geli§tirilmesi ve i§lcvinin artmlmast ile ilgili gah§ma/ gaba. Cumhuriyet doneminde Tiirkiye'de gergekle§tirilen dil duzenlemesi surecinde derleme ve tarama gah§malan yanmda Tiirkge'nin kendi kok ve cklerindcn tiiretmc VC birlceytirme yoluyla da yeni SOZCUk[cr urctilmi§, gergeklc§tirilen butunce duzenlcmesi sonucu olu§turulan yeni dilin geli§mesi saglanml§ ve i§levi artmlmi§tlr. biitiinleyici dai:lllm (complementary distribution) sesbilim Bir ses y:if-

tinin belirli bir ses 9evresinde kar§Ihklt olarak birbirlerini dt§laYJCl bigimde olu§ma ozelligi; om. 1'iirkge'de soluklu [p"] scsi ilc soluksuz [p] scsi biitiinleyiei dag,hm i9indcdir. Soluklu [p"] sozciik ve seslem ba§lannda, soluksuz [p] ise scslem sonlannda bulundug,mdan biiliinleyiei dagthm i9indedirler ve [p"J ve [p] sesleri jpj sesbiriminin sesbirimciklerini olu§turur.

bekar, t;ok bekar gibi derecelenme soz konusu olamaz. Dilbilgisinin rum bile§enlerinde biitilnleyici dag,hm ozelligi gosteren birimler biitiinleyicilik sergiler. biiyii dill (glossolalia) toplumdi/bilim Kimi topluluklarda ya da mezheplerde buyii ya da ruhsal annma amac1yla kullanilan dil t(irU. <;:ogunlukla belli sozcuk ya da yapilann esrik bir bi9imde yinelenmesi bigiminde goriilebilir.

biiyiik Ol9ekli yap1 (macro structure) metindllbilim Van Dijk'in ortaya atttgi, bir metnin biitiinciil anlam ve edim yap!Slnl agtklayan bir kavram; kiigiik ill9ekii, yerel diizlemdeki (tilmce, obek, obck yaplSl vb.) ili§kiJere kar§lt o)arak metnin biitilnunu ku§atan izlek, konu, mctin plan1, dunya bilgisi, metin tilrii vb. ogclcrin ctkile§imi olarak ortaya 9J.kan biiyiik ill9ekil yapllar, soylemin biitunlugunu ve bagda§tkbgirn belirler, tumce otesindeki bagda§lkllgi saglayan bir yapilanmaYI anlattr. 6te yandan mctindeki sozeylem ve bunlann ili§kileri metnin edimbilimsel buyiik ol9ekli yapllanrn olu§turur. biiyiik OZNE (big SUBJECT) sozdizim Orctici Dilbilgisinde, ozne

tiirlerinden biri; ozellikie gii9lii uyum scrgileycn diller goz oniinde bulundurularak, <;:ekim bbegi'nin vc Ad 6begi'nin Belirleyicisi konumundaki adobeklcri dt§mda UYUM'un da ozne i§levini ustlenebilegi one suriilmii§tiir; Biiyiik 6ZNE Siz. [e.J kendinizi,,1,. sut;lama-ym). diyorsunuz tumcesindeki baglama ili§kisini §oyle a91kiar: kendi donii§liisu, yoneteni (yerle§mi§ eylem)'i ve ula§Ilabilir bZNE'sini ta§Iyan, bulundugu tiimcecik igindc baghdtr. A91k9ast ula§Ilabilir bZNE'si alt tiimce iginde bulundugundan aym uyum 6zellikierini ta§tsa da ana ozne ile e§dizinli olamaz. 1

bUyiik Unlii uyumu (palatal harmony) sesbi/im Bir s6zcUk iyinde bu-

tilrii. Bu tiir kar§ttltkta terimler arasmda bir derecelenme yoktur ve terimlerden birinin kullan1m1 otekinin di§lanrnastrn gerektirir; orn. evli - bekar biitilnleyici bir kar§Ithkttr, daha

lunan unlulerin on ve art iinlu olmas1 bak:Jmmdan uyumu. Tiirkge s6zcuklerde ilk seslemde bulunan unliiniin sonraki seslemlerde bulunan iinlulerin art ya da on unlu olmalanm belirlemesi yoluyla ortaya gJ.kar. Buna gore bahk, sogan sozcUklerinde art; evcilik, dU:}Unmek s6zcUklerinde ise On UnlUler

66

67

biitiinleyicilik (complementarity) anlambilim Kar~1t anlamhh~n bir


buyiik~iil

buyurma

bu!unmaktad1r. Damak uyumu, kalmllk·incelik uyumu da denir. bliytikf;UI buyurma (maximal command) sOzdizim Dretici Dilbilgisindc bir ba~m ya!mz tiimleeinin uzerinde degil de y6netim alamm olu~turan buylikqul yanslma i<;:indeki tum 6gelerin uzerindeki etkisini belirten buyurma tum. Bu kavram bir ba~m tiimleein niteligini bclirledigi kadar belirtecinin vc belirleyiei konumunda bulunan uyenin de niteligini belirledigini a<;:lklamakiadlr, biiyiik~iil yanstma (maximal projection) sozdizim

Dretiei Dilbilgisinin A§amal1-X <;;izelgesinde, bir ba§m, 6zellikierini aktard1ijl en list budaijln dallandlrdlijl s6zdizimsel ulam. bkz. Al;amaii·X <;izelgesL biiyiik'fUI yanstma

ta~umas1

(maximal projection movement) sOzdizim

Uretiei Dilbilgisinde ta§Imanm yalmzca buylikqul yanstmalara uygulanabilecegi, onun bir b6lumune uygulanamayacaijlm belirten ta§tma tiiru. bliyiilbne eki (augmentative suffix) bi9mbilim Bir sOzcuge, Ozellik-

le bir ada ekiendiginde buylikiuk kavram1 ekleyen ek; 6rn. kocaman-koskocaman iri- ipiri uzun-upuzun vb. 1

1

c canlandtrma (revival) toplumdilbilim Dil dlizenlemesi surecinde s6zvarhijl dlizeyinde ba§vurulan yerlile~tirme i§lemlerinden biri; yapilan taramalar sonucu eskiden var alan ama sonradan unutuhnu§ 6geleri yeniden kullamhr duruma getirme. Canlandtrma ile ortaya 91karilan siizcuk, ya eski arilarmyla ya da arilam geni§lemesi ya da arilam daralmasma ugrayarak kullantlabilir. Nitelik, save!, us vb. dil dlizenlemesi surecinde Tilrkge'de canlandmlan 6gelere 6rnek g6sterilebilir. Oil canlan· dtrmast da denir, canll (animate) anlambilim Ozellikle adlann stmfland1rilmasmda kullanilan, insan, hayvan gibi canh adlar kUmesi; anlambllimde adlan niteleyen evrensel arilam 6zelliklerinden birisi; 6rn. r;ocuk, kedi, baltk canh adlardtr; su, ta§, tahta canslZ adlardtr. kr§.

cans1z. canstz (inanimate) anlambilim Ozellikle adlarm stmflandtrilmasm-

da kullanilan su, kalem, dag vb. adlar kUmesi; anlambilimde adlan niteleyen evrensel anlam 6zelliklerinden birisL kr§. canll.

caymaca (anacoluthon) metindi/bilim, sOy/em fOzi.imlemesi Olagan, beklenen tiimce yap1smda kesinti yaparak ba§ka bir yap1ya y6nelme, bir tlimce yaptslm bitirmeden ba~ka bir yaptyla s6zlinu sfudurme edimL Konu~ma incelemelerinde kullan!lan geleneksel s6zbilim terimi; 6rn. Ne diyordum? Her neyse! Saat kar;? Cenevre Okulu (Geneva School of Linguistics) gene/ Aralannda C.

Bally, A. Sechehaye, H. Freice ve R. Godel'in de bulundugu, F. de Saussure'un g6rli§lerini yorumlaYJ.p geli§tirmeyi amag68

69


Chomsky Dilbilgisi

layan dilbilim okulu. Cenevre Okulu dilbilimcileri yapiSal dilbilimin degi~ik alanlara uygulanmas1 konusunda 9al1~malar yaprru~lar, ilzellikle bivembilim alamnda ilzgiin ilriinler vermi~lerdir. Dil ediniminde ruhbilimci J. Piaget'nin gilrii~lerini benimseyip geli~tirenler de bu okulun ilyeleridir. Chomsky Dilbilgisi (Chomskyan Grammar) gene/ N. Chomsky tarafrndan olu~turulan dilbilgisi modelleri ile bunlann degi~ik bi9imlerini anlatan tcrim.

cins (gender) anlambilim, bi~imbilim, sOzdizim Kimi dillerde sOzcUkleri, sOzcU.k kiimelerini eril, di§il, yanslZ, canh, cansiZ gibi kiimelere aJlrmak i9in kullamlan dilbilgisi ulam1. Dogal cins ile dilbilgisel cins arasmda birebir ko~utluk yoktur. Dogal cins ger9ek dilnyadakl varhklann durumlanyla ilgilidir; dilbilgisel cinsin bununla dogrudan ili~kisi yoktur; orn. Fr. Ia table (masa) ve le livre (kitap) sozcukleri dilbilgisel cinsi gosterir. lngiiizce'de yalruzca kimi ad1llar {he, she, it) dilbilgisel cins gosterir. Tiirk9e'de dilbilgisel cins yalmzca Arap9a'dan ahnan kimi sozcilklerde goriilebilir ancak bu aynm sozcilk dilzeyindedir, dilbilgisinin diger boyutlanm etkilemez; 6rn. memurl

memure; Ali/Aliye. Bir dilin silyleyi~, silzvarhjp., silzcilk sevimi vb. yilnlerden toplumsal gruplar iyinde yer alan farkh cinsiyetlere gore kullamlan bi9imi; eril, di~il, canh, cans!Z gibi aynmlan anlatmakta kullamlan dil degi~kesi. Son Jlllarda kadm ve erkegin dil kullan1m1, ileti~im sorunlar1 apsmdan incelenmektedir. cinsiyet dill (genderlect) toplumdilbilim

anlam1n1n ajp.rhkl1 oldugu i~lev. Co~ku i~levi, ilrn. reklam dilinde, propaganda vb., ama9h dil kullan1mmda dinleyene dilnilk duygusal etldyi ortaya pkanr.

CO!jkU i!jlevi (emotive function) anlambilim Dilin CO§kusal

9ai!cdla~(br)ma (modernization) toplumdilbilim Dil dilzenlemesi silrecinde, belirlenmi§ alan dili bir ileti~im araCI olarak ilteki geli§mi~ dillerle e~it duruma getirme silreci.

9ai!r1 l~levl (conative function) anlambilim R.

Jak<Jbson'un belirledigi buyilk illvekli all! dil i~levinden blrisi. Bu i~lev dilin ahcwa, dinleyene yilnelik olarak kullan!mlnt vurgular; ozellikle buyrum ve seslenme silzceleri bu i~levi yerine getirir. 9Bilrl~lm (association) giistergebilim Bir dil blriminin oteki dil blrimlerini usa getirmesi. Bi9im ya da anlam baklmmdan bajp.nt1h alan silzcilk kilmelerinin bir 9agn~1m alan! i9inde olduklan silylenir: bilgi, bilgin, bilge, bilim aym 9agn~1m alan1 i9indeki sozcilklerdir. F. de Saussure bu terimi dizisel (paradigmatic) kar~1hjp. kullanm1~1:!r. Bir tUmcede bulunan ogelerle dilin gizil giicunde bu ilgelerle bajp.nl!h olarak bulunan 6geler dizisel olarak ili~killdir; ilrn. para, kredi, 9ek, nakit arasmdakl ili§kiler. Aynca bkz. dizisel baj!mt1.

~airr\umsal anlam (associative meaning) gOstergebilim Bir sOzcUk i§itildiginde ki§ide 9agn§l!rd1jp. anlamlann tilmil; ilrn. gill silzcilgu 'ktrm!Zl, diken, gilzel, 9abuk solan' vb. anlamlan 9agn§l!rabilir; bunlann toplam1 gul silzcilgunun 9agn§Imsal anlam!m olu§turur. 6zellikle bellek-kavram ili§kilerini incelemekte kullamlan bir anlam tUriidilr.

Dretici Dilbilgisinde e§gilndergeli adilbeklerinin birbirlerinin ilzerinden atlamalanna yol a9acak kimi yerdegi§tirme dilnil§umlerinin uygulanmasm! sm!rlayan ilke; om. bu ilke C:,acuk kendini ytkadt 9aprazlama (s1mrlamas1) (cross over (constraint)) siizdizim

70

71


......-------------Qeli~ik

Qarpmall

--------~----------~----~------------------

tiimcesinin, •Kendi qocuk tarafmdan ytkand1 gibi bir edilgen yapl. ya donu~ti.\riilemeyecegini a9klar. 9arpmall (flapped) sesbilgisi <;:lk1~ bi9iminc dayah o!arak yapl.lan linsiiz s1mflandrrmasina gore dilucunun di~etine hafif9e dokunmaswla belirgirue~en unsii.z. 1Urk9e'de ara, S1ra gibi sozcliklerde

ffCii~ik (contradictory) anlambilim S6zcU.kler aras1ndaki iylcm ili!?kilerini anlatan bir tcrim. <;:eli~ik tumcelcr i<;:erdikleri sozcukler a91smdan anlam kar~tthg> gosterirlcr; om. 0 bekar adamm kanst avukatttr yeli:?ik bir tUmcedir, bekar ve kar1-S1 s6zcUkleri birbirlerini d1~layan kavramlard1r. Bu ti.\r kar~1tllklar i9in kimi dilbilimciler biitiinleyicl kar~tthk terimini de kullan1rlar.

jrf iki uruu arasmda bulundugunda 9arpmah bir linsiizdfu. uretilmi~ metin ve iletiyi yap1, anlam ve i~lev duzleminde e~degerlik saglamaya <;:ah~arak ba~ka bir dile (erek dile) aktarma i~lemi; bu i~lem sonucu ortaya 91kan uriin. Qeviri <;:ah~malarmda geleneksel aynmlardan birisi bagtmh/ sozcugu sozcugune (literal) 9eviri ile baijtms!Z (free) 9eviri arasmdakl aynmd1r. Sozlu 9eviride yazll1 9eviriden ayn olarak e{izamanh (simultaneous) ve ardtl (consecutive) c;eviri gibi aynmlar varchr.

yeviri (translation) gene/ Bir kaynak dilde

Qekim (inflection) bi,imbilim Sozlukbirimin bulundugu yap1 i9inde sOzci.ik-bic;imlerini yaratma sUreci; Om. evi, evimiz, evde, eve, evin, evinin vb. ev sOzlUkbirimin bu sUrec;le olu§turulmu§ sozcuk-bi9imlcridir. Qcklm, ba~ka sozlukbirimler yaratan

ti.\retim sureci ile kar~ltllk olu~turur. (jekim eki (inflection suffix, inflexion suffix) bifimbi/im Ad, sllat ya da

cylem kok vc govdelerine eklcnerek eklendigi sozcugc tumce ;9indekl i~lcvini belirtici dilbilgiscl ozclligini veren ck. <;:~­ klm eki adlarda durum, cinsiyet, sayt, iyelik; eylemlerde ki~1, uyum, c;atl, zaman gOsterir. t;ekimli diller (inflectional languages) gene/ bkz. bi.ikiimlii diller. Qekimsel (inpectional) bi,imbilim Gene! anlamda, 9ekime ili~kin

olan. Bi9imbilimde vekimsel ek (9e_kim eki), adlarda 9ogul, durum, cinsiyet, sayt; eylemlerde zaman, uyum (ki~i ve sayt), 9atl gibi dilbilgisel ulamlan i9eren ektir. Bu terim, dil tipolojisinde bukUmlu dilleri gostermek i9in de kullan1hr. Qekim iibegi (lfekO) (inflectional phrase) siizdizim Dretici Dilbilgisinin

Y6nctim vc Baglama Kuram1 vc daha sonraki cvrclcri c;eryevesinde, ba~ ogesi [±ZAMAN], [±UYUM] ve belki de kiplik 6zellikieri i9eren Qekim'in buylik9ul yans1mas1. Qekimsiz (uninflected) bi,imbi/im Bir sozcugun ti.\mce i9indeki i~le~

vini belirtici dilbilgisel ozelliginin bulunmad1g> durumlardakl niteligi; Orn. c;,ocuk ev' dedi tUmcesinde ,ev, c;ekimsizdir. 1

9evre (environment) gene/ Bir birimin biti§iginde ya da yaklnlnda bulunan birimlerin olu~turdugu baglam; om. Ti.irk9e'de unlu uyumu bir birimin yeVresindeki birimlere gore duzenJenir: sorunlsorunlar, kalem/kalemler. Birinci seslemden sonraki seslemlerde bulunan unluler kendilerinden once gelen unluler tarafmdan etkilenmektedir. Bu anlamda 9evre, ogeleri stmrlamaktajko~ulland1rmaktadtr.

9evriyaz1 (transcription) gene/, sesbi/im 1- Dil seslerini dUzenli ve tutarh bir bi9imde yaz1ya ge9irme yolu. lki turii vard1r: Sesbilimsel 9evriyaz1 yatlk iki 9izgi i9inde ve yalmzca dilde i~levi alan sesbirirnleri gosterirken sesbilgisel 9evriyaz1, sesleri builin soyleyi~ ve duyu~ ozelliklerini goz onunde bulundurarak ko~eli ayra9 i9inde gostcrir. /b/ sesbilimscl, [b] scsbilgisel <;:evriyaz1 ile gostermeyc omektir. 2- Farkh abece kullamlarak yaz1lm1~ bir metni tum ozelliklerini koruyarak bir ba~­ ka abeceye aktarma yolu; om. Arap abecesi ile yaz1lm1~ olan Kutadgu Bilig R. R. Arat tarafmdan 9evriyaz1s1 yapl.l1p Latin abecesiyle yaytnlanml~tlr.

~ekirdek (nucleus, kernel) sesbifim Bir ezgi biriminde ses yliksekligi a91smdan en belirgin seslem; seslemin zorunlu 6gesi (<;:ogunlukla unlu).

qtkma (ablative) bi,imbi/im K.imi 9ekimli dillerde ad ya da ad soy-

72

73

91kar (benefactive) sOzdizim, anlambilim bkz. yararlanan.


~izgisellik

lu sozciiklcrde kaynak, uzakla~ma, aynlma gostercn durum. Tiirk<;:e'de 91kma durumu {-DAn} ekl ile gosterilir; orn. c;ocuk okul-dan gef geldi. ~1kt1 (output) gene/ ileti~im madeliride kaynak birimin gonderdigi gostergelerin tiimii.

<;itt Dolu~lu TUM Siizgeci (Doubly Filled COM!' Filter) siizdizim Oretici

Dilbilgisinde bir TOMLEQ budag,mn birden fazla a<;:1k oge iQermesini engelleyen siizgc<;:. lngilizce'dc birden fazla saru sozciiguniin tiimlecin belirleyicisi kanumuna taeymd1g, yapll.ann dilbilgisi d1~1 aldugunu belirler; orn. 'John wondered frUMO [which book] {for whom] fc6 Bill taught}}, ·[-6 Who where /~ 6 has he seen]]. TOMLEQ kanumunda birden fazla a91k ilgenin bulundugu bu dilbilgisi-d1~1 tilmceler siizge<;: tarafmdan elenir. ~ift eklemlilik (double articulation) gene/ lnsan dilinin en kil9iik anlamb birimler (anlambirimler) ve en kil<;:iik ses birimleri (sesbirimler) arac!.hg,y!a artaya koydugu duzen. (:ift eklemlilik dagal dillerin en onemli ozelliklerindendir ve Frans1Z dilbilimci A. Martinet'nin onderi aldugu i~lcvselcilerin <;:ah~malann­ da onemli bir yer tutmaktadlr.

sesbilim anlajll~mda kabul cdilen bir kar~1thk tiirii. Buna gore It I ile I dl arasmdaki kar§Ithk tek bir ozellige, yani [otilmlil] veya [otiimsuz] alueyuna baghysa iki ses arasmda 9utyonlu bir kar§Ithk vard1r. 9izgisellik (linearity) gene/ Zaman i<;:inde ger<;:ekleeyen dil ogelerininl gostergelerin yalmzca tek bir bayutta dizilebilecegi, <;:izgi ozel!igi ta§JYan bir Slralanmalyay:llma gosterecegi kanusundaki ozellik. <;:izgisellik, dagal dillerin temel ozellikierinden biri alarak kabul edilmektedir. 9ocuk dili (child language, infant speech) ruhdifbilim Kimi ara::jtlrma-

cJiara gore ilk anlamh sozcilklerin soyleni§inden, kimilerine gore daha birka9 ayhkken farkh ezgileri (altl temizlendiginde, karm daydugunda, sanc1s1 aldugunda vb.) kulland1g, andan ba§layarak yeti§kirllerin yapllanm kullanmaya kadar alan geli§me evresinde <;:acugun kulland1g, dil. ~ojlul

(plural) bi;imbilim Nicelik balummdan birden <;:ak varhg, gosteren dilbilim ulam1. Tiirk9e'de adlarm <;:agulu -lAr ekiniri ek!enmesi ile yapl11r: kalem-ler, kitap-lar, (:ocuk-lar.

~ojlunluk

dili (majority language) toplumdilbilim Bir ulkede daha <;:ak

4tift ilgilendirme (double relativization) sOzdizim Bir orta9 yap1s1mn 6gelerinden birinin bir iist arta<;: yap1s1mn ba~1 aldugu yap1; orn. {{e, e1 yollad'ii'J mektup1 geri gelen] adam. Bu ornekte adam, en alttaki tiimcenin ozne kanumundaki sessiz ulam e ile eeydizinlidir ama ayn1 zamanda bir iistteki tiimcenin de hedefidir.

sajllda insan tarafmdan kanu§ulan ve baskm alan dil; 6rn. Almanya'da Almanca, Fransa'da FransiZca 9agunluk dilidir. Bir il!kedeki go<;:menler grup i9i ileti§imde azmhk dilini kullamrken grup d1§l ileti§imde <;:agunluk dilini kul!amrlar.

~ift

6teki degi§ke ve kullammlanm dikkate alan dilbilgisi madeli. kr§. tiimdejli~kell.

seslemleme (amhisyllabicity) sesbi/im Bir dildcki scslcmlendir-

mede iki iinlil arasmdaki iinsuzlerin her iki yandakl sesleme Uye olmas1na izin veren kural; Om. de~niz1 de-ni-zal-tt sOzcUklerinde aldugu gibi. ~iftdudaks1l

(bilabial) sesbi/gisi, sesbi/im Her iki dudag,n birbirine dakunmas1yla soylenen iinsuz; !PI, lbl, lml <;:iftdudaksll. Unsiizlerdir. ~iftyonlii kar~1thk

(bilateral opposition) sesbi/im, siizdizim Prag Okulu

74

~ok dejli~keli (polylectal) toplumdi/bilim Ol9iinlil dil yamnda dilin

{:Ok yOniU kar~Jtllk (multilateral opposition) sesbi/im Prag Okulu sesbilim anlaJl§mda iki sesbirim arasmdaki ili§kiniri ikiden <;:ak aJlnCl ozellige dayanmas1 ile ilgili kar§Ithk. Bir dizgede iki birim arasmda kar§Ithk alueyturan ortak ozelliklerin ba§ka birimlerdeki kar§ltllklarda da goriihnesi; orn. d/f kar§lthg, 9ak yanhd1r <;:iinkil bu kar~1thk tlv sesleri arasmda da vard1r. p/b kar~1thg, ise <;:ift yonliidur.

75


~okanlamllllk

~okanlamhllk

---·-·-··--------------

{polysemy) anlambilim, sOzdizim Bir sOzcUk ya da tUm-

cenin birdcn fazla anlanu olmaSl durumu. Qokanlamhh@n birka9 turiinden soz cdilebilir; sozdizirnsel <;;okanlamhhk derin yaptlan degi~ik, yiizey yapilan benzer rumcclerde goriilebilir; 6rn. araba bekledi (adam arabayt bekledi- araba adamt bekledi). Sozcukscl <;;okanlanilillk ise bir gosterenin/ sozcugun birden <;;ok anlam i<;;crmcsi durumudur; om. Tiirk<;;e'de agtz, apk, dal, su, fizgi vb. sOzcUkler yokanlarnlt s6zci.iklerdir; yUz sOzcUgiinun <;;okanlamhh@ iyi yiiz soz obeginde belirsizlige yol a<;;ar (1. denizde iyi yiiz 2. giizel bir yiiz 3- koyunu iyi yiiz). Qokanlanililtk baglam 6geleri ile ortadan kaldmlabilir. bkz. a~1kla~tlrma.

QOZiimlenebilirlik (analyzability) gene/ Bir sozcukteki par<;;alann

anlam ve bi<;;im ili~kilerini yans1t1r olmast. Buna gore tuzluk sOzcUgllni.in, tuz parfast tuzcu tuzlu tuzum vb. baglamlarda, -luk par<;;ast da buzluk, agarltk, ta,ltk vb. baglamlarda goriindugunden sozcuk tuz ve -luk diye <;;6ziimlenebilir. 1\irk<;;e'de eylem k6kieri genellikie tek heceli olmasma kar~m, ralt,1, ara, gaster eylemlerinde, ral-, a-, gas- par9alan kokierdcki anlamda ba~ka baglamlarda goriinmedigindcn <;;6ziimlencmez nitcliktedir. 1

1

90kdilli (polyglot) gene/ Birden <;;ok dil bilen kimsc. ~okdillilik

(multilingualism, plurilingualism, polylingualism) toplumdilbilim

Bireyin birden <;;ok dil bilmesi ya da bir dilsel toplulukta birden <;;ok dil kullanilmast durumu. lsvi<;;re <;;okdilliligin oldugu bir ulkedir. kr~. tekdillilik. ~okseslemll

(polysyllabic) sesbilim Birden <;;ok seslcmden

olu~ma

ile ilgili 6zellik. ~oziimleme (analysis) gene/ Dil birinilerinin yapt, anlam ve i~levle­ rini ortaya <;;tkarmak amactyla ger<;;ekie~tirilen i~lem; om. sesbirinilerin 6zellikierini ortaya 91karmak i<;;in sesbilgisi <;;6ziimlemesi, anlam bile~enlerini bulgulamak i9in anlam 96ziinilemesi yaptllr; soylem <;;6ziimlemesi ise daba buruncul biyimde ileti~im ediminin ve dil kullantmmm incelenmesidir. ~Ozfimlemek

(analyze) gene/ Dil birimlerinin yap1, anlam ve i§lev-

lerini ortaya <;;tkarmak. Qiiziimlemeli (analytic) gene/ Bir dilbilgisel ulamt, s6zcuk-bi9imler

yaratarak degil de birka<;; s6zcuk-bi9imle ayn ayn sunan kurulu~a ait niteleme; om. lngilizce'de will have been broken tumcesinde dart ayn sozcuk-bi<;;im birlikte ama ayn ayn belirli bir dilbilgisel zaman1 yansthr. Bigger'a kar~tllk more difficult, derecelemeyi 96ziimlemeli olarak sunar. Bu niteleme dil tipolojisinde yahnlayan diller i<;;in de kullaniltr. 76

yOzi.imlenebilirlik

---

77


dallanma

uzakia~t1k9a etkisinin azalmasma benzedigi i9in kuram bu adla amlmaktad1r.

D

dallanma (branching) sozdizim Obek yap1 kurallannm gosterim tekniklerinden biri. Oretici Dilbilgisinde budakiar ikili dallanma ilkesine gore olueyur. T(umce)

I AdObegi dagar (repe<toire) genet

bkz. siizel dagar.

Bir dil biriminin (sesbirirn, bi9imbirim, sozciik ... ) bulunabilecegi tum baglam ya da ortamlan anlatmak i9in kullan!lan bir terim. Bu ar!la)'l~a gore her birirnin kendine ozgil bir dagilinu vardtr ve dag!lun 90zfunlemesi yoluyla sozcillderin tfuncedeki yerleri ya da belli eklerin ekienebilecegi sozciik mrleri belirlenebllir. Belirli bir baglamda dag!lunsal ogelerden (digerleri degil de) yalmzca biri goriinebiliyorsa bu ogeler butUr!leyici dag!lun (complementary distribution) lli~kisi i9indedir. Onceleri salt seslerin da@.luru incelenirken, daha sonra oteki birim.lerin da@.lnrJ.lan da ele almnu~trr. Z. Harris'in geli~tirdigi da@lnncilik dil ogelerir!l ar!lamdan soyutlayarak bi9imsel a91dan incelemi~, bu nedenle ele~tiriye ugrarm~tlr. Oretid Dilnu~iimsel Dilbilgisi bir bak!ma, dag!luncili@n Slntrh sa)'lda verileri a9Jk:layan ar!la)'l~ma tepki olarak ortaya 91k:rnt~trr. Bu kuram 9er9evesinde var oldugu one sUrii.len birim.ler, konumsal da@.lnrJ.lan bak!mmdan i§levsel stntflar olu~turur; om. 1Urk9e'de ozne konumunda bulunan a91k adobegi, bir ad!ls!l veya bir boey ulam, dag!lun ili~kisi gosteren ii9 ogedir. daglllm (distribution) genet

I

l

daglltmh (distributed) sesbilim A)'lnC! ozellikler kurarnmda kullamlan 900~ yeri ile ilgili bir terim. Da@hml! sesler hava alam1 yonunde daha uzun sure daralma ya da kapamna ile kar~J.!a~rr.

I Belirtici

\

\ EylemObegi

I

\

Ad' Ad0begi E'

I

I

Ad

Eylcm

Aga9 gosterim.lnde T(umce), A(d)O(begi) vc E(ylcm)O(bcgi) "dallanmuf' (branching) budaklar, digcrleri ~'dallanmarrwf (non·bran'ching) budakiard1r. Bir dallanma budajtt ana, o budaktan 91kanlar da 9ocukiand1r. Dal.lanan budakiar birbirleriyle kardc~tir. bkz. yeniden yazma, ayra~lama. sesbilgisi Agzm tavamm olueyturan kemer bi9imindeki kemikli yap1. On bolumune sert damak, arka boliimde kii9iikdile kadar uzanan ve hareket edebilen bolume yumu§ak damak dcnir. damak (palate) genet,

damaksll (palatal) scsbilgfsi, scsbl1im Dil s1rt1n1n On taraf1 ile sert da-

mak arasmda 91kanlan sesler. damaksd h1~1rbh (palatal fricative) sesbilgisi, sesbilim Dilin g6vdesinin

yiikseltilerek sert damaga yakiaeytmlmas1 ile olueyturulan dar a91kl1ktan havamn siirtunme ile ge9irilmesi sonucu olueyan siirtUmneli unsiiz; om. 1Urk9e'de ihtiyar;, ihla4 hU; sozciiklerinde kapah on ur!lusundcn once ve sonra gelen grrtlaks!l sesin sesbirirncigi: [i9tiyat!J, [i9lal], [9iti]. Damaksll siirtiinmeli de denir.

Dil degieymesini, yan yana ya~ayan dillerdeki, ozellikie aym dilin leh9e ve agizlanndaki degi§ki ve degi~kenlikieri belli bir alandan 91karak ya)'lima ile a91kiayan kuram. Bu ya)'l.lma sudaki dalganm belli bir noktadan pkarak ya)'llmasJ ve merkezden

nin art damaktan on damaga ka)'lllasJ; ilrn. tarihsel surey i9inde yung>yiin, alma>elma, yana>yine vb. damaksJl!aeyma sonucu bugilnkii bi9imlerini alml§tlr.

78

79

dalga kuram1 (wave theory) tarihset ditbilim, toptumditbl1im

damakstlla~ma (palatalisation) sesbi/gisi, sesbilim Bir sesin 91kl§ yeri-

_j


dar

deger

a~lll

dar a~dl (narrow scope} anlambilim,sOzdizim bkz. 31fl. dar kod (restricted code) toplumdilbilim B. Bcmstein'1n toplumsal · dizgeye vc rollerin nitcliginc bagh dil kullamm1 tiirlerinden biri; az egitim giirmii~, alt katman insanlannm kullandll<lan dil bi<;:imi. Bu kod k:lsa, dilbilgisel olarak basit ve bitirihnemi~ tiimcelerden olu~an resmiyet d1~1 durumlarda, daha gok bag!ama bagh bir dil kullamm1 igermektedir. Kimi konu~ur­ lar di!sel olanal<lann tiimiinden yararlanmaYJp yalmzca bir biiliimiinii kullanmakta, dii~iincclerini mantJ.ksal ili~kiler iginde anlatamamakta, ileti~im s1rasmda s1k s1k dil d1~1 im!erc ba~vurarak dar koddan yararlanmaktadirlar. Dar kod kul!amCilan; adlllardan, ezgi iizelliklerindcn ve bedensel devinimlerden s1k9a yararlanmakta, bu dilsel davran1~, o konu~urlan alt katman iiyesi o!arak belirginle~tinnektedir. Alt ve orta katmanm dil kullan1ml aglkjbelirgin olu~, dilbilgisel dogruluk ve mantJ.ksal giiziimleme yetenegi yiiniinden birbirindcn ayrllmaktad1r. Dil dizgcsinden alt katmamn yaptlji;! segim dar ve sm1rh iken orta katmanmki gcni~tir. K1s1th duzenek de dcnir. kr~. geni~ kod; aynca bkz. smuh dil. dar oylumlu dilbilim (microlinguistics) gene/ Dilbilimi dar anlamda salt dil igi konularla sm1rlayan dilbilim anlaYJ~l. Bu yal<la~l­ ma gOre sesbilim, sesbilgisi, sOzdizim, biyembilim ve tiimce · anlambilim dilbilimin as1! konuland1r; toplumdilbilim, uygulamall dilbilim, ruhdilbilim vb. ise genii? oylumlu dilbilim (macrolinguistics) kapsammdad1rlar. Dilbilim bir anlamda da dille ilgili herhangi bir konunun derinligine incelenmesi anlamma gclir. 19501crde terim dilbilim onccsi vc ilstdilbilim <;:all§ffialanndan asll dilbilim ga!I~malanm aYJrt etmek igin kullanllmi~tlr. Duzdilbilim de denir. dar iinlfi (narrow vowel) sesbifgisi, sesbifim <;1kanll§I s1ras1nda geni!?

iinliilere oranla aji;!z ag1khg1 daha dar olan iinlii. /1/, /i/, juj, /ii/ dar iinliilerdir. Dar iinliiler aym zamanda kapah iinliilerdir. bkz. kapah unlu.

]unda meydana gelen kiigiilme. deger (value) gene/ Bir dilsel ogenin birlikte bulundugu oteki ogelcrle aym dilsel yapl iginde kurdugu baji;!ntllardan kaynaklanan i~levsel kimligi. Baji;!msiZ bir dizge alan dilde her birimin degeri, 6teki ogelerin varhji;!yla, dizisel ve dizimsel gagrl~Imlarla baji;!ntlh olarak ortaya· pkar; bu kavramlar yaplsal dilbilimin geli~mesinde iinemli bir rol oynam1~1:lr. degi>im (variation) gene/ bkz. degi~kenlik, degi>ke (varietyllcct) top/umdilbilim Bir dilsel topluluktal<l dil kesit-

lerinden her biri; bolgesel, top!umsal, ki~isel, meslek!e ilgili vb. degi~ik tiirleri anlatmak igin kullanllan gene! bir kavramdir. Bir dilsel toplulukta iilgiinlii degi~kej dil yanmda bolgescl, toplumsal ve i~!evse! degi~keler de bu!unmaktad1r. Oil tilrii de denir. bkz. alt degi~ke, iist degi~ke. degi!?ke t;Oziimlemesi (variety analysis) toplumdilbi/im, metindilbilim Konu~ma giiziimlemesinin tersine, dilbilgisi yap1lanmn bir metnin iginde belli anlamlan ve i~levleri oldugu varsa}'lmma dayanarak yap1lan i~lem. Degi~ke giizilmlemesinde metinlerin metin yaratiClSlmn dilbilim yetisinln bir yans1mas1 oldugu ve kieyisel anlamlardan uzak durulamayacaji;! kabul edilmektedir. Bu yal<la~1m Labov'un yapt1g1 ki~isel an!atl goziimlemesi ile geli~meye ba~lam1~tlr. kr~. konu>ma ~iizumlemesi.

degi>ken (variable) gene/ Gene! anlamda, herhangi bir belirginleeymi~

6ze11ikler dizisini giistermek iizere kullanllan imge;

Orn. sOzlUksel ulamlar dizisini g6stermek Uzere kullan1lan

Xn imlemesinde, ulam degi~kesi (n), X'in, ad, s1fat, eylem ... gibi ge~itlenmelerini gosterir. (n), a~ama degi~kesi ise, X'in, X,, X', X" gibi a~ama yanS1malanmn yerini tutar. Oretici Dilbilgisinde degi~ke, bir i~leyici tarafmdan baglanan iz ya da birim yerine kullan1hr. · degi~kenlik

daralma (constriction) sesbilgisi Sesin ylkanlu;a Sirasinda ses yo-

(variation) gene/ Bir dilin zaman, uzam ve toplum iginde sesbilim, bigimbilim ve sozdizim bak:lmmdan degi~ik bigimlere biiriinme 6zelligi.

80

81


demet ~-----------~-------·---

degl~ki (variant) gene/

demet (bundle) sesbifim Prag Okulu sesbilim anlayt~mda bir ses-

degi~iklik

birimi

Bir dil biriminin, degerinde herhangi bir olmadan buriindugu bi9imlerden her biri. Degi~ki­ ler aym birimin 9e~itli geryekle~meleridir vc o birimin dafllhm alamm ortaya koyar. deg-i!?mece (figure, trop) anlambilim Bir sOzci.iglln ya da dizimin ger-

yek anlamt dt~mda kullantlmasi. Dcgi~mccc altmda cgrctileme, duzdcgi~mcce, bcnzetme, dokundurma, ki~ile~tirme vc konu~turma ele almmaktadtr; bir ba~ka dcyi~lc degi~mece, bu silz sanatlannm ortak adt olmaktadtr. Divan cdcbiyatmda mecaz adt altmda cle altmr. degi!?meceli (figurative) anlambilim Dcgi§mecc kullanuru sonucu ortaya 91kan anlam; ilrn. 0 ne tilkidir! silzccsinde tilki 'k:urnaz' anlammda dcgi~meccli bi9hnde kullantlmteytlr. degi~tirgen (parameter) gene/ Dillerin birbirlerinden farkl! davramey sergileycceklcri yaptsal ilzellik. Drctici Dilbilgisinde, dillerin yapt ilzclliklcrini belirlemcdc bclirli bir aynm scrgiledikleri evrensel saptama; orn. ilbek yaptlanmn iln-ba§h veya son-ba~ll olmalartm belirleyen Baey Degieytirgeni ya da ilzne konumunda sesbilhnsel i9erikli bir ilgenin bulunmast gerekliliginin bulunmadtfllm belirten Adtl-dueyurme Degieytirgeni.

degi!?tirim (commutation) metindilbilim Kar~1th{P g6stermck amacly-

la aym dizide yer alan ilgelerden birinin yerine bir baeykasmt koyma ieylemi. Anlattm ya da i9erik duzleminde bir ogenin yerine bir baeyka age koyarak bu degieyikligin oteki duzlemde de degieyiklige yo! a91p a9madtfllm smama i~lemi. degi~tirim (substitution) genel

Bir yaptda bir birimin yerine baeyka

o!U~turan

a}'lrtCl ozcl!iklcrin tumu.

denek (informant) gene/ Araeyttnnactya veri saglayan kieyi, dil-

bilimcinin belirli bir dil verisinin benimsenirligi konusunda yargtlanna baeyvurdugu ki§i. Dilbilim araeytlnnalannda anadili konueyuru ya da kimi zaman dilbilimcinin kendisi denek olabilir. Deneklerin konueymalan kaydedilerek, kendilerine dil kullantmma ilieykin sorular y6neltilerek verilerin dogrulugu ve butunlugu saglanmaya 9all~thr. denetim (control) sozdizim Dretici Dilbilgisinde bir yantumcenin

sessiz 6znesinin, ana tiimcedeki bir ad6begi ile aynt g6nderimsel 6zellik taeytmast; 6rn. Biz [ sozdizim 9alz:;mak] istiyoruz rumcesinde 9alt§mak eyleminin sessiz 6znesi istiyoruz eylerninin 6znesi ile eeyg6nderimlidir, onun tarafmdan denetim altmdadtr. Dretici Dilbilgisi Kurarmna gore, yantumcenin Oznesi sessiz birim ADIL'd1r ve yorumunu anatiimcenin Oznesinden almaktadtr. [Kt:;m denize girmek] zevkli degildir tumcesinde ise ginnek eyleminin sessiz Oznesinin yorumu yap1 dl~mdan rastlanttsaldtr. bkz. Denetim Kuramt. Denetim Kuramt (Control Theory) siizdizim Dretici Dilbilgisinin Y6netim ve Baglama Kuramt'nm, ADIL'm yorumlanmasmt duzenleyen alt kuramt. Temel duzenlemesi ADIL Teoremidir. ADIL'm y6netilmemcsi gerektiginden, s6zluksel i9erigine, yani yorumlanmasma, ancak bir ba§ka AO tarafmdan denetlenmesiyle ula§tlabilir. Bir denetim alanmda ADIL "denetlcnen" (controlled), C§dizinli oldugu Oge de ' denetleyen"dir (controller). Aynca bkz. zorunlu denetim, se~imlik denetim, Ozne 1

denetimi, nesne denetimi, soyut denetim.

bir birim koyma ieylemi. Dekart~l dllbillm (Cartesian linguistics) gene/

Kimi dilbilhncilerce FranstZ felsefecisi Descartes'm ve Port Royal dilbilgisinin etkisini gilstermek amactyla kullantlan yakla~tm ve yilnternlere dayalt dilbilim anla}'l§t. Ozellikle Dretici Dilbilgisindekl dil genelceleri, dil ile dueyunce konusunda Dekart91 gilriieylerle koeyutluk g6sterir. 82

deneyimci (expcrienccr) anlambilim,sOzdizim bkz. alg1layan.

insan1n konU§ma aygttlmn i§leyi~inden, pkanlan seslerin ve ses bileeyirnlerinin niteliklerine ve sesbilgisinin ba~ka alanlardaki sorunlanna kadar 9e~itli konularda deneye dayanarak 96zlim getirmeyi ama9layan, bunun i9in laboratuvarlardan ve oradaki deneysel sesbilgisi (experimental phonetics} sesbilgisi

83


devlnlm

dengeli ikidillilik

arac;: ve gerec;:lerden de yararlanan sesbilgisi dall. . dengeli ikidlllilik (balanced bilingualism) toplumdilbilim bkz. tam ikidillilik. derilme (contraction) sesbilgisi bkz. kayna!jma. derin yap• (d-yap1) (deep structure) sozdizim Dretici Dilbilgisinde

obek yap! kurallan ve ularnsal kurallann urettigi ve· donu§Urnsel bile~ene girdi olacak sozdizimsel yaptdaki soyut yapt. Boyle bir yaptmn varhgmm tipik gerekc;:elendirmesi, bulantk ve farkh yuzey gorunumlerine kar§m e§anlarnh rumcelerin bulunmastdtr; om. C:.O<;uklar odayt temizledi rumcesi ile Oda w cuklar tarafmdan temizlendi tumcesi yuzey yaptda birbirinden farkhdtr ancak e§anlarnhdtr, bunun ic;:in de degi~ik turetim evrelerinden gec;:mi§ olan aym derin yaptdan turetildikleri one surulur. bkz. d-yap1, yiizey yap•, yiizey-yap• (y-yap1).

Aym §ckildc sunucular da bu belirtcc;:leri stkhk:la kullanmamaktadtrlar . d~vinim

(action) anlombilim Bir olgunun ortaya 91ki§ ve geli§me

sureeL devinimsel (actional) anfambilim Bir olgunun olu~ sUrecini belirten birim; iim. Tiirk<;e'de {-rnA} adla§tlrma eki devinimseldir. Biz

{onunfark! sijylem~si~i] biliyoruz rumcesinde [onun >ark. sijylemesini] yanrumcest devm1m belirtir. devrikleme (inversion) sOzdizim Vurgulama, yeni bilgiyi 6nceleme

ya da bir bilgiyi ardalana ta§!ma arnac1yla siizcuk:lerin olagan dfuenleri yerine eylem sonrasmda stralanmas!; iirn. Gen,lik ytllar ge,ti! yerinc Ge,ti gen>lik ytllan! denmesi. bkz. oynakhk. deyim (idiom) gene/ Kendisini olu§turan siizcuk:lcrin anlarmn-

derleme (compiling) gene/ Aym olc;:unlu dilin birle§tirdigi lehc;:e ve

a@zlarm sozvarhgmm ortaya konmast arnactyla yaptlan alan yall§ffi3S!. Tiirkiye'de dil dfuen[emesi surecinde gerc;:ekie§tiri[en derleme c;:all§malanyla lehc;:e ve a@zlann sozvarh@ geni§ olc;:ude ortaya konmu§tur.

dan ayn bir anlam ic;:eren kallpla§ml§ siiz kUmesi. Yap!sal olarak deytmdeki siizcUk stralarnast c;:okc;:a degi§tirilemez· bu nedenle deyimler c;:ogu kez kal!pla§ml§, haz1r siizce olarru:: da adlandmhr; iirn. birisine kulaht ters giydinnek. deyim aktarmas1 (metaphor) anlambilim bkz. egretileme.

derslik sOylemi (classroom discourse) uygufama/1 di/bilim Derslikte kul-

lantlan dil sonucu olu§an soylem. Bu soylemin iizellik:leri arasmda iigretmen-iigrenci konu§mast, bu konueymadaki ast-ust ili§kileri, konu§mada stra duzeni vb. saytlabilir. Derslik soyleminde en belirgin etkile~im duzeni ogretmenin soru sormas1, ogrencinin bunu yanrtlamas1 ve ogretmenin degerlendirme yapmas1d1r. devam belirticileri (continuers) konu~ma fOzUmlemesi Haber tartu}ma-

lannda yineleme, haber, onay ya da konu§maya devarn edilmesine izin verildigini giisteren sozcuk ya da siizcuk iibek:leri. Haber tartt§malannm k:urumsal niteligi, konu@m, sunucunun sorusunu olu§turan tumce bile§eninin sonundaki uygun get;;i~ noktasrnda, sunucunun soruya devam etmesine izin verdigini g6steren belirteylerin {mmm, evet, tabii, tamam, biliyorum, pekiyi gibi) kullantlmasmt olanakit ktlmarnaktadtr. 84

deyi~ (style) deyi~bilim

metindilbilim bkz. biQem.

(stylistics) metindilbilim bkz. biQembilim.

di~Qikl~h

(egressive) sesbilgisi Solugun vlicuttan dl§an verilmesi strasmda pkartlan seslerin rumu.

dl~merkezli bile~ik

bir ~t tUron~ gii~termeyen bile§ik; om. a>tkgoz bir giiz rum degildrr. Bu tur btlC§lk, Sanskritc;:e bir adlandtrma ile "bahuvrihi bile§ik" diye de bilinir. (exocentric compound) bic;imbifim, sOzdizim Bafi?ln

d~,sal oge (external argument) sOzdizim Dretici Dilbilgisi 9er<;evesmde, yliklemlerin zorunlu uye yaptsmda, derin yap1da iizne konumunda bulunan ve <;:ekim 6begi'nin G6Stericisi konumundaki zorun[u uye. bkz. iiye yapiSI. kr§. iQSel oge.

85


dJ~sal

dil ailesi

ROL

---~----~----------·-~---------~--------------------

di!JSal ROL (external theta role) sOzdizim Oretici Dilbilgisinde dl~sal

dil ailesi (language family) tarihse/ dilbilim Ortak bir k6kcne, varsa-

uyelere yliklcnen ROL. Dt§Sal rollin ge9i§li eylcmler tarafmdan EDEN/KlL!Cl ve ge9i§siz eylemler tarafmdan yuklenen DENEY1MCI/KONU oldugu siiylenebilir; iim. Ali ai/act kesti rumcesinde dt§Sal iige alan Ali'nin rolu edenfklhctdtr; Ali eglendi tumcesinde ise Ali'nin rolu deneyimcidir.

)'lmsal bir anadile baglanan, dolaytSlyla aralannda scs dizgcsi, dilbil&>isi ve sozvarhi\1 a91smdan 9C§itli yaklnhklar bulunan dillerin olu§turdugu biitiin; om. Altay dil ailesi, Hint-Avrupa dil ailesi, Kalkas dil ailesi.

lemleme.

dil a~1nmas1 (language attrition) ruhdilbilim, dil edinimi Bir dilin konu§Urlar tarafmdan kullamlmamaya ba§lamast sonucu kurallanmn unutulmas1. Bu sure9 toplum diizeyinde oldugunda dil olumune, ikidilli konU§Urlarda ise a§mmaya ugrayan dilde yeti kaybma ncden olur. Bkz. dil iillimli.

dil (language) gene/ Nedensiz simgelerden olu§an, bildiri§imin

dll atlas! (language atlas) toplumdilbilim bkz. ag1z atlasJ.

dikey i~lemleme (top down processing) metinbilim Bir metnin vOzUm-

leme ve yorumlanmasmda en kii9Uk ogeden (iim. sozcukten) ba§laJlp metnin burunune yiinelme yakla§tmL bkz. dli~ey i~

ger9ekle§mesini saglayan dizge; 90k boyutlu kavramlar butunu. N. Chomsky'e giire insana ozgi.\ bir yeti ve bir dizi kurallardan olu§an bir dizgedir. Toplumsal bir uzla§maya dayanan dil, bireysel ozelliklere degin uzanan degi§kelerden olU§Ur. Bu anlamda ortak ozeilikler i9eren bireydil, aiitz, leh9e ve iitekl degieykelerin toplarm olarak da tantmlanabilir. Turk9e, Japonea, Yunanca gibi kimi nitelemeler belli bir dil toplulugunun konu§ma yazma davrant§mm temelinde bulunan soyut diizeni anlatlr; gUniimiiz TUrkqesi, N. Ataq'm Tiirkt;esi vb. belirlemeler ise dilin en ba§ta dogal dil anlamma geldigini giisterir. Buna kar§Ihk yapay bi9imde olu§turulan kavramsal dizgelere de (iim. mantik dili, bilgisayar dilleri vb.) dil denir. Ote yandan konu§ma ve yazmamn belli bir kcsiti de dil olarak adlandmhr (iim. bilim dili, yazm dili, sinema dili vb.). Saussure dil kavrarmnda ll9lu bir aynm yapar: insana ozgi.\ dil yctisini bclirtcn langage, toplumsal uzla§rna sonucu giistergelerden olu§an ideal soyut dizge langue, dilin ger9ekteki somut kullanimmt anlatan parole. Saussurc'un kullandii\1 anlamda dili insana iizgi.\ biyolojik bir yeti, soyut bir dizge olarak da tantmlamak olanak!Idtr. Daha soyut bir dllzlemde insan davram§Imn belirleyici bir ozelligi olarak nitelenebilir. Bu 9er9evede, iiteki ileti§im dllzenleriyle kar§lla§bnldti\Inda, insan dilinin temel belirleyicileri ilretkenlik, qijteklemlilik, nedensizlik, killturel aktanm, yer-zaman dt§tlzk, 6grenilebilirlik'tir .

dil dlizenlemesi (language planning) toplumdi/bilim Ulusal ol9ekli dil sorunlanna orgi.\tlu bir bi9imde 9iiziim arama amactyla giri§ilen, iil91ln!u bir dil olu§turmaJI ama9layan, yiinetimin onayladtgt, uzun sureli, kesintisiz, bilin91i ve kurama dayah 9ah§ma. Bu baglamda ulusal dil/ dillerin se9imi, 619linle§tirilmesi, ikidegi§keliligin ortadan kaldmlarak ust ve alt degi§· kclcrin birle§tirilmesi, kod se9imi sorunlan, se9ilcn kodun yerle§tirilmcsi, surekli kllmmast, i§lenip geli§tirilmcsi konusunda duzcnli 9abalar harcamr. Bu a91dan Cumhuriyet diineminde ger9ekle§tirilen dil devrimi, dogrudan dogruya Tiirk9e'nin diizenlenmesine/planlanmasma yonelik bir giri§imdir. Konum planlamasz (status planning) se9ilecck dil degi§kesini ve bunun iiteki degi§kelerle ili§kilerini irdelcr. Biltilnce

86

87

dil belirlemesi (language determination) toplumdifbilim Bir dilsel toplulukta birlqtirici i§leve sahip olacak dilin ya da degi~kenin bclirlenmesi, ona rcsmi dil ve ogretim dili olarak i§lev kazandtrma 9abas1. dil cografyasJ (linguistic geography) toplumdl1bilim bkz. uzamdilbilim. dil dagan (linguistic repertoire) gene/ bkz. sOzel dagar. dil degi~kesi (linguistic variety) top/umdilbilim bkz. degi~ke. dil degi~tirimi (language switching) toplumdilbilim bkz. kod degi~tirimi.


dil

dil edinimi

onu

---------~----------···-----~-------

planlamasz (corpus planning) ise, Om. yaz1m, dilbilgisi ve s6z1Uk dU.zenlenmesindc OlyU.tlcrin seyimini ve belirlcnmcsini igerir. Oil planlamas1, dil muhendisli~i de denir. dil edinimi (language acquisition) ruhdilbilim Dilin dogal olarak ogre~

nilmcsi. 6zellikle Krashen'in resmi ortamda ogrenmcyc kar§tt olarak urettigi bir kavramdtr; edinim ogretim olmakstzm anadilinin ya da iklnci dilin kazamlmasmt bclirtir. 6grenme bilin9li bir i§lemdir, edinim ise ogretim olmakstzm ger9ekle§en dogal bir i§lemdir. 1950-80 donemindekl ara§hrmalarda ilk/ anadili cdinimi ile ilgili dart varsaytm tarh§tlmt§hr: 1} davram§phk (Skinner), 2) dogu§tancthk (Chomsky), 3) bili§sellik, 1} toplumsal yaptlanma. (language barrier) toplumdibilim Anadilleri degi§ik alan klmsclcrin ileti§im strasmda kar§tla§tlklan gii9luk. Terim aym dili konu§an insanlar arasmdakl ileti§im gii9luklerini anlatmak i9in de kullamhr. Bu gii9luklcrin a§llmast i9in yabanc• dil ogretimi, \'CViri ya da yapay dil ku!lammt gibi tcknikler 6nerilmcktedir. dil engeli

dil

geli~imi

(language development) toplumdilbilim C. Ferguson'a gOre

dil sc9imi sonrasmda, belirlenen dilin ya da degi§kcnin yazlla§ma, 6l9unle§mc ve 9agcllla§mast i9in giri§imlerdc bulunulmasl sUreci. (language shift) toplumdilbilim Bir birey ya da grubun g6receli olarak ya da birdenbirc bir dili btraktp otekl dili kullanmaya ba§lamast. Bu durum bulunduklan Ulkedekl ileti§im gii9luklerini a§malart i9in anadillerini kullanmayt btrakan 2. ve 3. ku§ak g69menlerde gorulcbilir.

dil kaymas1

(rim) scsbilim Seslerin olu§umunda en etkln organ alan dilin kenarlan. Ag,z tavanma dcgdigi takdirde /sf ve /1/ gibi seslerin niteligini ctkileyebilir.

onu (blade) sesbilim Dil gev§ek durumda iken ucu ilc ortast arasmda kalan ve di§lerle di§ctine kareythk gclcn ktsmt.

dil

dil planlamasl

(language planning) toplumdilbilim bkz. dil duzenlemesi.

dil se~imi (language choice) topfumdilbi/im Dil dUzenlemcsinin ilk a§amast olarak diller ya da degi§keler arasmda seo;:im yapma giri§imi. Dil se9imi, dil belirlemesi ve dil geli§imi olarak aynmla§ttnlmaktadJr.

(slip of tongue) gene/ KonU§mada soylenmek istenendcn ba§ka bir sozcugun kullanllmast. dil surymesi

dillcrin kOllU§Uldugu ulkclerdc ya§aSalar da bireylcrin anadillcrini kullanmayt surdurmeleri durumu. Almanya, Hollanda, Avustralya vb. ulkelerde ya§ayan birinci ve ktsmen ikinci ku§ak TUrklerde dil surdurumu gozlenmektedir. Dil surdurumu, dile baghhk, uikeyi fcthcden gU9lcrc kar§l direnmc ya da azmhk kimligini koruma nedeniylc olabilir. dil siirdiiriimii (language maintenance) toplumdilbilim Ba§ka

dil tarihlendirmesi (glottochronology) tarihsef dilbilim

iki

ya da daha

9ok dilin bir ortak kaynaktan aynlma donemlerini belirlcmeyi ama9layan, e§aStlh sozcuklere dayalt saytsal belirleme yontemi. Canh varhklann kalmttlanndan ya§lanm belirlemek i9in ku!lantlan Karbon-14 yontemindcn yararlantlarak bu teknigi Amerikalt dilbilimci M. Swadcsh gcli§tirmi§tir. Sozcuk saytlama diyc adlandmlan bu tcknikte, varsaytmsal olarak bag,ntth alan dillerde, klmi temcl sozcuklerin ne ill<;:ude ortak oldugu ve dcgi:?imleri incelenir. Bulgulara gOre temel sOzcUklcrin degi§im htzt (olaganustu olaylar dt§mda) duzenli bir tempo gosterir; bunun bin ytlda yakla§tk %20 oldugu bildiriimi§tir.

dil kenar1

(language death) toplumdilbilim Bir dilin bir dilsel toplulukta ku!lantlmaz olmast. 6lum birden degil yava§ olursa dil a§mmast terimi kullantltr.

dil tilumu

88

dil toplumbilimi (sociology of language) toplumdilbilim Toplum ve dil arasmdakl C§dCgi§irligin/ ctkilc§imin toplumbilim ag,rhklt olarak incelendigi dal. Dille ili§kili olarak toplum uzerine 9all§ma yaptlan alan. bkz. toplumdilbilim. dil ti.irii (linguistic variety) toplumdilbilim bkz. degi~ke.

89


dilbilgisel ~oziimleme

dil iiretiml

lnsan ya da bilgisayarlar tarafmdan s6zlu, yaZih iletilerin urctilmesi. Tcrim 6zelliklc yaz1ll metinlerin bilgisayarla olu~turulmasJ anlammda kullanJlmaktadir. dil Uretimi (language generation) sOzdizim

dil yetisi (Fr.langage) gene/ Saussurc'c gOre bireyscl

ve toplumsal nitclikli dil'i kapsayan yeti.

kr~.

nitclikli sOz'U soz, dil.

dll yitimi (language loss) ruhdilbilim Beyin hasan ya da ~ok gibi nedenlerle bireyin dil kullanurum kaybetmcsi. Dil yitimi surekli ya da ge9ici olabilir; klmi bi9imleri duzeltilebilir, klmileri ise kallCldlr. dilbilgisi (grammar) gene/ Bir dilin i~lcyi§indekl yap1sal kurallar bilgisi. Degi§ik dilbilgisi rurleri arasmda §Un!ar bclirlcnebilir: 1) Betimlemeli dilbilgisi bir dildeki s6zlu ya da yazJ11 vcrilcrin betimlemcsine dayanan dilbilgisi tilrildur. Bu veriler g6zlenebilen s1mrh veriler o!abildigi gibi, eldcki verilerin 6tesine ge9en, dilin burunune ili~kin veriler de olabilir. S6z konusu verilerin a9ik ve konu§urun dil yetisini a91klayJCI oldugu 619Ude 'betimleme yeterligine sahip olduklan s6ylenir. Betimlemcli dilbilgisi kar§Jtl olarak geleneksel yalda~1mda kuralCJ dilbilgisi (prescriptive grammar) terimi kullan1hr. Bu sonuncu yalda~1mda dilin nas1l oldugundan 90k, nasll ohnas1, nasll kullamlmasJ gerektigine ili§kln kurallar bulunur. Dilbilgisi bu anlamda 6zelliklc s6zdizimi ve bi9imbilimi kapsar. 2) Kuramsal dilbilgisi terimi, tek tek dillcrin 6tesinde dil verilerinden yola 9il.ularak, dil incelemclerinin niteligine ili~kin ve dil 96zilmlcmelerinde kullamlan kUmc vc i§lcmlcre ili§kin kuramsal 9er9eveyi geli~tinneyi ama9lar. Bu kapsamda derin yap1, yuzey yap1, dilbilgisi kUmelcri, dilbilimscl anlam gibi kavramlar kullamhr. 3) Bir ba§ka aynm da artzamanhe:,zamanll dilbilgisidir. Birincisi a9Iklamalannda tarihsel boyutu kullamrken, ikincisi belli bir d6nemdeki dil kurallanm ince!er. Kar$lla:,ttrm.ah dilbilgisi dcgi§ik dillerin (ya da bir dilin belli d6nemlerinin) kar~J!a~tlnlmasl ve betimlenmesiyle ugra§Jr. 4) Ogretimsel dilbilgisi bir dilin 6gretihnesi ve 6grenilmesi i9in ya da ki§inin anadil bilincini gcli§tirme amacwla 90

hazirlanan dilbilgisine verilen add1r. 5) Geleneksel dilbilgisi di!bilim 6ncesi dilbilgisi 9ah~malanm anlatan bir terimdir. Roma, Yunan d6nemi, R6ncsans, 18. ve 19. yilzyll dilbilgileri gelenckscl dilbilgisi olarak nitelenir. 6) Dilbilgisi daha sm1rh bir an!amda bi9im bilimi ve s6zdizimini kapsar ve bu anlamda s6zcuklerle bi9imbirinllerin rumce olu§turmasmm yollann1 inceler. Katmansal dilbilgisi (stratificational grammar),

dizgesel dilbilgisi ve Oretici Dilbilgisi gibi terinllerde ise dilbilgisi daha kapsamh ve gene! bir anlamda kullan1hr, sozdizimi yanmda sesbilgisi ve anlambilimini de kapsar. Dilbilgisi bir konu§urun sahip oldugu burun kurallan belirlerse edinq dilbilgisi (competence grammar) diye adlandmhr; salt bir konu~urun ger9ekte kulland1@ rumceleri a91klarsa edim dilbilgisi diye tan1mlamr. Tek tek dillerin 6tesinde gene! olarak insan dilinin belirleyici 6zelliklerini a91klamayi ama9layan di!bilgisi ise evrensel dilbilgisi'dir. dilbilgisel ttOziimleme (grammatical analysis) gene/ TU.mce ogelerinin yap1 ya da bi9im apsmdan 96zilmlenmesi i~lemi.

dilbilgisellik (grammaticality) gene/ Belirli bir verinin, dile ait olup olmama a91smdan, bir dilbilgisi kuram1 kar~1smdaki konumu; dilbilgisine, bir dilin yaplSlna uygun olma durumu; 6rn. s6zdizimde bir tumce dilbilgisi kurallanna uygunsa dilbilgisel (grammatical), uygun degilse dilbilgisi-d1~1d1r (ungrammatical). Dilbilgisi-d1~1 yap1lar (*) imi ile belirlenir. dilbilgisine ayk~r~hk (agrammaticality) sOzdizim Bir dilin kurallanna, yap1sma uygun du~meme, aykm olma durumu. Dilbilgisel aylanhk anadili konu§urunun cdincinc, sezgilcrinc ba§vurularak belirlenir.

SOzdizimscl yap1da, kuruculann, '' ... (n)In Ozncsi", "... (n)In ncsncsi" gibi i§lcvlerle yiiklendikleri rol. Bu roller ivin "Ozne", "nesne", "dolayh nesne" gibi i~levsel adlandlrmalar yap1hr.

dilbilgisel rol (grammatical role) sOzdizim

dilbilgisel sOzciik (grammatical word} bi~imbi!im, .sOzdizim

Bir sOzlUkbirimin, rumcedeki konumuna gore belirlenen biyimciklerin91


dilbirim

dilbilim

den her biri; Om. EV sOzlUkbirimi, s6zdizimsel yap1da evi, eve, evde, evimin, evinizdekini ... vb. biyimde g6rilnebilir. Bu ti.ir s6z. cUkler "bigims6zdizimsel s6zcUk" (morphosyntactic word) diye de adlandmhr. dilbilim (linguistics) genet Dilin bilimi; dilin bilimsel yilntemlerle incelenmesiyle ugra~an bilim dah. Dil <;ah~malan <;ok eski dilnemlere degin uzanmakia birlikte, eski <;aglarda bu gah~­ malar daba <;ok felsefe ve yazm ~emsiyesi altmda yapilmaktaydi. Qagda~ anlamda bilimsel ve bagims!Z dil incelemeleri 19. yUzy!lda kar~ila~hrmali dil <;ah~malan olarak ba~lam1~, 20. yiizyilm ba~lannda isvi<;reli dilbilimci F. de Saussure'un. 'dili kendi i<;inde kendisi igin inceleme' ilkesi <;er<;evesinde ilzerk bir bilim dal1 kimligi kazanm1~t1r. J. Lyons (1968) ~;ag­ da~ dilbilimin aymc1 ilzellikierini ~ilyle siralar: Qagda~ dil incelemelerinde s6zlii dil 6ncelik ta~tr (geleneksel <;ah~malarda yaz1h dilin tcmel olmasma kar~Ihk, gagda~ dilbilim, silzlu dilin ilncelikie incelenmesini 6nerir). b) Qagda~ dilbilim kuralcz de{Jil, betimleyicidir. Bilimsellik nesncllik gcrcktirir, ncsncllik ise deger yargilarmdan, ki~isel kural belirlemelerinden uzak durmakia saglanabilir. c) Qagda§ dilbilim e~zamanh 9ah~malara 6ncelik verir. Artzamanh <;ali§rnalar dilde evrimi, degi~meleri inceler; ancak bunlann yapilabilmesi i~;in onceilikie dilin belli donemlerinin e~zamanh olarak betimlenmesi gerekir. d) Dildc edin9 ve edim duzlcmlcrini birbirindcn aYJrmak gerekir. e) Qagda~ dilbilim yaptsal bir yiinelimi yans1t1r.

a)

ingilizcc vb.) gene! olarak insan dilini inceleyen, dilin ilzelliklerine ili~kin ilkelcri belirleyen dilbilim dal1 kuramsal dtlbtl!m a da genel dilbilim olarak adlandirilrnaktadJr. Betimlemeli ~ilbilim ise belli bir dile 6zgii ilzellikierin betimlenmesiyle ilgi]enir. incelemenin amaci degi~ik dillerin, dil ailelerinin ortak ozellikierini saptamak ise buna kar$tla~hrmah dilbilim, amag ozellikie dil ilgretimine yonelik olarak diller arasmdaki aynmlan belirlemekse buna kar~ttsal dilbilim ad1 verilir. Yukanda belirlenen <;agda§ dilbilim ilkeleri gergevesinde dilin evriminin, geli§iminin dildeki degi§melerin incelenmesi tarihsel dilbilim'in konusudur; e$zamanh dilbilim isc yaln!Zca dilin belli bir dilnemdeki durumunu betimlemekle yetinir. Gunumiizde dilbilim Saussure'un gizdigi sm1rlann di§ma ta§ml§ ve disiplinleraras1 bir nitelik kazannu§hr. . Bu baglamda olu~an yeni dilbilim aianlan arasmda ruhd!lbilun (psycholinguistics), toplumdilbilim (sociolinguistics), bili§sel dilbilim (cognitive linguistics), uygulamall dilbilim (applied linguistics), beyindilbilim (neurolinguistics) ve bilgisayar dilbilimi (computational linguistics) saytlabilir. dilbirim (glosscme) genet Glosematik gaii§maiannda dilbilim 90-

ziimlemelerinde kullan!lmak uzere olu§turulan soYJ!t, degi§mez, en kii9uk birim. dilde degi~me (language change) tarihsel dilbilim Bir dilde beili bir su-

rede gorulen degi§iklik. Konu 19. yiizy:Ilda kar~Ila§tirmali dilbilim uzmanlarmca ele almmJ§h. Gunumiizde toplumdilbilim ve tarihsel dilbilim dilde degi~me ile ilgilenmektedir. Dilin butiin yonlerinde degi§me olmakia birlikte, en 90k sozcuk ve seslerdeki degi§me inceleme konusu olmu§tur. dilde tutumluluk (language economy) siizdizim Dilsel ag1dan en az

Qogu Saussure 'iin Genel Dilbilim Dersleri 'ne dayanan bu ilkelerin kimileri giinumiizde tarh§ilmakia birlikte <;agda~ dilbilimin gene] dogrultusunda bir degi§ikiik yoktur. Dil kavrammm karrna§Ikii@. ve kapsammm geni§ligi nedeniyle dili 9c~itli a<;Ilardan incelcyen dilbilim dallan olu§mu§tur. Tek tek dogal diller yerine (TUrkge, Arap<;a, Japonca,

<;abaYJ harcaYJp ileti§im ayismdan en gok etki saglama ile ilgili ilke. Dilde tutumluluk dizge ve bilgi ile ilgili olabildigi gibi olguniu dilin bolgesel ve toplumsal aianda gegerli olu§uyla da ilgili olabilir ve buniara gore tiirlere ayr!labilir: Dizge ile ilgili tutumluluk, bilgi ile ilgili tutumluluk, iil<;unlii dil ge<;erliligi ile ilgili tutumluluk gibi. Kimi ara§tlnc!lar dilde tutum-

92

93


dildl~l

- - - - - - - - - - - - - - - - - dilsel azmhk

luluk vc etkili olu~u kolayla~tmna, dizgelc~tirme, klsaltma ve apkhk kazand1rma bi<;imindc ulamlara aprmaktad1rlar. TUtumluluk ilkesi de denir.

yin, konu§tugu ki~inin yaranna yonelik herhangi bir 9abada bulunmamas1, onun gereksinimini kar~J!ayacailJ bir degi§ke se9memesi.

dild1~1 (cxlralinguistic) gene/ Dil d1~mdald dunyada dille ilgili olu~umlar. 'Di!d1~1 ozellikler' ileti§irnde kullamlan ama dilsel te-

dilsel az1nl1k (linguistic minority) topfumdilbilim Ya§adtklan Ulkede

rirnlerle a<;1klanamayan jest, mirnik, ses tonu gibi ozellikleri ve ileti~im durumuna ili~kin ozellikleri (yer, zaman, konu~anlann rolleri vb.) anlatlr.

<;ogunlugun dilinden, baskln dilden ba~ka bir dil kullanan insanlar toplulugu; om. lnglltere'de lta!yan, Pakistan, Hintli vb. gruplann konu~tugu yliziln uzerinde azmhk dili vard1r ve bunlan konu~an topluluklar dilsel azmltk olu~turur.

dili~i giri~im (intralinguistic interference) toplumdilbilim (;el}itli etken-

dilsel baglam (co-text) metindilbilim Salt di!ivi ili~kllerden olu~an

ler sonucu ikl farklt dil degi~kesinin kar§l kar§tya gelmesiy!e ortaya <;tkan sesbilgisel-sesbilimsel, dilbilgisel, sozcukselanlamsal o!gular. Klrsal alandan buylik kentlere alan go<; sonucunda dili<;i giri§imlcr artmt~, ve§itli lehvc ve ai?;J.zlann ozcllikleri, ol<;unlu Tilrk<;e kul!antlmas• gcrcken durum!arda da gozlenir olmu~tur. dillerarasl etkile~im (language contact) toplumdilbilim Farklt diller arasmda 9e~itli toplumsal etkenler nedeniyle ortaya 91kan etkile~im. Bu etkile~im <;ogu zaman iidun<;leme ve duzenek degi~tirlmi olarak ortaya <;1kmakta, c;e~itli duzeylerde diller arasmda ogeler almtp verilmekte ya da degi~tirirne ba~vu­

rulmaktadtr. Bu yaldnhk sonucu o yorede ikldilllilik ortaya <;tkabilir. Almanya, Hollanda, Norve<; gibi ulkelerde azmhk dili olarak konu~ulan Tilrk<;e ile bu ulkelerin baskln dili arasmda etkile~imler olmu~tur ve olmaktadtr. Dillerarast ili~kl sonucu olarak Almanya Tilrk<;esi, Hollanda Tilrk<;esi vb.'den soz edilmeye ba~lanmJ~tlr. Bu etkile~imlerin en u9 omekleri karmadillerdir. dillerarast giri~im (interlinguistic interference) toplumdilbi/im <;e§itli etkcnler sonucu lki farkh dil dizgesinin kar~l kar~1ya gelmesiyle ortaya 91kan sesbilgisel-sesbilimsel, dilbilgisel, sozcukselanlamsal olgu!ar. Kimi Avrupa ulkclerinde azmhk dillerini konu§an yabancl i§<;ilerin dilleri tie bulunduklan ulkelerin dilleri arasmda bu tur olgulara s1k s1k rastlanmaktad1r.

baglam. Baglam metindeki, soylemdeki dailJmkhilJ, anlam bulan!khilJm gidermek amacJYla kullamhr. Gene! baglam1 anlatmak i9in 'durum bag!am1' ya da dild1~1 baglam terimleri kullan1hr; iirn. ad1llann adlarla ili§kisi dilsel baglam yoluyla a<;Jklanabilir. bkz baglam. dilsel baghhk (language loyalty) toplumdilbilim Dilin tehlikede oldu-

gunun du~unulmesi durumunda soz konusu dilin geleneksel bi<;irnini koruma davran1§1; iirn. 1. ku~ak gii<;menlerde eski dillerini koruma kayg~s1 list duzeydedir ancak 2. ku§akta ve daha sonraldlerde bu kaygJ hafiflcyebi!ir. dilsel baskmhk (language dominance) toplumdilbilim <;:okdilli bir dil-

sel toplulukta bir clilin iitekilere gore daha 90k onemsenmesi durumu. Bu durum tarihsel nedenler, o dilin devlet i§lcrinde daha c;ok kullan!lmasl ya da daha <;ok konu§uru bulunmas1 gibi di!dJ§l etkenlerden ileri gele bilir. dilsel bilim;lilik (language awareness) toplumdilbilim Ki:'?inin kendisinin

ve ba~kalanmn di! kullan1mma ili§kin duyarhilJ. Dil duyarhilJmn geli~tiriirnesi ozellikle anadili ogretirninin geriledigi donemlerde ailJrhklt olarak uzerinde durulan bir konudur. dllsel degi~ke (linguistic variety) toplumdilbilim Di!in bolgeye, mes-

dilsel ayn~ma (speech divergence) toplumdilbilim Dil se<;iminde bire-

lege, toplumsal gruplara, farkl1 durumlara vb. bagh olarak kullan1lan tUm. AilJzlar, bilim, din, hukuk dili gibi kesitler dil degi§keleri arasmda saplabilir.

94

95


dilucu

dilsel deif:i~ki

----·

dilsel deif:i~ki (linguistic variant) gene/ bkz. deif:i~ki.

dilucu (apex) sesbilgisi

dilsel dtizensizlik (language disorder) beyindilbilim Konw~ma ya da

dilucu i.instizU (apical) sesbifgisi Dilucunun Ondi~ler veya di:;?yu-

yazma s1rasmda gotiilen olagand1~1 bozukluk. Dilsel duzensizliklerin 90gu beynin dilin i~lemlemesi ile ilgili bolumunun ugradtgi bir hasann sonucu ortaya 91kar, ancak kimi zaman fiziksel bir neden de bulunmayabilir.

vasma degmesi ile olu~turulan unsiiz; ingilizce'de dilucu unsuziidur.

dilsel gorecelik (linguistic relativity) toplumdilbilim E. Sapir ile B. L. Whorfun gelieytirdilderi dil-dueyunce, dil-dunya gotiieyii ilieykisini irdeleyen gotiiey. Bu gotiiey i1d temel ilkeye dayantr: (i) Dil dii§iinme bi9imini belirler. Buna dilsel belirlenimcilik denir; (ii) Bir dilde bulunan dilsel aynmlar baeyka bir dilde bulunmaz (dilsel gorecelik). DilleraraSl baeyanh 9eviri yaptlabilmesi bu gotiieyii 9iitiiten en onemli kamtlardan birisidir.

Her dilin kendine ozgii dunya gotiieyu oldugu, her dilin dogayt kendine ozgii bi9imde bolumlendirdigi ve tiim kavram dizgesinin goreceligi ve bunun da dile bagimh olueyu konusundaki ilke ya da varsaytm. Bu teze gore diller ancak birbirinden gorece ayndtr. Sapir-Whorf varsay1m1 da denir.

dilsel gOrecelik ilkesi (linguistic relativity principle) toplumdilbilim

Aym dilsel dizgeyi paylaeyan bireylerin olueyturdugu topluluk. 2- Ortak dilsel tutumlara sabip olan bireylerin olueyturdugu topluluk. 3 - Kimlik, giivenlik, kazan9, eglence, ibadet ve toplumda var olan herhangi bir amaca gore bir araya gelen bireylerin olu§turdugu topluluk.

dilsel topluluk (language community) top/umdilbilim 1 -

Dilin en u9 noktasL

I tl

sesi

insanlar arasmdaki ileti~imde hedef hirim durumundaki birey. ileti~im surecinde al!Cl i!e ozde~tir. Dinleyici bir sure sonra konu§ucu olabilir ve bu degieykenlik siirebilir. dinleyici (listener) gene/

dinleyi~ sesbilgisi (auditory phonetics) sesbi/gisi Dil seslerinin dinleyenlerce duyulmas1 ve degerlendirilmesi ile ilgili i~lemlerin incelendigi sesbilgisi dah.

dirimdilbilim (biolinguistics) gene/ Hem

ins an 1rklnm dil tarihi hem de bireyin dil gelieyimi aplanndan, insanda dil gelieyiminin ve kullammmm onkoeyullartm ele alan inceleme alant. Ba~hca inceleme konulan arasmda dilin kahtsal olarak aktar!lmast, dil uretiminin noro-fizyolojik modelleri, insan ve oteki canhlar arasmdaki anatomik koeyutluklar amlabilir. di~il (feminine) bi>imbilim Dogal cins (erkek, dieyi) aynmmdan ayn olarak, 6zellikle ad, ad!l, niteleyici ve tanJml!klarJ birbirinden aytrmaya dayanan ve dieyi cinsten sayan dilbilgisel cins; 6rn. Franstzca'da Ia porte 'lmp1' sozcugu di§il, le livre 'kitap' sozcugu erildir. kq. eril, yans1z. di~leraras1 (interdental)

sesbilgisi Dilucunun alt ve list di~ler arasl-

na ginnesi ve di~lere degmesiyle olu~an unsiiz. ingilizce'deki [81 vc [ill unsi.\zleri gibi.

Kieyilerin kendi dili ve oteki diller kareytsmdaki duygusal tutumu. Bu tutum olumlu ya da olumsuz olabilir; om. 'Frans!Zca miizikal bir dildir' ya da '<;:ince zor bir dildir' diye dueyunmek bir dilsel tutumu yanstttr. Terim aym zamanda ki~ilerin ol9iinlu dil kullanmayan konu§uculara kar~1 tutumunu da kapsar. Dilsel tutum yabanc1 dil ogrethninin ve dil planlanmasmm baeyansm1 etkileyebilir.

di~yuvasll (alveolar) sesbilgisi Agizda list dieylcrin arkasmda bulunan, hafif tiimsegimsi nokta; dil 6niinun dieyyuvasma degmesi ya da yakia~tmimast ile olueyturulan ses; lsi ve lzl dieyyuvastl iinsuzlerdir.

96

97

dilsel tutum (language attitude) toplumdi/bilim

di~sil (dental) sesbilgisi Dil ucunun ya da dil onunun list dieylere, di§etine dokunmasJ ya da yakia~mast ile 9tkanlan unsuz; om. Tiirk9e'dc ItI ve I dl sesleri dieysil unsiizlcrdir.


di~yuvasol-damaksll

-----

dizisel ba{lmto

di!?yuvasJI~damaksll (alvco~palatal/palato-alveolar)

sesbilgisi Dil CmU-

nun di~yuvas1 ile iindamak arasmdaki bolgeye dokunmas1 ya da yakl~mas1 ile 91kanlan unsuz. 1urk9e'deki jcj, /l/, jsj, jzj gibi unsuzler bu turdendir. di~sil-dudaksll

(labiodental) sesbilgisi Alt duda~n ust di~lere do-

kunmasJ ile soytenen unsuz; om. /f/, unsuzlerdir. Di~-dudak unsuzu de denir.

Jv1

di~sil-dudaksu

Giigus bo~lugunda bulunan ve soluk ahp verme s1rasmda akcigerleri geni~letip daraltan kubbe bi9imdeki ince, g09hl kas demeti. diyafram (diaphram) sesbilgisi

dizem (rhythm) scsbilgisi, scsbilim bkz. ritim.

En gene! anlam1yla dilde yap1sal ili~kilerin ag. Dil, dizgc olarak nitelendirilir, hatta a~amah bi9imde dizilmi~ birimlcrin alu~turdugu bir dizgclcr duzeni olarak an1l!r. Bu giiru~e gore dil dizgesi scs, dilbilgisi ve anlam dizgelerinden kuruludur. Ses dizgesi, par9a ve par9austu dizgeleri, par9a dizgesi de unlu vc unsfuleri iverir. dizge (system) gene/ olu~turdugu

dizgesel sesbilgisi (systematic phonetics) sesbilgisi Bir dildeki sesbirimle-

rin iizellikleririln ayrmtili 9evriyaz1srm ortaya koyan sesbilgisi. Siizluksel birimin, bir dilbilgisel ulamm ayn ayn yans1tmak fuerc sergiledigi siizcUkbivimlerin tumunden alu~an buturiluk; iim. dilbilgisel ki~i ulammm 119 bile~eni alan 1., 2. ve 3. ki~i i9in gel- eylemi, ge9rni~ zamanda, ~u siizcuk-bivimlerle dizi kurar: geldim, geldin, geldi. dizi (paradigm) bk;imbi/im

bilc~erilerini

Ilk olarak lsvivreli dilbilimci F. de Saussure tarafmdan dilbilimde kullamlan, kuruculann birbiri dizim (syntagm} sozdizim

ardtna s1ralanmas1 olarak gOrUlen, sOz zincirindc birbirini iz-

ba~ntl bulunmaktad1r. Dizl!nsel b~ntl dilin yap1s1 hakkmda bilgi verir.

dizisel bagmtl (paradigmatic relation) sOzdizim Degi~;~tirrne yoluyla

birbirinin yerini alabilcn ve aym duzeye baglanabilen birimler arasmda kurulan dikey ba~nt:l. Dizisel ba~ntllar tum 9iiz11rnleme duzeylerinde kurulabilir; orn. Mehmet Ahmet Ay,e 0

;, seyahat korr!§U banyo

-e -e -ya -ya

gid-er qak-ar hz-ar gir-er

tiimcelerinde Mehmet, Ahmet, Ay,Je ve 0 arasmda; 4-e, seyahat-e, kom}U-ya ve banyo-ya aras1nda, gid-er; 0-k-ar; hz-ar ve gir-er arastnda dizisel ba~ntl bulunmaktad~r ve bu iigeler dikey dfueyde birbirinin yerini alabilir. Diziscl ba~ntilar dilin §ifresini verir. doflal dil (natural language) gene/ lnsana iizgii vift ekiemli ileti~im ara9lanmn ad1. Dogal diller uzla~1msal nitelikli olup tarihsel sure9 i9inde degi~im giistermektedirler. 1Urk9e, lngilizce, Almanca, Hint9e vb. dogal dillerdir. kr~. yapay dil.

do~al stmf (natural class) sesbilim Kendisini olu~;~turan birimlerin betimlenmesi i9in gereken iizellilderden daha az1 ile tanlmlanabilen s1ntf; Om, sesbilimdc, 6tiimsUz patlamah UnsU.zler alan [p t k] scslcri dogal bir sm1f alu~tururlar. dog-ruluk (correctness) gene/ Kuralc1 dilbilim r;ervevesinde dogru alma durumunu anlatan, kullan1mla ilgili bir degcr yarg~s1. <;:agda~ dilbilim mutlak dagruluk ya da yanh~hk kavram 1 ye-

rine, giizlemlere dayanarak belli bir toplumsal baglama uygunluk kavramm1 vurgulama}'l yeglemektedir. dogruluk ko~ullu kiplik (alethicmodallty) an/ambilim

rucular ve dizimler arasmdakl yatay ba~ntl. Dizimsel ba~n­ tilar tum viizumleme dfueylerinde kurulabilir; om. Mehmet i<e gider tiimcesinde Mehmet ile git-, 4-e ile git- arasmda dizimsel

Mantlksal kip incelemelerinde zarunlu ya da olas1 geryeklikierle ilgili kipligin durumu. Lcibniz'in, butun olas1 evrenlcrde dogru oldugunu soyledigi iinermeler, dogrulugu zorunlu iinermeler olarak anl~ilabilir. Kitapltk aqtk olmalt iimeginde, siizgelimi kapmm a91k almas1 biiyle bir sonu9 9J.karmaya elveri~li olabilir. Bilgisel

98

99

leyen ve belli bir birim

olu~turan

iigcler birle~imi.

dizimsel baimtl (syntagmatic relation) sOzdizim Bir yap1 iyinde ku-


dogruluk ko~ulu

dolgu

kiplik (cpistemic modality), sezgisel olarak yiikumluluk kipligine (deontic modality) dogru!uk koeyullu kiplikten daha yakmdir. dogruluk ko~ulu (truth condition) anlambilim Belli bir duruma ili§kin

bir tumcenin dogru ya da ge9erli olmast i9in gerekli varsaytm. Anlamm bir tumcenin ger9ek dunyada dogru bir yarg~da bulunmak i9in kullamlabilecegi ko§ullar agtsmdan tammlanabilecegini one suren yakla§rma dogruluk koeyullu anlambilim denir. Bu yakla§tmda anlam, ieylev ya da ileti§im degeri a91smdan dcgil, soyut ko§ullar apsmdan ele al.tmr; orn. Kar beyazdtr tumcesi ancak kar beyaz ise dogrudur bu turden dogruluk ko§ullu bir belirlemedir. Dogruluk ko§ullu anlambilim yakla§um §U a9tlardan ele§tiriye a91kt1r: a) soru tumceleriyle olumsuz tumcelerin dogrulugunu a9tklayamaz; b) gosterimsel terimler i9in (ben, burada, §imdi vb.) ancak belli durumlarda ge9erlidir. dokunma (tap) sesbilgisi Dilin tek hareketiyle agiZ tavanma do-

kunmastyla 9tkartlan ses. dolaylama (periphrasis) an/ombilim Tek sozcukle ya da 9ekim ekle-

riyle belirtilebilecek bir kavramt birden 90k sozcukle anlatma; orn. Mukemmel yerine <;ok <;ok guzel. dolayh anlabm (indirect speech) sozdizim Bir konueyurun sozletini ol-

dugu gibi degil de ki§i, zaman vb. degi§iklikleri yaparak aktarma; om. Ali 'Yann geliyorum' dedi yerine Ali yann gelecegini sayledi. dolayh sOzeylem (indirect speech act) sOzdizim, edimbilim SOzeylem

turlerinden birisi; sozcenin dilsel bi9iminin ileti§im amactm dogrudan, a91k9a dcgil de ortuk bi9imde anlatan sozcylcm; Om. Burast 90k soguk sOzcesi, kaptyt kapattrsantz iyi olur anlanunda dolayh bir sozeylem olabilir. dolaystz anlat1m (direct speech) sOzdizim Bir konu:}urun sOzlerini hiy

degi§tirmeden oldugu gibi ba§kasma aktarma; orn. r:;ocuk dedi ki 'smavdan <;ok korkuyorum'. kr§. dolayll anlabm. dolays1z kurucu (immediate constituent) sOzdizim Dilbilim yozum-

lemelerinde, herhangi bir diizlemde sozdizimi yaptsmm ilk 100

ya da ana kuruculanna verilen ad; orn. Ahmet mektubu okudu tumcesinde dolaystz kurucular Ahmetve kitabt okudu'dur. dolgu (expletive) sozdizim lngilizce gibi dillerde, sozluksel (anlam-

sal) i9erigi olmayan ve dilbilgisel gereksinmelerle (bkz. Geozne konumunda bulunan oge. It is raining, There is a book on the table, It is nice to see you tumcelerinde it ve there dolgu birimleridir. Tiirk9e'de adtlm boyle bir dolgu ozelligi ta§tyabildigi ileri surulmektedir. nl~letilmi~ Yans1tma ilkesi)

dolgubirim (dummy) sozdizim Tiimcede salt biglmsel, yaptsal bir

rolu bulunan, anlam agtsmdan bo§ say!lan, dolgu gorevini yerine getiren birim; Om. it is hard to learn Chinese tUmcesinde it

dolgubirimdir. /'?lirlerde uyak saglamak i9in eklenen heceler de dolgubirim ornegi olabilir. dolu birim (plereme) anlambilim Bileeyen goziimlemesinde anlam ya

da kavram birime veruen ad. Terim Hjelmslev tarafmdan kavramsal igerigi olan en kU9iik birim olarak tammlanmt§Ur. diingii (cycle) sozdizim

0 retici dilbilimde, kurallann uygulandtgt

ve i§lemlerin yer aldtgt sozdizimsel alan. diingiisel (cyclical) sozdizim Oretici dilbilimde kurallarm belli bir

diizende, en derindeki yantumceden baeylamak iizere, a§amal.t diizende s1rayla daha list diizeylerde birbiri ardma uygulanmasma olanak sagiayan ilke. Donu§iim dolammma gore kural once en derindeki obek belirleyenine, daha sonra onun ustundekine uygulantr, ta kiana tumceye ula§J.hncaya degin. diingiisellik (cyclicity) sozdizim Oretici Dilbilgisi Kurammm Y(onetim) ve B(aglama) Evresi oncesinde donii§iimlerin, YB sonrasmda a-ta§tma1arm, en i9teki yaptdan en dt§taki yaptya yinelenerek uygulanmast. Bu uygulamada her i§lem bir "diingii" (cycle) giirunumundedir. Bir dilngiinun gorundugu alan "dongiisel alan" (cyclic domain), dongiisel alant dalland!ran budak "dongiisel budak"ur (cylie node). Bkz. uzak ta~1ma, yakm ta~1ma, yinelemeli diingusel ta~1ma.

101


dudaksd-artdamaksll

donii~lii

dOnU\dii (reflexive) sOzdizim, bifimbifim Bir yap1nm Ogeleri arastnda anlam ve gonderge ozde~ligi. leyi yapanm da, i~ten etkilenenin de aym oldugunu gosteren eylemlere diinu~lu eylem denir. Diinueylill.uk Tiirk9e'de eyleme eklenen {-In} ekiyle ya da kendi, kendine vb. donu~lu adli1 kullanliarak saglamr; om. (ocuk ytkandt- (ocuk( kendini) y1kadt. donii~liiliik (refiexiveness) genet lnsan dilinin belirleyici ozelliklerinden birisi; bu kavram dilin arliatJml i9in dilin kendisinin kullan!lmas• demektir. Dilin bu tiir kullan!ml ustdil ieylevinin gelieymesine yo! a9ffi1§tlr.

dOnii!jiim (transformation) sOzdizim Oretici Dilbilgisinde, derin yap!lan yiizey yap1lara diieyeyen siizdizimsel ieylem. Bu ieylemlerin yer ald1@ dilbilgisi bileeyeni de "donueyumsel bileeyen"dir (transformational component). DOnU~Urnler, sOzliiksel ve sOzlUksel olmayan ogeleri derin yap! konumlanna gore tiimce ba§ma taey1yabilir, birbirleriyle yer degieytirebilir, baz1 ogeleri silebilir. Yiinetirn ve Baglama'da, d-yap!YJ y-yap1ya doeyemede tek bir evrensel ieylem bulunur: a-ta§Jma. Aynca bkz. AdObegi-ta~1ma ve ne-ta~1ma. Donii~iimsel Dllbllglsl (DD) (Transformational Grammar-TG) sozdizim Gene! arliamda, bir diinueyum bileeyeni i~;eren dilbilgisi tiiriidur. YB ~;er~;evesinde, ya}'lllianmas1 1975'i bulan ama ger~;ek­ te daba 1955'te tamamlanan Chomsky 1975'teki dilbilgisi duzenlemesi olarak bilinir. Oretken-donii~iimlii Dilbilgisi (Generative-

Transformational Grammar), Oretken Dllbilgisi (Generative Grammar)

diye de adlandmhr. Donueyum kavram1, oz olarak Harris 1957'de tammlanm•eyhr. do~eme

(mapping) sozdizim Oretici Dilbilgisinde, bir sunulueytan digerine (derin-yap1dan yiizey-yap1ya, yiizey-yap1dan Mantlksal Bi~;im'e) yap! aktarrna ieyleminin gene! ad!.

dudaksd-artdamaksd (labiovelar) sesbifgisi Dudaklann yuvarlaklaey-

maswla aym anda ve kendiliginden dilin arka lasrmnm yumu§ak damaga dogru kallanasJy!a olueyan unsuz. lngilizce'deki well, wasp siizcuklerindeki lw I dudaksJ!-artdamaks!l yan unlu olarak ~;lkar!l!r. dudaksllla~ma

(labialization) sesbitgisi Sese dudaks!liizelligi kazandJran ikincil olueyum sfueci. Dudaks!lla§ma ya diiz unlulerin yuvarlakla§mas! ya da kimi unsiizlerin dudak unsiiziine diinmesi bi~;iminde artzamarli1 boyutta izlenebilmektedir; om. kavmnak> kavnrmak, ko,.u >ko~, tonguz>domuz vb. duragan (constant) sesbifim 1- Prag Okulu sesbiliro anlaYJ§lll-

da var alan bir kar~1thk tiirii. Bir duragan karey1thk, butiin uye!er rum alas! durumlarda bulunursa vard!r. 2- (fixed): Sesbilgisinde bir dil birimi yap1S1mn degieymeyen yonu. durak (pause) sesbilim Konueyma srrasmda arliarn se~;iroine bagl!

olarak birirnler arasmda yaplian kesinti. Durak kirni baglarnlarda arliarn aymc1 ozellik gosterrnektedir; om. Bah I I kaldtr! (peynir ya da refeli degilU ve BaltklI aldtr! (tavuk ya da dana eti degilU durgun dilbilim (static linguistics) genet Dil olgulanm belli bir dil

kesitindeki durumu apsmdan ele alan dilbilim. Bu niteligiyJe durgun dilbilim, evrirosel dilbilime karey1tt1r ve eeyzarnanh balaey a91S1mn benimsendigi bir aland1r. durum (case) bi9mbilim, sOzdizim SOzciiklerin, Ozellikle adlann tUm-

cede degi§en ieylevlerini gosteren dilbilgisi ularn1. Durum ~;ogu zaman ad uzerinde 9ekim ek!eriyle gosterilir. Tiirk9e'de durumlar Yalm (ev), Belirtme (evi), <;:lkma (evden), Kalma (evde), Yonelme (eve), Tarnlayan (evin), Ara~; {btfakla), Birliktelik'tir (Ay~e'yle). bkz. DURUM Tiirlerl. DURUM (CASE) bi>imbifim, sozdizim bkz. durum.

dudaksd (labial) sesbifgisi 1- Her iki duda@n birbirine ya da alt duda@n ust di~Iere dokunmas1 ile 9!kanlan unsuz; om. lb

I,

durum ergimesl (case absorption) sozdizim Oretici Dilbilgisinde bir

IPI, lml, I vi, I fl. 2- Dudaklann yuvarlaklaeymaswla olueyan iinlu; om. lol, lui.

siizdizimsel sure9 sonucu (iizellik!e edi!gen bi9imbilirni nedeniyle) eylemlerin yap1sal DURUM yiik!emesi yaparnaz olmas1

102

103


DURUM yukleyici, DURUM belirleyici

Durum Kurama

(bkz. edilgenle~tirme). A~ag,daki tumce <;iftinden ikincisinde eylem, edilgen bi<;imbilimi nedeniyle tUmlecine (kitap) BELIRTME durumunu yilkleyemez konuma gelmi§tir: Ali Ab.met'e kltabt verdi Kitap Ahmet'e verildi

Ergime, i<;sel durumlan kapsamaz.

A~ailJdaki

Herkes Ahmet'ten korkar Ahmet'ten korkulur tUmcelerde i<;sel durum yilklenmi~ AO Ahmet, edilgenle§tirmeye kar~m, bu durumunu korumaktadtr. Durum Kuram1 (Case Theory) siizdizim Dretici Dilbilgisinde Ad0bek1e-

rinin hangi DURUMu yUklendiklerini, DURUM yUkleyicilerin neler olabilecegini ve DURUM ytiklemenin yaptsal iizelliklerini dtizenleyen alt kuram. Merkezi dtizenlemesi DURUM sU.zgeci'dir. Durum Siizgeci (Case Filter) siizdizim Oretici Dilbilgisinde Durum

Kurammm merkezi ilkesidir ve AdObeklerinin Durum yilklenmesini gtiduler:

DURUM Siizgeci Sesbilimsel olarak ger<;ekle§mi§ (bo§ olmayan) her AdObegi, bir DURUM ytiklenmelidir. Bu silzge<;, uygun bir DURUM yUkleyicinin bulunmadtilJ baglamiarda, ilgili AdObegi'nin DURUM ytiklenebilecek konumlara ta§mmasrm gerektirir, aksi halde silzge<; tarafindan elenir. durum tiirleri (Case types) sozdizim Oretici Dilbilgisinde DURUM-

lar bi<;imbilimsel ger<;ekle§meleri, belirlenme dtizlemleri gibi etmenlerle tUrlere aynlrrlar. llki soyut DURUM-bi<;imbilimsel DURUM aynrru yapar; ikincisi yaptsal DURUM-i9sel DURUM. DURUM yiikleme, DURUM belirleme (CASE assignment, CASE marking) siizdizim Oretici Dilbilgisinde DURUM yUkleyiciler tarafindan,

DURUM yiikleyici, DURUM belirleyici (CASE assigner, CASE marker)

siizdizim AdObeklerine i<;sel olarak DURUM ytikleme iizelligi

alan iige. Ana siizluksel ulamlar ve UYUM, potansiyel DURUM ytikleyicidirler. TUrk<;e'de DURUM yilkleyicileri: Eylem, eger varsa, yani ge<;i§li ise dolaystz nesnesine yaptsal DURUM, diger tUmle<;lerine (yani dolayh nesnelerine) i<;sel DURUM yilkler. llge<;ler, tUmle<;lerine, i<;sel DURUM ve yaptsal DURUM yilkler. Yuklemcil stfat, eger yanulamhyorsa, iizne dt§tndaki iigelere ROL ve dolaytstyla i<;sel DURUM yUkler. durum eylemi (stative verb) bit;imbilim, sOzdizim, anlambilim SUrekli za-

manlarla ve <;ogu zaman buyrum kipiyle kullantlmayan, bir i§ ya da eylem yerine olu§ ya da durum bildiren eylem tUtU; om. olmak, hulunmak. durumsal kod degi~tirimi (situational code switching) toplumdilbilim Aym

dilin konu§uldugu ortamlarda degi§keler arasmda, farkh dillerin konu§uldugu ortamlarda diller arasmda duruma bagh olarak degi§tirim yapma, degi§ke ya da dil se<;ip kullanma. Kauhmctlar, dil yetkinligi, dil tercihi, toplumsal kimlik, siiylem tUrn gibi durumlar kod se<;imini etkilemektedir. kr§. egretilemeli kod degi~tiriml.

konu§anln duygulanm, dinleyene kar§t tutumunu, anlaumm duygusal etkisini anlatan tUrn; iirn. seni sevmiyornm'a kar§tt olarak senden nefret ediyornm duyusal tonu daha ailJrhkh bir sozcedir. Duyusal anlam kar§tti olarak bili§sel ya da giinderimsel anlam kullanthr.

duyusal anlam (emotive meaning) anlambifim Anlarmn

dii~ey i~lemleme (bottom up processing) metinbilim Artalan bilgisinden ve metnin butununden yola 91ktlarak siiylemin yazilmlenme ve yorumlanma yiintemi. bkz. dikey i~lemleme.

A01ere, ilgili DURUM1an yUkleme. DURUM yUkleme, yonetim altmda yaptlrr ve Durum Silzgeci zorlamastyla gorilnur!Uk gereksinimi sergiler. bkz. Durum Siizgeci, goriiniirliik gereksinlmi.

dii~iinsel (ideational) gene/ Konu§urun dt§ dunyaya ili§kin bili§ini ya da dt§ dunyada nesnel olarak dogrulanabilecek yanmt yansttan bolumu; anlam turlerini smtf!amada kullantlan bir terim, kavramsal anlam. bkz. kl~llerarast anlam.

104

105


duzeyjduzlem

diiz iinlii diiz iinlii (unrounded vowel) sesbilim Dudaklarm gerilmesiyle vlka-

nlan unlu. 1'iirk9e'de fa/,

duzey/diizlem (level) gene/ 1 - Gene! bir terim olarak, yap1 duz-

yuvarlak iinlii.

diizanlam (denotation) anlambilim S6zcUgiin, sOz Obeginin s6z1Uk

anlarru birincil anlam. Genellilde siizcugun dt§ dunyada gonderimde bulundugu sozcugun ili§kisinden ortaya 91kan, konu§urla arasmda en fazla ortakiJk bulunan anlam; om. giil SOZCUgun(in duzan!amJ 'katmerli, kokulu, genellilde k.JnnJZJ renkii 9i9ek'tir. kr§. giinderimsel anlam, bili~sel anlam. diizdegi~mece

tamsal bir diizenlemedir.

fef, /t/, /i/ duz unlulerdir. kr§.

(metonymy) an/ambi/im Benzetme amact giitmek-

sizin tUmce ya da dizimde bulunan ogeler arasmda butunparva, neden-sonu9, genel-ozel, somut-soyut ili§kiler kurulmast yo!uyla OIU§an degi§rnece turii; Om. dogmak yerine dunyaya gelmek, tenis<;i yerine raket, televizyon i9in ekran dendiginde diizdegi§mece yaptlrnt§ olur. Ad akta11m1 da (eskiden mecaz-1 milrsel) denir. duzeltme (repair) toplumdilbilim Konu§ma 90ziimlemesinde konu§Urlann etkile§imdeki bir yanh§hgt ya da eksikiigi duzeltme davrant§J. Diizeltme konU§Ur vlkl§h (self-initiated repair) ya da dinleyen 9tkt§h olabilir.

leminin bagtmsJZ olarak ince!ebilecek ba§hca boyutlanndan birisi; om. sesbilim, dilbilgisi, anlambilim diizeyleri. 2

Dre-

tlmsel dilbilgisinde bir tumcenin uretilmesinde kar§!la§tlan degi§ik simgeleme duzeyleri; om. derin ve yiizey yap! duzeyleri. 3 - Bir dilsel a§amada degi§ik yap! katmanlan; om. tiimce, tumcecik, ilbek, silzcuk, bi9imbirim diizeyleri. 4 - Bivembilim ve toplumdilbilimde belli bir toplumsal duruma uygun anlatlm bi9imi; om. resmi duzey, giindelik duzey. dUzlenme (neutralization) bifimbilim, sesbifim bkz.

yans1zla~ma.

diizle,me (unrounding, delabialization) sesbilim, sesbiJgisi Yuvarlak Un-

lulerin tarihsel sure9 i9inde diiz unlulere donu§mesi; ilm. iduk>idik, kapu>kapt, kendu>kendi, katun>kadm. Yuvarlak unlu

bulunduran bi9imler kimi agt2larda ya§amayt surdurebilmektedir.

duzeltmeci dilblllm (clinical linguistics) gene/ Dilbilim kuram yon-

diizsiiz (locution) edimbilim Anlamh, dilbilgisel bir silzcenin soylen-

tern ve bulgularmm bir dil bozukiugunun 9oziimlenrnesinde kullarulmaswla ilgili dilbilim dah. Bu uygulama, dilbilimci ile konu§ma duzeltmeni, i§itme uzman1 vb.1erinin i§birligi ile ger9ekie§ir. Soz konusu bozukiuk yaz!h ya da siizlu dille ilgili anlama ve uretme surevleriyle ilgili olabilir .

mesi; om. Hava soguk mu? gibi evet-hayu1a yarut bekienen so-

diizenek (code) gene/ bkz. kod.

sine uygun sOzce Uretilmesi; Om. kaptyt af(l.ntZ sOzcesinde kapt,

di.izenleme (arrangement, configuration) gene/ 1 - (item and arrange· ment) Dil birimlerinin degi§ik duzlemlerdeki durumlannm,

da@hmlannm diizeni; iim. seslem i9inde seslerin, tUmce i9inde sozcukierin duzenlenmesi. 2- (configuration) Dil ogelerinin bi9imsel bak.Jmdan belli bir duzene gore kurulu§lan; om. Tiirkve'de durum taktlannm kullan!rn! sozdizimsel/ an106

runun dinleyence iiyle algtlandtgt sozce. bkz. edimsiiz, etkisoz. dUzsOz edimi (locutionary act) edimbilim SOzeylem kuranunda, bir

sozcenin siiylenmesi sonucu olu§an edim; anlamh, dilbilgia<;mak silzciikieri ve hangi kapmm a9!lacagt dinleyence anla-

§!liyorsa diizsoz eylerni ger9ekie§rni§ olur. bkz. edimsiiz ediml, etklsiiz ediml. derin-yap1 (d-yapl) (d-structure) sozdizim Dretlci Dilbilgisinde, ROL

ili§kilerinin kodland1gt yap1. kr§. y-yap1. 107


edilgen eylem

numunda ve eden ili~kisi i<;inde olan ogenin de yap1sal olarak egik konumda bulundugu yap1da bulunan ey!eme ekienen bi<;imbirim; om. edilgen bir yap1 olan Kitap {akuyucular tarafm· dan) begenildi tumcesinde, begen-il eylemindeki {-II} eki edilgen <yatt}'l belirtir. TUrk<;e'de edilgen <;att}'l belirten{-II} bi<;imbiriminin [-II], l-In] ve 1-n] birimcikleri vard1r; bunlann dagllim1, eklendikleri eylemin son sesinin niteligine baghd1r; bul, kll gibi 1-1] sesi ile biten eylemlere l-In], aku, ara gibi unluyle biten eylemlere 1-n], diger eylemlere I-II] birimcigi eklenir.

E edat (adverb)

bi~imbilim,

sozdizim bkz. bellrte.,, llge.,.

edeblyat dill (literary language) genel bkz. yazm dill. eden (agent) anlambilim, siizdizim Eylemin belirttigi hareketi yapan oge; eylem ile kll!c! ili~kisi i<;inde bulunan ogelerin ozellikieri canl1, istek belirtebilen ve bilin<;li hareket eden varWdar olmalandJr; om. Cacuk tapa vurdu rumcesinde qacuk, vur eyleminin edenidir. K1hc1 da denir. eden ad1 (agentive noun) sozdizim Eylemin belirttigi hareketi yapan ad; om. Cacuk topa vurdu rumcesinde 9acuk, vur eyleminin eden ad1d1r. K1hc1 ad1 da denir. eden durumu (agentivecase) bipmbilim,siizdizim Eylemin belirttigi hareketi yapan adm durumu; om. Cacuk tapa vurdu llimcesinde qacuk eden durumundad1r. K1hc1 durumu da denir. edllgen (passive) siizdizim TUmcenin eylemiyle etkilenen ilieykisi

i<;inde olan ogenin yap!Sal olarak ozne konumunda ve eden ili~kisi i<;inde olan ogenin de yap1sal olarak egik konumda bulundugu yap1; om. edilgen bir yap! olan Kitap {akuyucular ta· rafmdan) begenildi llimcesinde, begen eyleminin etkileneni olan kitap ozne konumunda, edeni olan akuyucularise L ta· rafindan] obeginin nesnesi konumundad1r. Edilgen, edimbilim a<;Jsmdan edenden <;ok etkilenen ki~i ya da olu~u one <;il<aran bir yap1drr. edllgen 9at1 (passive voice) biqimbilim, sozdizim TUmcenin eylemiyle

etkilenen

ili~kisi

i<;inde olan ogenin yap1sal olarak ozne ko108

edllgen eylem (passive verb) biqimbilim, siizdizim Edilgen bi<;imbiriminin eklenmi~ oldugu eylem; om. Kitap (akuyucular tarafmdan) begenildi tumcesinde, begen-il eylemi edilgendir. edilgen ikidillilik (passive bilingualism) toplumdilbilim Bireyin ikinci di!de yazil1 ve sozlu bi<;imleri anlayarak edilgen beceri!erini ge!i~tirdigi, ancak konueyma ve yazma gibi etkin becerilerini ge!ieytiremedigi ikidillilik durumu. Bu, ozellikle yetieykin ikidilliliginin bir ozelligidir. krey. iiretken ikidillilik. edilgenle~tirme (passivization) siizdizim Dretici Dilbilgisinin ilk donemlerinde, derin yap1da, daha sonra ylizey yap1da dile-ozgli gorunumlerini kazanacak EDILGEN ogesini i<;eren temel yap!· mn, ilgili ylizey yapl ile etkileeyimlerinden olueyan sure<;; om.

a. b hazine korsanlar tarafmdan bui-EDILGEN b. hazine1 (korsanlar tarafmdan) i1 bui-EDILGEN (a) yap!smda, ozne konumu, GYI uyannca uretiimiey ama bir a<;lk adobegi ile doldurulmaml§tlr, yani boeytur. hazine adobegi, bulun- eyleminin i<;se! uyesidir. Ey!em, soyut bir EDILGEN ogesi i<;ermektedir. (b) yaplsmda ise, i<;sel uye ozne konumuna taeymm1ey, arkasmda eeydizinli bir iz b1rakm!~tlr. Eylem edilgenlik bi<;imbirimini alm1eyttr. Edilgen eylem nesnesine yap1sal DURUM ylikleyemez, tlimcede durum ergimesi ger<;ekleeymieytir: DURUM Siizgeci zorlamaswla, ro!unu eylemden alan i<;se! uye, boey olan ozne konumuna taeymml§tlr. Ki~inin

anlad1@ ancak gilriluk kullan1mda S!k<;a kullanmad1@ sozluksei birimlerin edilgen siizvarhgl (passive vocabulary) genel

109


edlm

edlmsel (eylem)

tumu. Edilgen sozvarh@run etken silzvarh@mn ik:i-119 kat! oldugu belirtilmektedir. kr~. etken siizvarhgo.

edimbilim (sociopragmatics) dil kullammmda toplumsal baglarru vurgt!lar; genel edimbilim terimi ise dilin ileti§imsel olarak

edim (performance) genet Oretici donu§iimlu dilbilgisi kurarnm-

kullantmmdald ilkeleri tek tek diller ya da gene! olarak insan dill a<;:tsmdan ele alan bir <;:alt§ma alamdrr.

da, soyut dil yetisine (edin<;:) kar§tt olarak, ger9ekteki somut dil kullannru. Edim bir baklma edincin, soyut bilginin do§avurumudur, ancak bellek srmrlarnalan, yorgunluk, gerginlik, <;:ekingenlik vb. etkenler bu bilginin kullannna tarn olarak yansomasmt onler. Anadili ya da yabanct dil ogrenlminde bu aynm a9ok9a gorulebilir; bir kimse kurallan bildigi, dile ili§kin bilgisi oldugu halde yukanda an!lan nedenlerle dil kullammmda istenilen dii.zeyde olmayabilir. Edin9/ edim aynrm Saussure'iin dilfsoz aynrruna benzer ancak Saussure'iin belirlemesinde dil (edin<;:) toplumsal bir nesne oldugu halde, Chomsky bunun zihinsel, bili§sel bir olgu oldugunu belirtir. edlm (activity, process) antambilim Eylem taklmmm gilsterdigi de-

vinim, surerlik ve ereklilik iizellikierine giire tammlanan be§ hal turunden devinimli, surerli ve ereksiz olam. edimbillm (pragmatics) genet Dili kullantCI a9tsmdan ele alan dal;

dil-baglarn ili§kisinl inceleyen alan. Anlarnbilim ve siizdizim ile birlikte gostergebilimin ii9 alamndan birisi. Ba§langtct 19301ara degin uzanmalda birlikte kapsarntrun belirlenmesindeki gli9lllkler nedeniyle gliniimii.zde stmrlan a<;:okhkla <;:izilememektedir. Ktsaca, dili kullamct a91smdan ele alan inceleme alam olarak tammlanabilir. Bu 9er9evede gene! olarak baglarnla ilgili konulan onemseyen bir dil inceleme yalda§tmtm yansthr. Son ytllarda anlarnbilimin dil i9i anlarnt, edimbilimin ise dilie ba@ntlh dt§ baglarndan kaynaldanan anlarru inceledigi konusunda yaygtn bir gorli§ olu§mU§tur. Ara§tlnna konulan arasmda giisterim (deixis), silzdizimsel iinsayt1t!lar (presuppositions) ve silzeylemler (speech acts) geni§ bir yer tutmaktadrr. Edimbilim yetisi (pragmatic competence) dilin dogrulugu yamnda uygun ve yerlnde kullammrm anlatan bir kavrarndrr. Son ytllarda bu kavrarnm kimi altbiilumleri de olu§mu~tur: edimsel dilbilim (pragmalinguistics) daha 90k dilde var olan yaptlarla edimbilim konularrru ilintilendirmeye 9ah§rr; toplumsal

ili it

110

edlmsel (eylem) (performativc (verb)) edimbilim, siizdizim Soyleni§i bir edimfeylem degeri ta§tyan tumce ya da eylem; ilm. Ozur dilerim tumcesi salt ilzne+yiiklemden olU§an bir yap! degerinde degildir; aynt anda ilziir dileme eylemini de ger9ekle§tirdiginden bir silzeylemdir. Aynt bi9imde Bu a/eyam toplanttya gelecegime soz veriyorum tumcesinin eylemi edimseldir, tumce siiylendiginde soz verme eylemi ger9ekle§tirihni§tir. Bir eylemln edimsel i§lev ustlenmesini gerektiren ko§ullar bulunmaktadtr; bunlar, eylemin edimsel nitelikli oimast, eylemin oznesinin konu§Ur oldugunu belirten birinci ki§i olmast ve eylemin §imdiki zaman eki ta§tmastdtr. Buna bagh olarak, Bu a/eyam toplanttya gelecegime soz verdim tiimcesi edimsel degildir, yalmzca edimsel bir olgunun aktanmtdtr.

edimsOz (illocution) edimbilim Bir s6zce ya da ti.imcenin sOylenmesi ile ifade edilen i§lemin yerine getirilmesi. !fade edilen i§lemin niteligi, ileti§im i9inde bulunan ki§ilere ve ifadenin kullan!ldt@ durumlara bagh olarak degi§ir; ilm. Burast soguk tllmcesi, silyleyen ki§iye ve duruma bagh olarak i9inde bu!unulan yerin ISIS! hakkmda bir saptarna, a91k alan bir pencerenin kapattlmast ricast ya da ilnerisi olarak alg!lanabilir. bkz. diizsiiz, etkisiiz. edimsOz edimi (illocutionary act) edimbilim Bir sOzcenin s6ylenmesiyle yerine getirilen i§lev; ilm. Kaptyt a>;! tiimcesi, silyleyen ki§iye, duruma bagh olarak rica, oneri, buyruk degerinde bir edimsilz olabilir. bkz. diizsiiz ediml, etkisiiz edimi. edinQ (competence) genet Oretici Dilbilgisi Kurammda, bir dilde daha once hi9 iiretilmemi§ tiimce[erin konU§UCU-dinleyiciler tarafmdan uretiJip yorumlanabilmelerini a91klayan i9sel dil bilgisi, dil yetisi. kr~. edim. edinim (acquisition) ruhdilbilim bkz. dil edinimi.

111


ekeylem

ejlik ejlik (oblique) bi<;imbilim Bir tumcede eylernin ozne, nesne vedalayh rumleci dt§mda ·eylemle ili§kisi alan diger adlar; orn. (:ocuk bahqede topla oynuyor tiimcesinde yer ili§kisindeki bahqede ve arac;: ili§kisindeki topla sozcukieri eylemle egik ili§kide alan oge!erdir. ejlik durum (oblique case) bi<;imbilim Bir tumcede eylernin ozne,

nesne ve dalayh rurnieci dt§mda diger adlann eylemle alan ili§kisini belirten durum; orn. (:ocuk bahqede topla oynuyor tumcesinde bahqe-de sozcugundeki yer belirten {-DA} talast ve top-la siizcugundeki arac;: belirten {-!A} talast egik durum ekieridir. egitimsel dilbillm (educational linguistics) gene/ Gene! dilbilim, ruh-

bi!im, ruhdilbilim, tap!umdilbilim kuramlanna dayah alarak yaptlan betimlemelerden, dil ogrenme ve kullanma kanusunda artaya kanan yakia§tmlardan beslenen dil egitimi ve ogretimi ile ilgili dilbilim alam. Agrrhkh alarak yabanct dil ogretim! ile ilgili c;:ah§malar yaptlmakia birlikte egitimsel dilbilim alamnm anadili ogretimini de kapsach@ belirtilmektedir. egretileme (metaphor) anlambilim Aralannda e§degerlik ili§kisi ku-

rulan an!amh ogelerden birini, oteki yerine kullanma sanucu alu§an degi§mece tiirii. Egretileme hem giinliik dilde hem de edebiyat dilinde kullanthr; om. haydut ak,am, bakire zambak dizirnlerinde kapalt egretileme, 0 bir melektir!, Ne ~eytand!T o! dizimlerinde ac;:ik egretileme soz kanusudur. Deyim aktarmas1 da (eskiden istiare) denir. ejlretilemeli kod dejli~tirimi (metaphorical code switching) toplumdilbilim

ikidil!ilcrin kanuyu ve kanu§ma artam1m degi§tirmck amacty!a yapbkian kad degi§tirimi. Bu durumda kanu degi§tirildiginde kad da degi§tirilir. kr§. durumsal kod degi~tirimi. ek (affix) bi<;imbilim Bir kok ya da giivdeye ekienip anun yapt,

anlam ya da i§levini degi§tiren oge. Elder sozcugun giivdesine eldendikleri kanuma gore uc;:e aynhr; onek, sanek ve ic;:ek. TUrkc;:e'de elderin c;:agu sanek niteligindedir; om. goz-liik, gaz-cii, der-gi sozculderinde (-luk], (-cu], (-gil sanektir. ic;:elder Arapc;:a, giiney Asya dilleri ve kimi Ktztlderili dillerinde yaygmchr. 112

ingilizce'de Onekler vard1r; Om. re-write, mis-spell, de-emphasize

vb. Elder i§levleri ac;:tsmdan yaptm ve c;:ekim elderi alarak stmflandmhr. (:ekim ekieri siizcugun ait oldugu sozcuk ulammm niteligini ve tumce ic;:indeki i§levini belirler. Yaptm/ tiiretim elderi sozcugun anlammm/ giindergesinin niteligini ya da sozcugun ait aldugu sozcuk ulammt degi§tirir: kitap-t;J, kitap-ltk, kitap-t;~-ltk'ta 1-c;:t] ve (-hk] elderi kitap sozcuguniin giindergesinde degi§ildik belirten yaptm elderidir; oku-yucu sozcugunde ise 1-(y)Icl] eki oku eyleminden ad tiireten bir yaptm ekidir; kitab-1, kitap-ta, kitab-a sozciilderindeki I-t], I-ta] ve [-a] ekleri c;:ekim ekieridir. Tiimce ic;:inde dilbilgisi ili§kilerini elder yoluyla diizenleyen dillere eklemeli/baglantth diller denir. eke~lem

(substantive verb, predicative verb) Adlan ya da ad soylu

iigeleri yiiklemle§tiren eylem. eklemeli diller (agglutinative languages) bi<;imbilim bkz. bagtantlh diller. eklemleme (articulation) sesbilgisi Sesin alu§unda kullant!an hava aktmt diizenine gore, akcigerlerden, g:trtlaktan veya artdamaktan gelen havanm belli kanumlara ginnesini saglayarak g:trtla@n list ktsmmda bulunan ses arganlan aracth@yla kanu§ma seslerini alu§tunna ve c;:ikarma. Sesler eklemleme bic;:imine ve eldemlendigi yere gore stmflandmimaktadtr. Seslerin stmflandtnlmast, hava ala§t duzenine, ses tellerinin i§leyi§ine, yumu§ak dama@n durumuna, dil ve dudakiar gibi a@z ic;:indeki oteki organlara gore yaptlmaktadtr. Olu~turma, bojlumlanma da denir. eklemleme bityimi (manner of articulation) sesbilgisi OnsUzlerin olu-

eyumunda, akcigerlerden, g:trtlaktan veya artdamaktan gelen havamn, sesin eklemleme naktasmdan gec;:i§ bic;:imi. Eklemleme bigirnlerine gore unsuzler; patlamalt, surtiinmeli, patlamah-surtiinmeli, aktct ve genizsil alarak adlandmlan stmfiara aynhr. Olu~turma biQimi de denir. eklemleme noktas1 (place of articulation) sesbilgisi OnsUzlerin olu-

§Umunda, akcigerlerden, g:trtlaktan veya artdamaktan gelen havanm, g:trtla@n list ktsmmda bulunan ses arganlannm 113


eklentl de~i~tirimi

eklemleyici

birbirlerine yakla~1p ak1~1nm degi~ik duzeyde engellendigi nokta; orn. [p] sesinin eklemleme noktas1 list ve alt dudakt1r. Olu~turma noktas• da denir. eklemleyici (articulator) sesbilgisi Ses aygrtlnda bir sesin Uretilme-

sini saglayan organ ya da bolum. ikl tiir eklemleyici vardrr: Etken eklemleyiciler dudaklar, dil ve alt 9ene gibi ses aygttlmn hareket edebilen bolumleri iken, edilgen eklemleyiciler sert damak, alt di§ler gibi hareket edemeyen ama etken eklemleyicilere yard1mc1 alan bolumlerdir. Olu~urucu da denir. eklemli/eklemlenmi~ (articulated) sesbi/gisi Eklemleme iirlinu alan ya da eklemleme yoluyla olu§turulmu~ alan ses. Olu~turulmu~ ya da bo~umlu da denir.

eklemleme (articulation) sesbilgisi Eklemli alma ozelligi ta§lma. eklentl (adjunct) sozdizim 1 - Oretici Dilbilgisinde, bir rumcede yap! baklmmdan zorunlu olmayan, sevmeli ikincil oge; orn. Ben dun okula gittim rumcesinin dun eylemobeginin eklentisidir. 2- Oretici Dilbilgisinde, herhangi bir sozluksel ba§ tarafmdan sevilmemi§, A§amah-X <;:izelgesine gore niteleyen konu-

mundaki age. Eklentiler, eylem Obegi ic;;:inde 'zaman', 'tarz' ve

'yer' gosteren sozluksel ya da rumcesel (bkz. eklenti tiimcecig!) ogelerdir: Ali dun hurada ansmn hastaland1 rumcesinde dun, burada, armzm S1ras1yla zaman, yer ve tarz belirten eklentilerdir. 3- Kimi dilbilimciler (Quirk) bu terimi belirtevlerin bir altkUmesini anlatmak i9in kullan1rlar. Ti.imce degerli eklenti, yanrumce. Tiirk9e'de, -lp, -ArAk, -IncA ... vb. ile kurulan ulavlarla -DAn Iince, -DAn sonra vb. ilgevlerle kurulan yanrumce!er; orn. [Dersimizi bitirdikten sonra} biraz muzik din/eyelim rumcesinde {Dersimizi bitirdikten sonra} yantumcesi eklenti rumcecigidir. eklenti tUmcecigl (adjunct clause) sOzdizim

eklenti de~i~tirimi (tag switching) toplumdilbilim bkz. tiimced1~1 kod de~i~tirimi.

ekleyici eylern (catenative) sOzdizim c;ekimsiz eylemin bigimini

yonlendiren eylem rum; orn. ingllizce'de She wanted to go home rumcesinde wanted eylemi go'nun bi9imini (mastar olarak kulJarulmasl gerektigini) belirledigi i9in bir ekleyici/baglaylCl eylemdir. eksen (axis) gene/ Ozellikle Saussure'un kulland1gt, dil voziim-

lemelerinde birbirini kesen diizlemlerin ad!; orn. e§zarnanllhk ekseni, ardl§lkhk/ artzamanhhk ekseni. ekslk ogeli kar~1tllk (privative opposition) sesbilim Prag Okulu sesbllim anlay:t§mda bir kar§lthk olu§turan iki sesten birinin bir ozellige sahip olurken otekinin olmay:t§ma dayanan kar§lllik ruru. eksikli (defective, deficient) bi<;imbilim Belli bir kullamm dizgesi-

nin rumune uy:tnayan, tUm bivimleri ivermeyen oge; orn. !ngilizce'de kipliklere, Oteki eylemlerle kar§lla§tmlarak, kimi zaman eksikli bi9imler denir; 9iinkU as1l eylemlerden kimi baklmlardan aynhrlar: a) eylemlik olarak kullan!larnazlar, b) -ing bi9imleri yoktur, c) 3. tekil ki§ide -s eki almazlar. eksiklik kuram1 (deficit theory) toplumdilbilim B. Bernstein'm tezi

dogrultusunda, orta katman konu~urlanyla kar§!la§hrlld!g,.nda, alt katman konU§Ur!anmn sozelle§tirrneJerinde eksikJikieri olduguna lli§kin toplumdilbilim kuram1. eksiklik varsay•m• (deficit hypothesis) toplumdilbilim bkz. eksiklik kuraml.

zorunlu olmayan bir ogenin i9inde bulundugu yap1yla olan ili§kisi.

eksilti (ellipsis) sozdizim Tiimcede klmi ogelerin silinmesi, eksik olmas1 ya da kullan!lmamas1; 6rn. $ekerilkalbi var ($ekerlkalp hastahg1 var yerine), -Nereye gidiyorsun? -Okula (Okula gidiyorum yerine). Silinen, kullan!lmayan ogeler anla§rnay:t engellemez. Tutumluluk, bi9em vb. nedenlerden kaynaklanan eksilti klmi zaman arhkltgtn azal1:!lmas1 olarak da gorlilebilmektedir; om. Eger hu akfam bize gelmezsen gucenirim yerine Bu akfam bize gelmezsen gucenirim rumcesinde oldugu gibi.

114

115

eklentileme (adjunction) sozdizim Oretici Dilbilgisi Kurammda,


engelli

eksiltili eksiltili (elliptical) sozdizim Eksiltisi bulunan yapt; iirn. Ahmet pa-

tates sever, Mehmet de kabak tiimcesi eksiltili tiimcedir <;iinkii sev eylemi ikinci yaptda tekrarlanmamt§tlr, Mehmet'in kabak sevdiiji bagtamdan anla§tlmaktadtr. el-yiiz bilglsi (kinesics) gostergebi/im bkz. siizd1~1 ileti~im.

elektrokimograf (electrokymograph) sesbilgisi Konu~ma strasmda agtz ve burundaki hava akl§mda meydana gelen degi§ikligt kaydeden aygtt. elektropalatograf (electropalatograph) sesbilgisi Konu§ma strasmda dil ve damak arasmdaki ili§klyi kaydedebilen aygtt.

emir kipi (imperative mood) sOzdizim, anlambilim bkz. buyrum kipi. en az \'aba llkesi (least effort principle) gene/ Dilsel iiretimde har-

canmast gereken <;abanm en aza indirilmesi ilkesi. Bu ilke birinci ve iklnci eklemlilik duzleminde dilsel birimleri yalmla§tlrma ve genelle§tirme egilimlerini anlatlr; om. benze§me, seslem yitimi gibi ses olaylannm pek <;ogunda egemendir. en kii\'iik \lift (minimal pair) sesbilim Sesbilimde biri dt§mda tUm

birimleri aym, ama anlamlan farklt sozcuk <;ifti; om. ev-el, yol-kol, at-et vb. en iistiinliik derecesi (superlative degree) bi>;imbilim Stfat/niteleyici

ve belirte<;lerin kar§ila§tlnlmasmda, ikiden <;ok age arasmdaki en ust nitelik. En ustiinluk Tiirk<;e'de sJfat ve belirte<; Online en' birimi getirilerek yapthr: en kUfilk, en zaytf, en htzlt, 1

en temiz vb.

en yakmllk ko~ulu (minimality condition) siizdizim Dretici Dilbilgisi

Kurammda, bir sozdizlmsel 6geye k-buyurma ozelligi ta§tmakla olast yoneten konumunda bulunan ba§ ogelerden, bu sozdizimsel 6geye ancak en yakln olanmm ger<;ek yoneten olabilecegine ili§kln gereklilik. engel (barrier) sozdizim Oretici Dilbilgisi Kurammda yonetim gibi

degi§tirme i§lemini lasttlayan ulam. Engeller buyiik<;iil yanstmalarchr; bir buyiik<;iil yanstmanm engel olup olmamast dilin yaptsal 6zelliklerine bagh bir degi§tirgendir; om. bir !lge<;Obegi budag., kendi tiimlecini bir eylemin yonetmesini engeller; om. Ali {bana gore}10 bunu ba,ranr. Buna kar§m, Tiirk<;e'de adobekleri ancak belirleyici konumundaki bir iigenin yer degi§tirmeslne izin verir, diger ogelerinln adobegi dt§ma <;tlanasmt engeller; om. {Ay,fe'nin son aldtgt kitabtnt] kaybettim, [ __ son aldtgt kitabtnt] kaybettim Ay,re'nin, '[__ kitabtnt] kaybettim Ay,re'nin son aldtgt yapllanmn sonuncusunun dilbilgisel olmamast, Tiirk<;e'de adobeginln a§amalt yaptst i<;lnde belirleyicinin bulundugu duzeyin altmda kalan duzey yer degi§tirme i§lemi a<;tsmdan bir engel olu§turmaktadtr. engelli (interrupted) sesbilgisi Patlamah iinsiizlerde oldugu gibi, ses yolunda tam bir engellemne ile olueyturulan iinsiiz. Kesintlli de

denir. engelli (obstruent) sesbilgisi Hava aklmmm agtzda engellenmesiyle pkan, patlamah, surtiinmeli, patlamalt-siirtiinmeli unsiiz; om. [p s c] vb. unsuzleri engelli seslerdir. engelsiz (unchecked) sesbilgisi Engelli olmayan sesbirimsel 6zellik. erek (goal) onlombilim, siizdizim Eylemin dile getirdigi ieyten etklle-

nen nesne; om. f:;ocuk okula gitti I:Umcesinde okula, git eyleminin erek'idir. erek dil (target language) ~eviribilim <;:evirinin ya da aktarmanm ve yorumlamanm yap1ldt!lt dil. Tiirk<;e'den Japonca'ya yapllacak bir <;eviride erek dil Japonca'dtr. Ama9 dil de denir. erll (masculine) bi~imbilim Kimi dillerde dilbilgisel olarak er-

kek cinsten saytlan birimler ile ilgili dilbilgisel cins; om. Franstzca'da le livre 'kitap' sozcugu eril, laporte 'kapt' sozcugu dieyildir. Krey. di~il, yanstz.

bazt dilbilgisel olgulann etkl alanlanm belirleyen ya da yer

erk (capacity) gene/ Oretici Dilbilgisinde dilbilgisinin uretici gilcu. Bir dilbilgisi ozdeey bir dizi yapt (tumce) uretiyorsa, aym

116

117


erteleme

ti.irden 'za)'lf uretici erkleri' oldugu soylenir; buna ek olarak bu dilbilgileri soz konusu diziler i9in aym yaptsal betimlemeleri oneriyorlarsa benzer ol9ude 'gil9lu uretici erkleri' aldugu soylenir. erteleme (procrastinate) sozdizim Dretici Dilbilgisi tarafmdan one

surulen evrensel ilkelerden biri; dil yaptsmda alabilecek herhangi bir degi~ikligin mumkUn aldugunca ve zarunlu airnadlkva ertelenmesi gerektigini belirtir. eski bllgi (given/old information) soy/em Bir sozcenin i9erdigi bilgi

ti.irlerinden birisi. Eskl bilgi kanu~ur jyazann, dinleyencef akurca bilindigini varsaydrgi bilgidir. Bu ti.ir bilgiler ti.imce yaptlanmastm da etkiler; om. Karde~im okumayt rok severtumcesinde karde~im eski bilgi, okumayt rok sever yeni bilgi i9erir. Okumayt karde§im rok sever ti.imcesinde ise okuma eski bilgi, karde~im adak'tlr. Aynca bkz. odaklama, oznelik, yeni bllgi, yiiklemllk. eskicll bl<;:im (archaism) gene/ Dilin ge9mi~ evrelerinde kullantlml~ olup artlk kullantlmayan sozcuk ya da dilbilgisi ozelligi. Tiirkalaji alanmdaki ya)'lnlarda gilnumtizde lran'da kanu~u­ lan bir TUrk dili alan Hala99a'da 8. yliz)'lldaki Kokti.irk9e'de kullamlan eskicil bi9imlerin bulundugu artaya kanmu~tur. e~adllllk (homonymy) anlambilim Gostereni (bi9imi) aym, gosterileni (anlamlan) ayn sozcukler; om. dU§ 'ruya', dii~- 'du~mek'

ya da yUz ('saYJ.',

'ba~1n

On taraf1', 'suda yap1lan bir tiir spar',

'deriyi vlicuttan a)'lnna' 'bir

yarme<L<

e~astlhlara

dikkat etlnek gerekir.

e~baglmh (coordinate) sOzdizim Ogelerinden biri ortak alan, anlam ili~kisi par9austi.i ozellikler ya da bagla9larla saglanan strah yap! turn; ilrn. Zeynep'le Aylin e~bagimh adobekleri, ireri girdi ve elindekileri yere btraktt e~bagimh eylemobekleridir. e~bag1mh tUmce (coordinate sentence) siizdizim 6gelerinden biri ortak alan, anlam ili~kisi par9austii ilzellikler ya da ba@a9larla saglanan s1rah tU.mce tllrii; Om. agact kurt, insam dert yertUmcesinde eylem artaktlr ve anlam ili~kisi par9austi.i ozellikle saglanmt~tlr. C:ocuk eve geldi ve dinlendi tumcesinde ise ozne ortaktlr, anlam ili~kisi ikl eylem arasmdaki bagla9la saglanrru~ttr. e~bagtmll yapt (coordinate structure) siizdizim E~bagimhltk ili~kisi

i9inde bulunan obek veya ti.imce; om. Berna ve Tarkan e~ba­ gitrtlt ado begi, Adam gazeteyi aldt ve sedire oturdu e~ bagitrtlt eylemObegi ve (;ocuk it;eri girdi ve annesi onu yamna t;agzrdz e~bagt.mh ti.imcedir. e,bailmhhk (coordination) sOzdizim Bir tUmce i<;inde ayn1 tUrden alan, aym i~levi goren ve yapt bak:lmmdan e~degerli silzcuk, sozcuk iibegi ya da ti.imcecikler gibi dilbirimlerinin arasmdaki baglantt ili~kisi; ilrn. Ay~e, Alev ve Mehmet ders rall~tyorlar ti.imcesinde Ay~e, Alev ve Mehmet e~bagimhhk ili~kisi i9indedir. Okula gittik ve saat be~e kadar orada kaldtk e~bagimh iki ti.imceden alu~maktadrr; bu tur ti.imceye e§ba{j!mlt tiimce denir.

~eyin dt~t').

e~anlamhhk (synonymy) an/ambilim SOzcUk ve tumcelerin Ozde~

anlantlt airnalan durumu. Anlambilimciler tam e~anlamhh­ gin soz kanusu olmadtgim, 9linku boyle bir durumun ancak ikl silzcuk butun baglamlarda birbirinin yerine kullantlabilirse alanakh olabilecegini one surerler; om. beyaz ve ak: beyaz peynir, 'ak peynir ya da kara ve siyah: kara toprak, 'siyah toprak.

e~blc;:lmli (isomorphic) bi~imbilim Eeybi9imli alan; ilm. yap-tl-abil-ir ve giir-ul-ebil-ir e~bi9imli silzciiklerdir, e§ bi9imbirim ulamlan vard1r. e~bic;:imlilik (isomorphism) bi~imbilim lki ya da daha 90k yapmm iigeleri arasmda bire bir 9ak:l~ma almast durumu; 1'iirk9e ile lngilizce akrabaltk terimleri arasmda e~ bi9imlilik yaktur;

Orn. amca~uncle, dayt-uncle, hala-aunt, teyze-aunt. e~astlll (cognate)

tarihsel dilbilim Aym kilkten gelen dilsel bi9im; om. lng. two, Fr. deux, Alm. zwei 'iki' sozcukleri e~astlhdrr. Dil

ogretiminde

e~astlh

sozciikler ogrenimi 118

kolayla~tlnr

ancak

e,bi~imlenme (configurationality) sOzdizim Genel

anlamda, bir Ogenin ti.imce i9inde belirli bir kanum (veya bi9imde) bulunma119


smm, bir ba~ka ogenin bulunmasma ya da belirli bir bi9imde olmasma dayanmaSl ozeJligi; Om. bir sozcugun belirtme durumunda olmas1, ilgili yap1da bir ge9i~li eylemin bulunmaslna baghd1r. Oretici Dilbilgisi, dil yap1smda sozcuk dizili~inin derin yap1da belirlendigini ve tumce kuruculann bir a~amah yap1 i9erdigi varsa}'lmma baghd1r. Bu apdan dillerin 'e~bi9imlenmeli' ve 'e~bi9irnlenmesiz' 6zellikler gosterdikleri one surulmu~tur. E§bi9imlenmenin tum dillerin bir ozelligi aldugu, ba§ka bir deyi§le, e~bi9imlenmenin insan dilinin evrensel bir ozelligi aldugu ve dillerin birbirlerinden, yalmzca e§bi9imlenme surecinin dilbilgisinde yer ald1jt1 bile§enin niteligi a91smdan farkhhklar gosterdigi de one surii.lrnu§tur. Bu ikl bile§en sozdizim bile~eni ya da sozlugu i9eren bile§endir. e~~lkl~ll (homorganic) sesbilgisi <;:lin~

yerleri aym alan sesler; orn.

dudaksil [p], [b], [m] gibi.

§ememektedir. e~degi~irlik (covariance) toplumdilbifim

Taplumsal ve dilsel algulann birbirine ka~ut alarak degi§mesi; taplumsal olgulara ka~ut olarak dilin de degi§rnesi. Cumhuriyet doneminde TUrklye'de toplumsal alandakl degi~melere ko§ut olarak TUrk9e'nin de degi§mesi e~degi§irlik sergilemektedir. <;:e~itli Avrupa ulkelerindekl TUrklerin ya§adiklan ulkenin dillerindekl sozcukler ve dilbilgisi ozellikleriyle Tfuk9e'yi karl§tlrarak kullanmalannda da bir e~degi§irlik siiz kanusudur. e~dillilik ~izglsi

(isogloss) top/umdi/bi/im bkz. leh~e Slnll ~lzglsi,

e~dizimlilik (collocation) siizdizim !kl ya da daha fazla sa}'lda birimln ayo1 dizimde bulunmas1. bkz. blrllktelik.

e!jidizinleme (coindcxation) sOzdizim

e~degerlik (equivalance) siizdizim, ~eviribilim 1 -

Degi§ik dilbilgileri arasmda gU9 e§itligi ili§klsi; orn. aym tumce dizilerini ureten ikl dilbilgisi e§degerlidir. 2- Dag,innsal e§degerlik aym artamda kullanilan dilbirimlerinin niteligi. 3- Oyeleri mantlksal a91dan e~it alan, eksik ogeli ile a§arnah kar~1thktan a}'lrt edilebilen kar§Ilhk. 4- <;:eviride kayoak ve erek dillerde yap1, anlam ve i~lev ili~kisi kurma ile ilgili nitelik. e~degerli ka!§ltllk (equipollent opposition) sesbilim Prag Okulu sesbilim arila}'l§ma gore uyelerinin mantlksal a91dan e~it aldugu, eksik ogeli ile a~amah kar~1thktan a}'lrt edilebilen kar§lilik turn.

e'degerlik kiSitlamasl (equivalence constraint) toplumdilbilim Sankoff

E~g6nderimli

birimlerin bu

ili~kiyi giisterir bi9imde imlenmesi, Oretici Dilbilgisinde e§gonderimli adiibeklerinin altimlerle imlenmesi; 6rn. Ali, hep kendini, di4Uniir. E§dizinlemenin olmad1jt1 farkl1 altimlerle gosterilir; Om. Ali1 onui sever. e~gonderim (coreference) sozdizim !kl ya da daha 9ak sa}'lda birimin tek gondergeyi belirtmesi; iirn. Ahmet, dun bize ugrad1, biz onu, qok ozlem4tik siizcesinde Ahmet ve onu e§giinderim belirtir. E§giinderim, birimlerden sonra yazilan altimle giisterilir. e~gonderlmli (corcfercntial) siizdizim Tek giindergeyi belirten iki ya da daha 90k Sa}'lda birimin ozelligi; iirn. Ahmet dun bize ugradt, biz onu qok Ozlemi,?tik s6zcesinde Ahmet ve onu e§gOnderimlidir.

ve Paplack anla}'l~l dagrultusunda ikldilli etkile~im artammda, ikl dil arasmdakl farklar nedeniyle bir dildekl yapilann otekl dildekl yapl}'l aralanna almamalan ile ilgili lasltlama. lspanyolca ve lngilizce konu§an ikldillilerde her ikl dil i9in his favorite sport/su Iugar favorite adobekleri kabul edilebilir yap1lard1r. Ancak 'su favorito sport, 'his favorito lugarya da 'his favorito sport her ikl dil i9in de dilbilgisel almayan bile~iniler durumundadlr ve e§degerlik lasltlamasl nedeniyle butunle§rne ger9ekle-

e,gOnderimlilik (corefcrentiality) sOzdizim Belirli bir s6zdizimsel yaplda iki adiibeginin gonderiminin ozde~ olmasl durumu. E~giinderimlilik siizdizimsel yap1da e~dizinleme yoluyla belirtilir. G6nderimi iizde~ alan ogeler e§giinderimlidir. bkz.

120

121

e~dizlnleme.

e~il (doublet) tarihse/ dilbilim Aym kiikenden olup bi9imce aynhk gosteren ikl siizcukten her biri.


e~itlik

derecesi

e~itlik derecesi (equative) bi>imbilim S1fat ve belirte<;;lerin kar~Ila~­ tmlmasmda <;;eeyitli kavramlann eeyit ol<;;ude gosterilmesini saglayan kar§llaeytmna bi<;:imi. Tiirk<;:e'de .... kadar, lngilizce'de as ...• as ile anlat!ltr.

e-\iitlik durumu (equative case) bi~imbilim,sOzdizim E§itlik, benzerlik ya da karey!laeyurma, oran kurma anlatan ad durumu. {-CA} eki Tiirk<;:e'de en eski yazth urur!lerden bu yana eeyitlik durumu anlatmak iizere k!Illan!lmaktad!r; orn. aktlhca davranmak, saatlerce yuriimek, saytca qok olmak vb. e~leme (apposition) genet Aym dilbilgisi diizleminde yap1sal ieylevleri ve gonderimleri benzer ya da ozdeey olan birimler. Ya;-ar Kemal, biiyuk Turk romanetst, Nobel'e aday gosterildi tUmcesinde Ya§ar Kemal ile biiyak Turk romanc!Sl bir eeyleme yap1 ilrnegi sergilemektedir. e~leyici

(equative) siizdizim Yukiemleme ile bafilmh iki adobeginin

gOnderimlerinin benzer olmas1; Om. Mehmet ogretmendirtiimcesinde Mehmet ve iigretmen aym kieyiye gonderimde bulunmakta-

d!r. Tiirk<;;e'de bu ilir yap1larda ~imdiki zamandan baeyka bir zamana gonderge yap!ld!filnda 'olmak' eylemi kuilan1hr; orn. Mehmet iigretmen olacak/oldu. ~iijteli ka~rthk (equipollent opposition) sesbilim

bkz.

~dejterli ka~rthk.

eeyseslilik (homophony) Soylenieyleri aym, anlamlar1 degi~ik alan

sozcukier i<;:in kullamlan bir terim; om. Tiirk<;:e'de yiiz/yiiz; lng. right/write, know/no.

e~te~lik (adjacency) siizdizim Bir birimin yap! i<;;indeki konumunun baeyka bir birimin hemen yanmda oldugunu belirten ozellik; Oretici Dilbilgisinde, bir ilimlecin, DURUM yliklenebilmesi i<;:in, bulundugu obekteki ba~'a, aralanna baeyka ogelerin (eklemlerin) girmesine izin vermeyecek bi<;;imde bitieyik olmas1: Tiirk<;:e'de, nesne soyut DURUM yliklenecekse, eyleme yandaey olmaltdtr; orn. 'Ali kitap §imdi okuyor. lngilizce'de nesnenin eylemden hemen sonra geldigi Ali broke a window yesterday ilimcesi dilbilgiseldir ama nesnenin eylemden hemen sonra gelmedigi 'Ali broke tomorrow a window tUmcesi dilbilgisel degildir. Yanda~hk da denir. e~yaz1mhhk (homography) genet Yazth~lan aym, anlamlan degieyik SOZCUk!eri anJatmak i<;;ill kullantJan terim; Om. e§ (ad), e§ (eylem-e§mek). e~zamanllllk (synchrony) genet Dilsel olgulan evrim boyutu d!eymda, gelieymelerden bafilms!Z olarak ele alan, surecin belli bir kesitinde bu olgulann durumunu goz onunde bulunduran balaey a<;:1s1 ve inceleme yontemi. Terim lsvi<;:reli dilbilimci F. de Saussure tarafmdan artzamanhhk ile birlikte ele ahmp tanimlanmieyhr. E§Siiremlilik de denir. krey. artzamanllhk.

efzamanllllk (simultaneity) anlambilim Zaman gizgisinde tamamen ya da !asmen ortueytugu varsaytlan olay ya da durumlann zaman arahklannm ozelligi, aym anda ger<;;ekleeyme ozelligi; orn. Ben televizyon izlerken karde§im miizik dinliyordu ilimcesinde konueyma amna gore ge<;;mi§tekl iki olay aym ana rast gelmektedir.

eeysiiremli dilbilim (synchronic linguistics) genet bkz. e~zamanh dilbilim.

e~zamanll dilbilim (synchronic linguistics) genet Dilsel olgulan zaman i<;;indeki degi~imlerini goz onunde bulundurmakstzm, belli bir kesit i<;;indeki durum a9tsmdan inceleyen dilbilim. Eeyzamanh dilbilim alamnda F. de Saussure onculugunde ortaya 9Ikan yaptsal yaklaey1mm yaygmla§masiyla 20. ylizytl baeylannda dil 9ah§malanm yonlendiren ilkeler ortaya <;;Ikffi!§hr. ~siiremli dilbllim de denir. kr§. artzamanh dilbilim.

e~siiremlilik

etken c;at1 (active voice) bit;imbilim i~i yapan Ozneyi One ~:akaran 1

e~siiz (tautology) antombilim Bir kavram1 aym anlamda sozcuklerle anlatma, bir sozcuk ya da du~unceyi benzer sozcuklerle gereksiz yere yineleme; orn. Bu adam bir yeti§kindir onermesi bir e~sozdur. Bir eylemin oznesi ylikiemlemenin geri kalan bolumundeki bilgiyi i<;;eriyorsa e§s6zluluk ortaya <;;1kar.

(synchrony) genet bkz. e~zamanhhk. 122

123


etkisel anlam

etken eylem

dilbilgisel oznenin eylernin edeni/ki!JcJsJ oldugunu gosteren 9at1 bi9irni; edilgen kar~JtL r:;ocuk cam1 klrd1 tfuncesindeki klrd1 bir etken 9at1 6megi, Cam kmld1 ise edilgen 9at1 bi9irnidir. etken eylem (active verb) bifimbilim i§i yapan1n, klhc1run Oznesi oldugu, dilbilgisel oznenin eylernin kihcJsJ oldugunu gosteren eylern bi9irni; om. r:;ocuk kaplyt a(:tl tilrncesinde a(:tl etken eylerndir. kr~. edilgen eylem. etken sozvarh~t (active vocabulary) gene/ Ki~inin giinluk konu~rna­

smda, her konurnda ve ortarnda kul!and1gi sozluksel birirnlerin tilrnu. Konu~urun egitirn dilzeyi, ilgi alanlanna bag!J olarak degi~iklik gosterir. kr~. edilgen sozvarhgt.

etkisel anlam (affective meaning) anlambilim Anlarnm duygusal yaninl, kh=;inin dinleyene kart?I tutumunu gOsteren anlam tiirii;

om. ya§iJ yerine ihtiyar denilmesi bu tilr anlarn tiirunun bir omegidir. etkisiiz (perlocution) edimbilim Sozeylern kurarnmda sozcenin anlattlgi edimin sonucunu ya da etkisini anlatan terim; om. Tuzu uzattr mtStmz? sOzcesinde bir ricada bulunulmaktadtr (edirnsoz), rica sonucunda tuzun konu~macwa iletilmesi etkisoziln ger9ekie~tigini gosterir. Ricanm yerine getirilmemesi sozeylernin bu boyutunun anla§tlrnadtgi anlarnma gelir. Bu 9er9evede arna9lanan ve ger9ek etkisoz arasmda bir aynrn bulunur. bkz. edimsoz, diizsoz.

etkl alam (scope) sozdizim, anlambilim bkz. a~t.

etkisOz edimi {perlocutionary act) edimbilim Bir sOzcenin ifade ettigi i~Iev; Orn. Pencereyi a9armzsmzz? sOzcesinde bir ricada bulunul-

etkllenen (theme, patient) anlambilim, sOzdizim Ti.imce gOzUmlemele-

maktadtr ve pencerenin dinleyici tarafmdan a9ilmas1 ile bu rica yerine getirilir. bkz. diizsoz edimi, edimsoz edimi.

rinde eylemin anlattlgi olu~ ya da durumdan etkilenen age; om. Ogrenciler kitab1 akudu rumcesinde kitap sozcugu oku eyleminin etkilenenidir. etkile~im oriintiisii (exchange) edimbilim, uygulamalt dilbilim Ozel!ikle

derslik soylemi 90ziimlemesinde kullanilan ternel etkile~im oruntillerinden birisi. Bir etkile~im oruntilsu ii9 devinirnden olu~ur: a91~, yan1tlarna ve surdurme. Bunlarm yerine giinumiizde ba§lama, yan1t ve surdurmejgeri iletim terimleri de kullarulmaktadtr.

ettirgen (causative) bifimbilim,si:izdizim Neden olma ili§kisi gOsteren~

oznenin bir i~i ba~kasma yapttrdtgim belirten dilbilgisi ularn1. Tiirk9e'de {-Dir} eki ettirgen 9att ekidir; om. yap-tlr. Tiirk9e'de ikili ve daha 90k saYJda ettirgen 9at1 eki de kullaru!Jr; om. yap·tJr-t-, yap-tJY-t-tJY-mak. Oldurgan da denir. evet~hay1r

sorusu (yeswno question) gene/ Beklenen yarnb. "evet"

veya "haYJr" alan soru; om. -Ali eve geldi mi? -Evet!HaYJr.

etkile,imsel toplumdilbilim (interactive sociolinguistics) topfumdilbifim

evrensel (universal) gene/ Butiln insan dillerinde var oldugu ka-

Dil ve toplum ili§kisinin incelenrnesinde baglarnm onemine i§aret eden; dilin hem bir baglarn i9inde olu~tugunu hem de baglarnm dili ortaya 91kard1gim; baglarnm kimine gore top-· lurnsal ortarn ya da durum, kimine gore bireysel ve kUltiirel bilgi oldugunu savunan toplurndilbilim dah. Bu yakia~J­ rnm ortaya 91kinasma Hymes onculuk etlni~tir. Goffman ve Gurnperz ba§l!Ca temsilcileri olarak aruirnaktadtr. Etkile~im­ sel toplurndilbilim alanmda gene! olarak payla~tlan dii§iince, konu~manm toplumsal etkile~imin bir urunu oldugu ve dilin bu etkile§imi yansttacak bi9imde yap1landJgidJr.

bul edilen ortak ozellik. Oretici Dilbilgisi dilde bi9irnsel evrenseller ile astl evrenseller arasmda aynrn yapar. Bi9irnsel evrenseller dilbilgisinin i~leyi~i i9in gerekil ko~ullardan olu§ur. Bu ko~ullar bile~en saYJSI, kural tilrleri, stralarna/ dizili~ a~a­ malan, donu~iirn kurailan vb.1eridir. Asil evrenseller ise dil verilerinin 96zilmlenrnesinde kullanilan adobegi, eylemobegi gibi ularnlar ile [±canl!J, [±soyutj gibi anlarnsal ozeiliklerdir. Greenberg tumce i9indeki temel sozcuk diziminden dilin ozel-

124

liklerini OngOren sezdirirnsel evrenseller One sUrer. Genelce~ tiimel de denir. 125


evrimsel dilbilim

eylem obegi

evrimsel dilbilim (evolutive linguistics) gene/ Dilsel birimleri ve sOzcUkleri birlikte aldugu ogelerle bagmt!lan goz onunde bulundurulmaksJZm, yalmzca ugrad!klan degi~imler a91smdan ele alan dilbilitn. Bu alanla tarihsel dilbilim arasmda buyUk bir fark yaktur ve her lklslnde de artzamanh bala~ a9s1 egemendir. evri~ik (converse) anlambilim 1- Kar~ttanlamhhk tUrlerinden birisi. Bu tUr anlamsal ili~kide bir sozcugun anlanu oteklyle kar~thklt bagla~1m i9indedir, 9iftlerden birisi oteklni 9agn~u­ nr. 2- Gorece nitelikte kar~Jtanlamt alan terimlerin her biri; om. almaklvermek, i.§ril i§veren, a§agt/yukan, oturlkalk. evri~im (conversion) sOzdizim, bi~imbi/im, an/ambilim Bir ulama bagl1 alan bir birimin, sesbilimsel i9erigi alan ya da sesbilimsel i9erigi almayan dilbilgisel anlambirimlerin eklenmesiyle bir ba~ka ulama bagh almast; om. ad ulamma bagh alan rocuk sozcugunun {-CA} ekinin eklenmesi ile rocukra stfatt ya da belirteci almas1. kr~. s1for tiiretim.

eylem (verb) birimbilim Bi9irnbilimsel alarak

ki~i,

say:t, zaman, kip, gorunu~, alumsuzluk ulamlan ile 9ekllen ulama baglt alan birimlerden biri. 6m. kokUne klp, gorunu~ ve ki~i ekleri eklenmi~ alan gel-ebil-ir-im sozcugunde, gel bi9imi bir eylemdir. Geleneksel dilbilim yakla~tmlarmda, eylemler bir hareketi belirten sozcukler alarak anlambilimsel ozellikleriyle tantmlantrlar. eylem <;ekimi (conjugation) bi9mbilim Eylem kok ve govdesinin za-

man, ki~i, say:t, kip vb. belirterek aldti\1 degi~ildik. 1'iirk9e'de eylem 9ekirni degi~ik zaman ve ~i ekleriyle yap!lmakta, alumsuzluk da eylem kok ya da govdesi i9lnde yer almaktad!r.

eylem obegi (verb phrase) sozdizim Ba~ 6gesi eylem alan buylik9ul yans1ma.

eylem tak1m1 (verb constellation) anlambilim Eylem ve onun c;evre-

sinde yer alarak eylemin anlammt tamamlayan 6zne ve nesneyi kapsayan butUn. eylemcil (verbal) birimbi/im S6zluksel ulamlann, 6zellik kaltbma gore [+Eylem, -Ad] 6zellikli uyeleri ve bunlara alt herhangi bir ozelligln nitelemesi. eyle~cil bile,ik (synthetic verbal compound) bi~imbifim Ba:;n bir eylemcil tabandan alu~mu§ bile§ik; orn. aytbogan, arabulucu, irediiniik vb. Bu ffir bile§iklerde, ba~ d!~mdaki siizlukbirimin sozdizimsel yaptda eylemin uye yaptsmda yer alan bir uye etkile~imde aldugu kabul edilir.

il;

eylemcil uyum (verbal agreement) siizdizim, bi~imbt1im Uyumun eylem-

ler lizerinde gorunen tUrn. 1Urk9e'de eylemcil uyum iJe adstl uyum fark.hla§Ir: gitti¥m, gitse-n, gid-e-lim. vb. f r;anta-m, r;anta-n, ranta-mtz. bkz. uyum; kr§. adsll uyum. eylem tlimcesi (verbal sentence) sOzdizim .YU.klemi eylem olan tilmce; orn. Ali dersini bitirdi tUmcesi bir eylem rumcesidir.

. eylemden tiireme (dcverbative) birimbilim Eylemlerden yaptm ekleriyle tiiretilmi§ olEJn bic;imler; Om. sev-in-mek, sev-il-mek, sev-i§mek, sev-dir-mek vb. eylemden tiireme eylem; sev-gi, sev-inr;, sev-i, sev-im-li vb. eylemden tureme adlardtr. eylemllk (infinitive) birimbi/im bkz. mastar.

eylem kokii (verbal root) birimbi/im Eylem nitelikli sozcUklerde soz.. !Uksel nitelik ta§tyan aniamh en kU9uk birim; om. oku, ar, sev.

eyleyen-i~-erek (actor-action-goal) 1Umceyi anlam temelinde, i~­ levleri one 9tkararak 96zlimlemeyi anlatan belirleme; ern. Ali denize baktt tUmcesinde Ali eyleyen, baktt i§, denize ise erek anlaur. Ancak bu ffir 96zlimleme 6zne, eylem, nesne bi9imindekl 9iizlimleme ile iizde§ degildir; 91inku eyleyen her zaman dilbilgisel ozne durumunda degildir. (Deniz giiriindu- tumcesinde deniz dilbilgisel oznedir ama eyleyen degildir.)

126

127

eylem govdesi (verbal stem) birimbiiim Eylem ya da ad kokUnden

yap1m ekleriyle turetilen ve eylem alarak kullamlan govde; Om. sev~in-mek, gOz-le-mek.


ezgi

ezgi (intonation) sesbilim Sesbilimde tiimcenin melodis~~i. ol~~t~­ ran ve seslemden buyiik iigeler ustiindeki ton deg>~ikliklen.

Burun dizgesinde u<;: tiir ezgi bulunmaktad1r; biten ezgi, su-

F

ren ezgi ve soru ezgisi. ezgi dilleri (intonational languages) genet Percle aynmlannxn ~aptlar arasmdaki i~lev farklm belirttigi diller; om. Tiirk<;:e ve lngiliz-

ce hirer ezgi dilidir.

Kr~. ton dilleri.

Dilin bir yandan felsefe kavramlannm anla§!l.masmda, iite yandan dil kuram ve yiintemlerinin felsefesel konumlanrun belirlenmesindeki rolunu inceleyen dilbilim dah. Bu konulann felsefecilerce incelenmesine ise dil felsefesi (linguistic philosophy) ad! verilir. Felsefesel dilbilim, dilbilim ag,rl.J.kh bir yonelimi yans1t!r. felsefesel dllbillm (philosophical linguistics) gene/

Metinleri belirleyip saptamay:t, yorumlamay:t ve a<;:!ldamay:t ama<;:layan; bu inceleme arac!hg,yla edebiyat tarihi, tiireler, uygarl!ldar, kurumlar ve kUltUr ile ugra§maya yiinelen dal. Tek inceleme konusu dil olmayan filolojide dil sorunlan degi§ik <;:aglann metinlerini kar§!la§tJrmak, onlan ele§tirel a<;:Jdan degerlendirmek, her yazann ki§isel dilini belirlemek, gil<;: anla§!lJr ya da eski bir dilden yaz1tlan <;:iizmek ve a<;:!ldamak i<;:in ele alm1r. Dilbilimden farkh olarak filolojide yaz1 diline, yazm degeri olan yap•tlardaki dilin incelenmesine 6ncelik tan1mr. Filoloji, 19. ylizy:tlda tarihsel ve kar§!la§tJrmah dilbilim <;:all§malanmn dog,nasma katklda bulunarak iinemli bir i§lev yerine getinnl§tir. flloloji (philology) gene/

fizyolojik sesbilgisi (physiological phonetics) sesbilgisi 1nsan seslerinin

<;:lkanimas1m ger<;:ekle§tiren soluma ve ses organlanmn yaplS!m, i§levlerini, niteliklerini ve <;:ah§ma bi<;:imlerinl inceleyen ses bilgisi dal1.

128

129


G

sel olarak anlamlandtrma surecinde giigluklere yo! agmasmdan dolayt gegerli bulunmayabilir; om. Biz [Zeynep'in [Aylin'in [Bema'ntn buraya geldigini] bildigini] siiyledigini] duyduk tumcesi dilbilgiseldir, ancak igeyerle§tirme i§lemi anlam karma§astna yo! agug.ndan gegerli degi!dir. Aym §ekllde Kitap ta§t okudu tumcesi sozdizim agtsmdan dilbilgiseldir, ancak anlamsal apdan gegerli degi!dir. geQerlik (acceptability) siizdizim, anlambilim, edimbilim Oretici Dil-

gama-lmleme (gamma-marking) siizdizim Oretici Dilbilgisi Kura-

mmda Buyiik Uyum llkesinin yerine getirildigini belirleyen varsayunsal imleme tum. Yunanca gama harfi (g), tam yonetim altmdaki yonetilene, yoneten tarafmdan yiiklenen, yani onciil-yonetimi veya Rol-yonetimi yoluyla yiiklenilen ozelligi sunar. Bir oge tam yonetiliyorsa, yoneteni ana [+g], tam yonetilmiyorsa [-g] ozelligini yiiklemi§tir. g-imleme, oge-konumlu ogeler igin yiizey yaptda, oge-konumlu oimayan ogeler igin Man1:!ksal Bile§ke'de gergekle§ir. geQer dll (lingua franca) toplumdifbifim Ortak bir dogal dile sahip

olmayan bireyler arasmda ileti§im araCl olarak kullan!lan dil; anadilleri degi§ik dilsel topluluklar arasmda ileti§imi saglamak igin kullan!lan yardtmct dil. Kokeni ortac;ag doneminde Akdeniz b6lgesindekl 6zellikle ticaret amac;h ortak dile dayanrr. Eskl donemlerde lskender'in fetihleri sonucunda Yunanca, Roma lmparatorlugu'nun yay!lmast sonucu Latince, Hagh Seferleri strasmda Provansal dili degi§lk dil gruplan · arasmda geger dil olarak kullaruinu§br. Hindistan'da Hindu ve !ngilizce, Uganda'da Suahili ve Luganda geger dil olarak kullarulmaktadtr. lngilizce, giinumiizde tum dunyada geger dil durumundadtr. geQerll (acceptable) siizdizim, onlambilim, edimbilim Oretici Dilbilgisi

Kuranu gergevesinde, bir yapt ya da sozcenin anadili konu§Ucusutarafmdan kabuledilebilirlik ve yorumlanabilirlik derecesini belirleyen niteligi ve dile aitlik yargrsmdaki 6zelligi; bir yapt dilbilgisi kurallanna uygun olmasma kar§m, anadili konu§urlan tarafmdan edimbilimsel etkenlerden ya da hili§130

bilgisi Kuranu gergevesinde, bir yapt ya da sozcenin anadili konu§ucusu tarafmdan kabul edilebilirlik ve yorumlanabilirlik derecesini belirleyen boyut. Benimsenirllk de denir. bkz. geQerli. geQirimsiz (opaque) anlambilim Aniam1 kendisini olu§turan par-

gactklardan anla§llamayan sozcuk; om. baklava sozcugu bak ya da bakla i!e ili§klsi olmadtg.ndan gegirimsiz, kapu:t sozcugu kapt i!e ili§klli oldugu igin gegirimlidir. Tiirkc;e'dekl yabanCl sozcuklerin gogu gegirimsizdir. kr§. saydam. geQi~ sesi (transitional sound) sesbilim

Kok/ govde ile ekin ses yaplsma bagh olarak eklenme .s1rasmda ortaya gtkabilen baglaytct ses. Ne sesbirim ne de bigimbirimsel degeri alan bu ses unlu de unsuz de olabilir; 6rn. gel+yor'da (oku-yor'a kar§lt olarak) Iii ge9i§ unlusu, iki-$-er'de (iif·er'e kar§tt olarak) I §I ge<;i§ unsuziidur. geQi~im (incorporation) siizdizim Kar§l·Se<;enekli olarak birbirinden bag.ms1z gorunebilen k6k sozcuklerin tek bir sozcuk gibi davranmak uzere birle§mesi. Bu anlamda bile§meye benzeyen bu sureci digerinden aytran, sozcuklerin anlambilimsel butunluklerini korumalan ve sozlukselle§memi§ olmalandtr. Bir tumce i<;inde degi§lk ogeler gegi§im ilieyklsi iginde olabilir. . Tiirkc;e'de ikl tur gec;ieyim yaygmd1r: (a) nesne gegi§imi ve (b) ozne gec;ieyimi yap!lan. (a) Nesne gec;ieyimi, siizdizimsel yaplda nesne ile eylemin birle~mesidir; Om. kitap oku-, yazt yaz-, kutu yap-, halt al-, agaf dik-, t;im bif· ... vb. Bu yaptlarda, nesnenin iizerinde DURUM ekleri bulunmaz, nesne alan ad giinderim-

131


geli~mell

sizdir ve nesne ile eylemin arasma bile, da, dahi ogeleri di~m­ da ba~ka bi<;:imbirimler giremez, ge<;:i~im yap1s1 bi<;:imbilimsel a<;:Idan bir butundur; orn. 'Ali kutu dun yapt1. (b) Ozne ge<;:i~imi, sozdizimsel yap1da ozne ile eylemin birle~mesidir; orn. Ali'yi an soktu, Ali'ye araba rarpt1. Bu yaptlarda, ozne gonderimsizdir ve sozcuk dizimi baklmmdan eylemden hemen once gelir. geQi!?li (transitive) bi~imbilim, sOzdizim Nesne alan bir eylem veya

boyle bir eylemi alan tumce; orn. oku ge<;:i~li bir eylemdir; Kapzy' <lflniZ tiimcesinde <1f1nak ge<;:i~lidir. '!Urk<;:e'de ge<;:i~siz eylemler [-ir, -t, -tlr] bi<;:imbirimleri bulunan {-Dlr} ettirgen ekiyle ge<;:i~liye donu~tiirulur; orn. uyn-t, gul-dur. ge9i~iz (intransitive) bifimbilim, sOzdizim Nesne almayan bir eylem veya boyle bir eylemi alan tiimce; orn. agla, bayll, duraksa, uzan, dur ge<;:i~siz eylemlerdir.

ge~mi~ zaman (past tense) bipmbilim

Eylemin gosterdigi i~, olu~ ya da durumun i<;:inde bulumtlan zarnandan once oldugunu belirten zarnan. '!Urk<;:e'de belirli ge<;:mi§ {-DI}, belirsiz ge<;:mi§ {-ml§} ile olu§turulur; orn. Arkada$m denize git1i. Mehmet dun gelmi!j. gedik (gap) birimbilim Bir dizide bulunmas1 gereken dil biriminin yokiugundan ileri gelen bo~luk; orn. babaanne, anneanne kar§lh olarak iki ayn terim bulunmamas1 bir gedik (lexical gap) ortaya <;:lkanr. gelecek zaman (future) birimbilim Eylemin anlattl@ i§, olu§ ve du-

rumun sozcenin yer ald1@ zamandan sonra olaca@m belirleyen zaman. '!Urk<;:e'de gelecek zaman eki [-ecek] ve [-acak] biyimbirimcikieri alan {-(y)AcAK}'tir. Ancak bu ekierin tahmin, zorlama, kararW1k, yonlendirme vb. anlamlan i<;:ermeleri nedeniyle kip degerleri de vard1r; orn. 21. yiizyllda Mars'a gidilecek. Bugiin bu 4i mutlaka bitirecegim. geleneksel sOzbilim (traditional rhetoric) gene/ Aristo, Cicero ve

dilblllm

bi<;:ernbilim, soylem, edimbilim ve toplumdilbilim geleneksel sozbilimin konulanm daha ileri ta§lrnaktadlr. gell~meli

dilbilim (evolutive linguistics) gene/ bkz. evrimsel dllbllim.

geli~imsel dilblllm (developmental linguistics) genet, ruhdilbilim <;:ocuklarda dil ediniminin incelenmesiyle ilgili dilbilim dal1. Bu alanda tek tek dillerde ve evrensel ol<;:ekte gocuktaki dil geli~iminl betimlemek ve aglldamak igin dilbilim yakia~1m ve teknikierinin gocuk dilinden alman verilere uygulanmas1 amaglamr. Ag1klama s1rasmda bili§, toplumsal arkaplan, ruhbilimsel etmenler gibi dil d1~1 ogelere de ba§vurulur; bu baklmdan disiplinleraras1 bir yakia§1rn1 yans1t1r. Kimi zaman geli~imsel ruhblllm olarak da adlandmhr.

gene! dilbilim (general linguistics) gene/ Dilbilim kurammm butiin

dillere uygulanabillrligini vurgulama amac1 ta§Iyan dilbillm. Gene! dilbilim tek tek dillerden <;:ok gene! olarak insan dilinin ozelillderini, i§leyi§ ve gelieyimini inceler; dillerin incelenmesiyle ilgili kuram, yontem, ilke ve kavrarnian belirler. Kimi zaman kuramsal dilbilim kavrarnian gene! dilbilim kavramlanyla iirtii§ur. Genel dilbilgisi terimi ise ozelillde Port Royal di!bilgisi .;:ergevesindeki anlay>§l yans1t1r; evrensel ozellikleri nedeniyle Dretici Dilbilgisi anlay>§mda bu yakia§rmdan slkhkia yararlarnimakiadir. Genel anlambilim Amerikah felsefeci A. Korzybski'nin geli~tirdigi felsefe aknrum anlatmak igin kullanllmakiadir; dilbilimie gok9a ilgisi yoktur. Genelleme terimi ise dil goziimieme ve yargllannm geni~ bir veri toplamma uygulanabi!irligini anlatinak i9in kullanllan bir terimdir; dil kuramlarmm insan diline ozgii evrensel ozellikieri belirlemek igin olabildigince gene! nitelildi oimalan bekienir. Dil ediniminde genelleme kavram1 gocugun bir dil ozelligini ilgili kiimenin oteki birintlerine uygulamasl anlamma gelir; iirn. {-lAr} yogul ekinin butiin adiara eklemnesi. A$111 genelleme ise kuralm uygulanabilecegi alamn otesine ta§mrnaSl anJammda kuiJanilir.

Quintillan'in gene! ilkelerini belirledigi etkili dil kullan1m sanati. Gene! <;:izgileriyle bulu§, diizenleme, bi<;:em, bellekte kurgulama ve sunu§ a§amalarmdan olu~ur. Gunumiizde

gene! sesbilgisl (general phonetics) sesbilgisi Dil ya da konu~ucu goz

132

133

Onunde bulundurulmakslZln dil ya da konU§ma seslerinin


geni~

genelce

dogas1m yiineten evrensel ilkeleri ve bu sesleri ~:oziimleme yiintemlerini ortaya koymay:t ama~:layan sesbilgisi dah. genelce (universal) gene/ bkz. evrensel. genelle~me (generalization) anlambilim Kimi iizel adlann anlamlanmn geni§leyerek aym rurden ba§ka nesnelere de ad olmas1 durumu; om. suda eriyen haz:tr kahvelerden blrinin markas1 olan nescafe, gilnumuzde konu§ulan TUrk~:e'de tum suda eriyen hazir kahveleri anlatmak uzere genelle§me egilimi sergilemektedir. Benzer §ekilde kafllt~:ahk sekt6runde bir marka ve kafllt mendil markas1 olan selpak tUm markalardaki kafllt mendilleri anlatmak uzere kullamlmaya ba§lanmi§tlr. genelle~tirilmi~ sezdirim

(generalized implicature) anlambilim Belirli bir baglama bagh olmaksJZm hep aym anlam1 ileten konu§ma sezdirimi; Om. Umut bir arabaya hindi sOzcesi, sOzU edilen arabanm Umut'a ait olmadJfllm sezdirir. geni~ ~evriyaz1 geni~ aQih

(broad transcription) sesbifgisi bkz. ayrmt1s1z f}evriyazl.

(wide scope) anlambilim,sozdizim bkz. aQI.

geni~ kod

(elaborated code) toplumdilbilim B. Bernstein'm toplumsal dizgeye ve rollere bagh dil kullan1m rurlerinden biri. Bir konU§Ur dilse] o]anakiann rumunden yarar]anabillyor, yeVresiyJe olan karma§Ik ili§kileri anlatabiliyor, dilin yardimJYla sorunlan 96zebiliyorsa geni§ koddan yararlanmaktad1r. Bu di!se] davralll§l, 0 konU§Urli orta katman uyesi o]arak tamtmaktad!r. Alt ve orta katmanm dil kullanimJ a~:1k/belirgin olu§, dilbilgisel dogruluk ve mantJksal ~:oziimleme yetenegl vb. 6zellikierle alt katmamn dil kullan1mmdan aynlmaktad1r. Oil dizgesinden alt katmanm yaptJfll se\;im dar ve s1mrh iken orta katmanmki geni§tir. Geni§ kodun sanatla ugra§anlann kullandJfll ki§i yonlu geni§ kod ve uygulama!J billmlerle ugra§anlann kulland.Jfll konu y6nlu geni§ kod olmak uzere iki rum ay:trt edilmektedir. kr§. dar kod.

iinlii

lin i9 yapiSiyla s1mrlamak yerine dille ilgili toplum, insan, beyin, ruhbilim, dil 6gretimi vb. alanlarla ili§kilendirerek ele alan dilbilim anlay:t§l. Uygulamah dilbilim, ruhdilbillm, topJumdilbilim ba§hca dalland1r. kr§. dar oylumlu dilbilim. geni~

finlii (wide vowel) sesbilgisi,sesbilim Alt ~:ene ile ust 9ene arasmdaki avlkliflln geni§ oldugu durumlarda 91kanlan unlu; 6rn. 6lvunlu TUrk~:e'deki jaj, jej, joj, /6/ geni§ uniulerdir. Geni§ unluler aym zamanda a91k unlulerdir. bkz. a91k iinlii. geni~ zaman (aorist) bi>imbilim, siizdizim Eylemin g6sterdigl i§, olu§ ya da durumun her zaman oldugunu, surekii ge9erliglni korudugunu anlatan g6runu§ bi9imi. Geni§ zaman genellikie alJ§kanhklari, olagan olu§umlan, gene! ge9er ger9ekleri anJatmak i9in kullan1hr; 6rn. Giine§ dagudan dogar. Annem hergiin yiirilyii§yapar. 1Urk9e'de geni§ zaman {-ar}, {-Ir} ekinin [-ar, -er, -rr, -ir, -ur, -ur] altbivimleri ile belirtilir.

Geni~letilmi~ OIQiinlii Kuram (GOK)

(Extended Standard TheoryEST) siizdizim Dretici Oilbilgisindeki Ol~:unlu Kuramm 6zellikle Chomsky (1970, 1971) ve Jackendoff (1972)'deki v6ziimlemelerle farklila§tJfll bi9imdir. Guduleni§inde, Chomskyci dilbilgisinin anlambilimsel apdan ugradJfll ele§tirilere yan1t venne gerekilligl bulunur. Geni~letilmi~ Yans1tma ilkesi (GYil (Extended Projection Principle) siizdizim Dretici Oilbilgisinde her yiiklemin bir 6znesi bulunmas1

gerektigini belirten evrensel ilke. Bu ilke, 6zne konumunun bo§ kalamayacafllm belirtir ve 6znesiz rumcelerin herhangi bir 6zel kls!tlamaya ba§vunnaksJZm dilbilgiselliglni belirleyen bir evrensellik ta§Ir. Bu ilke 9er9evesinde 1Urk9e'deki 6znesiz gibi gi:hiinen Eve gidiyorum t:Umcesinin Ozne konumunda sesbillmsel i9erigi bulunmayan, ancak bir adobeginin tum 6zellikierine sahip adzl oldugu one surulur; adzl'm g6ndergesi eylemin iizerinde bulunan UYUM ekleri tarafmdan belirlenir. kr§. yans1tma llkesl. genlzsil (nasal) sesbilgisi, sesbilim Yumu§ak damaflln avllmasi, yu-

geni~ oylumlu dllbilim

(macrolingnistics) genet Oil ince!emelerini di134

taktan gelen havanm hem agza hem de buruna ge9irilmesi

135


gergin

genizsille~me

yaluyla olu~an ses. Dnh1ler de unsuzler de bu yolla vlkanlabilmektedir. fm/ ve /n/ genizsil 11nsuzlerdir; TUrk9e'de sesbilimsel olarak genizsil unlu olmamasma kar~m, genizsil UnsUzlerden Once gelen Unliiler ses benzel:}mesi sonucu ola-

rak genizsille~ir; om. an [an], on [on].

gergin (tense) sesbilgisi, sesbilim Kaslann buyuk bir gerilme konu-

muna girmesiyle ve bivimlendiricilerin belirgin olmas1yla tammlanan seslerin niteligi; om. TUrk9e'de jif, fuf gergin unlulerdir. geri baglanma (backloopinglloopback) sozdizim Dilbirimsel (tagmemic)

nizsil nitelik almas1. Olvunlu TUrk9e'de dilde genizsil unsiizlerden once gelen un!Uler ses benze§mesi sonucu olarak genizsille§ir; iirn. an [ii.n], on [on].

dilbilgisinde ust duzey yap!lann daha alt duzey yap! bo§luklanna ahnmas1; om. ilgi rumcelerinin ad obegi i9inde kullamlmast: Ko,arak gelen r;ocuk yap1smda Ko,arak gelen yap1s1 ad obegine baghdlr.

ger~ekle~tirme

(realization) gene/ Soyut bir dil birlminin somut

geri iletim (feedback) top/umdilbilim Konu§urun aktard1g. ileti ko-

diizlemde ortaya konmas1; om. pi/, pul, kapt, r;epken sozcuklerinde fpf sesbirimini [ph] ve [p] sesbirimcikleri ile gervekle§tirme, 9ogul bivimbirimi {-1Ar}'1, [-ler] ve [-lar] ekleriyle gervekle§tirme. Sozceler, tumcenin gervekle§tirilmi§ bivimidir.

nusunda kendisine bilgi, donut saglanmas1. Geri iletim bilginin ahnd1i!Im a91k9a soylemek bi9iminde de olabilir ama genellikle ht ht, evet.. , vb. las a sozcelerle ya da ba§ltu sallamak gibi sozdl§l yollarla da olabilir.

genizsille~me

(nasalisation) sesbilim Agtz UnlU ve UnsUzlerinin ge-

gereklik (necessitative)

anfambilim,bi~imbilim

Bir i~in ya da ola)'ln ger-

vekle§mesinin zorunlu oldugunu belirten klp. TUrk9e'de eylem kokU veya govdesine tak.tlm1§ {-mAll} ekl gereklik belirtir; om. Bu ak,am ders r;alt<·malt-ytm. Bu ek dl§mda gerekli, zorunlu, kapntlmaz, mutlaka gibi yiiklem ya da belirtevlerle de gerekligin degi§ik dereceleri anlatJ.lrr. gerektirim (entailment) anlambilim, edimbilim Birbirini izleyen iki

tumceden iklncisinin dogrulugunun, ilk rumcenin dogruluguna bagh olmas1. Bi9imsel manbkta kullanilmakla birlikte, anlambilim ve edimbilim alanlannda da ba§vurulan bir kavram; ikl tumce arasmdaki bir ili§klye i§aret eder; om. jki km var ~ lki (ocugu var tiimcelerinde, bir konu~ucu birinci ifadenin dogruluguna sahip 900p ikincisini yads1yamaz. Gerektirim, 6nsayzlt1 ile birlikte kar§!la§brmah olarak ele almmaktadtr; om. yukandakl iki tumceden ilki dogru degilse, gerektirim uyannca ikincisi dogru ya da yanh§ olabilir. Ancak onsayiltl uyarmca durum farkhd1r; ilk rumce yanh§ bile olsa, iklnci rumcenin dogru olmast gerekir: Ali sigarayt btraktt - Ali sigara kullandt. Bu dizili§te, Ali sigaray:t btrakmt§ olsa da olmasa da, onsay:tlb uyarmca mutlaka "Sigara kullanml§br''. 136

gerileyici benze,me (regressive assimillation) sesbilim Bir sOzcUkte

sonra gelen sesin kendinden onceki sese etkide bulunup onu 91la§ yeri ve bi9imi bak.tmmdan kendisine e§ ya da benzer lnlmasl; om. butr;e>bur,x;e, kolonya>kolanya vb. soyleni§inde gerileyici benze§me soz konusudur. kr§. ilerleyici benze~me. gerilme

(on~glide/tension)

sesbilgisi Bir sesin Uretilmesi iyin ses or-

ganlannm gerekli konuma girdigi ilk a§ama. (backformation) bir;imbi/im Bir sozcukten belli bir par9ay:t atarak ba§ka bir sozcuk olu§tUrma i§i. Bu anlamda taban, ruretimden daha buyiiktur; om. lngilizce'de edit eylemi gerlolu~um

Frans1zca'dan editor s6zcUgt.inU.n alinmaSindan sonra gerio-

lu§um ile

ruretilmi~tir.

gev~ek (lax) sesbilim Ay:tnc1 ozellikler kurammda gergin seslerle kar§Ila§bnldii!Inda daha az kas giicu ile 91kanlan ve olduk9a lasa ve belirsiz olan ses. gev~eme-gerilme ge~i~i (off on-glide) sesbilgisi Bir ses organmm sesi 91kardJ.ktan sonra yeni sesi 91karacag. duruma dogru ge9i§i.

gev~eme

(off-glide) sesbilgisi Ses uretildikten sonra ses organlan-

137


giri~im

gntlak

nm girmi~ olduklan konumdan 91kmaya ba~lachklan a~ama. gntlak (larynx) sesbilgisi Soluk borusunun list bolumu. Karma~J.k bir yap1s1 vardtr; ses telleri burada bulunmaktadtr. Titre-

~imin uretildigi bOlge oldugu i9in konu~ma seslerinin olu~u­

munda onemli bir i~levi vardtr.

(interference) dil ogretimi, toplumdilbilim 1- Yabanct dil 6gretiminde konu§urun kendi diliyle ili§kide bulundugu, 6grendigi dilin aynmlan nedeniyle ortaya 9ikan gorunum. Dilleraragiri~im

Sl

giri!}im (interlingual interference) iki dilin dizgelerinin degh;ik

olmast nedeniyle ortaya pkan yanh~ aktanm1 anlabr; 6rn. TUrk9e Ahmet onu gordii tumcesinin lngilizce'ye •Ahmet him saw olarak aktanlmaSI. Dili9i giri:;:im (intralingual interference) ise ya-

gntlak (/arpmasl (glottal stop) sesbilgisi bkz. g1rtlaksll patlamah. g.rtlak sesi (glottalic) sesbilgis(sesbilim Gutlakta ses yangmm daralma-

Sl ya da kapanmast ile 9J.karllan ses; [h] sesi grrtlaks!l sestir. g1rtlaksll (laryngeal) sesbilgisi Grrtlakta 91kanlan ses. g1rtlaksll patlamah (glottal stop) sesbi/gisi Ses tellerinin birbirine ya-

pt§mast sonucu hava ak:J.~1mn birdenbire engellemesi ile olu~an ve bir kesinti izlenimi veren ses ya da ozellik. TUrk9e'de kimileri sesbirim kimileri kav~ak olarak nitelendirmektedir. Ne~e, saat vb. odun9lemelerde gtrtlak 9arpmas1 olmas1 nedeniyle bu sOzcUkler Onceki dOnemlerde ne~'e, sa'at bigiminde yaztlmt~br. Grrtlak 9arpmas1 da denir. g1rtlaksllla~ma (glottalization) sesbilim 1- Herhangi bir sesin soyleni~inde

gtrtlakta bir daralma olu~mas1. 2- (laryngealisation) Bir sesin 9e§itli etkenler altmda gtrtlak sesine donli§mesi.

girdi (input) edimbilim ileti§im modelinde hedef birimin ahctstmn

yakalad!gt g6stergelerin rumu. girl~ durumu (illative) bi>imbilim Baz1 dillerde kapah bir yere gir-

meyi belirten ad durumu; zengin bir durum dizgesi bulunan Fince'de adlann giri§ durumu bulunur. giri~ik tilmce sozdizim

bkz.

bile~ik tiimce.

giri~lkek (transfix) bi9mbilim Ozellikle Hami-Sami dillerinde giirulen, bir tabanm ses yaptsrm kestirilemez bi9imde degi§tirmeye dayanan bi9imbilimsel sfue9 i9in varsay!lan ek; 6rn. Arap9a'da kitap ile mektup arasmda bir tfuetim ili~kisi bulunmaktadrr ama tfuetimin ilgili oldugu sese! t6z 96ziin!lenemezdir.

138

banct dil dizgesinin eksik 6grenilmesi nedeniyle olu~an yanh§lan anlattr; 6rn. lngilizce He went to school rumcesine kO§Ut olarak •He went to home rumcesinin olu§turulmast. 2- Toplumdilbilimde birden 90k dilin ya da degi§kenin etkile~imi nedeniyle bir dilde ortaya 91kan olgu/ g6runum. Etkilenen dilde sesbilgise!-sesbilimsel-anlamsal giri§im olgulanna rast!antr. Avrupa uikelerindeki yabanct i§9ilerin dillerinde (6zellikle birinci ve ikinci ku~ak) dilleraras1 giri§im sonucu bulunduklan illkenin dilinden pek 90k 6ge ve 6zellik kullamlmt§br. Agtz!arda kullamlan 6ge ve iizelliklerin iil9unlu dilde de kullanthr olmas1 dili9i giri§im sonucudur. glosematik (glossematics) genet 19301arda Kopenhag Okulunda geli~tirdikleri

L. Hjelmslev ve arkada§lannm

dil yakla§tmt. Bu yakla~tmda ama9 yalmz dil i9in degil, gene! olarak insan bilimleri ve gostergebilim i9in bir kuram geli§tirmekti. Bu anlay:t§a gore dil, ancak dildt§l dizgelerle kar~Ila§br!ldtgtnda anla~Ilabilecek bir rur simgesel dizgeydi. Hjelmslev 1943'te yazdtgt Prolegomena to a Theory of Language ba~hkh kitabmda bu kuranu a91klarken dili burunuyle tumdengelimsel bir dizge olarak a91klamt~ ve degi~meyen birimlere glosseme ad1n1 vermi!}tir. giiqil~me

(metathesis) sesbi/gisi bkz. ses aktanm1.

giigiis kas1lmas1 (chest pulse) sesbilgisi Havanm akcigerlerden dt~a­

n at!lmas1 strasmda gogus kaslannda meydana gelen kastl-

ma. Gogus kasilmas1 seslemin etkendir.

olu~turulmasmda

en iinemli

giinderen (addressor) edimbilim Bir i9erigi siizlu ya da siizsliz giis-

139


gonderge

gonderimsel i~lev

tergelere dom1eyhlrerek iletieyim aluguna b>rakan oge. Soylem <;oziimlemesiode kanueyur yerioe kullantlan, hem sozlu hem de yazili iletieyimdeki ileti kaynaguu gostermeye yarayan terim. gonderge (referent) anlambilim Sozcugun/ sozcenio dtey dunyada

gonderimde bulundugu nesne, durum, algu vb.; 6rn. agar; silzcugunun g6ndergesi, dt~ dunyada govdesi, dallan ve yapraklan alan bitkidir. gonderilen (addressee) edimbilim ileti~imde aluktan gelen iletiyi alan oge. Silylem <;ilziimlemeleriode dinleyen ya da ahct yerioe kullanilan bir terim. Dinleyen daha <;ak s6zlu dilde ileti g6nderilen ki~i aldugundan hem s6zlu hem yazilt dill kapsamak amae1yla bu terim kullanthr. gonderim (reference) an/ambilim Bir dil birimi ile bunun dt~ dun-

yada anlattJ.gi. varhk arasmdaki ili~ki; ilrn. kalem sozcugunun gilndereni yazma aract alan 'kalem'dir, kalem nesnesidir. G6nderim dil dt~l bir kavramdtr ve bu tiir anlam g6nderimsel anlam alarak nitelenir. bkz. iqlem, ongonderim. gOnderimsel anlam (referential meaning) anlambilim Bir dil birimi ile

d1ey dunyada g6nderimde bulundugu varhk, nesne ili~kisin­ den dogan anlam hlrii; 6rn. kitap s6zcugunun anlamt 'kitap' nesnesidir. Diizanlam da denir. gOnderlmsel anlatlm (G~anlatrm) (referential expression) anlambilim

Gene! aniamda, giinderimi alan age. Bu anlamda butun adobegi. rurleri, g6nderimsel anlat!mlardtr. D retici Dilbilgisinde G-anlatlm, yalmzca Ali, masa, kitap vb. a<;lk adobekleri i9in kullamhr ve buniann [-gondergesel, -adtlstl] 6zellikleri oldugu savunulur. Bir G-anlatlm, ad!llar ve artgonderimlerden her yerde bagi.mstz olmast gerektigi.ni belirleyen ozelligi ile aynhr. bkz. Baglama ilkelerl. krey. gonderge, addsd.

met s6zcuklerinin e~dizinli olmas1 her iki adobegi.nin e~gon­ dergeli, degi.~ik dizinli almast ise degi.eyik g6ndergeli alduklanm belirtir. G6ndereni aym alan belirticilere e§g6nderimli (co· referential), degi§ik olanlara da e§gOnderimsiz (non co~referential) belirtici denir. Giinderimsel belirtke de denir. gOnderimsel i~lev (referential function) anlambilim, edimbilim Dilin dUzanlammt one <;1karan, bilgi verme ama<;h kullammma dayanan i~levi. R. Jakabsan'un belirledigi. altl temel i~levden birisi alan g6nderimsel i~lev, tutum belirtmeyen bildirim (declara· tive) tiimceleriyle ger<;ekleeytirilir, 6rn. Okullar Eyliil'de aqtllyor hlmcesi gonderimsel i§lev degerli bir tumcedir.

gOnderimsel Ozellik kahb1 (referential feature matrix) sOzdizim, anlam~

bilim Dretici Dilbilgisinde, adobeklerinin, g6nderimini baglama alant ic;:inde kurup kurmamalanna gore sergiledikleri ikili 6zelligi.n (gondergesel veya adilsil) etkile§im olasthgi.m belirten kaltp. Buna gore AdObeklerinin g6nderim ac;:tsmdan 6zellikleri ~6yle belirtilir: !-g6ndergesel, -ad!ls!l] iz [-gondergesel, +adilstl] kendi, birbiri f+gondergesel, -adtlstl] adillar f+gondergesel, +adilstl] ba~ adtl giirece (relative) gene/ Bir ba~ka 6geye gore belirlenen bi<;im ya

da kullantm. gOrecelik ilkesi (linguistic relativity principles) toplumdilbilim bkz. dilsel giirecelik likes!. giirev (function) gene/ bkz. i~lev. gorevselci (functionalist) gene/ bkz. i~levselci.

ci Dilbilgisinde, bir hlmcenin birimlerioin gonderimleriodeki benzerligi. ya da aynmt arilatmak i<;in kullanilan belirticilere verilen ad; 6rn. Ahmet. kendisini. gordii. hlmcesinde kendisi ile Ah·

goriintiisel giisterge (icon) yaz1bilim Benzerlik izlenimi uyandtracak bi<;imde dt~ ger<;ekligi. yansttan g6sterge. Bu g6stergeler nedeni a<;lklanabilen g6stergelerdir; yans1tlc1 ya da olgulan and!nct 6zellikler i<;ermektedir. Fotagraf, resim, karikatiir vb. bu g6stergelerdendir.

140

141

gOnderimsel dizin (referential index, indices) anlambilim, sOzdizim Oreti-

'

,


goriintiisel yaz•

gostergesel i~lev

gOri.intUsel yazl (pictographic writing) yaz1bilim SOzlU dile gOnderme

yapmadan, dildt§t dunyadaki giirilnhlleri kullanarak bildirieyimi saglayan yazt hlril. goriintiisellik (iconicity) yaz•bilim Bir dilsel giisterge ile giinderimde bulundugu varhk ya da sure9 arasmda yakm bir fiziksel ilieyki bulunmas1. Bu tur ilieyki daha 90k yanstmah siizcukierde bulunabilir. goriiniirliik gereksiniml (visibility requirement) siizdizim Dretici Di!bilgisi Kurammda, dilbilgisinin iki aractm, DURUM suzgeci ve ROL iil9uhlnu birbirine dolayh olarak baglayan, bir adiibeginin, (soyut) DURUM yli.kienebilmesi i9in sesbilimsel olarak ger9ekleeymi§ olmast gerektigini belirten sav. Biiylece Durum Yukleme adiibegini giirilnur ister. Bu giirilnurluk, onun iiye konumunda bulunmastm ve rol yli.klenmesini saglar. gOrlinii~

(aspect, aspectuality, grammatical aspect) anfambilim, bi~imbilim

<;ogunlukla eylemlerin 9ekimlenmesinde siiz konusu alan ve eylemin giisterdigi i§ veya olueytaki suremin i9 duzenlemesini ve surekliligini belirleyen dilbilgisel ulam. Bitmi§, bitmemi§, suren, yinelemeli, noktasal vb. giirilnu§ turleri vardtr. Slav dillerinde eylemde bitmieylik ve bitmemieylik kareyttltgt vardtr. A. Dilii.9ar Jahmey ile giirilnueyu birbirinden aymr: Ona gore Jahmey 'nesnel, fiilin mastartmn bildirdigi ana anlama bagh bir sureytir', giirilnuey ise 'iizneldir, mastarda degil, vekim eyekillerinde bulunan bir i9 anlamdtr''; iim. Kapyardu ama bzrakmadtm tumcesinde {-Iyor) giirilnuey giisterir.' bkz. kthm~. gOriinii~

Ornek.;esi

kuram1

(Aspects model/theory}

sOzdizim

N.

Chomsky'nin 1965'te yaymlanan Aspects of the Theory of Syntax kitabmda apklanan iiretimsel dilbilimi kuramL 01Qiinlii kuram olarak da adlandmhr. gosteren (signifier) giistergebi/im Giistergeyi olueyturan iki bileeyen-

den biri; ses jharf kiimesi, sOzcUk, simge, ad.

rim. ili§kinin kendisi anlamlama olarak adlandmhr. 2- ileti§im modelinde bildirinin vericiden ge9tikten sonra temsil edildigf fiziksel bi9im; om. eyu anda okunan siizcukler, bildirinin h~ere diinii§mesindcn olueyan fiziksel bi9imlerdir. Konueyma s~resmce du~l~ siizcukler ieyitsel giistergelere, okurken giirillen ya.zih sozcUklerse giirsel giistergelere iirnektir. gostergesel IJ?Iev (semiosis) gostergebiffm G6stergeye ili§kin alan giistergeyle ilgili alan i§lev. ' gostergebilim (semiotics, semiology) genet Giistergelerin ve kulla-

mmlanmn incelenmesi ile ilgilenen 9ah§ma alan!. Amerikah felsefeci C. S. Pierce'm (1839-1934) onculeri arasmda bulund~gu gostergebilim kuramt insan dilini gosterge dizgelerinden bmst olarak ele ahr. Oteki dizgeler arasmda yiyecek, giyim, moda, sanat vb. bulunur. Avrupa gelenegi ise Saussure'un ilkelerinden yola 91kar. Saussure de dilbilimi, giistergebilimin bir biilumu olarak giirilr. gOsterim.{dcixis) anfambilim,sOzdizim Bir s6zcUk ya da s6zceyi dogru~an btr yer, zaman ve ki§iyle ili§kilendirme; giindergesinin dogru olarak saptanabilmesi i9in, i9inde yer aldtgt siizceyi 9evreleyen dildt§l baglama ba§vurmanm gerekliligf. Bu ba~mdan bir siizcenin anlamt ki§i, yer ve zamana gore degi§ir; o:~· ben kul!anan kl§iye giire Ahmet, Ay;-e, Can vb. "anlama gelebiltr; burast siizcugunun bulunulan yere ve konuya gore kent sokak, ev, oda demek olabilir. Ben, sen, o, §U, orast, ~imdi, diin, yann: gdecek ~tl, geqen pazarvb. gibi kullammlara ili§kin gondergelerimn dogru olarak saptanabilmesi, silz konusu siizcenin i9inde olueytugu dildt§I baglama baghdtr ve bu nedenle konu§arnn ~ oldugu, bildiri§imin ge9tigi yer ve zaman, konu§ucunun vucut hareketleri gibi bilgiler iinem kazarur.

gosterici (GOS) (specifie, SPEC) siizdizim bkz. bellrleylci. gosterilen (signified) gostergebilim Giistergeyi olu§turan iki bile-

niftcd) arasmdaki iki yanh nedensiz ilieykilerin olueyturdugu bi-

§enden birisi; giisterenin giinderimde bulundugu, anlathg,. s~mut n~sne ya da soyut kavram, ic;:erik. Saussure'e gOre gosteren ile giisterilen arasmda i9sel, dogal bir bag yoktur,

142

143

gosterge (sign) giistergebi/im 1- Giisteren (signifier) ile giisterilen (sig-


grup dill

giisterimsel

bu bag nedensizdir (ancak kullamm sonucu bu bag nedenli hale gelebilir). gOsterimsel (deictic) anfambilim, sOzdizim Bir sOzcUk ya da s6zceyi

grup dili (sociolect, group dialect) toptumdilbilim bkz. kiime dill. gii\)lii (fortis) sesbilgisi 'Onsuzlerin giireceli olarak daha yiiksek

bir kas ve soluk 9abastyla pkanirnasm1 belirten nitelik.

dogrudan bir yer, zaman ve ki§iyle ili§kilendiren terim ya da sozcuk; om. bu kitap obeginde bu sozcugu gosterimseldir, belli bir kitab1 belirtir.

giic;lii uyum (rich agreement) sOzdizim bkz. uyum.

gOsterme ad1h (demonstrative pronoun) bk;imbilim Adlanm s6ylerne-

giiqsUz

den gosterme yoluyla varhklan belirtilen ad1l. TUrk9e'de gosterme adillan bu, §U, o ve bunlann 9ogullan alan bunlar, §Unlar, onlar siizcukleridir.

giiQSiiZ uyum (weak agreement) sOzdizim bkz. uyum.

gOsterme belirteci (deznonstrative adverb) bifimbilim GOsterme yoluyla eylem ve eylemsileri belirten belirtev. Ti'trkve'de ifte sozcugu giisterme belirteci olarak kullanlhr; orn. i,te tsmarladtgtm kitap bu! gOsterme s1fatl (demonstrative adjective) bifimbilim G6sterme yoluy-

la adlan belirten suat. Gosterme suatlan Ti'trk9e'de belirtme s1fatlanmn bir tum olarak kabul edilir. Adlardan once gelen bu, §U, o sOzcUklcri gOsterme s1fat1 g6revindedir; Om. bu elbise, §U sattrlar; o kasaba vb. giivde (stern) bi>imbilim <;ekim eklerinin eklendigi taban. Bu an-

lamda govde, bir kok ya da turetilmi§ bi9irn olabilir; orn. qanta-lar-tn sozcugunde -lar 90gul ekinin eklencligi qanta sozcugu kok, ·tn iyelik ekinin eklendigi qanta·lar ise govde'dir. giivdeleyici diller (incorporating langoages) genet bkz. kayna~oran diller.

Giizden-ge\)irilmi~ Geni~letilmi~ 01\)iinlii Kuram (GGOK) (Revised Extended Standard Theory-REST) sozdizim 'Oretici Dilbilgisinde Geni§· letilmi§ Olvunlu Kuramm obek yap1 kurallanmn A§amalt-X Kuramma uygun ve diinu§umlerin a-ta§tma ile betimlenen evresi. Bu evrede, ara§ttrmalar kurallar uzerindeki lasttlamalann niteligine yogunla§mt§ anlambilimsel yorumlamamn Manttksal Bi9im bile§eninde yer aldtftt one surulmu§tur. giizlem yeterligi (observational adequacy) genet bkz. yeterlik diizlemleri.

144

gii~IU kesi~me

(strong cross-over) sOzdizim bkz. kesi~me.

kesi~me

(weak cross-over) sOzdizim bkz.

kesi~me.

giidii (motivation) siizdizim Oretici Dilbilgisinde, yaptsal olu§umu

apklayan neden; om. edilgen yapmm yap!sal ozelliklerinin giidusu evrensel dilbilgisinde var oldugu varsaytlan DURUM, ROL kuramlan gibi bir dizi iikedir. giidiilii (motivated) siizdizim 'Oretici Dilbilgisinde, o!U§um apsmdan

bir nedene bagh, bir neden 9er9evesinde apklanabilen; iirn. edilgen yaptmn yaptsal ozellikleri evrensel dilbilgisinde oldugu varsayilan bir clizi ilkeler tarafmdan giidillemnektedir. giindelik dil (colloquial speech) toptumdilbilim Bir dilsel toplulukta

giinluk ileti§imde yaygm olarak, tan1dtk, ivtenlikli, resmiyet d!§l bir baglamda giindelik ileti§im gereksinimlerini anlatmada kullanilan dil ya da konu§ma bi9imi. Yazm dilinde, bilirn ve bolge diline kar§tt olarak kullanilan giindelik dil, 619\inlu dil konu§uculanmn ileti§im ama~:h konu§malannda kendiliginden ortaya vtkar; iirn. Bir doktora gitmenizi tavsiye ederim yerine Bir doktora gitseniz . Giinliik dil de denir. giiriiltii (noise) genet ileti§imde kaynak birimin giinderdigi bildiri

ile hedef birimin ald1gt bildiri arasmda ortaya 91kan aynm. Gurultu kayna@ hem kanalda hem de hedef birimde yer alabllir. Kanalda yer alan fiziksel giirultu yanmda (in§aat makinesinin 9ah§masmdan dolayt kar§tsmdakinin konu§masm! pek iyi duyamama gibi) hedef birimin ahctsmdan kaynaklanan norofizyolojik giirultu (i§ittne kayb1 oldugu i9in ka:r§tsmdakinin konu§mas1m iyi duyamama gibi) ve hedef birimln 145


giizel adland11ma

merkezinde yer alan psikolojik giiriilruden siiz edilmektedir. Psikolojik giiriilrude hedef birim; inane!, tutumu ya da o anda iginde bulundugu duygusal durum nedeniyle kareylsmdakinin siiyledigini, siiyleyenin anlammdan bambaeyka bir bigimde yorumlamakta ve farkll anlam 91karabilmektedir. lnsanlar arasmdaki iletieyinl aksakllk)annda psikolojik giiriiltunun buyftk bir pa)'l vard1r. Aynca mizahta ve giilduriide bu tUrden yanhey an!ama ve yorum[amalardan Slk Slk yararJanilmaktad!r. Eksiksiz bir iletieyim ortammm higbir zaman tam olarak saglanamayaca@ duยงunftldftgunden dilde arbkh@n (redundancy) gerekli oldugu one sftriilftr. Radyo, TV'da anlaeyllma)'l giigleeytiren her rurlft ek ses, boguk ses, fiziksel engeller bu kapsamda dueyunulebilir. giizel adlandllma (euphemism) anlambilim bkz. iirtmece.

H haber bellrticlleri (newsmarks) konu1ma fOZiim/emesi Gunh1k konuey-

mada konueymaClYJ dinleyen kieyiler tarafmdan eyaeykmhklanm gostermek, aktanlan bilginin yeni bir haber niteliginde oldugunu belirtmek ve sonraki konueyma konusunu yeni haber ftzerine kurma)'l hedeflemek amac1yla kullanllan belirticiler; om. Bu gerfekten ilginf! isterseniz konuyu yeniden ele alaltm vb. Ote yandan haber tarbeymalannm kurumsal niteligi baknmndan Ya! Sahi mi! Olamaz! ruriinden anlatlmlar kullan1lamaz. Haber tarbeymalannm kurumsal niteligi bakmnndan bunlar sunucular tarafindan kullanllmaz. halk dlli (puhlic language) toplumdilbilim B. Bemstein'm ilk yazllann-

da gegen ve klsa, dilbilgisi bakurundan basit, gogunlukla bitirilmerniey rumcelerin, etken eylem bigllnlerinin yegiendigi, yetersiz sayllan sozdizinlsel yapllarm bulundugu, gogunlukia alt katman ve ieygi Slillfi uyelerinin kulland1@ dil. krey. kuralh dll. halk kiikenblliml (folk etymology) gene/ bkz. kiiken yak1~t11ma. hareketslz dil iinsiizii (coronal) sesbilgisi, sesbilim Dilin ses olueyturma

6ncesindeki yerini degieytirerek olueyturulan unsftz. Aymc1 ozellikler kurammda soyleyiey yeri ile ilgili bir terim; om. [t], [d]. hart ~evirisl (transliteration) metindilbilim Bir yaz1 sisteminde y=l-

mlยง bir metni baeyka bir yaz1 sisternine aktarma ieylemi; om. Arap harfleri ile yaz!lrmey bir metnl Latin harfleri ile yazmak. Yaza~ ~evirlsl de denir. hava ak1m1 diizenej'l (airstream mechanism) sesbilgisi Seslerin c;;Ikan-

hยง! igin gereken giicu sagiayan fizyolojik dftzenek. Hava akl146

147


hece

m 1mn ba~latlc1lannm niteligine bagll olarak insan dillerinde u<; ayn dilzenek bulunur: (i) akciger dilzenegi (ii) girtlaksJ.] dilzenek (iii) artdamaks1l dilzenek. Akciger ve girtlaks1l duzeneklerde hava aklm1 d1~a ya da i<;e yiinelik o!abilir; artdamaksll dilzenekte hava aklml i<;eriye y6nelir. D1~a y6nelik akciger dilzenegi ile olu~turulan sesler dunya dillerinin ses dizgelerinin temelini olu~turur. i<;e yiinelik akciger duzenegi ile olu~turulan sesler hi<;bir dilin ses dizgesinde bulunmamaktadrr; bunlar aglarken konu~maya <;ah~mada 91karilan seslerdir. l<;e ve d1~a yonelik g1rtlaksil dilzenek ile olueyturulan sesler baz1 dil ailelerinde bulunur; 6rn. Kaikas dil ailesi. l<;e yiinelik artdamaksll duzenek baz1 Afrika dillerinde giirulmektedir.

1-i 1Shkll (sibilant) sesbilgisi <;:!la~ yeri di~eti ve SIZlCI unsilzlerin niteligi; iim. [s], [zJ.

di~eti-damak

olan

klmi

19 baglam (co-text) metinbilim Dil iigelerinin birbirleriyle

lerinden

ili~kl­

olu~an, d1~

dunyaya g6nderimde bulunmaks= baglam, metin i<;i bag!am.

hece (syllable) sesbilim bkz. seslem.

olu~tugu du~unU!en

hece yitimi (haplology) sesbilim bkz. seslem yitimi.

19 ROL (internal theta role) sozdizim I<; iige alan ey!emler tarafindan

hece yutumu (haplology) sesbilim bkz. seslem yitimi. hedef (recipient) anfambilim, sOzdizim bkz. aiiCI.

hedef birim (target unit) genel,siizdizim 1-lleti~imde bildirinin g6nderildigi birim. !kl makine arasmdaki ileti~imde ahc1, iki insan arasmdakl i!eti~imde dinleyici hedefbirimdir. kr~. kaynak birim. 2- Oretici Dilbilgisinde yerdegi~tiren bir birimin yerdegi~tirme

sonucunda gittigi konum.

bu ogeye yliklenen anlamsal ROL. l<; uyeler, eylemle olan anlamsal ili~klye bagh olarak KONU, HEDEF, YARARLANICI, ALICI, KAYNAK, YER gibi i<; roller ustlenirler; ern. Ali agact kesti tumcesinde i<; 6ge agact'mn ustlendigi rol KONU, Ali kitab1 Ay>e'ye verdi tumcesinde Ay,e'ye ALICI ve Ali Ankara'da oturuyar rumcesinde Ankara'da YER rolu ustlenmi~tir. lq tiireme (epenthesis) sesbilim Bir sozcligun i<;inde fazladan bir

sesin tUremesi. Ozellikle ikl unsilzUn yan yana bulundugu siizcuklerde unsiizlerin arasmda bir unlunun ortaya <;!kmasâ&#x20AC;˘; orn. iil<;Unlu Tiirk<;e'dekl kontrol, elektrik, nzk, Koln siizcuklerinin ag,z konu~anlar tarafmdan konturol, elektirik, nz1k, Koliln bigiminde s6yleni~lerinde i9ti.i.reme sonucu -u-, -i-, -t-, -U sesleri olu~turulmu~tur. Aym bi<;imde tren, spar, film sozcuklerinin tiren, sipor, filim olarak s6yleni~inde i<;tureme siiz konusudur. lqek (infix) bipmbilim Taban veya k6ke ait par<;alan solda ve sagda b1rakacak bi<;imde eklenen ek. lqekleme (infixation) bi~imbilim Taban veya kiike ait par<;alan soldave sagda b1rakacak bi<;imde ek ekleme sureci.

148

149


iQiem

iQerik Qiiziimiemesi

IQerikQOziimlemesl (content analysis) metinbilim Bir metnin nesnel ve

duzenli betimlemesini yapmak amactyla uygulanan inceleme yiintemi. Genellikle stkllk kavramt ve dilsel iigelerin baglamsal ili~kilerini giiz iinunde bulunduran bu tur <;iizumlemede, kanu~ucu ya da dinleyicinin balo§ apsmt benimsemez. IQeriksel siizciik (content word) bi>imbilim, an/ambilim Belirli bir siizcuk

anlarm alan siizcuk tlirii; i~levsel siizcuk kareyttl. Dildekl i<;eriksel siizcuklerin sa}'lst i~levsel siizcuklerin saJlsmdan fazladtr; iirn. kitap, ev, masa, <;acuk. kr~. i~levsel sozciik. iQerim (intension) an/ambilim Bir giisterenin kullanllabilirligini belirleyen tannnlaJlCl iigeleri anlatlr; iirn. ayaklar, oturak, arkaltk sandalyenin i<;erimini tantmlar ve sandalyenin tantmt bu bile~enlere dayantr: ayaklan ve arkahji1 alan, aturmaya yarayan nesne. Felsefe ve mantlktan iidlin<; almarak dilbilimde de kullanllan bir terimdir. iQeyerle~ik (embedding) sozdizim

bkz. IQeyerle~tirme.

iQeyerle~tirme (embedding) sozdizim ilgi tlimcecikleri, adla§mt§ tlimceler gibi bir tlimcenin bir ba~ka tumcenin kurucusu

alma sureci; iirn. Herkes [senin Ankara'ya gidecegin]i duymw; tumcesinde senin Ankara'ya gidecegini yantlimcesi i<;eyerle~tirilmiey bir tumcedir. iQeyerle~mi~ (embedded) sozdizim

bkz. iQeyerle~tirme.

iQindelik durumu (inessive) bi~imbilim, sOzdizim Bir nesnenin, kapah bir yerin i<;inde bulundugunu belirten ad durumu. Bu tlir yer ilieyklsini belirten ad durumu eki Fince gibi durum ekleri zengin alan dillerde bulunmaktadtr.

iQiem (sense) anlambilim 1- Dil i<;i anlam; bir siizcugun, siiz

iibeginin bir dilin s6zvarhji1ndakl iiteki baji1ntlh siizcuklerle ilieykisi sanucu ortaya pkan anlam, dilsel anlam. Siizcukler arasmda e§anlamhhk, zttanlamhhk, ustanlamllltk gibi anlam ilieykilerini giisteren anlam tliril; iirn. siyah siizcugunun simsiyah, siyah<;a, kara, kapkara, komiir karaSI vb. siizcuklerle ilieykisi 150

lli~kileri

sonucu i<;lemi alu§ur. 2- Bir siizcugun giinderimini belirlemeye katlada bulunan dil i<;i, baglamsal ve dil dt§l bilgi; iirn. stadlann fatihi futbalda rakiplerini yenen, ba§arth taklmt belirtir. bkz. anlam, gonderimsel anlam. iQiem ili~kileri (sense relations) anlambilim Bir siizcugun ya da siizcuk klimesinin dildeki iiteki siizcuklerle baglantllan sonucu olueyan anlam ili§kileri. Bu ilieykilerin en <;ak bilinenleri e§anlamhhk, zttanlamhhk, ustanlamhhk'tlr; iirn. siyah ile kara siizcukleri e§anlamh aimalart balonnndan i<;lem ili§kileri giisterir. iQmerkezli (endocentric) sozdizim Kuruculanndan birinin daji1inmyla aym iizellige sahip siizdizimsel yapt; iirn. C::ok yorgun hir savw;<;<yla tam§tlm tlimcesinde <;ok yorgun dizimi yorgun iigesiyle aym daji1hm i<;inde bulundugu i<;in yorgurta gore i<;merkezlidir. ifrmerkezli bile,ik (endocentric compound)

bi~imbilim,

anfambilim Ba§'ln

bir alt turiinu giisteren bile§ik; iirn. ustge<;it, bir ge<;it turiidur. IQpatlamall (implosive) sesbilgisi Gtrtlakstl hava aklmt duzeneginin

i<;e yiinelik durumu ile pkanlan patlamalt unsuz. Hint<;e'de i<;patlamalt sesler bulunur. iQsef DURUM (inherent CASE) sozdizim Oretici Dilbilgisinde bir eylemin i9 iigesi alan Adiibegine yliklenen -(y}I eki dt§mdakl DURUM. Eylemie iigeleri arasmdaki ROL ili§kisi ile bagiantthdtr. Tiirk<;e'de, i<;sel DURUM bi<;imbilimsel olarak nesnelerin uzerinde -(y}A, -DAn, -(y}ZA ile ger<;ekle§ir; iirn. Ali kopek-ten korkuyor, Ben seqimler-den sonra konu§acagtm, Ali Mehmet-e baktt. kr§. yap1saf DURUM. iQSel o~e (internal argument) sozdizim Oretici Dilbilgisinde eylemin temel iige yaptsmda, derin yaptda tumleg kanumundaki iige; iirn. Ogrenciler makaleyi okudu tumcesinde makaleyi derin yaptda ve ylizey yaptda i<;sel iigedir. Kr§. di§Sal ii~e.

i95el Ozellikler (inherent features) sOzdizim, anlambilim Dretici Dilbilgisinde siizcukierin iizlinde bulundugu varsaytlan, baglamdan kaynakianmayan iizellikler; om. [+insan], [+di§i], [+sayut]. 151


ikldegl~kelilik

Bu ozellikler soz konusu ogenin ti.imce yap!Sl i~;inde i.istlenebilecegi s6zdizimsel i§levi etkiler; Om. <;ocuk camz ktrd1; •cam <;ocugu ktrd1.

[±i.iniU.] gibi 12 kar~1thga indirgeyen R. Jakobson'a gore her ses bu karey1thklardan yalmzca birine sahip olabilir.

ideal ikidillilik (ideal bilingualism) toplumdifbilim bkz. tam ikidillilik.

(diglossia) toplumdilbilim Bir i.iikede dilin iki farkh bulunmas1 durumu. Ferguson tarafmdan aym dilln, kullan1mda birbirinden 90k ayn ozellikler gosteren farkll iki degi~kesi i9in onerilmi~ ve OJ9i.inli.i Almanca-lsvi9re AJmancas!, FransJZca-Halti Klrma Anadili, Klasik Arap9aM1s1r Arap~;as1, Yunanistan'daki Katharevusa-Dhimotiki list ve alt degi~keler i<;in omek verilmi~tir. Norve9~eki Bokmru ve Nynorsk da ikidegi~keliilk i9in omek gosterilmektedir. TUrkiye'de 16.-20. yi.iZy:tllar arasmda halk yazm1 ile divan yazmmm ikidegieykelilik ortaya koydugu soylenebilir.

i-i~inde-1 Siizgeci (i-within-i Filter) sozdizim

lkidillllik (bilingualism) topfumdifbifim,ruhdifbilim Bir bireyin iki dil bilme-

i~ses (medial) sesbilim

bkz. orta konum.

i~ses dii~mesi (syncope) sesbifim Konu§ma Slrasmda sozci.ik i9indeki bir sesi soylememe, onu di.ieyi.irme olay:t. l9ses konumunda bulunan hem i.inli.i hem de i.insi.izler soylenmeyip atlanabilmekte, dii§iiliilebilmektedir; Orn. sOra 'sonra', fiifi 'gift9i', orda 'orada', dl!jarda 'd!~anda' sozci.ikierlnde i<;seste bulunan Jn/, jtj, /a/, /11 di.i§i.iri.ilmi.i~ti.ir.

Dretici Dilbilgisinde ula~1labilir iiznejOZNE tan1mmda sozi.i edilen ilkelerden biridir; kuram <;er~;eveslnde baglamarun A ilkesini y:tklyor giiri.inmesine kar~m dilbilgisel alan ti.imceleri a91kiamak i.izere di.izenlenmi~tir.

[*A; ... B;... ] Bir gosterimden kurulu bu ilke, §oyle sozcukienebilir: Bir B, buyi.ik<;i.il yans1maswla e~dizinli olamaz. Om. Ali; thinks [rOMo that [ 6 [A 6 a picture of himself) will be on show}} ti.imcesinde himself c . donuey!Usuni.in yiinetim ulamm1 belirlemek i.izere, yonetem olarak of obegini buluruz. Ula§Jlabilir oznejOZNEsi olmaya ise, bulundugu ti.imcecigin UYUM'u adayd1r ama bu UYUM, a picture of himself AdO ile zaten e§diziniidir. Bu durumda doni.ieyli.i ile ozne AdO de dolayh olarak eeydizlnli olacaktlr ki bu i-i9inde-i si.izgecine tl!kllmaktad!r. Oy!eyse bulundugu ti.imcecik i9inde doni.i§li.i i9in ulaey!labilir ilznejOZNE bulunmamaktadlr. Bu durumda diini.i~li.i, ulaeyllabilir ozne olarak Ali AdO'ni gilri.ir ve ana baglan1r. ikicllik (binarism) gene!, sesbifgisi Ay:tnc1 ilzellikler kurammda dil

birimleri ozellikie sesbirimler arasmdaki bagmtllan iki se9enekli kar§1thklara indirgeyen ve iki se9enege gore obeklendiren kural. Buti.in dillerdeki ay:tnc1 ozellikleri [±oti.im] ya da 152

ikldegi~kelilik

degi~kesinin

si ya da bir toplumda iki dil kullarulmas1 durumu. Jakobsen ikldilliligi dilbilimin temel sorunianndan biri olarak gilri.irken Mackey onun alanlararas1 bir dogas1 oldugunu vurgulamaktad!r. Ruhdilbilimciler ikidilliligin zihlnsel si.ire9lerle ilgisini ara~tlrmakta, toplumbilimciler ikidilliligi killti.iri.in bir par9as1 olarak ele almakta, egitimciler ise ikidillilik ile zeka arasmdaki ili~kiyi ve egitim alarundaki etkilerini incelemektedirler. lk!dilliligin bir dil olgusu degil dili kullanma olgusu oldugunu belirten Mackey'e gore ikidillilik tarurm 4 sorun i9ermektedir: di.izey (yeterlilik ile ilgili), i~lev (ikidilli bireyin iki dili kullanlffil s1rasmda ald1ijl roller ile ilgili), alma~ma (ki~inin iki dil arasmda yaptlijl degi~tirme) ve giri~im (ikidilli bireyin diller arasmda yaptlijl kan~tlrma). Bu sorunlara ko§ut olarak ikidillilik ti.irleri belirlenmeyc 9al1§1lml~tlr. Di.inya ni.ifusunun yansmm, beiki de U.9te ikislnin ikidilli oldugu ve her U.ikede ikidilliilk durumunun bulundugu belirtilmektedir. ikili dallanma (binary branching) sozdizim Dretici Dilbilgisine gore,

obek yap1smda, bir budaktan yalmzca iki dal 91kabiimesi. Bu ti.ir dallanma evrensel dilbilgisinde obek yap1smm niteligini belirleyen bir di.izgiidi.ir (norm). ikili iinlii (diphthong) sesbifgisi bkz. kayaniinlii.

153


ikili

iinliile~me

ikincil ikidillllik

lkili iinliile~me (diphthongization) sesbilgisi,sesbilim bkz. kayaniinliil~me. ikll/ikillik (duality, dualism) gene/ 1- Kimi dillerde tekil ve 90gul dt§mda, iki nesne g6steren dilbilgisel sayt; om. ebeveyn 'anne baba', tarafeyn 'iki taraf gibi Arap9a'dan yaptlan odunvlemelerde -eyn ile gosterilen ulam. 2- Dil birimleri ile gondergeleri (varhklar, durumlar vb.) arasmda, dogrudan iki yanh ili§ki olmast durumu. Kimi anlam kuramlan bi9im, gonderge, anlam arasmda li9 yanh bir ili§kiyi savunurlar. ikileme (reduplication) bi>imbilim Bir tabanm belirli bir par9asm1 ya

da tamamlill yineleyerek, bu tabandan ba§ka ek ve sozcukler ruretme sureci; om. Tiirkve stfatlann ilk hecelerini sozcUk ba§ma eklemek lizere yineleyerek stfatm anlammm peki§tirilmesi: sapsan, k!pktztl, bembeyaz vb. Bir diger yaygm gorlinum, stfatlann, belirte9lerin oldugu gibi ya da sozcuklerin ilk seslerinin degi§tlrilerek yinelenmesidir: buyiik buyiik evler, hlZlt hlZlt yUriimek, yavtt5 yava§, gUzel gii.zel, para mara. Yineleme de denir. ikinci dil (second language) toplumdilbilim, uygulamalt dilbilim Ki§inin anadili olmayan, ileti§irn amactyla ogrenilen dil. Go9menler bulunduklan ulkenin dilini ikinci dil olarak ogrenirler. Kimi ulkeler, bir dile ikinci dil konumu verirler (Afrika ve Asya'da lngilizce'nin durumu) ve bu dili kamuda (hukuk, egitim vb. alanlarda) ileti§irn dili olarak kullantrlar. lklncil dll (embedded language) toplumdilbilim, ruhbilim lkidilli etkile§imde baskm olan temel dilin belirledigi yaptsal 9er9eve i9inde kendisinden aktarma yaptlan, i§levsel ogelerinden pek yarar-

lillk duzeyi. Bu duzey tek ba§ma anlamt olmayan, yalmzca g6stergeleri birbirinden aytnct nitelik ta§tyan birimlerden olu§maktadtr ve dilde birinci eklemlilik dlizeyindeki birimlerden daha yi\ksek oranda tutumluluk saglamaktadtr; om. Evi aid• tumcesindeki ev'i olu§turan I el ve lv I sesbirimlerinin tek ba§ma anlamt yoktur, ancak sonsuz saytda ba§ka birim olu~turabilmektedir; el, et, B$ es, en, ek er, vb. ya da av ov, ~ tiirev, vergi vb. Aym durum oteki ogelerde bulunan sesbirimler i9in de soz konusudur. Kr§. blrlncl eklemlilik. 2- Ses olu§turmasmda, seslerin olu§ma noktast ve bi9irni ozelliklerinin eklemlenmesinin yantstra dudakstlla§ma, damakstlla§ttrma, artdamakstl!a§ma gibi SUfe9lerin C§Zamanh uygu!anmast; iim. dudaksalheyttrma [tw] ya da [t'], damaksalla§ttrma [1!] ya da [tYJ, genizsilleeytirme [- J ile belirtilir. 1

1

1

lklncil ikidillillk (secondary bilingualism) toplumdilbilim, uygulamalt dilbilim

lkincil dilin orglin egitim i9inde birineil dile ek olarak ogrenildigi ikidillillk durumu. Bu rur ikidillilikte birey her iki di!i 90k iyi bilse de ikincil dili aym rahathkla kullanamaz. kr§. blrincil ikidillilik. lklseslemli (disyllabic) sesbilgisi, sesbilim lki seslemden olu§an birim. lkiyanh kar~lthk (bilateral opposition) sesbilim, sozdizim bkz. <;iftyonlii kar~•thk.

ikiz Unsi.iz (geminate) sesbilgisi Bir sOzcUk iqinde ayn1 Unsuzun art arda gehnesi sonucu yalm halinden daha uzun soylenen

unsuz; orn. elli sozcugundeki [1:] sesi.

lanilmayan dil. Rezervasyonumu cancel ettim ti.imcesinde TUrk9e

temel dil, lngilizce ikincil dildir. Temel dil ve ikincil dil ancak dilsel bakt§nnstzhgm sergilendigi ortamlar i9in 6ng6rlilmektedir. Kod degi§tirimi alanmdaki bazt 9al1§malarda ikincil dilin yalmzca sozeuk duzeyinde katktda bulundugu benimsenirken, baztlannda yaptsal 6zellikierin de temel dilin belirledigi 9er9eve i9inde yer alabilecegi belirtilmektedir.

lkizle~me (gemination) sesbilgisi !9 seste iki unlu arasmda bulunan ve vurguyu uzerinde bulunduran ikinci seslem baeymdaki unslizun ilk ses!emdeki unlunun etkisi altmda kendi seslem stn1nn1 a~arak yinelenrnesi; Om. tstr~>tsstr-, B.$ek>e~§ek vb.

ilerleyici benze,me (progressive assimilation) sesbilgisi, sesbilim SOzcUk

giselllk sonucu en kU9Uk ses birimlerinden olu§an eklem-

i9inde once olan sesin sonra gelen sesi etkileyerek kendisine e§ ya da benzer hale getirrnesi; Om. anlamak>annamak e~a>e§§a. kr§. gerileylcl benze~me.

154

155

ikinci eklemlilik (secondary articulation) gene/, sesbilgisi 1- Dilde 9iz-

1


ileti~im

lletl iletl (message) gene/ bkz. blldlrl. ileti~im (communication) gene/ Gonderen (konu§ur, yazar) ile ahct (dinleyen, okur) arasmda kar§thkh bilgi ya da ileti aktanrru. lleti§im bir kaynak ve ahc1 ile bir ileti§im ortam1 gerektirir; ileti iki tarafm payla§hgi bir dfuenek yoluyla belli bir baglam aracthgtyla gonderilir. Jakobson'a gore bir ileti~im edirninin alb ogesi vardtr: gonderen, baglam, duzenek, altct, ili~ki, oluk; bu alb ogeden birinin 6ne pkmas1 degl~ik bir dil i~levi olu~turur. Blldlrl~im de denir. bkz. i~lev. lletl~im hlrimi (communication unit) gene/ Birbiriyle kar~thkil bildiri

alt~veri~i yapan insan, hayvan ya da maldnenin her biri. lleti~im birimleri kaynak birim ve hedef birim olmak uzere ikiye aynhr. Kaynak birim verici, konu~ucu gibi bildirinin kaynaklandtgi ve oi).t~tugu birimdir. Hedef birim ise ahc1, dinleyici gibi bi!dirinin gonderildigi birimdir. lki insan arasmdald ileti~imde konu~ucu kaynak, dinleyici ise hedef birim durumundadtr. Kaynak ve hedefbirim!er duragan oimay.tp surek:li degi~kenlik gosterirler. Konu§ucu, bir sure sonra dinleyici, dinleyici bir sure sonra konu~ucu olur ya da olabilir.

ileti~im edinci (communicative competence) genet ileti~imde belli bir baglam ve amaca uygun dil kullanma yetisi. lleti~im edinci kavrarru yaptsal, soy.t.tt dil bilgisi kavrarruna kar~1t olarak,

dilin uygun bi9imde kullantmtm onemseyen D. Hy.tnes'in uzerinde durdugu bir kavramdtr. lleti~im edincinin dort alt bile~enden olu§tugu one suriilur: dilbilgisi edinci, toplumdilbilim edinci, sOylem edinci ve yordamlama edinci (strategic competence). ileti~im yetisi de denir.

yetlsl

psikolojik dekoru ve ortamm kiiltiirel tammlamasm1 anlattr. 2) Katthmcilar (participants). Konu~ucu-dinleyici, gondericialtcl bile§iminden olu§up genelilk:le toplumsal olarak tammlannu§ rollerin yerlerini doldururlar. 3) Sonu9lar (ends). KatJhmctlarm belirli durumlarda ula§mak istedikieri ki§isel amavlan ve kar§thk:l.t etkile§imden beklenen ve algilanan sonuvlar ile ilgilidir. 4) Eylem dizisi (act sequence). Soylenilenin ger9ek bi9imini ve i9erigini arilabr. Kesin sozcuk:ler kullamhr, eldeki konu hakkmda soylenilenler arasmdald ili~k:l bu birimin i9ine girer. 5) Kurgu (key). Tonlama, tub.tm, be!irli bir bildirinin aktanldtgi ruh haliyle, yani ciddi, alayc1, emin olma gibi durumlarla ilgilidir. 6) Ara9lar (instrumentalities). Kana! se9imi ile i!gilidir. 7) Etkile~im ve yorum nonnlan (norms of interaction and interpretation). Konu~maya eklenen Ozellikler ve ozel davrant§lar, aynca bunlann ortamm olu§umunda etkin olmayan birisi tarafmdan nastl gozlemlendigiyle ilgilidir. 8) Ti.ir (genre). Stmrlan 9izilmi§ sozcelerle. ilgilidir; om. ~iirler, atasozleri, biimeceler. ileti,im yetisi (communicative competence) gene/ bkz. ileti,im edinci. ilge~ (pre-/postposition)

bi;:imbilim Tiimce i9inde dilbilgisel i§levi bulunan, dillerde az say.tdald kapah sozciik kiimesinin uyesi olan, dilin sozdizimse! ozelligine bagh olarak tiimlecinin onunde veya ard.tnda yer alan, tiimleci ile tiimcenin ey!emi arasmda ilgi kuran, anlamt eylemle olan ili§kisi ile belirlenen bi9imbirim; om. i;:in, gare, dogrn, gibi. Onilge9ler tiimle9lerinin 6nunde, sonilge9!er ise ardmda yer ahr. Diller, eli! tipolojilerine gore, onilge9li ya da sonilge9li dil olarak aynhrlar; om. caddeye dogru yaptsl ile Tiirk9e soni!ge9li, towards the street yapts! ile de lngilizce iinilge9li dildir.

ileti,im etnografyasl (ethnograpy of communication) toplumdifbilim ile-

ti§imin amacma nas1! ula~bgimn anla~ilmast ile ilgili butiin etkenlerin betimlendigi alan. D. Hy.tnes bu alandald etkenleri SPEAKING k.tsaltmastm kullanarak avtkiamaktadtr. Bu ktsaltmada yer alan etkenler ~unlardtr: 1) Salme ve dekor (scene and setting). Dekor olay.tn ge9tigi zaman ve yerle ilgilidir ve konu~manm ge9tigi fiziksel mekan1 arilahr. Salme ise soyut

ilge~ obe~i (ilgO) (pre-/postpositional phrase) siizdizim Ba§ ogesi iige9 olan buyiik9ill yanstma. llge9lerin rumle9leri adobek:leri ya da yantumce olabiiir; tiimle9ler ba§oge olan ilgecin nite!igine ve kendi ulamlanna baglt olarak fark:l.t durum ekleri altr; lim. sen-in/Ay§e- ifin, bana gore, okula kadar. Tam eve dogru yaplsmda tam sozcugu ilge9 obeginin gostericisi ya da niteleyenl

156

157


ilgi adll1

ili~ki

konumundad1r. Tiirk9e'de ad ve ad!llarla tarr!lama bi9iminde o!U§turulan yap1!ar da ilge9 6begi i§levini ustlenir; Om. adam tarafmdan, onun sayesinde vb. ilgi adll1 (relative pronoun) bi>imbilim Baz1 dillerde, bir ad! niteleyen yantumcede bulunan ve nitelenen ad ile e§giindergeli alan, yanrumceyi ba§ ada baglayan ad1l; i:im. ingilizce'de the man who came into the room adiibeginde who ad!l.J. ba§ad olan the man ile eeygiindergeli ilgi ad1hd1r.

ilgi ti.imcesi {relative clause) sOzdizim bkz. ilgi tiimceciii. ilgi tiimceciii (relative clause) sOzdizim Bir ba~ ad1 niteleyen yan-

dili

ili~ki dill (contact language) toplumdilbilim bkz. klrma dil.

ili'ki i~levi (phatic communion) anlambilim, edimbifim insanbilimci

Malinowskl'nin urettigi ve bilgi aktarrnaktan 90k toplumsal ilieyki kurmak ya da surdurmek amacwla dil kullan!mrnl anlatmak iyin kullan!lan bir terim; om. merhaba, ne haber (n'aber) gibi selamla§ma, hal hatlr sorma. ilk konum (initial position) genet Bir dil birimindekl ilk age; om.

/b I sesi, ba, siizcugunde ilk konumdad1r. ilksel bile~ik (primary compound) bi>imbilim bkz. kok bile~ik. imla (spelling) genel bkz. yaz1m.

tumce; om. [dun okudugum] kitap iibeginde dun okudugum dizimi, kitap siizcugunu niteleyen ilgi rumcesidir. Tiirk9e'de yantumcenin eylerni uzerinde bulunan elder ve yanrumcede iiznenin bulunup bulunmamasma bagh olarak ilgi rumcecigi yap!lanndan baz1lan §unlard1r: [mahkemenin verdigi] karar; [mahkemenin verecegi] karar;{karan veren] mahkeme; {karar venni§] mahkeme.

dan anla§ma bulunan dil-d!§l giisterim. Om. [*] dilbilim yaz!lannda benimsenemez ve dilbilgisi-d!§l dizirnieri giisterir; siizcuklerin (EKMEK) gibi buyiik harfle yaz1m1 sozlukbirimleri belirtir.

llgllendirme (relativization) sozdizim Oretici Dilbilgisinde bir te-

ince /I/ (clear /l/) sesbilgisi AklCJ /I/ unsiizunun dilin agiz i9inde

mel rumcecigi, bir adiibeginin niteleyeni yapan sure9; om. Tiirkye'de Ali'nin ytrtttgt kitap yap!S!llln Ali kitabt ytrttt rumcesinden i!gilendirme sonucu ruretilmesi. Kuramm daba sonrakl bivimlenmelerinde, ilgilendirmenin bir Ne-taey1ma ya da bir ieyleyici-ta§!ma i9erdigi varsay:zhr.

daba on konumda bulunmas1yla olu§turulan ses. Tiirk9e'de on unlulerin yevresinde siiylenen aklc! /1/ unsuziinun degi§kesi; om. gelin, kOyliJ.. Ol9unlu Tiirk9e'de siizcuk ba§mda fa! uniusunden once gelen aklc1 /1/ unsiizU ince /1/'dir; om. laJ, lakin, laytk. kr§. kalm /If.

ili~ki (contact) toplumdilbilim,genel

Cografi burunluk ve 9e§itli nedenlerin yo! aytlgi toplumsal yakmhk nedeniyle diller ve agizlann birbirini etkilemesi durumu. ili§kl durumlanmn sonucu dilbilimsel olarak 6diin9lemelerde, sesbilimsel ve dilbilgisel degieymelerde, klrma dil ve klrma anadili gibi kan§lk bi9irnierde ve 9e§itli rurleriyle ikldillilikte giirulebilir. Kirni yay:znlarda ili§kl dill (contact language), klrma dile giinderimde bulunur.

imleme (notation) genel Ozerinde belirli bir yorumlama 891Srn-

ince iinlti (front vowel) sesbifim bkz. OnUniU. incellk (politeness) toplumdilbilim lnsanlann toplumsal ili§kileri kurmalan, surdurmeleri ve desteklemeleri amac1yla kuliand•klan iletieyim stratejilerinin gene! ad1. Bir klmsenin toplumdakl saygmhgi konusundakl kl§isel imgesine ili§kin beklentilerinin ay:zrdmda oldugimu giisterme. incelik kuramlanmn en tanmml§lan Brown ve Levinson, Leech ve Lakoff tarafmdan ortaya konmu§tur.

ili~ki dilbilimi (contact linguistics) toplumdilbilim ilieykl sonucu ortaya 91kan dilsel olgulann iizellikle yap1sal ve toplumdilbilimsel a91dan ele almd1gi ve a91klanmaya 9al1§!ldJ.gi dal.

lni~ durumu (dclative) bi>imbilim Bir yerden inme ya da o yerden uzakla§ma belirten ad durumu.

158

159


i~itsel

lnsanbilimsel dilbilim lnsanbilimsel dilbilim (anthropologicallingoistics) gene/ Dillerin kUltilr

baglammda incelenmesi ile ilgili dilbilim dah. Baey!ICa ilgi alanJan dil ile toplum ve killtilr dizgeleri arasmdald ilieykilerdir. isim (noun) bi~imbilim, sOzdizim bkz. ad.

istek kipi (optative) bi,imbilim Oz!em, dilek, istek, belirsizlik, ge-

9icilik anlatan kip. Tiirk9e'de istek kipi anlatan bi9imlerin 9ekimi: geleyim, gelesin, gele, gelelim, gelesiniz, geleler. Dilek-eyart, gereklik, buyrum kipleri yabanct dillerdeki 'subjunctive' kavrammm kareythilJ. olarak da kullantimt~tJ.r. isteme kipi (subjunctive) bi,imbi/im Eylemin anlattlilJ. iey, olu~, vb.'ni, bildirme kiplerine kar§tt olarak, tutum belirtir bi9imde anlatan kip. Tiirk9e'de isteme kipi genellikle diirt ba§hk altmda incelenir: istek (geleyim, konw;altm vb.), dilek-ko~ul (gelse, gelsen, gitsek vb), gereklik (gitmeli, yazmalmn vb.) ve buyrum kipi (gel, yaz, yazmtz vb.). ~~dill (transactional language) toplumdilbilim i§, meslek, hizmet amagh dil kullammmm adt. Etklieeyimsel dil kullammt daba 90k toplumsal ili~ki ama9hdtr. i~aret (sign)

giistergebilim bkz. gosterge.

i~aret dill (sign language) gene/

Seslerin olu§turulmas>yla ifade edilen konu§ulan dillerin aksine el hareketleri, yftz ifadesi ve vii.cut hareketleri ile giirsel boyutta ifade edilen ve bir toplumdald ieyitme engelliler tarafmdan kullanilan dil. Her dil toplumunun ieyitme engelli bireyleri tarafmdan kullamlan kendi ieyaret dili vardtr; om. TUrk leyaret Dili (riD), Amerikan i§aret Dili (ASL), Alman ieyaret Dili (DGS). ieyaret dillerinin dilbilgisi, i9inde bulunduklan toplumda kullamlan konueyulan dillerin dilbilgisinden farkhdtr; iirn. TiD'de Tiirk9e'nin yaptsal iizelliklerinden farkh olarak durum ekleri ve eylemlerin iizerinde kieyi 9ekim eki yoktur.

sesbilgisi

la§maya yatkm olduklan Sa)'lltlsmt iine suren ilke. Konu§rna ilkeleri gene! ba§hilJ. altmda incelenen bu giirueye gore konu§Urlar dogru, bagmtllz, aqzk bilgi sunarak bu ilkeyi giizettiklerini giisterirler. Dirileyici de, konu~ucunun siiz konusu ilkelere u)'lllakta oldugunu onceden kabul eder. Tersirileme, egretileme gibi dil kullannnlannda bu ilkeler konueyucu tarafmdan giiz ardt edilse bile, dirileyici ilkelerin surekli olarak yftrurlukte oldugunu varsayar ve biiylelikle dile getirilen siizce aracth@yla sezdirilen anlam(lar)m anla§ilabilmesi mumkUn olur. i~ltsel

sesbilgisi (auditory phonetics) sesbilgisi bkz. dinleyi~ sesbilgisi.

i~lek (productive) gene/ Tiiretme olasthilJ.mn, belirli bir ulamsal alanda ktsttlanmamt§ alma iizelligi; iirn. Tiirk9e'de -Uk bi9imbirimi i§lektir; eklenemeyecegi ad kiikU yoktur. kr§. yarli~lek. i~lemleyici/i~lemsel siire9 (algorithm) gene/ Sibernetik, bilgisayar vb. alanlardan ahnmtey karma§tk bir ieylemin, stmrlan kesin bi9imde belirlenmi§ daba yahn bir dizi ieylemcikler sureci olarak duzenlenmesini belirten terim. i~lev

(function) gene/1- Dilin, siizcenin, bir dil biriminin kulla-

mlma amact; soylem, metin ya da tu.mcede dil birimlerinin giirevleri ya da giirdukleri i§. Dilin ieylevleri deji;i§ik bivimlerde stmflandmhr. R. Jakobsen dilin altt temel ieylevinden siiz eder: gonderim i§levi, duyusal ieylev, eyiirsel i§lev, ili§ki i§levi, giindergesel i§lev ve ustdil i§levi. 2- Dil iigretiminde i§levler davrant§ kUmeleri olarak tantmlantr; iirn. dilek, iineri, yakmma, ktnama vb. Yabanct dil iigretiminde yukanda siizii edilen kiimcler r;en;evesinde dUzenlenen 'i§levsel izlence' son yillarda daba stk kullantlmaktadtr. 3- Dili kendi i9inde ayn bir dizge yerine, toplumsal etkileeyimin bir aract olarak ele alan yakla§lill i~levsel dilbilim olarak adlandtriltr. 4- Birimlerin tilmce i9indeki ieylevleri tUmce yaptst i9indeki ili§kilerini belirtir; Orn. yiiklem, Ozne, tUmlec;;, niteleyici, vb.

konu§rna ediminde konu§urlann i§birliji;i yapmaya, yardlffi-

(functional variety) toplumdi/bilim Bir dilin ~:eeyitli dei§levsel olarak, bir ba§ka deyieyle yere ve duruma giire kullammt. Konueyurlar toplumsal baglam i9inde statuye,

160

161

l~birligi ilkesi (cooperative principle) edimbilim Grice'm ortaya attl@,

i~levsel degi~ke gi~kelerinin


i~levsel

dllbilim

role, ya§a, cinsiyete, egitime, meslege vb. gore kullanacaklan degi§keyi ve bi9emi segmektedirler. Ruhsal etkenler de degi§ke ve bigemin segimini belirlemektedir. i~levsel dilbilim (functional linguistics) geneiPrag Dilbilim Okulu'nun benimsemi§ ve gelieytirmi§ oldugu dilbilim kurarm. Bir silzcenin kullantlma amac1m, soylem ya da metindeki dil birimlerinin gorevlerini ve gilrdiikleri ieyi, bildirieylmdeki i§levlerini giizoniinde bulundurarak, dilsel betlmlemeyi bu kavramlar gergevesinde yapmay:t amavlayan yaptsalc! dilbilim yontemi. i~levsel

sesbllgisi (functional phonetics) sesbilgisi Seslerin ay:tncthk

yoniinii temel alan ve aralanndakl kar§ttlti?;! gozeten sesbilgisi dal!. l~levsel siizcuk (function word) bi>imbilim Tiimcedeki gorevi bir kavram anlatmaktan gok, tiimcenin ogeleri arasmdakl yaptsal ili§kileri giistermek olan siizciikler. ilgegler, bagiaglar, tammhkiar i§levsel siizciiklerdir; om. Tiirkge'de ile, dogru gibi ilgeg!er, Tiirkge'de ve, fakat gibi baglaglar ve lngilizce'de a, an, the gibi tantmhklar. Yap1sal siizciik de denir. kr§. iqeriksel siizciik. i~levsel

tiimce yakla~nml (functional sentence perspective) gene/ Prag

Okulu dilbilimcilerinin sozceyi igerdigi bilgi apsmdan inceleme yiintemlerini anlatmakta kullandtklan bir terim. Bu an!ay:t§ta bilinen/ verilen bilgi (theme) ve yeni bilgi (rheme) temel kavramlan olu§turur; iim. Ahmet okula gitti tiimcesinde Ahmet eski, okula gitti yeni bilgidir. Bilginin odaklanmasma gore bu birimler yer degi§tirebilir. i~levselci

(functionalist) genelleylevsel dilbilim kurarmm savunan.

i~levselcilik

(functionalism) genet bkz.

i~levsel

dilbilim.

i~leyici (i~) (operator) sozdizim, antambilim Dretici Dilbilgisinde, tiimcenin tamamtm ya da bir biiliimunii agts1 iginde bulunduran iige; iim. olumsuzluk ya da ilgi i§leyicileri. Tiirkge'de •Hiq kimse geldi tiimcesinin dilbilgise! olmay:t§lllln nedeni tiimcede olumsuzluk giisteren -rnA tak!s1 bulunmadti?;lndan hiq siizciigunun

162

olumsuzlugun agtsma girmemiey olmastdrr. bkz.

bo~ i~leyici.

i\lte~lik (reciprocal) sozdizim Bir eylemin iigelerinin birbirlerini etkiledigini belirten ili§ki; iim. f;ocuklar birbirlerini kovaladtlar. Geleneksel dilbilgisinde, birden fazla oznenin ya da gogul bir oznenin eylemi yapmast; iirn. Ay§e miidiir ile yazv;acak, qocuklar bakt$!yor. kr§. diinii~liiliik.

ivedi b1rak1m (abrupt release) sesbilgisi Patlamal! seslerin olU§U-

munda, sesin olu§um noktasmda eklemleyicilerin birbirlerinden seri bir bigimde aynlarak hava ak!mmm dteyanya 9tkmas1; ivedi btrak!mda, eklemleyecilerin arkasmda birikmi§ olan basmg sonucu bir patlama etklsi yaratJ.hr; om. [p b t d kg] sesleri ivedi btrak!m ile olueyturulur. iyelik (iYE) (possessive) sozdizim, bi>imbilim, onlambilim lkl adiibegi ara-

smda, anlambilimsel olarak birinin digerine altligi yiiniinde yorumlanmas1m saglayan ili§ki. Bigimbilimsel agtdan, bu ili§ki Tiirkge'de oldugu gibi her ikisi iizerinde, lngilizce'de oldugu gibi adlardan yalmzca biri iizerinde, bigimbilimsel bir etki yapabilir ya da Franstzca'da oldugu gibi ba@ms!Z bir bighn bu etkiyi saglayabilir; iirn. Tiirkge Ali'nin kitab1, lng. Ali's bo~k, Fr. le livre de Jean. Tiirkge'de iyelik ilieykisindeki adiibeklerinden alt olunan, TAMLAYAN durumu, ait alan da iyelik ekleri al!r. lyelik bi9im-siizdizimseldir. bkz. uyum. lz (trace) sozdizim Dretici Dilbilgisinin Yonetim ve Bag!ama Kuramt'nda, bir iigenin yer degi§tirdikten sonra yiizey yaptda (ve sonrakl diizeylerde) arkasmda btrakttt?;! bo§ ulam. izin verme (licensing) sozdizim Dretici Dilbilgisinde, dilbilgisel ya-

ptlarda iige!erin giirunmesi ile sonuglanan olgu; iim. bir ROL yiikleyiciye izin verilecekse, o diizgiln siizdizimsel yaptda, ROL'iinii yiikleyecegi iigeler bulunuyor olmaltdtr. izlem sOzleri (action projection) konufmO c;Oziimlemesi Haber tart:I~ma­

lannda sunucunun izlemeyi planladt@ yolu ya da ilk dilsel eylemini tammlamak igin kullandti?;! siiz!er; iirn. $imdi size bir sorn soracagtm.

163


izleyici sorular izleyici sorular (pursuing questions) konujma ~Oziimlemesi Haber tar-

u~malannda sunuculann yonelttikleri sorular; bilgi yeter-

sizliginden, sorunun konuya yanh~ bir a<;tdan yakla~tyor olmast inancmdan, sorunun i<;eriginin ongordugu fikre katlhmcmm kar~t <;llnyor olmasmdan, katthmctlann soruya yantt vermek istememelerinden ya da ortUk bi<;imde soruya yarut vermekten ka<;mmalanndan delay> yanttlanamayabilir. Buna kar~thk sunucular katlhmCllann yantt vermediklerini alg>1adtklannt gosterecek ~ek11de konu degi§tirimi odakll soru1ar sormaya ba§1ayabilirler ya da tam tersine teme1 soruy1a baglanhh konuyu iz1eyici soru1ara yone1ebilirler. Bu yonelme sunucunun oncekl sorusunu yeniden bi<;imlendirmesiy1e sonu<;1anabilir. B6y1elikle sunucu hem kattltmcmm sorusunu yamt1amadt@m vurgu1amt§ o1ur hem de katthmcmm ortUk bi<;hnde sorudan ka<;mmast kar§tsmda sorunun yanttlmn aray>~l i<;ine girer; om. (S): Tamyor musunuz, A. Bey, bu H.B. 'i? (K): E/endim, ben once Diyarbaktrlt'ytm, Diyarbaktr milletvekiliyim ve H. B. de Diyarbaktr'lt Lice'li. (S): Evet. Tamyor musunuz kendisini? (K): Bunu gosteren fotograf da bir Diyarbaktr gecesinde fekilmi§ alan bir /otograf. (S): Siz hif tamdmtz mt, A. Bey, H. B. 'i? lzleyici soru 9e~itlerine bir omek de sunucunun sorusuna yantt alamamast halinde kattluncmm ka9amak tavnm saptay>ctjtantm1ay>ct an1at1m1ara ba~vurmastdtr; om. (S): Oncelikle soruya yamt vermenizi rica edebi~

K kabuledillrlik (acceptability) silzdizim, an/amblim, edimbifim bkz. ge\)erlik. ka9amak tavlf saptayrcr anlatlmlar (sanctioning covert refusal to

ans~

wer) konu§ma fOZUmlemesi Haber tartl~malannda,

kahhmctlara yone1ttlkleri soru1ara yarut alamadtklannda, kat1hmc11ann bu tavrr1anm a<;tk<;a dile getiren artlat1m1ar.

kakt,ma (cacophony) sesbilim Ses1erln yine1enmesi ve art arda di-

zilmesi sonucu beliren ses uyumsuz1ugu. kahn

/I/

(dark/IJ) sesbilgisi,sesbilim Art un1u1er yevresinde soy1enen

~c: /1/ ~~s~nun agzm

art bo1umunde o1u~turu1an bi9imt, om. TUrk<;e de arka unlillerden sonra ge1en /1/ kahndtr om. okul, kaltn. ' kahp siiz (formula) bifimbilim Ge1enekse1 bir amaca hizmet eden

lir miyim efendim?

genellikle degieymez bir stra dtlzeninde kullantlan sozcUk kU: mesi. Se1amla~mada, mektup ba~hklannda, bayramla~ma strasmda kaltp soz1er kullanthr. kallpla,ma (con£gurationality) sozdizim Gene! anlamda bir 0- · belirli b'rr k onumda (veya bi9hnde) bulunmasmm' bir ba gemn ka -. bul ' § ogemn unmasma ya da bellrli bir bi<;hnde ohnasma dayanmast. Oretici Dilbilgisinde tUmce kuruculanmn bir a~amah a 1 o1U§turmast ile ilgilidir. Bu aytdan diller P_

"e~bi9inilenmeli (co~

,_, go rat'1ona!)" ve "e§b'Ic;;:llluenmesiz (non~configurational)" olarak aynlchk-

lan .. one sUrUhnuotfu de so"zc'"· · d ' · TUrkre'nin , = dizili'·§Ia9tsman e§bt9intlenmesiz oldugu (bkz. oynak11k) onesUrUhnii§tfu ancak bunun kurucu a~amasrm i<;erip i9ermedigi tltrtl~mahdtr. 164

165


kaplam

kahph diller

kuruculan belirli konumlarda uretilen dilier.

nucunda solugun patlama bi9irninde d1~an itilmesiyle olu~an unsiiz; om. [p b t d kg]. Patlamah da denir.

kaht•m (inheritance) siizdizim Dretici Dilbilgisinin son a~amas1 alan Yetinmeci <;izgi'de rum dilbilgisel ozelliklerin evre ba~larmda oldugu ve bunun sonucu olarak da Zaman ba~Inm UYUM 6zelligini kahtnn yoluyla TUmleyici'den aldl@ varsaylimaktadlr.

kaplam (extension) anlambilim 1- Bir s6zcllk ya da s6zcenin kapsadlgt nesneler kilmesi; om. yiyecek sozcugunun kaplam1 i9inde ekmek, §eker, tuz, meyva vb. bulunur. 2- Tarihsel anlambilimde bir sozcugun anlammm zamanla geni~lemesi.

kalma durumu (locative) bi>imbilim Dilbilgisi ili~kilerini 9ekim ekleriyle gosteren dillerde eylemin belirttigi edimin ger9ekle§tigi yeri gosteren ad durumu. TUrk9e'de kalma durumu {-DA} durum eklyle g6sterilir; om. okulda, evde, sepette vb.

kapsama (inclusion) anlombilim 1- Altanlamhk ili~klsi gosteren bir anlambilim terimi; om. Giil bir tur >i>ektir (gill 9i9ek kapsann i9indedir.) 2- Dilbilgisinde bir yapmm bile~eni alan oge; om. Karde§im okula gitti rumcesinde karde§im rumce kapsammdadlr.

kana! (channel) genet bkz. oluk.

kapsamlayr~

kalrpll diller (analogicalfconfigurationallanguages) sOzdizim TUmcede

kamtlanabilir (evidential) bi>imbilim Sozcede aktanlan bilginin kay-

na@mn niteligini belirten klplik bi9imi; om. TUrk9e'de Ahmet gelmi§ rumcesinde, eylemin iizerindekl {-ml~} ekl, rumcedekl bilginin konU§UCU taralindan dogrudan gozlemlenmedigini, ba§ka bir kl§i taralmdan aktanld1@m ya da konu~ucunun bir kan1ta dayah olarak belirttigini ifade eder. kamtlanabilirllk (evidentiality) onlambilim Sozcede aktanlan bilginin kayna@mn niteligini belirten klplik. bkz. kamtlanabillr. kapah iiniU (closed vowel, high vowel) sesbilgisi <;1kanh~1 srrasmda

a91k unlulere oranla a@z kanahmn daha kapal1jdar oldugu l'mlu. TUrk9e'de bu sesler /•/, /if, juj, fuf sesleridir. Dar iinlii de denir. kapah kiime (closed class) bi>imbilim Ogeleri sm1rh ya da degi§mez

alan sozcuk kilmesi; om. adillar, bagla9lar. kapah seslem (closed syllable) sesbiilm Sonu unsuz ya da uzun unlu ile biten seslem; om. al, gel, ver. kr~. a91k seslem.

(semantic change) anlambflim, tarihsel dilbilim. bkz. anlam

dejli~mesi.

kapsayiCI (generic) anlambilim, bi>imbilim Sozcugun dilbilgisel ve anlamsal viiziimlemelerinde bir nesne kilmesini anlatan terim. KapsaYJCl iinenneler zaman ve gorunu~ten ba@msiZdir; om. Asian kukrer. <;ocuk gelecegimizdir. Kitap kultiirdiir. karde~ (sister) siizdizim Dretici Dilbilgisinde rumce yap!Sl ivinde ayn1 budaktan dallanan iki ogenin birbirine gore konumlanm belirleyen adland1rma. ka11~1m (amalgam) onlambilim iki ya da daha 90k saYJda anlambirirnin birbirinden kesin bir bi9imde ayn§tJnlamayacak bi9imde kayna§mas1 ile olu§mu~ bi9im; lim. Romans dillerinden FransiZca'da nous t!tudions tUmcesinde Btudier eyleminin bildirme kipinin ~imdiki zaman 1. 9ogul ki§isi alan etudions bi9irnindekl -ons hem bildinne kipinin ~imdiki zaman1m hem de 9ogul 1. ki~iyi belirtmektedir.

karma (blending) bi,imbilim ikl ayn birimden tek birim olu~tura­

ganlanmn agtz ya da burundakt hava aktmm1 kapatmasJ.

cak bi9imde yapilan krsaltma; om. TUrk. kahve+altz>kahvaltz, cuma+ertesi>cumartesi ing. European television>Eurovision motor+ hotel>motel, breakfast+lunch>brunch. bkz. k1saltma.

kapantlh (occlusive, plosive) sesbilgisi Ses yolundakl kapanma so-

karmadil (mixed language) toplumdilbilim bkz. krrma dil.

kapanma (closure) sesbilgisi Bir sesin 91kanh§l srrasmda ses or-

166

1

1

167


Karma~lk AdObe~i

Karma~lk AdObe~i (complex NP) sozdizim Ba§ adm rumleci ve(ya)

niteleyeni konumunda rumceciklerin bulundugu adobe@; om. [{Mahkeminin verdigi} karar}A 6 , [{kazamlm~ haklann gen almamayacagl} karan}AIY 1/{Mahkeminin verdigi} [kazamlml§ haklann geri almamayacagl}karan}A6 . Karma~1k AdObegi K1s1tlamas1 (KAOK) (Complex NP Constraint) siiz-

Dretici Dilbilgisinde bir karma§tk AdObegi'nin i<;:inden ta§mma olamayacagim soyleyen ada ktsttlamast rurii; om. lngilizce'de ilgi ve ad hlmleci tumceciginden ne-soru obeginin ta§mamamast; 'What, did you see [the man [that bought OJ], 'What, do you explain [the fact [that Ali bought OJ]. dizim

kar,l k-buyurma ko~ulu (anti~c~command condition) si:izdizim Oretici Dilbilgisinde bir ogenin sozdizirnsel olarak bulunmamasmm, bu ogeye k-buyurulmamasmdan kaynaklandti;tm belirten ko§Ul. Bu ko§ul, ozellikle, asalak bo§luklar a<;:tsmdan ele abnmt§tlr. Bir asalak bo§luga, e§dizinli oldugu ger<;:ek bo§luk (a§agidakl omekte ne-izi) tarafmdan k-buyurulmaz: om. 'a man [TOM6 whoi [t, looks old {wh~never I meet e)/ a man [TOM6 who, {whenever I meet e) {t, looks old]. ilk rumcede ger<;:ek bo§luk ne-izi t,, asalak bo§luk e,'ye k-buyurmaktadtr ve rumce, aym izin k-buyurmad1gi iklnci rumceye gore daba benimsenir nitellktedir. Benzer etklnin, a§agidakl rumceler arasmdakl benimsenirlik farktndan <;:tkanlabilecegi gibi, Tiirk<;:e'de de bu, adil du§urme ozelliginden kaynaklantyor olabilir; om. Ali [ADIL e, tantdtk<;:a] adtl t, seveceginiz] i§, biridir f? Ali [adtl t, seveceginiz] i§, biridir [ADI! e, tamd1k<;:a]. kar,J~Ornek (counterMexample) gene/ Bir varsaymu c;UrG.ten bir veri omegi. Gene! arilamda herhangi bir dilbilgisel saptama, sonu9 veya savunuya, ozelde bir kural veya ilkeye uymayan veri. Kar§l· omekleme, kendisini de i<;:eren bir kar§l <;:ozfunleme olmadJk<;:a, kar§l olunan ilke veya kurah kapsam a<;:tsmdan zayJ.flatrr; iim. Kimin yazdlgl kitaln okudun? sorusunun Tiirk<;:e'de dilbilgisel olmast, Karma§J.k Adobe@ Kls1tlamasma kar§t-iimektir.

kar~lla~t11ma (comparison) gene/1-

168

ikl ya da daba 90k dilin ara-

smdakl benzerlik ve aynmlan ortaya 91karmak amac!Yla yaptlan inceleme. 2- Bir niteligin <;:e§itli derecelerini belirtme; iirn. Tiirk<;:e'de Slfatlarda kar§!la§tlrma usW.nluk derecesi i<;:in daha, en usrunluk derecesi i<;:in en kullanllarak giisterilir. kar~lla~tllmah (comparative) gene/ ikl ya da dalta <;:ok dil ve dil biriminin kar§!la§tlnlmasma dayanan durum, 6zellik. kar~1la~t11mah dilbilim (comparative linguistics) gene/ Ortak tarihsel k6keni oldugu du§iinulen diller arasmdaki ili§kileri ara§tlran dilbilirn. Kar§ila§tlrma yoluyla diller arasmdakl akraballklan, benzerlikleri, ili§kileri belirlemeyi ve bu yolla dil ailelelerini saptamayt ama<;:lar. 19. yiizytlda inceleme yiintemi olarak geli§en kar§ila§tlrmall dilbilim, tarihsel dilbilim ile birlikte geli§mesini surdurmu§hlr; bu alan F. Bopp ve R. Rask'm katktlan ile daha da geli§mi§ ve <;:ah§malar Hint-Avrupa dilleri uzerinde yogunla§mt§tlr. Bir yandan <;:e§itli dillerin turedigi ilk dil (ana dil) belirlenmeye <;:alt§!Iffit§, bir yandan da ses degi§melerinin incelenmesine buyiik iinem verilmi§tir. Aynca bu yiizyilda dil, canh bir organizma gibi giiriilerek doga bilimlerindekl arilayt§, dil <;:ab§malannda da ge<;:erli sayilm1§tlr. Kar~lla~t11mah dilbilgisl, kar~1la~tmlmah filolojl de denir. kar~1la~11mah

filolojl (comparative philology) gene/ Dil tarihi, metin-

lerin 6zellikle yazm metinlerinin incelenmesi ve betimlenmesi ile ilgili <;:all§ma alam. bkz. kar~•la~tllllmah dilbilim. kar~lhkh anla~llabilirlik (mutual intelligibility) gene/ Dil ve leh<;:e aynmmda kullan!lan dilbilimsel ol<;:iit. iki dil degi§kesi konu§anlar tarafmdan kar§thklt olarak anla§tlabiliyorsa, bunlarm aynt dilin lehc;:eleri oldugu soylenir; kar§thkh anla§ma yoksa bu iki degi§ke ikl ayn dil olarak nitelenir. Rasgele se<;:ilmi§ tekdilli iki insan giinluk konu§malannda hi<;: gii<;:liik <;:ekmeden anla§abiliyorlarsa onlann konu§tuklan diller arasmda kar§tltkll anla§!labilirlik vard1r. Ancak toplumsal ve siyasal etmenler bu ilkenin i§leyi§ini gii<;:le§tirir; om. isvec;:<;:e ve Norve<;:<;:e arasmda kar§illkh anla§tlabilirlik oldugu halde ikl ayn devlet soz konusu oldugu ic;:in bunlar iki ayn dil kabul edi-

169


kar~1t

sorular

lir. Ote yandan <;;ince'nin bir<;:ak degi~kesi arasmda kar~1hkh anla§llabilirlik almad1gi halde bunlar dil degil leh<;:e alarak kabul edilirler. Bu iil<;:ute giire Tilrk<;:e ile <;;uva~<;:a ve Y akut<;:a arasmda kar~lllkll anla~Jlabilirlik hi<; yakken Tilrk<;:e ile Kazak<;a arasmdaki kar§ilikh anla§Jlabilirlik aram% 5-6'd!r. Bu sanuca giire Tilrk<;:e, <;;uva§<;:a, Yakut<;:a ve Kazak<;:a vb. ayn TUrk dilleri alarak nitelendirilmektedir.

kar~!la~tJnlmasJ yaluyla aradaki aynmlan, aykmhkian ortaya 91karmaya <;:ah§an dilbilim; iizellikie 1950-60 yillannda giizde alan bu yiintem yaluyla yabanc1 dil iigretiminde gil<;:lilk <;:IkarmasJ alas! alanlar artaya <;:Ikanldi ve bunlan artadan kaldmnak i<;:in etkin yiintemler geli§tirilmeye <;:ali§!ldJ. Kar~It­ sal dilbilim <;:eviriye de gere<;: saglayan bir uygulamah dilbiliro alamdir. Ayflmsal dilbilim de denir.

kar~ut

kar!iutsalhk (converseness) anfambilim

sorular (counters)

konu~ma ~Oziimfemesi

Haber tartl§malann-

da sunuculann kaWimcllarm goril§lerini <;:ilriltecek nitelikte sardugu sarular. Sunucular kauhmcllann yan1tlanmn yeterlik dilzeyini sargulayacak §ekilde "tilmce+saruf ekienti saru" yap1smda temel soruyla baglanuh sarular aln§turabilir; om. (S): Bilgiler i9erisinde A. C.'dan bahsediliyor mu A.c:;. A'yt tamytp tamyamadtgtmzdan bahsediliyor mu? (K): Valla ben A. c:;. 'yt da tammam kimseyi de tammam bir kere bunlar konUjUlacak ~eyler degil, (S): Sizin bugiin komisyondaki toplantt esnasmda devlet i9erisinde istihbarat iirgiitii i;:erisinde be~ bin c:;. var dediginiz siiyleniyor, iiyle bir ifadeniz oldu mu efendim komisyonda daha dogrusu biiyle bir bilgi verdiniz mi? kar~1tanlamh

(antonym) anlombilim Anlam baknmndan birbirinin alma durumu; e§anlamhhgin tersi. Kimi dilbilimciler biiyiik-kii<;iik gibi <;:iftleri, erkek-di:,i gibi kar§Itanlamhlardan aymrlar. Birinciler aeyamah ve derecelendirilebilirdir; om. daha kii{'Uk, en ku{'Uk. lkinciler ise aeyamasJZdir ve derecelendirilemezdir; lim. *daha erkek. kar~1t1

kar~1tanlamhhk kar~1tlama

(antonymy) onlambilim KareyJtanlamh olma.

(antiphrasis) edimbilim Bir yarg:tmn kar§It anlamda kul--

lanllmasl. kar~1thk (1- opposition, 2--- contrast) gene/1- Belli bir baglamda bir dilsel birimle anun yerini alabilecek birim/birimler arasmdaki bagint1. 2- Birimlerin anlam ve giirevlerini aYJrt etmeye yarayan iizellik.

kar~1tsal dllbilim (contrastive linguistics) gene/

lim. sesbilim ve dilbilgisi dizgelerinin, 170

lki dilin dizgelerinin,

e~zamanh yakia~1mla

terimlerden birisi iitekini koca1 ogretmenNQgrenci Vb.

Kar~1tsal anlam1n

<;:agn~tmr;

bir tU.rii; lim. almak-satmak, kan-

katma (adjunction) sOzdizim bkz. eklentileme. katmansal dilbilgisi (stratificational grammar) gene/ S. M. Lamb taralindan line silrilhnu~ olan, dilin <;:eeyitli yapiSal kairoanlardan alu~an bir dizge aldugu giiril~unu beniroseyen dilbilgisi kurann. kavram alam (conceptual field) onlambilim Belli bir kavram alanm-

daki siizcukierin anlam ili~kilerinin alu~turdugu butiinluk. Trier'in urettigi bu terim kavramlardan birinde beliren degieyildigin, anunla bagintJh siizcuk anlamlannda da giirillecegini One sUrer. kavrambilim (semasiology) anlambilim, gOstergebilim G6sterenlerden

yola 91karak bunlann belirttigi kavramlan, dil birimlerinin anlamm1, dilsel birin!ler arasmdaki anlam ili§kilerini ve anlam degi~melerini giisteren anlambilim alt alan1. Ba§lang:t9ta anlambiliroin butununu anlairoak i<;:in de kullan!lrm~tJr. kavramsal adbillm (onomasiology) gene/ Bir dizi kavramm bunlan anlatan dilsel bi<;:imlerle bagintJsmm incelenmesi ile ugra~an adbiliro alan1; gosterenle giisterilen arasmda kurulabilecek anlam ili~kilerinin incelenmesi; kavramdan dil birimlerine yiinelen <;:ah§ma. kav~ak

(juncture) sesbilim Bi<;:imbirim, sozcilk ya da tilmce gibi

birirrllerin su:urlanm bildiren susma, tanlama gibi s1mr iizelliklerini anlatan terim; lim. otel siizcugunde birinci ve ikinci

171


kayna~toran

kayaniinlii

seslem arasmda duraklama bulunmazken o tel'de o ile tel arasmda duraklama vard1r. Kav~ak, yalmzca ge9i~ yerlerindeki ses degi~imlerinin toplam!d!r. kayaniinlii (diphtong) sesbilgisi, sesbilim Aym seslem i9inde yer alan ve ba~langwta duyulan sesin biti~te yerini ba~kasma b!rakmas! yoluyla ger9ekie~en unlu. Sesbilgisi a91smdan ikiye aynlabilen kayan unlu sesbilim apsmdan tek bir birim olu~­ turmaktadir. <;e~itli dillerde [al], [au], [eu] gibi kayan unlUler vard1r. ikili iinlii de denir. kayaniiniUie~me (diphtongization)

sesbilim, tarihsel dilbilim Bir Un1Um1n

zaman i9inde veya farkh leh9elerde kayanunlu haline geimesi. kaydorma (catachresis) anlambilim Bir adm, kurulan benzerlik ba-

gintis!yla bir ba~ka olguya ili~kin olarak kullamlmas1; orn. masamn ayaklan yap1smda ayaklan sozcugunun bulunmast kayd1rma sonucunda olmu~tur.

diller

ayn seslemlere alt iki unlunun ya bir tek unlu ya da kayan UnlU olarak tek seslemde toplanmas1; Om. cuma+ertesi tamlamasmda bulunan farkh seslemlerc alt fa/ ve fef unluleri kayna~ma sonucu bir tek unluye, faf'ya diinu~mu~ ve sozcUk cumartesi bi9imlni alm1~1J.r. 2- Bir siizcukte birbiri ardmdan gelen iki birimin, birbirinden a}'lrdedilemeyecek bi9imde birbirine kayna~mas1. bkz. kar1~1m. kayna~tlran diller (incorporating, polysynthctic languages) gene/ Sozcuk dlizeyindeki yap! ozelliklerine dayanarak yap1lan dil Slmflamasmda dllbilgisel bagint!lan belirten ogelerin kok ogelerle kayna~tigi diller. Bu dilierde sozcukler yap1sal ag1dan dilbilgisel bagintilar sergilemekte, tipik olarak birden 90k bigimbirim i9ermektedir; orn. Amerikan yerli dilleri, Eskimo dilieri.

k-buyurma (c~commanding) sOzdizim bkz. kurucu buyurma. kendi kendini se9me (self~select) konu~ma t;Oziimlemesi Haber tarb~ma­

kurucusunun 6zgUn yerinden tilmcenin ba~1na ve sonuna kaydmlarak, yerine, e~giinderimli olacagi bir adilm getirilmesi; Orn. Armuti, i,fte bunui 90k severim, Sonunda -ittndai karar ktld1lar, sav~ak .. Kaydmlan oge ile yerine gelen ad!l arasmdaki e§gonderir:,lilik, kayd1rmanm, ta~1ma, ekiemleme ya da (adil yoluyla) kopyalama sure9lerinden biri ile ger9ekie~tirilme olas!hgim ortaya 91karmaktad1r.

lanndaki soru-yamt dlizeninde, sunucunun arum soyleyerek konu~ucuyu belirlemedigi durumlarda ka1:!hmcmm konueymac1 olarak kendi kendir!l belirlemesi/ se9mesi durumu. Konu~ma sfueclnde konu~ma srras1mn kime ge9eceginl saptayan baz1 kurallar vardrr. Buna gore konu~makta olan ki~i bir sonraki konueymacl}'l adrm anarak ya da soru sorarak se9ebilir, konu~­ makta olan ki~inin konu~mas1 sonland!ginda diger ki~ilerden biri kendi kendir!l se9ebilir ya da konu~makta olan kieyi kendi kendir!l yen! konu~mac1 o!arak se9ebilir/belirleyebi!ir.

kayma (conversion) sOzdizim, bi<;imbilim, anlambilim bkz. evri!lim.

kent dill (urban language) toplumdilbilim Qeeyitli cografi bolgelerden

kaydorma (dislocation) sozdizim Oretici Dilbilgisinde, bir rumce

kaynak birim (sonrce unit) geneilleti~imde bildirinin kaynakland!gi, olu~tug.t birim. lki makine arasmdaki ileti~imde verici, iki In-

san arasmdaki .ileti~imde konu~ucu kaynak birimdir. lleti~im­ de sfue9 yonu surekli degi~mekte, dolayiStyla kaynak birim bir sure sonra hedef birim olabilmektedir. kr~. hedef birlm.

gelmi~ toplumsal katman, 1rk, ya§, clnsiyct vb. gruplanmn kentlerde, ozellikie buyUk kentlerde kulland!klan degi~ke. Bu konueyma tUrU ol9fu!lu dilden birtakun sapmalar ve ozellikierle aynimakta ve 90g.I kez ol91insliz olarak nitelendiriimektedir.

kent lehyebilimi (urban dialectology) toplumdilbilim Kentlerde konu-

kayna'iima (contraction, fusion) sesbi/im, bi<;imbifim 1- Birbirini izleyen

eyulan dillerin klasik leh9ebilim 9al1~malanndan farkl1 olarak, dikey boyutta ve toplumsal degi~kenlere gore lncelendigi dal; orn, !stanbul'da konu~ulan Tiirk9e1erin kent leh9ebi!im kapsamlnda incelenmesi.

172

173

kaynak dll (source language) ~eviribilim Bir dilden digerine 9evirile-

cek metnin yaz1lm1~ oldug.t dil.


k11pma kesi~me (cross~over) sOzdizim

Dretici Dilbilgisinde bir ad6beginin, e§gonderimli oldugu bir ba§ka adobegini atlayacak bi9imde ta§tnmast. keskln (strident) sesbilgisi Yegin bir giirilltu ve ses dalgasmm duzensizligi ile olu§turulan sesbirimlerinin ozelligi; om. [f] ve [v) tinsuzleri keskin unsuzlerdir. kesintili (interrupted) sesbilgisi bkz. engelli. kesit (register) toplumdilbilim Toplumdilbilim ve bivembilimde degi§ik toplumsal durumlarda kullan!lan dil degi§kesine verilen ad. Dilin kullantctsmdan 90k kullantm alant nedeniyle ortaya .vlkan bi9imi; om. din, bilim, tlp, muhendislik kesiti. kiiiCI (agent) anlambifim,sOzdizim bkz. eden.

bir bolumu ve Seysel Adalan'nda kullanthr. ingilizce kokenli klrma anadiller Amerika kitasmm 9esitli bolgelerinde konueyulmaktadtr. Surinam sahillerinde konusulan Sranan ile Jamaika KJ.rma Anadili en biliner!lerdendir ve ingilizce ile aralannda karey!l1kll anlastlabilirlik yoktur. kllpma (clipping) bi>imbilim Anlammda degisikilk olmadan bir sozcugun belirli bir paryasmm atl!mas! yoluyla yap!lan kisaltma; om. Mufide>Muf, ing. mathematics>math, laboratory>lab, demonstration>demo. Bkz. klsaltma. k1sa iinlii (short vowel) sesbilgisi, sesbilim Kars!laeytlr!ld!ilt ur!lulere oranla daha kisa surede ylkanlan unlu . k1sa seslem (short syllable) sesbilim i9inde uzun unlu bulunmayan seslem; om. o·da, a-ra-ba sozcuklerindeki tUm seslemler kisa seslemdir. Krey. uzun seslem.

klllnl~ (aksionsart, manner of action) anlambilim, sOzdizim

Eylemin belirttigi olu§un baeylama, bitiey, surekiiligi ifade ettigir!l gosteren anlamsal ulam. kJrma dil (pidgin) toplumdilbilim Bir dogal dilin sozvarhg. ve dilbilgisi ozelliklerinin azaltllmast, karmaeytk yap!lann ve duzensizliklerin elenerek yalmlaeytmlmast sonucunda ortaya 91kmtey dil. Anadili olarak kimsenin konueymadtilt kirma diller mutlaka iklnci bir dil konumundadtr ve dayand1g. mutlaka bir temel dil vard!r; om. KJ.rma ingilizce'nin temelinde ingilizce, KJ.rma Almanca'nm temelinde Almanca bulunur. Yontemsiz dil kazan!lmasmm sonucu olarak yalruzca belli ilieykiler 9er9evesinde iletisimde bulunmaya 9altsanlar tarafmdan olusturulur. ili§ki dill de denir.

klsaltma (abbreviation) bit;imbilim Bir sozcugu ya da dizimi daha kisa duruma getirme; orn. Mehmet>Memo, Aliye>Ali,. Degieyik tUrleri i9in bkz. ba§hk k1saltma, karma, k11pma. k1s1k (creaky) sesbilgisi Ses tellerinin 90k yavaey titresmesiyle olusan ses niteligi. Soyleyis ve dinleyiey sesbilgisinde ses niteliginin suuflandmlmasmda kullan1lmaktad!r. kiSitlama (constraint) gene! Bir dilbilgisi,kurahmn uygulanmasm1 s1mrlayan koeyul. Dilbilgisinde herhangi bir kuralm uygulama alanm1 daraltan, yani kurallara girdi o!acak veriyi snurlayan saptama. bkz. Ne-adas1 K1s1tlamasl, s11ah yap1 k1s1tlamas1, tiimcesel iizne k1S1tlamas1, Karma§lk Adiibegi K1s1tlamas1. kim~ne

sorusu

(wh~question) sOzdizim

bkz.

ne~kim

sorusu.

kJrma anadili (creole) toplumdilbilim Anadili durumuna gelmis alan kirma dil. K1rma dil, kirma anadili olduktan sonra dogal bir dilin tUm ozelliklerine ve ieylevlerine sahip olur. KJ.rma anadillerin dogal dillerden farki, all§llmamls bi9lmdek:i olusumland!r. Frans!Z, ingiliz, Portekiz, ispanyol kirma anadilleri en 90k bilinenlerdir. Frans!Z KJ.rma Anadili Karaibler, Haiti, Trinidad, Granada Franstz Guyanast, ABD'de Lousiana'run

kip (mood) onlombi/im, bi>imbilim Belli bir soylem ortarmnda konueyurun is, olgu, durum karey1smdaki tutumunu belirleyen dilbilgisi ulamt. Kipler eyleme eklenen 9ekim ekleri yoluyla, orn. TUrk9e'de, {-(y)Abil}, {-mAll}, eylemlerin aldtilt degisik bivimlerle, orn. Almanca, Frans!Zca ya da ingilizce'de oldugu gibi kimi kipliklerle, (can, will, would, could, may vb.) belirtilir.

174

175

1


kod kopyalama

kiplik

Tiirk9e kipler arasmda buyrum kipi Gel!, yeterlik kipi 0 rocuk konw;abiliyor, dilek kipi Geise! ve gerekiik kipi Gelmeli bi9imleri ile ifade edilir. kiplik (modality) anlambilim Bir konu§macmm kar§thkit bildiri-

§imde bir olay ya da durum kar§tsmdaki tutumunu anlatma bi9imi. Tiirk9e'de kiplik, bi9imbirimler {-(y)Abil, -mAll) ve mutlaka, elbette, belki, ola ki gibi kiplik belirte9leri ile anlatthr. kipsel (modal) anlambilim, bi>imbilim Kiple ilgili. kipselle~tirici (modalizer) anlambilim, bi>imbilim Bir konu§UCUnun ilettigi durum ya da olaym ger9ekie§mesinin olasthk derecesini belirten age; om. belki, kw;kusuz, ne yaztk ki.

ki~i bilgisi (indice-index) an/ambilim

Dilbilimde, dil kullamctsmm konu§ma ve yazmadaki 6zellikierini anlatmak i9in kullanilan bir terim. Dil kullammma bakilarak dolayh bi9imde 6zellikie konU§Ur fyazann toplumsal kaimant, ya§t, cinsiyeti, ulusal kimligi vb. konusunda bilgiler elde edilir. ki~ileraras1 anlam (interpersonal meaning) edimbilim Toplumsal ili~­ kilerin, rollerin, bi9em dfulemi ve ki§isel 6zelliklerin anlama katttgi boyut olarak arila§ilabilir. Anlambilimde anlam smtflamasmda kullanilan bir terim. Anlat1msal anlam da denir. ki~ilelltirme (personification) anlombilim insana 6zgil 6zelliklerin dogadaki varhkiara aktarlhnastyla ger9ekie§en egretileme t:fuii. Burilar 9ogunlukia kapah egretilemelere 6mek alu§turmaktadtr; om. kel tepeler diziminde insana 6zgil bir 6zellik alan kel'in dagaya aktarilarak kullamirnastyla ki§ile§tirme yapilrm§hr. ki~isiz edilgen (impersonal passive) siizdizim Eylemi edilgen bi9imbi-

takta iyi uyunut; Bu duvardan atlanmaz. k1srth diizenek (restricted code) toplumdilbiilm bkz. dar kod. kod (code) toplumdilbilim 1- ileti§im surecinde bildirilerin aktanl-

masmda ve 96zumlenip yarumlanmasmda kullamlan g6stergelerin ve bunlar arasmdaki ili§kileri duzenleyen kurallann tilmu. Bu arilamda her dil bir kad alarak kabul edilebilir. Kar§illkh kanu§malarda aym anda degi§ik tilrden kadlar kullanilmaktadtr. Kullan1lan dil ya da diller (ikldillilikte aldugu gibi) bu kadlardand1r. Yuz ifadeleri, siiyleyi§ tarzt, el kal hareketleri de ayn ayn kadlarla aktanlan bildirilerdir. 2- Bir dilsel taplulukta kanu§ucu (verici) ile dinleyicinin (aliCmm) ileti§imde kulland1gi dilsel giistergeler kilmesi. ileti§im tekniginden ve bilgi kurammdan 91karak dilbilimde de kullanilan bu terimin dogal dillerin 6zelligini belirtmede yetersiz kaldtgi one surulmektedir. insanlar arasmdaki ileti§imin ger9ekle§mesiyle ilgili kada dayal1 toplumdilbilimsel a9tklamalar, edimbilim kuramlan a91smdan da yetersiz ve eksik bulunmaktadtr. Diizenek de denir. kod yozme (decoding) edimbilim ileti§imde kadlanarak gelen bildi-

rinin i9erigine ula§mak i9in yap1lan 96zilmleme sureci. Kod 96zme ve yarumlama farklt i§lemlerdir. Yorumlama, kad 96zme surecinden sanra ba§lar. kod degi~tirimi (code switching) toplumdilbilim Bir siiylem ya da tilmce i9inde ik1 farkh kodun yan yana kullanilmas1 durumu. iki dil yetisine sahip alan ikldilliler, ttpkt tekdillilerin aym dil i9inde degi§ke ya da bi9em degi§tirimi yapmalar1 gibi, iki dil arasmda degi§tirim yapmaktad1rlar. Kad degi§tirimi, kad etkile§iminin bir tilrudur. Diizenek kayd~r1m1 da denir.

rimi ta§tyan ama yfuey-yaptda apk siizluksel 6znesi bulunmayan kurulu§. Tiirk9e, bu yaprmn giirundugu diller arasmda tipik alanlardandtr. Bu tilr yaptlarda eylem genellikle ge9i§sizdir, sillnen 6zneye, ge9i§li edilgen eylemle kurulan yapilara gore "tarafmdan" 6begi ile belirlenemeyecek, daha sayut bir yorumlama ile ula§iltr: 6rn. Bu arabaya binilir, Bu ya-

blaklar halindeki dil 6gelerinin B dilinden (9ogunluk dili/ iklnci dil) A diline (azmllk dili/temel dil) kapyalanmast. Kapyalama gene! (B diline alt birimler ya da blaklann A diline butiln alarak aktarilmas1) ya da stmrh (B diline alt ogelerden bir ya da daha 90k yap1sal 6zelligin A diline aktarilmas1)

176

177

kod kopyalama (code copying) toplumdilbilim Hem birimler hem de


kod

karo~t1r1m1

konum

o!abilir. L. Johanson tarafmdan onerilen ve rum yonleriyle betimlenen bu terim yerine pek gok ara~tmc1 kod degi~tirimi terimini kullanma}'l yeglemektedir. bkz. kod degi~tirme. karo~t1r1m1 (code mixing) toplumdi/bilim Baskin ve temel bir kodun kullanilmas1 s1rasmda konu~ucunun ikinci bir kodu kullanmas1 durumu. Baz1 ara~tmcilar kod degi~tirimi ile kod kan~tmrmm aym amag igin kullan1rken baz1lan ozellik!e rumceigi kod degi~tirimini kod kan~bnm• olarak adlandmr!ar. bkz. kod degi~irme.

kod

kodlama (coding) toplumdilbilim l!eti~imde bildirinin igeriginin bir ko.da donu~rutiilmesi sureci. Bir niyet ya da duygu degi~ik kodlarla anlatJ!abilir. konma noktas1 (landing site) siizdizim Dretici Dilbilgisinde, yer degi~tirme

sonucu uretildigi konumdan aynlan bir ogenin i!ke!erce uygunluk ta~1yan konum; orn. a~agidak! yap1da "_" ile gosterilen ozne konumu, edilgenle~­ tirmede nesne AdObe@ kitap i<;:in konma noktas1d1r: [ _ {kitap okun],0 -dufco ta~mmasma ge~itli

konu (theme, topic) metindilbilim Sozcede soz edilen kl~i, olgu ya da nesne. Konu genellik!e rumceba~mda yer ahr ve rumce yap!Sl iginde ozne ve ozneden once gelen konumlarda yer alan ogeler tarafmdan be!irtilir; orn. (ocuk kitap okuyor rumcesinde, rocuk hem ozne i~levindedir hem de rumcenin konusudur.

ya da sozcenin konusu yapma. Dillerde i~levi konula~bnm alan degi~lk yap!lar bu!unmaktad1r; orn. edilgen yapmm en belirgin i~levi, derin yap1dak! nesnenin ozne konumuna getirilerek konu!a~bnmtdlr. konum (position) sOzdizim TUmce yap1s1nda, tUmcenin kurucu-

Janrun bulundugu ve genellikle i§levlerini de belirleyen sJralamadak! yer; orn. Tiirkge'nin belirtisiz sozcuk dizimi iginde ozne ilk, rumleg iklnci, eylem son konumda bulunur; om. Para mutluluk getinnez. konum duzenlemesi (status planning) toplumdilbilim <;okdilli toplum!arda konu~ulan dillerden birinin, 9e~itli degi~kelerin bulundugu dilsel toplulukta belli bir degi~kenin seglmi, otekl dil ve degi~kelerle ili§kilerinin irdelenmesi ve se9ilen dilin/ degi§kenin otekiler kar§1smda konumunun ylikseltilmesi amacJyla yap1lan uygulama. konu~ma (conversation) genet

lki ya da daha gok ki§i arasmdaki sozel etkile~im. Konueymanm yaygrn bir toplumsal soylem rutii o!mas1 son }'lllarda derinligine incelenmesine yol agmt~­ br. bkz. konu~ma Qiizumlemesi. konu~ma

t;Dzlimlemesi (conversation analysis) edimbilim, toplumdifbilim

konula,tmm (topicalization) sOzdizim Tiimcede bir Ogeyi, tiimcenin

Kar~illkh konu§mada ya da konu~ma gerektiren oteki etk!le§lm bi9imlerinde insanlann kullandlklan yontemlerin gozlimlenmesine verilen ad. Dogal ortamlarda yapilan kar~l­ llkl• konu~malan, bu konu~malann yap1lan1~1, duzenleni~i, surdutiilueyu ve sonlandmh~m1 ara~t1rmaya ve gozlimlemeye yonelen yak!a§lm. Bu yak!a~1rnda sozei eikile§imin, katillrnc!lann kar~thkl1 i~birligiyle yap!land1gi, baglamm etkile§imin olu~masma katklda bulundugu, etkile~lmin hi9bir aynntts•run goz ard1 edilemeyecegi varsa}'lmmdan yola 9tk!lmaktad1r. Dogal konu§malann bant ka}'ltlan yap!ltr ve bunlara dayanarak konueyma duzeni ince!enir. Bu gergevede konu~ma s1rast, konu~manm yap1s1, konu§rnada konu degieyiml, biti~lk rumce giftleri gibi konular incelenir ve ileti§lmde evrensel dlizenler bulgulanmaya gah~il1r. Konu~ma gozlimlemesi

178

179

konu degl~tlrme (topical (agenda) shift) konujmO ~iizumlemesi Haber

tarbeymalannda kahhmcllann, sunuculann sorduklan samlara dogrudan yan1t vermek yerine konuya yeni bir yon ya da boyut kazand1rma!an edimi; orn. (S): Tarikat gerregini ar<l§tlnnaya karar verdiniz, bir yandan tarikat gerregini ar<l§tmyordu arkad"§lanntz, bir yandan da siz A.K. 'yla

kar-5da~tmtz,

nasd oldu kar§d~antz?

(K): $imdi e/endim fUnun alum rizerek s/iyluyorum burdaki hadise A.K. hadisesi degildir, burdaki hadise herhangi bir insanm hadisesi degildir, burdaki hadise E. H. 'm hadisesi degildir. Burda bir refor.m yap1hyor.


konu~ma

konu~ucu

dili

yakla§tmmm yaygmla~maya ba~lamasmda toplumbilimci Garfinkel, Jefferson, Sacks ve Schlegoffun 6nemli katk!lan bulunmaktadtr. kr~. degi~ke 9iiziimlemesi.

konu~ucu

(speaker) gene/ insanlar arasmdaki ileti~imde kaynak birim durumundaki birey. ileti~im surecinde verici ile ozde~­ tir. Konu§UCU bir sure sonra dinleyici olabilir ve bu degi§kenlik surebilir.

konu~ma

dili (spoken language) genet GUn!Uk konu~malardan par-

lamento

konu~malanna,

KopenhagOkulu (KopenhagenSchool) gene/19301arda L. Hjelmslev'in

hlZI (tempo) sesbilim bkz. ses h1z1.

onder!iginde kurulan dilbilimciler toplulugu. Buyli.k o!gude yaptsalct yakla§lmlll etkisinde geli~en Kopenhag Okulu dilbilimde glosematik diye bilinen yakia§tmt geli§tirmi§tir. Bu yakla~tmda dil soyut, mantlksal bir dizge olarak ele a!nnr; glosematik yalmzca dile degil, butiin gosterge dizgelerine uygulanabilecek bir kuram olarak du§unulmu~tiir.

konferanslardan meydar!lardaki konu~malara, kitle ileti~im arag!armdaki konu~malardan tiyatro sa!melerindeki oyuncularm konu~malarma kadar her tiirlu .s6zlu ileti§imde kullan!lan dil. Konu~ma dill, b6lgesel degi§kelere kar~Jt olarak daha gok iilgUnlu dilin iizelliklerini giisterir. konu~ma

konu!Jma ilkeleri (conversational maxims) edimbilim Giindelik

konu~­

manm etkili ve ileti~imsel oimas1 igin uyulmas1 gereken, yazill olmayan gene! ilkeler. Grice bur!lann bir i§birligi ilkesi temelinde i§g6rduklerini ileri surer ve dart ilkeden s6z eder: nitelik ilkesi (maxim of quality) konu§urlann durust olmalanru (6zellikle yan!ltJCJ olmama!anm), nicelik ilkesi (maxim of quantity) (ne gok ne de az) yeterli bilgi sunmalanm, bagzntz (relevance) ilkesi konu:;:man1n amac1na uygun, ba~nbh olmas1ru ve tarz (manner) ilkesi, konu~manm apk, k!sa, belirsizlikten uzak olmastru gerektirir. olayJ (speech event) edimbilim, toplumdilbilim Kendi iginde butiinlugu alan, gogur!lukla birkag sozeylemden olu§an glindeilk konu§ma, konferans, goru~me vb. konu§ma edimi. Konu~ma olaYJ degi§ik toplumlarda degi~ik kura! ve olgutlere gore bigimlenir. HYlileS konu~ma olaymm bile§enleri olarak §Unlan sayar: konu~maya kablar!lar, ileti, bigim ve igerik, tutum, oluk, amag, yer. Konu~ma olaylanmn incelenmesi bir toplulugun kU!tiir ve ileti~im dli.zeni konusunda aglklaYJCI olabilir. konu~ma

konu~ma

organlarJ (organs of speech) sesbilgisi bkz. ses organlarJ.

kopuk (isolated) sesbilim Prag Okulu sesbilim ar!laYJ~mda klmi

seslerin

ba~ka

seslerle kar§ttllk ili§kilerinin

olmaYJ~l.

kopukluk (asydeton) sozdizim Ara!annda ili~kl oldugunu belirten

bir baglama ogesi bulunmayan yalm ili§ki igindeki ikl age veya dizim. ko~a9

(copula) bi>imbilim, sozdizim Dilbilgisi gah~ma!annda kendi ba§ma gok az anlamt alan, ast! gorevi ozne ile yli.klemi baglamak alan age; om. Ti.irkge'de {-Dir} ko§ag gorevi yapar; ko~ag kullan!lan eylem!er degil ile olumsuzlamr. ko~a9h bile~ik

(copulative compound) bi>imbilim Her biri aym bigimbilimsel konumda alan 6gelerden kurulu bile~ik. Bu tiir bile§ikte ba~ aynmt yap!lmaz; orn. Ural-Altay Dil Ailesi anlattmmda Ural-Altay bu tiir bir bile~iktir. Sanskrit bir adlandtrma ile bahuvrihi bile~ik de denir. ko~ul (condition) gene/1- Dilbilimde bir kurann ya da dilbilgisini degerlendirmede gozonune a!mmast gereken ebnenler, om. genellik, ya!mhk, kapsaYJc!llk. 2- Daha 6zg111 anlamda belirli bir 90zli.mlemeden once bulunmasl gereken Olgutler.

konu~ma toplulugu (speech community) toplumdilbilim Aym dil dizgesini payla§anlann olu§turdugu bolgesel ya da toplumsa! nitelikli insan grubu. bkz. dilsel topluluk.

ko~ul tiimcecigi (conditional sentence) sozdizim Dilbilglsi betimlemelerinde gorevi varsaYJm ya da ko§ul ar!latmak alan tiimceciklere verilen ad. Ti.irkge'de ko~ul tiimcecigi eger ve {-sA} kulla-

180

181


ko~ullanma

kiiken

nllarak yap1hr; Orn. Ahmet vaktinde gelirse1 sinemaya gideriz. ko~ullanma

(conditioruug) gene/ Gene! anlamda, bir birimin belirli

bir i:izellige bagl1 olarak gi:iri.inmesi. Bi9imbilimde altbi9imlenme, bi9imbirimlerin 9e§itli sesbilimsel ko§ullanmalanna baghd1r; om. Tiirk9e'de unsilz ve unlu uyumlan, ge9rnl§ zaman bi9imbirimi {-Dl}'mn [-d1, -di, -du, -du; -t1, -ti, -tu, -tii] bi9imciklerini yaraur. Ko§ullanma, anlambilimsel de olabilir; om. {-CAglz} eki Tiirk9e'de daha 9ok [+insansal] i:izellikli adlara eklenir: adamcag1z, r;ocukcaf,zz, kizcaf,tz vb. Bir ekin yaln1zca ad, s1fat vey.a eylem ki:ikiine gelebilmesi de bir dilbilgisel ko§Ullanma olarak gori.ilur. ko~ullu

(conditioned) gene/ Bir dil biriminin bir ol9lide ya da tu-

muyle iyinde bulundugu baglam tarafmdan belirlenen biyimi; om. Tiirk9e'de 9ogul bi9imbirimi {-JAr} art unlulerden sonra [-larj bi9imininde on unlulerden sonra [-ler] bi9iminindedir; [-Jarf -ler] ko§ullu 9ogul degi§kenleridir. ko~ulluluk

(conditiorung) Bir birimin alaca~ bi9imin bir par9a

yak1~t11ma

anlamlannm kokeninin (kayna~, ne zaman ortaya 91ku~, nereden geldigi gibi) ve tarihinin (hangi geli§me evrelerinden ge9tigi gibi) ara§tlnldt~ dal. Bu niteligiyle kokenbilim, tarihsel dilbilimin bir dal1 olarak gi:iri.ilebilir. kiiken yak1~1rma (folk etymology) gene/ Anlam1 bilinmeyenjtanm-

mayan bir si:izcugun sesbilgisel-sesbilimsel ve bi9imbilimsel yi:inden bilinenjtanman iigelerle degi§tirilmesi; om. istanbul sozcugunun islambol kokeninden geldiginl ileri surmek; buldozere yolduzer, patikare'ye bitikara, gardrob'a gardolap denmesi gibi. Halk kiikenbilimi de denir. kii~eli ayra9 (bracket) sesbilim, siizdizim 1- Sesbilimde bir aymc1 ozelligi ya da ses degi§kesini belirtmekte kullan!lan ayra9; om. {+unlu}, {-unlu}, {c), {u:} gibi. 2- Sozdizimde obek yap!lanm belirtmekte kullantlan ayra9; om. [{Kmmzt §apkalt klz} {[sivri di§li kurdu} farketmedi}.

kullamlabilirlik (availability) gene/ Genellikie tum anadili konu§u-

rumu.

culan tarafmdan bilinen, ancak belli bir alana i:izgil oldugu i9in ancak o alandan soz edilmesi durumunda kullan!lan birimlerin i:izelligi.

kiik (root) biqimbilim Bir si:izciik-bi9imde butiin 9ekimsel ve tiiretim-

kullamm (usage) gene/ Soyut dil dizgesinin somut dil olgulan ola-

sel paryalar pkl:!kian sonra kalan bolum; om. ev, su, al, gel. Bu anlamda kiik, si:izliikbirimin paryalanamaz, en kiiyllk bi9irnldir.

rak ger9ekie§mesi; dilbilgisel tiimce kurma yetisi.

kiik bile~ik (root compound) bi~imbilim Kok sozcukierden kurulu bile§ik; om. karagiiz, onsih, gelgit. kr§. eylemcll bile~ik.

amactyla kullanma yetisi.

ya da bulundugu tUm bagiam tarafmdan belirlenmesi du-

kiik iinliisii degi~imi (ablaut, apophony) sesbilim Bir si:izcugun kok

unlusunun degi§imi ile degi§ik bi9imlerinin olu§turulmasJ. Hint-Avrupa dillerinde eylernlerin degi§ik zamanlan belirten bi9imlerinde gi:iri.ilen unlu degi§imi; iim. ingilizce'de write eyleminin 9ekimli bi9imleri wrote, written olarak ki:ik unlusunun degi§imi ile olu§turulur. Arap9a'da ktb kokiine degi§ik unluler getirilerek kitap, katip gibi sozcukier tiiretilir. kiikenbilim (etymology) gene/ Bir dildeki bi9imlerin ve sozcuk

182

kullam~

(use) gene/ Soyut dil bilgisi kurallartm etkili ileti§im

kural (rule) gene/ Dilin sesbilimsel, bivimbilimsel, sOzdizimsel ve anlambilimsel yap!SJ ile ilgili bir genelleme. Dretici Dilbilgisinde, tiimcenin uretimsel ve donli§limsel ozelliklerini belirleyerek tumce yap1sm1 a9lkladJ~ varsaYJlan bir dizi ilke; bu kuram yer9evesinde degi§ik kural tiirJeri one SUri.iJmektedir; om. iiretici kurallarjyeniden yazzm kurallan, donii$iimsel kurallar, sozliiksel kurallar. Kural-dl~l

dizim

Durum Belirleme {KDB) (Exceptional Case Marking-ECM) siiz-

Dretici Dilbilgisinde normalde d!§andan yonetime engel 183


kuralh dll

kuvvetll sezdlrlm

olan buyill<~;ill yansunalann 6znesine, baz1 anat:Umce eylemleri tarafindan DURUM yiiklenmesi; orn. Ali {ben-i Sivas'a gitti},o/ samyor tiimcesinde ana eylem san-, biiyill<9ill yansuna}'l a§arak i9eyerle§rni§ tiimcenin oznesine BELIRTME durumu yiiklerni§tir.

sel siire9 yoluyla tiiretilmi§ sozcugun toplumda yaygmltk kazanmas1; orn. {-(y)lcl} ekl, eylem tabanlannda son derece i§lektir ve balact, yazza, verici, alzct vb. sOzciikler, "'U§Uyiicii, •gelici, 'yiiriiyiicii vb. olas1 t:Uretimlere gore kurumsalla§rnl§ttr. kr§. siizliikselle~me.

kuralh dil (formal language) toplumdilbilim Bernstein'm ilk yazllarmda

kuvvetli sezdirim (strong implicature) edimbilim Bir s6zce tara.findan

ge9en, ki§isel ozellikler ve mant1ksal i§lem apsmdan zengin, dilbilgisi apsmdan karma~lk t:Umce yapllan, yan t:Umceler ve bagla9lar ag1smdan zengin olan orta s1mfm kulland1jll dil tiirii. kr§. halk dill.

kuvvetle ve oncelikli olarak sezdirilen anlam; orn.

kuralll yap1 (canonical structure) sOzdizim Bir dilde, olasthldar dizisi en tiplk olan, en slk rastlanan yap1. Daba ~;ok sozciik dizili§i a91Smdan kullanllan bu kavram, herhangi bir ama9la diizenlenmi§ olma a91Smdan en belirsiz yap1d1r. Tiirk9e'de Ozne-Nesne-Eylem dizili§i boyle bir yap1 kurar. i~;inde

kurucu (constituent) siizdizim Daba buyiik bir yaptmn ogesi olan dil birimi; orn. Ahmet okula gitti t:Umccsinde Ahmet, okula ve gitti sozciikleri kurucularclrr. bkz. kurucu ~iiziimlemesl, dolaysiZ kurucu.

A: Bir par<;a kek altr mtsmtZ! B: Hamur i,P. yemiyorum.

konu§masmda, B, verdigi yamtla, a~;1k ve kuvvetli bir bi9imde A'mn teklifini geri ~;evinnektedir. Kek, hamur i:>idir ve hamur i:;;i yemeyen bir ki$i, kek de yemeyecektir gibi sezdirilen onciillerden yola 91kan A, B, kek yemeyecektir §eklinde ifade edilebilen bir sezdirilen sonuca -sezdirime- varacakttr. Bu sonu9, konu§ucunun but:Un sorumlulugu iizerine ahp birinci dereceden kuvvetle aktarmak istedigi anlam olmaktadtr. kuyruk takma (pied-piping) siizdizim lngilizce gibi dillerde, bir ilge-

cin tiimleci konumundakl ne-<ibeklerinin tiimce mrken, ba§ ilgeci de yanmda getinnesi:

ba~ma

kurucu buyurma (constitute commanding) sOzdizim "Oretici Dilbilgisinde bir budagin, kendisini dogrudan dalland1ran budagin dallandtrdtgi diger budaklarla arasmdakl yaptsal ili§kl.

[From where} does this come? Where does this come from?

kurucu t;Oziimlemesi (constituent analysis) sOzdizim A§amah bir bi-

The woman you were speaking to is my sister

~;imde diizenlenen kurucu dizilerine ayn§tlrma i~lemi. Belli bir diizlemdekl en biiyiik birimlere birincil kurucular, ayn§brma sonucu olu~an en kligUk birimlere sonuncul kurucular denir; orn. r:;al,.kan <;ocuklar okula gitti t:Umcesinde r:;al,.kan <;ocuklarve okula gitti birirnieri t:Umcenin birincil kuruculan, qall§kan, <;ocuklar, okula, ve gitti sozciikleri ise sonuncul kuruculardtr.

{To whom} did you tum for help? Who did you tum to for help?

ta§t-

The woman {to whom} you were speaking is my sister

lklnci orneklerin dilbilgiselliginin de gosterdigi gibi kuyruktakma lngilizce'de se~;irnllktir. kii~iikdil iinsuzii (uvular)

kurulu~ (construction) si:izdizim

sesbi/gisi, sesbilim Dil s1rtmm geriye, kiidile dogru yiikse!mesi ile 91kanlan iinsiiz. 6!9iinlu Frans1zca'dakl [r] kii9iikdil unsiiziidiir.

kurumsalla~ma (institutionalization) bifimbilim i~lek

kil~iik tiimceclk (small clause) siizdizim Qekirnii eylemin bulunmadlj!t yantumce; om. {Seni yorgun] samyordum tilmcesinde {Seni yorgun] kii~;uk t:Umceciktir.

S6zcliklerin tiimce iyinde, sOzdizim kurallanmn belirledigi bigimde, anlam ve i§lev a91smdan obeklenmesi sonucu ortaya pkan yapt.

184

bir bigimbilim-

~;uk

185


kii~iik

iinlii uyumu

ki.it;Uk iiniU uyumu (labial harmony) sesbilgisi Tiirkve s6zcllklerin ilk seslernindc bulunan ii.nliim1n sonraki seslemlerde bulunacak unluleri diiz ve yuvarlak iinlii olarak belirlcmesi yoluyla ortaya 9tkan uyum. Buna gore siizciigun ilk scslcminde diiz iinlii varsa sonraki seslcrnierde de diiz iinlii (iirn. r;a-lt§·kan, der-gi vb.); yuvarlak iinlii varsa sonraki seslemlerde ya diiz geni§ (iirn. sogan, 6z-ge vb.) ya da dar yuvarlak iinlii (iirn. ko-nzq·mak, iiv-gu vb.) bulunur. Dudak uyumu, diizliik-yuvarlakhk uyumu da denir. kii~iiltme eki (diminutive suffix) bi~imbilim Gene! alarak siizciiklere kiigiikliik, sevgi, ac1ina vb. anlam1 katan ek; iirn. kedi·cik, anne-cig-im1 r;ocuk-r;ag-1z gibi. kii~iiltmeli

(diminutive) bi~imbilim, an/ambilim Kiigiiltme ekl takilml§

bigimlerin iizelligi. kiiltiirel aktar1m (cultural transmission) toplumdilbilim insan1n bir dili kanu§ma yeteneginin ku§aktan ku§aga kahtsal alarak degil, iigrenme yaluyla gegtigini ag!ldayan ilke. Bu ilke gevre etmenlerini vurgulayan bir yakia§JIDI yansrt!r. kiime (class) sesbi/im, bi~imbilim bkz. Slnif. kiime dill (sociolcct, dialect) toplumdilbilim Biilgesel ya da yerel kullammlara kar~1t alarak dilin taplumsal gruplara (toplumsal katmanlarajsrmfiara, aileye, cinsiyete, ya§a, egitime, palitik gruplara, meslege vb.) iizgii, iizellilde siizvarlrgr ag1smdan farklr kullan!lan tiirii; iirn. havacJ dili, denizci dili, tip dili, hukuk dili, terzi dili, kadm dili, erkek dili, aydm dili, iigrenci dili vb. hirer kiime dilidir. Grup dili de denir. kiitle ad1 (mass noun, uncountable noun) bi9mbilim Say!labilen, aynlabilen

tek tek birimler yerine siirekliligi alan, dogal srmrlan bulunmayan adlan anlatan terim. 6zellilde lngi!izce'de su, r;ay, ekmek, hava, !}tk vb. adlar kiitle adr alarak suufiandrnlrr. 6te yandan tek tek ayn§tmlabilen, ayn birim alarak dii§ii.nillen adlara say!labilir ad (countable noun) denir. Bunlar sayr suatlan ile birlikte kullamlabilir. Tiirkge'de bu aynm gok belirgin degildir ancak Batr dillerinde tanm!ltk ve belirli niteleyicilerin segimi ag1smdan iinemlidir. 186

leh9e (dialect) top/umdilbilim Dilin 6zellilde belli bir alanda ya§ayan tapluluk tarafmdan kanu§ulan bigimi. Dilbilimde, dil ile lehge arasmdaki fark kar~J!rk!r anla§!labilirllk ilkesine baglr olarak tan1mlamr. Farkl1 dil kanu§anlar birbirlerini anlamazlar; kulland!ldan diller birbirlerinden ses, dilbilgisi ve siizvarlrgr bakimmdan biiyiik aynmlar sergller. Lehge konu§anlar arasmda ise kar§tlrk!r anla~J!abilirlik bulunur. Ancak gene! kullan1mda dil ile lehge arasmdaki aynm yalmz dilbilimsel olarak degil aynr zamanda toplumsal-politik nedenlerle de tammlanmaktad1r. Buna gore <;in'de konu§ulan Mandarince, Kantonca ve Peklnce arasmda kar~J!Jk!r anla~!labilirllk bulunmad1ijr halde, bunlar <;ince'nin lehgeleri alarak adlandmlmaktad!r. bkz. kar~d1kh anla~dabilirlik. leh9ebilim (dialectology) toplumdilbilim Bir dil ic;:indekllehge ve aijrz-

lara ili§kln algulann saptandrgr ve betin!lendigi dal. leh~e atlas! (dialect atlas)

toplumdilbilim bkz. ag1z atlas!.

leh~e ka11~1m1 (dialect mixtme)

toplumdilbilim <;ok sayrda biilgesel kullamma sahip alan topluluklarda ve bireylerde kanu§ma s1rasmda farklr lehge ve agrzlann segiminden kaynaldanan durum. leh~e SIRIII (dialect boundary) toplumdilbilim

Bir biilgedeki lehge ya da agz1 ba§ka biilgelerde kullan!lan lehge ya da agrzdan ayrran srmr. 'I'iirkiye'de lehge ve agrz simrlanm belli eden dil atlas! heniiz artaya kanamamr§tlr.

187


lehQe smor Qizgisi lehQe Slnll Qizgisl (isogloss) toplumdilbilim Harita uzerinde belli bir dilsel iizelligin (ses, siizciik vb.) kullamm smmm giisteren 9izgi. Ses stmr 9izgisi (isophone) bir sesin da@hmmt, siizcuk stmr 9izgisi (isolex) bir siizcugun daji;lhmmt giisterir. Anlambirimcik stmr 9izgisi (isoseme) ve sosyo-kU!rurel smtr 9izgisi (isopleth) ilgili alanlann smtrlannt belirler.

M Mant1ksal BiQim (MB) (Logical Form) sozdizim Oretici Dilbilgisinin, yaptlann attlam a9tsmdan yorumlamnasrmn yer aldtji;l duzey. Derin yaptdan ylizey yaptya dil§emede ta§mmayan neiibeklerinin ve niceleyicilerin ylizey yaptdan bu bile§ene ta§mmalan (bkz. nlceleylcl yiikseltme) ve arkada btrakttk:lan izlere Bo§ Ulam lkesi'nin uygulamnast gibi vilzlimlemeler sonucunda bir sozdizintsel dlizey olarak g6rulmeye ba§lamnt§ttr.. Mant1ksal

Blle~en

(logical form) sozdizim bkz. Mant1ksal biQim.

mastar (infinitive) bi9mbilim Bir eyletnin zaman ve uyum gostermeyen, 9ekltnsiz bi9imlerinden biri. Tilrk9e'de eyleme {-tnAK} eklnin eklemni§ bi9iml; om. diJ¥inmek, gelmek, akumak, yazmak. Oretici Dilbilgisinde eyletnin mastar bi9iml, denetitn yaptlarmda gorulfu; om. Biz [ADIL dilbilim oku-mak] istiyotUZ. Eylemllk de denir. mastarh 9Ift edllgen (M~E) (infinitival double passive) sozdizim YUklemcil eylemi edilgen bi9intbiriml ta§tyan ve {-tnAK} ile kuntlmu§ mastar alan yerle§miey tUmce i9eren, yliklemcil eylemi yine edilgen alan rumce; om. {Bu bolgede yeni biryapda§ma plammn ha§lat.Zmast] du§iiniiluyor.

mastar tiimceciil (infinitive clause) sOzdizim Dretici Dilbilgisinde,

9eklm budaji;lmn [-ZAMAN, -UYUM] ozellikli oldugu rumcecik. Tilrk9e'de bu rur yaptlarda yantumcenin eyleminde {-mAK} bi9imi bulunur; ozne konumunda ADIL bulunur; om. Zeynep {ADIL deneyini bitirmek] istiyordu. metln (text) gene/ Gene! olarak betimleme ve vozlimleme ama9h dil butuncesi. Son donemlerde metindilbilim ve soylem 90zlimlemesi 9ah§malanmn geli§mesi ile bu geleneksel tantm degi§mieytir. Gunumlizde metin, 'metinselligin yedi illvurunu

188

189


metindllbilim

i9eren ileti§imsel olu§um' bi9iminde tannnlanmaktad1r. Bu yedi ill9iit: bagla§1khk, bagda§Jkllk, amavhhk, benimsenirlik, bilgisellik, durumsalhk ve metinde§liktir. Metinler silzlu ya da yazili olabilir. bkz metindilbilim. metindilbilim (textlinguistics) gene/ Metni olu§turan ilgelerin ve metindeki dilsel duzenlerin vilziimlenmesi ile ilgili dilbilhn dah. Metindilbilim 19601arda tiimceden buyiik metinlerin yap!lanm aglkiama amacJYla yap1sal bir 9al1§ma olarak ba§laml§, daha sonra hem sozlu hem yaz1h metinleri i§lev ve ileti§im degeri apsmdan ele alan bir yonelime dilnii§mii§tiir. Bu ver~:evede metindilbilim konulan arasmda §Unlar bulunur: a) metni olu§turan ilgelerin yap1sal ve i§levsel diizenleri, b) metin rurleri ve alt tiirler, c) metinlerin i§lemlenmesinde disiplinleraras! yall§malar, d) bi9embilim ve silzbilim ili§kileri. merkez (center) gene/lleti§im surecinde kaynak birimde gilnde-

rilecek bildirilerin i9eriginin (duygu, dii§iince, niyet, eylem, gildu vb.) olu§tugu ve gilnderilmek uzere se~:ildigi, hedef birimde ise al1mp ~:oziildugu billum. Kaynak ve hedef birimlerde sure~: yilnu surekii degieymekte ve her birim her iJd i§levi de yerine getirmektedir. modiil (module) sozdizim Dretici Dilbilgisinin Yilnetim ve Bagla-

ma Kuram1'nda, her biri alt kuram alan, birbirleriyle etkile§im i9inde ama tumcelerin duzgilniugunu bagims1z olarak belirleyecek ara~:lan bulunan alt kural dizgelerinden her biri. bkz. A~amah-X Kuram1, ROL Kuram1, Durum Kuram1, Sml!lama Ku-

N Ne-adasl K1s1tlamasJ (W11~island Constraint) sOzdizim Oretici Dil-

bilgisinde, bir soru silzcugunun, igeyerle§rniey ne-sorulu bir yapmm dl§ma ta§mamayacagim belirten silzdizimsel ada ktsltlamas! tiiru; ilm. lngilizce'deki dilbilgisel oimayan *Which books do you know Ali who bought? ve 'Who did you tell Ali when you have seen? yap!lan. Bu dilbilgisi-d1ey1 yap!larda, tumce ba§langlCmdaki ne-Obekieri, ne-sorulu i~:eyerle§rni§ tumcelerin i9inden ta§mm1eylard1r. Ne-Obekleri yerinde oldugundan bu kts1tlamanm Tilrk~:e'de, lngilizce gibi dillerden fark11 oldugu belirtilmi§tir. nedenll (motivated) sozdizim bkz. giidillil. nedenlilik {motivation) anfambilim, sOzdizim 1- GOsteren ile gOsterilen arasmdaki ili§kinin saydam olmas1. Dil gilstergeleri nedensizdir ancak yans1ma sozciikier nedenlilik gosterebilir; ilrn. VIZ denildiginde akia an gelir ya da gilm denildiginde vurma anlam1 9lkar. 2- Dretici Dilbilgisinde siizdizimsel i§lemlerin yap1sal bir iizellikten dolaYJ uygulanmas1.

raml, YOnetim Kuram1) Baglama Kuram1 ve Denetim Kuram1. Bu

Montague'nun 9al1§malanndan esinlenen, bi9imsel mant1ga dayanan yapay dillerin anlambilimine ili§kin dil kuram1. Bu dilbilgisi sozdizimi ve anlambilim bile§eninden olu§ur ve bu iJd bile§enin iki diizlemde bire bir ilrtueymesini igerir. Anlambilim a1;1laYJ§l dogruluk ko§ullu bir anlam anlaYJ§ma ve manilk temeline dayamr ve kavramsal bir anlaYJ§tan yola pkar.

nedensizlik (arbitrariness) gene/ Dil birimleriyle (gilsteren) bu birimlerin gonderimde bulundugu dl§ dunyadaki nesneler (giisterilen) arasmda dogal, zorunlu bir ili§ki olmad1gim anlatan ilzellik; ilm. masa sozcugu ile bu siizciigun anlatug,. nesne arasmda bire bir, dogal bir ili§ki yoktur, oyle olsa butun dillerde masa siizcugunun kullarllimast gerekirdi; nedensizlik insan dilinin ilnemli bir ozelligidir. Ctz, tnz, gum vb. yans1mah silzcuklerde nedensizlik yerine ktsmi bir nedenlilik oldugu kabul edilmektedir.

190

191

gorunumuyle Yilnetim ve Baglama, bir moduler kuramd1r. Montague dilbilgisi (Montague grammar) gene/ Amerikal1 mant1k91


niceleyici yiikseltme

ne-izl

ne--izi (wh~trace) sOzdizim Dretici Dilbilgisinde, soru sOzcUklU

soru yap1lannda, soru sOzcUgtinUn bulunmas1 beklenen konumdan ba~ka bir konumda bulundugu dillerde, neta~tmast yoluyla ta~mnu~ ne-Obeginin arkasmda btraktt!i,l e~dizinli iz turii; om. Who. was Ali. talking to t. yaptsmda, tiimce ba~mda bulunan who soz~ugu 0 konuma t~ ilgecinin tiimleci konumundan gelmi~tir ve bu ta~mma strasmda to tiimlecinin konumunda bir iz btrakmt~br. TUrk9e'de yiizey yap1da ne-ta~1mas1 bulunmadl@ndan, ne-izi de yiizey yap! sonras1 Mantlksal Bile~en'de goriinur. nesne denetlmi (object control) sozdizim Oretici Dilbilgisinde, mas-

tarh yapilarda bulunan bo§ adil ADIL'l denetleyenin nesne oldugu denetim tiirii; om. Ali, Ay§e'ye, [ADIL,J•, dl§anya <;tkma}-yt yasakladt tiimcesinde oldugu gibi yasaklamak ve esirgemek, ogiltlemek vb. eylemler "nesne denetimli" eyleniler olarak adlandinhr. kr§. iizne denetimi. ne..J<im sorusu (wh~question) sOzdizim Ne, naszl, m91n} neden, nereye, kim vb. soru sozcugu ile kurulmuey soru. Kim-ne sorusu

da denir.

!aria kullan!lan, nicelik (milctar) arilatan sozci.ik ya da soz obegi; 6rn. Qak, birkaQ, biraz ve butun say!lar. 2- Anlam ya da mantlk 96zumlemelerinde nicelik baktmmdan kar~Ithkla­ n anlatan bir dizi sOzcUk; Orn. tilmU, kimisi, her biri, hi9biri ... Bu yeryevede anlambilimde evrensel niceleyici (universal quantifier) ve varhksal niceleyici (existential quantifier) kavramlan kullantl-

maktadlr. niceleylci yiikseltme (quantifier raising) sozdizim Dretici Dilbilgisin-

de, niceleyicilerin yiizey yap1 konunilanndan yorunilanmak iizere Mantlksal Bi9imde tiimcenin ba§ma eklenilenmesi i~­ lemi; om. [Herkes birini seviyorlc6 l, col tiimcesinin 90k anlamh olmasmm nedeni niteleyici yi.ikseltlnesi sonucu birini niceleyicisinin Mantlksal Bi9imde herkes sozcugunu a91S1 i9ine alffil§ olmasmdand1r. Bu da niceleyici yiikseltlne ile il91klan1r. niteleme (attribution) anlambilim Bir birimin 6zelliklerinin ba§ka

bir birim tarafindan belirtilmesi; 6rn. bayiik ev, <;ah,kan ogrenci ev'in buyiiklugu ve ogrenci'nin 9al1~kanh!i,l, bayuk ve ralt§kan niteleyicileri tarafmdan belirtilmektedir. niteleyen (modifier) bi<;imbilim, sozdizim 1- Nitelenen ad ya da ad

neMta~nma (wh~movement) sOzdizim Dretici Dilbilgisinde, bir ne-

6beginin ta~mmasml i9eren ta~1ma tiiru; 6rn. ingiJizce'de [ 0M What, fc did you buy tJ? yap!Smda what s6zcugu derin ya6 7 6 p!da buy eyleminin nesnesi konumundayken yiizey yap1da TUmle9 Obeginin belirleyici konumuna ta~mm1~tlr. TUrk9e'de ne-ta~1ma, ne-6bekleri y-yap1da yerinde bulunduklanndan Mantlksal Bile~en'de ger9ekle~ir. kr~. AdObegl-ta~1ma. nice( dilbilim (quantitative linguistics) gene/ SOzcUk verileri gibi dilin degi~ilc 6zelliklerini nicelik a91Smdan inceleyen dilbilim alaru.

SaJlsal tekrilklerle dil birimlerinin slkJJ.k ve da@hmm1 inceler. Bu 9er9evede kurarusal olarak dil birimlerinin da@hnundakl ilkelerin ele almmas1 yanmda, uygulama baglammda dil birimlerinin i§levsel a!i,lrh!i,l, bi9em baktmmdan onemi ve yazann dil kullan1m 6zelliklerinin belirlenmesi ama9lan1r.

6beginin niteligini gosteren s1fat ya da adlan anlatan terim; om. llginr bir kitap aldtm tiimcesinde ilgin<;, kitap s6zcugunun niteleyicisidir. 2- Oretici Dilbilgisinde, Ba~ tarafmdan se9ilmeyen age (bkz. se~me) i9in kullantlan ust terim (bkz. A~amah-X (:izelgesi). Ad Obekleri i9in stfat i§levindekl, Eylem Obekleri i9in belirte9 i~levindekl 6geler. niteleyici (adjective, attributive) bit;imbilim 1- (adjective) Kar!?lla§ttrrna ve en UstUnlU.k dereceleri bulunan sOzcU.k; Om. eski

ev, saghkh ya§am. TUrk9e'de niteleyiciler i~lev ve anlam baklmmdan niteleme ve belirtme, yap1 balctmmdan yalm, tiiremi~ ve bile~ilc s1fat bi9iminde 6beklere aynhr. S1fat da denir. 2- (attributive) Bir adObeginin ba~tnl niteleyen Oge; Orn. ktnn1z1

koltuk'ta 'klrm1Zl'nm niteleyici i~levi vard1r. Bu i~lev koltuk hrmtzt 6rnegindekl yiiklemcil i~leve kar~1thk olu~turur.

niceleyicl (quantifier) bi<;imbilim 1- Dilbilgisi betimlemelerinde ad-

niteleyici iibegi (NitO) (adjective phrase) sozdizim Ba~ ogesi niteleyici

192

193


nitelik

alan buyiil.wiil yans1ma; orn. qok buyiik, oldukqa ilginq, Ay,e'ye a§tk. Stfat iibegi de denir. nitelik (quality) sesbi/gisi Dinleyi~ sesbilgisi ve sesbilimde bir sesin kimligini olu~turan s1kilk yay1hmmm sanucu olan tJ.ru

0

ilzellikierini belirtir. noktalama (punctuation) gene/ Kanu~ma diline dayah dizgeyi

diJbilgisel, kimi zaman da burunsel ilzellikieriyle yaz1 diline aktarabiiniek i<;in kullaniian yaz1 gilstergelerinin butunu. '!Urk<;e'de kul!aniian noktalama, yaz1m kiiavuzlannda aynntJ.lanyla a<yikianmaktadir. Noktalama imlerinin arasmda nokta 1 virgUl, soru imi, Unlem irni, noktal1 virgU.l, ayra9, ttr~ nak, kJ.sa <;izgi, uzun <;izgi, kesme inii, duzeltme hnl, YJ.ldJ.Z vb. bulunur. nobetle~im (alternation) toplumdilbi/im '!Umcei<;i kod degi~tiriminin yerle~tirim alarak goruldugu yakia~1mda tUmcelerarasl kod degi~tirimini iki dilin s1ra ile (degi~imli) kullantlmas1 olarak beninJ.seyen yakia~1m. Nilbetle~imde kanu, ortam ve kanu~ulan ki~i gibi belirleyici etkenlerin varhgi silz konusudur. kr~. yerle~tirim.

odak (focus) sozdizim, anlambilim Bir tumcede yeni bilgi ta~tyan bi-

rim. '!Umce yap1smda yeni bilgi ta§1mas1 baklmmdan iki tllr aynm yapllmaktad1r: (i) sunu~ adagi, (ii) kar~lla~tJ.rmal1 adak. Sunu§ odagi, tUm tUmcenin yeni bilgi ta~1dlgi yapllard1r.. ilrn. Ahmet eve gitti tllmcesinde aktanlan bilgi Ahmet'in eve gitmi~ olmas1d1r. Kar~lla~tJ.rmah adak, ta~1dlgi bilgi i<;erigi baklmmdan one pkanlan ilgedir; iirn. MEHMET gazeteyi okudu tl!mcesinde gazete akuma eyleminin yer ald1gi varsaYJ.iniakta, yeni bilginin gazete okuma eylemini ger<;ekie~tirebilecek ki~iler arasmdan bu ki§inin MEHMET oldugunu belirtilmektedir. '!Umcede yeni bilgi odak vurgusu ile belirtilen MEHMETtir ve gazeteyi a kuma eylemini ger<;ekie§tire bilecek ba~ka bir ki~i, ilrn. Ahmet oiniadlgim belirtir. Odak geneilikie yeni bilgi ta~1yan birimin vurgulanmas1 ya da tllmce i<;inde belirli bir kanuma getirilmesi ile ifade edilir. odaklama (focusing) sozdizim '!Umcenin aktard1gi bilgi <yer<;evesinde bir ilgeyi taey1d1gi bilgi i<;erigi baklmmdan iine <;lkarma edimi. Odakianan ilge, adak vurgusu ya da silzcuk dizilieyinde belli bir konumda bulunmas1 ile belirtilir; ilrn. AHMET kitabt okudu tumcesinde AHMET, Mehmet GAZETEYi aldt tumcesinde GAZETEYi odakianrru§tJ.r. okuma (reading) gene/, uygulamalt dilbllim Bir dizi yaz!h simgenin bilgiye diinu~tUriildugu <;ilzlimlemeli, bire~imsel sure<;. Bu duyusal sure9te gilrsel-alg:tsal ve silyleyi§ bile§enleri e§zamar!h olarak i§ giirur. okuma yitlmi (alexia) ruhdilbilim Silz yithnl olarak adlandmlan ge-

ne! dil kuliamm bozukiugunun bir billumu. Temel ilzelligi 194

195


olumsuzjolumsuzluk

okur yazarhk

okuma yeteneginin, harfleri tamma ve seslendinne giicfmun yitirilmesidlr. Okumada giio;;luk o;;tkaran, sozcukleri ve harfleri tanrmada zorluklarla kar~lia~maya yol ao;;an bili~sel sorun. gene/ Okuma yazma yetenegine sahip alma durumu. Salt harflerin seslendirmesinden farkl1 alan okuryazarhk io;;in (i) i~levsel, (ii) kiiltiirel, (iii) ele~tirel okuryazarhk olmak uzere ii<;; ayn diizeyden s6z edilmektedir. okur yazarhk (literacy)

oldurganla~torma (transitivize) siizdizim, bi>imbilim Ge<;;i~li olmayan bir o;;atJyt geo;;i~li hale getirmek; Tiirko;;e'de geo;;i~siz bir eyleme ettirgen ekl getirmekle olu~turulur; orn. giil-diir, agla-t.

bi>imbilim Ge<;:i~li hale getirilmi~ geo;;issiz eylem; 6rn. gul-diir, agla-t. Ettirgen eylem de denlr.

oldurgan eylem (transitivized verb)

anlambilim Blr olay ya da olgunun gero;;ekle~mi~ oldugunu bellrten birim ya da yap1; orn. Tiirk<;:e'de {-DIK/ -(y) AcAK} ads!.lla§tlrma eki Biz [Ali-nin dun ak§am ,ark! siiyle·dig-i-ni} duyduk yantiimcesinde oldugu gibi bir olguyu belirtir.

olgusal (factitive)

Bildirinin konu§ucudan dinleyiciye alttarlimasrm sagiayan ortam. lleti~im sfuecinde kayhak ve hedef birin!.ler arasmda bildirilerin gitJnesini, alttarlimas1m saglayan yo!. lnsarliar arasmdald ileti§inlde her duyu organma kar~1hk blr kanaldan soz edilebilir: i§itJne kanah, gorse! kanal, dokunma ya da koklama kanah gibi. Degi~ilt kanallar blrlikie kullanliabildigi gibi blrblrinden baguns!Z olarak da kullanliabilmektedlr. Yiiz yiize ileti~inlde, aym anda blrden 90k ileti§inl kanah kullanlitr. lleti~inlde kana! saytsl arttlko;;a ileti§inlin etkisi de artar. Ancak ornegin gece karanhk blr ortamda yalmzca i§itJne kanahyla da ileti§inl kurulabilir. Kana! da denlr. oluk (channel) gene/

olumlu tiimce (affirmative sentence) anlambilim, sOzdizim Olumsuzluk

io;;ermeyen, eylen!.ln anlattJ@. i~, olu~ ya da durumun ger<;:ekligini arliatan yargt tiimcesi; orn. Karde,im okula gitti olumlu bir rumcedir ve Karde,-im akula gitmedi tiimcesiyle kar§tthk yaratJr · olumluluk (affirmation) anlambilim, sOzdizim Olumlu tUmcenin duru~

196

mu; olumsuzluk

kar~1t1.

olumsuzjolumsuzluk (negative/negation) anlambilim, sOzdizim TU.mcenin

io;;erdigi anlanun blr bolumum1 ya da butiinunu yadsunay:t anlatan sfue<;; ya da yap1; orn. Tiirko;;e'de Bugiin erken kalkmayacagtm tiimcesi olumsuzdur. Tiirko;;e'de tiimce diizeyinde olumsuzluk belirien uo;; ayn yap1 bulumnalttadrr; (i) yiiklemi eylem alan tiimcelerde, eyleme {-mA} eki eklemnesi; (ii) yiiklenli adsli o[an tiimcelerde degil par<;:aci@.mn kullanum, 6rn. 0 adam avukat degil; (ill) yak s6zcugi1niin kullanum; orn. Burada hiq iskemle yak. olumsuzluk ii!!esi (negative particle) bi>imbilim Sozcuk ya da tiimceye olumsuzluk arliaml katan oge. Tiirk<;:e'de eyleme ili§kin olumsuzluk 6gesi {-mA}'d1r; orn. (:ocuk gel-me-di. Degil sozcugt:; 6zellikle ad tiimceciklerinde olumsuzluk ogesi olarak kullamhr. Sozcuk duzeyinde baz1 elder olumsuzluk ogesi olarak tuz~suz,

kullanthr; Om.

tat-szz, para-st.z.

Olumsuzluk belirten rumce; om. Dun i>e gitmedim. Kapt apk degil.

olumsuz tlimce (negative sentence) anlambilim, sOzdizim

olu~ durumu (translative, essive) bit;imbilim Degi§im, olu§ belirten ad durumu. Fince'de 'olu§ durumu' bulunmaktad1r.

olu!Jturma (articulation) sesbifgisi bkz.eklemleme. olu~rma biQimi

(manner of articulation) sesbilgisi bkz. eklemleme biQimi.

ol~rma noktas1

(place of articulation) sesbilgisi bkz. eklemleme noktas1.

olu!Jturucu (articulator) sesbilgisi bkz. eklemleyici. olu~turucu (formative)

bi>imbilim Herhangi bir arliamla hire bir bagJant!Sl OJmayan bi<;;imbiJimseJ oge; Om. Tiirk<;;e'de Otohus bileti birle§igmde bilet sozcii@.l iizerindekl -i blr olu§turucudur; anlamsal degil blrle§ik olu§turma gibi yap1sal blr konumu bulunmaktad1r. olu~turulmu~

(articulated) sesbilgisi eklemlijeklenlienmi~.

orantll1 kar~lthk (proportional opposition) gene/

197

Birden fazla blrinl


orta konum

arasmda biriimek iizelligi giisteren kar§Jthk; om. Almanca'da Buch 'kitap'I Bucher 'kitaplar' ve Tuch 'ortU'I Tucher iirtuler'. Sesbilhnde bir dil biriminin seslem i<;:inde ilk ve son konum dJ§mda bulundugu yer; iirn. dil siizcugunde Iii orta konumdadrr. kr§. ilk konum, son konum. orta konum (medial position) sesbi/im

••

0

toplumdilbilim Ktrma anadili alanmda list ve alt kullamm arasmda yer alan degi§ke ya da kullanlm, kr§. Ost kullamm, alt kullamm.

orta kullamm (mesolect)

nen bir ekie bir ad1 niteleyen stfata donu§turulmuey eylem; om. ko,-an ~ocuk, yan-m15 yemek, gel-ecek ay, a<;~l-Jr kapan-Jr masa gibi yaptlarda ko5-an, yan-ml§, gel-ecek, apl-Jr kapan-Jr bi<;:hnleri eylemlerin orta<;: bi<;:imleridir.

odiin~leme (borrowing) gene/ Bir baeyka dilden oge alma; <;:e§itli siyasal, toplumsal, kUlrurel, ekonomik vb. nedenlere dayanan Odi.in<;leme, sesbirim, s6zciik, bi<;imbirim ve sOzdizim duzeylerinde olmak uzere dilin her dlizeyinde giirulebilir; Om. Tiirk<;e'de kitap Arap<;a'dan, duvar Farsc;a'dan, restoran Frans1zca'dan, internet ingilizce'den Odiin<;lenmi§ sOzciik.lerdir; jale siizcugundeki /j/ sesi Fars<;:a'dan iidun<;:lenmieyir; ve baglact ile kurulan baglama yaptlan da Fars<;:a'dan odun<;:lemniey yaptlardir. Kod-kopyalama da denir.

ortak dil (1- koine dialektos, 2- common language) toplumdifbilim 1-

odiin~ sozciik (loan word, borrowed word)

sesbilgisi Soyleyi§ sesbllgisinde agiz bo§lugunda dilin orta kesiminde 91kanlan unlu. Tiirk<;:e'deki It I unlusunu kimi dilbilhnciler orta ses sayarlar.

orta ses (central)

orta~ (participle) bi~imbifim, sOzdizim KOkUne veya gOvdesine ekle-

Leh<;:elerden biri iken iil<;:unlu dil durumuna gelen ve rum uikede yaygmla§an dil. Eski Yunan'da konu§ulan Attike, Arkadya, Dor gibi degi§ik leh<;:eler i<;:inden sivrilmi§ ve rum ulkeye yaytlarak ortak dil ohnu§tur. Llzellikie Helenistik ve Roma diinemlerinde dogu Akdeniz'de kullantlan ve Attike leh<;:esine dayanan, tUm Yunanca konu§urlan i<;:in anla§trhgim koruyan dile verilen koine adt, dilbilimde 'ortak dil' anlammda kullamlrru§hr. 2- Bir dilin iil<;:unlu tum de i<;:inde olmak uzere leh<;:e ve agizlan, grup dillerini ve bi<;:emlerini birle§tiren dil dizgesinin ad1. oynakhk (scrambling) sozdizim Oretici Dllbilgisinde, iizellikle siizcuk dizili§i iizgiir dillerde, ylizey yaptdaki yeniden dizlli§leri saglayan i§lem. Tiirk<;:e oynak dillerdendir, rumcenin ogeleri degieyik konumlarda olabilir; om. Ali cam1 klrd,, Ali klrd1 cam1, Cam1 Ali k!rd1, Cam1 k!rd1 Ali, K1rd1 cam1 Ali, K1rd1 Ali cam1. (:alkala· ma da denir. bkz. devrikleme.

198

bipmbilim Bir dile baeyka bir dilden dogrudan, <;:eviri yoluyla ya da kavram uyarlamast yoluyla aktartlan sozcuk; om. Tiirk<;:e'de radyo, televizyon. Almt1 sozciik, yabancl sozciik de denir. odiin~lemell ~evirl (loan translation, calque) bi~imbilim Her bir birimin <;:evirildigi dilde tek tek eeydegerli birhnlere diinueyruru!mesi bi<;:imindeki anlam odun<;:lemesi yontemi; om. ingilizce'deki young grammarians Tiirk<;:e'ye gen~ dilbilgiciler olarak <;:evirihnesi.

ol~iibilim (metrics) sesbilim Llzellikie sesbilgisi tekrtiklerini kullanarak §iirdeki ses, vurgu, ritim dlizenini ortaya gkarmayt ama~:layan <;:alt§ma alant. ol~iimlii (cline) sozdizim Halliday okulunda SllltrSIZ derecelenme olastl.Jkianndaki sfuekiiligi anlatan, aeyamalt bir ilieykiden farkit olarak belli saytda birimleri i<;:ermektense srmrstz aynmCihgi olast ktlan tek boyutlu dilbilgisel 9izgi; om. Halliday

199


On

iiiQiinalt•

Kuramt 9en;oevesinde dilde ktltct kavramt 6lvumludur, ktltct ile ktltct altnayanlar arasmdaki aynm diger kuramlarda aldugu gibi kesin degildir. iiiQiinalt• (substandard) toplumdilbilim Olvunlu dile ait almayan ses,

bigim, sozcuk ya da yap! kullantmmm betimleyici almayan, yargtlay:tct dilbilimsel yakia~tm i9inde nitelendirilmesini anlatan bir terltn.

ntlmt~, ancak arttk herhangi bir topluluk tarafmdan iletieyim araCl olarak kullantlmay:tp yaimzca btrakhil;t yazth belgelerle tanman ya da 9eeyitli nedenlerle arttk hi9 kanu~uru kalmamt~ olan dil; om. Hitit9e, Sumerce, Kaikas dillerinden Ub1h9a olu dillerdendir.

on (anterior) sesbilim Sesbilimdc aymct ozellikler kurammda ag-

zm iin tarafmda

olu~turulan

seslerde var olan 6zellik.

iiiQiinle~(tir)me (standardization) toplumdilbilim Bolgelerustu ve en i~­ levsel olarak kabul edilen kuilantmlann tum dilsel toplulukta yaygmla~hnlmast ve kaitct kthmp kurumla~(tml)mast sureci; ilk basama@ yeni bir model yarattlmast, ikinci basamagt ise yarattlan modelin otekiler kar~tsmda geli~tirilmesidir.

iinbiQimce (proclitic) bi>imbilim Slizcuge benzeyen ancak bir sozcede tek ba~ma bulumnayan, yaptsal olarak tumce i9inde bulumnast kendinden sonra gelen slizcugiln niteligine baglt alan bi9im; lim. Fr. le (le hamme >l'homme) tanunlt@. Krey. biQim·

iiiQiinlii degi~ke (standard variety) toplumdilbilim bkz. iiiQiinlii dil.

Onceden belirlenmi~ soru~yamt dtizeni (turn~type preallocation) edim~ bilim, toplumdilbilim Kurumsal nitelik kazannuey ortamlarda (has-

iiiQiinlii dil (standard language) toplumdilbilim Bir dilsel toplulukta ar-

tak narmlara dayanan, hem yazt hem de konu~ma dili olarak dlizenlenmi~ ve bolgelerustu anla~ma arac1 olarak benimsenip kurumlaeymt~ olan dil. Olglirtlu Ti.\rkge istanbul agzma dayanmaktadtr. iiiQiinlii kuram (OK) (Standard Theory) siizdizim Oretici Dilbilgisinin

Chomsky 1965'teki bi9imi. Bu kuram Donu~umsel Dilbilgisinden 6zellikie s6zluk9enin belirginle~tiriltnesi bakunmdan farkitltk taeytr. iiiQiinsiiz (nonstandard) toplumdilbilim Bir dilsel toplulukta kabul

edilen iilgunlu dil dt~mdaki bi9imlere verilen ad; daha 9ak yoresel ail;tz bi9imlerini ya da az egitim giirmu~ kimselerce kullarulan, iil9unlu dilden sapmaian yansttan dil bi9imi.

ce,

artbi~imce.

tane, toplantt, maitkeme, haber tartteymaian vb.) ger9ekie~en soru-yarut ~eklindeki iletieyimde kimin, ne sliylemesi gerektigine ili~kin onceden belli olan duzen. Bu soru-yantt dlizeninde dil kendine ozgi1 kurallar 9er9evesinde kullantimaktadtr; lim. haber tarheymaianmn en temel lizelligi sunuculann kattltmctlara soru ylineltmeleri, katthmctlann da bu sorulan yanttlamaiandtr. oncegelme (precedence) sozdizim Dizim i9indeki bir birimin baey-

ka bir birimden once gelmesi. Oretici Dilbilgisinde dallanma yaptst i9inde, yaptdaki aeyama ilieykisinden bail;tmstz olarak budakiar arasmdaki yatay ilieykiye dayanan glirunum; iim. a~agtdaki giisterimde, ustteki AdObegi EylemObegi'nden, SIfat Ad'dan, alttaki AdObegi Eylem'den once geltnektedir: T

~

iiiQiit (criterion) gene/ Bir dil <;:6zlimlemesinin belli bir bigimde

yap!lmasma temel alan ilke; amaca gore (sesbilim, slizdizltn vb.) ya da belli bir sorunla ilgili belli etmertlere gore belirlenir. Dilsel ol9utler yanmda dildt~t ol9litler (manhksai, estetik) kullantlabilir.

AO

EO

/"-...

/"-...

S

A

AO

E

I

I

I

I

i;iu

ktz

kitap akuyar

iilii dil (dead language) toplumdilbilim, tarihsel dilbilim Ge9mi~te kulla-

Oretici Dilbilgisinde oncegelmenin dallandtrmadaki kuram-

200

201


once kii~iikler ilkesi

Onerme

--------------------------

sal kanurnu i9in bkz. k·buyurma.

gibi odun9lernelerde bi· oneklerdir.

Once ki.i~iikler ilkesi (elsewhere principle) sesb11im, bic;imbilim 6zgUn ola-

Onerme (proposition) sOzdizim, anlambilim Felsefedcn altnblanan dil-

rak sesbilirn ve bi9irnbilirn (iizelde Sozluksel Sesbilirn 'Lexical Phonology') alamnda gelieytirilen, biri daha dar digeri daha geniey alan iki gereklilikten her ikisinin birden belirli bir yap!· ya uygulanabilir aldugu, yani 9a.k!eytJ!i;I dururnlarda, her zarnan daha dar olan gerekliligin iincelik taeyJyacaii;I ilkesi.

bilgisel ve anlarnsal incelemelerin temelini olueyturan, 'y(iklemleme' ilieyklsi uzerine kurulu, 'y(iklem' ile yiiklemin i9erdigi olgu ya da durumun etklsini belirleyen 'birim1eri i9eren an)arn birirni; om. bildirieyirn S!rasmda kanueyucunun dile getirdigi sozce arac!IJ!i;Iyla ger9ek olarak sundugu bir durum dinleyicide eksiksiz canlandmm olueyturur: A: Toplantl ne zaman bitecek?

onceleme (foregrounding) siizdizim Bir hlrnce ya da siizcede kirni iigeleri siizce ya da rurncenin baeyma getirme dururnu; om. jstanbul'dan arkad"f'm geldi rurncesinde jstanbul'dan oncelenrnieytir. onciil (antecedent) siizdizim Bir giindergesel ya da ad1lsilm giinde-

rirn kaynaii;I olan age. Bir yap1da giindergesel alarak baii;Intih alan iki birimden genellikle ilk kullanilan birirne verilen ad. Onculler genellikle ad ya da adobekleridir; om. Ahmet. {palisin anu, takip etmesinden] ha§lanmadt tUmcesinde a·nu ad1hmn 6nculu Ahmet'tir. OnciiiMyOnetimi (antecedent-government) sOzdizim Dretici Dilbilgisin-

de bir iigenin, k-buyurdugu ogeyle eeydizinli oldugu yiinetim rum; om. TDMLE<;: Obegi'ne taeymrruey bir ne-i:ibegi, arkasm· da bJrakti!i;I ne-izi ile eeydizinlidir ve ona iincul-yiinetiminde bulunuyor demektir. one~ekme

(fronting) sozdizim Bir 5genin ytizey yap1da rumcenin baeyma getirilmesi surecini i9eren yerdegieytirme; ingilizce'de oldugu gibi soru-sozcuklu soru yapilannda soru siizcugunun yapmm baeyma getirilmesi; om. What did you read? TUrk9e'de 6ne9ekme Aylin'i ben 9ak ozledim gibi oynak yap1larda giirulur. onekleme (pretixation) bi9mbilim Bir tabamn/kiikUn baeyma ek ekleme sureci; om. TUrk9e'de ikileme sureci ile ger9ekleeytirilen mas· mavi, sap-san gibi yapilarda yinelemeli oneklerin ya da bi-haber, na-mert gibi sozcUklerde 6dun9leme 6neklerin eklenmesi.

B: jkide.

konueymasmda B'nin vermiey oldugu yan1t, aslmda Yonetim Kurulu Toplantisr saat ikide bitecektir anlarnma gelen bir onerrneyi ifa de etrnektedir. Onerme tavr1 (propositional attitude) edimbilim 1nsanlar bildirif}im Sl-

rasmda dile getirdikleri dueyuncelerle birlikte kayg:tlanm, sevgilerini, nefretlerini, tutkulanm, pieymanhklartm vb. iletirler; om. Dun yagmur yagdt gibi bir onerme ashnda Allahtan dun ya{Jmur ya{Jd1, Sonunda dun ya{Jmur ya{Jdl, ya da Ne yaztk ki dun ya{Jmur ya{Jdr eyeklinde dile getirilen bir onerme tavn i9inde aktanlmtey olabilir. Ancak 90gu zarnan bir onermenin i9inde yer aldtii;I tavrr sozcede a91k9a dile getirilrnez ve dinleyiciden bu tavn baglarru goz online alarak sezebilmesi beklenir; om. uzun zarnanchr kurakli!i;In hukUrn surdugu bir donemin ardmdan Dun yagmuryagdt diyen bir <;:ift9inin iinerme tavn ile piknige gitJnek iizere kendisini hazirlam1ey alan bir 9acugun onerme taVJr!an arasmdakl fark ancak 91kanmlar yoluyla sezilebilir. Egretileme ve tersinleme i<;:eren dil kullammlanmn esas giicu, sozcede a91k9a dile getiriirneyen bir onerrne tavnmn dinleyici tarafmdan nasil alg:tlanacag1 noktasmda gizlidir. Onermesel (axiomatic) sOzdizim Mantlktan ahnrm§ alan bir terim.

masmavi, sapsan gibi yinelemeli niteleyicilerde mas· ve bihaber

Bir kurarnm baeylang:t9 olarak dagru kabul ettigi bir onerme dizisiyle ilgili alma niteligini anlatlr. Daha sonrakl iinermeler (teoremler) bunlardan belli 91kanm kurallanyla elde edilir. Terim matematiksel dilbilimin temelini olueyturur ve dile uy-

202

203

onek (prefix) bi>imbilim Bir tabanm baeyma eklenen ek. TUrk9e'de


ongonderlm

gulanmas1 Chomsky'nin

Ornekseme du~uncelerinden 91kmt~tlr.

OngOnderim (cataphora) sOzdizim Bir dil biriminin daha sonraki bir birime giindermede bulunmast durumu; iim. Saylemek istedigim §Udur: ho,goril erdemdir 1iimcesinde §Udur daha sonraki

tUmceye iingiinderimde bulunmaktadtr. iinsaylltl (presupposition) anlambilim Bir siizcede a91k olarak dile getirilmeyen ancak konu~mac1 tarafmdan var oldugu pe§in

olarak kabul edilen durum ya da durumlara ili§kin butUn arkaplan bilgisi; om. Cuzdamm nerede? §eklinde duzenlenmi§ bir soru, konu§macmm bir cuzdana sahip oldugunu, bu cuzdanm yerini konu§ma anmda bilmedigini, kar§tsmdaki dinleyicinin siiz konusu cilzdanm nerede olabilecegine ili~kin bir fikrinin olabilecegini dil§ilndugunu vb. 6nsay:tltl olarak ifade eder. Onvarsay1m da denir. on sesyolu (supraglottal) sesbi/gisi Ses yolunun g>rtlagm ust tara-

fmda kalan bolumu. iintiireme (prothesis) sesbilim S6zcuk ba~mda bir unsilz ya da ii.nlunun belirmesi durumu. Tllrk9e'nin Ieh9e ve ailtzlannda klmi siizcukler yayg>n olarak 6n1iireme ile s6ylenir; om.

limon>ilimon1 raf>iraf, ayva>hayva vb. oniinlii (front vowel) sesbilgisi Siiyleyi~ strasmda dilin ailJ.z bO§-

. lugunda on konumda bulunmasl ve tlnlamanm iinde ger9ekle§mesi ile olu~an unlu. TUrk9e'dekl 1el, Iii, 16 ve Jii.l 6nunlulerdir. ince iinlil de denir. OnUniUie,me (umlaut) sesbilim Bir s6zci.igtin arka UnlUsUnUn, so-

nek eklenmesi sonucu OnUnlU olmast; Om. Almanca da Mann siizcugune 9ogul ekl eklendiginde Miinnerya da Apfel s6zcugunun 9ogul bi9iminin Apfel olmast. 1

Onvarsayrm {presupposition) anlambifim bkz. Onsay1lb. iinyineleme (anaphora) siizdizim bkz. artgonderim.

cugun tek olarak s6ylenen bi9imi; TUrk9e'de eylemlerin 6mek bi9imi mastar bi9imleridir; om. gelmek, gitmek, okumak. ornekseme (analogy) gene/ Dil birimleri arasmdaki bailJ.ntldan yola 91karak dilde var alan 6mege benzer bir birim olu§turulmast i§lemi ya da sUreci; 6rn. 6rnekseme yoluyla sef{·enek, ol~anak, gOr-enek, tut-anak sOzcUklerinin tU.retilmesi. iirneksemeciler (analogists) gene/ Dilin 91k1~1 ve olu§umu konusundaki tartl§malarda, ayklnhkplara (anomalists) kar§tt ola-

rak, dilde dilzenlilik ve kuralhhk bulundugunu, dilin dizge olu~turan 6rneklerle a91klanabilecegini one suren dii.§ii.nurlere verilen ad. bkz. ayk111llk\)dar. ortmece (euphemism) anlambilim Rahatstz edici, ay:tp, hakaret

say:tlacak bir §ey yerine thmh, kulailJ. tlrmalamayan, dolayh bir sozcuk ya da sozce kullamlmast. Ortmece ozellikle alum, cinsel ili§kller, bedensel i§levler vb. alanlarda yaygmdtr; iim. tuvalete gitmek yerine el y1kamaya gitmek, olmek yerine hakktn rahmetine kaVU§mak. Giizel adland11ma da denir. iirtiik iizne (implicit subject) siizdizim Oretici Dilbilgisinde Baglamanm B ilkesinln ger9ekte y:tlalmamastm saglamak i9in (Chomsky 1986'da) geli§tirilen kavram. $u rur g6runumierle ilgilidir:

Kendileri hakktndaki hikayeleri dinlediler. They, heard [stories about each otherJ They, heard [stories about themJ

ilk tumcede g6ndergenin they ile e§dizinli olmasma bakarak bu 1iimcenin tamammm y6netim ulam1 oldugu s6ylenecektir. Bununla birlikte ikinci tumccde, baglamanm B ilkesine gore them adthmn they ile e§dizinli olmamas1 gerekmektedir ama e§dizinlidir. Bu durumda [stories about them} kU9uk 1iimcesinin 6rtii.k bir iizne i9erdigi s6ylenerek, bir yiinetim ulamt yarat1lmas1 yoluyla tumcenin dilbilgiselligi a91klanmt§ olur: They, heard [ADIL, stories about each otherJ They, heard [ADIL, stories about them)

Ornek bit;im (citation form) bi~imbilim Konuf}ma strasznda bir sOz-

ADIL 6zelliklerini i9eren 6rtii.k 6zne ilk 1iimcede g6nderge ile e§dizinlidir ama iklnci 1iimcede adtl ile e§dizinli degildir; yani

204

205


otiimlii

ortiik oge

B ilkesi yerine getirilmi~tir. brt:Uklugun ROL kurrum a91smdan farkll bir tarll~masl il'in bkz. ortiik oge.

biridir; unlUler genellikle 6turnludur, unsiizler iirumlu ve iirumsuz olabilirler. Titre~im de denir.

ortiik oge (implicit argument) sozdizim Sesbilimsel olarak ger9ekle~­

otiimlii (voiced) sesbilgisi Ses tellerinin

mesi se9imlik alan ve eksik!igi dilbilgisi-dt~thga yol a9mayan Oge; Om. Ayre Onnil§ tUmcesinde Or- eyleminin tiimce iginde nesnesi bulunmrunasma kar~m eylemin ge9i~li olmasmdan dolayt Ay~e'nin bir ~ey iirdugu bilinmektedir. ortiik saygmhk (covert prestige) top/umdilbilim Yerel bi9imlere, iil9un d1~1

kuliantmlara dayam~ma nedeniyle iinem verilen dil anniteligi. kr~. a~1k saygmhk.

layt~tmn

ortiilii (covert) sozdizim Dilbilgisi incelemelerinde dil birimleri arasmda yiizey yaptda giizlenemeyen ancak bir dizi rumce bir arada ele almdt@nda ortaya pkan ili~klleri anlatmak i9in kullamlan bir terim. OrtUIU anlam (implicit meaning) anlambilim Bir s6zcenin ic;erdigi ac;1k

anlrun ile bu apk anlrun uzerinden eri~ilebilecek iincul(ler) aracth@yla sezdirilen anlrun; iirtulu anlam sezdirimler araClh@yla iletilir ve 91kanmlar yoluyla sezilir; iirn. Sinemaya gidelim mi? sorusunu Yann smamm var diyerek yan1tlayan bir ogrenci, yalmzca bu siizcenin iinerme i9erigini dile getirmekle kalmaz, baglrun uyarmca sinema teklifini geri 9evirmi~ ve gerek9esini de belirterek Haytr, sinemaya gitmeyelim demi~ olabilir. OrtU~me (1, 2- correspondence, 3- overlapping) tarihsel dilbilim, ruhdilbifim,

sesbilim 1- Akraba dillerde siizciik ya da yapilar arasmdald ben-

zerlikleri anlatmak i9in kullanilan bir terim; om. !ng. six, Fr. six. 2- Ruhdilbilimde dilbilgisel t:Uretmelerle ruhsal i~lemler arasmda bir uyum oldu@mu one sfuen g6ru~. Ancak dilbilimdeki yeni geli~meler nedeniyle bu giiru~ etkinliginl yitirmi~tir. 3- Bir ses degi~kesinin birden fazla sesbirime alt olabilirligi. OtUm (voice) sesbilgisi Seslerin iiretimi S1ras1nda ses tellerinde

titre~mesiyle olu§an sesin niteligi. TUrk9e'de unluler ile jbj, jdj, jgj, jvj, jzj, jjj, jmj, jnj, j!j, jrj, fyf unsuzleri 6tumludur.

Otiimsiiz (dcvoiccd, unvoiced, voiceless) sesbilgisi Ses telleri titre:}me-

den olu§an unsuziin niteligi. Tiirk9e'de fs/, /9/, /§/, /h/ otumsuz unsiizlerdir.

fpf,

jtj,

fkf,

jfj,

ozege~i~lilik

(ergativity) siizdizim Ge9i§Siz eylemin iiznesi ile gel'i§li eylemin nesnesinin aym durum eki ile belirtildigi, buna kar§m gegi§li eylemin k:thctsmm ge9i§siz eylemin 6znesinden ayn bir bigimbirim ile belirtildigi dilbilgisel yapt. Bir kurucunun, yiikiemcil eylemi ge9i§li olan bir rumcede, 6zne konumunda bulunmasma kar§m anlrunbilimsel olarak nesne bi9iminde yorumlrunast. Gene! anlrunda, 6zege9i§liligin bir dilde trun anlrun1yla bulundugundan siiz etmek i9in, iizege9i§li kurucu i9in, iizege9i§li olmayan kuruculardan farki1 bir belirleyicinin bulunmast ve eylemin gegi~li ve ge9i§siz bi9iminin 6zde§ olmas1 gerekir. Kaikas dilleri, Bask dili ve bir Avustralya dili olan Dyirbal, bu giirunumun belirgin oldugu tipik 6zege9i§li dillerdir. lngilizce'de §U eylemler de iizegegi§li olarak adlandiltr; The window broke. The door opened. Ozelle,tirilmi~

sezdirim (particularized implicature) edimbilim, anlambilim

Yalmzca belirli bir baglrunda sezile bilir olan sezdirim; iim. A: Cikolatat. pasta nerede? B: Cok ac<km!fllm.

Bu konU§rnada A, B'nin yanthndan B'nin gikolatalz pastayt yemi$ oldugu sonucunu 91karacakhr. Bu 91kanm, A'nm, s6z konusu baglrunda, B'nin konu§mayt diizenleyen ilkelerden 'ba@nh ilkesi'ne uytnakta olduguna ili~kin varsaytmmdan kaynaklamr.

meydana gelen titre~me durumu. L>rum, seslerin stmflandtnlmasmda iirurnlu-iirumsiiz unsiiz aynmtm doguran niteliktir; aym zrunanda unlu-unsuz arasmdald temel aynmlardan

Ozellik (!-feature, 2- attribute) sOzdizim,sesbi/im Genel anlrunda bir

206

207

dilbilgisi ulruntmn

ta~1d1@

deger(ler). Bu anlrunda bir iizel-


ozellik aktarma

Ozerk sesbirim

lik genellikle ikili, yani ikl olasJhkh deger yap1smda sunulur; om. [(:OGUL] ozelligi belirli bir yap1da [+] ya da [-] olabilir. Eger bir ozelligin iklden fazla deger olas!hilJ ta~1masJ soz konusuysa (om. 1., 2. ve 3. kl~iler i9in [Ki~i]), bu ozellik "vokdegerli" dir (multivalued).

nn yatay diizenlemelerinden olu§an birka.;: bag!ay:tcJdan (tiers) olu§maktadJr. Bunlar da birbirlerine nas!l soyleneceklerini belirten .;:agn§Jm ~;izgileriyle baghdrr. Ba§lang:t9ta yaln!Zca ton olaylanm ele ahrken sonradan bir par~;adan daha geni§ alan1 olan unlu ve iinsiiz uyumunu da konulan i9ine almJ§Ur.

iizCIIik aktarma (feature percolation) sOzdizim Oretici Dilbilgisinde

Ozerk sesbirim (autonomous phoneme) sesbilim Sesbilimde dilbilgisi

bir ba~ta bulunan bir ozelligin hemen altmdakl ba~a aktanlmasJ; om. Yetinmeci (:izgi'de buti'm yap1sal ozelliklerin evre ba~lannda bulundugu ve Tiimleyici uzerinde bulunan kl~i ve say:t ozelliklerinin bir altulam alan Zaman'a aktanld!ilJ varsaytlmaktadJr.

yap!SJyla alan ili§kJSi goz onunde bulunduruJmadan ele allnan sesbirim.

ozenli dil (formal language) toplumdilbilim Resmi ortamlarda ya da konu~ucudan

daha buyiik ya~ta ya da toplumsal degerlere gore daha yiiksek konumda bulunan ki~ilerle yap1lan konu~malarda kullan!lan dil. Bu dilsel davram§ samimi ve rahat ortamlarda sergilenenin aksine sozdizimselfkullanJmsal dogruluk ve ciddiyet i9ermektedir. bkz ozenli konu~ma. iizenli konu~ma (formal speech) top/umdi/bilim Olviinlu dil kullan!l-

masJ gereken durumlarda ve daha 90k resmi ortamlarda, ol<;:unlu dilin ozelliklerine uygun, dilbilgisel ve kullan1msal dogruluga ve se9imlere onem verilerek yap!lan konu§ma. iizensiz konu~ma (informal speech) toplumdilbilim Dilbilgisel ve kul-

lanJmsal dogruluk onemsenmeden, daha 90k resmi olmayan ya da samimi ortamlardakl konu§ma. Ozerk (autonomous) genet Dilbilimde birimlerin, kavramlann ken-

di i9lerinde, ba§ka birimlerden, alanlardan bailJms!Z olarak tari:.!§JlmasmJ dile getiren terim; om. ozerk sozdiziminde bir tiimcenin dilbilgiselligini belirleyen etmenlerin anlambilimden bailJms!Z olarak tartJ§Jlabilecegi, sozdiziminin ozerk bir alan oldugu saVJ bu turden bir yakla§JmdJr. Ozerkpar~a sesbilimi (autosegmental phonology)

sesbilim Sesbilirndeki

par9a kuramlanyla 9eli§en bir yakla§Jma dayanan sesbilim alanmm adJ. Bu yakla§Jma gore sesbilim, her biri par9ala208

OzgUr ortaQ tlimceciii (free relative clause) sOzdizim Niteledigi ba~1n sesbilimsel olarak goriinmedigi ilgi rumcecigi; om. [Ali'nin okudugu} 0. Ozgiir orta~; rumceciklerinde, ba§m uzerinde olmas1 gereken ~;ekim ekleri, orta9 tiimceciginin eyleminin iizerinde ger~;ekle§ir; om. [Ali'nin okuduk-0-lan·nt] yap1smda, orta9 tiimceciginin eylemi alan oku-duk'a ~;ogul, iyelik ve durum ekleri gelrni§tir. ozle~tirme (purism, purification) toplumdilbilim 1- Bir dildekl kimi 6geleri an, oteklleri yabancJ olarak niteleyen yakla§Jm. 2(:e§itli d1§ etkenler sonucu dile girmi§ alan yabanc1 ogelerin yerine dilin kendi sozcuklerinin kullan!lmasmJ 6ngoren dil diizenlemesi goriinumlerinden biri.

ozne (subject) siizdizim Dilbilgisel i§lev ~;ozumlemelerinde rumce ya da tiimcecigin ikl temel ogesinden birisi. Tiimcenin temel 6gelerinden eylen!ler, ozne ile uyum gosterir; om. Karde~im okula gitti tiimcesinde karde~im oznedir ve karde~im ile gitti arasmda siizdizimsel bir uyum siiz konusudur. Geleneksel dilbilgisinde ise Ozne, eyJemin gosterdigi i§-OlU§U ger~;ekJe§tiren 6gedir. (:agda§ dilbilimde sozdizimsel ozne ile mantJksal ozne arasmda bir aynm gozetilir; om. Kapt filingir tarafmdan apldt tiimcesinde kapt dilbilgisel ozne, filingir ise mantJksal oznedir. Ote yandan edimbilimde ozne bilineni (theme), yiiklem ise yeni bilgiyi (rheme) simgeler. ozne denetimi (subject control) sozdizim Oretici Dilbilgisinde denetleyenin ozne oldugu denetim tiirii; om. Ali. [ADIL;Ay~e'yi pik-

nige gotiirmek] istiyor tiimcesinde yantiimcen~ eyled.i alan gotiir-

209


iiznelik

eyleminin oznesi ADIL anatumcenin 6znesi konumundaki Ali o!arak alg!lantr. TUrk9e'de iste-, kararver-, falt§-, gayret et- vb. eylemler "Ozne denetimli" eylemlerdir. kr~. nesne denetimi.

p

iiznelik (theme) siizdizim Prag Okulu i~levsel tumce yakia~tmm­ da (functional sentence perspective) yUklemlig~ .(rhemc) k~§~t olarak kullarulan terim. Oznelik 90gu zaman bilinen, venlm1~, daha

sonra s6zti edilen ya da varsaYJlan bilgi olarak 90k az artlk bilgi i9erir. Oznelik kimi zaman di!bilgisel 6zneyle 6z~e~ ~1malda birlikte, vurgu ve s6zcuk dizili~i 9ogu zaman oznelik ve y(iklemligin o!u~umunu etkiler. The man is camingve his talk J can't stand 6rneklerinde the man ve his talk 6zneliktir.

par9a (segment) sesbilim, bifimbilim, siizdizim Dilin 9e~itli dUzlemlerinde saptanabilen birimlerin her biri. Sesbilgisinde, ses'e denk du~en ve algtlanabilen en kU9uk birim. Sesbilimde par9a ve par9austU ularnlar ana bo!Umlemeyi olu~turur. Par9a sesbilimi (segmental phnology), anlam aYJrt edici birimleri (par9a sesbirimleri) viizlimlerken parvaustil sesbilimi (segmental phnology) ezgi, vurgu gibi tek par9adan daha fazla birimi i!gilendiren 6zellikleri v6zlimlemektedir. par9a aymc1 (segmentator) sesbilgisi Deneysel sesbilgisinde kaydedilmi~

alan bir konu~maYJ kU9Uk zaman arahklanyla geri altp yeniden dinlemek suretiyle par9alarm daha iyi incelenmesine olanak saglayan aygtt. parqa iizellik 9erqevesl (segmental tier) sesbilim DnlU ve unsilzleri belirleyen parva iizeiliklerini iveren verveve. parqa sesblrlm (segmental phoneme) sesbilim Tek bir par9aya ya da

sese bagh, dueyey kar~Jtltkta birbirinin yerine ge9ebilen sesbirim. Dnluler, unsuzler, kayanunluler par9a sesbirimlerdir. parqac1k (particle) bifimbilim, siizdizim Bi9im a9tsmdan degi~iklige ' buyiik iil9ude dilbilgisel anlarm alan siizciik; ugramayan, iirn. unlemler, ilgevler. · par~alama (segmentation) sesbifim, bir;imbilim, siizdizim Bir sOzce ya da

dizimsel butUnu birim ya da par9alanna aYJrma i~leml. parqaiistii (suprasegmental) sesbilgisi Soz zincirinde tek bir par9aya

210

211


Port Royal

parq:aUstU sesbirim

indirgenemeyen ya da birden 90k parvaytorten, bi.iriinsel nitelik ta§>yan sesletim ozelligi. Vurgu, ezgi, ton vb. par9ai.istii dil ozellikleridir. Biiriinsel de denir. parQaiistU sesbirim (suprasegmental phoneme) sesbilim SOz zincirinde

bir par9aya indirgenemeyen ya da birden 90k par9ayt orten sesletim birimi. Vurgu, ton, ezgi vb. par9ai.istii sesbirimlerdir; om. Tiirk9e'de aym par9a sesbirirnleri alan Agn i!e agn sozci.ikleri birbirlerinden vurgu farkbhklan ile aynhrlar. Biiriin de denmektedir. patlamah (plosive, stop) sesbilgisi Olu§Um noktasmda eklemleyicilerin birbirlerinden seri bir bi9imde aynlarak hava aknnmm dJ§anya aniden ve baslll9 altmda vlkmaswla olu§turulan i.insi.izler; [p t k ] otiimsi.iz, [b d g] otiimli.i patlamahlardJr. patlamah-s1zmtll1 (affricate) sesbilgisi bkz. yar1 kapantJh. patlamah-siirtiinmeli (affricate) sesbi/gisi bkz. yar1 kapant1h.

pekl~tirme bi>imbilim, anlambilim Niteleyici, belirte9 ve eylemlerin 9e§itli yollarla anlamlanmn artmlmasJ i§lemi. Bu i§lem Tiirkve'de niteleyici ve belirte9lerin lik seslerine [m,p,r,s] seslerinden birisi getirlierek yapilir; om. yemye~il, ktpkmmzt, masmavi, tertemiz. Eylemler ikllenerek ve aralanna dAve m.Ibi9irnceleri yerle§tirlierek peki§tirilebilir; om. okudu da okudu, altr mt altr.

Port Royal genet Descartes'm di.i§i.incelerini izleyen bir grup 17. yi.izytl bilginine verilen ad. Bu bilginler dilbilgisi yap! ve kiimelerinin evrensel di.i§iincenin manb.ksal di.izeniyle baj¥nt!lanabilecegini ileri si.inni.i§lerdir. Bu di.i§i.inceler ozellikle 19601arda Chomsky'nin Language and Mind adh kitabmda 9agda§ goriieylerin onci.illeri olarak vurgulanmt§b.r. Prag Okulu (Prague School) gene/ Prag Dilbilim ~evresi'nden ve bu vevrenin 9all§malanndan etkilenen dilbilimciler toplulugu. Prag Dilbilim ~evresi 1926'da V. Mathesius tarafmdan kurulmu§, R. Jakobson ve N. Trubetzkoy gibi dilbilimciler de bu 9evreye katJ.lm!§lardtr. Prag Okulu dilbilimcileri temelde Saussure'i.in goriieylerini benimsemi§, bir dizge olarak kabul ettikleri dill i§levsel a91dan 96zi.imlemeye valJ§ml§lardJr. Prag Okulu 1950'den bu yana, ingilizce'nin ve Slav kokenli dillerin sozdizirni, anlambilimi ve bi9embilimi ile ilgilenmekte, Josef Vachek, Jan Firbas vb. tarafmdan temsil edilmektedir. Bu baglamda ozeJlikle i$levse/ tiimce yakla$Zmz'na (functional sentence perspective) dayal1 bi9imselle§tirme yap!lmaktad1r ki bu yalda§Jm tiimceyi i§levsel apdan kar§Jtsal kuruculann bir bi.itiini.i olarak gonnektedir.

peki~irmell (intensive) bi9mbilim Eklerle anlarru gii9lendirilml§, kokte bellrtilen niteligi artJnlnu§ niteleyici, belirte9 ve eylemler. peki~tirici (intensifier) bir;imbilim Niteleyici, belirtey ve eylemlerin anlarrum pekl§tirmek, gii9lendirmek amaCJyla kullamlan sozci.ikler; om. <;ok, pek <;ok, daha, en, biitiiniiyle, kesinlikle, son derece vb. pes (grave) sesbilim Jakobson ve Halle'nin aytnc1 ozellikler kura-

mmda, tiz'e kar§Jt olarak, eklemleme yerindekl degi§kenlikleri gosteren ses ozelliklerinden biri. Pes sesler di.i§i.ik s1khkta akustik eneijiyle 91kanhr; art i.inli.iler ile dudaksil ve artdamaksil unsi.izler [+pes], on i.inli.iler ile di§siller, damaksillar ve di§eti i.insi.izleri [-pes] ozelligi ta§rrlar. kr§. tiz. 212

213


ROL'ii yiiklemedigi konumlar. T0Mleyici'nin GOSteren'i bir R'-konumudur ve EylemObegi-dJ§l eklemler, R'-konumlu ogelerdir.

R

'r'Mie~me (rhotacism) sesbilim Bir sesin [r] sesine d6nU§me?i; Tfuk<;e'de gi!r- gi!z bi<;imlerir!ln bulunmasml apklayan sure<;.

~r'wll

rastlant1sal bo~luk (accidental gap) bi>imbilim Bir dilde, seslerin

dagilirm apsmdan dilin ses yap1sma uygun olmasma kar§lll dilde bulunmayan olasl sozciik; om. Tilrk<;e'de bil, biz, bit sozciikleri olmasma kar§m bik, bis gibi sozciiklerin olmamas1 rastlant1sal bo§luktur ve yeni bir sozciik iiret1nede kullarulabilmesi beklenir. resmi dil (official language) toplumdilbilim Bir toplumda tiim devlet

ve egitim kurumlannda yaz1h ve sozlii olarak kullarulan dil. Resmi dil; 1) devlet gorevlilerinin resmi i§lerde kulland1gi konu§ma dili, 2) devletin kurumlan arasmda ileti§iml saglayacak yaz!l1 dil, 3) devlete ait kay:ttlann tutuldugu dil ve 4) vergi formlan gibi <;ok <;e§itli formlarm kaleme almd1gi dildir. resmlle~lrme

(officialization) toplumdilbilim Bir dilin resmi dil durumuna getlrilmesi.

rltlm (rhythm) sesbilgisi, sesbilim Qe§itli sesbilgisel ve sesbilimsel ozeiliklerin soz zincirinde diizer!li bi9imde ve belli arahklarla yinelenmesi. Diizenlilikler ve yinelemeler vurgulu-vurgusuz, uzun-lo.sa seslemler, yiiksek-al<;ak ton vb. ile a<;Ildarur. Dizem de denir. R-konumu (q-position) siizdizim Oretici Dilbilgisinde bir adobe-

bOige (rhotic area) sesbi/im tngilizce'de UnlUden sonra 'r'nin

seslendirildigi billge i<;in kullamlan bir terim (ol<;iir!lii dilde olagan durumlarda 'r' belirgin bir bi<;imde sesletilmez). ROL (theta role) siizdizim bkz. rol. rol (R) (theta role) siizdizim Oretici Dilbilgisinde eylem tarafmdan adobeklerine yiiklenen ve ba§m anlamsal i<;erigiyle belirlenen anlambilimsel ozellik. bkz. rol dokiimii.

rol dOkUmii (inventory of thematic roles) sOzdizim Dretici Dilbilgisinde eylemler tarafmdan adobeklerine yiiklenen ve ba§m anlamsal i<;erigiyle belirlenen anlambilimsel ozelliklerin tiimii. Ne tiir rollerin bulundugu, bunlann nas1l adland1rilacagi ve hangi tabar!larda farkllla§tlgi ara§tlrma konusudur; om. EDEN (AGENT) .dJi agact ktrdt; ETK!LENEN (PATIENT) Ali agact kesti; KONU (THEME) Ali evi sattt; DENEYiMCi (EXPERIENCER) LJ..li bu 4e t;ok iiziiliiyor; YER (LOCATION) Ali .!Jnknm'da oturuyor; HEDEF (GOAL) Ali kitabt ~'ye verdi; YARARLANICI (BENE· FACTIVE) Ali Llm'ye yardtm ediyor; KAYNAK (SOURCE) Ali kJipgk: ten korkar. ROL kuram1 (Theta Theory) siizdizim Oretici Dilbilgisinin, ROL1eri,

hangi siizliiksel ba§lann, hangi konumdakl adiibeklerine yiiklenecegini diizenleyen alt kuram1. Merkezi diizenlemesi ROL Ol<;iitii'diir.

gir!ln ba§l olan birimin eylem tarafmdan verilen ar!lamsal ROL'ii yiikleyebildigi konum. Ozne, nesne ve O'niin tiimleci konumlan, bu tiir konumlard1r.

ROL ol~iitii (Theta Criterion) sozdizim Oretici Dilbilgisinde her iiyenin yalmzca bir ROL yiiklenebilecegini ve her ROL'iin de yalmzca bir iiyeye yiiklenebilecegini belirleyen iil<;iit.

R'-konumu (q'·position) sozdizim Oretici Dilbilgisinde bir adobe-

ruhdilbilim (psycholinguistics) genel Dil davranl§l ile bu davranl§lll

ginin ba§l olan birimin eylem tarafmdan verilen ar!lamsal

temelinde bulunan ruhbilimsel siire<;leri inceleyen dilbilim

214

215


R-yiinetlmi

dah. Gimeilikle ruhbilimsel bile§enlerin dil kuilammnu nas!l etkiledigi temel inceleme dogrultusunu olu~turur. Bu 9er9evede konu~mamn planlanmasmda, uretilmesinde, algilama ve anla~1hnasmda etkili alan zihinsel sure9ler 6nemli inceleme konulan arasmdad~r. Aynca yocuklann dil edinlmi, dil du~unce ili§kisi, ikidillilik, dilsel karma§lkhk gibi konular da ruhdilbilimin son y!llardaki ara§tlrma konulan arasmdad1r.

s

R-yiinetiml (8-government) sozdizim Oretici Dilbilgisinde ROL'i.inu saga dallanma (right branching) sozdizim Bir obek iqindeki nitele-

bir Oye-konumunda alan AdObekleri i9in soz konusu alan y6netim rum; orn. .dli bizi f1& yalladt rumcesinde alh 9izili AdObekleri Oye-konumundad1r ve roilerini bu konumlarda aldiklanndan dolay:t R-y6netimlidirler. kr§. R'.yiinetlml.

yenlerin, ba§m sa@.nda bulundugu bile§en yap1s1; lngilizce saga-dallanmah bir dildir; orn. [the man {who saw [the dog [that bit the cat]}]]

R'-yiinetimi (0'-government) siizdizim Oretici Dilbilgisinde bir ba§

sapma saptamas1 (sanctioning of departures) konutma fOziimlemesi

tarafmdan ROL yi.iklenmeyen, yani R-yonetimli olmayan obekler i9in soz konusu alan yonetim rum. Dolgular ve eklemler R'-yonethnlidirler.

Haber tarh§malannda katthmmlann, tarh§malann kurumsal nlteliginin ch§ma 9lkan davran!§larda bulunduklannda sunuculann katthmc!lann davranJ§lanm adland1rarak yaptlklan saptama; Om. Bir 5ey rica edecegim sizden1 daha sakin bir kon~a rica edecegim. saydam (transparent) onlambilim Anlam1 kendisini olu§turan parqaciklann anlammdan 91kanlabilen sozcuk ya da sozce; Orn. ev-siz (evi a/mayan) para-SlZ {parast a/mayan} Vb. SOZCUk!erin anlamlan paryac1klannm anlamlanndan anla§Jlabilir. kr§. ge9irimslz. se9enek (alternative) gene/ Bir dil biriminin degi§ik biqimleri ya da degi§keleri arasmdaki ili§kileri anlatan terim; 6rn. sesbirimcikler (altsesler) arasmdaki ili§ki bir se9enek ili§klsidir. [-ler, -lar] Tii.rkqe'de qogul bi9imbiriminin seqenekleridir; imi ile gosterilir; -ler- -lar. se9imllk denetlm (optional control) sozdizim Oretici Dilbilgisinin

Yiinetim ve Bagiama Kurammda sessiz ulamlardan alan ve mastar yap!lannm ozne konumunda bulunan ADIL'm, bir adobegi ile denetlenmesinin yam s1ra soyut yorumlanma olas1h@.nm da bulundugu denetim rum; iirn. Ali, [ADIL"1 ders >al,.,na]-nm guzel bir duygu oldugunu sayluyor. Tii.mcesinde ADIL, 216

217


ses Ali tarafmdan denetlenebilecegi gibi soyut olarak da yorumJanabilir. kr§. zorunlu denetim. se~me (selection) siizdizim

Oretici Dilbilgisinde sozluksel ba§lann, ne gibi anlambilimsel ozellikleri, ne rur sozdizimsel ulamlann ta§tyacagim belirlcmesi. Buna gore se~,:me, iki rure aynhr: a(nlambi!imsel)-se~,:me ve u(lamsal)-se~,:me. a-se9me: Eylem!er, rumcesel rumle~,:lerinin olgusal rru devipimsel ml olacagim anlambilimsel tabanlarda belirler: adtl {Ali'nin eve gelecegi]-ni samyon.tml'istiyon.tm OLGUSAL adtl {Ali'nin eve gelmesi]-ni 'samyornm/istiyornm DEviNIMSEL Aym

se~,:me

ozelligi adlar ve stfatlar

i~,:in

de soz konusudur:

[Ali'nin eve gelecegi] beklentisi/*sorunu [Ali'nin eve gelmesij *beklentisi/ sorunu [Ali'nin eve gelecegi] bellij*kotu [Ali'nin eve gelmesi] *bellijkoru Bir ba§ka omek, ge~,:i§li eylemlerin, ozne konumunda her zaman devinimsel ozellikli tumcecik gerektirmesidir: '{Ali'nin eve gelecegi]I{Ali'nin eve gelmesi] bizi sevindirir u-se9me: Eylemlerin u-ses:i§i, onlann ges:i§li, ges:i§siz ve s:iftgcs:i§li diye bilinen struf!amalanyla etkilc§im is:indedir. Gevi§li eylemler bir A6, 9ift-ge9i§li eylemler iki A6 se9erken, ge9i§siz eylemler herhangi bir A6 se9mezler: geyi§lilik : (Ali) ai{aet kes(-ti) ge9i§siz : (Ali) U,U(-yor} 9ift-ge9i§lilik: (Ali) agaCl depoya koy(-du) serpik

bi~imblrim

(discontinuous morpheme) bi{:imbilim Bir biitiin

olu§turan ancak ba§ka bir oge tarafmdan bu ardt§tkltgt, burunlugu bozulan bi9imbirim; om. Arap9a kokbi9imlerde unsuzlerin unlulerle aynlmasJ. bkz. ayrlk ek. sert damak iinliisii (hard palatal vowel) sesbilgisi Dilin· kenarlan sert

damaga yakla§arak havanm ge9i§ini saglarken 91kanlan unlu. 6n dil unluleri alan jej, jij, I of, ve /11/ aym zamanda sert damak unluleridir. 218

ses (sound, phone) sesbilgisi 1- Akcigerlerden gelen havanm etklsiyle ses organlannda olu§an ve kulakla algtlanan titre§im. 2- Soyut alan sesbirimin somut ve fiziksel anlamda ger9ekle§tirilmesi. Ses, ses degi§kesi gibi ko§eli ayra9 i9inde gosterilir; om. [b], [s]. ses abecesi (phonetic alphabet) sesbilgisi Sesleri asllna en uygun bi9imde yaztya ge9irmek amactyla olu§turulan 9evriyazt dizgesi. Bu abecede her ses ya da ses degi§kesi i9in tek bir bi9im vardrr ve her biyim de tek bir sesi ya da ses degi§kesini gosterir. IPA (International Phonetic Alphabet) 9evriyaz1 dizgesi burun dillerin seslerini gosteren ayrmbh bir 9izelge sunmaktadtr. (metathesis) sesbilim SOzcUk ir;inde seslerin genellikle unslizlerin yer degi§tinnesi; om. kibrit>kirbit, yanlt,>yalnl§. Gii~ii~me de denir.

ses aktanm•

1

ses anlam simgecilii:i (synaesthesia} anfambilim, bifimbilim Dolays1z ses-anlam c;akl§masina verilen ad; Orn. mini mini1 q1.tt p1tt ses

ve anlam uyumuna ornek olabi!ir. bkz. yans1ma. ses degi,imi (phonetic change) tarihsef dilbifim Tarihsel sUrevte seslerin ge9irdigi degi§im; om. edgii, kudurng, taln,gan, adag, teniz vb. sozcUkler Tilrkye'nin geli~me surecinde iyi, kuyruk, tav,an, ayak, deniz olarak degi§ml§tlr. Ses degi§imi uzun sfuede ger9ekle§ir. ses dizgesi (sound system) sesbilim Bir dilin sesbilimini olu§turan ve sesbilgisel olarak ger9ekle§en seslerin olu~turdugu dizge. ses ekleme (intrusion) Sozcuk ya da seslemlerde bulunmadtgl halde konu§mada araya eklenen scs. Tiirkc;e'de tren>tiren spor>stpor vb. iki unsuz ile ba§layan yabanc! k6kenli sozcuklerde konU§ffia S!rasmda yOgunJukJa ba§langtytakJ unsuz kUmesine /i/ ya da /t/ sesi eklenmektedir. 1

ses h1z1 (rate) sesbilgisi Seslerin birim zamandakl soyleni§ htzt. Konu~ma h1z1 da denir. sesbifgisi Konu§ma sirasinda seslerin uretilmesini saglayan akcigerler, diyafram, gtrtlak, yutak,

ses organlarl (vocal organs)

219


ses simgecil;gl

sesbilgisel Qiiziimleme

ag>.z gibi organlann ortak ad1. ses simgeciliii (sound sym..bolism) anlambilim Bi<;im ve anlam arasmda dogrudan ilieyki bulunmasJ durumu; dildeki sesler d1ey diinyadaki sesleri yans1thgJnda olueyur; om. ctz, VIZ, gum, ,nl ftnl gibi yansrma sozciikier ses sirngeciligi ifade eder. Bkz. yans1ma. ses teller! (vocal cords) sesbi/gisi GJrtlagJn ortasmda kalan kik!rdagin (adem elmas') i9iyle halka kJk!rdagin ic;: kenarlan arasmda

yer alan ve sesin olueyumunda birinci derecede rol oynayan esnek ikl kas. ses yang1 (glottis) sesbitgtsi Ses telleri arasmda kalan ve nefes al!p vermeyle 91kanlan ses durumuna giire eyekil degieytiren boeyluk. ses yolu (vocal tract) sesbltgisi Ses aygthmn grrtlagm i.ist kisrnmda

kalan boliimii. Ag>.z ve geniz yolu (boeylugu) olarak iklye aynhr.

konuยงmanm alg!lanmaswla ilgili gene! araeyt1rmalar ve (2) belli dillerin sesbilgisi iizellikleriyle ilgili araeyt!rmalar olarak ikiye aynhr. Bu da sesbilgisinin ba@ms!Z bir alan ya da dilbilimin bir dah olup oirnad1@ sorununa yo! ac;:ar, c;:iinkii (1)'de belirtilen araeyt1rmalann dilbilimsel c;:oziimleme amac;:lan ile c;:ok az ilintisi bulunmasma kareym (2)'de belirtilen tiirdeki araeyt!rmalar dilbilimsel niteliklidir. sesbilgisel Qiiziimleme (phonetic analysis) sesbitgisi Sesbilgisinde dil

seslerinin kulakla ya da makineyle tek tek niteliklerinin saptanarak ortaya konmas1 ieylemi. Biiylece seslerin 91ki~ yerleri ve bic;:imleri, degieyik tiirleri ve akustik 6zellikleri belirlenir. sesbilim (phonology) genet Dillerin ses dizgelerini araeyt!ran dil-

bilim dal1. Sesler, bir dizge ic;:inde, kullan!lan kurama giire 'sesbirim' denilen karey1thklara, 'sesbilimsel birimler' gibi ay:tncJ iizellikiere giire diizenlenir. Sesbilimin amac1, bir dUde bulunan seslerin birbirinden ay:trt edici alan yap!lanru gostermek, diinya dillerindeki ses dizgesinin dogasm1 ortaya koymak, dillerdeki seslerin ieylevini incelemektedir. Parqa sesbilimi, konueymarun 'sesbirim' gibi tek tek parc;:alanru, parqailstii sesbilim ise ezgi, vurgu gibi tek parc;:adan daha fazlasma uzayan 6zellikleri c;:oziimler. Artzamanlz sesbilim, dilin tarihi ic;:indeki ses degi~melerini araeyt!nr. E$zamanlz sesbilim tanhsel degi~meyi giizard1 eder, dilin belli bir donemlndeki ses dizgesinin niteligini ara~hnr. Uretici sesbilim, dogal sesbilim, metrik sesbilim alanlannda da kuramsal yakiaeyJmlar dogrultusunda sesbilim c;:oziimlemeleri yap1hr.

sesbilgisl (phonetics) genet lnsan dilinin seslerini, ieylevlerini ve iletieyim 3\;!Smdan taeyJdJkian iizellikleri giiz iim1nde bulundurmaksJzm salt fi.ziksel yiinieriyle inceleyen dal. Sesleri betimler, s1mfiar ve 9evriyaz~ y6ntemleri gelieytirir. 19. yi.izyJl sonunda ortaya 91kan alanm dallan eyunlard1r: Soyleyi$ sesbilgisi, konueyma organlannda ses]erin iiretilieyini, 91kiey yerlerini ve 9J.kJ.ey bi9imlerini inceler, sesleri s1mflandmr. Dinleyi$ sesbi~ gisi, kulak, sinirler ve beyin tarafmdan seslerin algtlanJey! ve bunlarla ilgili olgular iizerinde durur. Akustik sesbilgisi, agiz ve kulak arasmda havanm titreeyimiyle aktanlan konu~ma seslerinin fizikscl 6zelliklerini ara~tmr. Araqlz sesbilgisi hava ak!mmm 6l<;iirnii ve ses dalgalannm <;6ziimlenmesini arac;:lar yoluyla ara~tmr. Sesbilgisinde akustik, fizyoloji ve anatoml gibi ba~ka alanlann terimleri de kullan1hr; iirn. iinsiizler, siiyleyi~ s1rasmdaki 91ki~ yerlerine giire dieysil, damaks!l vb. bic;:iminde adlandmhr. Genel sesbilgisi insan seslerinin tiimii ic;:in gec;:erli alan c;:iiziim!emeler ile ilgilidir. Deneysel sesbilgisi seslerin <;:Jkanhey1, aktanl1~1 ve algtlanmaswla ilgili olarak salt gozlemle araeytmlamayan konulan c;:eeyitli arac;:lar kullanarak ele al1r. Sesbilgisi araeyt!rmalan (1) siiyleyi~ ve akustik ya da

sesbilimsel siizciik (phonological word) bi>imbilim Genellikie yaz!msal s6zciikie karey1thk kurmak iizere kullan1lan bir terim. Sesbilimsel sozciik, siizciik alma 6zelligi iinlii uyumlan, vurgu gibi sesbilirnsel iilc;:iitlere dayanan sozciiktiir. Bu iilc;:iitlerin Tiirkc;:e'de bir c;:akJ~ma sergiledigi soylenebilir; om. dA baglac1 iinlii uyumuna girmesi bak!mmdan bir sozciik degil, bic;:irnce olarak g6ri.iliir. Vurguyu fuerine almamasJ bak!mmdan ise, ayn bir siizciik 6zelligi giisterir. krey. yazJmsal sozciik.

220

221


sevimli

sesbirimbilim

sesbirimbilim (phonemics, phonematics) gene/ bkz. sesbilim. sesbirim (phoneme) sesbilim Bir dilin ses dizgesinin en kiiyUk bi~

rirni, anlam ayrrt edici soyut birim. Sesbirimlerin gervekle§mesine ses ya da sesbirimcik denir. sesbirimcik (allophone, ceneme) sesbilirri 1- (allophone) bkz. altses. 2- (ceneme) Glosematik'te bir dilin sesbilim dizgesinde bulu-

nan en kU9uk birim. sesQil biQim (SB) (phonetic form) sozdizim Oretici Dilbilgisinde soz-

dizim bile§eni 91khlanmn do§endigi ikl yorumlama bile§eninden sesbilimsel olam (digeri i9in bkz. Manbksal BiQim). ses(:izer (sonograph) sesbilgisi Ses c;Oziirnlemesi s1ras1nda 1 dOnen

bir silindir fuerindekl ka@da seslerin sure, stkltk ve yeginligini 9izen aygtt. sesqizim (sonogram) sesbilgisi Ses9izerden elde edilen ve sozcuk-

lerin soyleni§i strasmda hangi seslerin hangi niteliklerle 91kanldt@m, 91kanlmayan seslerin olup olmadt@m belirlemeyi olanakh kllan 91kh. sesdizim (phonotactics) sesbilim Bir dilin sesbirimlerinin sozctik ivin-

sevimli (hypochoristic) an/ambilim Sevecen bir anlat1m i9in kullantlan bi9imlerin niteligi; orn. kedicik. sezdirim (implicature) anlambilim, edimbilim Bir sOzcenin bic;iminden

vtkanlan ancak 0 sozcenin dogruluk ko§ullanm belirlemeyen her turlu anlam. Konu§ma sezdirimi konu§ma s1rasmda i§birligi ilkelerinin kullamm1 sonucu ortaya 9tkar; orn. Saatimi evde unutm~m diyen birisinin buyilk bir olastltkla saati ogrenmek istedigi i§birligi ilkeleri 9er9evesinde anla§!labilir. Aym bi9irnde Umut elmalann bir kwmm yedi §eklindeki bir sozce, pek 90k baglamda Umut elmalann hepsini yemedi ifadesini sezdirecektir. sezgisel dil bilgisi (intuitive knowledge of langoage) gene/ Do gal konu-

§UCUlarda bulunan, dilsel veri hakklndakl benimsenirlik yarg!lanyla sonuvlanan, dogu§tan gelen bir yetenekle ula§Ilan, bilinv-dl§t edinilmi§ bilgi. sezgiye aykm (counter-intuitive) gene/ Dilbilimcinin ya da dil kul-

lan!clslmn sezgisine butunuyle aykln du§en 9ozilmleme i9in kullanllan bir terirn; orn. duz tumcelerin soru tumcelerinden vlktl@m one suren bir yakla§tm sezgiye ayklndtr. s1fat (adjective) bi;:imbilim bkz. niteleyici.

de dizili§lerlni ve srralamna kurallarm1 inceleyen sesbilim dalt.

Slfat iibegi (adjectival phrase) sozdizim bkz, niteleyici iibegi.

seslem (syllable) sesbilim Tek bir sesleme eylemlyle 9tkanlan ses ya da sesler obegi. Seslem, bir soyleyi§ birimidir; orn. dil-bi-

Slflr biqimbirimcik (zero morpheme) bi;:imbilim Sesbilimsel olarak

lim siizcugunde U9 seslem vardtr. Seslem, ses dizili§inin temel yaplSllli olu§turur. Onlu ile biten avlk, unsuz ile biten ise kapalt seslem olu§turur. Hece de denir.

gervekle§meyen bivimbirim; orn. TUrkve'de yaltn ad durumu ve eylem 9ekimlnde 3. ki§i-tekil (buyrum kipi) di§mda her zaman, belirtme durumu ad gonderimsiz oldugunda, tamlayan durumu iqin ilgecinin tumleci adtl olmad1@nda, stftr bi9imbirimi ile sunulur.

seslem yitimi (haplology) sesbilim E§it ya da benzer seslerden

olu§mU§ ikl seslemden birinin s6ylenmemesi, yitirilmesi dururnunda ortaya 91kan ses olayt; Om. Pazar+ertesi>pazartesi olu§umunda birbirine benzer seslerden olu§an seslemlerden ikincisinin yok olmast. Hece yitimi, hece yutumu da denir. sesleme (phonation) sesbilgisi Dil seslerini pkarma, olu§turma.

222

s1f1r tiiretim (zero derivation) sOzdizim Bir sOzcUgU.n 1 herhangi bir

a9tk bivirnbilimsel belirleyici olmadan birden 90k sozcuk turunu yanS1tmas1; Om. guze/ sozdizimsel baglamlarda hem Slfat (guzel kzz) hem de belirte9 (giizel konU§mak), dogru hem ad (hu i:;in dogrusu), hem stfat (dogru soz) hem de ilge9 (eve dogru) olabilir. bkz. evri~im. 223


s~ralan1~

Slkhk

s1khk (frequency) genel,sesbi/gisi 1- Bir dilde bir birimin ya da ya-

pmm kullarum sa)'lsl; 6rn. bir dilde kimi s6zciikierin digerlerine oranla daha gok ya da seyrek kullamlmas1 durumu. 2- Sesin bir saniyedeki yalm titre~irnlerinin sa)'lsl. Hertz ile 6!9iiliir. Sll<hi?;ln azal!p gogalmas1, kulakta ses tonunun algahp yiiksehnesi izlenimini verir. s1mf (class) sesbilim,bic;imbilim Bir dilgah~masmda kimi bigirn ve anlam 6zelliklerini payla~an bir dizi birimin olu§turdugu topluluk; om. iinlii, iinsiiz smrli; ad, eylem smrlL Kiime de denlr. s1mrlama budag1 (bounding node) siizdizim Oretici Dilbilgisinde bir

tiimce iginde 6ge!erin yer degi§tirmesine yo! agan ta§Jma i§lemini s1mrlayan ve bir 6genin ne kadar uzaga ta§macag1m belirleyen budak. Kuramm daha sonraki evre!erinde engel kavrarm ile biitiinle~mi~ alan sl!llTlama budakiannm nite!igi dile bagh degi~ken tarafmdan belirlenir. !ngilizce igin bunlar Tiimce=yekim 6begi ve Ad 6bekieridir. bkz. Altta~hk Ko~ulu.

srntrlamas1z (non~restrictive) sOzdizim Bir niteleme yap1s1nda niteleyen ile nitelenen arasmdaki anlam ili~kisi ile ilgili bir ozellik. s1mrlar1 belirsiz (fuzzy) anlambilim Anlam baktmmdan be!irli sJmrlarJ olmayan dil birirnleri ile ilgili ozellik; om. epeyce, alduk<;a belirtec;:leri; akarsu, mnak, nehir s1n1rlan belirsiz sOzcUklerdir. sm1rh dil (restricted language) toplumdilbilim, edimbilim Genellikie belli

Tiimcelerin Slralamas1 sonucu olu§an yapllara s1rah tU.mcecik (coordinate clause) denir; Om. Ders sana erdi ve herkes sim/tan pktt. Tiirkge'de ile, ve, fakat, ya da s1ralama baglavlandJr. Slralam~ (conjoining) siizdizim

Oretimsel dilbilgisinde bir yapmm otekisiyle Ve, fakat gibi S!ralama baglaglan ile yan yana SlraJanmasJ. s1rah ikidillilik (coordinate bilingualism) top/umbilim Bireyin dilleri farki1 gevrelerde 6grenmesinden kaynakianan ve her iki dilin s6zciikierlnin kendi anlamlarwla ayr1 ayn korundugu ikidilJilik durumu. Ornegin lik dili Tiirk~e olup daha sonra okulda lngilizce 6grenmeye 9ah§an birinin ikidilliligi bu tiirdendir, ~iinkii her iki dil farkh baglanllan gagn~tlrmaktad!r. Her iki dil igin farki1 igerik dizgelerinin geli§tirilip siirdiiriildiigune inaruhnaktad1r. kr~. bile~ik lkidillilik, alt s1rah ikldillillk.

srrah yap1 kJSJtlamasJ (Coordinate Structure Constraint) sOzdizim Dretici

Dilbilgisinde s1rah yap1da her iki (veya daha fazla) yapmm, tek bir kuraldan etkilenemeyecegini soyleyen ada lasJtlamasJ tUtU.; Om. Ali Ay§e'yi ve Fatma'yt seviyor tt:imcesine kar~1n *Ali kimi ve Fatma'yt seviyor? s1rah yaptsinda tllmcelerin birinde bulunan ne-sorusu, yapmm tamamrm sorulu yapamamaktad.Jr. (spirant) sesbilgisi Ses yolunun gok az ag•hnas1yla belirlendikleri i9in daraltJh ya da siirtiimnelilere verilen bir ba~ka ad.

SIZICI

Sozdizimsel olarak e§deger konumda alan birinllerin (tiimcecik, ad obegi vb.) baglanmasJ; om. Ahmet ik. Mehmet dun gittiler. Okula kadar yuriidii ~ dondil.

slime (deletion) sOzdizim, sesbilim, bic;imbilim Dretici Dilbilgisinde, Y6netim ve Baglama Kurarm 6ncesinde, donii§umsel bile~enin 91kt1lanna uygulanan ve bir "kestirilebilirlik ko~ulu (recoverability condition)" albnda gah~an, belli yapllardan bazl ogeleri atma if;}lemi. En bilinen silme tihii, ne-silmesidir; Orn. the book (which) I read, the man (who) I met gibi yapllarda ilgi ad!llan lngilizce'de segimlik olarak silinebilir ogelerdir. Yonetim ve Baglama Kuram1'nda, silme arac1, ba§ka a~!l<lamalarla olduk~a lasJtlanmieytlr; 6rn. I want myself to win yap1sma kar~m I want to win yap1smda myself ad!lmm d6nii§liiliik silmesi ile silinmesi yerine, d-yap1da yerle§mi~ ilzne konumunda bo~ ulamlann tiiretildigi g6rii§ii ile agJkianmJ§tlr. S1ral1 yap1larda

224

225

ileti~irn

amacma hizmet etmek iizere ya da belli baglamda kullarulan dil. Slra (turn) konU§ffiQ ~i:izi.imlemesi Konu~ma vOzUmlemesinde konu~anlann konu~ma

diizenlerini anlatan gevrim. Kar~1hkh konu~mada s1ra diizenini belirleyen kurallar vard1r. ilk kez kimin konu~acai?;!, ikinci konu§macwa ne zaman soz verilecegi vb. Bu kurallar genellikie toplumdan topluma degi~ir. s~ralama (coordination) siizdizim


sonuc;laytcl

sola dallanma

gotiinen eยงit obeklerin silinmesi ise boยงaltma olarak bilinir. Bir obek i<;inde niteleyenlerin baยงm so lunda bulundugu bileยงke yap1s1; orn. Tiirk<;e soladallanmah bir dildir; orn. [[[/kediyi 1Stran] kopegi} goren] adam}.

sola dallanma (left branching) sozdizim

Dretici Dilbilgisinin Yonetim ve Baglama Kurammda sessel i<;:erigi olmayan ADIL i<;:in, yer ald1j:\1 hlmcede a91k bir denetleyenin bulunmad1gt, yorumlamamn tumce dlยงmdan belirgin olmadan ger<;:ekleeytigi denetirn hltii; orn. [ADIL Sabahlan jimnastik yapmak] saghga yararhdtr, [ADIL Dalgalt denizde yiizmesi] tehlikelidir, [ADIL Ba,an i>in hergiin diizenli olarak >al..malt] hlmcelerinde ADIL, 'herkes' i<;:in ge<;erli olacak bir yorumlama taยงtr. bkz. ADIL. soyut denetim (arbitrary control) sozdizim

soldahk ko~ulu (leftncss condition) siizdizim

Dretici Dilbilgisinde Yonetim ve Baglama Kuram1 oncesi geliยงtirilen kesiยงme tiirlerini, baglama kurammda birleยงtirmek uzere onerilen bu kOยงUl, bir ne-izinin, solundakl bir achl ile eยงdizinli olamayacaj:\lru ortaya koyar; ern. ยทWho. does he. think t. left? sorusunda who he ad!ll ' ' koยงul ' ile a<;:tklan1r. ile eยงgondergeli olamamas1 bu Patlama\1 iinslizler gibi belli baz1 seslerin soyleniยงine eยงlik eden duyulabilir soluk iยงlemi.

soluklama (aspiration) sesbilgisi

Gevยงeme evresinde vc bir unliiden once soluk sesi duyuran unsuz. 2- Ses yanj:\:1 hafif apk durumda iken bmllulan havanm meydana getirdigi ses etkisinin ozelligi.

soluklu (1- aspirated, 2- breathy) sesbilgisi 1-

Otumlu unsuzler gibi belli baz1 seslerin soylenieyinde duyulabilir solugun olmay>ยงL

soluksuz (unaspirated) sesbilgisi

son konum (final position) si:izdizim, bi9mbilim, sesbilim Bir birimin son

ogesinin bulundugu yer; orn. ba, sozcugunde numdadtr.

sonuttlay&cl (resulting) sOzdizim, anlambilim Anlam1 bir sonw;: ya da 9lkanm anlatan hlmcecik ya da hlmcecik ogesi; om. Tiirk<;e'de -mek i>in, ijyle ki, o kadar ki vb. birimlerden sonra sonu<;:lamah tumcecikler kullamhr. Sonuc;lamah da denir.

Iยง I

son ko-

son tinlti dti~mesi (apocope)

sesbilim Bir sozcugun tarihsel sure<; i<;inde son unlusuniin duยงmesi durumu; orn. ingilizce'deki neck 'boyun' sozciigu Eski lngilizce'deki hnecka sozcuguniin son unliisiinun duยงmesi sonucu bugilnkii bi<;irnini almlยงtlr.

soyut DURUM (abstract CASE) sozdizim Dretlci Dilbilgisinde, yiizey yaptda bi<;:im-sesbilimsel olarak ger<;ekleยงmeyen DURUMยท orn. Ali !i1l baktyor, hlmcesinde oldugu gibi Tiirk<;:e'de eylemle: rin belirtisiz hlmle<;lerinin BELlRTME eki bi<;:im-sesbilimsel olarak ger<;:ekleยงmemektedir. Aym bi<;imde uatan i>in ilge<;: yaptsmda ad ulamma alt vatan hlmlecinde TAMLAYAN eki bi<;:irn-sesbilimsel olarak ger<;:ekleยงmemekte, soyut DURUM aldtj:\:1 varsay!lmaktadtr. krยง. blc;imbilimsel DURUM.

metindilbilim Yaptsal yaklaยงuna gore tiimce otesi, hl:"ced~n buyiik dil birimi; dilin toplumsal boy>1tu vurgulandtgmda tse dilsel biiyiiklugune balnlmaks!Zm (tek sozciik hlmce, paragraf vb.) iยงlevsel, iletiยงim degerli birim olarak ta: mmlanabilecek sozce. Soylem salt sozlu birim, metln yaz!lt birim olarak ele almd1j:\1 gibi hem sozlii hem de yazth soylem olarak da kabul edilir. soylem (discourse)

gene/ Yazth ve sozlu dilde hl':'celerin, sozcelerin ya da ieylevsel birinllerin daha buyiik bmmler olueyturmalanmn, klsacas1 dil kullantmmm incelenmesi i~lemi. Soylem <;:ozlimlemesinin baยงhca ilgi alanlan eyunlardtr: a) konueyma <;ozumlemesi (konueymada stra duzeni, konueymac!lann rolleri, konu, konu degiยงtirme vb.), b) baglaยงJ.khk, bagdaยงIkllk (om. ad-ad!l iliยงkileri, kavramlar soylem 90Ztimlemesl (discourse analysis)

Bir tabanm saj:\lna ek ekleme sUreci; Orn. gOz-le-mยทci1 yap-t-sal-ct-ltk.

sonekleme (suffixation) bi>imbilim

sonek (suffix) bi>imbilim Birtabanmsaj:\lna eklenen ek. Tiirkge'deki

ekler genellikle sonektir; orn. bag-la-n-tt-lt, kur-ul-t<,1. sonuq:lamall (resulting) sOzdizim, anlambilim bkz. sonuqlay1c1.

226

227


siiyleyim

sOzciik alam

arasmdaki ilieykiler), c) ileti~im ilkeleri (konueyanlar arasmda uzakilk yakmltk, el yiiz devinimleri vb.) d) degi~ik dilsel i~levยญ lerin ger<;ekieeymesi (selamla~ma, apkiama, oztir dileme vb.). soyleyim (diction) gene/ Dilin sesbilgisel, sesbilimsel, yaptsal ve

anlamsal ozellikierine uygun olarak, duruma gore buri.insel a<;tdan duygu ve heyecan odakianm da one pkararak sesleri, s6zciikleri, tUmceleri, metni sesletme, onlan sOyleme biyimi. sOyleyi' (pronunciation) genet Sesleme edimi s1ras1nda sesleri ve buri.insel ogeleri soyleme, ger<;ekie~tirme. sesbllgisi (articulatory phonetics) sesbilgisi Konuยงmanm ger<;ekleยงmesi, soyleyiยง strasmda seslerin uretili~i, piaยง yerleri ve <;tkt~ bi<;imleri, dil seslerinin obeklendirilmesi gibi konular i'lzerinde <;alt~an sesbilgisi dalt. soyleyl~

<;imbirimden olu~abildigi gibi, ti'lmce i<;inde gerekli ekleri de almtยง alan diger birimlerden ba@.mstz olarak soylenebilen hirim. Sozlukbirim, sozli'lksel birim, sozcuk-bi<;im i<;in kullamIan ve kuramsal sezdirimi olmayan, geleneksel adlandrrma. Bazt dilbilimsel a<;tklamalarda sozci'lge kuramsal bir konum kazandm!dt@. goru!Ur; om. Mark Aronoffun ti'lretim a<;tklamast boyle bir varsaytma dayan1r. sOzcUk alam (lexical field/semantic field) anfambilim Bir dilin s6zvarh@.nda anlam a<;tsmdan birbiriyle bagmtth sozcuklerin ki'lmeler olu~turarak i<;inde yer aldtklan varsaytlan alan. Anlam alanlan i<;inde renk, akraba!tk, yiyecek vb. sozci'lk ki'lmeleri en <;ok incelenen sozcuk alanlandtr. Bir sozcuk alanmdaki sozci'lklerin anlamlar1 birbirleriyle ili~kileri sonucu ortaya 9,_ kar. Anlam alam da denir.

soz (Fr. parole) gene/ Saussure'e gore, dil'e kareytt olarak, dil yetisinin bireysel nitelikli bolumu. Soz, bireylerin soylediklerinin toplamtdrr ve konu~anlara bagh bireysel birle~tirmeleri ve bu birle~tirmelerin ger<;ekleยงmesi i<;in zorunlu sesleme eylemlerini kapsar. kr~. dil.

siizciik dagarctgl (vocabulary) gene/ bkz. sozvarhgl.

sozbllim (rhetoric) gene/ Etkili konu~ma ve yazma yollarmm, ko-

sozcuk dizili~l (word order) sozdizim Sozcuklerin ti'lmce i9indeki

nuยงmayt, yazmayt planlama yontemlerinin incelenmesiyle ugra~an dil alant. Geleneksel sozbilim <;altยงrnalan ozellikle halk onunde etkili konuยงma teknikleriyle ilgili bir etkinlik iken dalta sonralan bu alanda yazma a@.rltklt <;alt~malara yonelinmi~tir. Onlu konuยงmact Cicero sozbilimi 'soylemln amacma uyarlanma' sanatt ya da yetenegi olarak tammlamtยงtl.

<;izgisel stralant~l. Bu stralant~m ktsโ€ขt!t oldugu dillerde, bir temel sozcuk dizili~i bulundugu varsaythr. Boyle bir Jas1tlama gozlemlenmeyen dillerde sozcuk diziliยงi ozgi'lrdur, yani ti'lmce iigeleri tumce i<;inde degi~ik konumlarda bulunabilir.

sOzce (utterance) gene/, sOy/em r;i:iziimlemesi Bir konUยงurun iki

durak(lama) arasmda urettigi soz birimi. Sozce tek bir sozcukten ya da birka<; ti'lmceden olu~abilir. Dil yetisi kapsammda alan soyut tumce kavramma karยงthk sozce, somut dil kullammma iliยงkin bir kavramdrr. siizciik (word) bi>imbilim Kendisinden once ve sonra bir bo~Iuk

bulunabilen, anlam taeytyan birim; bir sozce i<;inde tek bir bi228

sozcuk-bi9im (word-form) bi>imbilim Bir sozlukbirimin, <;ekimsel

baglamlardaki bi<;hnlerinden her biri; om. evi, evim, evde, evimizinki vb. EV sozli'lkbiriminin sozcuk-bi<;imleridir.

siizciik sayrlama (lexicostatistics) tarihse/ dilbilim Dil tarihlendirmesin-

de sozli'lksel birimlerdeki degieyme oranlart arasmda niceliksel karยงtla~tlrma yapmak amactyla kullamlan teknik. Bu teknik dillerin akraballk derecelerini ve tek tek dillerin ortak bir anadilden (kok dilden) aynlma tarihini yakia~Ik olarak belirlemek amactyla karbon 14 yonteminden esinlenerek M. Swadesh tarafmdan onerihniยงtir ve varsaytmsal olarak birbirleriyle ili~kili dillerin temel bir siizvarhg,.ru payla~tl@.na, diller birbirlerinden aynldlktan sonra zaman i<;inde bunlardan bir bolumunun eksildigine dayanmaktadtr. bkz. dil tarlhlendirmesl. 229


siizliikbirim

sOzci:ikttirU

siizciik tiirii (part of speech) bi~imbilim Bir si\zcugun ait oldugu dil-

bilgisel ulam; i\rn. ad, eylem, niteleyici, belirteg, vb. sOzciik yayllmasl (lexical diffusion) tarihsel dilbifim Bir sOzcUglln belli

bir bi\lgede belirli bir di\nemde kullammmm artmas1. Bu, dildeki degi~melerin birdenbire degil zaman i9inde olu~tugunu vurgular.

rum dendiginde hem bir Tiirkce sozcejrumce uretilmiey olur hem de soz vermek eylemi kullamlarak 's6z verme' olgusu ger<;ekie§tirilmiey olur. Austin'e gore bir si\zeylem ug bile§enden olw;mr: dUzsOz (locutionary act), edimsOz (illocutionary act) ve etki sOz (perlocutionary act) J. Searle ise Onerme (proposition) ve edimsOz (illocution) aras1nda aynm yapman1n Onemine deginir. bi~imbilim Bir dilin anlam dizgesindeki en kUguk aymc1 birim; bir si\zcugun degieyik bicirnlerinin -iirn. gel, geliniz, geldi vb.- ortak paydas1 olarak: kabul edilen ve siizlukte madde baey1 olarak: gi\sterilen soyut birim.

siizliikblrim (lexemc)

siizciikbilim (lexicology) gene/ Bir dilin si\zvarhgim, si\zcukierin ve

i\teki siizvarhgi iigelerinin yaptlanm, olu~umlanm ve geli~im­ lerini ara~uran alan. Silzvarhgindaki degi~meler, toplumsal geli~meler ile agiz i\gelerinin ili~kisi, yeni bir i\genin ileti~im gereksinimini kar~1lamaya uygun olup olmamas1 ile ilgili nedenier ve ko~ullan ara~unr. Baz1 araeyunctlar si\zcukbilimi, si\zlUkcU!uk i<;inde gi\rurler.

siizliikqe (lexicon) sozdizim Crretici Dilbilgisinin Olgftrtlft Kurarmn-

siizdizim (syntax) gene/ Tiimce yap1srm ara~uran dilbilim dah, 'IUmce igindeki si\zclik ve yap1sal diger birimler birbirleri ile aym dlizeyde ili~ki iginde degildir; bu yap1sal birimler birbirleri ile daba yakmdan ili~ki iginde oldukian i\bekler olu~turur. Si\zdizim, tiimce yap1smdaki bu altulamlamanm niteligini, i\bek yap1smdaki si\zcUk ve birimlerin arasmdaki ili~kiyi ve burtlarm srralanmas1 ile ilgili kurallan igeren dilbilgisi bile~enidir.

siizliikqiiliik (lexicography) gene/ Si\zlftk haz1rlama ve yazma ku-

siizd1~1 ileti~im (kinesics) gostergebilim

Beden hareketlerinin, yUz an]at1mlannm dizgeli bir bigimde anlam iletmesini belirtmek · i9in kullantlan bir terim; i\rn. klzgm bir yiiz ifadesi tumcenin yorumunu degi~tirir. Kimi dilbilimciler s6zd1~1 ileti~im igin de sesbirimjsesbirimcik benzeri alt birimler 6nerirler, ancak s1mrlan gizilemedigi igin bu aynmlar apk degildir. siizel dagar (verbal repertoire) gene/ Konu~ucunun sabip oldugu

ve degieyik roller ve amaglar igin kulland1gi degieyke ve bi<;emlerin rumu.

dan bu yana temel diizertlenieyi degieymeyen, dilbilgisinin, si\z!Uksel birimleri si\zlUksel kUtUkleri ile birlikte sunan depolama bileeyeni. Si\z!Ukge'nin si\z!Uksel birimler igin kodladtgi bilgiler Yans1t1na !ikesi yoluyla diger si\zdizimsel diizlemlerde de korunur. Bkz. siizliiksel birim, siizliiksel kiitiik, siizliiksel yap1~brma. rallanm iginde bulunduran alan. Si\zluksel kodlama yiintemi, sOzlUk yazma sUreci, sOzvarhgt Ogeleri, dizimsel ve dizisel kodlama ile ilgili gab§malan si\zcftkbilim alamndaki bilgiler 1ey1ginda yiirurur. siizliiksel belirleme (5-belirleme) (lexical marking) sozdizim Crretici

Dilbilgisinde si\zluksel ulamlarm tlimleglerine yi\nelik dilbilgisel belirlemeyi, si\zluksel olmayanlannkinden ayJrmak lizere gelieytirilen belirleme rum. Bir si\zluksel ularmn Rolyi\netiminde alan age, bu ulam tarafmdan aym zamanda S-belirlenir demektir; iim. Eylem, bir si\zluksel ulam olarak Adi\bekleri ve Tiimce Obeklerine Rol-yi\netiminde bulunur, ba§ka bir deyieyle ortlan S-belirler. TDM, bir siizlftksel ulam olmad1gindan, rum!eci konumundaki <;:ekim Obegini S-belirlemez.

siizeylem (speech act) edimbilim Si\zcenin bir eylem ile bururtle~­ mesi. J. A. Austin'in ortaya atugi bu kavrama gore klmi du-

siizliiksel birim (lexical item) sozdizim Crretici Dilbilgisinde, belirli

rumlarda dilsel etkirtlik eeyzamanh olarak bir eylem demektir. Klsacas1 tsOylemek yapma.kttr'; Om. yann gelecegime sOz veriyo«

bir kuramsal konumu sezdirmek uzere si\zcuk yerine kullanllan terim. Si\zluksel birimler si\zliik<;ede listelenir ve so-

230

231

j


sozvarhg1

sozliiksel kiitiik

yut olarak sunulur. Soyutlugu, siizh'iksel kiitiikte aynca bir sesbilimsel kahpla sunulmasmdan ve bivimsesbillmsel tiizii ses9il bi9imde belirleneeek olmasmdan kaynak:lan1r. Soyut olma avlsmdan siizliiksel birim kavraml, bivlmbilimdeki siizliikbirim kavramwla paralellik giisterir. sOzliiksel kilttik (lexical entry) sOzdizim Bir sOzlUksel birimin ses-

billmsel, anlambilimsel iizellikleriyle ulamsal ve altulamsal iizellikieri, eger varsa kendine iizgiiliikierini de kodlayan siizlilkve biilumleri.

gostergclcr olduk9a s1mrh ve yap1sal balumdan diizensizdir. Aynca dcgi~ik kiiltiirlerin dil d1~1 ileti~hn i9in kulland1klar1 giistergelcr degi~iktir. sozvarhgt (vocabulary) gene/ Bir dilin siizluksel birimlerinin ve

siizlilkvesinin tiimii; siizlilksel birimlerin olu§turdugu a91k dizge. ileti~im gereksinimlerine ko~ut olarak dilin siizvarhg. silrckii geli~ir. Sozcuk dagarc1g1 da dcnir. bkz. etken sozvarl@, edilgen sozvarl@. spektograf (spcctograph) sesbilgisi Bir konu§mada ge9en sesleri

Klslr bir bivimbillmsel surev yoluyla siizcuk tiiretme; iim. yana§- eylemi, yalmzea bu eylemde giirilnen bir ekie yan tabanmdan tiiremi~tir. Birle~imsel olmayan siizeuk birliktelikieri de siizlukselle~mi~ olarak giirillilr: kam1yank, imambaylld1,hammeli, devetabam, dilballg1 vb. kr~. kurumsalla~ma. sozliikselle~me

(lexicalization)

bi~imbilim

sozliiksel ulam (lexical category) siizdizim Siizlilkvede listelenmi~

siizluksel birlmlerin sergiledigi ulam. Bunlar, (:ekim ve TOMleyici gibi i~levsel ulamlarla kar~1thk olu~turur. Tilrkve'de ana siizluksel ulamlar ad, niteleyici, eylem, ilge9 ve bagla9lard1r. Gene! kullan1mda sozciik tiiru de denir. sOzliiksel yap1 (lexical structure) sOzdizim S5zlUksel kO.tUk alanl-

nm daha kii9iik bir biililmunu giistermek iizere kullan1lan bir terim. Siizluksel yap1dan, 9ogunlukia, siizliiksel birimin uye ve rol yap!Sl anla~lhr. Sozliiksel yapmm giisterimlerinde siizluksel birimin ulaml, kav ilye gerektirdigi ve bu uyelerin yilklenecegi roller kodlanm1~tir; om. ver-, Eyl, 1 2 3

spektogram (spectogram) sesbilgisi bkz. seSQizim. sunu§i odag:l (presentational focus) sOzdizim, anlambilim bkz. odak.

siire (duration) sesbilgisi Bir sesin 91kanh~1 s1rasmda kaplad1i'l! za-

man dilimi. Sure baz1 dillerde anlam aymc1 olabilmektedir. slirebirim (chorone/chroncme) sesbifgisi Sesbilimde ses uzunluklan-

nm farki1hi'l!m a91kiamakta kullamlan soyut birim. surekli (continuant) sesbilgisi Ses yolunda siiyleyi~ ve akustik yon-

den eksiksiz bir kapanmayla 91kanlan ses; iirn. [s] sesi siirekii bir sestir. slireksiz (discontinuous) sesbilgisi Patlaytcl UnsUzlerde oldugu gibi

ses yolunun tamamen kapat!lmasiyla 91kanlan ses. siirtiinme (friction) sesbilgisi Ses yolunda bir sesin daralma ve Slkl~ma

EDEN HEDEF KONU

sOzltiksel yap1~t1rrna (lexical insertion) sOzdizim S6zllik9eden s6zlU.k-

sel birimleri derin yapwa yerle§tirme

olueyturan akustik iizellikierin giirilntulu karey1hkianm veren aygJ.t. bkz. ses~izim.

i~lemi.

ile 91karilmas1.

siirtunmesiz (frictionless) sesbilgisi Ses yolunda siiyleyi§ ve akustik

yiinden eksik veya az bir kapanmayla vlkanlan ses.

ileti~im (non-verbal communication) gene/ Beden hareketleri, bedenin duru~u, yilz ifadeleri vb. yollarla saglanan ileti§im. Dille yap1lan ileti~ime kar~1hk siizsuz ileti~imde kullanilan

surtunmeslz surekli (approximant) sesbilgisi Sesleri siiyleyi~ bivlmi-

232

233

sOzsi.iz

ne gore sm1flamakta kullan!lan ve leri niteleyen iizellik.

lw I, Iii, lr I, 111 gibi ses-


sUrtUni.icU

sUrtUnticii (fricative) sesbilgisi SUrtUnme izlenimi vererek c;:Ikanlan

unsliz. Tiirkve'deki daralma unsuzlerinden /f/, /h/ surt:Unucu unsuzlerdir.

fvf, fyf ve

s

siizge\) (filter) siizdizim Oretici Dilbilgisinde herhangi bir dilbilgisel kurahn uygulanmaswla veya bir kurahn uygulama alaru dt§mda kalmastyla ortaya pkabilecek a~m uretimi engelleyen, bu iizelligiyle ylizey-yapt sonrasmda i§leyen ara9. Ilk grup i9in bkz. i·i\)lnde-1 Siizgecl, lkinci grup i9in bkz. Durum Siizgeci.

,aklama (click) sesbilgisi Siiyleyi§ bi9imine gore, artdamaks!l hava alamt tarafmdan ba§lattlan 11nslizlerin bir tUm, k119ukdil biilgesinde vlkar!ltr. ,aklamah diller (click languages) gene/ l;laklama sesinin ses birim degeri ta§tdt@ diller; iirn. Zulu, Hottentot. ~lve (accent) topiumdilbilim Bir dilin bir biilge halkma, yabanct bir ulusa ya da etnlk gruba 6zg11 siiyleyi§ bivimiyle kullanunt; iirn. Tiirk9e}>i Karadeniz §ivesi, Rum §ivesi ya da Amerikan §ivesiyle konu§mak.

234

235


tam yiinetim

T

tam yOnetim (proper government) sOzdizim Dretici Dilbilgisinde ta§l-

taban (kokj (base) bi~imbt1im, sozdizim 1- Bic;:irnbilimde kiik ya da giivdeye verilen ad; sozcugun i§lern uygulanabilen bolurnu; om. ogretmen sozcugunun tabant ogret'tir. Kirni dilbilirnciler tabaru salt kok kar§Ilt@ kullarurken, kirnileri govde ic;:in de kullarur. 2- Daba soyut bir d11zlernde taban bit;imi degi§ik bic;:irnlerin bir ortak paydast olarak ele ahrur; om. sozdizirninde olurnlu etken bic;:irn, olurnsuz etken ve edilgen bic;:irnleri ic;:in taban olu§turur. 3- Dretirnsel dilbilgisinin ol<;unlu rnodelinde (Chomsky 1965) kullanllan taban bile$eni terirni, sozdizirninin iki ana bile§eninden birisidir ve ularnsal (catego· rial) bilC§Cll ile SOZCUk (lexicon) biJe§eninden O!U§Ur. tabu (taboo) toplumdilbilim Polinez kokerui, ternelde yasak §eyleri

atilatrnak ic;:in kullarnlan bir terirn. Sonralan daba kapsarn11 bir atilarn kazarum§ kutsal, tehlikeli, a)'lp, kirli §eyleri de atilatan bir terirn ohnu§tur. Dil konusundaki tabular korku, incelik ve uygunluk ba§hklan altrnda incelenebilir. Genellikle korkulan §eylere giizel adlar (bkz. iirtmece) verilir; om. kirni dillerde Tann ic;:in efendimiz, $eytan ic;:in Oteki kullarulrr. ·Bunun gibi hastaltk yerine rahatstZltk ya da tuvalete gitmek yerine el !Jlkamaya gitmek ortmece sonucu ortaya c;:lkan sozcukierdir. tak1 (affix) bi9mbilim bkz. ek. tam lkidilllllk (full bilingualism) toplumdilbilim lki dilin birbirine ka-

n§tmlrnadan kullanlldt@, dillerden biri kullanthrken hi<;bir §ekilde otekinin izi bulunrnayan ikidillilik dururnu. Bazt ara§tlrmacllar yalruzca bu ikidil!iligi gerc;:ek ikidillilik olarak kabul ederler. ideallkldlllllik, dengelllkldlllllik de denir. 236

rna i§lerni sonucunda yerdegi§tirrni§ alan bir ogenin arkasmda btraktl@ iz'in hangi dururn!arda dilbilgisel o!acagmt be!irleyen yonetirn ili§kisi; om. •Biz frOMD i bu kitaln okumak} samltyor} gibi durnyornz. tUmcesinde bo~ ularn i, biz'in OncUl-yOnetimialtlnda degildir, <;11nkU buy11kc;:iil yanstma alan TDMO tarafmdan engellenmektedir ve sam/ eylemi tarafmdan ROL yuk:ienmemektedir. Bunun sonucu olarak i tarn yonetilememektedir, dola)'lsty!a tilmce dilbilgisi·dt§tdrr. Kuramda tarn yonetim §oyle ifade edilir:

tam yonetim a b'ya R-yonetiminde veya oncul-yonetiminde bulunuyorsa a b 'yi tam olarak yonetir. Bkz. iinciil·yiinetimi, R-yonetimi. tamamlamah giiriinii~ (completive aspect) an/ambilim c;e§itli dilbilgi-

sel ya da sozcuksel birirnler aracthgtyla olay ya da durumun tarnarnlanmw olmastmn vurgulandt@ gorilnu§ tilril; om. Kar yollan tamamen kapladt. tamlama (compound) bi<;imbilim Geleneksel dilbilgisinde iki ya da daba c;:ok sozcugun dilin kurallan dogrultusunda bir araya gelmesi ile olu§an yaptlan belirleyen terim. Tamlarna terimi altmda liOcugun ,apkast gibi iyelik yap1s1 belirtili tamlarna, liO· cuk ,apkast gibi birle§ik yap! be!irtisiz tarnlama, demir kapt, so· guk sava, gibi yaptlar taktstz tamlama olarak adlandtri1tr. Bu yakla§tmda, ,ocugun ,apkaSl yaptsmda liOcugun, liocuk ,apkast yaptsmda liOcuk ve demir kaptlsoguk sava, yaptlannda demirlsoguk tamlayandtr. tammhk (article) bi<;imbilim Kimi dillerde adlarla birlikte kullant-

lan, adlar arasmdakl aynmlan (tekil, c;:ogul, belirli, belirsiz vb.) belirleyen dilbilgisi ogesi; om. Fr. le, Ia, lng. the, a, an. Tammhk lngilizce ve Franstzca'da oldugu gibi adlardan once, ya da lsvec;: dilinde oldugu gibi adlardan sonra kullarnlabilir. tarz (key) soy/em ~iizUmlemesi, anlamdilbilim Bir sozeylemin gerc;:ek-

le§mesinde kullant!an bic;:em, ton ya da tutum; om. alayct, 237


temel blqim

tarama ger9ek9i, ciddi, olgun vb. Terim degi§ik bi9em dfulemlerini anlatmak i9in de kullanthr. tarama (scan) tarihsel difbifim Dllin eski donemlerinde ya da eski lch9elerinde kullamlm~ey, ancak pek 90gu sonradan unutulmu§ alan ogelerinin var alan yapttlara dayantlarak ortaya konmast i§lemi. Dil dfuenlemesi surecinde, bu iigelerin bir bolumu canlandmlarak yeniden kullantma sunulabilir. tarihsel dilbilim (historical linguistics) genel Dilsel birimleri ve soz-

cukieri birlikte oldugu ogelerle bagmtJlanru giiz online almakstzm, ugradtklan degi§imier a9Ismdan dilsel birimleri ve siizcukieri ele alan dilbilim. Evrimsel dilbilim ile aralannda buylik bir fark bulunmayan tarihsel dilbilim alamnda artzamanh baktey a9tst egemendir. ta~tma hedefi (target of movement) sozdizim

Oretici Dilbilgisinde bir ta§tma i§leminde, ta§macak iige. Ta§tma hedefi, ta§1ma tllrlerini de belirler. bkz. ba~tan-ba~a ta~oma, kr§. konma noktaso.

tekanlamh (monosomic) anfambilim Bir dil biriminin (siizcuk, bi-

9imbirim vb.) bir tek anlarm olmast durumu; tekanlamhhk glindelik dilden 90k bilim dilinde ve yapma dillerde giirulur.

edilebilir bir degi§im gostermeyen unlu; om. Tfuk9e'deki gel, silt, ot siizcuklerindeki I e u oI unluleri gibi. kr§. kayaniinlii. temel biqim (canonical form) genel Bir dilde, olasthkiar dizisi i9in-

de en tipik alan, en stk rastlanan bi9im ya da yap1; dilbilimde iiteki bi9imlerle kar§tla§brma yapmak i9in 6l9Ut olarak kullan!lan bi9im ya da yapt; iirn. sesbilimde temel seslem bi9imi Onsuz-Onlu-Onsuz'dur. TUrk9e tllmce yap1smm temel bi9imi (ocuk topu attt tllmcesinde oldugu gibi iizne-nesne-yliklemdir, ancak Topu 9ocuk attt, Cocuk attt topu, Topu attt ~ocuk, Attt 9ocuk topu gibi yap!lar da bulunmaktadtr. temel dil (base/matrix language) toplumdilbilim ikidilli ileti§imde daha

baskm alan, kendisine aktarma yaptlan, yap1sal ger9eveyi belirleyen ve i§levsel iigelerin saglandtgt dil. Temel dilin belirlenmesi kod degi§tirimi alanmdald degi§ik yalda§Imlara gore az 90k farkl!ltk giistermektedir. En bilinen modellerden biri Myers-Scotten tarafmdan geli§tirilen temel dil 9ergeve modelidir (Matrix Language Frame Model, kisaca MLF modeli). kr§. ikincil dil. temel iiye (argument) sozdizim MantJktald yftklem yap!Sl gergeve-

tekqil biqimcik (unique morph)

sinde, bir tllmcenin ylikleminin almasl zorunlu oldugu uyelerin herbiri; iirn. Ali kazayt gordii tumcesinde Ali ve kaza, gordii eyleminin, (ocuk agladt tumcesinde 9ocuk, agladt eyleminin ve Anne 90cuklanna hediye verdi tiimcesinde anne, fOcuklan, hediye, verdi eyleminin temel uyeleridir.

tek dilli (monoglot,monolingual) topfumdilbilim Tek bir dil bilen, ba§ka

temel tiye yap1s1 (argument structure) siizdizim Mantl.ktaki yilklem yaplSl 9Cf9CVCSinde, bir tlimcenin yiikleminin almaSl zorunlu

bi~imbilim Tek bir iirnekte giirunen bivimcik; Orn. TUrkve'de erkek, yana§, yutkun, yagmur sOzciikleri 9iizlimlenebilirdir, -kek, -a,-, -kun- ve -mur bivimcikleri ise tek9ildir.

dil bilmeycn ki§i. tekdillilik (monolingualism) topfumdilbilim lleti§im i9in tek dil kullan-

ma durumu. Tekdillilik, ki§iler ve toplumlar i9in kullamhr. kr§. QOkdillilik. tekil (singular) bi~imbilim Tekligi, tek olmayt anlatan sayt ularm; Offi. 90cuk, kitap. tekiinlii (monophthong) scsbilim Sesbilgisinde bir seslem i9inde fark

238

oldugu uyeleri belirten yap!; almalan zorunlu alan uyelerin saytsma bagh olarak eylemler, 1-konumlu, 2-konumlu, 3-konumlu olarak 1i9 s1mfa aynhr; iirn. ko~ 1-konumlu, oku 2-konumlu, ver 3-konumlu eylemdir. Oyelerin anlambilimsel ve sozdizimsel konumlan, dilbilgisinin diger ilke ve dizgeleri ile belirlenir,. bkz. iQsel iige, do~sal iige. temel sokhk (fundamental frequency) sesbilgisi Akustik sesbilgisinde

karma§tk bir ses dalgasmm en

du~uk

239

s1khktald ogesi.


temel iinlii

tlkama

temel iiniU (cardinal vowel) sesbifgisi bkz. asal iinlti.

Dretici Dilbilgisi Kurammda avlk bir rumleyiciden hemen sonra bir izin bulundugu yaptlan kural-dt~t yapan suzge9. Bu slizge9 lngilizce'de, (i) 'Who; do you know [1'1JMO that [06 t; has broke the window]]?, (ii) 'Who; would you prefer frOMO for [06 t; to win]J? gibi yapilann dilbilgisidt§l olmasmt a91klar. (i) ve (ii)'de yerle~mi§ rumcenin rumleyici konumunda that ve for tumleyicileri bulunmaktadtr. Yerle§mi§ rumcelerin iizne konumunda bu!unan soru sozcuklerinin bu konumlanndan ana rumcenin tumleyicisinin belir!eyicisi konumuna ta§mmast, that-iz slizgeci tarafmdan dilbilgisidt§t olarak be!irlenir. that-iz siizgecl (that-trace Filter) sozdizim

Belli bir konu · alamnda ozel bir anlarru alan sozcuk; ozellikle uzmanlar arasmda anlam bulanlkhguu iinler, kavramlarm saydamla~masmt ve tekanlamltlt@ saglar. Uzmanhk alarundaki konularm dlizerilenmesinde bilgiriln bivirrilendirihnesinde ve ona ula§ilmasmda terimlerin iinemi buyiikti.ir.

terim (term) gene/

ttkama (blocking) bi9imbilim Olast turetimin 9C§itli etmerilerle engellenmesi; om. TUrk9e'de -lei ekl ile nobett;i diye bekleme i§ini yapan bir ad tUretilmi§ oldugundan, bu adm yerine beklemek eyleminden benzer bir tUretim 'bekleyici gorulmez, 9unkU dilde zaten bulunan nobet<;i, bu ruretimi engellemektedir. TtkaJ'lC! ogenin dilde zaten bulunan bir sozcuk olmast tek ko~uJ degi!dir, bazt edimsel etmenJer de ttkaJ'lCl olabilir; om. TUrk9e'de ii§iiyiicii diye bir sozcuk olast olmasma kar§m bulunmaz; vlinkU boyle bir araca, gerece ya da kavrama gereksinim duYlllmamteytlr.

t1kay1~1 ulam (blocking category) siizdizim Dretici Dilbi!gisinde,

S-behrlenmeyen buylikyul yanstma. Buna gore TDMLE<;:, <;:ekhn Obekleri'ne, Eylem de eklem iibeklerine Rol-yiinetiminde bulunmadt@ndan, <;:ekim Obegi ve eklem 6bekleri ttkaJ'lC! ulamdtr. TtkaJ'lC! ulamm iizel!ikle kaltt!m ve engel tammlamalannda ozel konumu bulunmaktadtr.

tmt (timbre) sesbilgisi Yukseklik, yeginlik ve sureden ba@mstz olarak bir sesi ba§ka seslerden aJ'lrrnaYl saglayan ozellik. Insan sesiyle muzik aygttlan, degi§lk tmtlan nedeniyle ko!ayhkla aYirt edilebilir.

Terimlerle ilgili sorun!an ele alan ve inceleyen, terim olu§turrna ilkelerini belirleyen, terimlerin yarattlmasma, olvunle§tirihnesine ve yaygmla§hrilmastna katktda bulunan dal. T~rimbilhn alarundaki 9ah§malar ve terimleri olvunle§tirme 9abalan ulusal ve uluslararast kurulu§lar tarafmdan yliruhilmektedir. Teknik alandaki terimler, Uluslararast Olt;iinle:;;tirme Orgata (International Organization for Standardization=ISO). tarafmdan uluslararast dlizeyde olvunle§tirilmeye valt§tlmaktadtr. UNESCO'nun destegiyle Avusturya Olvtmle§tirme Enstitusu'ne baglt olarak kurulan ve INFOTERM (Information Center for Terminology) ktsaltmastyla amlan Uluslararast Terim Bilgi Merkezi de, dunyarun her yerinden terimlerle ilgili yaymlan (ozel!ikle olvunleri, ilkeleri ve uzmanhk alant sozluklerini) toplaJ'lp incelemekte, uzmanllk sozluklerinin kaynak9asmt haztrlamakta, ozellikle geli§mekte alan ulkelerde terim projeleri alan kurulu§lara onerilerde bulunmakta ve boylece terimsel bilgi zincirinin olu§masma katktda bulunmayt amavlamaktadtr.

ses tellerinin kendiliginden titreeyimiyle 91kanlan unlu, aktct UnsUz~ geniz Unsii.zO. gibi seslerin niteligi.

240

241

terimbilim (terminology) gene/

tmlama (resonance) sesbilgisi Akustik

sesbilgisinde ses yan@ndan Yl!kanda Yl!tak, a@z ve burun bo§luklarmda olu§an ortak titre§im. Ses yan@nda geni§ bir kanahn olueymasiyla duyulabilir bir surtunme olmadan siiylenen un!U, geniz unstizU, aktctjyan unsuz gibi seslerin niteligi. tmlaytel (resonant) sesbilgisi

Farkh diller konueyan insanlarm ya da topluluklann tecimsel amavlarla olueyturduklan dil. Kmna diller, Ilk anlamlan bakonmdan birer ticaret dilldir. ticaret dill (trade language) toplumdilbilim

titre~lmli (sonorant) sesbilgisi Olduk9a serbest bir hava aktmt ile ve


toplumdilbilimsel kod

tiz

kurarmnda pes'e kar§tt olarak eklemleme yerindekl degieykenligi anlatan ses ozelliklerinden biri. Tiz sesler yliksek stkltkta akustik eneljiyle 9tkanltr; on unli\ler lie dieysil, di§yuvastl, ve darnakstl i\nsi\zler [+tiz] ozelligi taeytrlar. kr§. pes.

tiz (acute) sesbilgisi Jakobson ve Halle'nin aymct oze!likler

toplumdilbilimsel kod (sociolinguistic code) toplumdilbilim B. Bernstein '1n

onci\Jugunde geJi§Cn eksikJik kurarnt yer9evesinde rum diJ dizgesinden toplumsal koeyullu se9me olarak ortaya 91kan sozel duzenleme, konu§ma di\zenlemesi. Toplumdilbilimsel kodlar, dar ve geni§ kod olmak uzere ildye aynlmaktadrr. bkz. dar kod, geni~ kod.

ton (tone) sesbilgisi Ses olueyumunda titreeyim saytsmm az ya da

90k olueyu. Titreeyim saytst artttk9a ton ylikselir. Ton, sesin yi\ksekligi ya da di\eyilldi\gu, tizligi ya da pesligidir. Ti\rk9e'de di\z rumeeler alyalan tonla soylenir. Titrem, perde degi~imi de denir.

toplumsal ag (social network) toplumdilbilim Bir dilsel toplulukta/

rin i\zerindekl perde degi§ikliklerinin sozci\kler arasmda anlam aynmma yo! a9ttgt diller; om. <;ince. krey. ezgi dilleri.

konueyma toplulugtmda ya§ayan bireyin llieykilerinin rumu. Toplumsal ag 96zlimlemesi yoluyla bireyin toplumsal ilieykilerinin kendisinin dil se9imini nastl etkiledigi; degieyik durumlarda, degieyik insanlarla, degi§ik konumlarda vb. kullandtgt dil g6zlenerek ortaya konabilmektedir. Toplumsal ag kuramt L. Milroy tarafmdan ortaya konmu§tur.

tonbillm (tonemics) sesbilim Ton rurlerini ve ieylevlerini inceleyen

toplumsal baglam (social context) toplumdilbilim Durum, konum, ko-

sesbilim dalt.

nueyucu ve dinleyicinin i9inde oldugu toplumsal, klilturel ve 9evresel 6zelliklerin rumu.

ton diller! (tone languages) gene/ Aym sesbirimleri i9eren seslemle-

tonbirim (toncme) sesbilim Birbirleriyle kar§ttltk i9inde bulunan

tonlar. Tonbirim, klmi dillerde, sesbirim gibi anlarnlt birimleri birbirinden aytnr. topluluk ad1 (collective noun) bi>imbilim Birlik, bi\runluk olueyturan

bir klimeye, topluluga verilen ad; om. ordu, kurul, hukilmet vb. toplumdilbilim (sociolinguistics) gene/ Dil ve toplum arasmdald

ili§kilerin rum gorunumleriyle ve 9e§itli kurarn, yaldaeytm ve modellere dayantlarak ara§hnldtgt dal. Bu dalda ele alman konulardan baztlan §Unlardtr: Toplumsal gruplarm dil kullammlan, dilsel tutumlar, dilin ol9U.nlu ve ol9i\nlu olmayan bi9imleri, dil degieykeleri ve kesitler, ilieyki dili, ktrma dil ve ktrma anadill, ikidillilik/9okdillilik, dil di\zenlemesi/planlarnast vb. Bazt araeytmctlar toplumdilbilim yerine dil toplumbilimi terimini kullantrlar. Ancak top!umdilbilimde dilbilim agtrltklt 9alt§rnalar yaptltrken dil toplumbiliminde toplumbilim agtrltklt 9alt§malar yapthr. Dil ve toplum arasmdald ili§kilerin araeyttrtldtgt alan i9in kullamlan bir baeyka terim de toplumsal dilbilim'dir ki bu alanda da dil, toplumbilim kurammm bir bolumu o!arak gorulur. 242

toplumsal lkldillilik (societal bilingualism) toplumdilbilim Bir toplumda

iki dilin 9ogunluk dili ve baskm dil olarak kullantlmast durumu. Toplumdilbilim alanmda toplumsal ikidillilik i\zerine yaptlan 9alt§malar, konu§ulan iki dilin birbiriyle etkile§imi, diller arasmdald degi§tirim uzerinde yogunla§makta, ayrtca toplumdald siyasal, ekonomik, klilrurel ve egitsel etkenlerin bu iki dilln kullantmt i\zerindeki etkileri incelenmektedir. kr§. bireysel ikidillillk. toplumsal kullamm (sociolect) toplumdilbilim bkz. ktime dill. toplumsalla~ma (socialization) toplumdifbilim Dogumla ba§layan ve ya§am boyu suren, toplumsal yaptmn yaeyanarak ogrenilmesini, davrantey ve dil yaptlanmn kazantlmastm kapsayan, boylece bireyin toplumsal dizgenin uyesi olmastm saglayan sure9. Toplumsallaeyma surecinin ilk evresi ana baba evinde ya§anmaktadtr. Eksiklik kurarnt 9er9evesinde yaptlan a9tklarnalarda 90cugun rum davranteyJarJa birlikte diJsel davrant§1 da anababa evinde yaeyarken ogrendigi, bu ilk evrenin daha sonraki evrelerde kar§tlaeytlan rum davram§larla birlikte dil-

243


tutumluluk ilkesi

sel

davram~l

tiimcelerarast kod

da etkiledigi varsay!lmaktad1r.

tutumluluk ilkesi (language economy) gene/ l!eti~imde gereksiz dil

kullammmdan uzak durmay! i9eren ilke; ileti~im i9in salt gerekli aynmlan giizetmeyi, arl!k ogeleri en aza indirmeyi ama<ylar, dildekl dlizenliligi alabildigince az kurala indirger. tiim benze~me (total assimilation) sesbilim Siizci.ik i<;:inde degi~ik iizel-

likler taยงwan seslerin her yonden birbirine diinu~mesi; iim. onlar>onnar, eczane>ezzane, yanllยง>yannlยง, yazsm>yassm Omeklerinde degi~ik iizellikler ta~wan -nl-, -cz-, -nl-, -zs- seslerinin siiyleyi~te -nn-, -zz-, -nn-, -ss- alarak rumuyle birbirine diinliยงmesi. tiimce On bile!lenleri (statement turn components) konu~ma ~OzUmlemesi

bzellikle haber tarl:!ยงmalannda, saru sarmadan once saruya zemin aluยงturacak ek bilgi aktanp sorunun 9er<yevesini belirlemek amacwla sunucunun kulland1@ 9eยงitli tumcelerden aluยงan bileยงen; iirn. A. K. 'nin biitiin kirli qama>trlan ortaya dokiildii ve herkesin kafasma taktlan soru ยงU: acaba onun etrafmdaki bu insanlar bu goriintiileri izledikten, bu kirli qama~trlar ortaya dokiildiikten sonra ne hissediyorlar? tiimceclk (clause) siizdizim Bir yi'tklem ve anun temel iigeleri ve

belirte<;:lerinden aluยงan siizdizimsel birim; rumcenin iinermesini i9eren rumcecik ana rumcecik, i9eyerleยงtirilmiยง rumcecikler yanrumceciklerdir; ad, s1fat, zarf tumcecigi gibi. tiimcedl!jl kod deii!?tirimi (extrascntential code switching) toplumdilbilim

Paplack tarafmdan yap!lan Simfiamada rumce i<;:inde herhangi bir naktada yer alabilen ve sozcenin geri kalan bolumuyle dolayh alarak iliยงklde alan unlemler, a!mt:Jlar, klmi bagla<;:lar ve deyimsel anlatimlar gibi eklentileri i<;:eren kad degiยงtiriml rum. krยง. tiimcei\'i kod degi~tiriml, tiimcelerarasl kod degi~tirim.i.

degi~tirimi

Paplack tarafmdan yap1lan stmfiamada aynt rumce i<;:inde dil i<;:ine ikinci dil ogelerinin yerleยงtirilmesi bi9iminde ger9ekleยงen ve klmi ara~tinci!ann kad kan~tmnn alarak da adland1rdt@ kad degi~tirimi tum. krยง. tiimced1~1 kod degi~tiriยท ba~at

ml, tiimcelerarast kod

degi~tirimi.

tiimcelerarasl kod deii!?tirimi (intersentential code switching) toplumdil~ bilim Paplack tarafmdan yap!lan smlfiamada rumeefrumcecik

smtnnda artaya 91kan, her iki dilin kurallart korunarak bir tiimceninfrumcecigin bir dilde, otekinin ikinci dilde uretilmesi sanucu artaya 91kan kod degi~tirim rum. kr~. tiimcei\'1 kod degi~tirimi, tiimced1~1 kod degi~tirimi.

tiimcesel (sentential) sOzdizim Bir ana rumce ic;;inde, bir yiiklem

ve anun temel iigeleri ve belirte<;:lerinden olu~an siizdizimsel bir birim ile daldurulan, herhangi bir kurucu konumu; "tiimcesel6zne", jjtUmcesel nesne", "tiimcesel tiimle~" vb. yapllar, basit yap!11 bir adiibeginin bulunabilecegi rum kanumlarda bulunur; iirn. [Karda yiiriimek] zevklidir rumcesel ozne, {Biz [bakanlann topland!fitnl] duyduk rumcesel nesnedir. tiimcesel Ozne kiSitlamasl (sentential subject constraint) sOzdizim Ore-

tid Dilbilgisinde ozne kanumundakl rumcecigin i<;:inden di~Iยญ na taยงImanm alamayacag:tm siiyleyen ada kisitlamasi turu; om. [Stad1 tamir etmek} pahal!ya mal oldu tiimcesinde stad adobeg\, iizne konumundan bir usttekl rumcecigi aยงarak dt~an 91kamaz ve yap! dilbilgisel degildir: '{Tamir etmek] pahal!ya mal olan}} stad. Bu kis1tlama, Tiirk9e'de 6zne belirtili aldugunda 9al1~maz: om. [Enfbyonun bu y.Zm sonunda du,ecegi} yalan-1 I [[ 0, bu ydm sonunda d~ecegi] yalan olan} enflasyonJ. Bu kisitlama, lngilizce'de Ab1eri aldugu kadar ne-Obeklerini de baglar: iirn. 'Ay~e,, {for me to know OJ is hard/ 'What, does [that Ali said OJworried us. (iiia)'da yerle~mi~ eylemin nesnesi alan Ay~e, kanulaยง-

tiimcee~li (clausemate) sozdizim

Oretici Dilbilgisinde bir rumcenin iigeleri arasmdakl iliยงkl tfulerinden birisi. Tiimce ogeleri aym rumce kaynag:tndan geliyarlarsa bunlar rumceeยงlilerdir.

tlrma etklsiyle rumce ba~langJ.Cma gidememektedir. (iiib)'de ne-<ibegi, rumcesel iizne i<;:indeki nesne kanumundan 91kip rumce baยงlangtcma gitini~tir, ancak yap1 dilbilgisel degildir.

ti.imcei9i kod deii!?tirimi (intrasentcntial code switching) topfumdi/bilim

tiimdegi~keli

244

(pan!cctal) toplumdilbilim TUm bireysel degi~keleri ve

245


tOretme

tiimel TOM (•TOMO)

kullarumlan dikkate alan, boylece kanu~ucunun edilgen dil yetisi madelini artaya kayma)'l ama<;layan dilbilgisi madeli.

GOSTEC)()M'

kr~. 90kdegi~keli.

~ TOM

tiimel (universal) gene/ bkz. evrensel.

TDMLEQ

tiimle9 (complement) siizdizim 1- Dilbilgisel i~lev <;6ziimlemele-

rinde rumce ya da tUmcecigin belli ba~h kurucu ogelerinden birisi; geleneksel alarak eylemin gosterdigi i~, alu~ vb.1erini tamamlama i~levi nedeniyle bOyle adlandmlm1~hr; 6m. Vazoyu kzrd1. Biz tarlada ¢~;ek toplad1k. tUmcelerinde vazo ve ~;i~;ek tumle<;tir. TUm sozcuk S!ruf!an sozdizirnsel yap1da tiimle\,0 alabilirler. Kendilerini y6neten ba~!ann niteligine bagl! alarak, tumle<;ler eylem tumle<;leri, ilge9 rumle<;leri, ad hlmle<;leri alarak i~lev yaparlar. VBr, bildir gibi eylemler <;ift tiimle<;lidir; om. Kitab1 okulda arkada!;1ma verdim tumcesinde kitahl adobe@ ver eyleminin dl'iz tumleci, arkadtl§lma ad6begi dalayh tUm!ecidir. 2Dretici Dilbilgisinde Ba~ tarafmdan se<;ilen (bkz. se9me) ve A~amal1-X Kurammda ba~m karde~i ve bir a~amah-X'in <;a, cugu kanumundaki kurucular i<;in kullan1lan ust terim (bkz. A~amah-X l,:izelgesi). Dye-kanumlu Ad6bekleri Eylem ve l!ge<;lerin tUmleci, Eylem6begi Qeklm'in rumleci, Qek!m6begi de TDMleyici'nin tiimlecidir. Tiirk<;e'de AdObegi-tUmleci olarak YALJN ve TAMLAYAN durumlu, tamlayan g6revindekl A01er gilsterilmi~tir. Nesne de denir.

I

BA~

0

Ali'nin eve gclmemesi

tUretme (derivation) bi~imbilim, sOzdizim 1- Bir kOke ya da kOkene tUretim ekleri (6nek, i<;ek ya da sonek) getirilerek yeni s6z!uksel birimler alu~turma sureci. Tiirk<;e'de turetme saneklerle yap1.hr; Om. sef, kim, sOz, yapt, dog, fag sOzcUklerine tiiretim eklerinin getirilmesi ile se~;!i1J.i!.k, kimlik, sozfiik, yap~, doi!J;l, ~;ait</M. vb. s6zcukleri turetilmi§tir. 2- Dretici Dilbilgisinde, sozdizimde derin yapmm yl'izey yap1ya ge<;i~ evresi. tliretimsel (derivative) bi~imbl1im TU.retim sUrccine ait olan niteleme. Ad olarak, bir turetim sureci sanunda artaya pkan s6zcUk.

tiimleh9esel (pandialectal) toplumdilbilim Kiml taplumdilbilimciler

tarafmdan kullarulan, leh<;ebilim ve toplumdilbilimde bir dilin buhln leh<;eleri i<;in ge<;erli bir 6zelligi anlatan terim. tiimleyicl iibegi (TUMO) (complementizer phrase) siizdizim Dretici

Dilbilgisinde, ba~ ogesi TDM!eyici0 alan buyiik<;ul yans1ma. Tiirk<;e 'de -rnA eki ile kurulan yantUmcelerdeki TDMleyici 'nin d-yap1da yalruzca TDMLEQ kanumu (QO ile) doludur.

246

I

0

247


ulusal dil

u

belirledigi alanda baglanacag:tm belirtir; om. Ali, thinks [that himself; is the best student] tumcesinde, himself diinueylu ad1hmn iizne konumunda bulundugu yantumcenin UYUM'u, himself i<;:in ulaยง!labilir iiznedir ve bundan dolaYl himself'in yantumce i<;:inde baglanmast beklenir; ancak, himself'i baglayan Ali, bu yantumce iginde olmadtgtndan, Baglama Kuram1'nm A ilkesi y:!kJJmtยงtlr ve tumce dilbilgisidlยง!dtr. bkz. buyuk OZNE, iยทiQindeยทi Suzgeci.

uilra~ dill (jargon, technicallangnage) toptumdilbilim

Gunluk dile ve olgunlu dile kar~1t olarak belli meslek alanlannda kullan!lan, ama iilgunlu dil ve g(inluk dilden dilbilgisi yonunden farklillk giistermeyip yalmzca kendine iizg(i siizvarhg:t nedeniyle onlardan aynlan dil; bir meslek grubuna ya da baeyka bir toplumsal gruba iizg(i, iginde anlaยง!hnas! her zaman kolay ohnayan kullanm!lar bulunan dil; iirn. spor dili, hp dill, hukuk dili, ekonomi dili, denizci dili, havac1 dili vb. ulam (category) genet Dil iigelerinin belirli dilbilgisi, aniam ya

da iยงlev iilgurune gore oluยงturdugu kiime. Ad, s1fat, eylem vb. siizcuksel; kip, zaman vb. i~levsel gekim, iizne, nesne vb. i~levsel u!amiard1r. ulama (liaison) sesbifim Bir s6zciiglin son sesi ile kendisini izleyen sozcugun ilk sesi arasmdaki ge<;:iยง baglanhs1; iirn. Frans!Zca'da c'est'deki /t/'nin kendisini izleyen ve ilk sesi unlu ya da soluksuz /h/ olan bir siizcuge ulanarak sesletilmesi. ula~llabillr ozne/OZNE (accessible subject/SUBJECT) sozdizim Dretici Dilbilgisinin Yiinetim ve Baglama Kurammda, aยงamah yap! iginde bulunan A ve B bogumian arasmdaki eeydizinleme olas1l!gtnl belirleyen yap1sal iliยงki; baglama ilieykisinin belirlenecegl alanm tan1mlanmasmdaki koยงullardan biri olan ozne'nin niteliglnin tan1mlanmas!. UYUM 'un ozne iizellikleri taeyu:l!g:t ve buyiik OZNE olarak nitelendirilebilecegl saV! ger<;:evesinde, herhangi bir dilbilgisi kurahmn <;:ignenmedigl durumlarda, baglanacak iigenin ilk ulaยงabilecegl iiznenin

248

ulusal dil (nationallanguagc) topfumcJjtbilim Devlet olueyturmuey bir ulusun kullandtgt dil. Ulusal dil gogu kez resmi dil ya da dillerden biri konumundadtr, dolaJlstyla devlet ieyleri, egitim, hukuk, kitle iletieyimi gibi resmi dilin kuJlamld1gt alanlarda kullan!l1r. Birgok ulkede ulusal dil ile resmi dil aym dildir, ancak klmi gok dilli toplumlarda resmi dilin belirlenmesi <;:Ogu zaman tartleymaJara yo! agar. Kimi ulkelerde birden <;:Ok resmi dil bulunur. ulusalla~tarma (nationalization) toplumdifbilim iletiยงimsizligi ortadan kald1rmak ve siyasal stmrlar i<;:inde bulunan rum topluluklann aym dili konuยงarak anlaยงrnalanm saglamak amactyla bir dilin ulke gapmda butun konueyurlar tarafmdan benimsenmiey bir dil durumuna getirilmesi. Ulusallaยงttnna dil belirlemesiyle ilgili bir konudur. uluslararasrla~ttrma (internationalization)

toplumdilbilim Oil dilzenle-

mesi surecinde egitim, hukuk, ticaret alaniannda uluslararas! boy:ut kazanrn!ยง ve geniยง bir iletiยงim alanma sahip olan, ancak yerli (non~indigcnous) olmayan bir dilin resmi dil olarak kabul edilmesi; iirn. Singapur, Hindistan, Filipinler ve Papua Yeni Gine'dekl !ngilizce'nin durumu. USQUiuk (rationalism) genet Ozellikle Descartes ve Leibniz'in fel-

sefesine dayanan, usu insan bilgisinin tek kaynag:t olarak benimseyen felsefe akinu. Deneyci ve davramยงQl yakiaยงtrna karยงtt olarak eyu giiriiยงleri benimser: a) doguยงtanct duยงunceler varsaJlml (<;:ocugun insan diline iliยงkin hig degilse klmi evrensel yaptsal ilkeleri birllkte getirdigi, dili iigrenmege yat-

249


uyum

uygulamah dilbilim

km olarak dogduguna ili§kin varsaytm), b) dilin yarat1c1 yam (dilin salt i§itilenlerle s1mrh almad1g1), c) dl§ ve i9 bivim/yiizey ve derin yap1 aynm1. uygulamah dilbilim (applied linguistics) gene/ Dilbilim kuram, yon-

tern ve bulgulanmn ye§itli alanlardaki dil sarunlannm yOzUmiinde kulianllmasm1 kanu alan dilbilim dah. Dil ya§am ve taplumun butii.n alanlarm1 kapsayan bir konu aldugundan, uygulamal1 dilbilimin ilgi alam da alduk9a geni§tir; dil ogretimi, 9eviri, dil bazukluklan, dil planlamasi, ikldillilik sarunlan, dil vall§malannda bilgisayardan yararlanma vb. inceleme kanulan arasmdad1r. Bu nedenle ilgi alanlanndan en onemlisi dil ogretimi almakia birlikte uygulamal1 dilbilim salt dil 6gretimiyle sm1rlanmaz. uygun ge~i' noktaSI (transition relevance point) toplumdilbilim Konu:;:-

ma sUrecinde konu:;:ma s1ras1n1n bir konu:;:mactdan digerine geyebilecegi nakta. Konu~macmm ses tanundaki du~u~ler, durakiamalar, konu~macmm bir tii.mcecik ya da tumce son una ula~mas1 ge9i~ naktalarma omek alu§turmaktad1r. uygunluk ko~ullan (felicity conditions) edimbilim Bir sozeylemin ge-

yerli almas1 i9in gerekli ka~ullar; orn. Sizi kan koca ilan ediyontm sozcesinin sozeylem degeri alabilmesi i9in a) taplumda evlenme geleneginin bulunmas1 b) s6zcenin uygun ki§i (evlenme memuru) tarafmdan s6ylenmesi c) uygun yerde ve tam alarak siiylenmesi gerekir. uyum (agreement) sOzdizim 1- Genel anlamda, bir ogenin belirli bir s6zdizimsel kanumda g6runmesinin, bu 6genin i9erdigi sayt, ki~i, cinsiyet, durum gibi dilbilgisel ulam 6zelliginin, yap1daki bir ba~ka age ya da 6geleri bivimbilimsel alarak etkilemesi; tiimce i9inde bir birimin belli bir biviminin, ba~ka bir birimin bununla uyumlu bir bi9imini gerektirmesi; om. 6zne kanumunda [+lQagki~i] ozellikli bir adobeginin bulunmasl, eylemin de uyumlu bivimbilimi ta~1mas1, Biz okula gittik. 2- Oretici Dilbilgisinin Y6netim ve Bag!ama Kurammda UYUM s6zluksel almayan ba~lardan QEKIM'in bir bile~eni250

dir. Tiirk9e'de Uyum

ki~i

ve sayt ulamiarm1 i9erir.

uyum (harmony) sesbilim bkz. iinlii uyumu. uyu~um (congruence) bi>imbilim, sozdizim Dilbilimde bir duzeydeki belirlemelerin ba~ka duzeydekilerle 9aki~masm1 anlatmak i9in kullarulan bir terim; om. s6zcuk kavram1, uyu~umu zaytf bir kavramd1r; ses, sozdizim, anlam bakimmdan degi~ik 6lviitlere gore tarumlanabilir.

uzak benze,me (discontiguous assimilation) sesbifgisi Birbirine kom~u almayan, birbirinden uzak alan seslerin etkisiyle artaya 91kan benze~me turn; 6rn. ~emsiye>~em~iye (Anadalu ag,zlannda), enstitil>enstiitii (konu§ma s1rasmda).

uzak ta~•ma (long movement) sozdizim Oretici Dilbilgisinde, bir 6begin, bulundugu TDMleyiciObegi'nden tek bir ta~1ma i~­

lemi ile d1~an ta§md1ii1 ta§rma tii.ru; 6rn. a~ag,daki lngilizce soruda derin yap1da alt tii.mcenin nesnesi konumunda alan what saru s6zciigu, tek bir ta§lma i§lemi ile yiizey yap1da bulundugu konuma gelmi§tir: [Which books], do you think [TOM that [Ali bought t)? Uzak ta§Imarun uygulanmasm1 belirleyen ko§Ullar bulunmaktad1r; bunlardan biri Altta§llk Kural1d1r. kr§. yakm ta~1ma. uzame~hk

(localism) anlambilim Uzam (yer) ili§kilerinin dilbilimsel ve anlamsal alarak uzam dl§l ili§kilerden daba temel aldugunu one sfuen yakia§Im. Ruhbilimcilerin insan bili§inde uzamm daba 6nemli aldugu saylltlsmdan yala 91kan bu anlayt§ kimi uzam terimlerinin zaman i9in de kullan!ldildanm one sUrer; Orn. burada-~imdi 1 orada-sonra anlarmna gelebilir. uzamdllbilim (geolinguisties) toplumdilbi/im Dil olgularmm uzamdaki

daiilll§Imn, yaythm alanlannm incelendigi, bir dilin sm1rlan i9ine giren yeeyitli b6lgelerdeki dilsel bivimleri haritalara ieyleyerek dil atlaslanmn alu§turulmasml iing6ren dal. Yerle§me ve kUltii.r tarihi hakkmda 6nemli ipuylar!mn saglanmasma yard1mc1 alan uzamdilbilim, taplumsal nitelikli dil incelemelerine de katkllarda bulunur. Oil co~rafyas1 da denir. 251


uzla~1msal (conventional) geneJ GOsteren ile gOsterilen arasmda.ki

nedensizlik ile ilgili ozellik. Bu ozellik yans1mal! sozdiklerdeki dogal ili~lcinin aksine ortill< bir taplumsal ili~kiye dayan1r ve yansJtmalar d!~mda kalan gostergeler uzla~Jmsal ozellik ta~rr.

••

u

uzla~nmsal sezdirim (conventional implicature) edimbilim Dil kullani-

mmJ duzenleyen ilkeler aracJhij;Jyla sezilmi~ alan deil;il, bir sozcugun ya da ifadenin herkes tarafmdan uzerinde uzla~!l­ ffil~ alan anlann; om. iki sozceyi ama baglac1 ile birle~tiren bir konu~ucu, bu sozceler arasmda kar~1thk ili~kisi aldugunu uzla~Jmsal sezdirim yaluyla iletmi~ olur. uzun seslem (long syllable) sesbilgisi l9inde uzun unlu ya da 9e~itli ortamlarda uzam1~ alan unlu bulunduran seslem turn; mali

milat dizimindeki mali sozcugunde her iki seslem (rna: ve li:), milat sozcugunde bir seslem (mi:) uzundur. TUrk9e'de g, ba.z~ ortamlarda uzayan seslemleri belli eder; Om. ogrenci, agn sOzcuklerinde, gkendinden once gelen unlunun uzun aldugunu belirtir: /o:rencil, la:nl. kr~. k1sa seslem. uzun UniU (long vowel) sesbilgisi, sesbifim Q1ku~ sUresi bir UnliinU.n

suresinden daha uzun alan urilu.

iinlii (vowel) sesbilgisi, sesbilim Akcigerlerden gelen havanm ses yolunda herhangi bir engelle kar§lla~madan akJ§J ve ses tellerinin titre§rnesi sonucu olu§an ses: om. faj, jej, joj, juj. kr§. iinsiiz. iinlii dii~mesl (vowel reduction) sesbilim c;:e§itli sesbilgisel etker!ler

neder!lyle sozcuklerin 9ogur!lukla i9, daha az aranda da on ve sonseslerinde bulunan ur!lillerin kullan!lmamasJ durumu; om. ogul+u>oglu, ag!z+!>agzl sozcuklerinde i9seste bulunan unluler dli§rnli§llir. Onlii lndirgemesl de denir. iinlii lndlrgemesl (ablaut) sesbilim bkz. iinlii

dii~mesl.

tiniU uyumu (vowel harmony) sesbifim Bir sOzcUgtin UnlUlerinin Ozel-

likleri yonunden birbirlerine benzer olmas1; om. TUrk9C'deki buyiik iinlu uyumunda ilk seslemdeki unluler on-art (incekalm) olu~lan, kll9lik ur!lu uyumunda ise hem on-art hem de diizluk-yuvarlakhk bakJmmdan kendilerinden sonra gelen seslemlerdeki unluleri etkileyip onlann benzer ozellikler gostermesini saglar. iinliilerarast (intervocalic) sesbilim lki ur!lu arasmda bulunan un-

sliz; om. Ege sozci.igundeki I g/, iinlilleraras1 bir unsuzdur. iinliile~me (vocalization) sesbilim Bir iinsi.izUn, yanmdaki Ur!lulerin etkisiyle i.inli.i r!lteliglni almasl; om. damak iinsiizleri ile yanur!lu niteligi ta~1yan unsiizlerin bu niteligl almalan soz kanusudur: degil>deyil>diyil>di:l, geldigini>geldiyini>geldi:ni gibi.

252

253


iist de~i~ke

iinsiiz

iinsiiz (consonant) sesbilgisi, sesbilim 1- Akcigerlerden gelen hava-

nm ses yolunda bir daralma, kapanma ya da engelleme lie kar~1la~mas! sonucu 91kanlan ses. Dnsuzler engelln turune ya da yerine gore sm!flandmhrlar, bir bOlumu titre~in!fi, bir bolumu de titre~imsizdir. 2- Sesbilimdeki 'consonant' kavrammm sesbilgisindeki 'contoid' kar~!l.!@ olarak K. Pike tarafmdan onerilen terim. iinsiiz kiimesi (consonant cluster) sesbilim Birden vok UnsUzUn sOzcuk ya da seslen!fn ba~mda, i9inde ya da sonunda bir arada bulunmas1; Om. tren sOzcUgtinUn ba§tnda bulunan tr· sesleri unsuz kUmesi olueyturur.

iiretici (generative) gene/ Dilbilgisinln bir dildeki dilbilgisine uy-

gun tiimce!eri uretme giicu

ta~1ma

ozelligi.

Oretici Dilbilgisi (generative grammar) gene/ 1957'de N. Chomsky

tarafmdan ortaya atllan dilbilgisi kuram1. Dretici Dilbilgisi, dilin butiinunu olu~turan sa)'lslZ tiimce dizilerinin, bir dizi sm1rl! bi9imsel kuraldan olueytugunu varsayar. Oretici Anlambilim (generative semantics) anlambifim Lakoff, McCaw-

ley, Postal, Ross'un geli~tirdigi du~unce ak1m1. Chomsky'nin anla)'l~ma aykm olarak bu yakia~1m anlam bile~enini temel allr ve sozdizimi bile~eninin bundan y!kt!@m savunur. Ba~ka bir anlat!mla, sozdizimi kurallan salt yorumsaldlr. iiretken ikidillllik (generative bilingualism) ruhdi/bi/im, top/umdi/bi/im En geni~ yorumuyla bireylerin her iki dili konueyup aniayabil-

dikieri (ve okuyup yazabildikieri) ikidillilik durumu. Dretken ikidilliler her iki dili de aym diizeyde yaz1p konueyamayabilirler. Kimi ikidilliler ikinci dilde 90k iyi konueytukian halde yazmada gii9liik 9ekebilmektedirler. krey. edilgen ikidlllllik. iist (higher) siizdizim Dretici Dilbilgisinde a~amal1 tiimce yap1s1

!eeymede niteleme, ustteki, daha usttcki, bir iistteki, iki ustteki vb. olabilir. iist de~i~ke (high variety) toplumdi/bi/im lkidegieykeliligin bulundugu

toplumlarda/ topluluklarda alt degieykeye karey1t olarak tOrenlerde, okul ve Universitede, parlamentoda, bas1nda, radyo ve te!evizyon haberlerinde, eyiirde, klsaca resmi dil ve iizenli kullamm gerektiren durun!farda kullantlan degieyke. krey. alt de~i~ke.

iist kullamm (acrolect) toplumdi/bi/im Klrma anadilin kullan!ldt@ toplumlarda bireylerin 6l9unlu dile en yakln kullamrm. krey. alt kullamm, orta kullamm. iistanlamhk (superordinate) an/ambi/im lki ya da daha 90k ba@nt!l.!

sozciikten en gene! kavramt anlatan sozcuge verilen ad; orn. kedi, kopek, at, e§ek vb. s6zcukier iyin 'hayvan' sozcugu ustanlamllk olarak kullanthr. bkz. altanlamhk. iistdamaksll (retroflexion) sesbi/gisi Dil ucunun geriye klvnlarak

sert damaga de@nesiyle 91kanlan ses; orn. jrj, jtj, fd/ gibi unsiizlerln 9e~itli dillerde ve a@zlarda [cJ, /t/, N./ ustdamaks!l degieykeleri bulunmaktadtr. iistdil (metalanguage) gene/ Bir dili 96ziin!femekte, betin!femekte kullan!lan dil; iirn. bir 4, olu§ ve durumu anlatan sozciiklere eylem denir tiimcesi bir ustdildir. Dilbilim, mantlk vb. alanlann terimleri bir ustdil olueyturur. A9tmlamalar ve dilbilgisi tantmlan ustdil kullanun iirnekleridir. iistdil i~levi (metalinguistic function) gene/ Dogal dilin bir konu ala-

mnm betimlenmesinde kullanllmas1. Dilbilim terimleri ustdil i~levini yerine getiren s6zcUklerdir; Om. Sesbilim sesleri ses dizgesindeki i§levleri a<;lSmdan inceleyen bir bilim daltdtr. 1

iistek (suprafix, simulfix, superfix) bi~imbilimlsesbilim Bir tabandan par-

i9inde yerle~miey bir tiimceye gore, ana hukmeden bir tumce ya da o tiimcenin kuruculanndan her birinin niteligi; 6rn. {[[Berna-nm gel-dig-i}-ni gor-en} karde§leri] sevindi tumcesinde gar eylemi, yerleeymiey gel eylemine gore usteylemdir. Sarma! yer-

9alariistii iizellikieri degieytirme yoluyla yeni tabanlar tiiretlne ieylnde yer aldt@ varsay!lan ek; iirn. '!Urk9e'de genellikle son seslemde bulunan vurgu 6zel adlarda ilk seslemdedir; orn.

254

255


iistkatman 0'-baglama

ordu > Ordu, bebek > Bebek sozcfrklerinin arasmdakl aynm vurgu alan seslemin niteligi ile belirtilir. Par9aiistii de denir. Ustkatman (superstratum) tarihsel difbilim, toplumdilbilim Bir dil alaru

i9inde politik, ekonomik ya da kiiltiirel egemenlik sanucu etkili alan dil ya da degi§ke. ingilizce, Frans1zca ve Arap9a frstkatman etklsiyle tarihsel diinemlerde geeyitli diller frzerinde etkili almu§ ve o dillerde iidfrnglemelerin say:tsm1 arbrml§tlr. Osmanh egemenligi altma girmi§ frikelerin dillerine de frstkatman etklsiyle '!Urk9e iigeler girmi§tir. kr§. altkatman, yankatman. Ustsesbirim (archiphoneme) sesbilim Yans1zla§ma sorununun r;O-

zfrmlenmesinde ikl sesbirimin artak ay:tncl iizelliklerinin tiimfrne verilen ad; iirn. {ler, -lar} ekindeki lelve Ia/ sesbirimleri I A/ frstsesbirimi ile giisterilir. Amerikan ingilizcesi'nde latter ile ladder siizcfrklerinin siiyleni§inde It/ ve ld/ sesbirimleri arasmdak16tfrmsiiz-iitiimlfr kar§1thgi ortadan kaikar, bu durumu giistermek i9in 90gu zaman bir frstsesbirim simgesi, iirn. /Dj kullamhr.

bigimde baglanan iigeler Oye-bagh'chr (A-bound).

O':ba~la".'a (A'-binding) sozdizim Oretici Dilbi!gisinde bir achl/ diinu§lunun temel frye kanumunda olmayan bir iige tarafmdan. .ger9ekle§en baglanmas1. Bu tfrr bir bag-lama, a"meg1n -· ne-!Zm': uygulanir; ne-Obegi, 0'-kanumu alan TOMleyiciy~ ta§!ndigmda, arkasmda b!raktigi izi 0'-bag-lar. Bu b,·~,· d .... Ier "0' -bagh"d1r (A?-bound). y m e baglanan age 0-k~numu (A-position) sozdizim Oretici Dilbilgisinde tiimcenin iiznes!, eylemm nesnesi ve iin(/ san)durumun tiimleci .. . deki .. · b 1 gareVInuyerun u undugu kanum. kr§. 0'-konumu.

~:kon~mu (A'-position) sozdizim Oretici Dilbilgisinde frye almayan

O konumland!r. Eklemler, 0'-konumludurlar.

o~~lenn konumu. TOMleyici ve TOMleyici'nin Belirleyici'si

Uye yaprsJ {argument structure) sOzdizim bkz. temel iiye yaprs1.

iistiiniUk ko,ulu (superiority condition) sOzdizim Uretici Dilbilgisin-

de, birden fazla ne-Obeginin ay:tu tiimceden vlkanll§llli las!tlayan ko§ul; ko§ul, bir ne-iibegini kendisine frstiinlfrk saglayan ba§ka bir ne-iibeginin frzerinden ta§!may:t engeller; iirn. ingilizce'de i9inde birden fazla ne-iibegi bulunan •What did you hear who read it? gibi yap!lann dilbilgisid!§l olmalanru a9!klar. Ostfrnlfrk Ko§ulu §iiyle tammlanmaktad1r: Ostiin/Qk Ko~ufu

A'ya hfrlaneden her bfryiik9iil yans1ma B'ye de hiilanediyorsa ve bunun tersi ge9erli degi!se, A B'ye gore frstfrndiir. iiye (0) (argument) sozdizim bkz. temel iiye. 0-baglama (A-binding) sozdizim Oretici Dilbilgisinde bir ad!l/ dii-

nfr§lfrnun ozne, nesne gibi Oye konumundaki bir iige tarafmdan ger9ekle§en baglanmas1; 6rn. Ahmet, {herkes-in o·ndan, bahset-tig-i]ni duydu tumcesinde iincfrl Ahmet Oye konumludur ve yantiimcenin tiimleci alan o·nu ad!lm1 baglamaktadrr. Bu 256

257


vurgusuz seslem

v varsllla~tlfma

vurgusuz seslem (atonic/unstressed syllable) sesbilim SOzcUk ic;;:inde

vurguyu iizerinde bulundurmayan seslem; iim. giinLERce, ANkara, kerTENkele, beNiMki s6zciiklerinde kii9iik harfierle yaZllml§ alan seslemler vurgusuz seslemdir.

(enrichment) edimbilim bkz. zenginle~lrme.

vazge~ilebilir

iyelik (alienable possession) an/ambilim Sahip alan ile sahip alunan arasmda ge9ici ya datemel almayan iyelik ili§kisi; iim. >ocugun kalemi, bizim evimiz. Tiirk9e'de vazge9ilebilir iyelik yaptlannda iyelik eki dii§iiriilebilir; iim. bizim ev, senin >anta. kr§. vazge~ilemez lyellk. vazge~ilemez

lyellk (inalienable possession) anlambilim Sahip alan ile sahip alunan arasmda zarunlu ya da siirekli iyelik ili§kisi; om. ,acugun eli, babam. Tiirkye'de aktanlamaz iyelik yaptlannda iyelik ekl dii§iiriilemez; iim. 'benim baba, '>ocugun el.

vericl (transmitter) gene/ ileti§im siirecinde bir i9erigi siizlii ya da yazth sinyallere diinii§tiirerek kanala btrakan iige; verici, insanlar arasmdakl ileti§imde kanu§an ile iizde§le§mektedir. kr§. ahc1. vurgu (stress) sesbi/gisi, sesbi/im Bir siizciikteki ya da iibekteki bir

seslemi, iiteki seslemlerden daha belirgin, daha baskth bir bi9imde soyleme; biiylece kimi zaman yeni bir anlam artaya kayma. Vurgu, paryaiistii iizelliklerden birisidir. vurgulu seslem (stressed syllable) sesbilim Siizciik i9inde vurguyu iizerinde bulunduran seslem; om. giinLERce, ANkara, kerTEN· kele, beNiMki siizciiklerinde biiyiik harfierle yaz!lnn§ alan seslemler vurgulu seslemdir.

258

259


yakml1k durumu

y

ili§kin bilgi. Bu ili§kller (uzakhk-yakJ.nltk) killtiire, cinsiyete, ya~a, yakmhk derecesine ve toplumsal rollere gore degi§iklik gosterir; om. dokunma davraru§J degi§ik killtiirlere gore sevgi, cinsellik, dikkat c;ekme, kutlama vb. anlamda kullanllabilir. yakmhk durumu (adessive) bi>imbilim Adlann eylemlerle alan anlamsal ili§kllerini durum ekleri ile belirten dillerde 'Ustunde' olma ili§klsini belirten bic;imbirimsel durum. Fince gibi dillerde nesnenin yerini anlatan bic;imbirimsel durum. Sahiplik ya da arac;hk kullanJmJ bildiren durum. yahnlayan diller (isolating langoages) bi>imbilim Yap1 ozellikleri-

yabancl sozciik (loan word) bi>imbilim bkz. iidiin\) sozciik. yabanclla~ma (alienation)

genet Yazm ele§tirisinde yabanc!la§br-

mayt c;agn§bran sozcuklerle, anlatJma bir dl§ bakJ.§ saglayarak okur ile yazm kl~isi arasmda bir 'bo~luk' yaratma. Tiyatroda seyirciyi eyleme uzak tutarak 'ali§Unu~m garip, yabanc1' goriinmesine yard1mc• olmak, al•~Jlm1~a bir bakJ.ma yeni bir soluk kazand1rmak. Degi~ik bilim dallanna gore yabanclla§ma konulan da degi§ir; ruhbilimde kl§inin kendisine kar~1 yabanclla§mas1, toplumbilinlde topluma kar§l yabanclla~­ mast vb. yakm benzetme (juxtapositional assimilation, reciprocal assimilation) sesbilim Yanyana bulunan seslerin birbirine donu~tiigu ben-

ne dayanarak yap1lan dil smlflamasmda c;eklmin olmadtgJ, sozcuklerin ek almadtgJ ve bukiime ugramad1g., dolaytswla degi§meden kaldtgJ, buna kar§thk c;e§itli dilbilgisel i§levleri vurgu ve tonla, sozciiklerin tiimce ic;indekl yerleriyle ve ba~­ ka sozcuklerle yan yana gelerek belirledigi diller. Qince ve Vietnamca yalmlayan dillerdendir. Ayrt~kan diller de denir. kr§. baglanttll diller, biikiimlii diller. yanak iinsiizii (buccal) sesbilgisi Soyleyi§ sesbilgisinde ozellikle ya-

nak bo§lugunda c;tkanlan unsiiz. yananlam (connotation) onlambilim Anlambilimde anlam smtftan-

dirmasmda bir dil biriminin butiin duygusal c;agn§tmlanm anlatan bolumu; om. Agustas sozcugunun yananlamlan arasmda a§m s1cak, meyvesi bol donem, tatil sonu vb. anlamlar bulunabilir. Yananlam dilbilimde etklsel anlam veya duyusal anlam olarak nitelendirilir. Kr§. diizanlam.

ze§me tiirii; om. Tiirkc;e'de konu§ma dilinde kullarulan bic;;imiyle onnar 'onlar', yannt§ )'anlt~' , dinle->dinne-, eczane>ezzane sozcuklerinin soyleni~inde yan yana bulunan sesler birbirine donii§mektedir. kr§. uzak benze~me.

yanda~hk

yakm ta~1ma (short movement) siizdizim Oretici Dilbilgisinde, bir

Yanda~hk ilkesl (adjacency principle) siizdizim

ogenin bulundugu tiimcenin ic;inde kalacak bic;imde ta§mdlgJ ta§lma tiirii; om. Kitabt t;ocuk okudu tiimcesinde kitabt sozcugunun ozneden once bir konuma ta§mmasl. kr~. uzak ta~Jma. yakmhk bllglsl (proxemics) anlambilim lleti§imde bulunan kl~iler

arasmdakl yakJ.nltk, uzakhk,

duru~,

260

dokunma vb. olgulara

(adjacency) siizdizim bkz. e~te~llk.

Oretici Dilbilgisinde, DURUM yiiklenecek tiimlec; ile ba§m arasma ba§ka bir ogenin girmemesi gerekliligini saglayan ilke. Bu ilke, belirli dil!erde gec;erliyken ba§ka dillerde i§lemeyebilir ve bu ac;1dan bir Yanda§hk Degi§tirgeni'nden (Adjacency Parameter) soz edilir. Tiirkc;e'de yanda§hk, baz1 soyut DURUM goriinumlerinde gozlenir: om. (i) a. Ali dun {bir kitap al},6 -dt; b. 'Ali bir kitap dun 261


yans1z

yamtsama

aldt; (ii) a. Ali hep {vatan i<;in]16 <;al~tr; b. 'Ali vatan hep i<;in <;all§lr. Tiirk9e'de soyut DURUM, yanda~hk i9in mutlak degildir; iirn. Ali bir kitap diin aldt, bir kitap bngiin.

siizliiksel bilginin, biitiin siizdizimsel diizlem!erde korunmaSl gerekiiligini belirleyen ilke. Oyenin d-yap1da yokiugu bo§ ulama, y-yap1da ise d-yap1dan ba§ka bir konumda bulunmaSl, yap1da ta~1ma i§leminin uyguland1ijlru giisterir. kr§. Genl~­

yamtsama (back chancel) toplumdilbilim Kar~1hkh konu~mada din-

letilmi~ Yansttma ilkesi.

leyenin konu§ur i9in saglad1ijl geri iletim tepkisi. Yanltsamamn amac1 konu§ura dinlendigini giistermek ve konu§maYl surdiirebilecegini duyumsatmaktrr. Yamtsama siizle olabildigi gibi, ba§lm sallamak, giizle onaylamak vb. bi9imlerde siizdl§l yollarla da olabilir. yankatman (adstratum) tarihse/ dilbilim, toplumdilbi/im Yan yana bu!u-

nan biilgelerdeki dilden, ya da aym biilgede konU§Ulan farkc h dillerden etkilenen dil ya da degi§ke. Yankatman etkisiyle lstanbul'da konu~ulan farkh dillerden istanbul agzma, dolaYISIY!a iil9iinlii Tiirk9e'ye, baz1 siizciikier ge9mi§tir. kr§. iistkatman, altkatman. yanoge (adjunct) siizdizim Siizdizimsel blr yap1da, ba§ iige tarafmdan gerekli olarak belirlenmeyen, se9ilmeyen iige; iirn. zaman, yer ve hal giisteren iigeler, eylemin yaniigeleridlr. t;:acuk her giin akula yiirilyerek gider tiimcesinde her giin ve yiirilyerek yaniigelerdlr.

yans1ma (onomatopoeia) genet Doga ve hayvan seslerine benzer seslerle yap!lan, giiriintiileri i§itimsel blr izlenim yans1tacak bi9imde aktaran, blr ger9egi ses iiykiinmesi yoluyla belirten

dilsel Oge; Om. miyavlamak, ttktrtt, taktrtt, §tnldamak, tak tak, gUrle~

mek, v!Zlldamak, mt!itl mt!itl vb. yanstma soru (echo question) siizdizim Soru iizelligini herhangi bir

ne-siizciigu veya soru iigesi ile degil, dogrudan sesbilimsel (par9alariistii) diizenlemelerle kazamm§ soru; iirn. Ali eve gitti? yansttma (projection) siizdizim Oretici Dilbilgisinde blr iibek i9in-

yanstz (neutral) bi<;imbilim,sesbilgisi 1- Cins aynmm1 dilbilgiselle§ti-

ren kimi dillerde eril ya da di§il cinsten sayilmayan dilbilgisel cins; Om. Almanca'da der Mann 'adam' eril, Die Frau 1-<adm' di§il, das Miidchen 'klz' yanstzdlr. kr§. di~il, eril. 2- Seslerin 91kanh§mda dilin ve dudaijln giiriinii§ii ile ilgili blr terim. Dudaklann gev§ek, 9enenin normal bir apkhkta ve dilin tam ortada olu~unu bellrtir. yans1zla~ma (neutralization) bifimbilim, sesbi/im

Belirli bir r;evrede iki sesbirim arasmdakl farki1hijln ortadan kalkmasL Ortak a}'lnCl iizellikler i9eren k!mi sesbirimler 9e§itli baglamlarda aymc1 niteliklerini yitirirler. Bu durumda sesbirtmlerden yalntz biri gervekle§lr. Diizlenme de denir.

yantUmce (subordinate clause) sOzdizim Bile~?ik tiimcelerde temel tiimceye bagh alan, dola}'lSiyla iizerk!igi bulunmayan tiimce. Tiirk9e'de temel tiimce ile yantiimce arasmda yantiimce eylemine {-mA,-mAK,-(y)l§, -DIK, -(y)AcAK} adla§tlrma ekleri takllarak, ilge9lerle ki, mi, degil, de gibi iigelerle bagiant1 kurulur; iirn. [Ogrencilerin bu makaleyi okudugunu] biliyornm tiimcesinde [Ogrencilerin bu makaleyi okudugunu]; Sanki ev degil, qopliiktii tiimcesinde, sanki ev degil; Eve geldi mi yiizii giiler tiimcesinde ise eve geldi mi yantiimcedir. yaniinsiiz (lateral) sesbilgisi Dilucunun di§lere ya da damaga do-

kunu§U s1rasmda solugun aijlz kanahm kapatan dilin iki yanmdan 91kanlmaswla olu§an unsiiz; flf yaniinsiizdiir. yapay dil (artificial language) gene/ Dogal konU§UfU oimayan, farkh

yansttma llkesl (projection principle) siizdizim Oretici Dilbilgisinde

diller konu~an bireyler arasmda ar!la§ma saglamak amacwla olu§turulmu§ dil. Bu tiir diller giinluk konu§malarda kullanilan s6zvarhijlnm smrrh olmas1 giiz iiniinde bulundurularak ve Latince, lngilizce, Franstzca, Almanca gibi 90k bilinen

262

263

de, ba§ ogenin iiye yap1s1 ve Ro! ili§kileri gibi dilbilgise! iizel!ik!erinin (bkz. ozellik) kapn!lmaz olarak aktar!lmasL


yapayzeka

yap1m eki

dillerden sozcukler almarak alu~turulmu~tur. Bir<;:ak yapay dil yaratllm1~br. Bunlar arasmda en unlusu Esperanto'dur. Otekiler arasmda Universal, Ido, Oksidantal vb. bulunmaktarur. Interlingua, dilbilimciler tarafmdan alu~turulmu~ alan bir yapay dildir. Mehmet Muhittin tarafmdan artaya konmu§ alan Bdlfbilen adh yapma dil de hi9 degilse Ortadagu ulus!annm anla~malanm saglamak amac1yla yarablm1~br. Aynca bilgisayar pragramlan i<;:in kullanilan Basic, Fortran vb. de yapay dil omekleri arasmda sa}'llmaktarur.

yil!arda ya}'lmlanan <;:c~itli yap1tlannda yap!salcil!ilJ. ve yap!salCihilJ.n oncusu Saussure'un gorii~lerini ele~tinnl~, yerle§ik bir<;:ak kuram1 ve bu arada ozellikle 'anlam' kavram1m derinden sarsm!§br. Bu baglamda bir metni yarumlamak, derin diizlemdekl nesnel anlam1 ortaya 91karmak degil, bastmlm1~, smirlanmi~ olanlan sm1rsrz a!as1hklan ortaya pkarmak, anlamm 'serbest dala§Imma' alanak sag!amakt1r. Yap!bazuculuk akim1 Fransa'dan sanra Amerika'ya, aradan datum dunyaya ya}'llm!§br.

yapay zeka (artificial intelligence) gene/ Klsaca 'yap1m1nda insan

zekas1 gerektirecek i~lemleri yapabilecek makinalan yapma bilirnl' o!arak tan1mlanan yapay zeka <;:ah~malan, zihinsel davram~ madellerinin ara~tlrilmas1 ve geli~tiri!mesiyle ilgilenir. Gorse! algilama, sarun 96zme, ayun vb. alanlan ile dilsel uretim ve algrlama en temel ara~brma kanuland1r. Dil i!e ilgili alarak sanuncul ama<;:lanndan biri, insanla kar~1hkh kanu§ma yapabilecek bir bilgisayar iiretmektir.

yap1m eki (derivational affix) bifimbi/im Eklendigi kok ve g6vdelerin yeni bir anlam kazanmasmr sag!ayan, klmi zaman eklendigi govdelerde s6zcuk turii bakimmdan degi§iklik yaratabilen ek. Yeni age iiretmede de kullanilan yap1m ekleri addan ad (gi!z-liik), addan eylem (gi!z-le-), eylemden ad (gi!z-le-m), eylemden eylem (gi!z-le-t-) tiiretebilmektedir. Aynca s1fat ve be!irte<;: tiireten yap1m ekleri de vard1r. Tiirk<;:e'de bir koke pek 9ak yap1m ekl eklenebilmektedir.

yap1 (structure) gene/ Gene! alarak dilin ve dil i<;:indekl ogelerin

yap1sal DURUM (structural CASE) sozdizim Dretici Dilbi!gisinde yiik-

alu~turdugu

lenmesi sozdizimsel e~bi<;:imlenme, yani k-buyurma albnda ger<;:ekle~en DURUM; ozne ve nesne kanurnlan Ad0bek1erine yap1sal DURUM yiiklenen konurnlard1r. Yap1sal DURUM, yiizey-yap1da yiiklenir. kr§. IQsel DURUM.

diizen; bir biitiinu olu§turan billiirnlerin kar~l­ hkh ili~kilerini yans1tan ili§kiler ailJ.. Daha dar an!amda, bu butiin i<;:inde daha kU<;:iik birimlerin olu§turdugu diizen; om. dilbilgisinde 'tiimce yap1s1', 'klplik' yap1s1 ya da sesbilimde 'vurgu' yap!Sl. Dil oge!erinln yap! ya da dizge apsmdan betim!enmesi yaptsal betimleme alarak adlandtnhr. Bu tiir betimlemede anlamdan <;:ak bi<;:im ill<;:iitii oncelik ta~1r. Yap1sal yakla§Irm benimseyen incelemeciler yaprsalct alarak nltelendirilir.

yap•sal sozc(ik (function word) bifimbilim bkz.

i~levsel

sozcuk.

yap1salc1hk (structuralism) gene/ Temelde F. de Saussure'iin or-

goren ve an!am1 o dizgeyle butiinle~tiren yap!salciliga kar~1t alarak haz1r bir anlam bulunmadigmi, kal!cl ve surekli bir anlamdan soz etmenin a!anaks1z oldugunu, ancak bunun metin yorumlanamaz anlamma da gelmedigini benimseyen akim; temel amaCJ bir metnin 'yap1s1m bozmak, varsa}'lrnlanm sargulamak, yerle~ikligini artadan kaldmnakbr.' Bu akimm ilk ve en onemli temsilcisi Jacques Derrida'd1r. Derrida 1966'daki bir toplanbya sundugu bildiride ve daha sanrald

taya koydugu gilrii§leri benimseyen, dala}'lsiyla dili bir yap! (dizge) alarak goren, bir yap! ya da yap1lar taplarm alarak ele alan, bireysel nitelikli s6z yerine taplumsal nitelikli dil'i inceleyen, evrimsel algular yerine, dilde aym anda bir arada bulunan e~zamanl1 algulann a<;:Iklanmasi geregini benimseyen dilbilim yalda~Im!annm ortak ad1. Saussure'un 'dili kendi i<;:inde kendisi i<;:in' tan1m!ama ilkesini benimser ve dilin dizge olu§unun Onemini vurgular, dildeki ses, sOzciik ve tiimcelerin degerlerinln bu dizgedekl ili~kl!er sanucu olu§tugunu one surer. Yap1sal ili~kiler s1mflandmna, dailJ.hm ve par<;:alama

264

265

yaplbozuculuk (deconstructionism) metindilbilim Dill bir dizge olarak


yaro

yapma dll

yoluyla ortaya <;:lkanltr. Yap!salclltk dilin bir ili~kiler agJ, (dizgeler dizgesi) oldugimu ve asil onemli olamn bi<;:imsel, yaplsal diizenlenme oldugimu one siirmii~, bu nederile anlam1 bir ol<;:iide ikinci plana atnuey, ve dil-toplum, dil-diinya bilgisi ilieykilerini g6zard1 ettigi i<;:in eleeytiriye ugram1eyt1r. Dil incelemelerine nesnel, kesinlemeci yakiaeynn getirmi~, ozellikie sesbilim ve bi<;:imbilimde onemli sonu<;:lar ortaya <;:lkarm!eyhr. Yap1sal dilbilim anlaJ!eyml benimseyen <;:e~itli okullar vard1r. bkz. Prag Okulu, Kopenhag Okulu, Da{jlhmcthk, Amerikan Yapzsalctlz{jl.

benze~me

lendirmeci tarafmdan saptan1r, ozneldir, dilin betimlemesini yans1tmaz; om. Devrik tiimce giizel Tiirk~e degildir gibi bir tiimce yargilaJ!Cl bir yakia~1m sergiler. KuraiCI dilblllm de denir. benz~me

(partial assimilation) sesbi/im SOzcUk ivinde degiozellikier ta§!yan seslerin kimi ozellikier balt!mmdan birbirine donii§mesi; om. tarihsel siire<;:te siinbiil>silmbiil, kanbur>kambur donii~mesinde bir <;:iftdudalt iinsiizii olan Jb/'nin, bir di~eti sesi olan Jn/'yi etkileyerek onu yine bir giftdudalt sesi olan Jmj'ye donii§tiirmesi. Boliimsel benze~me de denir. Tiim benze§meye gore ornegi daha azd!r.

yan ~ik

yapma dil (artificial language) gene/ bkz. yapay dil. yar1 kapantlll (affricate) sesbilgisi Bir kapanhh ile bir siirtiiniiciiyararlanan (benefactive) siizdizim,anlambilim Bir tiimcede eylemin be-

lirttigi hareket ya da olgudan dogrudan ya da dolaylt olaralt pkar saglayan kieyi/kieyileri belirten age; om. Anne ~ocuklan i~in yemek pi.!;irdi tiimcesinde ~ocuklan i>in yararlanan 6begi, ~ocuklar ise yararlanand1r. Kimi dilbilgisi incelemelerinde 'yaranna, lehine, <;:lkanna' anlam1 ekiemek i<;:in kullamld1gi belirtilir. yaratiCIIIk (creativity) gene/ 1- Dil kullamc!lannm daha once ieyitmedikieri ya da kullanmad1kian sonsuz saJ!da tiimceyi iiretme ve arilama yetenekieri. 2- Dilin sm!rlt SaJ!da ogeyle sm1rs1Z saJ!da tiimce iirehne giicii; dilin a91k u<;:lu ve iiretken bir niteligi o!mas1. yardlffiCI ikidilllllk (sub-coordinate bilingualism) toplumdilbilim, dil edinimi bkz. alt s1rall ikidillllik. yardtmCI {sOzciik) (auxiliary) bi~imbilim, sOzdizim Dilbilgisinde ey-

lem obegi tanlmlamalannda eylemin arilamma ozellikie kip, <;:ah, goriiniiey vb. balt!mlanndan katkls1 olan dil birimi; om. Tiirk<;:e'de etmek, olmak, eylemek; lngilizce'de do, be, have.

niin birleeyiminden olu§an iinsiiz. Yan kapanhl!lar ses yolundaki kapantmm ardmdan havanm yava§yava§ b~rakllma­ swla 91kanhr. Hava, ilk olaralt b!rakllmasmdaki patlamanm ardmdan siirtiinmeyle 91kar. Gen~ sozciigundeki [1f], ve can sozciigundeki [d!J yan kapant1hd1r. Patlamall-siirtiinmell veya patlamall-s1zmtd1 da denir. yar1dilllllk (semilingualism) toplumdilbilim Bireyin dillerden hi<;:biri-

ni etkin olaralt kullanamad!gJ ikidillilik durumu. Yandillilik go<;:menlerin ve kendi iiikesi d!§mda <;:al!§an i§<;:ilerin <;:ocuklannda ruhbilimsel ve toplumsal apdan <;:e~itli sorurilara yo! a<;:malttad1r. kr§. tam ikidillilik. yani!;Jek (semi~productive) bi{imbifim Genel anlamda~ bir bi9imsel

siirecin sozkonusu oldugu ulamm biitiin iiyelerinde goriinmemesi ile ilgili ozellik. Bu niteleme, daha gok, tiiretimin aym tiir tabarilann hepsinde degil baz1lannda olanakil oldugu siire<;:!er i<;:in kullamhr; om. -(I}k bi<;:imbirimi, baz1 eylem tabanlanndan s1fat yapar: ktr-tk, kes-ik, ytrt-tk vb. Ama biitiin ey!em tabanlanna gelmez: 'gid-ik, 'gel-ik, 'gor-iik vb. kr~. i~lek.

yargllayiCI dilbilim (presciptive linguistics) gene/ Dildeki bi<;:im ve ku-

rallann kullan!ml ve uygulanmasm1, degerlendiren ki§i tarafmdan 'iyi, dogru', bu kullamm ve uygulamalann d1eymdaki bi<;:imleri 'kotii, yanh§' olaralt nitelendiren yakia~1m1 an!atan terim. Bu yakiaey1rn i<;:inde kullamlan ol<;:iitler genellikie deger266

e~adhhk (heteronomy) anlombilim Anlamlan ayn, yaz1h~lan benzer, ancalt baz! durumlarda soyleni§leri ayn olan sozciikler; Orn. dahi 'olaganUstU yetenegi, yaratlc1 gUcU alan kimse", dahi 'de/ da'.

yar1m

267


yazlblrim

ya11iinlii

yantinlii (semi-vowel) sesbilgisi DnsUz olarak i~lev gOren, ancak unsuzlerin kapanma ya da surtiinme gibi dogal ses bilgisel ozelliklerini <;:agn~ttrmayan ve 91kl~ siiresi unlulerden <;:ok daha az olan ses. /y/ [jj bir yanunludur. ya~1t

dili (peer language) top/umdilbilim Aym ya~takl ki~ilerin kullan-

dtgt,

e~

yazatr

ozellikler gosteren dil

~evirisi (transliteration)

degi~kesi.

metindilbilim bkz. harf trevirisi.

yaz1 dili (written language) gene/ Mektuptan dilek<;:eye, yazth smav-

dan rapora ve bilimsel <;:ah~maya, romandan oykiiye ve ~iire vb. her tiirlu yazili anlatlmda kullantlan dil. Yaz1 dill uzla~un­ sal yolla ortaya konmu~ olan ortak normlara ve yazma bi<;:imine gore kullanilir. Roman, oykii, deneme gibi anlattlarda ve ~iirde kullantlan yaz1 dill yazm (edebiyat) dili olarak adlandmlrr. Geleneksel dilbilim daha <;:ok yaz1 dilinden alman verilerden yararlamrken <;:agd~ dilbillm sozlu dilin onceligini vurgular. Yazt dilinde tiimceler yaptsal baklmdan sozlu dilden bazt aynmlar sergiler; tiimcelerde yantiimce bagla<;:lan (iken, -Dlgl halde, eger vb.), manttksal bag!aytctlar ancak, bnnunla birlikte, olsa da vb. daha stk kullantlrr; daha uzun tamlamalar, yoilJ.m bilgi yti\tlmalan, edilgen yapt, gene! sozcukler yerine ozel nitelikli sozcukler kullammt yazt dilinde daha yaygmdtr. yazlla~(t~r)ma (graphization) gene/, top/umdilbilim

Dil diizenlemesi surecinde dilin geli~tirilmesine yonelik olarak bir yaz1 dizgesinin benlmsenmesi, yazunm olu~turulmast ve yaztmsal uzla~ma­ nm saglanmas1 sureci. Tiirklye'de dil duzenlemesi surecinde 1980 oncesi ve 1980 sonras1 yaztla~tlrma apsmdan birtaklm onemli aynmlar ortaya koytnaktadJr.

<;:6ziim!enmesi degildir. yaz1birim (grapheme) gene/ Bir dilin yaz1 dizgesinde kar~tthk yaratan en kii<;:uk birim; orn. >a< yaztbirimi birbiriyle butunleyici dagl11m i<;:inde goriilebilecek olan (orn. tumce ba~mda, bir iizel adda vb.) ya da bailJ.msiZ degi~kerJ!ik (orn. klmi elyaztsJ bi<;:imlerinde) i<;:inde bulunan A, o, a gibi pek <;:ok yaztbirimcik (allograf) ile ger<;:ekle~ir. Yaz1birimcilderin ger<;:ekle~tirilmesi bildiri ile, yaz1birimler ise dizgeyle ilgilidir. Bir ba~ka deyi§le, sesbirlm ve sesbirimcik terimlerinde oldugu gibi, yaztbirimcilder ger<;:ek, yaz1birimler ise soyuttur. Yaztbirim <;:iiziimlemesi, yazibilimin ana ugra§JdJr. yaz1birimsel siizciik (graphematic word) gene/ Yaz1da ild ucuna bo§luk verilerek yaztlan siizcuk; iirn. c;ocuklar sabahtan beri evin oniinde top oynuyor tiimcesinde yedi yaztbirlmsel siizcuk bulunur. YazJbirlmsel sozcuk adlandtrmasJ, siizcugun sesbilimsel olu§umundan bailJ.msiZ olarak, siizcuk saptamas1 yapma amactyla kurulur. Bu anlamda Ali gelmi~i tiimcesinde ild yaztbirimsel siizcuk bulunur ama aym tiiz ii<;: yaztbirlmsel sozcuk ile de giisterilebilir: Ali gelmi§ idi. Yaz1msal siizciik de denir. yaz1m (orthography) gene/ Bir dili yaztla§tlrma sonucunda orta-

ya konan kurallara uygun olarak yazma; siizcuklerin yaztbirimsel sunulu§lannda iil<;:iinle§mi~ ve iizerinde uzla~ma sagianmt§ yazma bi<;:imi. Yaztm iil<;:iirllu dil ile bagtntlh olup genellikle bu tiiriin yaztya ge<;:irilmesini anlatmaktadtr. imla da denir. yaz1msal sOzciik (graphematic word) gene/ bkz. yaz1mbirimsel sOzcfik.

yazm dill (literary language) gene/ Gundelik dile kar§Jt olarak yayazlbilim (graphology, graphemics) gene/ Bir dilin yaz1 dizgesinin incelendigi dal; yaz1bilim terlmi sesbillme orneksenerek yap!lmt~tlr. Yaztbilim <;:oziimlemesinde, sesbilimde kullantlan tekniklere benzer teknikler kullanllarak, gorse! dilin kar~1thk yaratan en kii<;:iik birin!lerinden kurulu duzeni <;:oziimlenmeye <;:ah~1hr. Yaztbilim bu anlamda, halk arasmda stk s1k kullanJ!dtgt gibi, kl~inin elyaz1sma dayanarak ruhsal ozelliginin

zmsal i§levi ailJ.rltkh olan, yazm yapttlannda kullantlan dil. Yazm dilinin iizellikleri konusunda bir uzla~ma yoktur; bu iizellilder ancak olagan dil kullanumyla kar~!la~tlnlarak anla~!labilir. Yaz1n dilinin iizellilderi arasmda ~unlar say!labilir: a) iizellikli iigelerin yiiksek oranda kullamlmast, b) klplik boyutunda <;:eeyitlilik, degieyik yaz1n tiirlerine ozgii dil kullammt, c) a<;:tk tutum belirticilerinin stkltkla kullantlmast, yazann

268

269

j


yej,llnllk

yenlden yazma

bakl~ ao;:tsmm yanstmast, o;:) degi~ik dil kullantmlannm gorulme olastltgt, dil kullantmmda o;:e~itlilik, sapmalar, bio;:emsel ozellikler. Edebiyat dili de denir.

yej,\inlik (intensity) sesbilgisi Sesin o;:tkartlmast srrasmda algilanabi-

len ve

titre~im geni~Jiginden

(genliginden) kaynaklanan ozellik.

yeni bilgi (new information) soy/em Bir sozcenin io;:erdigi bilgi tfule-

rinden birisi. Yertl bilgi konu~ur fyazar tarafmdan dirtleyence f okurca bilinmedigi varsaytlan bilgid.ir; orn. Karde§im okumayt t;ok sever tfuncesinde karde§im eskl bilgi, okumayt <;ok sever yertl bilgi io;:erir. bkz. odaklama, iiznelik, yiiklemlik. yeni iij,\e (neologism) bit;imbilim Dildekl tilretme kurallanna uygun

olarak yarattlmt§ olan yeni birimlerin ad1. Yertl olma, ya dilde o giine degin bulunmayan bir gostergenin ortaya o;:tkt§mt (dizimsel ycni age) ya da eski bir gosterertle yeni anlam1 (anlamsal yeni oge) birle§tirmeyi io;:erir; om. t;evreci, vergi iadesi, kamu ortakltg1 Tiirko;:e'de 1980 sonrasmda kuliantlmaya ba§lanan yeni ogelerdendir. yeniden bi~lmlendirme (reformulation) konujma ~Oziimlemesi Bir ko-

nu§ma ya da tartt§ma ortammda kaWtmctlardan birinin soruyufkonuyu ya da bunlarm bir bolumunu yeniden ele almast ya da ao;:tmlamast yonelimi. Haber tartl§malarmda kaWtmctlar sunuculann yonelttikleri sorulan hemen yanttlamayabilir, yantt oncesinde sorulan ao;:tmlamaya ya da yeniden bio;:imlendirmeye yonele bilirler; orn. (S): Bu konuda size gerekli bilgilerin verildigi siiyltmiyor. Aym za-

olarak da adlandmlan bir terim. <;:e§itli sorunlar io;:eren bu kurama gore Avrupa dilieri temeline dayanan ktrma dil ve ktrma anadilieri tek bir kaynaktan tilremi§tir. Bu kaynak ortao;:agda Akdeniz 'de kullantlan ve Sabir diye adlandml,..r: bir geo;:er dildir. 15. ve 16. yUzytllarda Portekizce, bu dile dayanarak yeniden sozcukle~mi~ ve Portekizce temeline dayanan ktrma dil yaytlarak ticaret dili olarak kullanilmt~tJr. Daha ~onra b':' ktrma dil de yeniden sozciikle~erek Franstzca, lngilizce ve Ispanyolca'ya dayal1 ktrma dil haline donu~mii~tilr. yeniden yazma (rewriting) sozdizim Oretici Dilbilgisinde, obek yaptstm iireten kurallann bio;:imsel yazJh~t (X->Y). Bu bio;:irnde,

"Soldaki ulam1 sagdaki gibi yaz" artlatJmi bulunrnaktad!r- bir yaptsal ogeyi, bir ba~ka ya da daha fazla oge ile degi~ti~e i~lemlne dayamr. ZO _, AO EO AO _, SA EO _, E vb. Yeniden yazmanm d.iger ilbek yap! sunulu~ tekniklerinden (bkz. ayra~lama ve dallanma) ayrtlan yam, yalmzca gilsterirnsel i~)evi olrnamaSJ, ilbek yapmm iiretirnse) yetenegini de bio;:im)e~tirmesidir.

yenidilbilgiciler (neogrammarians) gene/ 18701erde Leipzig Oniversitesi o;:evresinde toplanan ve daha o;:ok kar~Jla~tJrmah filoloji

yenlden siizciikle~me (rclcxification) toplumdilbilim ili§kl dillerinin kokenlerini ve aralanndakl bagtntJlan ao;:tklayan ve kuram

alanmda o;:alt~an dilbilimcilere verilen ad; en onemli ilkeleri 'ses kurallan'mn kesin oldugu ve kurald!~t omeklere izin vermedigi gilru~udur. Ses kurallanmn ao;:Jklaytcl olrnadtgt dururnlar 'ornekserne' ile apklanrnaktadtr; ba~ka bir artlatJmla, kurald1~1 omekler diizenli ilrneklerin yeni bir uyarlarnasmdan ba~ka bir ~ey degildir. Yenidilbilgiciler tarafmdan ilnem verilen ba~ka bir konu da tarihselliktir; dilsel incelemenin ternel arnact bir dilin taribsel geli~iminin betirnlenrnesidir. Yenidilbilgicilerin ele~tirilen yonlerinden biri, dilsel inceleme k?nusun_:>n dil dizgesi olmaytp, bireyde odaklanan dil (bireydil) oldugunu one surmeleridir; bu gruptaki dilciler dizgeci degil, atomcu bir dil inceleme yonteml benimsemi~lerdir. Ye-

270

271

manda deneyimli bir avukatsm1z. Bu davadaki delilleri nastl deger-

lendiriyorsunuz? (K): Bilgilendirildigimi siiyliiyorsunuz ama samgt heniiz dinlemedigimi belirtmeliyim. Yeniden bio;:imlend.irme, katJhmcmm o;:ok yonlu bir soruyn nasi! o;:oziimledigini belirlerken aynt zamanda soruya kesin yan1t vermekten kao;:mmasmt da sagiayabilir.


yeterlik diizlemleri

yerad1 bilimi

nidilbilgiciler arasmda Brugmann, Leskien, Osthoff, Sievers, Delbriick, Vemer bulunur. yerad1 bilimi (toponymy} gene/ Adbilimin, yer adlannm geli§imi,

kayna@, da@.hmt ile ilgili alt dah. Suadt bilimi (hydronymy) ve dagadt bilimi (horonymy) gibi alt dallan bulunmaktarur. yerel degi~ke (local variety) toplumdilbilim Bkz. ag1z. yerellik (locality) siizdizim Dretici Dilbilgisinde hcrhangi bir ilke-

nin, belirli bir sozdizimsel alant gozetmesi. Bir i§lemin ogelerinin ait oldugu t:Umce i9inde yer aldt@m belirtir; iim. Altta§hk Ko§ulu, AdObegi, TUmleyici gibi stmrlama budakianm tan1m1 i9ine alrr, yiinetim, k-buyurma alanma dayamr.

le !ngilizce yerine Suahili resmi dil olarak benimsenerek yerlile§tlrme ger9ekie§tirilmi§tir. Biiylece bir leh~;enin ticaret dill ollnasmdan, bir ba§kastmn da yazm gelenegi ta§unasmdan kaynakianan hangisinin ulusal dil olaca@ ile ilgili sorunlar Suahili'nin duzenlenip gelieytirillnesiyle ortadan kaldmllnt§br. yeterlik diizlemleri (levels of adequacy) gene/ Ozellikie Dretici Dil-

bilgisi kuramCilannca kullantlan, dilbilgisinin ula§abilecegi ba§an diizeyini giisteren bir terim. Bu ~;er9evede ii9 yeterlik duzeyinden soz edilir: (i) gozlem yeterligi, bir dilbilgisinin belirli bir veri iimegini butilnuyle uretebilmesi; (ii) betimleme yeterligi verilerin iitesine ge~;en, konu§urlann sezgilerini de betimleyebilmesi; (iii) a9tklamayeterligi ise betimleme yeterligi alan dilbilgisel olgulan a~;tklayabillnesi olarak tammlanabillr.

yerinde (in-situ) siizdizim Bir tumcede bir ogenin derin yaptda

bulundugu konumda bulunmas1 niteligi; iim. TUrk9e'de neiibekieri, !ngilizce'nin tersine, yiizey-yaptda yer degi§tirmezler, aym i§levde alan adiibekierinin bulundugu konumdadtrlar; iim. Telefonda kiminle konw;uyorsun?

yeti (competence) siizdizim Dretici donii§iimlu dilbilgisi anlayt§m-

yerle~mi~ (olu~mu~) (established) siizcilkbilim !ster kurumsalla§ma ister siizlukselle§me yoluyla olsun, bir dilin s6zvarll@na girmi§ age. Bu anlamda olU§IDU§ siizcuk, anhk olu§umlarla

Yetinmeci ~izgi (Y~) (Minimalist Program) siizdizim Dretici Dilbilgisi

kar§Iilik kurar. yerle~tirim (insertion) toplumdilbilim TUmcei9i kod degi§tiriminin a\;lkianmasmda dillerden birinde sozdlzimsel 9er9eve beJirJendikten sonra bu 9er9evenin her iki dilin bagimh ve ba@mstz bi9imbirimleri tarafmdan dolduruldugu varsaytmma dayanan yakia§lffi. kr§. nobetle~im. yerli dil (vernacular) toplumdilbilim Bir ulkede ya da biilgede \;Ok

yaygm olarak konu§ulan Ol9iinle§tirllmemi§ anadili. yerlile~tirme (vernacularization) toplumdilbilim Dil dlizenlemesini yOnlendiren llkelerden biri olarak toplumda yaygm olarak konu§Ulan bir yerli dilin geli§tirillne ve resmi dil olarak benimsenme sureci; om. Tanzanya'da ba@msiZh@n kazamlmasmdan sonra geni§ halk kitlelerinin bildigi yerli bir dil ollnas1 nedeniy-

272

da ki§inin dil dizgesine ili§kin bilgisi. Bu bilgi ki§isel etmenlerden ve baglamdan ba@msiZ, soyut bir dilsel bilgidir. Edin9 de denir. krey. edim, ileti~im edinci. Kurammm 1993'ten sonra geli§itirillni§ alan evresi; bir iinceki evre alan Yiinetim ve Baglama Kurammdan farkll olarak tilmuyle yap1sal ili§kiler iizerine kurulmu§ alan yiinetim kavramt yerine evrensel dilbilgisinin dilde tutumlulugu saglayan bir dizi evrensel llkeler ve degerleri diller taraftndan belirlenen degi§tirgenler dizgesinden olu§tugunu iine surer. yetkinlik diizlemleri (levels of adequacy) bkz. yeterlik diizlemleri. ytldtz(ll) bi9im (asterisked) gene/1- E§zamanll dilbilimde dilbilgisi

kurallanna aykm alan ya da kabuledillrligi bulunmayan bi9im; iim. 'geliyorduz. 2- Tarihsel dilbilimde yazili kamta dayanmayan, varsaytmsal alan ya da yenlden olu§turulan bi9im. yineleme (reduplication) bi>imbilim bkz. ikileme. yinelemeli (recursive) siizdizim Dretici Dilbilgisi'nde iibek yap1s1 kurallanna gore bir iibek yap1smm ayn1 tilrde bir iibek ya-

273


yinelemeli dongiisel ta~oma

yonetim ulamo (YU)

p!Slffi liretmesini sagiayan ozelJik; Om. Biitiin gazetefer (herkesin {okullann yann kapalt olacagtm] bildigini] yaztyor] rumcesinde [Biitiin gazeteler ............ yaztyor] ana tlimcesi {herkesin ............ . bildigini] yanttimcesini ve o da [okullann yann kapalt olacagmt} yanrumcesini liretmi~, ba~ka bir deyi~le bir list tlimce yeni· rumce liretmi~tir. yinelemeli dOngiisel ta~1ma (successive cyclic movement) sOzdizim Ore-

tid Dilbilgisinde birden fazla dongtisel alan! kullanan ta~1ma; om. TUrkge'de Mastarh (:ift Edilgen yap!lan bu tfu ta~1ma igerir: Om. [Diinyamn birqok yerinde insanfar; ( t2; {t; katJedif}E6 ·me}0 J TOM -ye ba,landt] ttimcesinde insanlar adobegl, yerle~mi~ nesne 6 konumundan, once yerle~mi~ bo~ ozne konumuna, oradan da bo§ ana ozne konumuna yinelemeli olarak ta~mrm§trr. yogun (compact) sesbilgisi Ay!TIC! ozellikler kurammda seslerin 91-

kanld!gJ. yerlerde meydana gelen liklerden biri.

degi~imleri

ag1klayan 6zel-

yorumlama (interpretation) edimbilim ileti~imde kod gozme ile ula~J.!an

bildiri igerigine o andaki rum ili~kiler ve ba§ka ko~ullar gergevesinde yeniden anlam veriimesi sfueci. Kimi dururniarda kod gozme ile ula~J.!an aniarnla yarurnlama sonucu ula§J.!an aniam arasmda herhangi bir aynm ortaya glkmamakta, kimi zaman ise ikisi arasmdaki aynm gok bliytik alabilmektedir. yoneten (governor) sozdizim Oretici Dilbilgisinde, yonetim tanlmlna gore yonetilene k-buyuran age. bkz. yonetim. ytinetilen (governec) sOzdizim Dretici Dilbilgisinde, y6netim tanlmma gore yonetenin k-buyurdugu 6ge. Bkz. yonetim.

Bu altkurama gore yonetim eyoyle tammlanmaktad1r: E{jer a b'ya b-buyuruyorsa ve a'yz dt$anda btrakacak biqimde b iqin engel olacak bir g yoksa, a b'yz y!Jnetir. Yonetim kurarmna gore, nesnelerin -(y) I durum eki almas1 k-buyunna ili§kisi lizerine kurulu yonetim ile aglkian1r. B-buyurma i!ieykisi tizerine kurulu yonetim ise oznelerin yalm halde almasm1 aglkiar. Yonetim tan1m1 6zellikle baey ularniar ag1smdan aynmlaeyml§ ve ttirlere ayniml§tlr. bkz. tam yonetim, R-yonetimi, onciil-yonetimi. yonetim ulamo (YU) (governing category) sozdizim Dretici Dilbilgisi-

nin Yonetim ve Baglama Kuram1 gergevesinde, adobeklerinin gonderimsel ozelliklerini dtizenleyen baglama ilkelerinin tarudzgJ. sozdizimsel alan, yerellik. Bir adobeginin yonetim ularm, kendisi ile birlikte yoneteni ve ulaey!labilir ozne/OZNE'sini igeren en ktiguk s6zdizimsel aland1r. YOnetim ve Baglama Kuram1 (VB) (Government and Binding Theory) sozdizim Dretici Dilbilgisi Kurammm dilbilgisini ilkeler ve de-

gieytirgenlerden kurulu bir list dizge alarak goren bigimi. like bir evrenseldir ve degi§tirgen, ilkenin dillere gore degerini belirler. Dilbilgisi, her biri ayn bir !rural dizgesi alan bir dizi modul ve bu modlillerin etkileeyimde bulundugu bileeyenlerden alueyur. Aslmda, dilbilgisinin b6lumlerinden ikisine kuramsal almayan tabanlarda "ayncal1k" tanwan bir adland1nnad1r. YB ve Chomskyci Dilbigisi'nin 1993'ten bu yana gelieytirilmekte alan bigimi Yetinmecl l(izgi, ilkeler ve Degi~tirgenler Kuramo alarak da adlandmhr. yonlenme durumu (allative) bi>imbilim Bir yere dagru gitme hareketini belirten durum eki; dilin durum ulam1 iginde ginne durumu, gzkma durumu gibi yer ve zamana ilieykin yerel durum eklerinden biri. Fince'de bulunur.

yOnetim {government) sOzdizim Dretici Dilbilgisi Kuram1n1n YOnetim ve Baglama Kurammda bir baeym yans1mas1 iginde alan diger ogelerle ilieykisi; baey alan yoneten, digeri yonetilendir. Yonetim, yoneten ba§m yonetilende durum eki gibi olmas1 gereken dilbilgisel ozelligin belirmesini saglar. Yonetim yaplsal ili§kiler alan k-buyunna ya da b-buyurma ili~kisi iginde uygulamr. k-buyunna en ktiglik yonetim ilieykisini tammlar.

yumu~ak iinsiiz sesbilgisi 1- (Ienis) Goreceli alarak daha az bir kas ve saluk gabas1yla 91kanlan linstiz. 2- (soft consonant) AgJ.zdaki kaslarm geveyek durumunda ve agJ.z yalundan gegen havadaki basmcm azalmaswla gergekle§en linstiz. Rusga'da

274

275


yutak

yiiklemcll bi9imsel dizge

sert unsiizlere kar§lt olarak yumu§ak unsiizler de vard1r ve bunlar damaks!lla§lp yumu§aml§lard!r.

y(jkiemliktir. Man11ktan odlln<;: ahnan, tiimce anlammm <;:iiziimlenmesinde kullan!lan bir terim. Bu yakia§rma giire 'tiimcer!ln anlarm bir i\nermedir.' 6nermeler y(jklem ve adhklardanjtemel iige (argument) olu§ur. Tilmce yap!Sl iginde genellikle eylemler yiikiem i§levini ustlenir ve bag.nusal terimlerdir. Adhklar ise <;:ogunluk:la ad niteliklidir ve bag.nt!lanan terimlerdir; i\rn. (:ocuk okula gitti tiimcesi (git) qocuk, okul bigiminde simgelenebilir. yuklemcll bi9imsel dlzge (predicate calculus) anlambilim

Ses yolunda en list ucu burun, ortas1 ag1lan bo§luk.

yutak (pharynx) sesbilgisi

a!jlz, alb da g~rtlaga

(:lk!§ yeri dilin kiikiiyle bogaz geperi arasmda, art damag.n gerisinde olan unsuz. Arapga'da yutaks1l sesler vard1r. yutaks1l (pharyngeal) sesbilgisi

yutaks!lla~ma (pharyngealization)

sesbilim Ba§ka bir yerde g!ka-

nld!g. halde aym anda yutakta da bir daralma ile pkanlan seslerin durumu; gevriyaz1da sesbirimi ortalayan [-] imi ile giisterilir. yuvarlakla~ma (rounding) sesbilim Diiz futlunun, yamndaki dudaksil unsiizUn etkisiyle yuvarlak unluye di\nii§mesi; iirn. Tfukge'de tarihsel sfueg iginde kamr->kavur-, qalnk>qabuk o!U§U.

Dudakiar yuvarlak durumda iken <;:!kanlan unlu. 6J~;unlu '!Urkge'deki Jo/, ji\j, fuf, Jii/ yuvarlak unlulerdir. kr§. diiz iinlii.

yiiksek (high) sesbilgisi Dilin olagandan daha yukandaki konumunda <;:Ikanlan ses; iirn. kapal! ur!luler ve damak unsuzleri y(jksek seslerdir.

Akustik sesbilgisindeki stkilk kavram!na kar§!llk gelen dir!leyi§ sesbilgisinin bir iizelligi olup, ses tellerindeki rum titre§imin say:tsmi giisterir ve hertz ile iilgulur. yiikseklik (pitch) sesbilgisi

yuvarlak iinlii (rounded vowel) sesbilgisi

Tilmcede iizne d!§mda kalan i\gelerin olu§turdugu temel iige. Yukiem gogu zaman bir eylem, ya da eylem iibeginden olu§Ur. (:ocuk okula gitti tiimcesinde okula gitti yiikiemdir. Yukiem gene! dilde gogu zaman yanh§ olarak salt eylem igin kullan!lmaktadrr. yiiklem (predicate) sozdizim

Eylem6begi'nin ba§! konumundaki i\ge. Bu iige [+Eylem, -Ad] iizellikli ise eylemcil yuklem, [-Eylem, +Ad] iizellikli ise ads1! y(jkiemdir; iirn. Ali~ Ali

yiiklemcil (predicative) sozdizim

Hava baskls1 sonucu ses tellerindeki titre§imin buy(jklugune bagi1 olarak ses yeginliginin y(jksek iilgulerde 91kl§!. yiiksek seslilik (loudness) sesbilgisi

yUkselen ton (rising tone) sesbilgisi, sesbilim Konu~ma

stras1nda seslerin titreeyimindeki yUkselme dolay:ts!yla seslemin tiz si\ylenieyi. (:ince gibi dillerde si\zcuk duzeyindeki ton degieyikligi siizcukler arasmda anlam farklm, lngilizce gibi dillerde ise y(jkselen ve algalan tonlar si\zdizimsel yap!lann ezgi dizgeleri arasmdaki i§levsel farkl yans1tmaktadJr.

Dilbilgisi ve anlambilime gore, tiimcenin bilgi yap1s1 gergevesinde, tiimcenin yeni bilgi sunan biilumu. Geleneksel i\zne-y(jkiem aynmma segenek olarak sunulan ikili diizenleme, Yukiemlik tiimcenin yorumu (topic) hakkmda bilgi verir; iirn. Ben dun arka~tmt gordiim tiimcesinde 'ben' ki§isini anlatan bi\lum d!§mda kalan bi\lum

yiikseltme (raising) sozdizim Dretici Dilbilgisinde, bir alt tiimcenin Ogesinin, birUsttekiyaptyaytkmast; Om. Onlarbeni{Sivas'a gitti] samyor, Sen [smavt kazandt] gibi duruyorsun. tiimcelerinde, yerle§mi~ tUmcenin Ozneleri list tiimcede, srrastyla nesne ve iizne konumlanna y(jkseltiimieytir. Bu giiriinumler, sJraswta ozneden nesneye yilkseltme ve ozneden ozneye yilkseltme, bu tur yap!lara izin veren ana eylemler de yilkseltme eylemleri olarak bilinir.

276

277

MkJJlL. yiiklemlik (comment) sozdizim, onlombilim


yiizey-yapo (y-yapo)

yiiz yiiz (face) toplumdilbilim Dil

etkile~iminde

taklmlan tu tum. Brown ve Levinson yiizu "her bireyin edinmek istedigi toplumsal oz imge" olarak tanimlaml~tlr. Ashnda bu terim, ki~inin toplumsal ili~kiler 6riintiisu i<;inden d1~an vurdugu bir 6z imgedir, ki~isel degerler butiinudiir. Ki~inin ne iil<;iide kendi (6z) benligini ctwan vurmak isteyecegi ya da ne 6l<;ude toplumsal bir kimlilt benimseme egiliminde oldugu toplumun kendi i<;:inde 'bireysellilt' kavramma getirdigi tan1mla orantili olarak ve toplumlara gore farkhhk g6sterir. Brown ve Levinson taVIr kavrammda olumlu yiiz ve olumsuz yiiz olmak uzere iki bile~en oldugunu 6nesurmu~tiir. Olumlu yiiz toplumsa] degerlere y6neliktir, ki~inin ba~kalan tarafmdan kabul garme, begenilme ve takdir edilme arzusunu g6sterir, toplumsa] aidiyeti peki~tirir. Olumsuz yiiz ise ki~inin kendi alanmda, kendisine ili~kin istekleri ve rahatstz edilmeme konulannda 6zgiir b1rakllma arzusunu g6sterir. Olumlu yiiz etkile~imin puriizsiiz ak1~m1 saglar, olumsuz yiiz ise etkile~imde birtaklm hkanikllklara yo! a<;:ar.

turdugu benimsenmi~tir. Yonetim ve Bagiama Kuram1'nda, bu adland1rmanm yerini yiizey-yap1 alm1~tlr. yiizey-yapo (y-yapo) (s-structure) siizdizim Oretici Dilbilgisi Kuraml-

nm ilk d6nemlerinde Sesbilimsel Bi<;im ve Manhksal Bi<;ime girdi alan, silme ve siizge<; gibi i~lemlerin uygulanmasmdan once belirginle~en, adzl ve izleri i<;eren yap1d1r. Yonetim ve Baglama 6ncesindeki yiizey yap1 teriminin yerine ge<;i~inde, sesbilimsel olarak ger<;ekle~mi§ yaplYJ i<;ermez.

yiiz sakm1m1 (face saving) edimbilim, anlambilim Genellikle konu~ma­ cmm zor ya da utandmc1 bir duruma du~mesini iinlemek amac1yla dolayh s6zeylem yoluna ba~vurulmas1; om. Bir ktz arkada~1m sinemaya g6tiirmek isteyen bir erkek <;ocugun reddedilme korkusuyla dogrudan Sinemaya gidelim mi? demek yerine C:oktand1r sinemaya gitmedik ya da Bugiin iigleden sonra 4in var mt? bi9iminde konu§rnast. yiize yonelik tehdit (face threat) toplumdilbilim Etkile~imde bulu-

nan ki~ilerin 6zdeger ya da toplumsal deger gereksinimlerini tehdit etme y6nelimi. Brown ve Levinson yiize y6nelik tehdit stratejilerini saptam1~tlr. yiizey yapo (surface structure) siizdizim Oretici Dilbilgisinin ilk d6nemlerinde (bkz. Donu~iimsel Dilbilgisl, OIQiinlii Kuram) d6nu~um kurallannm uygulanmasmdan sonra elde edilen ve yalntzca sesbilimsel kurallara girdi alan yap1. Sonralan (bkz.

Genl~letilml~ OIQiinlii Kuram, GozdengeQirllmi~ Genl~letilmi~ OIQiin· Iii Kuram) bu yap1mn anlambilimsel kurallara da girdi olu~-

278

279


zaylf sezdirim

z

!lkli rumce(cik). TUrkve'qe, yalmzca geleneksel kip belirleyici!eri i9eren ve -rnA, -mAk, -l'> mastar belir!eyicileri i!e giirunen rumce(cik)ler, zamans12drr. kr§. zamanh tiimce(cik).

zay1f sezdirim (weak implicature) anlambilim, edimbilim Bir sOzce tarafmdan kuvvetle sezdirilen anlam1 izleyen ve konu§ucunun daha az sorumluluk alabi!ecegi ve daha gok dinleyicinin iiznel vlkanmlanna dayanan sezdirimler; iim. A: Bir parqa kek altr mtStmz? B: Hamur i§i yemiyornm.

zaman (ZAM) (tense) siizdizim Eylemin giisterdigi i§, olu§ ve duru-

mun gergekle§me diinemini dilbilgisel o!arak belirleyen ulam. Evrensel zaman ile dilbilgisel zamaru aYJrmak i9in ikinciye eylem zaman1 denir. Geleneksel olarak §imdi, gegmi§ ve gelecek olarak uge aynlan zaman biilumlemesi kimi diller igin gegerli o!mayabilir. Bu nedenle burun eylem zamanlanm kapsamak uzere ge9mi§-ge9mi§ dl§l, gelecek-gelecek dl§l turunden Slmflamalar da vardtr. Eylem zamanlan ile giirunu§ ve kip de kimi zaman birbiriyle iirtu§ur; iim. TUrkge'de kip belirtegleri k:ullarnlmas1 zaman ile kip aynnu yapmaYJ kimi zaman giigle§tirtr: Yann mutlaka gelirim rnmcesinde yann belirteci gelirim eylemine ge!ecek zaman degeri vertrken mutlaka zorunluluk kipi degeri katmaktadrr. Geleneksel dilbilgilerinde TUrkge'de eylem zamanlan gene! olarak yalm ve bile§ik zamanlar olarak ikiye aynlrr. Yalm zamanlar §imdi, ge9mi§, gelecek ve geni§ zaman, bile§ik zamanlar ise hikaye, rivayet, ko§ul bile§ik zamanlan olarak belirtilir. Ancak dilbilimdeki yeni giiru§ler l§lgmda bun!ann kip ve giirun U§ ile ili§kilerinln niteligi ara§tmlmakta ve yeni bir s•mfland1rmaya gidilmektedir. zamanh tiimce(clk) (tensed clause) siizdizim <;:ekim,'i [+ZAM] iizellikli rumce(cik). TUrk9e'de, yalmzca geleneksel kip belirleyicilerini i9eren ve -rnA, -mAk, -I'> mastar belirleyicileri ile giirunen tumce(cik)ler dl§mda kalan rnmceler zamanlldtr. kr§. zamanSIZ tiimce(cik).

konu§masmda, B, verdigi yan1tla, ag1k ve kuvvetli bir bivimde kek teklifini geri 9evinnekte ve Hayzr demektedir. A, bu yan1b bulurken B'den destek almaktad1r. Oysa bildiri§im A'n1n Hayzr yan1tlna ula~mas1 He sana ermez; Om. konul}ma s1rasmda masada biirek, manb ve baklava da bulunmaktadtr. Bu durumda, B'nin bOrek, manti ve baklava da yemem demi§ oldugu du§unulebilir. Buna ek olarak, yine B'nin Sagl!{jJma 6zen g6steriyorum, Kiloma dikkat ediyorum, Y az mevsimi yakla'ilYOr ve plajdaki g6riintiimii dii$iinmek zorundaylm, Bir part;a meyvaya hayzr demezdim gibi sezdirimleri de ilettigi siiylenebilir. l§te giderek za}'lflayan ve konu§ucunun dogrudan sorumluluk almayabilecegi, ama daha 90k dinleyicinin sevecegi iincullere dayanan bu rnr yorumlamalara zaYJf sezdirim denir. ZaYJf sezdirim kavram1, §iir dilinde yarablan anlam zenginligini av1klayabilmek i9in ba§vurulan iinemli bir kavramdtr ve yananlam olgusunu avlklamakta kullanlllr. DolaysiZ, a91k ve kuvvetle sezdirilen anlam!ardan 90k, zaYif bigimde sezdirilen anlam katman!annm devrede oldugu imgeye dayah §iirsel siiylemde, sorumlulugun 9ogu okurun uzerindedir. zenginle,tirme (enrichment) edimbilim Bildiri§im s1ras1nda Ure-

tilen siizcelerin eksiksiz iinenneleri ifade edebilir duruma gelebi!me!eri i9in, dinleyiciler tarafmdan olu§turulacak baglam uyannca bu iinermelere 9Ikanmsal i§lem uygulanmaSl sfueci. Bildiri§im s1rasmda siizcelerin 9Ikanmlar yoluyla zenginle§tirilmeleri gerekmektedir. Paspasm altmda, Yann, (:ok

zamans1z tiimce(clk) (untensedclause) siizdizim <;:ekim,'i [-ZAM] iizel-

280

281


zincir gen~ti, Bunu ona ver, Umut'u giirdUm gibi sOzceler ancak yet

· ennce' zenginle~trrlldikten sonra, Dt$ kapmm anahtan paspasm altmd DUnya. Kupast finali yann oynanacak, Olmek i9in ~ok genf"(i Bu kita~ karde$1-ne ver, DUn gece Umut'u rUyamda giirda.m gibi Onennele · .. n~ latabilU: duruma gelebilirler. Geleneksel edimbilim <;ah~malannm ilgi alaruna g>rmeyen bu tilr <;Ikanmsal i~lemler, bili _ sel <;er<;evede ylirutillen edimbilim <;al!~malannda onem!i : tutmaktad!r. Bi!diri~im S!rasmda uretilen sazcelerin eksi!:.~ anermeleri ifade edebilir duruma gelmeleri i<;in dinleyiciler tarafmd~ olu~turulacak baglam uyannca bu anermelere _ 91 kanmsa!J~!em uygulanmas1 sureci. .

. . .

DiLBiLiMCiLER

1

zincir (chain) sozdizim Dretici Dilbilgisinde ta~man age ile arka-

smda b1raktJ@ iz(ler) arasmdaki baglantJ; ilk age "zincirin ba§l'', son oge de ('zincirin kOkii"dUr. Bu ara9, Eylem6begi~ d1~1 konuma ta~mm1~ agenin, nasi! hala i<;sel rol t~Idl@ gibi garunumleri apklar. BaglantJ, genellikle alta <;IkanlmJ~ dik <;izgilerle veya <kltap,. t,> bi<;iminde gilsterilir; arn. Kitap. [t. okunj-du ' ' zorunlu denetim (obligatory control) sozdizim Dretici Dilbilgisinde ADIL'm soyut yorumlanma olas!l.J@mn bulunmad!@ denetim tilru. Bu tilr denetimde, denetleyen ADIL'a k-buyurma!1d1r; arn. Ali, [ADIL.;•, ders qal!§mak} istemiyortilmcedesinde Ali denetleyendirve yerle~mi~ tilmceye, do!ay:tsJYla onun aznesine, yani ADIL'a k-buyurur. Ali'nin, babast, da [ADIL•.;. ders qal!§mak} istemiyortiimcesinde ise Ali, ana Oznenin Belirl~:Yici'si konumundad!r ve benzer konumdaki tilmcecige k-buyunnamaktad1r; denetleyen Ali'nin babast, ktsaca babad1r. kr~. seQimlik denetim.

zorunluluk (obligation) anfambilim,bifimbiJim,sOzdizim Zorunluluk belirten klplik bi<;imi; arn.TUrk<;e'de Bu ak,am ders qal!!fmal!ytm tumcesinin eyleminde bulunan {-mAll} eki zorunluluk belirtir.

282

A{lakay, Mehmet Ali (1893-1965) Istanbul T1p FakU!tcsi'ni bitirdi (1917). Deg:i~ik yarelerdc heklmlik yapt1. 1937-46 y:tllan arasmda Gaziantep milletvek!li olarak TBMM'ye girdi. Turk Dil Kurumu'nda <;e~itli garevler ustlendi, s5zluk kolu ba~kanh@ yapt1 (1941-62). Ba~hcayap1tlan: Kelime Yapma Yollan (1943), TUrk9e S6zlilk (1945). Aksan, Dogan N. (1929-2010) Ankara Dniversitesi Dil ve Tarih-

Cografya FakUltesi TUrk Dili ve Edebiyau Balumu'nu bitirdi. 1958 yilinda doktor (Ankara Dniversitesi), 1964 y:thnda do<;:ent, 1972 y!lmda profesar oldu. Bonn Dniversitesi'nde ara~l!rmalar yapl!, Frankfurt Dniversitesi'nde konuk agretirn uyesi olarak bulundu. 1982'de Dil ve Tarih-Cografya Fakilltesi'nde dilbilimin anabilirn dal.! (sonra balum) olmasma katktda bulundu. Ba§hca yap1tlan ~unlardrr: Anlambilim ve TUrk Anlambilimi (1971}, Tartl$!lan Sozcilkler ve Ozle$tirme Sorunu (1976), Her Yonilyle Dil. Ana 9izgileriyle Dilbilimi (1977) II (1980}, ill (1982), Tilrk9enin Gilcil (1987), $iir Dili ve Tilrk $iir Dili (1993}, Tilrkrenin Sozvarlt{jt 1996), Halk $iirimizin Gilcil (1999), Tilrkiye Tilrk9esinin Diinil Bugilnil Yanm (2000), Eski Tilrk9enin izlerinde (2000), Cumlw.riyet Doneminden Bugilne Omeklerle $iir <;ozilmlemeleri (2003), Tilrk9enin Ba{j!ms!Zltk Sava;;n (2007), Tilrk9eye Yans1yan Tilrk Killtilrll (2008}. Aksoy, Orner As1m (1898-1993) Istanbul Hukuk FakU!tesi'ni bitirdi, savc1hk, avukatl!k, iigretJnenlik, halkevi ba~kanh@, uzun y!llar TUrk Dil Kururnu gene! yazmanhg1 yaptJ, Gaziantep milletvekili olarak 1945-50 aras1 TBMM'de garev ald1. 1941'de TUrk Dil Kurumu Derleme ve Tarama Kolu ba~kanhgma getirildi ve arkada§lanyla birlikte TUrk<;e'nin en anemli kaynaklan say!lan Derleme Sozlil{Jii. (12 cilt) ve Tarama Sozlil{Jii.'nun haz1rlanmasmda emeg:i ge<;tl. Dil Yanlt$lan ba~hk!J <;al!~masJ birka<; bask! yaptJ ve bu dogrultudaki iltekl <;:ali~rnalara anculuk etti. Sonraki y:tllarda arkada~lanyla birlikte Ana Yaztm Ktlavuzu (1987) adh <;ali~manm ortaya <;:IkmasmJ saglad1. Oz-

283


Dilbilimciler

Dilbilimciler

leeytirme anlayteylmn ve giirueylerinin gelecege aktanlmas1 igin 1994 ytlmda ailesi tarafmdan (Dil Demegi ile ieybirligi yapllarak) her ytl verilmek uzere adma bir iidul kondu. Baeyhca yapltlan eyunlard1r: Gaziantep AgZl (3 cilt, 1945-1946), Atasiizleri ve Deyimler Siiz!Ugu I (1971), II (1976), m (1976), Dil Yanh§lan (1980), Dil Gen;;egi (1982). Banguoi\llu, H. Tahsin 1904-1989) Istanbul Dniversitesi Edebiyat

Fakiiltesi'ni bitirdi (1930). Ilk giirevi Gazi Egitim Enstitiisu edebiyat iigretmenligidir. Almanya'da Berlin ve Breslau'da eski Osmanhca iizerine doktora yaptl (1932-36); diinueyte Dil ve Tarih-Cografya Fakiiltesi'ne TUrk Dili dogenti olarak atandl, ayru zamanda Devlet Konservatuan'nda sesbilgisi dersleri verdi. Ankara ve Istanbul universitelerinde profesiir olarak giirev yaptl. Milletvekilligi, senatiirluk, parti baeykanhgi, 194850 ytllar1 arasmda da Milli Egitim Bakanhgi yaptl. Politikadan aynhnca 1955-59 ytllannda Londra Dniversitesi School of Oriental and African Studies'de kareyilaeyt!rmal! TUrk dilleri dersleri verdi. 1960-63'te TUrk Dil Kurumu baeykanhgi, 196366 arasmda Halkevleri gene! baeykanhgi yaptl. Baeyhca yapltlan eyunlard1r: Anahatlanyla Tilrk Grameri (1940), Dil Bahisleri (1941-42), TilrkQenin Grameri I: Sesbilgisi (1959), TilrkQenin Grameri (1974). Ba~kan Ozcan (1929-1997) Istanbul Dniversitesi Edebiyat Fa-

kiiltesi lngiliz Filolojisi'nden mezun oldu. 1953'te aym biilumde asistan olarak gaheymaya baeylad1. 1953-55 ytllan arasmda Michigan Dniversitesi'nde doktora Qaheymalanm yliruttii. 1955'te TUrkiye'ye diindukten sonra doktorasm1 bitirdi ve universitede, Harp Akademileri'nde ve Robert Kolej'de ders verdi. 1959'da dogent, 1968'de profesiir oldu. 1961'de Londra Dniversitesi'nde 9al1eymalanm surdurdu. 1972'de Istanbul Drilversitesi Yabanc1 Diller Yuksek Okulu'na kurucu mudur olarak atand1. 1984'te Marmara Dniversitesi Fen-Edebiyat Fakiiltesi lngiliz Dili ve Edebiyatl Biilumu, daha sonra Atatiirk Egitim Fakiiltesi lngiliz Dili Egitimi Biilumu'nde iigretim uyeligi yaptl ve biilum baeykanhginda bulundu. Baeyhca yap!tlan eyunlard1r: Fonemik Tahlilde Kzstaslar Meselesi (1955), 284

Lengilistik Metodu (1967), Yabancz Dil Ogretimi. ilkeler 9iizilmZer (1969), Bildiri§im. jnsan Dili ve Otesi (1988), jngilizce Siizcilkleri Sesletim Kzlavuzu (1994). Benveniste, Emile (1902-1976) Hint-Avrupa dilbilimi ve gene!

dilbilim konusunda kuramsal Qaheymalanyla tanm1r. Siizvarhgindan yola Qlkllarak Hint-Avrupa toplumunun niteligini araeytlran gaheymas1 (1969), klhc1 ve eylem adlan konusundald 9aheymalan ve iizellikie Iran dilleri konusundald gaheymalan aml:maya deger. Genel Dilbilim Sorunlan (Probleme de linguistique g{merale) ba§hkh iki cilttik yap1tl gene! dilbilim kuraroma iinemli bir katkl olarak degerlendirihni§tir. Bu kitapta ele alman konular arasmda iletieyim ve siizcenin niteligi ve ozellikie 'konueyamn temel oldugu' dueyuncesi dilbilim d!§mda da yankl uyandlrmleytlr. Bloomfield, Leonard (1887-1949) Amerikan yap1salciligimn kurucusu. Bloomfield'm iizellikie Language adh kitabmda dile getirdigi giiru§ler Amerikan yap1salcihgimn temelini olueyturur. Bloomfield dil birimlerinin betimlenmesinde bulgulama i:;\lemleri (discovery procedures) Uzerinde Ozellikle durur. Dilbilimin fen bilimleri anlammda nesnel bir bilim olmas1 yolunda 9aba giistermesi Bloomfield'! biqimi vurgulamaya yiineltlnieytir. Dil incelemelerini, iizellikie de dil iigrenimini davrameyg1 ruhbilim terimleriyle bir uyaran-tepki ilieykisi 9er9evesinde a9lkiamaya Qalieymi§, bu nedenle anlamm o giinlerdeki bilgi 9er9evesinde a91kiamanm giiglukierine deginerek daha 90k bi9imbilim ve sesbilim gaheymalanna agirhk vermieytir. Amerika Dilbilim Demegi'nin yaytn orgam Language dergisinin kurucusu alan L. Bloomfield 6zellikie aeym bi9imci g6rueyleri ve anlam1 arkaplana atmas1 nedeniyle eleeytiriye ugraml§tlr; uretici dilbilim bir baklma Bloomfield'in giirueylerine tepki olarak ortaya 91klmeytlr. Baeyhca yap1tlan arasmda Language,

Outline Guide for Language Teaching, An Introduction to the Study of Language saytlabilir. Boas, Franz (1858-1942) Sapir ile bir9ok dilbilimci ve insanbilimciriln iigretmeni alan Boas, Amerikada dil konusundaki

285


Dilbilimciler

Dilbilimciler

9alt~malann kurucusudur. En 6nemli yapttl The Handbook

of American Indian Languages'dir (1911). Bu yaptt dillerin Ya-

ptsal 9e~itliligini vurgular ve dil betimlemelerinin olabildigin. ce Avrupa dil geleneginden bagimstz kavramlarla yaptlmast geregi i.izerinde durur. Breal, Michel (1832-1915) Kar~tla~tmnalt dilbilim ve anlambilim 9alt~malanyla tarumr. Anlambilim (semantique) terimi ilk kez Breal tarafmdan kullantlmt~ ve onun 9alt~rnalan sayesinde anlam degi~roeleri dizgeli bir bi9irnde incelenroe olanagina kavu~rnu~tur. Essai de semantique (1897) adh yap11:J,

s6zci.ik anlambilimi yanmda dilbilgisi kurarn1 a91smdan da ilgin9 g6ri.i~ler sunrnaktadJr. Brugmann, F. Karl (1849-1919) Yenidilbilgiciler (neogrammarians) aktmmm kuruculanndan ve Hint-Avrupa dilbilirninin 6nde gelen kuramc!lanndadtr. En 6nernli yapttl Grundriss der verg-

leichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen'dir

(1886-1893-ilk bastrot 5 cilt). Biihler, Karl (1879-1963) Viyana Dniversitesi ruhbiliro profes6ri.i alan Bi.ihler'in g6ri.i~leri Trubetzkoy ve Prag Dilbiliro Okulu'nun 6teki i.iyeleri i.izerinde etkili olrnu~tur. Sprachtheorie adh yapttmda dilin i~levlerini one 9lkaran bir g6sterge kuramr iinerdi. Bu kuramda sazceyi simgesel alan (symbolic fi. eld) ve g6sterimsel alan (deictic field) kavramlan a9Jsmdan inceleyerek bu kavramlann 9agda~ anlamma katktda bulundu. Caferoglu, Ahmet (1899-1975). Azerbaycan'da dogdu. BakU Oniversitesi Ti.irkoloji B6li.irnu'nde ba~ladtgi 6grenimini is-

tanbul Oniversitesi Edebiyat Faki.iltesi'nde tamamladt (1924). Berlin ve Breslau i.iniversitelerinde okuduktan sonra 1929'da doktor (Breslau Oniversitesi) oldu. istanbul Dniversitesi'nde TUrk Dili Tarihi do9enti olarak g6rev yaptt ve aym i.iniversitede 1938'de profes6r oldu. Anadolu'nun 9e~itli y6relerinden yaptlgi dil derlernelerini 9 cilt olarak yaytmladt. Ti.irkoloji el kitabt alan Philologiae Turcicae Fundamenta'da "Anadolu ve Rurneli Agizlan", "Azerbaycan Dili" (G. Doerfer ile birlikte) ve

286

"Azerbaycan Edebiyatt" biili.irnlerini yazdt. Ba~hca yapttlan ~unlardtr: Anadolu Dialektolojisi Ozerine Malzeme (2 cilt, 1940-1941), Anadolu Agtzlanndan Toplamalar (1944), Giineydogu illerimiz A{j!Zlanndan Toplamalar (1945), Kuzeydogu illerimlz A{j!Zlanndan Toplamalar (1946), Orta Anadolu A{j!Zlanndan Derlemeler (1948), Anadolu illeri Agtzlanndan Derlemeler (1951), 1llrk Dili Tarihi (2 cilt, 1958, 1964), Eski Uygur 1llrk9esi Sozliigu (1968). Catford, John C. (lan) (1917-2009). Sesbilgici, Kafkas dilleri uzmant. isko9ya'nm Edinburgh ~ehrinde dogmuey alan J.C. Catford, Royal Lisesi'ni bitirdikten sonra Edinburgh Oniversitesi ve Paris Instltut de Phonetique'e devam etroi~tir. Sesbilgisi derslerini Daniel Jones, Pierre Fouche ve Marguerite Durand'dan almt~tlr. 19501erde Edinburgh Oniversitesi'nde Uygulamah Dilbiliro B6li.irni.i'ni.i kurrnuey, isko9ya'mn Dilbilimsel Tarama Projesini ba~latrot~ ve billgenin agiz haritasmt 91karrnteytlr. Llzelliklerinden biri konu~anlann kullandtklan ses kan~tmlanndan o ki~inin isko9ya'nm hangi billgelerinde ya~amtey oldugunu belirleyebiime ve bir ti.irnceyi soudan ba~a silyleyebilroe yetenegine sahip olroastdtr. 1964'te University of Michingan'a davet edilen Catford, burada once Yabanct Diller Yi.iksek Okulu rni.idi.irli.igu yaprot~, daha sonra Sesbilgisi Laboratuvan adm1 alacak o!an ileti~irn Bilimleri Laboratuvan'mn idarecisi olmu~tur. Bu laboratuvarda Kafkas dilleri ve 6zellilde Kafkas dil ailesinin ses bilgisi i.izerine 9ah~rn1~tlr. Sesbilim alanmda Fundamental Problems in Phonetics ve A Practical Introduction to Phonetics ba~hkh kitaplannm yantstra 9eviri alanmda da 9alt~m1~ olan Catford bu alanda uygulama sorunlanna kuramsal bir yakla~tro iinerdigi A Linguistic Theory of Translation ba~hkl1 bir kitap yaytnlamt~tlr. Kendisi Bogazi9i Oniversitesi'nde rnisafir ogretim uyesi olarak ders verdigi sure i9inde Kafkas dillerinden Ub1h9a'nm son konueyanl ile 9al1~rnak ftrsattm e!de ettnieytir. Chomsky, Noam (1928- ) Dilbilim 9alt~malannda 91gir a9an Oretici Dilbilgisi Kuramrm ortaya attm~ttr. Kuram 6zellilde siizdizirn incelernelerine yeni bir yakla~tro getirrnieytir. Dil-

287


Dilbilimciler

Dilbilimciler

bilgisinin uretici bili§sel bir diizenek oldugunu varsayan ve her bireyin evrensel dilbilgisi yap!lanrn belirleyen ilke ve kurallarla dogdugunu savunan Chomsky'ye gore dil, insana · ozgii, onu diger tum tiirlerden aYJran bir yetidir. Chomsky, dil edinim siirecini tetikleyen kritik bir ya§ evresi oldugunu ileri siirmii§tiir. Kritik ya§ savma gore bu evreden sonra dil edinimini saglayan bili§sel diizenek etkinligini kaybetmektedir. lnsan haldan ve politika alarllannda da gok saYJda yaYJnlan alan Chomsky'nin dilbilim alaninda ba§hca yap1tlan §Unlarchr: Syntactic Structures (1957), Aspects ofthe Theory of Syntax (1965), Cartesian Linguistics: A Chapter in the History of Rationalist Thought (1966), Language and Mind (1968), The Sound Patterns of English (Morris Halle ile) (1968), Studies on Semantics in Generative Grammar (1972), Topics in the Theory of Generative Grammar(1972), The Logical Structure of Linguistic Theory (1975), Reflections on Language (1975), Essays on Form and Interpretation (1977), Language and Responsibility (1979), Rules and Representations (1980), Lectures on Government and Binding: The Pisa Lectures {1982), Some Concepts and Consequences of the Theory of Government and Binding (1982), Barriers (1986), Knowledge of Language: Its Nature, Origin, and Use (1986), Language and Thought (1994), The Minimalist Program (1995), The Architecture of Language (2000). Coseriu, Eugenio (1921-2002) Qal1~malanm Alrnanya'da siirdiiren Rumen dilbilimcidir. 19501erde yaYJmlanan ilk gah~­ masmda dil dizgesi ve dil degi~imleri kavramlanna yap1sal

ag1dan aglkhk getirdi. Dil, dizge ve norm kavramlarm1 degi§ik diizlemlerdeki soyutlamalar olarak ele ald1; soyutlamanm en alt diizlemindeki normun kolayca degi~tigini, ondan sonrald dizgenin ise degi~ime daha direngli oldugunu ama onun da zamanla degi~ebilecegini savundu.

oldu. Qe~itli yer!erde ingilizce ogretmeni olarak gall~h. lzmir Egitim Enstitiisii ve Y1ld1Z Teknik Dniversitesi'nde lngilizce Ogretmenligi Boliimii'niin kurulu~unda gorev ald1. Uzun YJllar Istanbul Dniversitesi'de, daha sonra da Yild1z Teknik Dniversitesi'nde gorev yaph. 2004·2009 YJllan arasmda Okan Oniversitesi Qeviribilim Boliimii'nde gorev yaptl. Ba~hca yap1tlan §Unlard1r: Tarkiye Tark<;esinde Kiik-Ek Bile§meleri (1979), Tilrkiye Tark<;esinin Ses Dilzeni {1980), Yabanadil O{Jretimi A<;1szndan ingilizcenin Vurgulama Dilzeni (1988), DUnden Bugilne Tarkiyede Yabana Dil {1990), Yabana Dil Ogretim Yiintemleri (1996), Tark<;enin Sesdizimi (2000), ileti§im ve Dil Devrimi (2001), Tark<;enin Ezgisi {2003), TUrk Dilinde <;:att (2003), Devrik Tamce ve Odaklama (2009), Tark<;ede Dil'}ilm ve izleme (2010). Deny, Jean {1879-1963) Hukuk ve Dogu dilleri 6grenimi gordii. Arapga, Farsga, Tiirkge ve Rusga ogrendi. Fransa'dald giirevleri d1~mda M1s1r'da Tiirk ar§ivlerinin smlflandmlmasm1 yaph ve 1938-48 ylllan arasmda Dogu Dilleri Okulu miidiirliigunde bulundu. Buradan emekli olunca 1951 yllma kadar Washington Goergetown Dniversitesi Tiirk Dili profesiirii olarak gall§tl. 1909 YJhndan ba§layarak Tiirk Dili ve Edebiyah konusunda yaz1lar YaYJmladl. Tark<;enin Grameri adh gal!~­ masl Tiirkgenin en yetkln dilbilgisi olarak kabul edilmektedir. Bunun yanmda Anadolu Tiirkliigu, edebiyah, ajllZlan, arkeolojisi iizerine makaleler yaYJmladl. islam Ansiklopedisi ve Philologiae Turcicae Fundamenta'da Tiirk dili ve kiiltiirii ile ilgili yaz!lar yazd1. Ba~hca yap1tlan ~unlard1r: Grammaire de la langues turque-dialect Osmanl! (1921), Sommaire des archives Turques du Cairo (1938), Principes des grammaire turque (1955).

ce Boliimii'nii bitirdi. 1962-1963 ve 1966-1968 YJ!lannda lngiltere'de ogrenim gordii. 1978'de lngiliz Dili ve Edebiyah dalmda doktor (Istanbul Dniversitesi), 1993'te ileti~im sanatlan dahnda dogent, 1999'da egitim bilimleri dalmda profesor

Dila<;ar, Agop {1895-1979) Robert Koleji bitirdi ve daha sonra bu okulda iigretmer!lik ve yoneticilik yapt!. 1932'de Atatiirk tarafmdan 1. Tiirk Dil Kun!ltaYJ'na gagr!lch; Tiirk Dil Kurumu ba~uzmanh@na atand1 ve 1935'te Atatiirk tarafmdan kendisine Dila<;ar soyad1 verildi. Dil ve Tarih-Cografya Fakiiltesi'nde dilbilim tarihi ve gene! dilbilim dersleri okuttu.

288

289

Demlrcan,

Orner (1935- ) Gazi Egitim Enstitiisii lngiliz-


Dilbaimciler DUbilimCT.1er

Tilrk Ansiklopedisi'nin teknik dam~mam ve yayJm sorumlusu olarak gi:irev yapt1. Ba~hca yapttlan ~unlardtr: Wilhelm Thomsen ve Orhon Y=tlanmn t;:ozillil§il (1963), Tilrk Diline Genel Bir Baki§ (1964), Dil, Diller ve Dilcilik (1968), Kutadgu Bilik jncelemesi (1972). Dilemre, Saim Ali (1880-1954) Almanya'da tlp i:igrenimi gilrdu; d6m1~te

tlptaki g6revleri yamnda i:igretim g6revlerinde bulundu ve dil konulanyla yakmdan ilgilendi. Tip terirnlerinin TUrk<;:ele~tirihnesi ve gene! olarak TUrk dil devrimi konusunda <;:ah~malar yaptl ve dil konularma ilgisi nedeniyle Ataturk tarafmdan kendisine Dilemre soyadt verildi. 1935-40 ylilan arasmda Oil ve Tarih-Cografya Fakiiltesi'nde gene! dilbilgisi dersleri okuttu. TUrk Oil Kurumu'nda y6netim kurulu iiyeligi, dilbilim kolu ba~kanhg:t yapt1. Ba~hca yapttlan ~unlard!r: Dil Cografyast (1937), Genel Dilbilgisi (1942), Hekimlik Dili Terimleri (1945), Dil Devrimi jq;n (1949). Dionysius, Thrax (yalda~tk iO 170-90) ilk Yunan dilbilgisini yazan, Alexandria geleneginde yeti~mi~ dil bilgini. Bir<;:ok dilbilgisi kavrammt, bu arada si:izcuk turlerini ilk kez inceleyen dilbilgisi uzmant olarak Batldaki dil gelenegi lizerinde uzun yJilar etkili olmu~tur. Ergin, Muharrem (1925-1995) 1947 yJhnda istanbul Oniversite-

si Edebiyat Fakiiltesi TUrk Oili ve Edebiyatl Bolumu'nu bitirdi. Bir sure i:igretmen olarak <;:ah~tlktan sonra 1951 yJhnda mezun oldugu istanbul Dniversitesi Edebiyat Fakiiltesi TUrk Oili ve Edebiyatl B61Umu 'ne asistan olarak geri d6ndu. 1954'te doktor, 1963'te do<;:ent, 1971'de profesor alan Ergin'in, TUrk<;:e ve TUrk dilleri uzerine <;:ok sayJda <;:ah~mast bulunmaktadtr. Ba~hca yapttlan ~unlardtr: Dede Korkut Kitabt (inceleme, 1958), Dede Korkut Kitabt (Metin-Sozluk, 1964), Orhun Abideleri (1973), Osmanltca Dersleri (1958), Tilrk Dil Bilgisi (1958), Azeri TilrkQesi (1971). Firth, John R. (1890-1960) ilk gene! dilbilimci samm alan lngi-

liz dilbilimci. Firth 'lin, insanbilimci Malinowski'nin etkisiyle,

290

uzerinde durdugu en i:inemli konu dilin toplumsal bir surey olarak ve bir baglam i9inde incelenmesidir. Bu 9er9evede 'durum baglaml' (context of situation) kavram1n1 geli~tirdi ve dilin i§levsel boyutunu vurgulad1. Firth 'iin ikinci en 6nemli katlast da 'burunsel sesbilim' (prosodic phonology) alamndadtr. Bu kapsamda <;:ok dizgelilik ilkesini i:inemsedi ve dilin anlam ve i§lev boyutuna ilgisi nedeniyle sesbilim 9ah~malannda baglamm i:inem.ini vurguladt, dilin i~leyi~ini ve niteliglni daha iyi anlamak 19m konu~ma ediminin incelenmesini i:inerdi. Bu 9al1~malan nedeniyle dilbilimin ayn bir bilim dalt olarak geli~mesine i:inemli katlalarda bulundu. En iinemli yapttlan ~unlardtr: Speech (1930), Tongues of Men (1937). Gillleron, Jules (1854-1926) Oil atlast<;:ah§malanmn i:incusu. is-

viyreli dilbilimci. E. Edmont ile birlikte 9all§malan sonunda Fransa dil atlastm (1902-10) yayJmlamt§tlr. Atlastaki bulgular 'ses degl§imlerinde' yeni dilbilgicilerin duzenlilik ilkesini 9iiriitecek bi9imde yorumlantm§sa da, kimi dilbilimciler Gillieron 'un kokenbilim 9all§malannm s6zkonusu ilkelere aylan dli§medigini ileri sunnu~lerdir. Goktiirk, Ak~it (1934-1988) 1960 y!hnda istanbul Dniversitesi lngiliz Oili ve Edebiyab B6111mu'nu bitirdi. 1961'de aym Fakiiltede ara~tlnna gi:irevlisi olarak i~e ba~Jadt; 1965'te doktor, 1972'd~ do9ent, 1978'de profesi:ir oldu. lngiltere'de Nottmgham Dniversitesi'nde(1964-65), Almanya'da Konstanz Dniversitesi'nde (1970,1974-76) ara~tlrmact ogretim uyesi olarak 9al1§tl. 1958'den sonra Varltk, Yeni Dergi, Tilrk Dili t;:agdw; Ele§tiri dergilerinde ilzellikle yazm konulannda ya~ ztlar yazd1. Ozellikle 9eviri konusunda 9agda~ kavramlann Tiirk9eye kazandmlmast i9in 9aba harcad1. 1969'da Robinson Crusoe 9evirisi ile TUrk Oil Kurumu 9eviri i:idulunu kazand1, Ba~hca yapttlar ~unlardtr: Edebiyatta Ada (1973), Okuma Ugra§z (1979), t;:eviri Dillerin Dili (1986). Grice, H. Paul (1913-1989) Anlam kurammt konu~urlann ileti§im ama9lan a91smdan irdeleyen Amerikalt felsefeci. Bu konuda en 6nemli katlast 'Mantlk ve Konu~ma' ba~hg, (Lo-

291


Dilbilimciler Dilbilimciler

gic and conversation) altmda topladt@ bir dizi konueym~d:". Daha sonralan eleeytiriye ugrasa da bu 9aheymalarda gelieytirdigi sezdirirn ve konueyrna ilkeleri (maxims of conversation? kav~ ramlan dil felsefesi, edimbillm ve siiylem yozflmlemest kapsammda onemli yalteymalara kaynakl!k etmieytir. Halliday, Michael A.K. (1925-) lngiliz dilbilimcisi. Firtb'iin iig-

rencisi ve izleyicisi olarak dil vah~malannda anlam, i§lev ve baglarm iinemsedi ve dill toplumsal-kiiltiirel ill§kiler i9i~~e ve tiimceiitesi ill§kiler 9er9evesinde ele aldt. Chomsky nm tersine dilin ozerk, salt zihinle ba@n1:!h olmadt@m, kiiltiir ve toplumla i9 i9e oldugunu savundu; dilde 9izgisel ili§kilerden vok dizisel ili~kilerin (paradigmatic relations) onemini vurguladt. Geli~tirdigi dizgeci-i~levsel (systemic functional grammar) .anlaytey dili bir anlam dizgesi olarak ele ahr ve her a§amada dtl kullamctsmm sozdizimsel ve anlamsal sevimler yapmak zonmda oldugunu belirtir. Halliday 9ocuk dilinde aynnbstyla giirulen yedi dilsel i~levi daha sonra dii~iinsel, etkile§rmsel ve metinsel ieylevler olarak tantmlar ve bunlann tiimcenin aldt@ biyimi yOnlendiren Uy amayla (clause as repr.esent,~tio~ex~~ange and message) ba@nbh oldugunu belirtir. Halltday m dilb:~me, ozellikle metindilbilime en onemli katkllanndan bmst R. Hasan1a birlikte yazdt@ Cohesion in English (1976) adh yaptt1:!r. Bu vah§ma lngilizce'de tiimceler arast ili§kilerin avtklanmasmda ve metinlerin yozflmlenmesindeki vah§malara temel olu§turmu~tur. L>teki yapttlanndan kimileri ~unl"':dtr: Explorations in the Functions of Language (1973), Leammg How to Mean (1975) Language as a Social Semiotic (1978), Language, Context and Text (1985). Harris Zellig S. (1909-1992) Amerikada Bloomfield sonrasm-

daki ;aptsalcth@n onde gelen kuramctst. 1951'de y":"d:@ Methods in Structural Linguistics adh kitabmda btr dtzt btytmse~ i§lem kullantlarak, anlamdan ba@mstz bir dil betimlemest yaptlabilecegini one siirmiieytiir. Harris'e gore dtl b~ttmlem~­ lerinde onemli olan birimlerinln da@hmlannm behrlenmestdir ve bu i§lem i9in biiliimleme ve smtflandtrma en uygun yiintemlerdir. 0 giinlerde betimlemenin bilimselligini kamt-

layan tek yontem olarak dii§iiniilen bu anlayt~l Harris daha sonra kendisi de yetersiz bulmu~ ve ogrencisi Chomsky ile iiretimsel diinii~iimlii dilbilgisinin temelini olu~turacak vah~­ malara yonelmi§tir. Harris 1952 ythnda Language dergisinde 'siiylem yoziimlemesi' ba§hklt ilk yaztyt yaytmlayarak, yaptsal bir avtdan da olsa, bu konunun bilim diinyasmm tar1:!~ma alanma girmesine iinciiliik ebnieytir. Baeyhca yapttlan ~unlar­ dtr: Methods in Structural Linguistics (1960). String Analysis of Sentence Structure (1962). Hatiboglu, Vecihe (1916-1996) Ankara Oniversitesi Dil ve Tarih-

Cografya Fakiiltesi Tiirk Dill ve Edebiya1:! Boliimii'nii bitirdi (1940). Bir siire edebiyat ogrebneni olarak yaheyhktan sonra ayn1 fakiiltede 1953'te do9ent, 1962'de profesiir oldu. 6gretim iiyeligi yanmda uzun ytllar Tiirk Dil Kurumu'nda dilbilgisi kolu ba~kam olarak gorev yap1:!. Ba§hca yapttlan §unlardtr: Tilrk Kelimelerinin 6nsesleri (1961), Dilbilgisi Terimleri Sozlilgu (1969}, Tilrk Dilinde lldleme (1971), Tilrk9enin Sozdizimi (1972), Peki§tirme ve Kurallan (1973), Tilrk9enin Ekleri (1974). Hjelmslev, Louis (1899-1965) Kopenhag Dilbilim <;:evresi'nde yaptsalct glosematik kurammm kurucusu. Hjehnslev'in kuramt son derece biyimsel ve soyuttur; bir baktma dilin mantlksal aytdan aytklamast olarak nitelenebilir. Hjelmslev, Saussure'iin 'dili kendi i9inde kendisi iyin inceleme' anlayt§llll titizlikle izler, dilde i9erik (content) ve anla1:!m (expression) diizlemleri bulundugunu ve her diizlemde birimlerin dizisel ve dizimsel ili§kiler i9inde oldugunu one surer. Hjehnslev dil dizgeleri ile dildt§l dizgeler arasmdaki ili~kileri ele aldt@nda yeni bir giistergebilim anlayteytm da ortaya koyar. Giistergebilimin 9er9evesini bir a~ama diizeni i9inde ele altr ve bu a~amalann diizanlam/yananlam/ giistergebilim/iistgostergebilim ve iistgostergebilgisi diizeyleri oldugunu belirtir. Hjelmslev'in dil yah~malarmda gozetilmesini istedigi ii9 temel ilke tutarhhk, kapsaytcthk ve yalmhkttr. Bilinen tek yap11:! §Udur: Prolegomena to a Theory of Language (1953). Humboldt, Wilhelm von (1767-1835) Prusyah devlet adamt ve

293 292


Dilbilimdler Dilbilimdler

bilgin. 1836'da olumunden sonra Kawi dili uzerine 9ah~mas1 yay:unland1gmda bu kitap Bloomfield tarafmdan ge~el dilbilim konusunda en onemli kitap olarak mtelenmt~tir. Humboldt bir yandan insan dilinin butUnlugunu, ote yandan her toplumun du~unce dunyas1m bivimlendire~ tek .:':~ ~erin 9e~itliligini konu edinmi~ ve dil felsefesmm on?ulugunu yapm1~t1r. Humboldt'un ozellikle ikl goru~u kend1smden sonrakiler uzerinde etkili olmu~tur: Bunlardan birincisi dilin bir nesne, urun (ergon) degil, dili kullananlann etkile~imleriyle surekil yenilenen bir etkinlik (energia) oldugu du~uncesi, otekisi de her bir dilin dilbilgisi ve siizvarhii;tm bi9imlendiren bir ivbivimi (inner form) oldugu du~uncesidir. Biiyle:e di!in :oplumun du~unme bi9imiyle s!la baglan bulundugu ve g:tderek du~unce ve dunya gi\ru~umiizii bi9imlendirdigi yolundaki giiru~lere oncUluk etmi~tir. (1860-1943) Danimarkah dilbilimci. En onemli a11 ~malan dilbilgisi kuram1 (The Philosophy of Grammar9 1924) ve ingilizce dilbilgisi konusundad1r. En kapsa:"h ?ah~masl ise 7 ciltlik Modem English Grammar on Hzstoncal Principles (1909-49) adh yap1tld1r. Bu 9al1~ma gerek iim~eri, gerekse one surulen tutarh goru~ler baknmndan ~~~?e konusundaki en onemli ba~vuru kaynakianndan bms!d!r. Jespersen Progress in Language (1894) ve La~~age. (1920) adh kitaplannda dilierin evrimi konusundaki goru~lenyle de ilgi 9ekmi~tlr. Bu tartl~malarda Schleicher'in aksine, HintAvrupa dillerinde eski donemden gilnumuz: dogru o.l.U: degi~melerin bir bozulma degil, geli~me oldugunu 1ler.1 sur~r. Jespersen dilbilimin uygulanmastyla da yakmdan tlgtlenmz~, yabanc! dil ogretlminde yeni yontemlerin geli~tirilmesinde ve uluslararas 1 bir yardtmct dil (esperanto) olu~turulmasmda onemli bir rol oynam1~t1r.

Jespersen, Otto

(1881-1967) ingiliz dilbillmcisi. Sesbilgisi alamnda etkili olmu~, uluslararas! Sesbilgisi Demegi'nin val!~ma­ lannda etkin rol almt~tlr. Jones asal unluler (cardinal v~wels) dizgesini olu~tunnu~ ve Outline of Phonetics (1914) adh kitabt ingilizcenin olvunlu kesiti konusundaki yall~malara temel

Jones, Daniel

294.

olu~tunnu~tur. Johns'un sesbirim (phoneme) kuramma katlalan da onemlidir.

William (1927-) Amerikalt toplumdilbilimci. Prag Okulu'nun i~levselci yakla~munm, dilin konu~urlara degi~ik toplumsal ortamlara uygun bir dizi bi9em sundugunu one surer. Bu goru~ten esinlenen Labov New York'ta smzf temelli dilsel degi~imleri inceledi ve dilde toplumsal boyutlu vah~­ malara kuramsal dfzzlemde ve ara~tlnna yontemi a9tsmdan katlnlarda bulundu. New York'ta unlu sonras1 /r/ kullanzrm fzzerine yapt!gi vall~malar, dil degi~imlerinde tarihsel etmenler yanmda toplumsal etlnenlerin de onemli oldugunu kanttladl. Labov, toplumdilbilimdeki bulgulann dil degi§irnlerinin incelenmesinde kullarulmasmltsrarla savundu ve bu vurgulama kimi dilbillmcilere gore (Sampson 1980) e~zamanh ve artzamanh betimleme tekniklerinin giderek birbirine yakia~acagi konusunda yorumlara yol a9t1. Labov,

(1922-1996) Amerikah dilbillmci. Dretici Dibilgisi Kuram1'm ilk benlmseyen ve bu yakia~1m dogrultusunda vah~anlardandtr. 1960'da yaytmladtii;t The Grammar of English Nominalizations adh yap1t1, bu kuramsal anlayt§la yaptlrm~ onemli vah~malardan biridir. Dretici sesbilim kuraml yCfyCvesinde yazmt~ oldugu The Phonology of Turkish adh kitab1 1'iirk9e'nin ilk ay!klaytC! sesbillm val!~ffiaS!d!r. Lees, Robert

(1932-) Klasik edebiyat egitimi gordukten sonra dilbilime yoneldi ve ozellikle dilbilim kuram1 ve anlambilim konusunda yah~malar yapt1. Structural Semantics {1963) Plato'nun sozvarhii;t uzerine bir 9al1~madzr. Introduction to Theoretical Linguistics (1968, 1'iirk9e'ye 1982'de 9evrildi) ve ikl ciltlik Semantics (1977) adh kitaplan dilbillmciler uzerinde etkili oldu. yal!~malannda ozellikle kavramlann avlklanmasl fzzerinde durur ve terimler konusunda buyiik titizlik gi\sterir. i9lern ili~kileri (sense relations) Slmfiamasl ozgiln bir katla olarak degerlendirilmektedir. Klmi oteki yap!tlan ~unlardtr: Language and Linguistics (1981). Language, Meaning and Context (1981), Essays in Linguistic Theory (1987), Principles of Lyons, John

295


Dilbilimciler

Dilbilimciler

Linguistic Semantics (1988). Martinet, Andre (1908-1999) Franstz dilbilimci. Yap1sal ve i~­ levsel dilbilimin onde gelen isimlerindendir. Sava~ oncesi Prag Oku!u'nun kuramlanndan etkilenmi~, daba sonra New York'ta yaptlg, 9ah~malarda Prag Okulu sesbiliminin geli~­ tirilmesine katlada bulunmu~tur. Ses degi~imlerini yap1sa! balamdan a9J.kiarken, sesbilim dizgesi i9indeki i9 baskllan temel alm1~ ve bu du~uncesini Avrupa'ya donueyunde ya)'lrnJanan Economie des changement phonetique (1955) adh yapltlnda aynntiland1rimeytlr. 1977'den bu yana ya)'lrnlanan La Linguistique adh derginin kurucusu ve Uluslararas1 ieylevsel Dilbilim Kurumu'nun onursal baeykan1d1r. 1960'ta ya)'lrnlanan Elements de linguistique generale adh yap1t1, yap1sal ve ieylevsd dilbilimin temel kavramlan a91smdan Fransa'da ve oteki ulkelerde son derece etkili olmueytur. Meillet, Antoine (1866-1936) Franstz dilbilimcisi. 20. ylizyilm

ilk yansmda Franstz dilbiliminin belirleyicileri arasmdad1r. Hint-Avrupa dilleri (Ermenice ve oteki dallan), gene! dilbilim ve anlam degi~imleri konusunda vah~malanyla tanmmaktad!r. Daba sonra oteki dilbilimcilerce geli~tirilen 't:Umce' ve 'dilbilgiselle~me' kavramlanm tan1mlayan ilk dilbilimcilerdendir. Ba~hca yap1tlan ~unlard1r: Introduction a Ia etude comparative des langues indo-europeennes (1912), Characteres generaux des langues germaniques (1913) Linguistique historique et linguistique generale (1921). Ozdem, Rag1p Hulusi (1893 - 1943) AtatUrk doneminde 'I'iirk

Dili Tetkik Cemiyeti (TUrk Dil Kurumu) Derleme Kolu Ba~­ kanhgma getirilen dilbilimci. Selfmik idadisi'ni bitirdlkten sonra 1920'de Dil.rillf(inun Hukuk Bolurnu'nden rnezun oldu. Bu arada Franstzca ve Alrnanca'Yl 90k iyi derecede ogrendi. 1923'te Paris'e gonderildi. Darulfunun Edebiyat Bolumu'nde TUrk dili tarihi rnuderris rnuavinligi ve Robert Kolej'de ogretrnenlik yaptl. 1932'de kurulan 'I'iirk Dili Tetklk Cemiyeti'nin ('I'iirk Dil Kururnu) Derlerne Kolu Ba~kan1 oldu. 1934'te istanbul Dniversitesi Edebiyat FakUltesi Gene! Dilbilirn (Umumi 296

Lisaniyat) Kursusu profesorlugune getirildi. Ozellikle vevirileri ile dlkkati vekti. c;evirileri d!~mda ba~hca yap!tlan ~un­ lardlr: Tarihi Baktmdan 6z Tiirk9e ve Yabancz S!Jzlerin Fonetik Ayra9lan (1939), Tanzimat'tan Beri Dilimiz (1940}, Dilimizin Islaht Ozerine Muhttra (1941), DilTiireyU,i Teorilerine Toplu Bir Bakt§ (1944). Panlni (yakla~1k; iO 500) Hint dilbilirninin kurucusu. Sans-

krit9e ustune 9ah~rna!anyla tamnrm~tlr. Bi9irnbilgisi ve sesbivirnbilgisi (morphophonology) konusundakl vah~rnalan, 19. yUZ)'llda Hint-Avrupa dillerinin kar~ila~t1rrnah incelernelerinde Batlh dilbilimcilere yo! gostermi~tir. 'S1ral! kurallar' ve 'bo~ age' kavrarnlan ise 20 yliZ)'llda Bloomfield ve daba sonra uretken dilbilgisi ve sesbilgisi konusunda vall~anlar uzerinde derin etkileri olmu~tur. Passy, Paul (1859-1940) Franstz sesbilgisi uzmam. Uluslarara-

S! Sesbilgisi Demegi'nin kurucusudur. Paul, Hermann (1846-1921) Alman dilbilimci; yenidilbilgicillk a!ammm 6nde gelen bilginlerindendir. Prinzipien der Sprachgeschichte (Dil tarihinin ilkeleri) adh yapitl1880-1920 arasmda 5 bask! yaprm~ ve tarihsel ve gene! dilbilim alanmda son derece etkili olmu~tur. Bu kitapta dil tarihsel-killtUrel bir olgu olarak ele ahmr. Paul'e gore dil9al•~mas! temelde tarihseldir; degi~imierde hem fiziksel hem de ruhbilimsel etlnenler etkili olur. Ruhbilimsel bir etmen alan 'omekseme' vocuklarm sozcuk ogrenmelerinde bivimsel degi~imleri avlklayabilir; sozdizimde ise aym yolla daba once hi9 soylenmemi~ ve i~itilmemi~ tUmceler iiretilebilir. Ba~hca yap1tlan ~unlard1r: Prinzipien der Sprachgeschichte (1880), Deutches grammatik (1916-20). Peirce, Charles Sander (1839-1914) Amerikal1 felsefeci ve gostergebilimci. Gostergebilimi mantlksal bir etkinlik olarak du~unmu~ ve gosterge ile nesne arasmdakl ili~kilere gore u9lu bir gosterge duzeni tasarlam1~tlr. GoruntUsel gostergelerde gosteren ile gosterilen arasmda fizlksel bir benzerllk vard1r

297


Dilbilimciler Dilbilimciler

(iirn. yans!mal! siizcukler, harita, tablo <;:izirnler vb.). Gosteren nesneyle dogrudan baglant!h ise (iirn. 'duman' ya da 'burada' siizcugu gibi) giisterge 'giisterimsel' (indexical) olarak adlandmhr. lli~kl nedensiz ise bu tur giistergelere 'simgesel' (symbolic) denir. (Dil ya da trafik i~aretleri gibi) Peirce'in siizdizim-anlambilim-giistergebilim aynm1 da iinemlidir ve kendisi, Saussure1e birlikte giistergebilimin kumcusu saY!lmaktad!r. Pike, Kenneth (1912-2000) Amerikal! dilbilimci. l!k <;:ah~malan sesbilgisi ve sesbi!im konusundad1r ve Orta Amerika dillerini ele al1r. 1967'de yaYJrnlanan Language in Relation to a UnifiedTheory of the Structure ofHuman Behaviour adh yap1t!nda dili birbirine giri~ik U<;: diizlemde (sesbilgisi/dilbilgisi ve siizliik<;:e) yap!lanm1~ bir diizenek olarak ele al1r. Pike her yap1sal birimin ii<;: bi<;:imi (mode) oldugunu iine surmu~rur: iizellik bi<;:in!l (feature mode) iiteki birirnlerle kar~!tl!~yla, giirunme bi<;:imi (manifestation mode) dilde ger<;:ekle~mesiyle, da~l!m bi<;:imi (distribution mode) ise daha buyiik birimlerdeki rolleriyle tan1mlarur. Pike uzun sure Summer Institute of Linguistics'in yiineticiligini yapm1~ ve Longacre ve iitekl dilbilimcilerle birlikte i~levsel siizdiziminin ilk iirneklerinden olan dilbilgisi <;:iiziimlemesini (tagmemic analysis) geli~tirmi~tir. Pike'in en ilgin<;: iizelliklerinden biri diizenledigi ild saatlik sahne giisterileri s1rasmda bi<;: bilmedigi bir dilin konu~ucusu ile yaptl~ <;:ah~ma sonucunda o dilin dilbilgisinin temel hatlanm 91karmas1 ve dili iigrenip konu~ucu ile ileti~im kurmas1 idi. Rask, Rasmus (1787- 1832) Danimarkal! dilbilimci. Hint-Avrupa dillerinin kar~!la~tlrmal1 sesbilgisi ve bi<;:imbilgisi <;:al!~mas1 bu alandaki kar~!la~tlrmal! <;:ah~malann iinculerindendir. Daha sonra 'Grimm Yasas1' adm1 alan yasanm ilk duzenleyicilerindendir. Sapir, Edward (1884-1939) Amerikal1 dilbilimci ve insanbilimci. 6zellikle Kuzey Amerika (yerli) dillerini inceledi ve dilin niteligini, yer-zaman boyutunda degi~imlerini, dilin kiilrur, du~unce ve sanatla ili~kisini ara~tlrd1. 1921'de yaYJmlanan

298

Language adh kitab1, siizii edilen konular yanmda yap1sal dilbilimle ilgili bir<;:ok kavranu i<;:erir. Amerikan Yaptsalcth~ bagiammda Bloomfield'e kar~tt olarak, us<;:U gelenegi sirogeleyen Sapir, daha sonrald <;:al!~rnalannda sesbirim kavramtnm anla~ilmasma iinernli katk:tlarda bulunmu§tur. insanbilime ilgisi nedeniyle Sapir dili toplum baglammda ele alan ilk dilbilirocilerden saYJhr; bu <;:alt~malan daha sonra Wharf tarafmdan geli§tirilen Sapir-Whorf kurammm temelini olu~­ tumr. Bu kuramm dilsel giirecelik (linguistic relativism) denilen a~m bi<;:imine giire ger<;:ekligi/ dunyaYl ancak diliroizin izin verdigi iil<;:iide algilayabiliriz. A<;:lk<;:ast dil salt du~uncemizi ve dunya giiru~umiizii ileiroekle kalmaz, onlan belirler; ba~ka bir anlat!mla, 'dunyaYJ ancak dilimizin penceresinden giirebiliriz.' Diller arasmdald benzerlilderden <;:ok aynmlan iine pkaran bu giiru~ daha sonralan ele~tiriye ugranu~tlr. Bu anlaYJ§a bagh kaltmrsa degi~ik dilleri konu~anlann anla~­ malan ve dillerarast <;:eviri nerdeyse olanaks!Zd!r. Bu nederile konuyla ilgili thmh giiru~ daha <;:ok yanda~ bulmu~ ve dilin du~unce ve dunya giiru~unu etkileyebilecegi, ama insan dillerinin ortak yanlannm daha iinernli oldugu vurgulanmt~tlr. Dergilerdeki yazilar1 dt~mda en iinernli yapttl yukanda antlan Language'dir. Saussure, Ferdinand de (1857-1913) <;:agda§ dilbilimin kumcusu saYJlan isvi<;:reli dilbilimci. 1916'da, iilumunden sonra, iigrencileri tarafmdan yaYJmlanan Cours de Linguistique Generale (Genel Dilbilim Dersleri) adh yapttl 9agda~ dilbilimin temel kavramlanm i<;:erir. Saussure'iin en iinemli katkllar1 arasmda e~stiremli-artsiiremli dil incelemelerinin aynlmaSI gerektigi, dilin belli bir diinemini inceleyen e~surernli incelemerin iincelildi olmas1 zomnlugu dii~uncesi gelir. Bu giiru~ artsiiremli incelemelere iincelik tanwan 19. yUZYJl dilbilim anlaYJ~ma rumiiyle kar~tdtr (Saussure bu aynmt anlairoak i<;:in iinlii tavla oyunu benzeiroesini kullantr). 6te yandan dilin toplumsal bir olgu ve bir uzla~manm iirunii oldugunu iine siiren Saussure'iin dil (langue)-siiz (parole) ikiligi de dilbilim 9al1§malannda iinemli bir boyutu vurgular. Saussure'un bu

299


Dilbilimciler

Dilbilimciler

kavrarnlan Chomsky tarafmdan edinQ ve edim olarak adlandmlml~tlr. Toplumsal nitelikli dil, zihinsel bir duzleme indirgenerek Chomsky tarafmdan edinQ, buna kar~1t olarak somut dil kullantmmml anlatan bireysel nitelikli siiz de edim olarak adlandmlmt~tlr. Bu ikili adlandmna, 9agda~ dilbilimde dilde . bilgi ve kullan1m kar§tth@m anlatmak i9in ba~anyla kullamlmaktadtr. Saussure'un bir ba~ka iinemli katlas1 dili dizisel ve dizimsel ili§kllerden olu§an bir dizge olarak tan!mlamas1 ve dil birimlerinin degerlerinin bu ili~kller ag, iQinde tantmladt@m one surmesidir. Bu goru~ler Saussure'i.i yaptsalciltgin dilbilimde en onemli kuramctst ve oncusu yapm1~t1r. Bunun yanmda Saussure dili daha geni§ bir gostergeler duzeninin bir omek alam sayarak giistergebilimin kuruculan arasmda yer almt§t1r. Saussure dilsel gostergenin bir gosteren ile giisterilenden olu~tu@mu, gosteren ile giisterilen arasmdak:l ili~klnin nedensizligini savunmu~tur. Saussure'un gorii§leri giinumiizde de degerini korumaktadtr. Schleicher, August (1821-1868) Alman dilbilimci. Yenidilbilgicilerden once kar§tla~tlrmalt yonteme a91khk getirerek HintAvrupa dilleri uzerinde Qal!§tl. Seslerin yenidenkurum (reconstruction) i§lemini ses yasalanna ve anadillerle akraba dillerinin dil agac1 ili§kllerine dayandtrarak model geli~tirdi. Dilbilimde doga bilimlerinin yontemlerini kullandt ve dilin canh bir varhk oldugimu one surdu. Schleicher'e gore diller canh organizmalar gibi dogar, buyiir ve olurler ve 9ekimli diller dillerin varaca@ en son a~arnay:t gosterir. Ancak dilin dogal bir varhktan 90k toplumsal bir olgu oldugu ortaya planca Schleicher'in giiru~leri gozden dil§tu. En iinemli yap1tl Com-

pendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen'dir (1861).

Oniversitesi gibi bir9ok kurumda yabanc1 dil olarak TUrk9e iizerine yaz programlan duzenledi. BogaziQi Oniversitesi FenEdebiyat FakUltesi Dekanh@ ve Yabanc1 Diller Yuksek Okulu Mudurlugu'nde bulundu. 1983'te Bogazi9i Oniversitesi Egitim FakUltesi kurucu dekan1 olarak atandt. Ba§hca yay:tnlan ~un­ lardtr: Turkish-English Contrastive Analysis (1971), Yiiksek Ogretim KurumlanmiZda YabanCJ Dil jzlenceleri, YabanCJlar kin Tiirkge I-ll. Selen, Nevin (1925-2005) Ankara Oniversitesi Dil ve Tarih Cog-

rafya FakU!tesi Alman Dili ve Edebiyatt Bolumu'nu bitirdi. 1958 y:tirnda doktor (Ankara Oniversitesi), 1967'de do9ent, 1975'te profesor oldu. A!manya'da Bonn, TUbingen, Koin ve Hamburg universitelerinde laboratuvar ortammda TUrk9e'nin par9a ve par9ailsru ses birimlerine yiinelik 9ah~malar yapt1. Ankara Oniversitesi'nde 9ah§rrken Sel9uk Oniversitesi Alman Dili ve Edebiyat1 Bolumu'nun kurulu§unda gorev alru. Daha sonra Anadolu Oniversitesi Egitim FakUltesi Alman Dili Egitimi Bolumu'nde gorev yapt1. Ba§hca yapttlan ~unlarrur: Entonasyon Analizleri (1973), Alman Dilinin Fonolojisi (1975), Soyleyit; Sesbilimi, Akustik Sesbilim ve Tiirkiye Tiirkgesi (1979), Alman Dilinin Fonetik ve Entonasyon Kurallan (1985). Sweet, Henry (1845-1912) ingiliz sesbilgisi ve dilbilgisi uzman1.

Sweet sesbilgisini di19al1~malanmn temeli olarak goruyordu; ozellilde unlulerin betimlenmesinde ve Ramen abecesine dayall bir ses9il yaz1m duzeninin geli~tirilmesinde etklli oldu. Aynntil1 (narrow) ve aynntls!Z (broad) 9evriyaz1 dizgesi biviminde iki ses9il yaz1m duzeni gelieytirdi. Tekin, Talat (1927-) istanbul Oniversitesi TUrk Dili ve Edebi-

derecelerini Georgetown Oniversitesi'nde tamamlad1ktan sonra Berkeley Oniversitesi'nde aym dalda doktora derecesini alru. Michigan Oniversitesi, Robert Kolej ve BogaziQi Oniversitesi'nde ogretim uyeligi yapt1. Princeton Oniversitesi, Harvard Oniversitesi ve Georgetown Oniversitesi, Bogazic;;i

yat1 Bolumu'nu bitirdi. 1965'te doktor (Indiana Oniversitesi), 1970'te do9ent, 1976'da profesor oldu. <;e~itli kentlerde edebiyat ogretmeni olarak 9ah§tlktan sonra ABD'ye gitti. 1961'den itibaren Kaliforniya ve Indiana universitelerinde ders verdi, 1965-1972 y:tllan arasmda Berkeley'de TUrk Dili ve Edebiyatl profesoru olarak giirev yapt1. 1972'den sonra Hacettepe Oniversitesi'nde giirevini surdurdu. Emekli olduktan sonra

300

301

Sebiiktekin, Hikmet (1927). Dilbilimde lisans ve lisansusru


Dilbilimciler

Dilbilimciler

Yeditepe Oniversitesi'nde gorev yapt1. TUrk dilbillmi ve TUrk dill alanlannda ozg(in gonl~lere sabip olan Talat Tekin'in ba~hea yap1tlan ~unlard1r: A grammar of Orkhon Turkic (1968), Ana Tii.rk9e'de Asli Uzun Onlii.ler (1975), Japanese and Turkish: Is Japanese Related to Turkish (1985), Tuna Bulgarian ve Dilleri (1987), Orhun Yazttlan (1988), Volga Bulgar Kitabeleri ve Volga Bulgarcasz (1988), XI. Yii.z!J!l Tilrk $i.iri (1989), Hunlann Dili (1993), Japonca ve Altay Dilleri (1993), Tunyukuk Yaztti (1993-1994). Trubetzkoy, Nikolay (1890-1938) Rus dilbilimci. Yap1sal sesbillm

ve sesbivimbilgisinin onculerinden ve Jakobsen ile birlikte Prag Okulu'nun onde gelen adlanndand1r. 1939'da illumiinden sonra yaynnlanan Grilndziige der Phonologie yap1sal bir sesbilim kuramm1, sesbilim dizgelerini, aYJr!Cl ozellikieri ve gene! olarak sesbilim ilkelerini a91klayan en temel yapltlardandlr. 1922'den oliimiine degin Viyana'da Slav dilleri profesonl olarak valt~mt~tlr. UQok, Necip (1911-1953) Almanya'da Berlin ve Heilderberg iiniversitelerinde Germanistik, Frans1zca ve lndogermen dilleri konulannda egitim gordii. 1938 )'lhnda doktor (Heidelberg Oniversitesi) 1942 )'lhnda dovent ve 1950 )'lhnda profesor oldu. 1938-1939 yillannda Istanbul Dnlversitesi Romanoloji Enstitiisu'nde asistan, 1941 yilmdan itibaren Ankara Oniversitesi Dil ve Tarih-CograJYa Fakiiltesi'nde Alman Dili ve Edebiyatl Enstitiisu'nde ilmi yard1mc1 olarak vah~tJ. Daba sonra aym fakiiltede oliimune degin gene! dilbilim dersleri verdi. Ba~llca yap1tlan ~unlard1r: Genel Dilbilim (Lengii.istik) (1947), Genel Fonetik (Ana <;izgileri) (1951).

yap1tlan ~unlard1r: Etude Lexicologique D'un Champ Notionnel (1969), FranslZ Edebiyan (3 cilt, 1965-1972), Dilbilim Sorun/an (1967), Dil Devrimi Ostilne (1977), Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sozlii.{j(l (1980, i~birligiyle), Dilbilimin Temel Kavram ve ilkeleri (1982), XX. Yii.zyzl Dilbilimi (1983, i~birligiyle). Whorl, Benjamin Lee (1897-1941) Sapir'in yolunu izleyerek kiikeni Humboldt'a degin uzanan dil-dunya gonl§i.\ ili~kisini ara~tJrd1 ve her dilin dunya)'l kendi penceresinden gordugunu savundu. Ozellikle Amerikan yerli dillerinden Hopi dili i.\zerindeki gozlemlerine dayanan bu g6n1~ler a§m bulunarak ele§tirildi ve dilin dunya gonl§unu belirlemek yerine onu etkileyebilecegini du~unmenin daba yerinde olacaijl savunuldu. En temel yap1t1 Language, Thought and Reality'dir(1956). Wittgenstein, ludwig (1889-1951) (:all§malanm buyiik olvude lngiltere'de surduren Avusturyah dil felsefecisi. Philosophical Investigations (1953) adh yap1tJnda geleneksel anlam kuramlan yerine sozci.\kierin kullanlmlanna dayanan bir anlam kuram1 geli~tirmeye 9al1~t1. Anlam alam kurammm bir avlmlamasl olan bu anla)'l~a gore sozcukierin anlamlan ancak birbirlerine gore tan1mlanabilir. Onemli bir yap1tJ da Tractatus'tur (1921). Yiicel, Tahsin (1938- ) 1953'te Galatasaray Lisesi'ni bitirdi, Is-

kiiltesi FranslZ Dili ve EdebiyatJ Boliimu'nu bitirdi (1958). Aym biiliimde 1964'te doktor, 1970'de do9ent, 1977'de profesor oldu. Yabanc1 Diller Yiiksek Okul Mudiirlugu yaptJ, Meydan Larousse Ansiklopedisi sozluk boliimunun sorumlulugunu yiinlttii. Dilbilim alanmda A. Martinet, P. Guiraud ve J. V. Vendryes'in onemli 9ah~malanm TUrk9e'ye 9evirdi. Ba~hca

tanbul Oniversitesi Edebiyat Fakiiltesi FranslZ Dill ve Edebiyab Bolumu'nde okudu. 1969'da aym bolumde doktora vah~masml tamamladl. 1972'de dovent, 1978'de de profesor oldu. Oykii ve roman yazar1, denemeci, ele§tirmen, 9evirmen ve dilbilimci olarak tanmd1. <;ok sayJda odulii olan ve FranSlZ hUkumetinin Palmes Academique ni~am ve Commandeur derecesine sallip olan Tabsin Yucel'in yurt i9i ve yurt d1~mda ses getiren yazmsal incelemeleri ve vevirileri bulunmaktadlr. TUrkiye'de yap1sal dilbilimin ve gostergebilimin en onde gelen isimlerindendir. Dilbilim ve ele~tiri alanmdaki yapltlanndan bazilan §Unlard1r: Anlan Yerlemleri (1982), Dil Devrimi ve Sonu9lan (1982), Yap!Salctl!k (1982), Ele§tirinin Abecesi (1991}, Ele§tiri Kuramlan (2007).

302

303

Vardar, Berke (1934-1989) Istanbul Oniversitesi Edebiyat Fa-


DiZiN YJldJz (*) imi bulunan terimfer tan1mlanm1$ degildir.

A- .....................•..................... 0-blnding ........................... 0-baglama

•-movement. ...................... 0-ta~tma -position ........................... 0-konumu

A'- ...............••.•••••••.•.••..•••....... 0'-binding ............................ 0' -baglama

•-movement.. ..................... 0'-ta§rma -position .••.................•...•.. 0'-konumu

A-over-A Constraint ....................... A-iisti.i.nde-A ilkesi abbreviation ............................... ktsaltma

*abessive .................................. -siZ dununu, yokluk durumu ablative .................................... 9lktna durumu ablaut ...................................... kOk ii.nliisU degi~imi abrupt release ............................. ivedi brrakun *absolute .................................. yahn *-adjective ....................... ~sl.fat *-case ............................. ~durum *-construction .................... -kurulu~ *-form ............................. -bic;:im abstract CASE ............................. soyut DURUM *abstraction ............................... soyutla.tn.a accent ...................................... ~ive *accentuation ............................. vurgula.tn.a *accessibility .............................. eri§ilirlik acceptable ................................. gec;:erli acceptability ............................... gec;:erlik, benimsenirlik, kabuledilirlik accessible sub], SUBJ ..................... ula§Ilabilir Ozne, OZNE accidental gap ........................... rastlantlsal bo-$luk accidence .................................. bUkUm action ...................................... devin.im actional .................................... devinimsel accusative ................................. belirtme durumu acoustic .................................... al<llstik -cue ................................ akustik Ozellik -feature ............................ akustik Ozellik -phonetics ......................... akustik sesbilgisi acquisition ................................. edinim acrolect .................................... Ust kullanrm acronym .................................... ba§hk klsaltma

305


Dizin

Dizin

*actant .................................... eyleyen action projection .......................... izlem sOzleri active verb ................................. etken eylem active vocabulary .......................... etken sOzvarhW. active voice ................................ etken c;atl *actor ...................................... eyleyen actor-action-goa! .......................... eyleyen-i~-erek actualization ............................... gerc;ekle11me acute ....................................... ti.z adequacy ....-. ............................. yeterlik descriptive- ........................ betimleme yeterligi *external- ......................... dleysal yeterlik *explanatory- ....•................ ac;1klarna yeterligi *internal ............................. ic; yeterlik -observational. .................... -gOzlem yeterligi *additive adjunct .......................... ekleyici belirtecimsi *additive clause ..•..•..................... eklemeli tU.mcecik addressor .................................. gOnderen adessive .................................... yalonbk durumu adjacency .................................. yandaeyhk -Principle .......................... ~ilkesi adjacent pair .............................. bitieyik sOzce adjective ................................... niteleyici, stfat adjectival phrase .......................... niteleyici, s1fat Obegi adjunct ..................................... eklenti, belirtecimsi, yanoge adjunct clause ............................. eklenti tiimcecigi. adjunction ................................. eklentileme, katma adnominal .. ; .............................. achms1 adposition ................................. ilgec; addressee .................................. g6nderilen adstratum ................•.......•......... yankatman adultlanguage ............................ yeti~kin dill adverb .... , ................................ , belirtec; *adverbial ................................. belirtecimsi *-clause ........................... belirtec; tfuncecigi. "'-expression .... belirtey Obegi *-modifier ......................... belirtec; niteleyeni *-phrase ........................... belirtec; Obegi *adversative conjunction ................. c;eli~tirici baglac; affective meaning ......................... etkisel anlam affirmation ................................. olumluluk affirmative sentence ....................•. olumlu tfunce afftx ......................................... ek, ba@.mh bic;imbirim, tala *affixhopping ............................. ek aktannu *affixation ................................. ekleeytinne *affixing language ........................ ekleyen dil

306

affricate .................................... patlamah-slZlntth, yan kapantth agent ....................................... laltct, eden •agentive .................................. lallc1, eden, lalgm -noun ............................... lahct adl, eden adt -case ............................... eden durumu *-passive .......................... lalgm edilgen (yapt) *agglomerating languages .....•......... kUmeleyici diller agglutination .............................. baglantl agglutinative ............................... baglantJ.lJ., biti§imli, eklemeli -languages ........................ ...-diller agrammatlcality ........................... dilbilgisine ayk:mJJ.k agreement ................................. uyu:rn airstream mechanism ................••.•. hava alarm dU.zenegi aktlonsart •.•............................... klhnt§ a!ethic modality ........................... dogruluk koeyullu kiplik alexia ...... , ................................ okuma yitimi algorithm ................................... i§lemleyici, ieylemsel sU.rec; alienation .................................. yabancUaeyma alienable possession ..................... vazgec;ilebilir iyelik *alienism .................................. aktanlabilirlik allatlve ..................................... yOnlenme durumu *alliteration ............................... ses yinelemesi

allo- ........................................ altbirim(cik) *allochorone .............................. uzat:unhk *allogram .................................. harfc;ik allomorph .................................. bic;imbirimcik, altbi9im allophone .................................. sesbirimcik, altses *allophonic range .................•.•••.•• sesbirimcik yayilimt, altses yayilimt *alloseme ................................. anlarnbirimcik *allotone ................................... ton degieykesi alpha·movement .......................... alfa ta§una alphabet ................................... abece, alfabe alternation ................................. n6betle~im alternative ................................. se9enek alveolar ..................... , .............. dieyyuvast1 alveopa!atal .............. di~yuvastl damalcstl amalgam ................................... kan§tm

ambiguity .................................. bularukbk ambiguous ................................. belirsiz, bulamk ambisyllabicity ............................ c;ift seslemleme amelioration ............................... anlarn iyileeymesi anacoluthon ............................... caymaca *analogical ................................ Omeksemeli *-creation .............................yap1m *-change .......................... -degieyim *-leveling,,, ....................... -dUzenleme

307


Dizin

Dizin

analogical languages ..................... kahph diller analogists .................................. Orneksemeciler analogy..................................... Ornekseme analysis .................................... c;OzUmleme analytic ..................................... <;Oziimlemeli analyzabllity ............................... c;OzO.mlenebilirlik analyze ..................................... c;OzO.mlemek anaphor .................................... artgOnderge anaphora .................................. artgOnderim, Onyineleme *anaphoric reference ..................... artgOnderim animate .................................... canh anomallsts ................................. aytl.hkc;Ilar anomalous ................................. aylon antecedent................................. Oneill -government ....................... -yOnetimi anterior..................................... On anthropological linguistics ............... insanbilimsel dilbilirn anti-c-command condition ............... karl}t k-buyunna kol}ulu *antigrammatical ......................... dilbilgisidteythk "'antimentaflsm ........................... karl}I anhk91hk antiphrasis ................................. kari}Itlama *antonomasia ............................. adsayma antonym .................................... kar~tt anlamh antonymy .................................. kareyttanlainlilik aorist ....................................... geni~ zrunan apex ........................................ dilucu *aphasia ................................... sOz yitimi apical ...................................... dilucU 'O.nsUzO. apocope.................................... son Unlii dii~mesi apophony .................................. kOk Unlllsii degil}imi applied linguistics ......................... uygulamah dilbilim apposition ................................. e~leme *a priori .................................... Onsel approximant ............................... siirtUnmesiz, siirekli arbitrariness ............................... nedensizlik arbitrary control ........................... soyut denetim *archisememe ............................ iistanlambirimcik archaism ................................... eskicil bi¢m archlphoneme ............................. fist sesbirim area ........................................ alan *area linguistics ........................... yercil dilbilim argument .................................. U.ye, temel Uye argument structure ........................ iiye yaptsl, temel iiye yap1s1 arrangement ............................... diizenleme article ...................................... taru.mlJ.k articulated ................................. eklemli, eklemlenmi~, olu~turulmu§, bogumlu

308

articulation ................................ eklemleme, olu~tunna, bogumlanma articulator.................................. eklemleyici, olu~turucu articulatory phonetics .................... s6yleyi~ sesbilgisi artificial intelligence ...................... yapay zeka artlffciallanguage ......................... yap rna, yapay dil aspect ...................................... gOrO.nU§ Aspects model, theory .................... gOrii.nii§ Ornekc;esi kuram1 aspirated ................................... soluklu aspiration .................................. soluldama assimilation ............................... benze§me association ................................ r;agn§un associative meaning ...................... vagrteyunsal anlam *assumption .............................. varsaytm asterisked .................................. yJ.ldiZ(h) bi9im asymmetry ................................. balaeyrmsiZllk asyndeton .................................. kopukluk atelic ....................................... ayili: uc;lu, bithnsiz *athematic ................................ konudtey1 atonic ...................................... syllable vurgusuz seslem *attested .................................. dogiulanmt§ attributive .................................. niteleyici *audible ................................... i~itilebilir "'audio-visual .............................. duysal-gOrsel auditory phonetics ........................ dinleyi§ sesbilgisi augmentative suffix ....................... biiyllltme ek:i autonomous ............................... Ozerk autonomous phoneme .................... Ozerk sesbirim autosegmental phonology ................ Ozerkparc;a sesbilimi aux.......................................... yard auxmary .................................... yarduncl (sOzcUk:) availability ................................. kullarulabilirlik Avoid Pronoun Principle .................. Adtl D1eylama ilkesi axiomatic .................................. Onennesel axis., ....................................... eksen

*babbling .................................. bablldama, agulama baby-talk ................................... bebek dili back channel .............................. yanttsama back sounds ............................... arka sesler backvowel ................................. art Unlii backfonnation ............................. geriolueyum *background .............................. artalan -knowledge ........................ -bilgisi

309


Dizin. Dizin.

backgrounding ........................••.. arkalama backloop!ng ............................... geri baglanma balanced bilinguallsm .................... dengeli ikidillilik barrier ...................................... engel base ........................................ tabru1, kOk base language ............................. temel dil basllect .................................... alt kullan1m benefactive ................................ yararlanru1 gOrU.nUeyU big SUBJECT ............................... Myilk OZNE bilabial ..................................... c;iftdudakstl bilateral opposition ....................... c;iftyOnlU karey1thk bilingualism ...................••...•..•••. ikidillilik blnarism ................................... ikicilik binary branching .......................... ikili dallanma binding ..................................... bagJ.ama binding conditions ........................ baglama ilkeleri BindingTheory............................. Baglama Kurarm biollnguist!cs .............................. dirimdilbilim biuniqueness .............................. birebir kar§ilikhhk blade ....................................... dilOnO. blending ................................... karma blocking .................................... bkama blocking category ......................... t.IkaYJ.Cl ulam bodylanguage ............................. beden dUi borrowed word OdUnc; sOzcUk, almtJ. sOzcUk, yabanc1

sOzcUk borrowing .................................. OdUnc;leme bottom up processing ..................... dU~ey i§lemleme bound ........•..•..•.••...............••••. bagh bound morpheme ......................... ba@.mh bic;imbirim bounding node ............................ stl:urlama bud a~ bracket ..................................... kO~eli ayrac bracketing ................................. ayrac;lama branching .................................. dallanma breathy ..................................... soluklu broad transcription ...................... aynnttsiZ c;evriyaz1 buccal ...................................... yanak UnsiizU bundle ......... : ............................ demet

@ c-command!ng ............................ k-buyurma cacophonie ................................ kakt§ma calque ...................................... Odii.nc;lemeli c;eviri canonical form ............................ temel bic;im

canonical structure ........ , .. , ............ kuralll yap1 capacity .................................... erk cardinal vowel ............................. asal i.i.nlU, temcl UnlO. Cartesian linguistics ...................... Dekartc;1 dilbilim case ........................................ durum -absorption ........................ ~ergimesi -assigner ........................... -yilldeyici, ~belirlcyici -assignment ....................... -yilkleme, -belirlemc -filter ............................... -sU.zgeci -marking ........................... -yllkleme, -bclirleme

: ;:;.: : : : : : : : : : : : : : :

=~=

*casuai .................................... Ozensiz catachresls ................................ kaychrma cataphora .................................. OngOnderim category .................................... ularn catenatlve .................................. ckleyici eylcm *causality .................................. ettirgenlik causative ................................... ettirgen

~:~~:~~·::::::::::::::::::::::::::::::::::::~~:~~cik center ...................................... merkez central. ..................................... orta ses chain ....................................... zincir channel .................................... oluk, kanal chest pulse ................................ gOglls kas1lmas1 *chiasmus ................................. ters yineleme child language ............................. c;ocuk dili Chomskian Grammar ..................... Chomsky Dilbilgisi chrone ...................................... sUrebirirn chroneme .................................. sU.rebirim circum fiX ................................... ayrtkek citation fonn ............................... Omek bic;im class ........................................ smif, kfime classroom discourse ....•................. derslik sOylcmi *classify...... . ... s:.mflan~Irmak, k:Umele:;?tirmek clause ...................................... tumcecik clausemate ................................ tiimcce~li

clear/1/ .................................... ince /1/ cleftsentence ............................. aynk tiimce *cliche ..................................... basmakahp click ........................................ ~aklama cllklanguages ............................. ~~am.~h diller cline ........................................ olyurnlu clinical linguistics ..................•••.•.. dUzeltmeci dilbilim clipping .................................... klrpma

311 310


Dizin

Dizin

clitic ........................................ bi~:imce *closed .................................... kapah .... class .............................. ~kUme .... syllable ............................ -seslem -vowel .............................. -UnlO. closure ..................................... kapanma coalescence ............................... birle~me code ........................................ kod, dD.zenek -cop~ng ........................... - kopyalama -mixing ............................. ~kan~bnrru -switching ......................... -degi§tirimi coding ...................................... kodlama cognate .................................... e~asllh -languages ........................ akraba diller *cognitiVe .................................. bili~sel -environment ...................... -vevre *-function ......................... "'i~?lev -meaning ..............................anlam coherence .................................. bagda~lkh.k cohesion ................................... bagl.a~?Ikhk co indexation ............................... e~dizinleme *coindexing ................................ e~dizin coreference ................................ eeygOnderim coreferentlal ............................... e§gOnderimli co-text ...................................... i9 baglam, dilsel bagJ.am collective noun ............................ topluluk ad1 collocation ................................. birliktelik, eeydizimlilik colloquial speech ......................... gUndelik dil combination ............................... birleeyim comftatlve .................................. birliktelik durumu command .................................. buyrum comment ................................... yilldemlik common language ........................ ortak dil communication ............................ bildirieyim, iletieyim *communicative .......................... iletieyimsel -competence ...................... iletieyim edinci communication unit ....................... iletieyim birimi commutation .............................. degieytirim compact.•..•..........••.....••.••...•..... yogun comparative ............................... kar~llaeyttrmah -linguistics ......................... -dilbilim -philology .........................• -filoloji comparison ................................ kareyllaeyurma competence ............................... edin9, yeti compiling .................................. derleme complement ............................... tUmle9

312

complementarity .......................... bU.tilnleyicilik complementary distribution, ...•......... hO.tilnleyici da~hm complementlserphrase................... tUmleyici Obegi completion ................................. tamamlarna completlveaspect ......................... tarnamlamah gOriinU§ Complex NP Constraint .................•• Karmaeytk AO KJ.sitlamas1 complex NP ................................ karmaeytk AO component. ................................ bileeyen componential analysis .................... bileeyen vOZO.mlemesi compound ................................. bile§ik sOzcU.k, birleeyik, tamlama compound bilingualism ...............••.• bileeyik ikidillilik compound sentence ...................... bileeyik tO.mce compounding .............................. bileeyme compounding .............................. bilceytirme computational linguistics •................ bilgisayar dilbilirni conative function .......................... 9agn ieylevi concatenation ............................. ardt§lkhk: conceptual field ........................... kavram alant *concessive ... .' ........................... OdUnleyici concordance ............................... baglamh dizin condition ................................... koeyul conditional sentence ...................... ko~ul tO.mcecigi conditioned ................................ ko§ullU conditioning ............................... koeyullanma, koeyulluluk configurationality ......................... kahplaeyma, e§biyimlenme configurational languages .........•...... kahph diller congruence ................................ uyueyum conjoining .................................. s1ralantey *conjugate ................................. yelanek (eylem i9in) conjunct. ................................... baglak conjunction , ............................... baglay connected discourse ................••..•. bagmW1 sOylem connected speech ......................... baglantJ.h konueyma connective, connector .......•..•.. , , ..... baglaytct connotation ..................... , .......... yananlam >~<consecutive . . . ardll consonant. ........ , ........................ Unsi.iz consonant cluster ......................... UnsUz kU.mesi conspiracy ................................. birlenme constant ................................... duragan constituent. ............... ,.,,.,., .... , .... kurucu -analysis ........................... ~vOzfunlemesi -commanding ..................... "'buyurma constraint .................................. k:ts1tlama constriction ................................ dar alma construction ........................... , . , . kuruluey

313


Dizin

Dizin

contact ..................................... ilil}ki -language .......................... -dill -linguistics ......................... -dilbilimi ~content ................................... iyerik -analysis ........................... -yOzO.mlemesi -word ............................... if;eriksel sOzcllk context ..................................... baglam -free ................................ -dan ba~mslZ -free rule ........................... -dan bagun.slZ kural -restrictive ......................... -smtrlamah -sensitive .......................... -duyarll contextuallzatlon .......................... baglamlama continuant ................................. sUrekli, slirerlik continuers ......... , ....................... devam belirticileri continuous ................................. sUrer{li), sUrerlik contraction ................................ kayna§ma, derilme contradictory .............................. y.eli§ik contrast .................................... kar§lthk ~contrastive ............................... kar§ttsal -linguistics ......................... -dilbilim control ..................................... denetim -theory ................................. kurarm conventional ............................... uzla§rmsal -Implicature ....................... -sezdirim conversation ....... , ....................... konu§ma -analysis ........................... -yOzO.mlemesi conversational maxims ................... konueyma ilkeleri conversational Implicature ............... bildiri§imscl sezdirim converse .................................... evri§ik converse ness .............................. karey1tsalhk conversion ................................. evri§im cooperative principle ..................... ieybirligi ilkesi coordinate ................................. e§bagtrnh -sentence .............................. tO.mce -structure .......................... -yapI -bilingualism .. s1rah ikidillilik Coordinate Structure Constraint ......... Srrah Yap1 Kls1tlamas1 coordination ............................... s1ralama, e§bagtmhllk copula ........... , .......................... ko§acy copulative compound ..................... koeyayh blle§ik copying ..................................... benzer yaprm *core ....................................... yekirdek coreference ................................ e~gOnderim coreferent .................................. e§gOnderimli coreferentlality ............................ e§gOnderimlilik coronal ..................................... hareketsiz dil UnsUZ11

314

corpus .................... ,, ................ bUtO.nce .... planning .......................... --dUzenlemesi correctness ................................ dogruluk correspondence ........................... Ortil§me counterintuitive ........................... sezgiye aykm counter-example .......................... karey1-6rnek counters .................................... kar§tt sorular covariance ................................. e§degi~irlik covert ...................................... Ort\1111 covert prestige ............................. OrtO.k saygmhk complementizerphrase ................... tumleyici Obegi creaky ...................................... k.tslk creativity ................................... yarabcilik creole ...................................... lorma anadili criterion .................................... Olylit cross-over .................................. ~aprazlatna cross over constraint ...................... yaprazlama smrrlamast cultural transmission ..................... killtUrel aktanm cumulation ................................. biriktne *cuneifonn ................................ yivi yaz1s1 *cybernetics ............................... gildUmbilim cycle ........................................ dOngU *cyrillic ..................................... kiril cyclical ..................................... dOngUsel cycliclty..................................... dOngUsellik

d-structure ................................. d-yap1

dark/If .................................... kahn f!f *dative ..................................... yOnelme durumu *defactononn ............................ uzla§rmsal norm dead language ............................ OlU dil *declarative ............................. bildirme -sentence ............................. tUmcesi declension ................................. ad yekimi decodlng ................................... kod ~Ozme deconstructionism ........................ yap1bozuculuk *deduction ................................ tilmdengelim *deep ...................................... derin -structure .......................... -yapt defective ................................... eksildi deficient ................................... eksikli ~deflclte ................................... eksiklik -hypothesis ...........................varsayiml 315


Dizin Dizin

-theory .....•....................... ~ku.ram1 delctic ...................................... gOsterimsel delxls ....................................... gOsterim delabia!ization ............................. dllzle~me delative .................................... ini~ durumu deletion .................................... silme "'demonstrative ........................... gOsterme -adjective ..............................stfatl adverb ...................................... gOstenne belirteci -pronoun ........................... ~achh denominative .............................. ad dan tfireme denotation ................................. dU.zanlarn dental ...................................... di~sil "'dependence .............................. bagtmhhk dependent ................................. bagtmll derivation .................................. tCtretme derivational affix ........................... yaprm eki derivatiVe ................................... tUretimsel descriptive ................................. betimlemeli -adequacy ......................... betirnleme yeterligi •-grammar ............................dilbilgisi developmental linguistics ......•......... geli~imsel dilbilim *deverbal .................................. eylemden tiireme deverbatlve ................................ eylemden tiireme *deviation .................................. sapma devoiced ................................... OtfimsUz diachronic linguistics ....•.............•.. artzamanh dilbilim diachrony .................................. artzanlanhhk diacritic .................................... aytncl im dlalect ...................................... lehve/ ag,z -atlas ............................... "'atlas1 -boundary ............................s1n1n -mixture ............................ - kaney1rru dialectalisation ............................ bOlgeselle~me dialectology .... lehc;ebilim dlaphram .................................. diyafrarn diction ...................................... sOyleyim difference theory .......................... aynllk ku.ranu diglossia ................................... ikidegieykelilik diminutive .................................. kiic;Ultmeli -affiX ............................... kU<;illtme eki diphthong ..................... , ............ kayanUnh:.i./ikiz Unlii/ ikiliUnlii diphtltongization .......................... kayaniinliileeyme/ ikizO.nliileeyme "'direct ..................................... dolaystz -speech ............................ ~anlatun directive .................................... buyrumluk

316

disambiguation ............................ ac;tkla§tlrma *discontinuous ............................ serpik -morpheme ........................ -bigimbirim discontinuous , ............................ sUreksiz discontinuous assimilation ••.•........... uzak benze§me discourse .................................. sOylem -analysis ........................... -c;Oziimlemesi disjolntreference .......................... ba§kasma gOnderim disjunction ................ , ...... , ......... aytrma dislocation ................................. kayd.J.rma

distributed ................................. dagllunh "'dissimilar .............•.•.••.............. benze!}mez dissimilation ............................... benze§mezlik distinctive feature .................... ,,, .. ~ymc1 Ozellik distribution ................................ dagrhm *distributive ............................... da~lunh disyllabic ................................... ikiseslemli *divergence ............................... ayn~ma *diversity .................................. c;e~itlilik dominance ................................. ba§athk *dominant ................................. baslon -language .............................dil *double .................................... t;ift -articulation ....................... -eldemlilik -relativization ...................... -ilgilendirme doublet ..................................... eey;il Doubly Filled COMP Filter ................ <;ift Dolueylu TOM Siizgeci *dual ....................................... ikil

duality/dualism ........................... ikil/ikillik dummy ..................................... dolgu birim duration •................................... sUre

*ear training ......................... , ..... kulak egitimi echo question , .......... , ....... , , , . , , ..... yans1ma soru "'eclectic ................................... sec;meli *ecology of language ..................... dilt;evrebilimi educational linguistics .................... egitimsel dilbilim egressive ...• , .............................• d1ey glkl§h elaborated code ........................... geni§ kod/ diizenek "'elative .................................... <;llo§ durumu electrokymograph .......................•• elektrokimograf electropalatograph .... , .... , .............. elektropalatograf *elicitation ................................ <;:Ikartun/ sOyletim

317


Dizin

Dizin

*elision ....••......... , .................... sonses dU~mesi ellipsis ............................••....... eksilti e!llptical .................................... eksiltili elsewhere principle ....................... Once kUyUklcr ilkesi embedded •..... , .......................... iyeyerle~ik/ iyeyerle~mi~ embedded language ...................... ikincil dil embedding ................................. ive yerle~tirme emotive meaning .......................... duyusal anlam emotive function .......................... co~ku i~levi *emphasis ................................. vurgu *emphatic ................................. vurgulu empiricism ................................. deneycilik *empty ..................................... boey -category ..............................u1a:rn -Category Principle .............•. ~Ulam ilkesi -operator ........................•. -ieyleyici enclitic ..................................... artbivimce *encode ................................... kodlama endocentric ................................ ivmerkezli -compound ........................... bileeyik enrichment. ............................••.. zenginle~tirme entailment ................................. gerekti.riro *enunciation .............................. sOzceleme environment ............................... vevre epenthesis ................................. iy tUreme *ephemeral word ......................... geyici sOzcUk *episemem ................................ birim anlam *episodic memory ........................ benlik bellegi. *eplstemlc ................................. bilgisel *epistemology ............................. bilgi kurruru *epithet .................................... nitero *equational sentence ••................... e§lemeli/ el}itlemeli tiimce equative .................................... e§leyici equative case .............................. e§itlik durumu *equl NP deletion ......................... eeyad silinmesi '"equipollent .................... eeydegerli ... opposition ........................... karl}tthk equivalence ................................ eeydegerlik -constraint., ....................... - k1sttlamas1 *ergative ....... , ........................... Ozegeyieyli ergativlty ..................... ,.,,, ......... Ozegeyieylilik *error analysis ............................. yanhey yOziimlemesi *ESP ....................................... Ozel amayh ingilizce essive ............... , , ..................... olu§ durumu established ................................ yerle~miey I olueymuey ethnograpy of communication ..........• iletil}im etnografyas1

318

*ethnography of speaking .. , ............. konueyma k:ullamm bilgisi ethno!lngulstlcs ........................... budundilbilim etymology .................................. kOkenbilim ethnomethodology .•.•.••.•............... budunsal yOntembilim *etymon ................................... kOken euphemism ................................ Ortrnece/ giizel adlandirma evidential ...... , , ...... , ................... kamtlanabilir evldentlallty ......•••.•..••................. karutlanabilirlik *evocative ................................. yagneyunci evolutive linguistics .......•••............. evrimsel dilbilim Exceptional Case Marking ..•..•.••••....• Kural-d1ey1 Durum Belirleme exchange ................................... etkileeyim On1ntilsil *exclamation .............................. Unlem *exhaustiveness .......................... kapsamhhk *exhortative ............................... 6zendirme kipi *existential ................................ varolueysal -sentence .......................... ~tumce *exocentric ............................... , d1eymerkezli -compound ............................ bile~ik *-construction .................... '""yapl *exollngulstics ............................ Ustdilbilim *exophora •................................ dxey g6nderim experiencer ................................ algilayan/ deneyimci experimental phonetics ................... deneysel sesbilgisi *explanatory adequacy ................... agtkla:rna yeterligi. expletive ................................... dolgu *explicit.. .................................. aylk explicitmeaning ........................... ay1k anla:rn expressive .................................. anlatlmsal expressive function ....•................... anlatunsal ieylev *extended ................................. genieyletilrniey -Projection Principle .•... , ............ Yansttma ilkesi -Standard Theory .................... Qlyiinlil Kuram *-interpretation ................... -yo rum extension .............. ,., .................. kapla:rn *extension of meaning... . ... anlam geni~lernesi external argument. ........................ dt§sal Uye external theta role ......................... dl§Sal rol *extinct language ......................... 61'11 dil extralinguistic ............................. dildl§t *extraposition ............................. kaydmna kurah extrasentential code switching .........•• tilmcedl~t kod degi~tirimi *extrinsic ordering ........................ dtey stralama

319


Dizin

Dizin

face ......................................... yilz -saving ............................. ~sak:truml -threat ............................. yO.ze yi:inelik tehdit factive ...................................... olgusal *facultative variant ....................... seymeli degi~ken fallingtone ................................. alc;.alan ton *family terms .............................. akrabahk terimleri "'familiarform ............................. iytenlikli bic;.im family language ........................... aile dili feature ..................................... Ozellik *intralinguistic- ................... diliyi~ distinctive ............................ a)'lnCl-percolatlon ....................... -aktarma feedback ................................... geri iletim *feeding rule order ........................ destekleyici kural srralamas1 felicity conditions ......................... uygunluk ko~ullan feminine ................................... dieyil field ........................................ alan *field of discourse ........................ si:iylem alam figurative................................... degi§meceli figure ....................................... degi~mece *figure ofspeech .......................... si:iz sanatl filter ........................................ slizgey final posltlon ............................... son konum *finite ...................................... yekirnli *-verb .............................. -eylem first articulation ........................... birinci eklemlilik flap ......................................... 9arpmah flat •.....•••••••.....•.•.•.......••••.••.•... bemolleeymiey flectlonal ................................... bukUmlii *fluency .................................... alocxhk focus ....................................... oda.H: focusing .................................... odaklama folk etymology ............................• balk k6kenbilimifki:iken yakJ.eytlrma foot ......................................... ayaH: foregroundlng ............................. Onceleme *foreign language ......................... yabanct dil forrn ........................................ biyim *form class ................................ eeybiyim k:O.mesi fonnal ...................................... kuralll/ Ozenli -language ...............................dil formal speech ............................. Ozenli konu§ma fonnative ................................... olueyturucu formula ..................................... kahp si:iz

320

fortis ........................................ gO.ylU *fossilized form ........................... kemikleeymiey bic;im *frame ..................................... yerc;.eve *free ........................................ bagtms12 -discourse ......................... ~sOylem -morpheme ........................ -biyimbirim -morpheme constraint ............ -biyimbirim losttlamasl -relative clause .................... OzgUr ilgi tumcecigi -variation ..•....................... ""'degi~kenlik frequency .............,. .................... s1khk *-analysis ... : ..................... ~yOzUmlemesi "'-aspect ........................... -gi:iriinUeyU *-of occurrence ................... kullantm s1khW, fricative .................................... sUrtUnUcU friction ..................................... sUrtUnme frictionless ................................. siirtUnmesiz frontvowel ................................. i:iniinlU/ince UnlU fronting ..................................... i:ine{;ekme *frozen speech ............................ donuk konueyma

full bilingualism ........................... tam ikidillilik function .................................... i§lev cognitive- .......................... bili§seldirective- ........................... yOnlendiriciinstrumenta! ......................... ara<;hk ieylevi meta!inguistic- .................... Ustdil ieylevi phatlc- ............................. ilieyki i§levi -word ............................... ieylevscl si:izcUkjyap1sal sOzcUk *functional ................................ i§levsel -phonetics ......................... -sesbilgisi -variety ............•................ -degi§ke functional linguistics ...................... i§levsel ilbilim functional sentence perspective (FSP) •. il}levsel tUmce yaklaey1m1 functionalism .............................. ieylevselcilik functionalist ............................... ieylevselci fundamental frequency .....•............. temel s1kllk fusion. .. .................... kaynaeyma fusional .................................... bUkiimlU future ....................................... gelecek fuzzy ........................................ sm1rlan belirsiz

g.marking .................................. g~ belirleme gamma·marking........................... gama~ belirleme

gap ......................................... bo~luk

321


Dizin

Dizin

gap ......................................... gedik gapping .................................... bo§altma geminate ................................... ikiz UnsO.z gemination ................................. ikizle~me gender...................................... cins gendetlect ................................. cinsiyet dili *genealogical ............................. kahtunsal generallinguistics ......................... genet dilbilim general phonetics ......................... genet sesbilgisi generalization ............................. genelleme generalized implicature ................... genelle§tirilrni~ sezdirim generate ................................... Uretme generative .................................. Uretici generative bilingualism ................... Uretken ikidillilik generic ..................................... kapsaYJ.cl Geneva School ofllnguistics ............. Cenevre Okulu *genitive ................................... tamlayan durumu geollngulstlcs .............................. uzamdilbilim *gerund .................................... ulac; •gerundive ................................. ulac;:stl given •••••••••••••••••••••••••••••••••.•••••• eski bilgi *glide ...................................... yanUnlU "'gloss ...................................... ac;:1mlama *glossary .................................. sOzlUkc;:e glossematics .............................. glosematik glosseme ................................... dilbirim glossolalia ................................. bUyU dili glotalisation ............................... gtrtlaksilla~ma glottal stop ................................ grrtlaksll patlamah/ gutlak 9arpmas1 glottallc .................................... gtrtlak sesi glottis ...................................... ses yangt glottochronology .......................... dil tarihlendirmesi goal. ........................................ erek *govern .................................... yOnetrnek governee ................................... yOnetilen govemer .................................... yOneten governing category ........................ yOnetim ulanu government ................................ yOnetim -and Binding Theory .............. -ve Baglama Kuram1 *gradabi!ity ................................ derecelenirlik *gradation ................................. derecelendirme grammar ................................... dilbilgisi comparative- ...................... kar~lla§tmnalldescriptive- ........................ betimlemeliformal- ............................. bic;:imsel.... theoretical- ........................ kuramsal-

322

*grammatical ..... , ....................... dilbilgisel -analysis ....................... , ... -c;:OzUmleme "'-category ......................... -ulam *-dependency ..................... -bagtmhb.k *-item .............................. -oge •-meaning ......................... -an.J.am -role ................................ -rol *-subject .......................... -Ozne *-unit .............................. - birim -word ............................... "'SOzcUk grammaticality ............................ dilbilgiseilik graphematlcword ......................... yaztbirimsel sOzcfik graphlzation ............................... yaztla~{b.r)ma garphology ................................. yaztbilim grapheme .................................. yaztbirim graphemics ................................ yaztbilim grave ....................................... pes *Great English vowel Shift................ ingilizce BU.yfik OnlO. Kaymas1 *Grimm's Law ............................. Grimm yasas1 group language ............................ kiime dill, grup dill •guttural ................................... bogazsll

m *habitual .................................. ah~kanllk haplology .................................. seslem yitimi/hece yitimijhece yutumu hard palatal vowel .................... , .... sert damak UnlU.sU harmony .................................... uyum head ........................................ ba§ -parameter ........................ -degi~tirgeni --to-head movement. ............. -ba~tan-ba~a ta§rma heavy NP ................................... artrmh AO -shift ............................... -aktanrm *heterography. . .......... ayn yaz1m heteronomy ................................ yanm C§adhhk *hiatus ..................................... sessizlik *hierarchical structure .................... a§amah yapt *hieroglyph ................................ resirnyazJ. high ......................................... yiiksek high vowel .................................. kapal1 UnlU high variety................................. fist degi~ke higher ...................................... iist historical linguistics ....................... tarihsel dilbilim *holiphrase ................................ to.mce sOz "'homogeneity ............................. tUrde§lik 323


Dizin

Dizin

•hemogram ............................... e:'iyaz1m homography ............................... e§yaz1mhhk homonymy ................................. e§adhhk homophony ................................ e§seslilik homorganic ................................ e§c;Ikl§ll *honorific form ............................ sayg1h bic;im "'hybridword ............................... melez sOzcU.k •hypercorrection .•....•.••••......•....... a§m dii.zeltmecilik *hypochoristlc form ....................... k:Uyilltme bic:;imi hypochoristlc .............................. sevimli hyponymy .................................. altanlamhk hypotaxis •..•.•..••......•••••••••.•••.•.•.. altasrrallhk

i-within·i Filter ............................. i-ic:;inde-i Silzgeci icon ......................................... gOn1ntUsel gOsterge iconiclty .................................... gOrilntU.sellik Ideal bilingualism ......................... ideal ikidillilik ideational .................................. dU§Unsel "'idiogram .................................. dG.§Unyazt idiolect ..................................... birey dil idiom ....................................... deyim ldlophone .................................. birey ses illative ...................................... girl§ durumu 'lll·fonned ................................. bozuk yapih 11\ocutlon ................................... eclimsOz illocutionary act ........................... edimsOz edimi immediate constituent. ................... dolays12 kurucu *Imperative ................................ bu~mfemir -mood .............................. -klpt -sentence .......................... -tU.mcCsi "'impersonal ............................... kh;:isiz -passive... .. .... -edilgen •-verb .............................. -eylem "'Implication ............................... sezdiri implicature................................. ~ez~irim *implicit ................................... orti.ik -argument ......................... -oge -meaning .......................... Orti.ilU anlam -subject ............................ -Ozne implosive ................................... ic:;patlamah *lnipulse ................................... dG.rtO. *lnactivevolce ............................. edilgen yap1 Inalienable possession ...•..........•••.. vazgec;ilemez iyelik

324

inanimate .................................. cans1z Inclusion ................................... kapsama incompatibility ............................ bagda§mazllk Incorporating languages., ................ gOvdeleyici diller incorporation .............................. gec;i§im indefinite ............ , .. , ................... belgisiz independentsentencejclause .••........ bagunslZ tiimcejtUmcecik indexical features/indices ............. , .. bireysel dil Ozellikleri index ....................................... ki§i bilgisi indirect speech ............................ dolayll anlabm Indirect speech act ........................ dolayh sOzeylem indefinite adjective ......................•. belgisiz slfatj niteleyici indefinite pronoun ........................ belgisiz adtl indicative mood ........................... bildirme kipi indice ....................................... ki~i bilgisi individual bilingualism .................... bireysel ik:idillilik individual linguistic repertoire ........... bireysel dil varltgt *Indo-European lingulstics ............... Hint-Avrupa dilbilimi *induction ................................. tQ.mevanm inessive .................................... ic;indelik durumu Infant speech .............................. c;ocuk dill •infelicity .................................. gec;mezlik *Inference ................................. 91kanm *Inferential aspect ........................ ~1kanm gOn1nU§U infinitive .................................... mas tarI eylemlik -clause ............................. -teuncecigi Infix ......................................... ic;ek Infixation ................................... ic;ekleme inflection ......................... , ......... bU.k:Um/ c:;ekim inflectional ................................. c:;ekimsel inflectional languages .................. ,. bU.k:UmlU/ c;ekimli diller inflectional suffix .......................... ~eldm ek:i Inflectional phrase ........................ c;ekim Obegi Inflexional suffix ........................... ~ek:im eki lnfonnal speech ........................... Ozensiz kol;).U§ma infonnant . . denekjbilgilendidci infonnation structure ..................... bilgisel yap1lanma *infonnatlvlty .............................. bilgisellik inherent CASE ............................. i~sel DURUM inherent features .......................... ic;sel 6zellikler inheritance ............................. , ... kahhm initial .......... , ............................ ilk konum infinitival double passive ..............••. mastarh ~ift edilgen *innateness hypothesis .................. dogu§tanClllk varsayuru *innatism .................................. dogu§tanhk *inorganic feature ........................ kOkend1~1 Ozellik

325


Dizin

Dizin

Input ........................................ girdi Insertion •.................................. yerleeytirim *Insertion .................................. aralaytci -sequence ......................... -sOzcefdizi In situ ...................... , ................ yeri.r,lde Institutionalisation ........................ kurumsallaeyma instrument ................................. ara~ instrumental case ......................... ara9 durumu Instrumental phonetics ................... arac;h sesbilgisi *Intelligibility .............................. anla§tlabilirlik Intensifier .................................. pek.ieytirici Intension ................................... iyerim *intentional meaning •..•.....••.•.•.••••• ama~lanan anlam *Intentionality ............................. ama~hhk *lnterchangeblllty .......•.......•.......•. degieytirilebilirlik •inte~ection ............................... Unlem Intensive ................................... peki§tinneli Intensity .................................... yeginlik Intention ................................... ama~ Interactive sociolinguistics •••.•.......... etkileeyimsel toplumdilbilim Interdental ................................. dieyleraras1 interference ................................ girieyim interlanguage .............................. arad.il Jnterllngulstlc interference ............... dilleraras1 gi.rieyim intermediate trace ........................ ara iz *Internal ................................... i~ -argument ......................... -oge -theta role ......................... -ROL *International PhonetlcAiphabet. ....•.. {IPA) Uluslararas1 Ses Abecesi Internationalization ....•...•...........••• uluslararasllaeytrrma *interpersonal •••••....•........•....•••••• kieyileraras1 -meaning .......................... -anlarn lnterpretatlon ........•.••..••.••.•......... yorumlama *interrogative ............................. soru Interrupted ................................. engelli I kesintili lntersententla! code switching ........... tiimceleraras1 kod degi§tirimi *intertexuality, ••.•.•••.•••.•...•.•..••. ,,. metinde~lik/ metinleraras1hk Intervocalic ................................ UnlUleraras1 *Intimate speech .......................... yakm konu§ma intonation .................................. ezgi -a! languages ...................... -dilleri *lntrallngulstlc ............................ diliyi *-features ......................... -Ozellikler -Interference ...................... "'girieyim Intransitive ................................. geyi§siz lntrasentential code switching ........... tumceic;i kod degi§tirimi

326

*intrinsic ordering ......................... do gal s1ralanma Intrusion ................................... ses ekleme *intuition .................................. sezgi intuitive knowledge of language , , ....... sezgisel dil bilgisi *inventory ................................. dOkO.m -of thematic roles ................. -ROL dOkO.mU inversion ................................... devrikleme *irregular verb ............................. dU.zensiz eylem Island ....................................... ada island constraint .......................... ada las1tlamasl *isochronism .............................. e§sOylemli isogloss ................................... .leh~e smrr ~izgisije§dillilik yizgisi *isograph .......... ''.'' .......... '' ....... e§dillilik cizgisi isolated .................................... kopuk isolating languages ....................... yalmlayanf ayneykan diller isomorphic ................................. e§bi9imli Isomorphism ............................... e§bic;imlilik *isophone ................................. e§sOyleyi§ 9izgisi *isopleth ................................... e§sOylemli *isosyUablsm .............................. eeyseslemlilik Item ........................................ Oge *item and arrangement ..•............... age dUzenleme *Iterative ................................... yinelemeli

*jamming .................................. UnsU.z atum jargon ...................................... ugt"a§ dili *journalese ................................ gazete dill juxtaposed sentence ...................... bagimstz srrah tUmce juxtapositional assimilation .............. yalan benze§me *juxtaposing languages ........•....•.•.. SlralaYICl diller juncture .................................... kav§ak

kernel ...................................... 9ekirdek key .......................................... ta.rz *kineme ................................... sOzch§I bic;im *kinemics .................................. sOzdi§l ileti§im bilgisi kinesics .................................... sOzd.t§l ileti§im/ el yUz bilgisi *kinship tenns ............................ akraballk terimleri kolne dialektos ............................ ortak dil Kopenhagen School ........•.............. Kopenhag Okulu

327


Di.zin

Dizin

L-marklng .................................. S-belirleme *labelled bracketing ...................... adlanm1~ ayray lablal ....................................... dudaksll labial harmony ............................. kiit;Uk Unlil uyumu labialization ............................... dudaksilla~ma *labialized ................................. dudaksillaeymtยง labiodental ................................ dieysil dudakstl labiovelar .................................. dudaksll artdamaksll landing site ................................ konma noktast tan gage (Fr.) ............................... dil yetisi language ................................... dil -acquisition ........................ -edinimi -acquisition device (LAD) ......... ~edinim diizenegi -atlas ............................... ~atlast -attrition ........................... ~~xnmast ""barrier ............................. -engeli -change ............................ dilde degi.~im -choice ............................. "'sec;imi -contact ............................ dilleraras1 ctkileยงim -death .............................. -OlilrnU -development ..................... -geliยงimi -determination .................... -belirlemesi -economy .......................... dilde tutumluluk -famlly ............... , ............. "'ailesi -generation ........................ -Uretimi -loss ................................ -yitimi -maintenance ..................... "'SUrdilrilmU -planning .......................... -planlamastldiizenlemesi -shift ............................... -kayznast -switching ......................... -degieytirimi language ................................... dilsel -attitude ........................... -tutum -awareness... .. ....... -bilinylilik -community ........................ -topluluk -disorder ........................... -dUzensizlik -dominance ....................... -baskmhk -linearity ........................... -c;izgisellik -loyally ............................. -baghhk .... minority ........................... ~azt.n.hk langue (Fr.) ................................. dil/ dil dizgesi laryngeal ................................... grrtlaksll laryngea!isation ........................... grrtlaksillaeyma larynx ....................................... grrtlak lateral ...................................... yanUnsUz

328

lax .......................................... gevยงek .+:leamabi!ity ............................... ogrenilebilirlik least effort principle ...................... en az yaba ilkesi left branching .............................. sola dallanma leftness condition ......................... soldallk ko~ulu *lengthening .............................. uzatma lenis ........................................ yumus;ak Unsftz *letter ...................................... harflyazav level ........................................ dUzey1di.izlem levels of adequacy ........................ yeterlik dUzlemleri *level ordering ............................ dUzey srralama *level skipping ............................ dUzey atlarna lexeme ..................................... sOzlUkbirim lexical ...................................... sOzlO.ksel -category .......................... -ulatn -diffusion .......................... sOzcU.k yaYJ.lmasl -entry .............................. -kiltuk -field ............................... sOzciik alam -item ............................... -birim -marking ........................... --belirleme *-phonology ....................... sOzciiksel sesbilim -structure .......................... -yapl !exicalisatlon .............................. sOzlO.kselleeyme lexicography ............................... sOzlUkyillUk lexicology .................................. sOzcilkbilim lexicon ..................................... sOzlUkc;e lexicostatistics ............................ sOzcU.k saytlarna liaison .................... .'................. ularna licensing ................................... izin verme llnearity .................................... yizgisellik. lingua franca ............................... gec;er dil *linguistic .................................. dilbilimsel -anthropology ..................... --insanbilim -geography ........................ uzamdilbiliml dil cografYasl -philosophy ........................ dil felsefesi -repertoire. . ... s6z;el dagar I dil dagan -semantic .......................... -anlambilim -variety ............................. dil tun1 linguistic ................................... dilsel -community ........................ -topluluk -contect ............................ ~ baglarn -relativity ........................... -gOrecelik -relativity principle ................ -gOrecelik ilkesi -variant ............................ -degieyki *linguist ................................... dilbilimci linguistics .................................. dilbilim

329


Dizin

Dizin

•!inking .................................... birleeytinne liquid ....................................... alact listener ..................................... dinleyici literacy ..................................... okur yazarhk literary language ......................... , yazm dill/ edebiyat dill loan translation ............................ OdUnvlemeli ~eviri loan word .................................. OdUn~ sOzcUk local variety ................................ yerel degieyke localism .................................... uzrunclhk locality ..................................... yerellik •localize ................................... yerelle§tinnek locatiVe ..................................... kalma durumu locution .................................... diizsOz locutionary act............................. diizsOz eylemi logical Fonn .••.•...........•...........•.. Manb.ksal Bi~imjmantlksal bileeyen •togography ............................... resim yaz1 long movement ............................ uzak ta§rma long syllable ............................... uzun seslem long vowel. ................................. uzun UnlO. loopback ................................... geri baglanma •Joss ....................................... yitim loudness ................................... yiiksek seslilik low variety.................................. alt degi§ke low voweL .................................. alt;ak: Un1U lower ....................................... alt

m-command ............................... b-buyurma machlnetranslatlon ....................... bilgisayar c;;:evirisi macrollnguistlcs •••.•.•.•.................. geniey oylumlu dilbilim macro structure ........................... biiyUk Olc;;:ekli yapt main ........................................ ana majority language ......................... c;;:ogtlnluk dili •malapropism ............................. bozuk kullan1m manner of action .......................... lnhru§ manner of articulation .•.................. eldernleme bic;;:imi mapping ................................... dO§eme/c;;:alneytrrma marked ..................................... belirtili marker ..................................... belirticijbelirleyici masculine .................................. eril mass noun ................................. ko.tle adJ •mathematicalllngulst!cs ..•.•.•......... matematiksel dilbilim matriX ...................................... ana -clause ............................. ana tUmcejba~msiZ fii.mce

330

-language .......................... baeyat dil *maximal .................................. bUyUk~Ul -projection ......•.................. -yansrma maximal projection movement ...•.... ,.. biiyiikc;;:Ul yanstma ta~1mas1 maxims of conversation ................... bildirit?im ilkeleri meaning.................................... anlam -change ................................degi§imi -restriction ......................... -daralmas1 -shift ............................... -kaymasl mechanical translation ................... bilgisayar <;evirisi medial. ..................................... ic;;:ses medial position ............................ orta konum *meliorative ............................... anlam iyile§mesi mellow ..................................... boguk mentalism ................................. alolc1hk mesolect ................................... orta kullantm message •.................................. bildiri metalanguage ............................. Ustdil •metalinguistics .......................... Ustdilbilim metaphor .................................. egretileme/ deyim aktarmast metaphorical code switching .•........... egretilemeli kod degi§tirimi •metaphrase .............................. aktarma metathesis ................................. ses aktanmt/ gOc;;:ii§me metonymy .................................. dii.zdegi§mece/ ad aktannu mebics ..................................... Olc;;:Ubilim

microlinguistics ........................... dar oylumlu dilbilim/ duzdilbilim *mldvowel. ................................ orta UnlU minimal pair ............................... en kii~iik c;;:ift Minimalist Program ....................... Yetinmeci Qizgi mlnimallty condition ...................•.• en yakmhk ko~ulu *minimum free form ...................... en kil<;Uk bagutlstz bic;;:im minority language ......................... azmhk dill mixed language ........................... karma dil modal ...................................... ldpsel modality.................................... kiplik modaliser . . . . . . . . . . . . . . . . . . ........ kipselle§tirici modernization ............................. c;;:agcllla§(tlr}ma modifier .................................... niteleyen *Modistea ................................. Orta~ag dilcileri module ..................................... modill *moneme .................................. anlarnbirim monoglot. .................................. tekdilli monolingual ............................... tekdilli monolingualism ........................... tekdillilik *monomorphemic ........................ tekbi~imbirimli monophthong ............................. tekiinlll

331


Dizin

Dizin

monopthongisation ....................... tek ii.nl1lle~me monosemic ................................ tekanlamh *monosyllabic ............................. tekseslemli *monosystemlc ........................... tek dizgcli *monotonic ................................ teksesli Montague grammar ....................... Montague dilbilgisi mood ....................................... kip morph ...................................... biyimcik morpheme ........................ ;........ biyimbirim "'morphological ........................... biyimbilimsel -CASE .............................. -DURUM -category .......................... ~ulam -property........................... ~ozellik morphology ................................ biyimbilim morphophoneme .......................... bil;imsel sesbirimfbaey biyimbirim morphophonology ......................... biyimsel scsbilim morphophonemics ........................ biyimsel sesbilim morphosyntactlc word .................... bi<;imsOzdizimsel sOzcUk *morphotactics ........................... biyim dizgesi mother tongue ............................. anadili motivated .................................. nedenli/giidillii motivation ................................. gU.dilfnedenlilik mouth cavity ............................... agtz boeylugu "'move ...................................... taey1mak multilateral opposition ................... vokyOnlii. kar~1thk multilingualism ............................ yokdillilik mutual JntelligibUity ....................... kar~Illldt anla~Ilabilirlik

*name ..................................... ad "'narrative .................................. anlatJ. narrow scope .............................. dar a<;1h narrowvowel. .............................. dar Unh1 narrow transcription ...................... aynntl11 <;evriyaz1 nasal ....................................... genizsil nasalisatlon ............................... genizsille§me national language ......................... ulusal dil nationalization ............................ ulusalla§tmna native speaker ............................. anadili konu~uru *nativistic theory .......................... dogtl§tanct kuram natural class ............................... do gal sm1f natural language .......................... do gal dil *naturalism ................................ dogalclhk necessltative .............................. gereklik 332

*needs analysis .............. , ............ gereksinim <;Ozt1mlcmesi negation ................................... olumsuzluk negative .................... , ............... olumsuz -particle., ...... , .................. "'Olumsuzluk Ogesi .... sentence .......................... ~tU.mce negotiation of meaning ................... anlam gOrCL§mesi neogrammarians .......................... yenidilbilgiciler neologism .................................. yeni oge neurolinguistics ........................... beyindilbilim neutral ..................................... ya:nstz neutralisation .............................. yanstzla§ma/ dUzlenmc newsmarks ................................. haber belirticileri noise ....................................... gllti.lltil *nomenclature ............................ terimbilgisi *nominal. .................................. adsll nominal agreement ....................... adsll uyum nominal root ............................... ad kOkU nominal sentence ......................... ad tiimcesi nominal stem .............................. ad gOvdesi nominalization ............................. adla§tlrma *nonfactive ................................ olguch§t *nonfinite .................................. c;ckimsiz non perfective .............................. bitmemi~lik non-restrictive ............................. smtrlamastz nonstandard .............. ,.,,, ............ Olc;Unsilz *non-syllabic ..... ,, .... , .................. seslemdt§l non-verbal communication ............... sOzsilz ileti§im non-verbal interaction .................... sOzsii.z etkile~im nonce formation ........................... an1Ik olu§um *normative linguistics .................... kuralc1 dilbilim notation .................................... imleme *notional .................................. kavramsal *-grammar ........................ ~dilbilgisi *-syllabus ......................... -izlence noun ........................................ ad/isim noun complement clause... .. ......... ad tUmleci tUmcccigi noun phrase ............................... ad Obegi NP-movement ............................. AO-taeytma NP-trace ................................... AO-izi *NP-types.' ................................. AO-tUrleri nucleus ..................................... c;ekirdek Null Subject Parameter .... , ... ,,.,., ..... Bo§ Ozne Degi§tirgeni *nursery language ........................ bebek dili

333


Dizin

Dizin

@ object control .............................. nesne denetimi *object deletion ........................... nesne silme *object language .......................... konudil obligation .................................. zorunluluk obligatory control ......................... zorunlu denetim *obligatory transformation ........... ,, .. zorunlu d5m1r;rUm oblique ..................................... egik oblique case ............................... egik dunun observational adequacy .................. gOzlem yeterligi obstruent................................... engelli occlusive ................................... kapantlh off glide .................................... gev~eme on glide .................................... gerilme off on-glide ................................ gev~eme-gerilrne gec;;:i~i official language .......................... resmi dil officlallzatlon .............................. resmile~tirme onomasiology .............................. adkavrambilim/kavramsal adbilim onomastics ................................ adbilim onomatopoeia ............................. yans1ma *onset. ..................................... seslem ba~langiCI *ontogeny ................................. bireydil ta.rihc;;:esi op ........................................... i~ opaque ..................................... gec;;:irimsiz open class ................................. ac;;:I.k kl1mej s1ruf •open juncture ............................ ac;;:I.k kav§ak open syllable .............................. ac;;:1k seslem openvowel ................................. ac;;:lk UnlU openness .................................. ac;;:lkhk operator .................................... i§leyici opposition ................................. karey1thk optative .................................... istek k:ipi optional C<lntro! ........................... sec;;:imlik denetim *optional rule ............................. sec;;:imlik kural oral ......................................... a~sll organs of speech .......................... konueyma organlan *origin of language ....................... dil k:Okeni orthographic word ......................... yaz1msal sOzciik orthography ................................ yazun *ostensive definition ...................... gOsterimsel tanrm output ...................................... c;;:lktl overt complementiser..................... a<;lk tiim.leyici overt NP •.•..••••••••••••.••••.••••......... a<;lk adobegi overt prestige .............................. ac;;:1k saygmhk *overgenerallsation ....................... aeym genelleme

334

overlapping, ............................. ,. OrtUeyme *oxytone ................................... sondan vurgulu

palatal ..................................... damaksll palatal fricative ............................ damaksll h1eyrrt1h palatal hannony ........................... bUyO.k UnlU uyumu palatalization .............................. damakstlla~ma *palatalize ................................. damaksilla~tlrmak palate ...................................... damak *pandialectal .............................. tiimlehc;;:esel pan!ectal ................................... tumdegi~k:eli paradigm .................................. dizil *paradigmatic ............................. dizisel paradigmatic relation ..................... dizisel bagmn parameter ................................. degi~tirgen paraphrase ................................ ac;;:tmlaxna parasitic gap ............................... asalak boeyluk parataxis ................................... art arda srrahhk *paralanguage ............................ Ote dil •parentheticclause ....................... ara tUmce parole (Fr.} ................................. sOz *paromasis ................................ scs benzcl}imi •paronomasia ............................. k:Oktceyleme *paronym .................................. benzer j eJilk:OklU paronymy .................................. benzerlik *parsing ................................... c;;:OzO.mlcme partial assimilation ....................... yan benzeeyme jbOlUmsel benzceyme participle ................................... ortac;;: bic;;:imi particle ..................................... part;ac;;:lk particularized implicature ................ OzelleJiltirilmi~ sezdirim *partitive .................................. parc;;:acll *parts of speech .......................... sOzcUk tUrO. passive... . ............................ edilgen -blllngualism ...................... ~ik:idillilik -voice .............................. -c;;:atl -verb ............................... ~eylem passivizatlon ............................... edilgenleeytirme pasttense .................................. gec;:mi§ zaman patient .............. , ... , .................. etk:ilenen *pattern .................................... Ort1ntUjyap1 pause ...................................... durak *pedagogical grammar ................... egitim amac;;:h dilbilgisi peer language ............................. ya§tt dili

335


Dizin

Dizin

pejoration ........................... , ...... anlam kOtUlenmesi *penultimate .............................. sondan bir Once(ki) perception ................................. algJJ.ama percolation ................................ yans1tma perfect ..................................... bihni~ perfective ...... , , .. , ....................... bitmieylik perfonnance ............................... edim performative ............................... cdimsel periphrasis .................... " ........... dolaylama per1ocution ................................. etkis6z pcrlocutionary act ......................... etkisOz edimi *person .................................... kieyi •personal ending ......................... kh;i eki •personal pronoun ........................ ki~i achh personification ............................ ki~ileeytirme *phantom word ........................... yamlttc1 bi9im pharyngeal ................•...•............ yutaksll pharyngealisation ......................... yutaksllla~ma pharynx ....••••.....................•.•.... yutak phatic communion ........................ ili~ki i§lcvi *phenomenon ............................. g6ri.ingi1 philology ................................... filoloji *philosophical grammar ................. kavramsal dilbilgisi *philosophy of language ................. dil felscfesi philosophical linguistics ................. felsefesel dilbilim phonation .................................. seslcme phone ...................................... ses phonematics ............................... sesbirimbilim phoneme ................................... sesbirim phonemics ................................. sesbirimbilim *phonetic .................................. sesbilgiscl -alphabet .......................... ses abccesi -analysts ........................... -96ziimlcme -change ............................ ses degi§imi ... form ... ,.,,,,, ..................... SCS9il bi9im phonetics . .. .. . .. . . . .. .. .. .. .. .. . . ses bilgisi *phonogram ............................... sesyaztm birimi phonological word ................•....... sesbilimsel sOzcUk phonology .......... , ....................•.. sesbilim *phonometries ............................ sesbilimsel 96zUmleme phonotactics ............................... sesdizim *phrase .................................... Obek *phrase structure ......................... Obek yap1s1 physiological phonetics .........•......... fizyolojik scsbilgisi pictographic writing .....................•. g6rU.nti1sel yaz1 pidgin .................................••••. kuma dil

336

*pidginize .................................. kmnala§mak pied-piping ................................ kuyruk takma pitch ........................................ yUkseklik place ofarticulatlon .. , ..........••••...... eklemleme noktas1 *pleonasm ................................. sOz uzatlrm plereme .................................... dolu birim plosive ..................................... patlamah plural ....................................... ,oguJ plurillngualism ............................ 90kdillilik *p!urisegmental. .......................... 9okpar9al1 *plus juncture ............................. sOzcO.k ayrrma arah!11 *poetic function ........................... yazmsal i§lev *poetics••••.••............................• yaz1nbilim point of articulation ...................••.• bogurnlama noktas1 *polite form ............................... incelik bi9imi politeness .................................. incelik polyglot .................................... vokdilli poiylectal .................................. 90k degi~keli polylingualism ............................. 90kdilllilik polysemy ................................... 9okanlamhhk polysyllabic ................. ,.............. 9okseslemli *polysyndeton ............................. 90k bagla9hhk polysynthetic languages .....•.••••....... gOvdeleyici diller polysynthetic word ........................ biti~tirmeli sOzcUk *popular etymology ....................... halk k:Okenlemesi portmanteau morpheme ................. ala~1m bi9imbirim Port Royal .................................. Port Royal position .................................... konum *positivism ................................ olguculuk possessive ................................. iyelik *postalveolar .............................. di§yuvas1 arkas1 •postdental. ............................... di§arkas1 postposition ............................... ilge9 pragmatics ................................. edimbilim PragSchool ................................ Prag Okulu *precede... . . . . . . . . . . . .. .. . . ... .. .. Oncegelmek precedence ................................ Oncegelme *predeterminer .•....................•..... On belirleyici *preceding ................................ Oncegelen predicate ..................................• yiiklem predicatecalculus ......................•.• yilldemcil biyimsel dizge predlcative ................................. yillclemcil -verb ............................... ekeylem pre foe ....................................... Onek prefixation ................................. Onekleme *prefixing language ....................... Onekli dil

337


Dizin

Dizin

*premodification .......................... On niteleme preposition ................................. il~ec; -· -phrase ............................ -obegt *prescriptive ............................... yargllaYJ.Cl / kuralc1 prescriptive linguistics .................... yargilaJlcl dilbilim, kuralc1 dilbilim *prescrlptivlsm ............................ kuralclltk *present ................................... ~imdi(ki) *-perfect .......................... -~imdilct bitmi~lik *""tense ............................ -zaman presentational focus ...................... sunu§ ada~ presupposition ............................ Onsayllh *preterite .................................. gec;mi::} zrunan *primary ................................... birincil *primary accent ........................... birincil vurgu primary bilingualism ...................... birincil ikidillilik primary compound ........................ ilksel bile:!}ik principle of relevance ..................... ba~nh ilkesi Principles of Binding ...................... Baglama ilkeleri privative opposition ....................... eksik Ogeli kareytthk *privilege of coccurrence ................. birlikte bulunma ayncalt@ PRO ......................................... ADIL PRO Theorem .............................. ADIL Teoremi Pro ............................................ ad!l

procrastinate .............................. erteleme pro-drop ................................... adtl-dUeyiinne Pro-drop Parameter ....................... Adll dUeyiirme Degil}tirgeni

*probabilistic modeL. .................... olasthk modeli probing questions ......................... ara§hnct sorular proclltlc .................................... Onbic;imce productive ................................. ieylek *productivity............................... Uretkenlik · *profonn ................................... Onbic;im progressive ............ , ................... siirerlik progressive assimilation .................. ilerleyici benze:!}me projection .................................. yansttma *projection rules .... yanstma/izdU§Um kurallan Projection Principle ....................... Yansttma ilkesi *promodifler.. ............................. On niteleyen pronominal ................................ adilstl *pronominalization ....................... adllstlla§trrmak pronoun .................................... adll pronoun-dropping ......................... adll-dii§l1rme pronunciation .............................. sOyleyi~ *proparoxytone ........................... sondan Uc;UncU seslem vurgulu proper government ........................ tam yOnetim *proper noun .............................. Ozel ad

338

proportional opposition .................. orantlh kaqtthk proposition ................................ Onenne propositional attitude ..................... Onerme tavn prosodeme ................................. bUtiinbirim prosodic features ........................ ,. bUtiinsel Ozellikler prosodic phonology ...................... , biirO.nsel sesbilirn prosody .................................... bUrilnfbUrilnbilim prothesis ................................... Ontiireme proto-language ............................ anadil/kOkdil provincialism .............................. ta§ra agz1 proxemics .................................. yakmllk bilgisi psycholingulstics .......................... ruhdilbilim public language ........................... halk dill punctuation ................................ noktalama purification ................................ Ozle~tinne, anla§hnna purism ...................................... Ozle~tirme, anla::}tlrma pursulngquestions ........................ izleyici sorular putative .................................... varsayunsal

q-position .................................. R-konumu q1-posltion ................................. R'-konumu q-govemment.............................. R-yOnetimi *quadrisy!labic ............................ dOrt seslemli qualification ............................... nitelik qualifier, ........................... ,, ...... niteleyici quality ...................................... nitelik *qualitative ................................ nitel quantifier .................................. niceleyici -raising............................. -yiikseltme *quantitative . , ............................ nicel quantitative linguistics.................... nicel dilbilim *quantity. . .... nicelik *question .................................. soru *questionnaire ............................ sormaca/ anket *qulnquessyllable ......................... be§ seslemli sOzcUk quotation .................................. alJ.ntl

R-expre¥'1on ............................... G-anlatlm raising ...................................... yiikseltme rate ......................................... ses htzl

339


Dizin

Dizin

rationalism ................................. usc;:uluk "'readibility................................. okunurluk reading ..................................... oktlma "'ready made utterances .................. hazrr sOzceler realization .................................. ger~ekle~tirme "'received pronunciation .................. Oh;Unlii sOyleyi~ receiver..................................... ab.Cl recipient ................................... ahc1jhedef reciprocal assimilation ................... yakm benze~me reciprocal .................................. i~te~lik: "'recurrence·................................ yineleme recursive ................................... yinelemeli redundancy ................................ arttkllk reduplication .............................. ik:ilemejyineleme reference ................................... gOnderim referent. .................................... gOnderge referential .................................. gOnderimsel -expression ........................ -aclatnn -feature ............................ -Ozellik -feature matrix .................... -Ozellik kahb1 -function ........................... -ieylev -lndexflndlces .................... ~dizin/belirtke -meaning .......................... "'anlaxn reflexive .................................... dOnU§lii reflexiveness ............................... dOm'.'l.§lU.lO.k reformulation .............................. yeniden bicimlendirme register ..................................... kesit regressive asslmillation ................ :.. gerileyici benze~me relative ..................................... gOrece relative clause ............................. ilgi tu.mcecigi relativepronoun ........................... ilgi adJ.h relativization ............................... ilgi.lend.inne release ..................................... b1rala.m relevant .................................... bai9.ntth relexlflcatlon ............. , ................. yeniden sOzcllkle§me repair ....................................... dO.zeltme repertoire .................................. dagar "'reported speech ......................... dolayh anlatlm resonance .................................. b.nlarna resonant ................................... tlnlaYJ.Cl "'respiration ................................ solunum "'respiratory system .......... , ............ solunum aygJ.tt restricted code ............................ dar kodfklsith di.izenek restricted language ....................... smrrh dil "'restriction ofmeanlng ................... aclam daralmas1 resulting ......._............................. sonw;Iaytci/ sonuclamal1

340

retroflexion ................................ Ustdamak:stl Revised Extended Standard Theory ...... GOzden~gevirilmiey Geni§letilmi§ OlVUnlU Kuram revival ...................................... canland1rma rewriting .................................... yeniden yazma "'rheme ..................................... anlam odagt rhetoric ..................................... sOzbilim rhotacism .................................. 'r'leeyme rhotlc area ................................. 'r'li bOlge rhythm ...................................... ritim rich agreement ............................ gU<;lU uyum right branching ............................ saga dallanma rlm .......................................... dil kenan "'rise ........................................ yiikselme rislngtone.................................. yQ.kselen ton *ritual utterance .......................... tOrensel sOzce role ......................................... rol root. ........................................ kOk -compound ........................ -bile§ik "'round ..................................... yuvarlak rounded vowel ............................. yuvarlak Unlil rounding ................................... yuvarlaldaeyma rule ......................................... kural

8-stnmture ................................. Y-yap1 sample ..................................... Orneklem sanctioning of departures ................ saprna saptamas1 sanctioning covert refusal to answer..... ka<;amak taVlr saptay:tct anlabmlar *sandhi .................................... ses degieyimi/birle§imli bi<;imjsandi Sapir-Whorf hypothesis ................... Sapir-Whorf Varsaynm "'scale and category grammar ........... dizgeci dilbilgisi scan . ............. tarama "'scientific language ...................... bilim dili scope ....................................... avt/etki alaxu scope ....................................... konu kapsanu scrambling ................................. oynakhk second language .......................... ikinci dil secondary articulation .................... ikincil eklemlilik secondary bilingualism ................... ikincil ikidillilik: segment. ................................... par<;a segmental phoneme ...................... par9a sesbirim segmental tier ............................. par9a Ozellik: ver9evesi segmentation .............................. par<;alama 341


Dizin

Dizin

segmentator ....................... , .... , .. par~a ayrnc1 selection .......... , , , , ..................... se~me *selectlonalrules ......................... se~me kurallan self-select .................................. kendi kendini ser;me semantic ................................... anlam --change ............................ -degil}mesi -component ....................... -bile§eni -differential. ....................... anlamsal ayn§tmm --extension ......................... "'geni§lemesi -feature ............................ anlamsal Ozellik -field ................................... alaru -field theory ........................... aJaru kuranu -restriction ......................... -daralmast -transfer ............................... kaymas1 -triangle ................................ Ur;geni *semantic feature analysis (SFA) ........ anlam Ozelligi c;OzUmlemesi semantics .................................. anlambilim semaslology ............................... kavrambilim seme ....................................... anlambirimcik sememe .................................... anlambirimcik demeti *sememlcs ................................ anlambirim bilgisi semiosis ................................... gOstergesel i§lev semi-productivity .......................... yanil}leklik semi-vowel ................................. yanUnlO. semilingualism ............................ yandillilik semiology .................................. gOstergebilim semiotics................................... gOstergebilim sense ....................................... anlam/ic;lem sense relations ............................ ic;lem ili§kileri *sentence ................................. tO.mce *sentence connector ..................... tumce baglac1 *sentence stress .......................... tamce vurgusu *sentence word ........................... tO.mce degerli sOzcUk sentential .................................. tiimcesel Sentential Subject Constraint ............ TO.mcesel Ozne Kisttlamasi sharp/strident.. . ............... keskin short movement ........................... yakm tal}Ima short syllable .............................. lasa seslem short vowel. ................................ lasa UnlU sibilant ..................................... 1shkh sign ......................................... gOsterge sign language .............................. i§aret dili *signal ..................................... belirtke signification ............................... anlamlama sign!fledjslgnlficatum .................... gOsterilen signifier/significant ....................... gOsteren

342

*silence .............................. , ..... sessizlik simile ....................................... benzetme slmplepasttense ......................... belirli get;miey zaman *simplification ............................ yalmlaeytmna *simulation ................................ benzeeyim simulfix ..................................... iistek "'simultaneity .............................. e§zamanhk *single bar Junction ....................... duraklama arahg1 singular .................................... tekil *situation of utterance ........... , ....... sOzce konumu situational code switching ................ durumsal kod degi§tirimi "'situational meaning ..................... durumsal anlam *ski!! getting activities .................... beceri kazandmc1 etkinlikler slang ............................ ~ .......... argo slip of tongue .............................. dil siin:;mesi small clause ............................... kiic;Uk tilmcecik *social ..................................... toplumsal .... bilingualism ..........................ikidillilik -context ................................ baglam -network .......................... , .... ag socialization ............................... toplumsalla§ma sociolect ................................... grup dili/ toplumsal kullanrm sociolinguistic code ....................... toplumdilbilimsel kod sociolinguistics ............................ toplumdilbilim sociology of linguistics .................... dil toplumbilimi soft consonant ............................ yumu§ak UnsUz sonogram .................................. sesvizim sonograph .......·.......................... sesvizer sonorant ................................... titrel}imli "'sonority .. , ................................ titre§imlilik sound ...................................... ses *-pattern .............................. dizgesi *-production ...................... sesleme -symbolism ........................ -simgeciligi -system ............................ :-dizgesi source language.... . .. kaynak dil sourceunit. ................................ kaynak birim speaker .................................... konu§ucu specifier .................................... belirleyici/ gOsterici spectogram ................................ spektogram spectograph ............................... spektograf "'speculative grammar .................... dU.l}Unsel dilbilgisi "'speech .................................... konu§ma -act ................................. sOzeylem •-code ............................. -kodu -community ............................ toplulugu

343


Dizin

Dizin

*-disorder ......................... -bozuklugu -divergence ........................ dilsel aym~ma -event .............................. -olaYJ. *-pathology ....................... -bozuklugu bilgisi •-therapy .......................... -sagalbnu spelling..................................... yazl.m/imla spoken language .......................... konul}ma dill spirant ..................................... SlZlCI *split ....................................... bOlO.nmUl} -antecedent ....................... -OncUl •-ergative.......................... "'Ozege9i§li *spread .................................... yayllmtl} *standard .................................. Ol(,(iinlU -language .......................... -dil -variety ............................. -degil}ke Standardlbeory ........................... Ol9UnlU Kuram standardization ............................ Olc;:iinle§(tir) me statement tum component ............... tiimce Onbilel}enleri static linguistics ........................... durgun dilbilim *stative .................................... durumsal stative verb ................................ durum eylemi status planning ............................ konum dU.zenlemesi stem ........................................ gOvde *stimulus response ....................... uyan tepki stop ........................................ patla:rnah *stratification ............................. katmanlal}ma stratlficational grammar .................. katmansal dilbilgisi stress ....................................... vurgu stressed syllable ........................... vurgulu seslem strong implicature ......................... kuvvetli sezdirim *strong stress ............................. g(.ic;:h1 vurgu strong cross~over .......................... g0.(,(111 kesi§me structural CASE ............................ yaptsal DURUM *structural description ................... yaptsal betimleme *structurallingulstics ..................... yap1salct dilbilim structuralism ... yaptsalcthk structure ................................... yapt style ........................................ bi9em/ deyi~ stylistic features ........................... bi9em Ozellikleri stytistics .................................... bic;:embilim "'stylostatistlcs ............................ saYJ.sal bic;:embilim sub-coordinate bilingualism ............. alt strahjyard1mct ikidillilik *subcategorizatlon ....................... altula:rnlama subdialect .................................. aiJ,zf altagtz Subjacency Condition ..................... Alttal}hk Ko~ulu . subject ..................................... Ozne

344

-control ............................ -denetimi subjunctive ................................ isteme kipi *subordinate .............................. yan -clause ............................. -tUmce *subordinating conjunction .............. yan to.mce bagl.ac1 •subordinator ............................. yan tUmce baglaCl subordination ...... ,....................... yan to.mceleme substandard ............................... Olc;Unaltl substantive ................................ adst.l substitution ................................ degil}tirim substrate ................................... altkatman successiVe cyclic movement .............. yinelemeli dOngi'l.sel tal}tma suffix ....................................... sonek suffixation .................................. sonekleme *suffixing languages ...................... soneklemeli diller *superessive .............................. listUndelik durumu superfiX......................... , ........... Ustek superiority condition ...................... Dstanlilk Ko§ulu superlative degree ........................ enU.stilnlU:k derecesi superordinate ............................. listanlamhk superstratum .............................. Ustkatman supplementary questions ................ bagl.anbh sorular suppletlon ................................. ba~kala~ma •suppletive ................................ ba§kala§mah suprafix .................................... Ustek supraglottal.. .............................. On sesyolu suprasegmental ........................... pan;ailstO. suprasegmental phoneme ................ pan;aUstii sesbirim surface structure .......................... yG.zey yap1 *syllabary ..................... ,, .. , ........ seslemyaz1s1 •syllabic ................................... seslemsel *syllabification ........................... , scslemlemejheceleme syllable ............. , ... , ................... seslemjhece *symmetry ................................. balal}Ikhk synaesthesia ............................... ses anlam simgeciligi syncope... .. ...... ic; ses dG.~mcsijorta UnlU dU§mesi syncretism ................................. ayrulaeyma *synchronic ................................ e~zamanh synchrony .................................. el}zamanlllik/ el}silrernlilik synchronic linguistics ..................... e§zamanlt dilbilim/ e:;;silremli dilbilim *syndesis .................................. c;ok bagla9hhk *syndeton ................................. baglac;:h yapt *synecdoche .............................. kapsamlayJ.l} *synonym .................................. el}anlamh synonymy .................................. e~anlamhhk *syntactic ................................. , sOzdizimsel

345

I


Dizin

Dizin

syntagm .................................... dizim syntagmatic relation ...................... dizimsel ba~nb. syntax ...................................... sOzdizim *synthetic .................................. <;ekimli synthetic verbal compound ............... eylemcil bilel}ik system ..................................... dizge systematic phonetics ..................... dizgesel sesbilgisi *systemic grammar ....................... dizgeci dilbilgisi

taboo ....................................... tabu *tacit knowledge .......................... OrtUk bilgi *tag question .............................. eklenti soru tag switching .............................. eklenti degieytirimi *tagmemlc analysis ....................... dilbirim <;OzUmlemesi tap .......................................... dok:unma target ....................................... hedef birim target language ........................... erek dil target of movement ....................... taey1ma hedefi tautology ......... :......................... el}sOz taxonomic linguistics ..................... stmfiamac1 dilbilim taxonomy .................................. s1mflarna *technical language ...................... alan dili tellc ......................................... bitimlifson u<;lu tempo ...................................... konueyma h1z1 *temporal ................................. zamansll tense ....................................... gergin tense ....................................... zaman tensed clause .............................. zamanl.J. tfunce{cik:) tension ..................................... gerilme term ........................................ terim *tenn!nal .................................. son tenninal juncture .......................... son kaveyak terminology ........... terimbilgisi "'tertiary stress ............................ U9UncUl vurgu text ......................................... metin *-type .............................. ~metin tUrU *-sbucturejworfd sbucture theory ~yap1s1/ evren yap1s1 kuranu textlingulstics .............................. metindilbilim *textual .................................... me tinsel TG ...................â&#x20AC;˘....................... DD that-trace Filter ............................ that-iz SU.zgeci theme ...................................... etkilenen (anlamsal rol) theme ...................................... konu {metindilbilim)

346

*theoretlcallinguistics ................... kuramsal dilbilim *thesaurus ................................. kavrarnlar dizini Theta Criterion ............................. ROL Cnvutu. Theta Theory ............................... ROL Kuranu theta role .................................. rol 9'-govemment ............................ R'-yOnetimi 9'-posltlon ................................. R' -konumu 9-govemment ............................. R-yOnetimi 9-positlon .................................. R-konumu *threshold level ........................... e~ik dllzeyi timbre ...................................... t1n1 tone ........................................ ton -languages ........................ -dilleri toneme ..................................... tonbirim tonemlcs ................................... tonbilim top down processing ...................... dik:ey i~lemleme topic ........................................ konu *topic comment ........................... Oznelik: yO.klemlik topical {agenda} shift ..................... konu degieytinne topicalization .............................. konulaeytmm toponymy .................................. yeracb bilimi trace ........................................ iz trade language ............................ ticaret dili traditional rhetoric ........................ geleneksel sOzbilim transactional language ................... iey dili transcription ............................... 9evriyaz1 *transfer ................................... aktarma transfix ................................ , .... girieyikek transfonnation ............................ dOnUeyU.m transfonnatlonal gra111mar ............... dOnU~Umsel dilbilgisi transition relevant point .................. uygun geyiey noktas1 transitional sound ......................... geyiey sesi tra1_1slatlon ................................. 9eviri translative ................................. oluey durumu transliteration ............................. harf vevirisijyazav vevirisi transitive ................................... geyi§li *transitivity ................................ gevi~lilik transitivize ................................. oldurganlaeyttrma transitivized verb .......................... oldurgan eylem transparent ................................ saydam *tree diagram ............................. dizim agac1 trigger ...................................... baeylat1c1 *trill ........................................ titrek *triphtong ................................. UylU UnlU *trisyllabic ................................. 1.19 seslemli trop ......................................... degieymece

347


Dizin

Dizin

truth condition ............................. dogruluk ko§ulu tum ......................................... s1ra tum~type preallocatlon ................... Onceden belirlenmi~ soru-yarut dllzeni "'truth conditional semantics ..........•.• dogruluk ko§ullu anlambilim *truth value ................................ dogruluk degeri *typology .................................. tiplendirme

*ultimate constituents ...............••... sonuncul bile~enler umlaut ..................................... OnUnlfil.e§me *unacceptable ............................ kabul edilemez *unaccusative ............................. aynk geyi~siz * ... verb .............................. tUmleyli gec;:ieysiz eylem "'Unaccusative Hypothesis ..............• Aynk Geyieysizlik. Varsayum *unaccusativity............................ aynk geyieysizlik unaspirated ................................ soluksuz unchecked ................................. engelsiz uncountable noun ......................... ldltle ad1 *underlying structure ..................... derin yap1 •unergatlve ................................ Ozneli geyi~siz "'unergativity ............................... Ozneli gec;i§sizlik *ungrammatical. .......................... dilbilgisidl§t *unilingual ................................ tek dilli unique morph .............................. tekyil biyimcik universal ................................... evrenseljtiimel/ genelce unmarked ................................. , belirtisiz "'unit .............................. : ......... birim *universe of discourse .•.................. sOylem evreni "'unordered ................................ di.izensizjdizimsiz *unproductive ............................. i§lek olmayan unrounding ................................ dtizle~me unround vowel ..................... , ....... dtiz tinlti unstressed ................................. vurgusuz untenscd clause ........................... zamanslZ t:Umce(cik) unvoiced ....................... , ........... Ottimstiz *upper ..................................... t'lst *-jaw,,,,,,,,,,,,, .................. "'9CUC •-lip ................................ -dudak "'-teeth .. , ... ,, .. ,., ................ -di~ urban dialectology ........................ kent lehyebilirni urban language ............................ kent dill usage ....................................... kullarum use ......................................... kullantey utterance ................... ,,,,, .• , ........ sOzce

348

uvular....................................... kUyUkdil UnsUzii

vacuous movement.., .. , .................. bo~una ta~una vague ................................ ,,., ... belirsiz valid ........................................ ge~erli value ....................................... deger variable .................................... degi~ken variant. ..................................... degil}ki variation ............................. , ...... degi~im, degi§kenlik variety ...................................... degi§ke variety analysis ........................ , . , . degi§ke ~OzCLmlemesi velar ....................................... , artdamaksll *velum ..................................... artdamak velarisation , , , , . , ................. , ........ artdamaksilla§ma verb ......................................... eylem -conjugation ....................... ~~e~u -phrase ............................ ""Obegi *verbal ..................................... eylemcil -agreement. ....................... -uyum -repertoire ............. , ........... sOzel da~a:, -root , .............................. eylem kokii -sentence .......................... eylem tiimcesi -stem .............................. eylem gOvdesi verbalization .......... , .. , ................. sOzelle§me vernacular........ ,.,,, .. , .................. yerli dill vemacularization , . , . , ..................... yerlile§tirme *vibrate .................................... titremek *violate , ......... , .. , ...................... kural yignemek visibility requirement •••.•................. gOrUnUrlUk gereksinimi vocabulary ................................. sOzvarbgtjsOzcllk dagarc1@ *vocal ...................................... ses -cords.................... . ..... -telleri . . . organs ............................ -organlan

-tract ............................... -yolu vocalisation ................................ iinlUle~me *vocative ............... ,,., ................ seslenmelik/ seslenme dununu voice ........................................ Otiim voiced ...................................... Ot:ilmlU voiceless ................................... Otiimsii.z *voicing .................................... Otiiml11leeyme *volutlonal .............. , .................. istenili vowel ....................................... UnlU *-cluster .......................... -kt'lmesi

349


Dizin

Dizin

-hamwny .............................. uyumu -mutation ..............................degieyimi -reduction .............................dU.eymesi

*zero modification ........................ nitclemesiz *zeromorph ............................... bo§ bic;:imbirim zero morpheme ............................ stflr bic;:imcik *Zipf Jaw .................................. Zipfyasastjdilde tutumluluk yasas1

wave theory ................................ dalga kuramt weak agreement. .......................... gUc;:sftz uyum weak cross-over ........................... gUc;:sUz kesi~me weak Implicature .......................... zayll sezd.irim *well-formed .............................. dogru bi<;:imlenrni~ * wh-absorption ........................... ne-ergimesi *whisper ................................... fxstlti Wh-lsland Constraint .........•.•...•..... Ne--adas1 Klsttlamast wh-movement ............................. ne-ta~rma wh-questlon ............................... ne-kim sorusuj kim-ne sorusu wh·trace .................................... ne-izi wldescope ................................. geni§ ac;:lh wide vowel ................................. geni~ UnlU word ........................................ sOzcUk -form ............................... sOzciik-bic;:im -order .............................. sOzcU.k dizilieyi *- and paradigm .................. sOzcUk c;:ekimi yaklaeyuru *world knowledge ......................... dUnya bilgisi *writing .................................... yazt written language .......................... yazt dili

*X·bar ...................................... A~amab.-X -Schema ........................... -Cizelgesi -Theory ............................. - Kuramt

yes-no question ........................... evet-hapr sorusu *Young Grammarians .................•... Gene Dilbilgiciler

zero derivation ............................. s1f1r tU.retim

350

351