Page 1

T.C. ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2357 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1354

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Yazarlar Prof.Dr. Gülay Ö⁄ÜN BEZER (Ünite 1-4) Doç.Dr. Adnan ÇEV‹K (Ünite 5, 6) Yrd.Doç.Dr. Abdurrahim TUFANTOZ (Ünite 7, 8) Yrd.Doç.Dr. Sadi S. KUCUR (Ünite 9, 10)

Editör Prof.Dr. Gülay Ö⁄ÜN BEZER

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹


Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend K›l›ç Genel Koordinatör Yard›mc›s› Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Ö¤retim Tasar›mc›s› Yrd.Doç.Dr. Alper Tolga Kumtepe Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Ölçme De¤erlendirme Sorumlusu Ö¤r.Gör. Ayten Çolak Kitap Koordinasyon Birimi Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi

Büyük Selçuklu Tarihi

ISBN 978-975-06-1031-8

2. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 7.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Ocak 2013


iii

‹çindekiler

‹çindekiler Önsöz ............................................................................................................

ix

Kurulufl Dönemi.......................................................................

1

SELÇUKLULAR’IN KÖKEN‹ ......................................................................... SELÇUKLULAR VE O⁄UZLAR ...................................................................... CEND’E GÖÇ................................................................................................. SÂMÂNO⁄ULLARI VE KARAHANLILAR’LA ‹L‹fiK‹LER ............................... ÇA⁄RI BEY’‹N DO⁄U ANADOLU KEfi‹F AKINI ....................................... ARSLAN YABGU’NUN ES‹R ED‹LMES‹ ........................................................ ÇA⁄RI VE TU⁄RUL BEYLER’‹N R‹YÂSET‹.................................................. HORASAN’A GÖÇ VE GAZNEL‹LER’LE MÜCADELE .................................. Nesâ Savafl› .................................................................................................... Serahs-Talhâb Savafllar› ve Selçuklular’›n Devlet ‹lân› .............................. DANDÂNAKÂN SAVAfiI................................................................................ DEVLET‹N KURULUfiU VE YAPILANMASI .................................................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

3 3 7 7 9 9 10 11 11 12 14 15 17 18 19 19 20 20

Tu¤rul Bey Zaman›.................................................................. 22 DEVLET‹N MAH‹YET‹ VE ‹LK FET‹HLER.................................................... TÜRK AKINLARI VE B‹ZANS ‹LE ‹L‹fiK‹LER ............................................... Pasinler (Hasankale) Zaferi .......................................................................... Tu¤rul Bey’in Anadolu Seferi ....................................................................... ABBÂSÎ HAL‹FEL‹⁄‹ ‹LE ‹L‹fiK‹LER ............................................................. Tu¤rul Bey’in Birinci Ba¤dad Seferi............................................................. ‹kinci Ba¤dad Seferi ...................................................................................... Tu¤rul Bey’in Halife’nin K›z› ile Evlenmesi................................................. fiEHZÂDE ‹SYANLARI ................................................................................... ‹brahim Yinal’›n ‹syanlar›.............................................................................. Kutalm›fl’›n ‹syan› .......................................................................................... D‹⁄ER OLAYLAR .......................................................................................... Tu¤rul Bey’in Ölümü .................................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

2. ÜN‹TE

23 24 25 26 27 28 30 30 31 32 33 34 35 36 37 38 38 39

Alp Arslan Zaman›................................................................... 40 ALP ARSLAN’IN TAHTA ÇIKMASI .............................................................. Taht Mücadeleleri.......................................................................................... Abbasî Hâlifesi ile ‹liflkiler ............................................................................ AZERBAYCÂN VE KAFKASYA SEFER‹ ........................................................

1. ÜN‹TE

41 41 42 43

3. ÜN‹TE


iv

‹çindekiler

Ani’nin Fethi .................................................................................................. fiEHZÂDELER‹N TAY‹N‹ VE MEL‹KfiAH’IN VEL‹AHT ‹LÂN ED‹LMES‹ ..... DEfiT-‹ KIPÇAK VE CEND SEFER‹............................................................... ‹K‹NC‹ KAFKASYA SEFER‹ .......................................................................... SUR‹YE VE ANADOLU SEFER‹ .................................................................... Alp Arslan’a Kadar Anadolu Ak›nlar›........................................................... Diogenes’in Malazgirt’e Kadarki Faaliyetleri .............................................. Alp Arslan’›n Suriye Seferi ............................................................................ Diogenes Yeniden Anadolu’da..................................................................... MALAZG‹RT ZAFER‹ ..................................................................................... ALP ARSLAN’IN TÜRK‹STAN SEFER‹ VE ÖLÜMÜ ...................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

4. ÜN‹TE

Melikflah Zaman›...................................................................... 60 MEL‹KfiAH’IN TAHTA ÇIKMASI ................................................................... B‹R‹NC‹ TÜRK‹STAN SEFER‹........................................................................ ANADOLU VE SUR‹YE S‹YASET‹................................................................. Türkiye Selçuklu Devleti’nin Kuruluflu ........................................................ Tutufl’un fiam Melikli¤ine Tayini .................................................................. Kafkasya Seferi .............................................................................................. DO⁄U ARAB‹STAN- H‹CAZ- YEMEN VE ADEN’‹N SELÇUKLULAR’A BA⁄LANMASI ................................................................................................ D‹YARBEK‹R’‹N SELÇUKLU TOPRAKLARINA KATILMASI ........................ Musul Seferi ................................................................................................... Tekifl’in ‹syan›................................................................................................ SUR‹YE (ANTAKYA) SEFER‹ ........................................................................ Melikflah’›n Ba¤dad Ziyareti ......................................................................... ‹K‹NC‹ TÜRK‹STAN SEFER‹.......................................................................... ÜÇÜNCÜ TÜRK‹STAN SEFER‹ ..................................................................... DEVLET‹N BÜNYES‹NDE OLUfiAN SORUNLAR ......................................... MEL‹KfiAH’IN SON BA⁄DAD Z‹YARET‹ VE ÖLÜMÜ ................................ Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

5. ÜN‹TE

44 44 45 46 47 47 47 48 49 50 54 55 57 58 58 59 59

61 62 62 62 63 63 64 65 66 66 67 67 68 69 71 72 74 75 76 76 77 77

Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri) .. 78 SULTAN BERKYARUK DEVR‹ (1094-1105) ................................................. Terken Hatun ‹le ‹ktidar Mücadelesi ........................................................... Berûcird ve Kerec Savafllar›.................................................................... Berkyaruk’un Tahta Ç›kmas› ve Tutufl ile Rekabet..................................... Tutufl’un Berkyaruk’a Karfl› ‹lk Teflebbüsü .......................................... Tutufl’un ‹kinci Teflebbüsü ve Ölümü ...................................................

79 79 80 81 81 82


v

‹çindekiler

Arslan Argun’un ‹syan› ........................................................................... Haçl›lar ve Berkiyaruk Dönemi Haçl›larla Savafl ........................................ Muhammed Tapar ile Saltanat Mücadelesi .................................................. Sefîdrûd ve Hemedan Savafllar›.............................................................. Rûzrâver, Rey ve Hoy Savafllar› ............................................................ Berkyaruk’un Ölümü ve fiahsiyeti................................................................ SULTAN MUHAMMED TAPAR DEVR‹ (1105-1118) .................................... Muhammed Tapar’›n Tahta Ç›kmas› ............................................................ Devlet Otoritesinin Yeniden Güçlendirilmesi Çabalar›............................... Mengübars ‹syan› .................................................................................... Hille Emiri Sadaka’n›n ‹syan› ve Öldürülmesi ...................................... Türkiye Selçuklular› ile Rekabet................................................................... Türkiye Selçuklu Sultan› I. K›l›ç Arslan’›n Musul Hâkimiyeti ve Ölümü Bât›nîler (‹smailîler) ‹le Yap›lan Mücadeleler.............................................. Muhammed Tapar Devri Haçl› Mücadeleleri .............................................. Di¤er Devletlerle Münasebetler.................................................................... Sultan Muhammed Tapar’›n Ölümü ve fiahsiyeti ........................................ Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

84 85 87 88 89 90 90 90 91 91 92 92 93 93 94 95 96 97 98 99 99 99

Sancar Dönemi ........................................................................ 100 SANCAR’IN MEL‹KL‹K DÖNEM‹ .................................................................. Melik Sancar’›n Karahanl› ve Gaznelilerle ‹liflkileri..................................... SANCAR’IN TAHTA ÇIKMASI VE DEVLET‹N YEN‹DEN YAPILANDIRILMASI ...................................................................................... SULTAN SANCAR’IN BATI S‹YASET‹ ......................................................... Sancar’›n Irak Selçuklular› ile ‹liflkileri......................................................... Dînever Savafl› ve Sancar’›n Duruma Hâkim Olmas›............................ Sultan Sancar- Abbasî Halifeli¤i ‹liflkileri ..................................................... SULTAN SANCAR’IN DO⁄U S‹YASET‹........................................................ Karahanl›larla ‹liflkiler ................................................................................... Karah›taylar ve Katavan Savafl›............................................................... Sultan Sancar ve Harizmflah Ats›z’›n Münasebetleri.................................... Birinci Harizm Seferi............................................................................... ‹kinci ve Üçüncü Harizm Seferleri......................................................... Sultan Sancar’›n Gazne Seferi................................................................. Sultan Sancar’›n Gurlularla ‹liflkileri ............................................................. O⁄UZLAR VE BÜYÜK SELÇUKLU DEVLET‹’N‹N SONU ........................... O¤uzlar’›n Horasan’a Göçü ......................................................................... O¤uz ‹syan› ............................................................................................. O¤uz ‹stilas› ve Sancar’›n Ölümü ......................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

101 102 102 103 103 105 106 107 108 108 110 111 112 112 113 113 113 114 115 117 118 119 120 120

6. ÜN‹TE


vi

‹çindekiler

7. ÜN‹TE

fiube Hanedanlar (Meliklikler) ............................................... 122 G‹R‹fi .............................................................................................................. K‹RMAN SELÇUKLU MEL‹KL‹⁄‹ (1048 - 1187) .......................................... Melikli¤in Kuruluflu ...................................................................................... Kirman Selçuklu Melikli¤i’nin Geliflme Devri ............................................ Kirmanflâh b. Kavurd ............................................................................. Sultanflâh b. Kavurd ................................................................................ Turanflâh b. Kavurd ............................................................................... ‹ranflâh b. Turanflâh ............................................................................... Arslanflâh b. Kirmanflâh ......................................................................... Muhammed b. Arslanflâh ....................................................................... Tu¤rulflâh b. Muhammed ...................................................................... Kirman Selçuklu Melikli¤i’nin Fetret Devri ve Y›k›l›fl› ........................ SUR‹YE SELÇUKLU MEL‹KL‹⁄‹ (1079 - 1095) ........................................... Melikli¤in Kuruluflu ...................................................................................... Tutufl-Süleymanflâh Mücadelesi.................................................................... Tacüddevle Tutufl’un Saltanat Mücadelesi ................................................... Rey Savafl› ve Tutufl’un Sonu ................................................................ HALEP SELÇUKLU MEL‹KL‹⁄‹ (1095 - 1118) ............................................ Melik R›dvan Devri ...................................................................................... Birinci Haçl› Seferi ve Halep Melikli¤i................................................... Melik Alparslan Devri .................................................................................. Sultanflah Devri ............................................................................................. DIMAfiK MEL‹KL‹⁄‹ (1095-1104) ................................................................. Melik Dukak Devri........................................................................................ Dukak’›n Ölümünden Sonra D›maflk Melikli¤i .......................................... IRAK SELÇUKLULARI (1119 -1194) ............................................................ Sultan Mahmud (1119 -1131) ...................................................................... Sultan Mahmud - Halife Münasebetleri ................................................. Sultan Davud (1131-1132) ........................................................................... Sultan Tu¤rul (1132-1134) ............................................................................ Sultan Mesud (1134-1157) ........................................................................... Sultan Muhammed (1153-1160) .................................................................. Sultan Süleymanflah (1160-1161) ................................................................ Sultan Arslanflah (1161-1176) ...................................................................... Sultan II. Tu¤rul (1176-1194) ...................................................................... Komflu Devletler ile Münasebetleri........................................................ K›z›l Arslan ile Mücadelesi .................................................................... Irak Selçuklu Melikli¤i’nin Y›k›l›fl› .............................................................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

123 124 124 124 125 126 126 126 126 127 127 127 128 128 129 129 130 130 130 131 133 133 134 134 135 135 136 136 136 137 137 138 138 138 139 139 140 140 141 142 143 143 144 145


vii

‹çindekiler

Atabeylikler. ............................................................................. 146 G‹R‹fi .............................................................................................................. TO⁄TEG‹NL‹LER (1104-1154) ...................................................................... To¤tegin ve Atabeyli¤in Kuruluflu .............................................................. D›maflk Atabeyli¤i - Haçl› Münasebetleri ................................................... Tacü’l-Mülk Böri .......................................................................................... fiemsü’l-Mülk ‹smail ..................................................................................... fiihabeddin Mahmud .................................................................................... Cemâleddin Muhammed Devri ................................................................... Mücîreddin Abak ve Atabeyli¤in Y›k›l›fl› .................................................... MUSUL ATABEYL‹⁄‹ (ZENG‹LER) (1127-1233) ......................................... ‹madeddin Zengi ve Atabeyli¤in Kuruluflu ................................................. Musul Atabeyli¤i............................................................................................ I. Seyfeddin Gazi..................................................................................... Kutbeddin Mevdûd ................................................................................. II. Seyfeddin Gâzi.................................................................................... ‹zzeddin Mesud ....................................................................................... Nureddin Arslanflah ve Musul Atabeyli¤i’nin Son Dönemleri .............. Halep Atabeyli¤i............................................................................................ Nureddin Mahmud ................................................................................. Melik Salih ‹smail ......................................................................................... ‹LDEN‹ZL‹LER/AZERBAYCAN ATABEYLER‹ (1146-1225) ......................... fiemseddin ‹ldeniz ve Atabeyli¤in Kuruluflu................................................ Atabey Cihan Pehlivan ................................................................................ Atabey K›z›l Arslan ...................................................................................... Atabey Kutlu¤ ‹nanç .................................................................................... Atabey Ebû Bekr .......................................................................................... Atabey Özbek ve ‹ldenizlilerin Sonu ........................................................... SALGURLULAR (1148-1286).......................................................................... Atabey Sungur ve Salgurlular›n Kuruluflu.................................................... Atabey Zengi ................................................................................................ Atabey Tekle.................................................................................................. Atabey Sa’d .................................................................................................... Atabey Ebû Bekr ve Atabeyli¤in Sonu ........................................................ Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

147 148 148 148 151 151 152 152 152 154 154 155 155 155 156 156 157 158 158 159 160 160 161 162 162 163 164 164 164 165 165 166 166 168 170 171 171 171

Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat› ............................................ 172 G‹R‹fi .............................................................................................................. Selçuklu Devlet Teflkilat› Tarihinin Kaynaklar› ........................................... Selçuklu Devleti ve Komflular› ..................................................................... Hanedan, Gulâm ve ‹ktâ Sistemi ................................................................. HANEDAN VE SULTAN ................................................................................ Hakimiyetin Hukukî Dayana¤› (Meflrûiyet) ................................................. Selçuklu Hanedan›n›n Ortaya Ç›k›fl› ............................................................

8. ÜN‹TE

173 173 173 174 175 175 175

9. ÜN‹TE


viii

‹çindekiler

Sultan›n Belirlenmesi ve fiehzade ‹syanlar› ................................................. Sultan ve Abbasi Halifesi (‹ktidar ve Otorite) ............................................. “Metbû” Devlet ve “Tâbî”leri ........................................................................ Sultan ve Saltanat Sembolleri ....................................................................... SARAY VE TEfiK‹LATI................................................................................... MERKEZ (HÜKÛMET) TEfiK‹LATI................................................................ Vezâret ........................................................................................................... Dîvân-› A’lâ (Vezâret).................................................................................... Di¤er Dîvânlar ............................................................................................... EYALET TEfiK‹LATI ....................................................................................... ‹ktâ Sistemi .................................................................................................... Eyalet Yöneticileri ......................................................................................... ASKERÎ TEfiK‹LAT ......................................................................................... Gulâm Askeri................................................................................................. ‹ktâ Askeri...................................................................................................... Melik fiehzadelerin ve Di¤er Devlet Adamlar›n›n Askerleri ....................... Türkmenler .................................................................................................... Tâbîlerin Yard›mc› Kuvvetleri....................................................................... ADLÎ TEfiK‹LÂT ............................................................................................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

10. ÜN‹TE

176 176 176 177 180 182 182 183 184 184 185 185 187 187 187 187 188 188 188 189 190 191 191 192

Kültür ve Medeniyet................................................................ 194 SELÇUKLU MEDEN‹YET‹N‹ HAZIRLAYAN ORTAM ................................... N‹ZÂM‹YE MEDRESELER‹ ........................................................................... ‹L‹M VE EDEB‹YAT....................................................................................... Gazzâlî ........................................................................................................... Nizamülmülk ................................................................................................ Ömer Hayyam .............................................................................................. Ebû Hâtim ‹sfizârî ........................................................................................ El-Harakî ....................................................................................................... Abdurrahman el-Hâzinî ............................................................................... M‹MARÎ VE SANAT ....................................................................................... Mescid-i Cumalar ......................................................................................... Minareler ....................................................................................................... Kümbed ve Türbeler ................................................................................... Ribatlar (Kervansaraylar) ............................................................................. Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

195 196 199 200 201 201 202 203 203 205 205 206 207 207 209 210 211 211 213


Önsöz

Önsöz X.yüzy›l›n son çeyre¤inde bafllayan Türk göçü, sadece Türk tarihinin de¤il, ‹slâm ve Dünya tarihinin de seyrini de¤ifltiren önemli bir olayd›r. Türkler bilindi¤i gibi anayurtlar› Türkistan’dan, tarih boyunca çeflitli sebeplerle göç etmifllerdir. Göçler genellikle güneye Çin’e, güneybat›ya Afganistan’a, bat›ya Karadeniz’in kuzeyi ve Avrupa’ya olmufltur. X.yüzy›lda Karah›taylar›n güneyden s›k›flt›rmas›; befleri ve ekonomik baflka nedenlerin de etkisiyle Türkistan’›n kuzeyindeki K›pçak birli¤inin da¤›lmas›, yeni bir göç dalgas› bafllatt›. Bu s›rada Orta Seyhun bölgesinden Aral-Hazar aras›na kadar uzanan yurtlar›nda yaflamakta olan O¤uzlar, bu göç dalgas›n›n en önünde bulunmalar› sebebiyle, arkadan gelen bask›yla bat›ya ilk geçecek olanlard›. Göktürk ve Uygurlar döneminde de devletin aslî unsurunu oluflturan O¤uzlar, o hanedanlar›n çökmesi üzerine zaman içerisinde bat›ya çekilmek suretiyle, söz konusu yurtlar›na yerleflmifllerdi. X. yüzy›lda Hazar Ka¤anl›¤›na ba¤l› bir yabgu taraf›ndan idare edilmekte iken, bu süreçte ‹slâmiyetle de tan›flan O¤uzlar, göçün yönünü Hazar’›n kuzeyinden güneyine, ‹slâm ülkelerine do¤ru çevirmifl bulunuyorlard›. O¤uzlar’›n K›n›k boyuna mensup sübafl› Selçuk Bey’in, 980’li y›llarda yüz kiflilik bir toplulukla Cend’e göçü ve Müslüman olmas›yla, tabiri caizse tarihin seyri de¤iflti. Sadece Türk Tarihinin de¤il, ‹slâm ve Dünya Tarihinin de ak›fl› bambaflka bir istikamet ald›. Selçuk Bey’in, o günün flartlar›nda belki hiç önemsenmeyecek bu hamlesi, yurtsuz ve devletsiz kalan bu topluluklar›, yar›m yüzy›l sonra Selçuklu Devleti’nin çat›s› alt›nda toplayacak olan geliflmelerin milad› oldu. Devletin kuruludu¤u Horasan ve ‹ran sel gibi akan Türkmenleri iskâna yetmedi. O¤uzlar, Selçuklu sultanlar›nca sevk edildikleri Anadolu’da, küllî bir de¤iflim yaflatarak ikinci bir anayurt kurdular. Burada Türkler’i siyasî birli¤e kavuflturup, yok olmaktan koruyan Türkiye Selçuklular›, üç k›tada ve Akdeniz havzas›nda alt› yüz y›l hüküm süren Osmanl›’n›n ve Türkiye Cumhuriyetinin de temeli, hattâ bizatihi kendisi oldular. Türkler’in yak›ndo¤uya girdikleri dönemde, art›k iyice zay›flam›fl olan Abbasî imparatorlu¤una karfl› ata¤a geçmifl olan Bizans ve ‹slâm›n dahilî bünyesini kemiren Bat›nîlik meseleleri, bu O¤uz Türklerinin eseri olan Selçuklu Devleti eliyle büyük ölçüde çözüldü. Türkistan’da Göktürkler ve Uygurlar gibi parlak dönemlerde temsil edilen; bat›ya geldikten sonra Selçuklu, Osmanl› ve Türkiye Cumhuriyetiyle Türklü¤ün bafll›ca temsilcileri olan O¤uzlar›n/Türkmenlerin/ Selçuklular›n tarihini ö¤renmek, Türk Tarihinin bugünden Hunlara kadar uzanan bütünlü¤ü kavramak anlam›na gelmektedir. Selçuklu Tarihi Türk Milleti’nin iki bin y›ll›k tarih serüvenin kavflak noktas› olmas› bak›m›ndan asla ihmâl edilemeyecek bir dönemdir. Bu kitapta, ayr› bir dersin konusu olacak kadar genifl ve önemli bir flube oldu¤undan, Türkiye Selçuklular› hariç, Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u; Selçuklu sultanlar›n›n tayin etti¤i Selçuklu melikleri taraf›ndan kurulan flube hanedanlar ve da¤›lma döneminde büyük siyasî roller oynayan atabeylerin tarihi anlat›lmaktad›r. ‹lk dört ünite kurulufl, Tu¤rul Bey, Alp Arslan ve Melikflah; befl ve alt› fetret devri ve Sancar dönemi; yedi ve sekiz flube hanedanlar ve atabeylikler; son iki ünite ise, devlet teflkilât› ile kültür ve medeniyet konular›n› içermektedir. Ortaça¤ Türk Tarihi ve Türkiye Tarihinin bütün dönemlerinin anahtar› konumunda olan Selçuklu Tarihinin önemine, küçük de olsa bir katk› sunmak umuduyla… Editör Prof.Dr. Gülay Ö⁄ÜN BEZER

ix


1

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Selçuklular’›n kökeni ve O¤uzlar’la iliflkilerini tan›mlayabilecek, O¤uz göçlerinin sebep ve sonuçlar›n› belirleyebilecek, Selçuklu Devleti’nin kuruluflunu aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • • • •

O¤uzlar Yabgu Sâmâno¤ullar› Selçuk Bey

• • • •

Selçuklular Gazneliler Karahanl›lar Ça¤r›-Tu¤rul Bey

‹çindekiler • • • • • Büyük Selçuklu Tarihi

Kurulufl Dönemi

• • • • •

SELÇUKLULAR’IN KÖKEN‹ SELÇUKLULAR VE O⁄UZLAR CEND’E GÖÇ SÂMÂNO⁄ULLAR’I VE KARAHANLILAR’LA ‹L‹fiK‹LER ÇA⁄RI BEY’‹N DO⁄U ANADOLU KEfi‹F AKINI ARSLAN YABGU’NUN ES‹R ED‹LMES‹ ÇA⁄RI VE TU⁄RUL BEYLER’‹N R‹YÂSET‹ HORASAN’A GÖÇ VE GAZNEL‹LER’LE SAVAfiLAR DANDÂNAKÂN SAVAfiI DEVLET‹N KURULUfiU VE YAPILANMASI


Kurulufl Dönemi SELÇUKLULAR’IN KÖKEN‹ Selçuklular, XI-XIV. yüzy›llarda Türkistan, Horasan, ‹ran, Afganistan, Irak, Suriye ve Anadolu’da flubeler halinde hüküm sürmüfl olan devletin ve onu yöneten haSIRA S‹ZDE nedan›n ad›d›r. Selçuklular’›n bilinen ilk atas› Dukak’d›r. Yenikent yabgusunun hizmetinde sübafl› olarak görev yapmakta idi. Usta savaflç›l›¤› dolay›s›yla “demir yayl›” unvan› tafl›yordu. Kaynaklar›n yetersizli¤i sebebiyle onun atalar› hakk›nda D Ü fi Ü N E L ‹ M bilgi sahibi de¤iliz. Dukak’›n ölümü üzerine yerine o¤lu Selçuk sübafl› oldu. Ad› kaynaklarda “Salcuk”, “Salçuk”,”Selcük”, “Selçuk”, “Sarçuk” gibi farkl› flekillerde O R U yaz›lm›flt›r. Selçuk Bey’in torunlar›n›n kurdu¤u devlet devrin Skaynaklar› taraf›ndan, onun ad›na nisbetle Selçukiyyan, Selaç›ka, Al-i Selçuk (Selçuklu ailesi) olarak kaydedilmifltir. D‹KKAT Selçuk Bey’in ailesi ve yak›nlar›na iliflkin olarak sadece Mikail, Arslan ‹srail, Musa ‹nanç, Yusuf Y›nal ve Yunus adl› befl o¤lunun varl›¤› tespit edilebilmifltir. SIRA S‹ZDE Selçuklular’›n O¤uzlar’›n K›n›k boyundan geldi¤i ittifakla kabul edilmektedir. Ancak ne Dukak’›n, ne de Selçuk Bey’in K›n›k boyunun beyi olduklar›na dair herhangi bir bilgiye sahip de¤iliz. ‹kisinin de yaln›zca O¤uz Yabgulu¤u’nda sübafl› AMAÇLARIMIZ olarak görev yapt›klar› tespit edilebilmektedir.

SIRA S‹ZDE Sübafl›, eski Türklerde ordu komutan› demek olup, O¤uzlar’da daD Üönemli fi Ü N Edevlet L‹M görevlilerindendir.

N N

O¤uzlar hakk›nda daha fazla bilgi için bkz. Faruk Sümer, O¤uzlar K(Türkmenler) Tarihle‹ T A P ri, Boy Teflkilâtlar›, Destanlar›, ‹stanbul 2004

SELÇUKLULAR VE O⁄UZLAR

TELEV‹ZYON

O¤uzlar gelene¤e göre, O¤uz Ka¤an’›n iki ayr› eflinden dünyaya gelen alt› o¤lunun neslinden gelmektedirler. 24 O¤uz boyunun, Bozoklar kolunu oluflturan Günhan, Ayhan, Y›ld›zhan ve Üçoklar kolunu teflkil eden Gökhan, Da¤han, Denizhan’›n ‹NTERNET dörder o¤lunun torunlar› olduklar› kabul edilmektedir. Bu bilgilere göre Selçuklular’›n atas› olan K›n›k, Üçoklar’dan Denizhan’›n küçük o¤ludur. Osmanl›lar ise Bozoklar’dan Günhan’›n büyük o¤lu Kay›’n›n soyundan gelmektedirler. Kaflgarl› Mahmud, Divanü Lûgat-it Türk adl› eserinde o günün tan›¤› olarak K›n›k boyunu, Selçuklular’›n siyaset sahnesindeki büyük rolüne nazaran listenin bafl›na koymufltur. Müslüman olmayan iki boyu ise listeye almam›flt›r. Afla¤›da verilen tablolarda her boyun damga ve ongunlar› da gösterilmektedir. Dikkat edilece¤i üzere listelerde farkl›l›klar bulunmaktad›r.

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


4

Büyük Selçuklu Tarihi

Resim 1.1 Kaflgarl› Mahmud’a Göre O¤uz Boylar› Kaynak: (Sümer, 2004)


5

1. Ünite - Kurulufl Dönemi

Resim 1.2 Reflideddin O¤uznâmesine Göre O¤uz Boylar› Kaynak: (Sümer, 2004)

O¤uzlar, içlerinden Selçuklular ve Osmanl›lar gibi iki önemli hanedan ç›kararak Türk Tarihinin XI. yüzy›ldan günümüze kadar olan ak›fl›n› de¤ifltiren büyük Türk toplulu¤udur. Bu bak›mdan günümüzde de Türklü¤ün bafll›ca temsilcileri onlar›n torunlar› olan Türkiye Türkleri’dir. O¤uz boylar›n›n ço¤unlu¤u, Selçuklular’›n tarih sahnesine ç›kt›¤› X. yüzy›lda, Orta Seyhun ile Aral- Hazar aras›ndaki bozk›rlara kadar olan genifl bir bölgede yaflamakta idiler. VIII. yüzy›l›n ilk yar›s›ndan itibaren önce, temelini oluflturduklar› Göktürk, sonra Uygur Ka¤anl›¤›’n›n çökmesi üzerine meydana gelen göç dalgalar› ile bat›ya çekilmifllerdi. O¤uzlar X. yüz-


6

Büyük Selçuklu Tarihi

Hazar Ka¤anl›¤› VII-X. yüzy›llarda Karadeniz’in kuzeyi ve Do¤u Avrupa’da; Karahanl›lar ise IX- XIII. yüz›llarda Do¤u ve Bat› Türkistan’da hüküm sürmüfl Türk hanedanlar›d›r.

y›lda bir yabgu taraf›ndan idare edilmekte idiler. O¤uz Yabgulu¤u’nun baflkent Yengikent’den baflka Sabran, Sütkent, Karaçuk, Barç›nl›gkent ve Cend gibi flehirleri de vard›. Yar›göçebe (konargöçer) bir hayatlar› oldu¤u için bafll›ca üretim alanlar› hayvanc›l›k (at, koyun, deve) ve kendilerine yetecek kadar ziraat idi. Bununla birlikte flehirlerde zenaat ve ticaretin de yayg›n oldu¤u bilinmektedir. O¤uz yabgular›n›n Hazar Ka¤anl›¤› veya Karahanl›lar’a ba¤l› olduklar› ileri sürülmektedir. O¤uzlar’›n Hazarlar’la bazen mücadele, bazen de ittifak halinde bulunduklar› ve onlara paral› asker olarak hizmet ettikleri de tespit edilmifltir. Selçuklular’›n da Hazarlarla do¤al olarak O¤uz Yabgulu¤u mensuplar› olarak iliflkilerinin oldu¤u tahmin edilebilir. Selçuk Bey’in o¤ullar›na Mikail, ‹srail, Musa, Yusuf ve Yunus gibi isimler verilmifl olmas› Yahudi Hazar Ka¤anl›¤› ile kültürel etkileflim oldu¤u izlenimi vermektedir. 922 y›l›nda ‹dil Bulgar han›na gitmekte olan Abbasi halifesinin elçilik heyetinde bulunan ‹bn Fadlan, seyahatnâmesinde O¤uzlar’a iliflkin önemli bilgiler verir. Bu tarihlerde aralar›nda müslüman olanlar bulunmakla birlikte, ço¤unlu¤un henüz eski Türk dinine (Gök-Tanr› inanc›) mensup olduklar› anlafl›lmaktad›r. X. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda, K›taylar’›n Mo¤olistan’dan sürülmesi K›pçak boy birli¤inin da¤›lmas› sonucunu do¤urdu. O¤uzlar kuzey komflular› olan Türk boylar›n›n kaynaflmas› ve göçleri sebebiyle ciddi bask›ya maruz kald›lar. Bu olay›n yaratt›¤› siyasi, sosyal ve ekonomik sars›nt›lar, O¤uzlar’› da yerlerinden oynatt›. Onlar›n bir k›sm› Karadeniz’in kuzeyindeki bozk›rlara ve Do¤u Avrupa’ya göç ettiler. Daha sonra Selçuklular’›n özünü teflkil edecek olan di¤er O¤uz topluluklar› ise, Hazar Denizi’nin güneyine indiler. Bu s›rada Horasan ve Maveraünnehir’de hüküm sürmekte olan Sâmâno¤ullar’› Karahanl›lar’›n bask›s› ile giderek zay›flamakta idi. Bu yönde göç eden O¤uzlar ‹slamiyeti kabul ederek, Maveraünnehir’de toplanmaya bafllad›lar.

Resim 1.3 O¤uzlar’›n Yurtlar› Kaynak: Atlas Dergisi (Eylül 2001 Say› 102)

SIRA S‹ZDE

1

SIRA S‹ZDE aras›ndaki iliflkiyi nas›l tan›mlars›n›z? O¤uzlar’la Selçuklular

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT


7

1. Ünite - Kurulufl Dönemi

CEND’E GÖÇ Daha önce de söylendi¤i gibi, X. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda yaflanan sözkonusu olaylar, O¤uzlar’› da yak›ndan etkiledi. Sübafl› Selçuk Bey’in, bu s›rada iyice güç kayS‹ZDE flüphesiybetmifl olan Yabgu ile bir rivayete göre onun yerine geçmeyiSIRA planlad›¤› le aras› aç›ld›. Selçuk Bey’in detay› bilinmeyen k›sa hayat hikâyesi iyi incelendi¤inde dahi, bunun çok da yersiz bir iddia olmad›¤› tahmin edilebilir. Bununla birlikD Ü fi Ü N E L ‹ M te Yabgu’yu zaafa u¤ratan di¤er sebepler de gözard› edilemez. Ancak sebebi ne olursa olsun bu rekabet, Yabgu’ya göre daha zay›f oldu¤u anlafl›lan Selçuk’un yurS O verdi¤i R U dunu terk etmesiyle sonuçland›. Selçuk Bey az say›daki kayna¤›n müphem bilgiye göre, 960 veya 985 y›l›nda, Yengikent’ten, yine Yabgu’ya ba¤l› olan Cend flehrine geldi. Cend Seyhun’un güney k›y›s›nda, yani ‹slâm medeniyet D ‹ K K A T dairesi içerisinde bulunuyordu. Yan›nda 100 kadar atl› ile buraya gelen Selçuk Bey, bölgenin flartlar›n› k›sa sürede analiz ederek müslüman olmaya karar verdi. Bir gelecek SIRA S‹ZDE inflas› peflinde olan Selçuk Bey’in bu karar› almas›nda, daha önce bölgeye göç etmifl olan soydafllar›n›n kendisine kat›lmas›n› sa¤lamak arzusunun da önemli bir etken oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Nitekim bir kaç y›lda etraf›nda büyük kuvvetlerin topAMAÇLARIMIZ lanm›fl olmas›, tercihinin ne kadar isabetli oldu¤unu göstermektedir.

N N

K M.Fatih ‹ T A P fieker, TürkTürkler’in ‹slâmiyeti kabulü konusunda daha detayl› bilgi için bkz. ler’in Müslümanlaflma Sürecinde ‹slâm Tasavvuru, Ankara 2010, Diyanet Baflkanl›¤› Yay. T E L E V ‹L‹fiK‹LER ‹ZYON SÂMÂNO⁄ULLARI VE KARAHANLILAR’LA

Türkler, Maveraünnehr’in Emeviler taraf›ndan fethinden itibaren yak›n temasta olduklar› ‹slâm dinini Talas Savafl›ndan sonra, art›k kitleler halinde kabul etmeye bafllam›fllard›. Ancak X. yüzy›l›n bafllar› bu hususta bir dönüm noktas› oldu. ‹NTERNET Önce ‹dil Bulgarlar’›, k›sa bir süre sonra da Karahanl›lar müslümanl›¤› seçtiler. Karahanl›lar böylece Sâmâno¤ullar›n›n Türkistan’da yürüttükleri cihad faaliyetlerinin önünü kesip, onlar›n Türkistan’daki askerî ve siyasî ilerleyifllerini durdurdular. Bir süre sonra ise do¤rudan Sâmâno¤ullar›’n› hedef alan bir d›fl politika yürütmeye bafllad›lar. Selçuk Bey’in, O¤uz yabgusuna ait olmakla birlikte, adetâ bir müslüman uç flehri olan Cend’de müslümanl›¤› kabulü onu, k›sa bir zaman içerisinde Karahanl›Sâmâno¤ullar› mücadelesinin en önemli taraflar›ndan birisi haline getirdi. Onun Yabgu’nun Cend’e gelen vergi memurlar›n› kovmas› bu çevredeki sayg›nl›¤›n› artt›rd›. Selçuk Bey’in kaynaklarda gâzi unvan› ile an›ld›¤›na bakarak, müslüman olmayan soydafllar›na karfl› cihad etti¤i söylenebilir. Nitekim büyük o¤lu Mikail’in de böyle bir seferde flehit düfltü¤ü anlafl›lmaktad›r. Karahanl› ailesinden bat› bölgesinin yöneticisi olan K›l›ç Bu¤ra Han Harun, Seyhun’un do¤usundaki ‹sficab, Taflkent gibi flehirleri ald›ktan sonra 992 y›l›nda Sâmâno¤ullar›’n›n baflkenti olan Buhara’y› iflgâl etti. Selçuk Bey, Sâmânî emirinin yard›m iste¤ine, o¤lu Arslan Bey idaresinde kuvvet göndererek cevap verdi. Bu¤ra Han flehri terke mecbur olup ülkesine dönerken, O¤uzlar onun artç› birliklerine çok zayiat verdirdiler. Sâmâno¤ullar› emiri, bu yard›m karfl›l›¤›nda Selçuklular’a Buhara yak›nlar›ndaki Nur kasabas›n› yurtluk olarak verdi. O¤uzlar’›n merkeze bu kadar yak›n bir yere davet edilmifl olmalar›, çöküflün efli¤inde bulunan Sâmâno¤ullar›’n›n onlardan daha etkili biçimde yararlanmak istediklerini göstermektedir. Nur bölgesine O¤uzlar’dan sözkonusu yard›ma kumanda eden Arslan Bey idaresindeki bir grubun göç etti¤i tahmin edilmektedir.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


8

Büyük Selçuklu Tarihi

Türkmen ad›n›n anlam› ve ne zaman ortaya ç›kt›¤› konusunda farkl› görüfller bulunmaktad›r. Ancak bu ad› özellikle ‹slâm kaynaklar›n›n, müslüman olan O¤uzlar için yayg›n bir flekilde kulland›klar› ve onlar›n da bu adland›rmay› yabanc›lamad›klar› anlafl›lmaktad›r.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Bu s›rada art›k iyice yafllanm›fl olan Selçuk Bey ise hâlâ Cend’de oturuyordu. Ailenin ve onlara ba¤l› O¤uzlar’›n yönetimi hayattaki büyük o¤lu Arslan’›n idaresinde gibi görünüyordu. Ancak Selçuk Bey babalar› Mikail bir gazada flehid düflmüfl olan Ça¤r› ve Tu¤rul’u özel itina ile, adeta liderli¤e haz›rlayarak kendisi büyütmüfltü. Selçuk Bey tahminen 1009 y›l›nda 100 yafl› civar›nda öldü. Bundan sonra hayattaki büyük o¤lu Arslan’›n yabgu unvan› alarak ailenin bafl›na geçti¤i, Yusuf Y›nal ve di¤er kardefllerinin de hiyerarflik olarak onun hizmetinde oldu¤u tahmin edilmektedir. Nitekim Arslan ve Yusuf’un ölümünden sonra Musa ‹nanç’›n yabgu unvan› ald›¤› görülecektir. Ancak Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler’in amcalar›n›n hizmetine girmek konusunda mesafeli bir tav›r tak›nd›klar› anlafl›lmaktad›r. Selçuk Bey’in kendilerine gösterdi¤i ihtimam ve babalar› Mikail büyük o¤ul oldu¤u için yöneticilik hakk›n›n kendilerinde oldu¤u düflüncesiyle Cend bölgesinde kalmaya devam ettiler. O¤uzlar ba¤l› bulunduklar› beylere nisbetle, Yabgulular, Yinallular, K›z›llular gibi adlarla an›lm›fllard›r. ‹slâm kaynaklar›nda müslüman O¤uzlar için Türkmen ad› giderek yayg›nlafl›rken devletin kurulmas›ndan sonra da genellikle hanedan›n ad›na göre Selçuklular fleklinde zikredilmifllerdir. Bu arada Sâmâno¤ullar›, K›l›ç Bu¤ra Han’›n yerine geçen Nasr ‹lig Han taraf›ndan 999’da ortadan kald›rd›. Topraklar› Ceyhun nehri s›n›r olmak üzere Karahanl› ve Gazneliler aras›nda bölüflüldü. Ebû ‹brahim ‹smail adl› bir Sâmâni flehzadesi ülkesini kurtarmak için onlara karfl› büyük bir mücadele bafllatt›. Ona, befl y›l süren bu beyhude macerada Arslan Bey idaresindeki O¤uzlar’›n yard›m ettikleri anlafl›l›yor. Böylece Karahanl›lar Maveraünnehir’e hâkim olunca, düflmanlar›na yard›m eden Selçuklular onlarla karfl› karfl›ya kald›lar. Karahanl›lar hem bu sebeple hem de, ayn› müslüman O¤uz (Türkmen) kitleye hitap ettikleri için, kendilerine rakip olarak gördükleri Selçuklular’dan pek hofllanm›yorlard›. Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler bu sebeple yo¤un bask›ya maruz kald›klar› Maveraünnehir’den ç›k›fl yolu arad›lar. ‹ki kardefl bir k›s›m kuvvetleri ile do¤uya göçerek Karahanl› büyük ka¤an› Togan Ahmed Han’›n hizmetine girdiler. Fakat Selçuklular’›n arz etti¤i tehdidin fark›nda olan Han, Tu¤rul Bey’i yakalatt›. Bunun üzerine Karahanl›lar’a karfl› ihtiyat› elden b›rakmay›p d›flar›da kalan Ça¤r› Bey, bir bask›nla kardeflini kurtard›ktan sonra, Maveraünnehir’e geri dönmek zorunda kald›lar. Karahanl›lar’›n kendi aralar›ndaki mücadeleler ve Nasr ‹lig Han’›n ölümü (1013) de, Selçuklular’›n durumunu iyilefltirmeye yetmedi. Karahanl› Ali Tegin b. K›l›ç Bu¤ra Han Maveraünnehir’i hâkimiyeti alt›na almaya çal›fl›rken askerî güç olarak SIRA S‹ZDE O¤uzlar’dan yararlanmak mecburiyetinde oldu¤unu görüyordu. Bunun için Selçuk Bey’in ölümünden sonra art›k Yabgu unvan› tafl›yan Arslan ile iflbirli¤i yapt›. Hattâ onun k›z› suretiyle akrabal›k kurdu. Fakat Ali Tegin, Ça¤r› ve Tu¤D Üile fi Ü Nevlenmek EL‹M rul Beyler idaresindeki Selçuklular’a düflmanca davran›yordu. Arslan Yabgu’nun da kendisine mesafeli durarak, tam anlam›yla hizmetine girmeyen ye¤enlerini S O R U onun karfl›s›nda himaye etmedi¤i anlafl›lmaktad›r. Türkler’de ailenin, veya devletin bafl›na kimin geçece¤i daima çat›flma konusu idi. D ‹ K K A boyun T Çünkü meselâ ölen hükümdar›n yerine ço¤unlukla büyük o¤ulun geçmesi fikrine itibar edilmesine ra¤men, savafllar› önleyecek kuvette bir veraset kanunu yoktu. Kut inanc› dolaSIRA S‹ZDE y›s›yla, ailenin tüm erkek üyeleri tahtta/riyasette hak sahibi olduklar› inanc›yla mücadeleye girebiliyorlard›. Arslan Yabgu ve Ça¤r›-Tu¤rul Beyler ile sonraki kuflaklar aras›nda deAMAÇLARIMIZ bafll›ca sebebi de bu anlay›fl idi. vam eden mücadelenin

N N

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON


9

1. Ünite - Kurulufl Dönemi

ÇA⁄RI BEY’‹N DO⁄U ANADOLU KEfi‹F AKINI Selçuklular bir yandan mevcut flartlar›n etkisiyle askerî gücünü art›rmakla birlikte; Maveraünnehr’i henüz fethetmifl ve gücünün doru¤unda bulunan Karahanl›lar’a karfl› yeterince varl›k gösteremiyorlard›. Bunun üzerine mevcut flartlar› de¤erlendiren Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler, tehlikeli bir maceraya at›lmak zorunda kald›lar. Ald›klar› karar gere¤ince Tu¤rul çöle çekilirken, Ça¤r›, Rum (Anadolu) seferine ç›kacakt›. Nitekim Ça¤r› Bey yaklafl›k 3 bin kiflilik bir kuvvetle yola ç›kt› (1016). Karahanl› ve Gazneli topraklar›ndan gizlice ve süratli bir flekilde Azerbaycan’a ulaflt›. Burada hayatlar›n› geleneksel olarak Rum’a gaza ederek geçirmekte olan soydafllar›n›n kendisine kat›l›m›yla güçlendi. Ça¤r› Bey ilk olarak Van bölgesinde Bizans’a ba¤l› Vaspuragan Ermeni Prensli¤i topraklar›na girdi. Türk askerleri k›l›k-k›yafetleri, savafl usûlleri ve süratleri ile büyük flaflk›nl›¤a sebep oldular. Ermeni prens Senekherim onlarla savaflmaya dahi cesaret edemedi. Bölgeyi ya¤malayan Ça¤r› Bey pek çok esir ve ganimet alarak yoluna devam etti. An›(Kars)’daki Ermeniler, Arran’daki fieddâdo¤ullar› ve Gürcistan topraklar›na ak›nlar›n› sürdüren Ça¤r› Bey, 4-5 y›l süren gazâ hayat›ndan sonra Türkistan’a geri döndü (1021). Ça¤r› Bey’in bu seferinin, göçebelerin iktisadî hayat›nda çok önemli bir yer tutan ganimet gelirleri bak›m›ndan baflar›yla sonuçland›¤› anlafl›l›yor. Nitekim bu zenginlikten gelen güç ve itibar Türkmenler’in Ça¤r› Bey’e kat›lmas›n› sa¤larken, bu durum Arslan Yabgu’yu tedirgin ediyordu. Ça¤r› Bey bu uzun seferin dönüflünde Buhara civar›nda Tu¤rul Bey ile buluflSIRA S‹ZDE tu¤unda, ganimet sevinci yan›nda, Rum ülkesinin fethedilebilir oldu¤u müjdesini de paylaflt›lar. Yurt aray›fl› içerisinde olan O¤uzlar’›n umutlar›n› yeflerten bu tespit, ileride flartlar elverdi¤inde büyük mücadeleler sonucunda gerçek olacakt›r. D Ü fi Ü N E L ‹ M Sizce Ça¤r› Bey’in büyük tehlikeleri göze alarak bu keflif ak›n›na ç›kmas›n›n en önemli seSIRA S‹ZDE S O R U bebi nedir? D Ü fi Üetkileyecektir. NEL‹M Ça¤r› Bey’in Anadolu seferi Bizans’›n Do¤u Anadolu politikas›n› kökten ZiD‹KKAT ra küçük bir ak›nda bile Türkler’in karfl›s›na ç›kmayan Ermeniler bu gerekçe ile, Bizans taraf›ndan ‹ç Anadolu bölgesine göç ettirilmifllerdir. Zira Bizans zaten çat›flmalaS Omezhep R U SIRA S‹ZDE r› dolay›s›yla çat›flma hâlinde bulundu¤u Ermeniler’e, muhtemel bir Türk tehdidi karfl›s›nda art›k güvenemeyece¤ini anlam›fl bulunuyordu. Bu sebeple Van ve Kars hatt›ndaki ErmeD‹KKAT niler, 1021-1064 y›llar› aras›nda kendilerine iç Anadolu’da verilenAMAÇLARIMIZ yerler karfl›l›¤›nda buralardan ç›kar›lm›fllard›r.

SIRA S‹ZDE

ARSLAN YABGU’NUN ES‹R ED‹LMES‹

K ‹ T A P

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

2

N N

N N

O¤uzlar’›n nüfusu Maveraünnehir’de engellenemez bir flekilde artarken, bölge hâAMAÇLARIMIZ kimleri aras›ndaki mücadelelerde önemli roller oynuyorlard›. Karahanl› büyük kaT E L EMansur V ‹ Z Y O N Arslan ‹lig ¤an› Togan Ahmed Han’›n vefat›ndan sonra (1017) yerine geçen 1024 y›l›nda taht› kendi arzusu ile Yusuf Kad›r Han’a b›rakm›flt›. Ancak K ‹ T A P kardefli Ali Tegin onun hükümdarl›¤›n› tan›mad›. Daha önce de söylendi¤i gibi, Ali Tegin bu hâkimiyet mücadelesinde Arslan Yabgu’nun askerî gücüne dayanmaktayd›. Bu du‹NTERNET rum ayr›ca Gazneliler’in Ceyhun ötesi hedefleri için de engelT Eteflkil ediyordu. Bu LEV‹ZYON sebeple bölgenin iki büyük hükümdar›, Yusuf Kad›r Han ile Gazneli Sultan Mahmud, 1025 y›l›nda Semerkant yak›nlar›nda bulufltular. ‹ran-Turan meselelerinin konufluldu¤u bu görüflmede, Ali Tegin ile Arslan Yabgu’nun bertaraf edilmesine ka‹ N Tgirdi¤ini E R N E T duyunca rar verildi. Ali Tegin, Sultan Mahmud’un ordusuyla Türkistan’a

SIRA S‹ZDE S O R U D Ü fi Ü N E L ‹ M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON

‹NTERNET


10

Büyük Selçuklu Tarihi

Çad›r hâne karfl›l›¤› olup, her hâne ortalama 5 kifli say›ld›¤›na göre, bu O¤uzlar’›n yaklafl›k 20.000 kifli oldu¤u tahmin edilebilir.

Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler’in babas› Mikail bir savaflta flehit olunca anneleri, kay›nbiraderi Yusuf Yinal ile evlenmifl (leviratus gelene¤i), ondan da ‹brahim Yinal adl› ana bir üvey kardeflleri do¤mufltu.

SIRA S‹ZDE

3

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT Harizm genel hatlar› ile her taraftan Türk illeri ile çevrili, SIRA S‹ZDE Amuderya (Ceyhun Nehri)’n›n Aral Gölü’ne döküldü¤ü yerin iki yakas›n› içine alan bölgeye denir. ‹ki AMAÇLARIMIZ baflkenti Kâs ve Gürgenç’tir. ‹slâm medeniyetinin önemli merkezlerinden birisidir.

çöle kaçt›. Fakat Arslan Yabgu, Sultan’›n görüflme teklifini kabul ederek huzuruna ç›kt›. Sultan Mahmud, O¤uzlar’›n Karahanl›lar taraf›ndan alg›land›klar› kadar büyük bir tehdit olup olmad›¤›n› anlamak üzere yapt›¤› görüflmede o da ayn› kanaâte vard›. Bu yüzden bir hile ile yakalanarak Hindistan’daki Kâlincâr kalesinde hapsedilen Arslan Yabgu 1032 y›l›nda ölene kadar orada kald›. Arslan Yabgu’ya ba¤l› olduklar› için Yabgulular olarak an›lan O¤uzlar’dan yaklafl›k 4000 çad›r halk›, Sultan Mahmud taraf›ndan sözkonusu anlaflma gere¤ince Horasan’a nakledildi. Yabgulular’›n Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler’e tâbi olmak istemeyerek göç ettiklerine dair iddialar da vard›r. Bununla birlikte esas sebebin, nüfuslar› giderek artmakta olan O¤uzlar’›n gücünün, da¤›t›larak zay›flat›lmas› oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Zira birbirinin üzerine katlanarak gelen göç dalgalar› ile ço¤almakta olan O¤uzlar, Ceyhun bendini y›k›p bir sel gibi Horasan’a girdikleri taktirde bu tahripkâr istilân›n önünde durmak mümkün olamayacakt›. K›z›l, Ya¤mur, Göktafl, Mansur gibi beyleri idaresinde Horasan’a geçen Yabgulu O¤uzlar, kendilerine verilen yerlerde asayiflsizli¤e sebep olduklar› için Sultan Mahmut taraf›ndan düzenlenen bir seferle bizzât cezaland›r›ld›lar. 4.000 kadar› öldürülen ve çok say›da esir veren O¤uzlar’dan kurtulanlar, Aral-Hazar aras›ndaki soydafllar›n›n yan›na s›¤›nd›lar (1029). Sultan Mahmud öldükten sonra o¤lu Mesud’un taht› ele geçirmek için kendilerinden yard›m istemesi üzerine yeniden Horasan’a indiler. Fakat Mesud saltanat›n› güçlendirdikten sonra, devleti bak›m›ndan tehlike arz ettiklerini düflünerek onlar› bertaraf etmeye giriflti (1033). Beylerinin baz›lar› öldürülen O¤uzlar, bunun üzerine Horasan flehirlerini ya¤malay›p bat›ya do¤ru çekildiler. Rey’i al›p oradan da Azerbaycan, el-Cezire ve Do¤u Anadolu’ya girdiler. Bu bölgeleri de ya¤ma ve ak›nlara u¤ratt›lar. Ancak Musul’un Arap emiri Karvafl taraf›ndan a¤›r bir yenilgiye u¤rat›l›p çok kay›plar verdiler. Kalanlar› kendilerinden sonra bölgeye gelen Selçuklular’la kar›flt›lar.

ÇA⁄RI VE TU⁄RUL BEYLER’‹N R‹YÂSET‹ Arslan Yabgu’nun hapsedilmesi üzerine Selçuklu ailesi ile onlara ba¤l› O¤uzlar’›n liderli¤ini, Ça¤r› ve Tu¤rul kardefllerin üstlendi¤i görülmektedir. Bu tarihte iki amcalar› Musa ‹nanç Yabgu ve Yusuf Yinal da hayatta idiler. Ancak onlar›n dedeleri taraf›ndan bu günler için yetifltirilmifl olmas› ve güç flartlar içerisinde kendilerini defalarca kan›tlamalar› liderliklerinin nisbeten kolay kabul edilmesini sa¤lad›. Daha tarih sahnesine SIRA S‹ZDE ç›karlarken Selçuklu ailesi aras›nda görülen anlaflmazl›klar›n en önemli sebebi sizce ne olabilir? D Ü fi Üde N E Lsöylendi¤i ‹M Daha önce gibi, Maveraünnehir’de ba¤›ms›z bir Karahanl› flubesi oluflturmaya çal›flan Ali Tegin, Arslan Yabgu’nun esareti ile kaybetti¤i askerî gücü yeni Selçuklu S O R U liderlerinden sa¤lamay› plânl›yordu. Ancak Ça¤r›-Tu¤rul Beyler’in mesafeli duruflu Ali Tegin’i baflka tedbirler almaya sevk etti. Amcalar› Yusuf Yinal’a yabgu unvan› verip ailenin bafl›na geçirmeyi; yani herfleye ra¤men D‹KKAT mücadeleye devam edecek güçleri bulundu¤u anlafl›lan Selçuklu ailesini parçalamaya teflebbüs etti. Ali Tegin buna muvaffak olamay›nca üzerlerine ordu gönSIRA S‹ZDE derdi. Selçuklular, Yusuf Yinal da dâhil olmak üzere çok kay›plar verdiler. Ertesi sene (1030) büyük bir orduyla Ali Tegin’in üzerine yürüyen Ça¤r› ve Tu¤rul Bey intikamlar›n› almaya muvaffak oldular. AMAÇLARIMIZ Bir süre sonra flartlar›n zorlamas›yla Ali Tegin ile olan anlaflmazl›k ask›ya al›nd›. Gazneliler’e ba¤l› Harizm valisi Altuntafl da, ihtiyaç hâlinde askerî güçlerinden

N N

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON


1. Ünite - Kurulufl Dönemi

11

yararlanmak düflüncesiyle, Selçuklular’a kendi topraklar›nda k›fllaklar verdi. Selçuklular art›k yazlar› Buhara Nur civar›nda, k›fllar› Harizm’de geçiriyorlard›. Bununla birlikte Selçuklular, babas›n›n ölümü üzerine tahta geçen (1031) Sultan Mesud’un, Ali Tegin üzerine gönderdi¤i orduya kumanda eden Harizmflah Altuntafl’a karfl›, Ali Tegin’in saflar›nda yer alm›fllard›r. Altuntafl Debusiye’de yap›lan bu savaflta ölünce (1032) yerine geçen o¤lu Harun, Gazneliler’e karfl› ba¤›ms›zl›k hareketine giriflti. Bunun için de Gazneliler’in bafl düflman› Ali Tegin ve O¤uzlarla ittifak etti. Selçuklular Harun’la yapt›klar› anlaflma gere¤i Harizm’e göç ettiler. Ancak Ceyhun nehrini geçerlerken, kadim düflmanlar›, Yenikent yabgusu Ali Han’›n o¤lu ve Cend meliki olan fiah Melik’in bask›n›na u¤rad›lar (Ekim-Kas›m 1034). 8.000 kadar ölü ve çok say›da esir veren Selçuklular olaydan Harun’u sorumlu tutarak Harizm’den ayr›lmak istediler. Ancak kalk›flt›¤› isyan hareketinde onlars›z baflar›l› olmas› mümkün olmayan Harun Selçuklular’› dönmeye ikna etti. Fakat bundan çok k›sa bir zaman sonra Harun Gazneliler taraf›ndan düzenlenen bir suikast sonucu öldürüldü (Nisan 1035). Ali Tegin de ayn› y›l vefat ettikten sonra onun o¤ullar› ile ittifak› sürdüremeyen Selçuklular yeni bir ç›k›fl yolu aramak zorunda kald›lar.

HORASAN’A GÖÇ VE GAZNEL‹LER’LE MÜCADELE Türkler’in bat› yönündeki göçleri, Selçuklular’a kadar genellikle Hazar Denizi’nin kuzeyinden, Karadeniz’in kuzeyindeki bozk›rlara ve Do¤u Avrupa yönünde olmufltur. Ancak Türkler’in ‹slâm dinini kabul etmeleri göçlere ikinci bir istikamet kazand›rd›. Bu güzergâh› takip edenler Hazar Denizi’nin güneyinden, Ceyhun’u geçerek ‹ran, Horasan ve Azerbaycan’a kadar geliyor ve hattâ Anadolu’ya gazalar yap›yorlard›. Hat›rlanaca¤› üzere, Ça¤r› Bey de 1016- 1021 y›llar› aras›nda böyle bir sefer icra etmiflti. Nitekim Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler idaresindeki Selçuklular, art›k Harizm ve Maveraünnehir’de kalman›n dayan›lmaz zorluklar› karfl›s›nda bu tecrübeyi hayata geçirerek Horasan’a göç ettiler (May›s 1035). Asl›nda dönemin kaynaklar›n›n ifadelerine göre, Horasan zaten Selçuklular’dan önce Türkmenlerle dolmufltu. Ceyhun Nehri’ni 4.000 kifli civar›nda bir kuvvetle geçen Selçuklular Horasan’›n kuzeyinde Nesâ, Ferave bölgesini istilâ ettiler. Bununla birlikte Gazneliler’in Horasan valisine bir mektup göndererek, Harizm ve Maveraünnehir’de yaflama flanslar› kalmad›¤› için izinsiz olarak Sultan’›n topraklar›na girdiklerini bildirdiler. Musa Yabgu, Ça¤r› ve Tu¤rul Bey ad›na gönderildi¤i anlafl›lan mektupta bundan dolay› özür beyan ediyor, Nesâ ve Ferave’nin kendilerine verilmesi karfl›l›¤›nda içlerinden birisinin daima Sultan’›n yan›nda bulunaca¤›n›, di¤erlerinin de ona sadakâtle hizmet edeceklerini taahhüd ediyorlard›. Selçuklular’›n kendisinden Sultan Mesud nezdinde arabuluculuk yapmas›n› istedikleri Sahib-i divân-› risâlet ve vezir bu olay karfl›s›nda hakl› olarak çok kayg›land›lar. Gazneli vezir durumu, bu yeni gelenlerin daha önceki koyun çobanlar›na benzemedi¤i, flimdi büyük dâvalar› olan kumandanlarla muhatap olduklar› fleklinde aç›kça ortaya koydu.

Nesâ Savafl› Gerçekten de Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler, herne kadar Gazneliler’e karfl› politik bir nezaket gösterseler de hedeflerinin bundan daha fazlas› oldu¤u anlafl›l›yordu. Uzun y›llard›r yurt bulmak mecburiyeti ile oradan oraya göçen O¤uzlar Selçuklu ailesinin etraf›nda toplanarak güçlerini giderek artt›rmakta idiler. Buna ra¤men Sultan Mesud, Selçuklu baflbu¤lar›n›n tekliflerini geri çevirdi. Oysa devlet ileri gelenleri,

Sâhib-i Divân-› Risâlet, Türkler’de tu¤rac› ad› verilen, devletin iç ve d›fl yaz›flmalar›n› yapan kurumun bafl›ndaki üst düzey görevlinin unvan›d›r.


12

Büyük Selçuklu Tarihi

önceki olaylardan da ders ç›karm›fl olarak Selçuklular’› tahrik etmemeyi öneriyorlard›. Sultan Mesud, Beg-To¤d› adl› komutan idaresinde 15.000 kiflilik bir orduyu Selçuklular’›n üzerine sevk etti. Horasan’a geleleli henüz bir ay olmas›na ra¤men 10.000 savaflç› ç›karacak bir güce eriflen Selçuklular Gazne ordusunu Nesâ’da meydana gelen savaflta hezimete u¤ratt›lar (Haziran 1035). Selçuklular bu zafere ra¤men Gazneliler’e tekrar elçiler gönderdiler. Üzerlerine ordu sevk edildi¤i için savaflmaya mecbur kald›klar›n›, affedilmeleri hâlinde sultana hizmet edeceklerini bildirdiler. O¤uzlar meselesi, iyi analiz edilmesi gereken bir konu olmakla beraber ok yaydan ç›km›flt›. Selçuklular’›n savafltan önce reddedilen teklifleri, flimdi k›l›çlar›n›n hakk› olarak kabul edilmek zorunda kal›nd›. Sultan Mesud taraf›ndan hil’at, at, e¤er tak›m› ve menflur gibi hâkimiyet sembolleri gönderildikten baflka Nesâ, Ferave ve Dihistan da onlara b›rak›ld›. Selçuklular, Nesâ Tu¤rul Bey’e, Dihistan Ça¤r› Bey’e, Ferave ise Musa Yabgu’ya verilmek üzere topraklar› aralar›nda bölüfltüler. Selçuklular’›n buna ra¤men sözlerine durmalar›n› beklemek çok zordu. Çünkü Horasan adetâ bir insan seline u¤ram›fl durumdayd›. Çünkü Aral-Hazar aras›ndaki O¤uz yurtlar›ndan, Harizm ve Maveraünnehir’den ak›p gelen Türkmenler ço¤unlukla Selçuklular’a tâbi oluyorlard›. Bunlar›n yan›s›ra ba¤›ms›z hareket eden gruplar da oldu¤u gibi, Selçuklu liderlerinin, ba¤l› olanlar üzerinde dahi mutlak otorite sa¤lamas› mümkün de¤ildi. Ayr›ca ço¤u yar› göçebe hayat sürmekte olan O¤uzlar’›n, yerleflikli¤in hüküm sürdü¤ü Horasan’› ya¤ma etmelerine engel olmak da bir o kadar imkâns›zd›. Nitekim nüfuslar›n›n giderek artmas› üzerine kendilerine verilen yerlere s›¤mamaya bafllad›lar. Selçuklu ak›nlar› Cüzcan’dan Belh’e kadar geniflledi. Sultan Mesud onlar› durdurmak üzere Hâcib Sübafl› yönetiminde 15.000 kiflilik bir orduyu Horasan’a gönderdi. Bunun üzerine daha fazla tepki çekmek istemeyen Selçuklular, bu s›rada Bust’da bulunan Sultan’a bir elçi gönderdiler. Artan nüfuslar› yüzünden yaflad›klar› yerlerin yetmedi¤ini bildirerek, Merv, Serahs ve Baverd flehirlerinin de kendilerine verilmesi karfl›l›¤›nda askerî hizmet teklif ediyorlard› (Kas›m 1036). Gazne sultan› ya¤malar›yla Horasan’› kalbura çeviren Selçuklular’›n tekliflerinde samimi olmad›klar› düflüncesiyle üzerlerine yeni bir ordu göndermeye karar verdi. Veziri ile Hâcib Sübafl›’y› Selçuklular’› Horasan’dan atmakla görevlendirdi. Selçuklular bu tedbirler karfl›s›nda iflgâl ettikleri yerlerden Nesâ ve Ferave’ye çekildiler.

Serahs-Talhâb Savafllar› ve Selçuklular’›n Devlet ‹lân› Sultan Mesud durumdan haberdar olunca, meselenin çözüldü¤ünü düflünerek Hindistan’a sefere ç›kt› (Ekim 1037). Selçuklular ise k›fl›n bast›rmas› üzerine Horasan’daki Gazne ordusuna küçük sald›r›lar düzenleyerek yeniden kar›fl›kl›klar ç›kard›lar. Durumdan haberdar olan Sultan, Hindistan’dan Hansi kalesini fethederek baflar›yla dönmüfl olmas›na ra¤men, zaferinin tad›n› ç›karamad›. Sübafl›ya derhal sald›r› emrini verdi. Selçuklular say›ca çok ve donan›m› bak›m›ndan da a¤›r olan Gazne ordusunu, küçük hafif süvari birlikleri ile vurup kaçarak h›rpal›yorlard›. Ancak buna ra¤men Gazne ordusundan korktuklar› için a¤›rl›klar›n› Merv çölüne göndererek, yenilgi hâlinde çaresiz Rey’e çekilmeyi düflünüyorlard›. Fakat Gazne ordusuna karfl› Serahs’ta girdikleri ve bir gün boyunca süren savafl› ezici bir üstünlükle kazand›lar (May›s 1038). Geleneklere göre toplanan kurultayda bu zaferi görüflen Selçuklular, topraklar›n› geniflletmenin yan› s›ra, bir devlet ilân› provas› yapmak imkân› da buldular. Eski yerlere ilave olarak Musa Yabgu Serahs’›, Ça¤r› Bey Merv’i ald›. Üçlü yönetim


1. Ünite - Kurulufl Dönemi

görüntüsüne ra¤men, onlar› bu flehirlere Tu¤rul Bey’in tayin etmesinden anlafl›ld›¤›na göre, ailenin ve kurulmakta olan devletin bafl› odur. Horasan’›n merkezi olan Niflabur ise zaferden 12 gün sonra, ‹brahim Yinal taraf›ndan Tu¤rul Bey ad›na teslim al›nd›. fiehir ahalisi do¤al olarak Selçuklular’a direnmedi. ‹brahim Yinal Cuma günü hutbeyi “es-Sultanü’l-Muazzam” unvan›yla Tu¤rul Bey ad›na okuttu. Daha sonra 3.000 kiflilik seçme bir kuvvetle flehre gelen Tu¤rul Bey burada Sultan Mesud’un saray›nda tahta oturarak “sultan” ilân edildi. Daha önce ‹brahim Yinal, sonra da Tu¤rul Bey flehrin ileri gelenlerinin kayg› ve korkular›n› gidermeye yönelik sözler verdiler. Savafl hâli dolay›s›yla kaç›n›lmaz olan ya¤ma ve talan›n, art›k bu topraklar kendilerinin oldu¤una göre yap›lmayaca¤›n› vaad ettiler. Ay›ca yabanc› olduklar›, Tacikler (‹ranl›lar)’›n adetlerini bilmedikleri için ileri gelenlerin yard›m ve tavsiyelerine muhtaç olduklar›n› da vurgulad›lar. Bunun yan›s›ra Abbasî Halifesine de zaferlerini bildirmek üzere bir elçi gönderdiler. Daha sonra Niflabur’a Tu¤rul Bey’in yan›na gelen Ça¤r› Bey’in, flehri askerlerine ya¤ma ettirmek istemesi üzerine iki kardefl aras›nda yaflanan mücadele, devlete geçifl sürecinde yaflanan bünyevî rahats›zl›klar› da ortaya koymaktad›r. Tu¤rul Bey, karfl› ç›kmas›na ra¤men ya¤malama konusunda ›srar eden Ça¤r› Bey’i ancak b›ça¤›n› çekerek, sözünü dinlemezse intihar edece¤ini söyleyerek durdurabilmiflti. Tu¤rul Bey ya¤madan vazgeçmesi karfl›l›¤›nda Ça¤r› Bey ve askerlerine 30.000 dinar vermek zorunda da kalm›flt›. Sultan Mahmud döneminden beri O¤uzlar meselesi hakk›nda bilgi ve tecrübesi olan; flimdi bunu kendi döneminde yaflanan olaylarla pekifltiren Sultan Mesud, son olayla adetâ flok oldu. Selçuklular’a karfl› onlar›n eski düflmanlar› Cend meliki ile iflbirli¤i yapt›¤› gibi, Herat ve Merv’e de ordular yollad›. Kendisi de yine iyi donan›ml› bir ordu ile Belh’e hareket etti (Ekim 1038). Ça¤r› Bey de bu arada, Sultan›n ilerleyifline ra¤men, büyük bir cesaretle Faryâb ve Tâlekân’› ya¤mal›yor, Belh’e do¤ru ilerliyordu. Sultan Mesud, Selçuklular’› Horasan’dan atmak karar› ile Serahs’a do¤ru hareket etti. Sald›r›lar›na devam eden Ça¤r› Bey, yine sultan› da hayretler içerisinde b›rakan bir cüretle Mesud’un ordugâh›na bask›n düzenleyerek ona ait bir fili götürdü. Ça¤r› Bey çok öfkelenen Sultan’›n kendisini izlemesi üzerine Ulyâ-âbâd denilen yerde Gazne ordusunun karfl›s›na tek bafl›na ç›kt›. Kuvvetlerini kademeli olarak yenileyerek savafla sokan Ça¤r› Bey, Sultan Mesud’un harbe do¤rudan müdahalesiyle yenilgiye u¤rad› (Nisan 1039). Sultan bununla birlikte çölde takibin zorluklar›n› düflünerek, çekilmekte olan Selçuklular’›n arkas›ndan gitmedi. Ancak Sultan Mesud 1039 y›l› May›s ay› sonlar›nda yeniden harekete geçti ve Serahs’a yöneldi. Gazne ordusunun gücünden endifleye kap›lan Selçuklu liderleri Serahs’ta toplanarak durumu müzakere ettiler. Tu¤rul Bey Gazne ordusunun takip edemeyece¤i bir yere çekilmeyi önerdi. Fakat di¤er Selçuklular ve Ulyâ-âbâd’da yenilmifl olmas›na ra¤men Ça¤r› Bey bu fikre fliddetle karfl› ç›kt›lar. Horasan’dan k›p›rdamalar› halinde baflka bir yerde tutunman›n zorluklar›n› ve Gazne ordusunun zay›f yönlerini ileri sürerek savaflmaya karar verdiler. Selçuklu ordusunun mevcudu 20.000 kadar olup, Gazne ordusu ise hemen hemen üç kat› ve fillerle desteklenmekteydi. ‹ki ordu Talh-âb denilen yerde karfl›laflt›. Küçük çapl› çat›flmalar sürerken Sultan Mesud, Ramazan’da kan dökmek istemedi¤i için bayram› bekledi. Bayram namaz› s›ras›nda Selçuklular’›n ok ya¤muruna tutulan Gazne ordusu, bizzât Mesud’un sevk ve komuta etti¤i bir meydan savafl›na girdi. 27 Haziran 1039 tarihinde Selçuklu ordusu bir kere daha yenilgiye u¤rad›. Sultan Mesud çöle çekilen Selçuklular’› takip etmek yerine onlar›n elinde bulunan flehirleri geri almak için harekete geçti. Buna ra¤men Gazne ordusu zaman za-

13


14

Büyük Selçuklu Tarihi

man Türkmenler’in bask›nlar›na u¤ramaktan da kurtulam›yordu. Selçuklular zaten yaz›n bast›rmas› yüzünden a¤›rl›klar›n› ve iafle s›k›nt›s›n›n bunaltt›¤› düflman› meydan savafl› yerine vur-kaç takti¤i ile h›rpalamay› tercih ediyorlard›. Yeni bir sald›r› için zamana ihtiyac› olan Mesud, vezirinin önerisi ile Selçuklular’la yeniden bar›fl yapt› (A¤ustos-Eylül 1039). Buna göre Selçuklular Nesâ, Baverd ve Ferâve’ye çekilecek, yani Merv, Serahs ve Niflabur’u boflaltacaklard›. Gazne sultan› da güvence olarak Herat’a çekildi. Her iki taraf da bar›fla inanm›yor, dolay›s›yla savafla haz›rlan›yorlard›. Sultan Mesud sonbaharda özellikle Tu¤rul Bey’i yakalamak niyetiyle çok süratli bir harekâta bafllad›. Selçuklular onun yaklaflmas› üzerine çöle çekildiler. Sultan Mesud 16 Ocak 1040’da Niflabur’a girdi. Tu¤rul Bey’in oturdu¤u taht› parçalat›p, atlar›n› ba¤lad›¤› ah›rlar› atefle vermesi, Tu¤rul Bey ile iflbirli¤i edenleri cezaland›rmas› sinirlerin iyice gerildi¤inin iflaretleri say›lmal›d›r. Horasan’da k›tl›k olmas› sebebiyle k›fl, her iki taraf için de çok zor geçti. Fakat Selçuklular’›n ifadesiyle çöl onlar›n anas›-babas› idi. Onlar, s›ca¤a-so¤u¤a yoklu¤a al›fl›k olduklar›n›, bu flartlar›n daha çok düflman› h›rpalayaca¤›n› hesap ediyorlard›. Nitekim bu süreçte Gazne ordusunun pek çok hayvan› telef oldu. Mart ortas›nda yeniden harekete geçen Sultan Mesud, k›tl›¤›n devam etti¤i Horasan’da ordusu büyük s›k›nt›lar çekerek, Tus-Baverd üzerinden May›s ay› ortalar›nda Serahs’a ulaflt›. Gazne ve Selçuklu ordular›n›n birbiri ard›na flehre girifllerinden ve tahribattan bunalan ahali flehrin kap›lar›n› Sultan’a açmad›. Devlet ileri gelenlerinin Herat’a geri dönüp ordunun toparland›ktan sonra sefer edilmesi teklifi Mesud’u çok k›zd›rd›. Asl›nda ne sebeple çekilirse çekilsin bunun düflmanlar›nca zaaf olarak alg›lanaca¤›n› bilen Sultan Mesud, baz› ileri gelenleri de meselenin sürüncemede kalmas›ndan yararlanmakla suçluyordu. Bu durumda Selçuklular’la sonucu belirleyecek bir harbe girmesi kaç›n›lmaz olacakt›. Nitekim 16 May›s’ta ordunun ihtiyaçlar›n› sa¤lamay› umarak Serahs’tan Merv’e do¤ru harekete geçti. Selçuklular bunun üzerine, daima yapt›klar› gibi, bir kurultay toplayarak durumu görüfltüler. Tu¤rul Bey yine çöle çekilmeyi teklif etti. Ancak bunun peflin yenilgi oldu¤unu, oysa savafl›rlarsa kazanma flanslar›n›n oldu¤unu düflünen Ça¤r› Bey’in ›srar› ve di¤er Selçuklu baflbu¤lar›n›n da onu desteklemesi üzerine nihaî bir savafla karar verdiler.

DANDÂNAKÂN SAVAfiI Ailelerini ve a¤›rl›klar›n› Balhan Da¤lar›’ndaki soydafllar›n›n yan›na gönderen Selçuklular, Gazne ordusuna do¤ru harekete geçtiler. Onlar›n maksad› kay›plar vermekte ve maneviyat› da büyük ölçüde çökmüfl olan Gazne ordusunu çöle çekmekti. Selçuklular Gazne ordusuna ani bask›nlar düzenleyip kaç›yor, kaçarken de su kuyular›n› kullan›lmaz hâle getiriyorlard›. Asl›nda Sultan Mesud bu savafla ç›karken Selçuklular’›n savafl takti¤ini anlad›¤›n›, kendisinin de buna uygun olarak, hareket kaabiliyeti yüksek bir orduyla savaflaca¤›n› söylüyordu. Ancak Sultan Mesud yine onlar›n stratejisine tâbi olmak zorunda kalm›flt›. Selçuklular’›n Horasan’a göç etti¤i 1035 y›l›ndan beri sürekli alarm durumunda bulunan Gazne ordusu bu süreçte adeta tükenmiflti. Nihayet Dandânakân yak›nlar›nda karfl› karfl›ya gelen iki ordu üç gün sürecek bir kader savafl›na bafllad›. Selçuklular küçük birlikler hâlinde y›pratma savafl› veriyorlard›. Gazne ordusunun dayan›lmaz hâle gelen su ihtiyac›n› karfl›lamak hayatî bir mesele idi. 23 May›s Cuma günü Dandanakan kalesine ulaflan Gazne ordusu, kale kap›lar› kendilerine aç›lmamakla birlikte, ahalinin surlardan sark›tt›¤› su testileri ile bir miktar ihtiyac›n› giderdi. Kale d›fl›ndaki dört kuyu Selçuklular taraf›ndan lefl at›larak kullan›lmaz hâle getirilmiflti. Kuyular›n aç›l-


15

1. Ünite - Kurulufl Dönemi

mas› durumunda bile, ordudaki çok say›da hayvan›n›n ihtiyac›n› karfl›lamayaca¤› aç›kt›. En yak›n su kayna¤› ise 5 fersah mesafede idi. Sultan Mesud kuyular›n temizlenmesi fikrini kabul etmeyip hareket emrini verdi. Ancak ordunun böyle bir durumda ileride bulunan su kuyular›na do¤ru harekete geçmesi felâketin bafllang›c› oldu. 370 saray gulâm›n›n geceleyin kaçarak daha önce anlaflt›klar› Selçuklu saflar›nda savafla girmesi de barda¤› tafl›ran son damla oldu. Selçuklu ordusunun bu intizams›z kuvvetlere fliddetle hücüm etmesi Gazne ordusunu darmada¤›n etti. Sultan Mesud, ordusu neredeyse savaflmadan da¤›lmas›na ra¤men, 100 kadar adam›yla büyük bir cesaretle savafla devam etti. Ancak esir düflmek tehlikesiyle karfl› karfl›ya kal›nca Selçuklu saflar›n› yararak Merv yönünde kaçmaya bafllad›. Ordusunun kalanlar› da yol boyunca ona kat›lmaya devam ederken Haziran 1040’da Gazne’ye vard›. Böylece tarihin sayfalar›nda önemli dönüm noktalar›ndan biri olarak yer alacak büyük bir savafl daha sona ermifl oldu. Selçuklular 16.000 kiflilik ordular›yla kendilerinin neredeyse befl kat› olan bir orduyu hezimete u¤ratm›fllard›. ‹ki taraf için de hayatî önemi haiz olan bu savafl›, ordular›n mevcutlar› aras›ndaki orant›s›zl›¤a ra¤men Selçuklular’›n kazanmas›n›n en önemli sebeplerinden birisi flüphesiz bu an›n onlar için bir ölüm-kal›m savafl› olmas› idi. Bunun yan›nda ordular›n yap›lar› da bir o kadar mühim idi. Selçuklu ordusunun vur-kaç takti¤ine uygun hafif süvarilerden oluflmas›; buna karfl›l›k Gazne ordusunun hareket kaabiliyetini k›s›tlayan a¤›rl›¤›n›n da bu sonuç üzerinde büyük etkisi vard›r. Ancak bunlar kadar mühim baflka bir husus da, her iki ordunun terkibidir. Selçuklu ordusu bir devletin kuruluflu için temel esas olan ayn› soydan insanlar›n kay›ts›z-flarts›z dayan›flmas›yla, ayn› davaya bafl koymufl, her flartta kazanmak mecburiyetinde olan savaflç›lar›n ruh haliyle hareket ediyordu. Gazneli ordusu ise, muhtelif milletler üzerinde hüküm süren bir iktidar›n, kaç›n›lmaz olarak bu milletlerden oluflturdu¤u, ortak menfaâtlerden çok flahsî ç›karlar›n gözetildi¤i ahenksiz bir kalabal›kt›. Dolay›s›yla birbirleriyle rekabet eden ve ald›¤› ücreti biraz fazlas›yla her kim öderse ona hizmet etmeye, baflka bir deyiflle ihanete haz›r kimselerden meydana geliyordu. Gazneliler bu yenilgi sonucunda en önemli eyaletlerinden olan Horasan ve Harizm’i kaybettiler. Ancak Afganistan ve Kuzey Hindistan’da bulunan topraklar›na çekilip 1187 y›l›na kadar siyasî varl›klar›n› sürdürdüler. Gazneliler’in kendilerinin beflte biri kadar olan bir orduya yenilmifl olmalar›n›n bafll›ca SIRA S‹ZDE sebebi sizce ne olabilir?

4

DEVLET‹N KURULUfiU VE YAPILANMASID Ü fi Ü N E L ‹ M

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Zaferden sonra Selçuklular bir yandan Gazne ordusunu kararl› bir takibe u¤rat›rO Rbüyük U ken, hemen bir kurultay toplad›lar ve devlet ilân ettiler. Ancak Sas›l kurultay› bir ay içerisinde Merv’de yapt›lar. Tu¤rul Bey bir kere daha sultan ilan edildi. Niflabur baflkent olmak üzere bat›ya gidecekti. Özellikle Selçuklu aile mensuplar›, bu D‹KKAT büyük eme¤in, fedakârl›¤›n hebâ olmamas› için birlik hâlinde kalmaya and içtiler. Sonra ülke topraklar›n›n yönetimini paylaflt›lar. Ça¤r› Bey’e melik unvan›yla Merv SIRA S‹ZDEitibaren Afmerkez olmak üzere Horasan’›n do¤usu; Musa Yabgu’ya ise Herât’tan ganistan yönünde zapt edece¤i yerler verildi. Hanedan›n ileri gelenlerinden bir k›sm›na da, bu üç liderden birisine ba¤l› olmak kayd›yla baz› yerler verildi. Ça¤r› AMAÇLARIMIZ Bey’in o¤lu Kavurt Kirman’a tayin edilirken; di¤er o¤lu Alp Sungur Yakutî, ‹brahim Yinal ile Kutalm›fl do¤rudan Tu¤rul Bey’in hizmetine verildiler.

N N

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON


SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

16

Büyük Selçuklu Tarihi S O R U

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

N N

Kut, Türk devlet gelene¤ine göre, Tanr› taraf›ndan yeryüzünü idare etmekle görevlendirilmifl olan Türk AMAÇLARIMIZ hükümdar›na bahfledilmifl olan ilahî lütfun ad›d›r. Kut, hükümdar› ilâhî nitelikli ve kutsal K ‹ Tyapmaz. A P Çünkü Tanr› taraf›ndan yetkilendirilmifl say›lsa da hükümdar, töre (kanun) önünde sorumlu ve hesap sorulabilir Tdurumdad›r. ELEV‹ZYON

‹NTERNET

Selçuklu Devleti’nin D ‹ K K A Tkuruluflu aflamas›nda yap›lan bu ifl bölümü, pek çok araflt›rmac› taraf›ndan Türk devlet gelene¤ine dayanan bir uygulma olarak de¤erlendirilmekle birlikte; ilk olma özelli¤iSIRA tafl›yan yönleri de vard›. Gelene¤e göre Türk Devleti’ni Tanr› tarf›ndan kenS‹ZDE disine kut verilmifl olan tek bir hükümdar yönetirdi. Ülke topraklar› yönetim bak›m›ndan hanedan mensuplar› aras›nda bölüflülürdü. Ancak bu görevliler hükümdar›n hükümranl›k yetkisine ortak de¤illerdi ve gerekti¤inde idare alanlar› da de¤ifltirilirdi. Yani ülke haneAMAÇLARIMIZ dan›n ortak mülkü de¤ildi. Yönetim yetkisi, millet ad›na hükümdar›n elinde ve hanedan›n ortak sorumlulu¤unda bulunurdu. Ancak Selçuklular’›n sözkonusu ifl bölümü, bu anlamda K ‹ T aflan A P istisna durumlardand›r. ülüflün s›n›rlar›n›

Selçuklular Merv kurultay›nda Tu¤rul Bey’i sultan kabul etmekle birlikte, Ça¤E L E V ‹ Yabgu’ya ZYON r› Bey ve TMusa tan›nan haklar, gelene¤in ötesine geçmifl bulunuyordu. Nitekim her ikisi de kendi adlar›na hutbe okutmak ve para bast›rmak yetkisini hâiz olduklar› gibi, onlar›n do¤rudan tâbileri de vard›. Bu durum Türk devlet gelene¤inin öngördü¤ünün aksine merkeziyetçili¤e ayk›r› bir durum ortaya ç›kar›yordu. ‹NTERNET Herhâlde bu kadar meflakkatli bir süreçte büyük hizmetler etmifl olan di¤er iki Selçuklu baflbu¤una da bir nevi vefa göstergesi olarak sa¤lanan bu imtiyazlar, ileride görülece¤i üzere onlar›n hayatlar›yla s›n›rl› kalacakt›r.


1. Ünite - Kurulufl Dönemi

17

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Selçuklular’›n Kökeni ve O¤uzlar’la iliflkilerini tan›mlayabilme, Selçuklular, XI-XIV. yüzy›llarda Türkistan, Horasan, ‹ran, Afganistan, Azerbaycan, Suriye, Irak ve Anadolu’da flubeler hâlinde hüküm sürmüfl olan hanedan›n ad›d›r. O¤uzlar’›n K›n›k soyundan gelen Selçuklular’›n bilinen ilk atas› Dukak Bey’dir. Yar› göçebe bir hayat sürmekte olan O¤uzlar, Orta Seyhun’dan Aral-Hazar aras›na kadar olan yurtlar›nda O¤uzYabgulu¤u idaresinde yaflamakta idiler. Dukak Bey ve daha sonra da o¤lu Selçuk Bey, yabgunun hizmetinde sübafl› olarak hizmet etmifllerdi. O¤uz göçlerinin sebep ve sonuçlar›n› belirleyebilme, O¤uzlar’›n kuzey komflusu olan K›pçak birli¤inin da¤›lmas› üzerine bafllayan göçlerin sebep oldu¤u sars›nt› yabgulu¤u da etkiledi. ‹ktisadî ve sosyal baflka sebeplerin de etkisiyle, Yabgu ile siyasî çekiflmeye giren Selçuk Bey göç etmeye mecbur oldu. 100 kadar atl› ile Yenikent’ten Maveraünnehir’de bulunan Cend’e geldi. K›sa zaman içerisinde bu havaliye göç eden ve müslüman olan O¤uzlar’›n etraf›nda toplanmas›yla büyük bir güce ulaflt›. Bundan dolay› Karahanl›lar ile Sâmâno¤ullar› aras›ndaki mücadelelerde ikisinin de yard›m›na ihtiyaç duydu¤u bir güç hâline geldi. Sâmâno¤ullar› bu yard›mlar karfl›l›¤›nda Selçuklular’a Buhara yak›nlar›nda Nur kasabas›n› yurtluk olarak verdiler. Selçuk Bey’in ölümünden sonra o¤lu Arslan Yabgu ailenin bafl›na geçti. Ancak Karahanl›lar’›n Maveraünnehir’i ele geçirmesi üzerine zorluklar artt›. Yo¤un bask› üzerine yeni aray›fllara girdiler. Ça¤r› Bey 1016-1021 y›llar› aras›nda Do¤u Anadolu Bölgesine bir sefer yapt›. Bu tapraklar›n fethedilebilir oldu¤u müjdesi ile döndü. Bu arada Karahanl› Ali Teginle ittifak eden Arslan Yabgu, O¤uzlar (Türkmenler)’› giderek artan kuvvetleri dolay›s›yla tehdit olarak gören Gazneli Sultan Mahmud taraf›ndan bertaraf edildi. Bundan sonra ailenin bafl›na geçen Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler, Ali Tegin ve Harizmflahla baz› ittifaklar denemelerine ra¤men art›k burada kalman›n mümkün olamayaca¤›n› görerek Ceyhun’u geçip Horasan’a geldiler.

N A M A Ç

3

Selçuklu Devleti’nin kuruluflunu aç›klayabilme. Gazneli Sultan Mesud, topraklar›na izinsiz giren Selçuklular’a karfl› mücadele bafllatt›. Yurt ihtiyac› yüzünden göçe mecbur kald›klar›n› bildirerek yapt›klar› af ve hizmet talepleri kabul edilmedi. 1035 y›l›nda Nesâ savafl› ile bafllayan ve 1040 Dandanakan savafl›na kadar devam eden bu mücadeleler s›ras›nda Selçuklular, 1038 y›l›nda Niflabur’u ele geçirip devlet ilân ettiler. Sultan Mesud’un, Türkmenler (O¤uzlar) ya da Selçuklu meselesini çözmek üzere yapt›¤› son büyük hamle de Dandânakân’da baflar›s›z oldu. Bu baflar›s›zl›kta, Selçuklular’›n bu var olma-yok olma mücadelesinde kazanmaktan baflka çarelerinin olmamas› ve uygulad›klar› vur-kaç savafl takti¤i önemli etken olmufltur. Savafltan sonra Tu¤rul Bey sultan ilân edilerek Selçuklu Devleti kuruldu. Ülke topraklar›n›n yönetimi hanedan mensuplar› aras›nda paylafl›ld›.


18

Büyük Selçuklu Tarihi

Kendimizi S›nayal›m 1. Selçuklular’›n bilinen ilk atas› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Selçuk Bey b. Arslan Yabgu c. Dukak Bey d. O¤uz Yabgu e. Kutalm›fl

7. Selçuklu-Gazneli savafllar› için afla¤›daki efllefltirmelerden hangisi yanl›flt›r? a. 1038 Serahs b. 1037 Nesâ c. 1040 Dandânâkan d. 1039 Talh-âb e. 1039 Ulyâ-âbâd

2. Selçuklular O¤uz boylar›n›n hangisinden gelmektedirler? a. Kay› b. Yaz›r c. Dö¤er d. K›n›k e. K›pçak

8. Selçuklular’›n Gaznelilerle savafllar›n›n bafll›ca sebebi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Karahanl›lar’a yard›m etmesi b. Gazne topraklar›n› ya¤malamas› c. Arslan Yabgu’nun esir edilmesi d. Sultan Mahmud’un O¤uz illerini ya¤malamas› e. Selçuklular’›n devlet kurmak istemeleri

3. X. yüzy›lda O¤uzlar’›n bafll›ca yurtlar› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Maveraünnehir b. Do¤u Türkistan c. Orta Seyhun, Aral-Hazar aras› d. Orhun bölgesi e. Horasan

9. Dandanakan’dan sonra yap›lan idarî düzenlemeyi en do¤ru flekilde afla¤›dakilerden hangisi tan›mlamaktad›r? a. Henüz devlet kurulamam›flt›r. b. Kurulan devlet K›n›k boyunun idaresine verilmifltir. c. Tu¤rul Bey idaresinde merkeziyetçi bir devlet kurulmufltur. d. Tu¤rul, Ça¤r› ve Yabgu ayr› bölgelerde hükümdar olmufllard›r. e. Devletin bafl›na Selçuk Bey geçmifltir.

4. X. yüzy›ldaki O¤uz göçlerinin nedeni afla¤›dakilerden hangisidir? a. Çin istilâs› b. Karahanl›lar taraf›ndan davet edilmeleri c. Gazneli Mahmud’un düflmanca tav›rlar› d. Maveraünnehir’de yaflanan k›tl›k e. K›pçak Birli¤inin K›taylar’›n bask›s›yla da¤›lmas› 5. Afla¤›dakilerden hangisi Ça¤r› Bey’in Anadolu ak›n›n sonuçlar›ndan biri de¤ildir? a. Bizans’›n Do¤u Anadolu siyasetinde de¤ifliklik yapmas› b. Ermeniler’in iç bölgelere göç ettirilmesi c. Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulmas› d. Anadolu’nun fethedilebilirli¤inin tespiti e. Çok miktarda ganimet elde edilmesi 6. Selçuklular’›n Maveraünnehir’de tehlike olarak görülmelerinin nedeni hangisidir? a. Göçler dolay›s›yla say›lar›n›n devaml› artmas› b. Sâmâno¤ullar› ile iflbirli¤i yapm›fl olmalar› c. Karahanl› taht›n› ele geçirmek istemeleri d. Ali Tegin ile iflbirli¤i yapmay› reddetmeleri e. Gazne topraklar›na düzenledikleri ak›nlar

10. Dandanakan’dan sonraki paylafl›m ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Tu¤rul Bey’e Merv merkez olmak üzere ‹ran b. Ça¤r› Bey’e Merv merkez olmak üzere Ceyhun’a kadar Horasan c. Kara Arslan Kavurt Bey’e Kirman d. ‹nanç Yabgu’ya Herat ve Sistan e. Tu¤rul Bey’e Niflabur merkez olmak üzere Horasan


1. Ünite - Kurulufl Dönemi

19

Okuma Parças›

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

Gazneli Sultan Mahmud, Karahanl› hükümdar› Yusuf Kad›r Han ile Semerkant’ta görüfltükten sonra O¤uzlar’›n kendileri için de büyük bir tehlike oldu¤u kanaâtine vard›. Fakat tehditin boyutunu anlamak üzere o s›rada O¤uzlar’›n önde gelen baflbu¤lar›ndan olan Arslan Yabgu’yu huzuruna ça¤›rd›. 10.000 kiflilik bir ordu ile geldi¤ini duyunca kendi bafl›na gelmesini istedi. Arslan Yabgu bafllang›çta iyi kabul görmekle birlikte, daha sonra yakalanarak hapsedildi. Sultan Mahmud ile Arslan Yabgu aras›nda bu olaya sebep olarak gösterilen konuflma flu flekilde nakledilmektedir: Sultan Mahmud- “Biz her zaman Hind taraf›na, kâfirlerle gazaya gitmek zorunday›z. Böyle olunca Horasan ihmâl ediliyor. Sizden beklentim odur ki, iki taraf aras›nda bir sözleflme ve yard›mlaflma olsun. Zira bir taraftan kuvvetli bir düflman peyda olursa, yard›ma ihtiyaç olacakt›r. Siz yard›m› esirgemeyesiniz”. Arslan Yabgu- “Sultan’a ba¤l›l›k konusunda bizden kusur ve ihmâl olmaz”. Sultan Mahmud- “Askere ihtiyac›m olursa bana ne kadar yard›m edebilirsiniz?” Silahdâr›ndan bir yay alan Arslan gençli¤in ve içkinin verdi¤i gururla Arslan Yabgu- “Bu yay› kendi kavmime gönderirsem 30.000 kifli derhâl atlan›rlar” diye cevap verdi. Sultan Mahmud- “Daha fazlas›na ihtiyac›m olursa diye tekrar sordu”. Arslan Yabgu- Elindeki oku Sultan Mahmud’a atarak “Bu oku kendi kabileme iflaret olarak gönderdi¤im her zaman 10.000 kifli daha gelir” diye cevaplad›. Yabgu, Sultan sordukça üç ok ve bir yayla toplam 100.000 kiflinin gelece¤ini taahhüt etti. Sultan Mahmud Daha fazla lâz›m olursa diye sormaya devam etti. Arslan Yabgu- “fiu oklardan birini Balhan Da¤›’na (Hazar’›n güneydo¤usunda) gönder, 100.000 atl› daha gelir”. Sultan Mahmud ayn› soruyu tekrarlay›nca Arsan Yabgu- “Bu oku Türkistan’a gönder, 200.000 atl› istesen de gelir” dedi. Sultan Mahmud bunun üzerine ‘Bir yay ve üç okla, maafls›z-ücretsiz bu kadar orduyu emre amade edebilen bir kimseyi hafife almamal›d›r” diyerek onu ve adamlar›n› yakalatt›. Gece yar›s› zincirlere vurulmufl olarak, hapsedilmek üzere Hindistan’daki Kalincar kalesine gönderildi. O¤lu Kutalm›fl ve adamlar›n›n teflebbüslerine ra¤men kurtar›lamayan Arslan Yabgu 1032 y›l›nda hapiste öldü (Köymen, 1979)

1. c 2. d 3. c 4. e 5. c

6. a 7. b

8. e

9. d 10. a

Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Selçuklular’›n Kökeni” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Selçuklular’›n Kökeni” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Selçuklular ve O¤uzlar” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Cend’e Göç” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Ça¤r› Bey’in Do¤u Anadolu Kefliif Ak›n›” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Karahanl›lar ile ‹liflkiler” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Horasan’a Göç ve Gazneliler ile Savafllar” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Horasan’a Göç ve Gazneliler ile Savafllar” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Devletin Kuruluflu ve Mahiyeti” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Devletin Kuruluflu ve Mahiyeti” konusunu tekrar gözden geçirin.


20

Büyük Selçuklu Tarihi

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

Yararlan›lan Kaynaklar

S›ra Sizde 1 Selçuklular, Aral-Hazar aras›ndan Orta Seyhun’a kadar uzanan yurtlar›nda yaflamakta olan O¤uzlar’›n K›n›k boyundan gelmekte idiler. Bilinen ilk atalar› Dukak Bey de O¤uz yabgusunun sübafl›s› idi. Daha sonra Selçuk Bey de ayn› göreve getirilmifltir.

Agacanov, Sergey (2002). O¤uzlar (Türkçe trc. A. Annaberdiyev- E. Necef) ‹stanbul Agacanov, Sergey (2006) Selçuklular (Türkçe trc. E.Necef-A. Annaberdiyev) ‹stanbul Köymen, M.Altay (1979). Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u Tarihi I Kurulufl Devri Ankara Sümer, Faruk(2004). O¤uzlar (Türkmenler) Tarihleri-Boy Teflkilât›- Destanlar› ‹stanbul. Turan, Osman (2010). Selçuklular Tarihi ve Türk ‹slâm Medeniyeti ‹stanbul

S›ra Sizde 2 Maveraünnehir’e göç ettikten sonra kendilerine kat›lan O¤uzlarla birlikte nüfuslar› giderek artan Selçuklular, bölge hâkimleri aras›ndaki iliflkilerde rol almaya bafllad›lar. Karahanl›lar’a karfl› savafllar›nda Sâmâno¤ullar›’n›n yan›nda yer ald›lar. Ancak Sâmâno¤ullar›’n› y›k›p buray› ele geçiren Karahanl›lar taraf›ndan istenmediler. Bask›ya maruz kalan Ça¤r› Bey yeni yurtlar aramak, ganimet elde etmek ümidiyle bu sefere ç›kt›. S›ra Sizde 3 Türkler’de eski devirlerden itibaren, ailenin, boyun ve devletin kim taraf›ndan yönetilece¤i problem teflkil etmifltir. Selçuklular da daha devlet kurulmadan önce, ailenin riyâseti konusunda anlaflmazl›¤a düflmüfllerdi. Selçuk Bey’den sonra, daha onun sa¤l›¤›nda ölen büyük o¤lu Mikail’in çocuklar› ile hayattaki büyük o¤lu Arslan Yabgu, ailenin yönetimi konusunda sorun yaflam›fllard›r. S›ra Sizde 4 Gazneliler’in kendilerinden say›ca çok küçük olan Selçuklulara yenilmesinin bafll›ca sebebi, iki ordu aras›ndaki mahiyet fark›d›r. Selçuklu ordusu kazanmaktan baflka ç›kar yolu olmayan, çöl savafl›na uygun hafif süvarilerden oluflan bir ordu idi. Gazneliler ise fillerin de önemli yer tuttu¤u a¤›r techizâtl›, dolay›s›yla hareket kaabiliyeti zay›f bir ordu idi. Di¤er yandan Selçuklu ordusu maddî-manevî tüm unsurlar› ile uyumlu, Gazne ordusu ise muhtelif kökenlerden gûlamlar›n oluflturdu¤u bozguna meyyâl bir ordu idi.


2

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Selçuklu Devleti’nin kurulufl dönemi idarî yap›lanmas›n›n özelliklerini aç›klayabilecek, Devletin kurulufl döneminde yaflanan bafll›ca siyasî olaylar› tan›mlayabilecek, Selçuklu Devleti’nin ‹slâm Dünyas›nda üstlendi¤i rolü ve Abbasî Halifeli¤i ile iliflkilerini siyaset felsefesi aç›s›ndan aç›klayabilecek, Taht mücadelelerini idare mekanizmas› bak›m›ndan de¤erlendirebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • • • • •

Türkmenler Bizans Abbasîler Fatimîler ‹syanlar

• • • • •

Ça¤r› Bey Kutalm›fl Tu¤rul Bey ‹brahim Yinal Musa Yabgu

‹çindekiler

Büyük Selçuklu Tarihi

Tu¤rul Bey Zaman›

• DEVLET‹N MAH‹YET‹ VE ‹LK FET‹HLER • TÜRK AKINLARI VE B‹ZANS ‹LE ‹L‹fiK‹LER • ABBASÎ HAL‹FEL‹⁄‹ ‹LE ‹L‹fiK‹LER • fiEHZÂDE ‹SYANLARI • D‹⁄ER OLAYLAR


Tu¤rul Bey Zaman› DEVLET‹N MAH‹YET‹ VE ‹LK FET‹HLER Dandânakân zaferini kazand›ktan sonra Tu¤rul Bey’i sultan ilân eden Selçuklular, bu baflar›lar›n› birer zafernâme ile baflta Karahanl›lar olmak üzere, tüm komflular›na duyurdular. Bunun yan› s›ra bir islâm devleti olarak onaylanmak iste¤i ile, Abbasî halifesi el-Kaim Biemrillah’a da elçi gönderdiler. Tu¤rul Bey ad›na kaleme al›nan mektupta Gazneliler’in zulümlerinden ve taht› hak etmeyen köle soylar›ndan, kendilerinin ise padiflahzâde olduklar›ndan bahsediyor; âdil, dindar hükümdarlar olmay› vad ederek saltanatlar›n›n tastik edilmesini bekliyorlard›. Daha önce söz edildi¤i gibi Dandânakân zaferinden sonra, fethedilen ve fethi hedeflenen topraklar›n yönetimi hanedân mensuplar› aras›nda bölüflülmüfltü. Tu¤rul Bey sultan olmakla birlikte; her birisinin kendi tâbileri bulunan Ça¤r› Bey ve Musa Yabgu da, ba¤›ms›z birer hükümdar hüviyetiyle karfl›m›za ç›kmaktad›rlar. Gerçi onlar›n bu yüksek mevkilerine ra¤men hiyerarflik bak›mdan Tu¤rul Bey’in üstünlü¤ünü kabul etmekte olduklar› anlafl›lmaktad›r. Selçuklu Devleti’nin kuruluflu, hiç flüphesiz Türk- ‹slâm ve Dünya Tarihinin ak›fl›n› de¤ifltirecek önemli bir dönüm noktas› olmufltur. Çünkü henüz sadece Horasan’› ele geçirmifl bulunan Selçuklular, en yak›ndan bafllayarak Afganistan, ‹ran, Azerbaycan ve hattâ Anadolu yönünde topraklar›n› geniflletmek siyaseti güdüyorlard›. En güçlü rakipleri Gazneliler’le s›n›r mücadeleleri bundan sonra da sürüp gidecek olmas›na ra¤men, onlar art›k ciddi bir tehdit olmaktan ç›km›fllard›. ‹ran ise, tüm yak›ndo¤uda oldu¤u gibi, Abbasî ‹mparatorlu¤u’nun X.yüzy›lda zay›flamas›yla ortaya ç›kan, siyasî birlikten yoksun bir flekilde, mahallî hanedanlar›n idaresinde bulunuyordu. Tu¤rul Bey Horasan’a sahip olan kardefli Ça¤r› Bey’le s›n›rdafl olarak kendisini bir bak›ma do¤u istikametinde tamamen emniyette hissediyordu. Ça¤r› Bey ise Gazneli topraklar›nda ilerlemeye devam ederek, Belh baflta olmak üzere Toharistan ve Huttalân bölgelerini süratle ele geçirdi. Musa Yabgu da Herat ve Sistan’› alarak Gazneliler’e karfl› mücadeleyi sürdürdü. Sultan Mesud ölmeden önce, Harizmflâh ‹smail isyan etmifl oldu¤u için Harizm’i Cend emiri fiâh-Melik’e vermiflti. fiâh-Melik 40.000 kadar askerle Harizm’e yürüyüp ‹smail’i a¤›r bir yenilgiye u¤rat›p bölgeye hâkim oldu (1041). Ça¤r› Bey, ordusunun mevcudundan da anlafl›laca¤› üzere, büyük bir O¤uz gücüne dayanmakta olan eski düflmanlar› fiâh-Melik’in arz etti¤i tehlike karfl›s›nda ordusuyla hemen harekete geçti. Bunun üzerine Cend meliki çekilmek zorunda kald›. Ancak Ça¤r› Bey

Halifelik asl›nda tam olarak devlet baflkanl›¤› demek olup, ‹slâm siyaset felsefesine göre halife, bütün müslümanlar›n emiri idi. Yani ‹slâm dünyas›n›n bir tek hükümdar› olabilirdi; o da halife idi. Ancak Abbasî Halifeli¤i, Harun Reflid ve o¤ullar›ndan sonra çeflitli sebeplerle güç kaybederken, merkeziyetçi yap›s› da çözülmeye bafllam›flt›. Bundan yararlanan pek çok yerel yönetici bulundu¤u yerde ba¤›ms›zl›¤›n› ilân etti. Abbasî halifeli¤i daha fazlas›na gücü yetmedi¤i için, kendi ad›na para bast›rmak ve hutbe okutmak kayd›yla bu emirliklerin varl›¤›n› onaylad›. Böylece Bat› ‹ran ve Irak-› Acem’de Büveyho¤ullar›, Horasan ve Maveraünnehir’de Sâmâno¤ullar›, Musul’da Hamdano¤ullar›, Ukaylo¤ullar›, Azerbaycan’da fieddado¤ullar›, Horasan’da Tahiro¤ullar›, M›s›r’da Fat›mî Halifeli¤i vb. gibi hanedanlar ortaya ç›kt›. Bunlar›n meflruiyeti ise, sonuncusu hariç halifeden alacaklar› onaya ba¤l› bulunuyordu.


24

Selçuklular, Büyük Selçuklu Devleti’ne ba¤l› olmak üzere baz› hanedanlar daha kurmufllard›r. Bunlar›n ilki hemen Dandânakân’dan sonra Kavurt Bey’in fethetti¤i Kirman’da kurdu¤u meliklik; ikincisi Sultan Melikflah’›n 1078 tarihinde kardefli Tutufl’u fiam (Suriye)’a tayin etmesi üzerine kurulan Suriye Selçuklu Melikli¤i; üçüncüsü Sultan Sancar’›n,1119’da ye¤eni Mahmud’u Irak’a sultan tayin etmesiyle kurulan Irak Selçuklular›; sonuncusu ise Kutalm›flo¤lu Süleymanflâh’›n 1075 y›l›nda ‹znik’i fethederek Büyük Selçuklular’dan ba¤›ms›z, onlarla rekabet hâlinde kurdu¤u Türkiye Selçuklular› hanedanlar›d›r.

Büyük Selçuklu Tarihi

onun çekilmesini yeterli görmeyerek, Taberistan seferinden henüz dönmüfl olan Tu¤rul Bey ile birleflerek fiah-Melik’in üzerine yürüdü. Baflflehir Ürgenç’te kuflat›lan fiâh-Melik, bir huruç hareketi yapmak istediyse de yenildi. Gazneliler’e s›¤›nmak üzere kaçarken ‹brahim Yinal’›n kardefli Ertafl taraf›ndan yakaland› ve hapsedildi. Böylece Selçuklular’›n eski düflmanlar› tamamen ortadan kald›r›ld›¤› gibi, Harizm vilâyeti de Selçuklu idaresine girmifl oldu (1043). Bu geliflme O¤uzlar’›n, art›k rakipsiz görünen Selçuklular’a kat›l›m›n› da iyice h›zland›rm›flt›r. Kirman eyaleti ise Ça¤r› Bey’in o¤lu Kavurt Bey taraf›ndan ele geçirildi ve Büyük Selçuklular’a ba¤l› olmak üzere, Kirman Selçuklu Melikli¤i kurulmufl oldu. Tu¤rul Bey’in Harizm seferinden döndükten sonra, Selçuklu ailesinin en flöhretli mensuplar› olan Kutalm›fl, ‹brahim Yinal ve Alp Sungur Yakutî de maiyetinde olarak Bat› ‹ran’a yönelmesi, devletin daha çok bu tarafta geniflleyece¤inin iflaretlerini veriyordu. Merkezî bir yönetimden mahrum olan bölge, çok k›sa bir zaman zarf›nda Selçuklular taraf›ndan kolayl›kla ele geçirildi. Tu¤rul Bey zaten daha önce, Hazar Denizi’nin güneyinde bulunan Taberistan ve Gürgân’› ele geçirerek buradaki hanedanlar› kendisine ba¤lam›fl bulunuyordu (1042). ‹brahim Yinal 1042’de Irak O¤uzlar›’n›n elinde bulunan Rey flehrini ele geçirdi. Tu¤rul Bey ertesi sene baflkentini Niflabur’dan Rey’e nakletti. Bunu Hemedân, Kazvîn, Zencân, Kirmanflâh ve Hulvân gibi flehirlerin fethi takip etti (1045-1046). Tu¤rul Bey bundan sonra ‹sfahan’a yürüyüp Kâkûyeo¤lu Ferâmurz’u tâbiyet alt›na ald› (1046-1047). Fakat Ferâmurz’un daha sonra Rey’i istilâ teflebbüsü ve itaâtsizli¤i 1050 y›l›nda ‹sfahân’›n Selçuklu topraklar›na kat›lmas› ile sonuçland›. ‹sfahân’› çok be¤enen Tu¤rul Bey imar› için gerekenleri de yapt›. Bütün bu fetihlerle ve ‹brahim Yinal’›n Sarmâc ve fiehrizor’u almas›yla da Selçuklu Devleti art›k Azerbaycân ve Irak s›n›rlar›na; yani Bizans ve Abbasî Halifeli¤i hudutlar›na dayanm›fl bulunuyordu.

TÜRK AKINLARI VE B‹ZANS ‹LE ‹L‹fiK‹LER Yukar›da O¤uz göçlerinin K›pçak boy birli¤inin da¤›lmas›ndan kaynaklanan sebeplerle, önemli ölçüde zorunluluktan kaynakland›¤› ifade edilmiflti. O¤uzlar, Selçuk Bey’in Cend’e göçünden beri, neredeyse üç kuflakt›r Maveraünnehir, Harizm ve Horasan’da oradan oraya göçüp durmakta idiler. Selçuklular’›n kazand›¤› güç ve itibar çerçevesinde etraflar›nda toplananlar›n say›s› da giderek art›yordu. Bununla birlikte Dandânakân zaferi Türk Milleti’nin kaderini de¤ifltirecek bir dönüm noktas› oldu. Bu zaferle Ceyhun Nehri k›y›lar›nda, Gazneliler taraf›ndan engellenmekte olan Türkmen göçünün önündeki set çöktü. Selçuklular’›n devlet kurdu¤unu duyan Türkmenler ak›n ak›n Horasan’a gelmeye bafllad›lar. Bilge Ka¤an’›n ad›na dikti¤i âbideye kaz›tt›¤› “aç milletimi doyurdum, ç›plak milletimi giydirdim, az milletimi ço¤altt›m” sözlerinde karfl›l›¤›n› bulan “babal›k” vasf› gere¤i; göçebeler de devletin kap›s›na koflmaya bafllad›lar. Devrin kaynaklar› bu göçü bir insan seli olarak tarif ederler. Dönemin görgü flahidi olan Beyhâkî’nin eserinde anlatt›¤› bir anekdot göçün kapsam›n› ifade etmesi bak›m›ndan çok çarp›c›d›r. Horasan’a akan insan y›¤›nlar› içerisinde bir fleyler aranmakta olan yafll› ve sakat (acûze, âciz) bir kad›na, bu hâlde neden yollara düfltü¤ü sorulunca; Selçuklular’›n devlet kurdu¤unu ve Gazneliler’in kaçarlarken yerin alt›na gömdükleri hazinelerden hissesini almaya geldi¤ini söyler. Bu anlat›m mübala¤al› say›lsa bile, yazar›n dikkatimizi çekmek istedi¤i husus, kendisini devletin mensubu/ hissedâr› sayan böyle bir kad›n bile yollara düflmüfl ise, geride neredeyse kimsenin kalmam›fl oldu¤u gerçe¤idir.


25

2. Ünite - Tu¤rul Bey Zaman›

Daha önce Horasan’a gelmifl bulunan Yabgulular (Irak O¤uzlar›) Selçuklu Devleti’ne tâbi olmak istemeyerek bat›ya Azerbaycân, Do¤u Anadolu, el-Cezire ve Irak’a yönelirken her taraf› ya¤mal›yorlard›. Ayr›ca Horasan’a gelmifl ve henüz yerlefltirilemeyen O¤uzlar da, girdikleri yerlerde hayatlar›n› sürdürebilmek için ayn› yolu takip ediyorlard›. Abbasî Hâlifesi bu sebeple Tu¤rul Bey’i olanlar konusunda ihtar etmek üzere bir mektup gönderdi. Halife ald›klar› yerlerle yetinmelerini, ya¤malarla ‹slâm ahaliyi daha fazla incitmemelerini bildiriyordu. Tu¤rul Bey buna bir yandan bu faaliyetlere kat›lanlar›n hepsinin kendi tâbileri olmad›¤›, di¤er yandan da insanlar aç kald›klar› için böyle yap›yorlarsa elinden bir fley gelmeyece¤i fleklinde cevap veriyordu. Gerçekten de Türk Devleti boylar birli¤i esas› üzerine teflkilâtland›¤› için sultan, devlet nezdinde beyi taraf›ndan temsil edilen boy mensuplar› üzerinde do¤rudan söz sâhibi de¤ildi. Selçuklu Devleti’nin kurulufl aflamas›nda, Türkmenler’le ilgili olarakSIRA karfl›laflt›¤› S‹ZDE en önemli meseleyi aç›klay›n›z.

1

D Ü fi ÜArap, N E L ‹ M Fars veya Bununla birlikte Selçuklu sultanlar› üzerine devlet olduklar› Türk ne olursa olsun müslüman ahâliyi incitmek hakk›na sahip de¤illerdi. Ancak y›llard›r bu devletin kuruluflu için birlikte savaflt›klar› soydafllar›n›n da S O Rihtiyaçlar›n› U görmezden gelemezlerdi. Çünkü aksi flekilde davranmalar› varl›k sebeplerine ayS‹ZDE k›r› düflerdi. Bu zorunlulukla Türkmenler’in iskân›na iliflkin birSIRA devlet politikas› orD‹KKAT taya konuldu. Buna göre Türkmenler Diyâr-› Rum’a (Anadolu) sevk edilecek, bizzât Selçuklu sultanlar› ve hanedân mensuplar› da bu seferlerin Dönünü desÜ fi Ü N E L ‹açacak, M SIRA S‹ZDE tekleyeceklerdi. Böylece Türkmenler bir taraftan gayr› müslimlerle Allah yolunda savaflarak gaza etmifl, di¤er taraftan da kendileri için hayati ihtiyaç olan bir yurt kaS O R U zanm›fl olacaklard›.

AMAÇLARIMIZ

N N

‹slâmiyetin yay›ld›¤› ilk dönemlerde Suriye, Filistin, Kuzey Afrika ile DGirit, ve K›b‹ K K ASicilya T r›s adalar›n› da kaybeden Bizans, Abbasîler’in duraklamas›ndanK sonra ‹ T A toparlanarak, P 950’lerden itibaren karfl› taarruza geçti. Bu sayede Erzurum-TarsusSIRA hatt›na çekilmifl olan S‹ZDE do¤u s›n›r›n› yeniden Azerbaycan-Kafkasya’ya kadar geniflletirken; güneyde Haleb’e ulaflt›. Bizans, K›br›s Adas›’n› geri ald›ktan sonra Akdeniz’de de yeniden söz sahibi olmaya TELEV‹ZYON bafllad›. Yani Selçuklular ‹slâm Dünyas›n›n yeni liderleri olarak Yak›ndo¤u’ya AMAÇLARIMIZ girdikleri s›rada, Bizans Müslümanlar karfl›s›nda karada ve denizde ilerleyifl hâlinde bulunuyordu.

N N

Pasinler (Hasankale) Zaferi

K‹ N T‹ ETR NA E PT

Bizans ‹mparatoru IX. Konstantin Monomakhos, Türkler’in Azerbaycân-Kafkasya s›n›rlar›na dayanmas› üzerine 1045 y›l›nda büyük bir orduyu fieddâdîler’in baflflehT Ede, L E V ‹Kutalm›fl ZYON ri Düvin üzerine gönderdi. Bu taarruzu haber alan Tu¤rul Bey idaresinde bir ordu sevk etti. 1045 y›l›nda, Bizans’›n sald›r›s› üzerine meydana gelen bu ilk Selçuklu-Bizans savafl›nda, Gürcü prensi Liparit’in kumanda etti¤i Bizans ordusu a¤›r bir hezimete u¤rad›. Kutalm›fl, Tu¤rul Bey’e t›pk› 1021 y›l›nda Ça¤r› Bey’in ‹NTERNET söyledi¤i gibi, bu topraklarda kendilerine karfl› koyacak bir kuvvet bulunmad›¤›n› bildirdi. Bu arada Gence’yi muhasara eden Kutalm›fl’›n harekât›na paralel olarak, baflka bir Selçuklu flehzâdesi Musa Yabgu’nun o¤lu Hasan idaresindeki ordu da Erzurum Pasin ovas›n› istilâ ederek Van Gölü havzas›na indi. Ancak Büyük Zap suyu civar›nda Bizans kuvvetlerinin pususuna düflen Hasan pek çok askeri ile birlikte flehit oldu. Tu¤rul Bey çok sevdi¤i bu akrabas›n›n intikam›n› almak için, Bizans’a karfl› hemen yeni bir sefer haz›rl›¤›na bafllad›.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

SIRA S‹ZDE D‹KKAT D Ü fi Ü N E L ‹ M SIRA S‹ZDE S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT

K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ

‹ KN T‹E RT NAE TP

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


26

Büyük Selçuklu Tarihi

Bu s›rada ‹brahim Yinal, yurt istemek için Niflabur’a kendisine gelen O¤uzlar’›, topraklar›n›n yeterli olmad›¤›n› söyleyerek onlar› Anadolu’ya yönlendirmiflti. Kendisi de onlara verdi¤i söze uygun olarak, arkalar›ndan harekete geçmifl bulunuyordu. Bu harekâttan haberdar olan Tu¤rul Bey, onu Bizans’a karfl› savaflla görevlendirdi. ‹brahim Yinal komutas›ndaki Türkmenler Erzurum, Gümüflhâne, A¤r›, Erzen havalisine yay›ld›lar. Bunun üzerine Türkler’i bertaraf etmek için harekete geçen Gürcü prensi Liparites, 50.000 kiflilik ordusuyla Pasinler (Hasankale) yak›nlar›nda esas Bizans ordusu ile birleflti. 18 Eylül 1048 Cumartesi günü meydana gelen fliddetli savaflta Türk ordusu bir defa daha gâlip geldi. Bizans komutan›n›n Cumartesi gününü u¤ursuz sayarak hücuma geçmemesinin, Selçuklu ordusuna bask›n imkân› verdi¤i anlafl›lmaktad›r. Kaynaklar ordu komutan› Liparites de dâhil, 100.000 esir ve 10.000 araba yükü ganimet ele geçti¤ini yazarak ne denli büyük bir zafer kazan›lm›fl oldu¤unu tasvir ederler. Rey’e Tu¤rul Bey’in nezdine götürülen esir ve ganimetlerden, Liparites de Sultan’›n pay›na düfltü. Selçuklu Devleti ve Bizans ‹mparatorlu¤u aras›ndaki ilk diplomatik iliflkinin bu olaydan sonra kuruldu¤u tahmin edilmektedir. IX. Monomakhos, ordu komutan› Liparites ve baz› esirleri kurtarmak, daha önemlisi bar›fl› sa¤lamak üzere Tu¤rul Bey’e bir elçi ve de¤erli hediyeler gönderdi. Liparites’i fidye almadan serbest b›rakan Sultan, imparatora gönderdi¤i elçi vas›tas› ile, ‹stanbul’da bulunan câmide Abbasî Halifesi ve kendi ad›na hutbe okunmas›n› sa¤lad›. Bu durum kuflkusuz Bizans’›n M›s›r ile olan zengin ticaret iliflkilerine zarar verecek bir geliflme olmas›na ra¤men, Selçuklular’›n gücü karfl›s›nda boyun e¤mek zorunda kal›nm›flt›. Ancak Tu¤rul Bey’in y›ll›k vergi iste¤inin imparator taraf›ndan reddedilmesi önemli bir mesele idiyse de, hadisesinin arkas›n› takip etmek imkân› olmad›. Zira devletin kuruluflu ve genifllemesinde çok büyük hizmetleri olan ve ileri harekât› ile daima Tu¤rul Bey’in önünü açan kardefli ‹brahim Yinal da kendisine, Ça¤r› Bey ve Musa Yabgu gibi müstakil bir hâkimiyet alan› kurmak istiyordu. Tu¤rul Bey, ‹brahim Yinal’›n isyan› sebebiyle, Bizans meselesini ask›ya alarak onun üzerine yürümek zorunda kald›. Tu¤rul Bey kardeflinden, Hemedân ve elinde tuttu¤u di¤er kaleleri geri ald›¤› gibi, kendisini de Sarmâc kalesinde kuflat›p ele geçirdi. Tu¤rul Bey, ‹brahim Yinal’› affedip pek çok ikta teklif etti ise de, ‹brahim Yinal sultan›n hizmetinde kalmay› tercih etti.

Tu¤rul Bey’in Anadolu Seferi Tu¤rul Bey’in meflgul oldu¤u bu k›sa ara, Bizans imparatoruna fieddâdî topraklar›na sald›r› f›rsat› sa¤lad›. Hattâ ‹mparator Monomakhos, Tu¤rul Bey’in M›s›r’a yapmay› plânlad›¤› sefer s›ras›nda, Bizans topraklar›ndan geçme iste¤ini de geri çevirdi. Bu arada bir y›l› aflk›n süredir Gence’yi kuflatmakta olan Kutalm›fl ise Bizans ata¤› karfl›s›nda çekilmek zorunda kalm›fl; bununla birlikte 1053 y›l›nda Kars’› al›p ya¤malam›flt›. Tu¤rul Bey bu olaylar üzerine, imparatorun taarruzu yüzünden Do¤u Anadolu s›n›rlar›nda birikip s›k›nt› çekmekte olan soydafllar›n›n önünü açmak için Anadolu’ya bizzât sefer etmeye karar verdi. 1054 y›l› bafl›nda büyük bir orduyla yola ç›kan Tu¤rul Bey, önce Azerbaycân’da Revvâdî emiri Vehsudan ile fieddâdî emiri Ebû’l-Esvâr’› kendisine tâbi k›larak arkas›n› emniyete ald›. Yoluna devamla Do¤u Anadolu bölgesine giren Sultan, Van Gölü civar›ndaki Bargiri (Muradiye) ve Ercifl kalelerini fethetti. Buradan Malazgirt’e gelen Tu¤rul Bey’in, üç kola ay›rd›¤› ordusunun bir k›sm› Canik’ten Kafkaslar’a, Tercan’dan Oltu’ya kadar olan bölgeyi ya¤-


27

2. Ünite - Tu¤rul Bey Zaman›

malad›. Bayburt’a kadar ulaflan di¤er bir kol, ücretli Frank askerler taraf›ndan püskürtüldü¤ü için daha ileri gidemedi. Selçuklu ordusunun üçüncü k›sm› ise, Vanand (Kars)’da Ermeni Gagik’in ordusuyla iki taraf›n da a¤›r kay›plar verdi¤i bir savafla girdi. Tu¤rul Bey bunun üzerine ordusunu toplay›p Malazgirt’e döndü ve kaleyi muhasara etti. Vasil adl› bir komutan idaresinde müdafaa edilmekte olan Malazgirt bir ay boyunca fliddetle muhasara edilmesine ra¤men al›namad›. Tu¤rul Bey, Selçuklu ordusunun muhasara araçlar›n›n yeterli olmamas› ve k›fl›n yaklaflmas› üzerine ertesi y›l yeniden gelmek karar›yla Malazgirt’ten ayr›lmak zorunda kald›. Tu¤rul Bey bu sefer sonucunda her ne kadar istedi¤i sonucu alamad› ise de, ‹ran ve Horasan’da kendilerine yurt bulamayarak, devlet taraf›ndan zorunlu bir flekilde Anadolu’ya sevk edilen Türkmenler’in önünü, devletin bu konudaki siyasetine uygun olarak açm›fl oldu. Büyük Selçuklu Devleti’nin Bizans politikas›n›n hangi temel esaslara dayand›¤›n› aç›klaSIRA S‹ZDE y›n›z.

ABBÂSÎ HAL‹FEL‹⁄‹ ‹LE ‹L‹fiK‹LER

2

D Ü fi Ü N E L ‹ M

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Selçuklu ileri geleneleri, daha 1038’de devlet kurmak teflebbüsünde bulunduklaSIRA r›nda; Dandânakân’da kesin olarak devletlerini kurduklar›nda halifesi Sda O S‹ZDE RAbbâsî U el- Kâim Biemrillah’a elçiler göndererek saltanatlar›n›n onaylanmas›n› istemifllerdi. Halife bu istekleri olumlu karfl›lam›fl; fakat Tu¤rul Bey’e Türkmenler’in ‹ran, KirD DÜ fi‹ ÜK NK EALT‹ M man, Irak, el-Cezire ve Azerbaycân’a yay›l›p ‹slâm ülkelerini istilâ etmelerinden duydu¤u rahats›zl›¤› da iletmiflti. Selçuklular’›n bu ilerleyifli s›ras›nda küçük mahalS O S‹ZDE R U SIRA lî hânedanlar d›fl›nda, bölgedeki en önemli muhatab› Büveyho¤ullar› idi.

N N

Büveyho¤ullar›, 932-1056 y›llar› aras›nda Fars, Hûzistan, Kirman, Cibâl bölgesinD ‹ K ve K A Irak T AMAÇLARIMIZ de hüküm sürmüfl olan Deylemli, fliî inan›fll› bir hanedand›r. Büveyhî emiri Ahmed, 19 Aral›k 945’de, Abbasî halifesi Müstekfî taraf›ndan, Ba¤dad’daki kar›fl›kl›klar› bast›rmak için SIRA S‹ZDE davet edilip, emirü’l-ümeral›¤a tayin edildi. Fakat Ahmed, Müstekfî’nin mil çekK ‹ gözlerine T A P tirip onun yerine Muti’ Lillah’› halife ilân etti. Abbasîler bundan sonra Büveyho¤ullar›’n›n bask›s› alt›nda varl›klar›n› sürdürmek zorunda kald›lar. Büveyho¤ullar›, fliî olmalar›na AMAÇLARIMIZ ra¤men, tamamen kendi siyasî ç›karlar› do¤rultusunda, sünnî halifeli¤in varl›¤›n› sürdürTELEV‹ZYON mesi için çal›flm›fllard›r. Nitekim bölgedeki di¤er emirliklere karfl› ve onlar›n üzerinde haK ‹ T A P lifeli¤in nüfuzunu kullanarak üstünlük sa¤lamakta idiler.

N N

‹ N Ty›l›nda E R N E T Ebû KâliDaha önce flubeler hâlinde bulunan Büveyho¤ullar›, 1044 E L E V ‹ Z Y O Ancak N câr’›n idaresi alt›nda birlefltiler. Ba¤dad’da onun ad›na hutbe Tokundu. ayn› tarihlerde Selçuklular da Kirman, Orta ve Bat› ‹ran’da Büveyho¤ullar›’n›n topraklar›na girmifl bulunuyorlard›. Ebû Kâlicâr, baflkenti fiîraz’› tahkim etmekle birlikte, tehlikenin ne denli büyük oldu¤unun fark›na vararak, savaflmaktansa Tu¤rul Bey’e ‹NTERNET tâbi olmay› ye¤ledi. Bu arada Abbâsî halifesi, meflhur âlim Maverdî’yi Tu¤rul Bey’e elçi olarak göndererek iyi idare ile ilgili baz› tavsiyelerin yan›s›ra, Büveyho¤ullar›’n›n topraklar›na girmemesi ricas›nda da bulunuyordu. Halife’nin asl›nda tahakkümünden b›kt›¤› Büveyho¤ullar› lehine arabuluculuk teflebbüsünün arkas›nda, iki hükümdar› birbirine karfl› kullanmak suretiyle, kendi durumunu kuvvetlendirmek siyaseti yatmaktayd›. el-Kâim Biemrillah’›n isteklerine olumlu cevaplar veren Tu¤rul Bey ise, Ebû Kâlicâr’a bir elçi göndererek Halife’ye karfl› daha sayg›l› davranmas›n› bildiriyor ve o da bir nevi hilâfetin koruyuculu¤u rolüne soyunuyordu. Bu arada Ebû Kâlicâr 1048’de ölünce yerine o¤lu Melikü’r-

SIRA S‹ZDE S O R U D ÜDfi‹ ÜK NKEALT‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON

‹NTERNET


28

Arslan Besâsiri, Büveyhîler’in son döneminde yaflam›fl olan Türk as›ll› meflhur bir gûlam komutand›. Büveyhî emiri Hüsrev Fîruz zaman›nda Ba¤dad askerî valili¤ine tayin edilmiflti. Tu¤rul Bey’in Ba¤dad seferi s›ras›nda meydana gelen olaylarda önemli roller oynad› ve bu u¤urda hayat›n› kaybetti.

Büyük Selçuklu Tarihi

Rahîm Hüsrev Firûz geçti. Ba¤dad’da ad›na hutbe okundu. Fakat Büveyhî emirinin giderek artan bask›s›, Ba¤dad’daki Türk askerleri komutan› Arslan Besâsirî’nin tahrikleri ile, flehirde meydana gelen fliî-sünnî çat›flmas› ve gerginlik had safhaya ç›kt›. Halife bunun üzerine, ‹slâm Dünyas›’n›n en büyük gücü durumunda olan Tu¤rul Bey’i Ba¤dad’a davet etti. Fakat Sultan, 1045’den 1052 y›l›na kadar aral›klarla dört defa tekrarlan bu ça¤r›ya, zamanlama kendi aç›s›ndan uygun olmad›¤› için hemen karfl›l›k vermedi. Çünkü bu s›rada ‹brahim Yinal’›n isyan›n› henüz bast›rm›fl; ancak bu isyandan yararlan›p taarruza geçen ve göçebe Türkler’in Anadolu’ya giriflini engellemekte olan Bizans’a karfl› sefere ç›kmak zorunda kalm›flt›.

Tu¤rul Bey’in Birinci Ba¤dad Seferi

fiahne Selçukulular zaman›nda Ba¤dad baflta olmak üzere, önemli flehirlere tayin edilen, emrinde bir garnizon da bulunan askerî-merkez valisi idi. Daha sonraki dönemlerde görev alan› daralmakla birlikte, Selçuklular zaman›nda, özellikle de Ba¤dad flahneli¤i çok önemli bir görevdi.

Tu¤rul Bey nihayet Anadolu seferinden sonra (1054), Halife’ye bir elçi göndererek; 1. Hacca gitmek, 2. Peygambere hizmetle flereflenmek, 3. Hac yollar›n› eflkiyalardan temizlemek, 4. Suriye ve M›s›r kaçk›nlar› (Fatimîler) ile savaflmak üzere Ba¤dad’a gelece¤ini bildirdi. Ancak hat›rlanaca¤› üzere, Halife’nin Selçuklu sultan›n› defalarca davet etmifl olmas›na ra¤men bu yolculuk s›ras›nda, elçilerin karfl›l›kl› gidip gelmelerinden haberin Ba¤dad’da korku ve telafla sebep oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Tu¤rul Bey Ba¤dad’a yaklafl›rken yukar›da sözü edilen vaadlerini ve halifenin emrine uyarak geldi¤ini, böylece di¤er hükümdarlar aras›nda daha itibarl› bir mevkiye yükselmeyi, halifenin düflmanlar›ndan intikam›n› almak istedi¤ini tekrar bildirmek zorunda kald›. Tu¤rul Bey’in geliflinden önce Ba¤dad’da ad›na hutbe okunsa da fliî ahaliyi ve Besâsirî’nin askerlerini, onun iyi niyeti konusunda ikna etmek mümkün olmad›. Nahrevan’da Halifenin veziri taraf›ndan karfl›lanan Tu¤rul Bey, 19 Aral›k 1055 tarihinde Ba¤dad’a geldi. Halifenin tavsiyesine uyan Büveyhî emiri Melikü’r-Rahim de itaâtini bildirdi ve askerlerini Ba¤dad d›fl›na çekerek sultan›n güvenini kazanmaya çal›flt›. Büyük merasimle karfl›lanan Tu¤rul Bey, Büveyhîler’in idare merkezi olan darü’l-memlekeye yerleflti. Selçuklu askerleri ise Ba¤dad d›fl›nda kurulan karargâhta bulunuyorlard›. Ancak ertesi gün al›flverifl için flehre giren Selçuklu askerlerinin sald›r›ya u¤ramas› büyük bir çat›flmaya dönüfltü. Bu duruma çok k›zan Tu¤rul Bey, kar›fl›kl›klar› bast›rd›ktan sonra, Halife’den olay›n sorumlusu olarak gördü¤ü Melikü’r-Rahim’i kendisine göndermesini istedi. Sultan onu yakalat›p hapse atarak hem onlar›n 110 y›ll›k Ba¤dad hâkimiyetine; hem de Büveyho¤ullar›’na son verdi. Ancak Halife Kâim Biemrillah, kendi beklentisinin aksine güç dengesinin bozuldu¤unu görerek Tu¤rul Bey’i, Melikü’r-Rahim’i serbest b›rakmazsa Ba¤dad’› terk etmekle tehdit etti. Halife’ye ba¤l› oldu¤unu bildiren Tu¤rul Bey, geri ad›m atmad›¤› gibi, olaylardan sorumlu tuttu¤u gûlam Türk askerlerinin iktalar›na da el koyup kendi askerlerine da¤›tt›. Hattâ halifeli¤in hazinesini Selçuklu devlet hazinesine naklederken, Ba¤dad’a da bir flahne tayin etti. Halife çaresiz kendisine maafl olarak taktir edilen ödene¤i kabul etmeye mecbur kald›. Daha sonra Halife’nin gelirlerinin artt›r›lmas› ve Ça¤r› Bey’in k›z› Hatice Arslan Hatun ile evlendirilmesi (Ekim 1056) gerginli¤in biraz olsun azalmas›n› sa¤lad›. Tu¤rul Bey’in Birinci Ba¤dad seferinden sonra, Abbâsî Halifeli¤i Büveyho¤ullar›’n›n bask›s›ndan kurtulmufl oldu. Bununla birlikte, onlar›n yerini Selçuklular’›n ald›¤› aç›kl›kla görülmektedir. Asl›nda Halife, Tu¤rul Bey’i varl›k sebebi olan siyasî ve askerî gücünü yeniden kazanmak umuduyla Ba¤dad’a ça¤›rm›flt›. Ancak bu gücü daha kudretli birisine kapt›rd›¤›n› gören Kâim Biemrillah hayal k›r›kl›¤›na u¤rad›. Tu¤rul Bey ise hilâfet makam›n›n islâm siyaset felsefesindeki yerini id-


29

2. Ünite - Tu¤rul Bey Zaman›

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

rak etmifl olarak, kuruma dokunmay›p onu yerinde b›rak›yor; fakat asl›nda halifenin tüm yetkilerini de üzerine alm›fl bulunuyordu. Nitekim D Ü fiTu¤rul Ü N E L ‹ M Bey Ba¤dad’da Selçuklu Devleti’nin herhangi bir vilâyetindeki gibi, ad›na para kestirirken; Ba¤dad ve çevresinde halifeye ait olan topraklar do¤rudan Selçuklu idaresine girS O R U mifl bulunuyordu.

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

‹slâm devlet anlay›fl›na göre, tüm müslümanlar›n emiri olan halifenin, D ‹ baflka K K A T özelliklerin yan› s›ra Kureyfl soyundan gelmesi flart› vard›. ‹slâm dünyas›na henüz giren Selçuklular, bu hükmün müslümanlar› devlet baflkan›n›n meflruiyeti konusunda ba¤lad›¤›n›n SIRA S‹ZDE bilinciyle kuruma resmen dokunmad›lar. Ancak halifenin konumuna bakarak, Selçuklular zaman›nda din ve dünya ifllerinin birbirinden ayr›ld›¤› fleklindeki yorumlar›n temeli yoktur. Çünkü halifeler tabiî olarak, Hz.Muhammed’in peygamberlik d›fl›nda AMAÇLARIMIZ kalan yani, yaln›zca ‹slâm Devletin yönetimi ile ilgili görevlerini devralm›fllard›r. Halife e¤er bu yetkisini baflka birisine b›rakm›flsa, geriye manevî sayg›nl›k d›fl›nda bir fley kalmam›flt›r. Nitekim daha K ‹ yeniden T A P kazanmak sonra görülece¤i üzere, halifeler bunun bilinciyle, siyasî yetkilerini için, Selçuklular ile aç›kça mücadeleye gireceklerdir.

D‹KKAT

N N

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

T E kuvvetleri L E V ‹ Z Y O N komutaAncak Tu¤rul Bey’in gelifli üzerine Ba¤dad’dan kaçan Türk n› Arslan Besâsirî, Fat›mî halifesi ile bölgedeki bir k›s›m fliî arap emirlerin deste¤ini alarak Selçuklular’a karfl› mücadeleye bafllad›. Tu¤rul Bey bunun üzerine Kutalm›fl ile Musul emiri Kureyfl’i ona karfl› sefere gönderdi. Ancak Sincar yak›nlar›nda ‹NTERNET meydana gelen savaflta a¤›r kay›plar veren Kutalm›fl yenilip çekilirken; yaralanan Kureyfl, Besâsirî’nin ordusuna kat›ld› (1057 bafl›). Sincar halk› ma¤lup olan Selçuklu askerlerine türlü iflkenceler ettiler. Musul’da Fat›mîler ad›na hutbe okundu. Tu¤rul Bey bu durumda bizzât sefere ç›kmak zorunda kald›. Yakutî ve Hezaresb’i de yan›na alarak Besâsirî’yi takibe koyuldu. Besâsirî, Selçuklu kuvvetleri tarfl›s›nda tutunamayarak M›s›r’a kaçt›. Tu¤rul Bey, 1050 y›l›ndan beri kendi ad›na hutbe okuttu¤u, sözde itaât arz etti¤i hâlde, bu olaylar s›ras›nda fliîler lehine tav›r alan Mervanî emirinin üzerine yürüdü. Selçuklu ordusu Meyyâfârikîn (Silvan)’e gelince, Amid (Diyarbak›r)’a çekilen Nasruddevle pek çok hediye ve para gönderip af diledi. Onun teklifini kabul eden Sultan, yoluna devamla Sincar’a geldi. Sincar ahâlisi surlardan Selçuklu ordusuna geçen sene öldürüp saklad›klar› O¤uzlar’›n kesilmifl kafalar›n› atarak tahrike devam ettiler. Bunun üzerine Selçuklu ordusu Sincar’› hücumla ald›. fiehrin emiri ile bu iflkencelere kar›flanlar fliddetle cezaland›r›ld›. ‹brahim Yinal, Musul valili¤ine atand› (Ocak 1058). Sultan Tu¤rul Bey Musul seferinden Ba¤dad’a dönüflünde muhteflem bir törenle karfl›land›. Sultan›n iste¤i üzerine halife ile ilk buluflma vukû buldu. Zira bundan önce bir y›l kadar Ba¤dad’da kald›¤› hâlde Halife ile görüflme olmam›flt›. Bunun en önemli sebebi hiç flüphesiz, Kâim Biemrillah’›n, Selçuklu sultan›n kendisine tayin etti¤i statüden duydu¤u rahats›zl›k idi. Ancak Besâsirî tehlikesinin uzaklaflt›r›lm›fl olmas›ndan memnun olan Halife, Tu¤rul Bey’e bu parlak karfllama töreninde “Do¤u’nun ve Bat›’n›n hükümdar› ”, “Dinin dire¤i ” ve “Halife’nin orta¤›”gibi unvanlar vermenin yan›nda taç giydirip, alt›n k›l›ç kuflatmak suretiyle de onurland›r›ld›.

Tu¤rul Bey’in Ba¤dad seferini, Halife’nin statüsü bak›m›ndan nas›l de¤erlendirirsiniz? SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

2

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT


30

Büyük Selçuklu Tarihi

‹kinci Ba¤dad Seferi Ancak çok geçmeden ‹brahim Yinal isyan düflüncesiyle, Cibâl’e gitmek üzere Musul’dan ayr›ld›. Bunu f›rsat bilen Arslan Besâsirî ve Kureyfl, Musul’u kuflatt›lar. fiehri dört ay kadar savunan Erdem ve Aytekin, sonunda yiyecek k›tl›¤› sebebiyle Musul’u terk etmek zorunda kald›lar. Tu¤rul Bey yeniden Musul seferine ç›kt›. Kureyfl ve Besâsirî karfl› koyamayacaklar›n› anlay›p flehri tahrip ederek kaçt›lar. Sultan onlar› takip ederken, kardefli ‹brahim Yinal’›n bir kere daha isyan etmifl oldu¤u haberi geldi. Fat›mî halifesinin, Hemedan’› ele geçiren bu Selçuklu flehzâdesine daha Musul’da bulundu¤u s›rada, saltanat›n› onaylamay› vaat etti¤i kaydedilmektedir. Böylece Selçuklu kuvvetleri düflmanlar›n›n plânlar›na göre bölünmüfl oldu. Nitekim Tu¤rul Bey’in ‹brahim Yinal’›n arkas›ndan gitmesi, Besâsirî ve Kureyfl’e Ba¤dad’› istilâ etmek imkân› verdi (28 Aral›k 1058). Beyaz fliî bayraklar› ile flehre girip, Fat›mî halifesi ad›na para bast›r›p hutbe okuttular. Selçuklu Devleti’nin Ba¤dad valisi öldürüldü. Bu durum Irak’ta Selçuklu idaresinin çöktü¤ü anlam›na geliyordu. Hattâ Halife el-Kâim Biemrillah esir al›nd›. Kureyfl onu bir y›ll›k esareti süresince el-Hadisâ’da gözetim alt›nda tuttu. Tu¤rul Bey, büyük s›k›nt›lara sebep olan ‹brahim Yinal isyan›n› bast›rd›ktan sonra, ikinci Ba¤dad seferi için yola ç›kt›. Daha yolda iken Kureyfl’e bir mektup göndererek Halife’nin serbest b›rak›lmas›n›, halifenin efli Hatice Arslan Hatun’u da kendisine göndermesini istedi. el-Kaim Biemrillah, Kureyfl taraf›ndan serbest b›rak›l›nca karfl›l›¤›nda Besâsirî’nin kar›s› ve çocuklar› sal›verildi. Sultan’›n yaklaflmakta oldu¤u haberi üzerine Besâsirî hemen Ba¤dad’dan çekildi. Tu¤rul Bey, Halifeyi Nahrevan’da karfl›lad›ktan sonra, Ocak 1060’da birlikte Ba¤dad’a girdiler. Tu¤rul Bey’in büyük sayg› gösterileri aras›nda yeniden taht›na oturttu¤u Halife ise, ona kendi k›l›c›n› kufland›rarak minnettarl›¤›n› bildirdi. Sultan, Ba¤dad’daki kar›fl›kl›klar› bast›rd›ktan sonra büyük komutanlar idaresindeki muazzam bir ordu ile Basâsirî’yi yakalamak için sefere ç›kt›. fiiddetle takip edilen Besâsirî, Suriye’ye kaçaca¤› s›rada vurulan at›ndan düflerek yakaland›. Kendisi ve pek çok askeri öldürüldü, kesilen bafl› Ba¤dad’da teflhir edildi. Tu¤rul Bey böylece sünnî halifelik için büyük bir tehdit oluflturan bu meseleyi halledip Ba¤dad’a döndü¤ünde, resmî olarak da, halk taraf›ndan da büyük sevgi ve sayg› gösterileri ile karfl›land› (Mart 1060). el-Kâim Biemrillah ona hilatler giydirip onuruna büyük bir ziyafet düzenledi. Tu¤rul Bey, Besâsirî’nin iflgâli s›ras›nda ve sonraki çat›flmalarda büyük y›k›m yaflayan Ba¤dad’›n imar›n› emretti. Irak flehirlerine yeni yöneticiler tayin etti. Böylece bölgede Selçuklu idaresi yeniden ve daha güçlü bir flekilde kurulmufl oldu.

Tu¤rul Bey’in Halife’nin K›z› ile Evlenmesi Bu devirde siyasi iliflki kurman›n veya mevcut iliflkileri güçlendirmenin bafll›ca yollar›ndan birisi, diplomatik evliliklerdi. Tu¤rul Bey ve di¤er hanedan mensuplar› fethettikleri ülkelerin emirleri veya komflu hükümdarlarla bu tür evlilikler gerçeklefltirmifllerdir. Örne¤in Tu¤rul Bey Harizm’i fethettiklerinde, Harizmflâh’›n dul kar›s› Altuncân Hatun ile evlenmiflti. Ba¤dad seferi s›ras›nda da Sultan’›n yan›nda bulunan bu Hatun, ölümünden önce (1060 y›l› sonu), Sultan’a “Dünya ve âhiret flerefine nail olmas› için” Halife’nin k›z› ile evlenmesini vasiyet etmiflti. Tu¤rul Bey, muhtemelen daha önceden kararlaflt›rm›fl oldu¤u üzere, Rey kad›s›n› Halife’ye elçi olarak gönderip k›z›yla evlenmek istedi¤ini bildirdi. Fakat Abbâso¤ullar› k›zlar›n›n yabanc›larla evlendirilmesi âdeti olmad›¤› gerekçesiyle teklif


2. Ünite - Tu¤rul Bey Zaman›

reddedildi. Ancak Tu¤rul Bey vazgeçmek niyetinde de¤ildi. Veziri Amidülmülk Kündürî baflta olmak üzere, pek çok ileri gelen kimse Halife nezdinde, meseleyi çözmek için elçilik görevinde bulundu. Hattâ din âlimleri de fleri bak›mdan konuyu münakafla ettiler. Halife bir ara, sultan› oyalamak niyetiyle flartl› olarak olumlu cevap verdikten sonra vazgeçti. Bunun üzerine Tu¤rul Bey, fiilî hâkimiyetinin do¤al sonucu olarak gördü¤ü bu evlili¤e raz› gelmeyen halifenin ve adamlar›n›n tüm iktalar›na ve tahsisâtlar›na el koydurdu. Nihayet iki y›ldan fazla süren bu gerginlik, halifenin çaresiz Tu¤rul Bey’e boyun e¤mesi ile sona erdi. Nikâh› daha önce vekiller arac›l›¤› ile Tebriz’de k›y›lm›fl olan Sultan, 1063 y›l› bafl›nda dü¤ün için Ba¤dad’a hareket etti. 18 fiubat’ta bafllay›p bir hafta süren bu muhteflem Türk dü¤ününün an›s›na, üzerinde Tu¤rul Bey’in kabartma resminin ve hâkimiyet sembolü olan ok ve yay iflaretlerinin bulundu¤u hat›ra bir madalyon da bas›ld›. Gelini al›p Rey’e dönen Tu¤rul Bey, bu evlilik yoluyla halifelik kurumu üzerinde, el-Kâim Biemrillah’›n kabullenmekte güçlük çekti¤i statüsünü pekifltirmifl oldu.

fiEHZÂDE ‹SYANLARI Yar› göçebe hayat tarz›na uygun olarak örgütlenen Bozk›rl› Türk Devleti’nin, s›k s›k taht kavgalar› ile sars›l›p hanedân de¤iflikliklerine ve zaafa sebep olan baz› idarî gelenekleri vard›. Bunlardan biri, arkalar›nda binlerce insan gücünün deste¤i olan boy beylerinin, boylar birli¤i esas›na göre kurulan devlet nezdindeki temsil güçleri dolay›s›yla, mevcut birli¤i bozup yenisini yapabilecek a¤›rl›¤a sahip olmalar› idi. Bahsedilen yap›n›n da besledi¤i ikinci bir mesele ise, hanedan›n bütün erkek mensuplar›n›n tahtta hak sahibi olduklar› anlay›fl› idi. Bu iddian›n dayana¤› ise, daha önce de söz edildi¤i gibi, Tanr› taraf›ndan yeryüzünü idare etmekle görevlendirilmifl olan Türk ka¤an›na bu lütfun bir iflareti olarak verildi¤i kabul edilen “Kut” anlay›fl› idi. Tanr› taraf›ndan ka¤ana bahfledilmifl olan bu özel güç kayna¤›n›n, kan yoluyla geçti¤ine inan›ld›¤› için, ka¤an›n soyundan gelen her erkek fert böyle bir hak iddias›nda bulunabilmekteydi. Bu u¤urda mücadeleye giren hanedân mensuplar›, ihtiyaç duyduklar› askeri ise devleti teflkil eden boylardan sa¤lamakta idiler. Türk Devleti’nde ölen hükümdar›n yerine, büyük veya küçük o¤ulun geçmesi gibi baz› uygulamalar bulunmas›na ra¤men, Kut inanc› dolay›s›yla iyi iflleyen bir verâset hukuku oluflmam›flt›r. Sultan Melikflah dönemine kadar, büyük ölçüde bozk›rl› devlet özelliklerini yaflatan Selçuklular da, do¤al olarak ayn› gelenekleri sürdürdüler. Bununla birlikte çok meflakkatli bir kurulufl serüveni yaflam›fl olan Selçuklu ailesi, Dandânakân’dan sonra toplanan kurultayda bunun de¤erinin fark›nda olarak aralar›ndaki dayan›flmay› bozmamak üzere sözleflmifllerdi. Ancak ayn› kurultayda ortaya konulan yap›lanma modeli, o gün de¤ilse bile daha sonra emsâl gösterilerek, yeni mücadelelere kap› aralayacak türden bir uygulama idi. Türk Tarihi’nde daha önce örne¤i olmayan bir flekilde, Ça¤r› Bey ile Musa Yabgu’ya bugün kesin olarak bilmedi¤imiz sebeplerden ötürü tan›nan hükümranl›k hakk›, bir ölçüde bu tür çat›flmalara zemin haz›rlam›flt›r. Ancak bu mücadelelerin sebebinin, ülkenin hânedan›n ortak mal› say›lmas› dolay›s›yla, adetâ topraklar›n paylaflt›r›lmas› oldu¤u fleklindeki yorumlar çok isabetli de¤ildir. Çünkü bu taht kavgalar›na kat›lanlar›n neredeyse tamam›, kendisi için ayr› bir hâkimiyet alan› açmay› de¤il; do¤rudan taht› ele geçirmeyi hedeflemifllerdir. Nitekim içlerinden bunu baflar›p tahta geçenlerin hiç birisi ne ülkeyi birileri ile paylaflm›fl; ne de kendisine karfl› bir taht mücadelesi oldu¤unda “ülke hânedan›n

31


32

Büyük Selçuklu Tarihi

ortak mal›d›r” demeyip böldürmemek için mücadele etmifllerdir. Zira Türk Devleti’nde Mete Han döneminden beri merkeziyetçi bir yap› hedeflenmifltir. Siyasî ve SIRA S‹ZDEetkisiyle zaman zaman ülke topraklar› ve siyasî iktidar parçaidarî baz› zaaflar›n lansa da, bölenin meflrû say›lmad›¤›n›, bunun ola¤an d›fl› bir durum oldu¤unu unutmamak gerekir. D Ü fi Ü N E L ‹ M

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

SIRA S‹ZDE S O R U D Ü fi Ü N E L ‹ M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON

‹NTERNET

4

Türk Devletinde hanedân de¤iflikliklerine ve bazen parçalanmaya da sebep olabilen taht SIRA S‹ZDE O R U kavgalar›n›n Ssebebi sizce nedir? D Ü fi Üörne¤i NEL‹M Türk Tarihinde D ‹ K K A T olmad›¤› daha önce de ifade edilen, Tu¤rul Bey’in saltant› d›fl›nda Ça¤r› Bey ile Musa Yabgu’ya tan›nan haklar›n, yani müstakil olarak hüküm sürece¤i topraklar ve kendi S Oad›na R U para kestirmek, hutbe okutmak gibi yetkileri hâiz bir idarî yap›lanSIRA S‹ZDE ma örne¤i ile karfl›laflmaktay›z. Oysa Tu¤rul Bey’in maiyetinde kalarak bat› yönünde devletin daima önünü açan fetihleri gerçeklefltiren Kutalm›fl ile ‹brahim Yinal, benzer imtiD‹KKAT yazlardan mahrum kalm›fllard›. AMAÇLARIMIZ

N N

N N

S‹ZDE ‹brahimSIRA Yinal’›n ‹syanlar›

K ‹ TilkA kurultayda P ‹brahim Yinal baflka baz› hanedan mensuplar› ile birlikte, fetihlerin geniflletilmesi göreviyle Tu¤rul Bey’in maiyyetinde yer alm›flt›. Bu çerçevede devAMAÇLARIMIZ letin ilk iki baflflehri Niflabur ve Rey dâhil olmak üzere, Irak-› Acem (Cibâl) bölgeE L E V ‹ Ztaraf›ndan YON si ‹brahimT Yinal fethedilmiflti. Ancak Tu¤rul Bey bu fetihlerden sonra bu topraklar› ona b›rakmam›flt›. Bir yanda Ça¤r› Bey, Musa Yabgu ve Kavurt Bey örK ‹ T A P nekleri varken, ‹brahim Yinal ve Kutalm›fl gibi hanedan üyeleriyle ilgili tutumu, Tu¤rul Bey’in hiç olmazsa kendi sahas›nda kuvvetli bir merkeziyetçi yap› olufltur‹NTERNET mak istemesi Ayr›ca her ikisinin de, tahta çok yak›n kudretli flahT E L Eile V ‹ Zaç›klanabilir. YON siyetler olduklar› için kontrol alt›nda tutulmak istendi¤i söylenebilir. ‹brahim Yinal bu uygulamadan duydu¤u rahats›zl›¤›, Pasinler (Hasankale) Zaferi dönüflünde aç›kça ortaya koydu. Sultan’›n bu büyük zafer için flükran ifade‹ N T E R N E T vermek istedi¤i 400.000 dinar› kabul etmeyerek, fetih hakk› si olarak kendisine olarak toprak istedi. Hemedan ve Cibâl’in di¤er flehirlerini hâkimiyetine alma iste¤i, flüphesiz Tu¤rul Bey’in hedefleri ile çat›flmakta idi. ‹brahim Yinal’in bu flehirleri teslim etmesi yolundaki talebi reddetmesi onu Sultan ile karfl› karfl›ya getirdi. Bu arada kestirdi¤i iki parada Tu¤rul Bey’in ad›n›n olmamas› bir baflkald›r›n›n iflareti olmal›d›r. Neticede Hemedan önünde meydana gelen savaflta ‹brahim Yinal a¤abeyisine yenildi (1050). Tu¤rul Bey devletin kuruluflunda büyük hizmetleri olan kardeflini affetmekte tereddüt etmedi. Hattâ onu, ikta edece¤i yere gitmek veya yan›nda kalmak konusundaki seçimde serbest b›rakt›. ‹brahim Yinal güven tazelemek ve daha fazla flüphe çekmemek için sultan›n hizmetinde kalmay› ye¤ledi. Bundan sonra bir dönem art›k ad› s›k geçmeyen ‹brahim Yinal, 1055 y›l›nda Ba¤dad seferi s›ras›nda yeniden Tu¤rul Bey’in hizmetinde sahneye ç›kar. Bununla birlikte Besâsirî’ye karfl› yard›ma ça¤›r›ld›¤›nda a¤›r davrand›¤› ve ikta topra¤› istedi¤i de bilinmektedir. Tu¤rul Bey’in ona, Besâsirî’ye ait Rahbe’yi al›rsa kendisine ikta edece¤i vaadi ‹brahim Yinal hoflnut etmedi. Nitekim Sultan böyle kritik bir zamanda mesele ç›kmamas› için ona Musul valili¤ini verdi. Yine de Tu¤rul Bey Ba¤dad’a döndükten sonra Musul’dan ayr›l›p Cibâl’e gitmeye yeltendi. Halife ve Tu¤rul Bey’in araya girmesiyle geri döndü. Besâsirî-Fatimî tehlikesine ra¤men Musul’dan izinsiz ayr›lmaya kalk›flmas› isyan olarak alg›lanm›flt›. Ancak kritik flartlar


33

2. Ünite - Tu¤rul Bey Zaman›

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

düflünülerek üzerine gidilmedi ve kalmaya ikna edildi. Bu durum Besâsirî ile Kureyfl’in Musul’u kaflatmas›na f›rsat verdi ve dört ay sonra flehir düfltü. Tu¤rul Bey D Ü fi Ü N E L ‹ M sefere ç›karak ikinci defa Musul’u kurtard›. Fakat ‹brahim Yinal’›n Fat›mî halifesi ve Besâsirî ile ba¤lant› halinde Cibâl’e gitmekte oldu¤unu haber al›nca takipten vazS O R U geçerek Hemedan’a do¤ru yola ç›kt›. ‹brahim Yinal ve daha sonra baflka Selçuklu flehzâdelerinin de zamanDzaman ‹ K K A T Fat›mî ve fliîlerle iflbirli¤i teflebbüslerinin inanç tercihleri ile ilgili oldu¤una dair bilgi bulunmamaktad›r. Bu durum Selçuklu sultan›na ve dolay›s›yla onun himayesinde bulunan sünnî halifeye SIRA S‹ZDE karfl› giriflilen isyan hareketlerinde, siyasî flantaj ve restleflme arac› olarak kullan›lm›flt›r.

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

N N

Cibâl’e varan ‹brahim Yinal, durumunu güçlendirmek içinAMAÇLARIMIZ Türkmenler’den asker toplarken, kuvvetlerinin bir k›sm›n› da fliî taarruzuna karfl› Irak’ta b›rakm›fl olan Tu¤rul Bey, daha az bir kuvvetle ondan önce Hemedan’a ulaflt›. Fakat kardefli ErK ‹ T A Yinal, P tafl’›n o¤ullar› Ahmed ile Muhammed’in de deste¤ini alan ‹brahim Tu¤rul Bey’i Hemedan yak›n›nda yenilgiye u¤ratt›. ‹ç kaleye çekilen ve dört ay kadar süren muhasara boyunca çok kritik günler geçiren Sultan, Ba¤dad’a efli Altuncân HaT E L Eacil V ‹ Z Yyard›m ON tun ve veziri Amidülmülk Kündürî’ye ve Ça¤r› Bey’in o¤ullar›na ça¤r›s›nda bulundu. Baflta Hatun ve Ça¤r› Bey’in o¤ullar› Kavurt, Alp Arslan ve Alp Sungur Yakutî’nin yetiflmesi üzerine ‹brahim Yinal kuflatmay› kald›r›p savaflarak çekilmek zorunda kald›. Nihayet Rey flehri önlerinde meydana gelen son savafl› kaybet‹NTERNET ti ve Alp Arslan taraf›ndan yakaland›. ‹brahim Yinal, bir yandan Tu¤rul Bey ve saltanat› için arz etti¤i ciddi tehlike ve Selçuklular’›n takip etti¤i sünnî siyasetin tersine Fat›mîler’le iflbirli¤ine giriflmesi sebebiyle bu defa affedilmeyip bertaraf edildi. ‹ki ye¤eni ile birlikte yay kirifli ile bo¤durulmak suretiyle öldürüldü (23 Temmuz 1059).

Kutalm›fl’›n ‹syan› Kutalm›fl hat›rlanaca¤› üzere, Selçuk Bey’in Arslan Yabgu’dan olan torunu idi. Babas› Gazneli Mahmut taraf›ndan Kalincâr kalesine hapsedildikten sonra, Yabgulu O¤uzlar’›n aksine Ça¤r› ve Tu¤rul Beyler’e kat›lmay› tercih etmiflti. Devletin kuruluflu ve ilk fetihler s›ras›nda da yapt›¤› büyük hizmetlerle öne ç›kt›. O da ‹brahim Yinal gibi, do¤rudan Sultan’›n maiyyetinde olup, kendine ait bir hâkimiyet alan› yoktu. Kutalm›fl da Ba¤dad seferi s›ras›nda Tu¤rul Bey’in yan›nda bulunuyordu. Hattâ 1057 y›l› bafl›nda Besâsirî’yle girdi¤i savaflta yenilmifl bu yüzden sultan taraf›ndan tekdir edilmiflti. Tu¤rul Bey’in bu yüzden Musul seferine ç›kt›¤› ayn› y›l içerisinde, Kutalm›fl’›n kardefli Resûl Tegin Huzistân civar›nda bir isyana kalk›flt›. Ancak bu hareket kolayl›kla bast›r›ld›. Kutalm›fl’›n bu olaydan sonra, 1058 y›l› bafl›nda Ba¤dad’da Tu¤rul Bey ad›na yap›lan törenler s›ras›nda hâlâ onun yan›nda oldu¤u tespit edilmektedir. Kaynaklarda fazla bilgi bulunmamakla birlikte, Kutalm›fl’›n da, kardefli Resul Tegin’in de 1058 y›l› sonunda isyan eden ‹brahim Yinal ile iflbirli¤i hâlinde olduklar› anlafl›lmaktad›r. Nitekim Ça¤r› Bey’in o¤ullar› d›fl›ndaki hanedân üyelerinin bir flekilde memnuniyetsizler taraf›nda yer ald›klar› ve zaman içerisinde etkisiz hâle getirildikleri görülecektir. ‹brahim Yinal’›n öldürülmesinden sonra da kardefliyle birlikte mücadeleye devam eden Kutalm›fl, yenilince (May›s 1061) Cibâl’de Girdkûh kalesine s›¤›nd›. Kutalm›fl bu s›rada halifenin k›z›yla evlenme meselesiyle meflgûl olan Tu¤rul Bey’in Humartekin komutas›nda gönderdi¤i kuvvetleri bozgu-

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Tanr› vergisi bir lütûf olan kut dolay›s›yla, hanedan mensuplar›n›n mukaddes say›lan kanlar›n›n ak›t›lmas› yasakt›. Bu yüzden flehzâdeler öldürülürken, hâkimiyet sembolü olan kendi yaylar›n›n kirifli ile bo¤durulurlard›. Ayn› gelenek Mo¤ollar’da da mevcut idi. Kaynak: Bu konuda daha fazla bilgi için bkz. Fuat Köprülü, “Türk ve Mo¤ol Sülâlelerinde Hanedân Âzas›n›n ‹dam›nda Kan Dökme Memnuiyeti”, Türk Hukuk Tarihi Dergisi, I (1944), 1-9


34

Büyük Selçuklu Tarihi

na u¤ratt›. Bunun üzerine meseleyi halletmek görevi vezir Amidülmülk Kündürî’ye verildi. ‹ki y›la yak›n bir süre kuflatma alt›nda kalan ama teslim de olmayan Kutalm›fl, sonunda anlaflma istemeye mecbur kald› (Haziran 1063). Ancak Tu¤rul Bey’in ölüm haberi gelince vezir aceleyle Rey’e döndü. Kutalm›fl bunun üzerine Tu¤rul Bey’in yerine tahta geçmek amac›yla mücadeleye devam etti.

D‹⁄ER OLAYLAR Burada k›saca Tu¤rul Bey’in hâkimiyet alan› d›fl›nda, yani Ça¤r› Bey ve Musa Yabgu’nun idaresinde kalan bölgelerde meydana gelen olaylar sözkonusu edilecektir. Devlet kurulurken Merv’den Niflabur ve Herat s›n›r›na kadar Horasan’›n önemli bir k›sm› kendisine verilen Ça¤r› Bey’in, büyük o¤ul olmas›na ra¤men; taht konusunda çok sevdi¤i ve çocu¤u olmayan kardefli lehine fedakârl›kta bulundu¤u söylenebilir. Tu¤rul Bey’in yerine kendi o¤ullar›n›n geçece¤i ve kurultayda elde etti¤i imtiyazl› konum da bu kabulü kolaylaflt›rm›fl olmal›d›r. Ça¤r› Bey’in merkezi Belh flehri olan Toharistan’› ele geçirmesinden sonraki en önemli faaliyeti, 1043 y›l›nda Tu¤rul Bey’le birlikte Harizm’i zabt etmeleridir. Daha sonra Toharistan meliki olan o¤lu Alp Arslan ile Ceyhun’u afl›p Tirmiz’i ele geçirince Karahanl›lar ile anlaflmazl›¤› düfltüler. Karahanl› Tamgaç ‹brahim Han, Halife nezdindeki flikâyetinden bir sonuç alamad›. Çünkü Halife zaten Selçuklular’›n denetimi alt›nda bulunuyordu. Ça¤r› Bey’in bafll›ca rakibi Gazneliler idi. Dandânakân’dan sonra bir ç›rp›da büyük topraklar kaybedilmifl olmas›na ra¤men; Sultan Mesud’un yerine geçen o¤lu Mevdud’un k›sa saltanat› zaman›nda Gazneliler Selçuklular’a karfl› olduklar› yerde tutunma imkân› elde ettiler. Bundan sonraki Selçuklu-Gazneli savafllar› sonuçsuz s›n›r çat›flmalar›na dönüfltü. 1059 y›l›nda Gazne sultan› ‹brahim b. Mesud zaman›nda, Selçuklular’la Hindikufl Da¤lar›’n› s›n›r kabul eden ve evlilik yoluyla münasebetleri iyilefltiren bir bar›fl anlaflmas› imzaland›. Ça¤r› Bey’in Kirman’a tayin edilen o¤lu Kara Arslan Kavurt da, günümüze kadar ulaflan paralar›ndan anlafl›ld›¤›na göre, babas›na tâbi bulunuyordu. 1059 y›l›nda 70 yafl› civar›nda vefat eden Ça¤r› Bey’in topraklar›n›n idaresi o¤lu Alp Arslan’a intikal etti. Ancak Tu¤rul Bey, ‹brahim Yinal isyan›n› bast›rd›ktan sonra, onun o¤ullar› ile ilgili tayinler yapt› ve Alp Arslan’› da do¤rudan kendisine ba¤lad›. Buradan da Tu¤rul Bey’in Dandânakân’dan sonra yap›lan merkeziyetçili¤e ayk›r› bölüflümden ilk f›rsatta geri dönmek istedi¤i aç›kça anlafl›lmaktad›r. Ça¤r› Bey’in münasebette bulundu¤u di¤er bir isim amcas› Musa ‹nanç Yabgu idi. Kurulufl sürecinde Selçuk Bey’in hayattaki en büyük o¤lu olmak bak›m›ndan ye¤enlerinden daima sayg› görmüfltü. Kurultayda da Herat merkez olmak üzere Gazneliler’den zabt edece¤i topraklar›n hâkimiyetini ve kendi ad›na para basma hutbe okutma yetkilerini içeren imtiyazl› bir konum elde etmiflti. Nitekim Musa ‹nanç Yabgu önce Herat’, arkas›ndan Sistân’› ve Büst’ü ele geçirdi. O¤lu Böri ile ye¤eni Ertafl onun tâbileri idiler. Fakat yafl›n›n ilerlemifl olmas› onun hanedân›n di¤er mensuplar›n›n, özellikle de Ça¤r› Bey kolunun bask›s›na u¤ramas›na sebep oldu. Nitekim 1056 y›l›nda Ça¤r› Bey’in amcas›n›n topra¤› olan Sistân’a girmesi, ancak Tu¤rul Bey’in sert müdahalesi ile önlenebilmiflti. Hâkimiyet alan› giderek daralmakla birlikte, Tu¤rul Bey öldü¤ünde hayatta olan Yabgu, taht mücadelesine girmekten de geri kalmam›flt›r.


2. Ünite - Tu¤rul Bey Zaman›

Tu¤rul Bey’in Ölümü Tu¤rul Bey, u¤runda y›llar›n› harcad›¤› Halife’nin k›z› Seyyide Hatun ile evlendikten sonra, onu Ba¤dad’dan götürmeyece¤ine dair söz vermifl olmas›na ra¤men, gelini de alarak baflkenti Rey’e döndü. Daha önce de öldü¤ü fleklinde dedikodulara sebep olacak kadar hastal›klar geçirmifl olan Tu¤rul Bey’in buna ra¤men hiçbir ilaç kullanmad›¤› kaydedilmektedir. Rey’e dönünce, son y›llardaki sürekli yorgunluk ve s›k›nt›lar›n da etkisiyle yeniden hastaland›. Sürekli burnu kanayan Sultan, havas›n›n iyi gelece¤i düflüncesiyle Rey’e ba¤l› bir köye götürüldü. Ancak a¤›rlafl›nca taht-› revanla, Rey d›fl›ndaki yazl›k saraya nakledildi ve 4 Eylül 1063 Cuma günü 70 yafl›nda iken vefat etti. Hastal›¤› a¤›rlafl›nca, Ça¤r› Bey ölümünden sonra evlendi¤i onun dul han›m›ndan olan ye¤eni ve üvey o¤lu Süleyman’› veliaht tayin etti. Geçici olarak saraya defnedilen Tu¤rul Bey, Alp Arslan taraf›ndan Rey’de Künbed-i Tu¤rul’a nakledildi. Kaynaklar›n üstün vas›flar›yla methetti¤i Tu¤rul Bey, gerçekten de milletini bir boy teflkilât›ndan, belki dedesi Selçuk Bey’in de hayali olan bir imparatorlu¤a yükseltti. Bundan daha da önemli olarak, soydafllar›n›n en hayati ihtiyac› olan yeni bir yurdun kap›lar›n› aralad›. Tu¤rul Bey flüphesiz üstün askerî, siyasî ve insanî vas›flar› ve hâlen yaflamakta olan büyük eseri ile tarihe mâl olmufl eflsiz bir flahsiyetti. “Kendime bir saray yapar da yan›na Allah’›n evini infla etmezsem utan›r›m” diyecek kadar dindar bir insan olan Tu¤rul Bey, âlimlere de büyük sayg› gösterirdi. 23 y›l süren yorucu saltanat› boyunca Ba¤dad’da Tu¤rul Beg fiehri, baflka flehirlerde cami, medrese, saray gibi pek çok eser de infla etmifltir.

35


36

Büyük Selçuklu Tarihi

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Selçuklu Devleti’nin kurulufl dönemindeki idarî yap›lanmas›n›n özelliklerini aç›klayabilme 1040 y›l›nda Gazneliler’e karfl› kazand›klar› Dandânakân savafl›ndan sonra devlet kuran Selçuklular, Tu¤rul Bey’i sultan ilân ettiler. Kurultayda ayr›ca di¤er hanedân üyelerine de baz› görev ve yetkiler verildi. Ailenin en büyü¤ü olan Musa ‹nanç Yabgu ve Ça¤r› Bey, kendilerine ait topraklarda, kendi adlar›na para bas›p hutbe okutmak flart›yla, bir nevi ba¤›ms›z hüküm sürme yetkisi kazand›lar. Kutalm›fl, ‹brahim Yinal, Alp Sungur Yakutî, Resul Tegin ve Hasan gibi önde gelen flehzâdeler ise Tu¤rul Bey’in hizmetinde fetihleri geniflletmekle görevlendirildiler. Devletin kurulufl döneminde yaflanan bafll›ca siyasî olaylar› kavrayabilme Bu çerçevede ilk fetihler do¤al olarak devletin baflkenti Niflabur’dan Orta ve Bat› ‹ran’a; Merv’den Harizm ve Maveraünnehir’e do¤ru olacakt›. Selçuklu yöneticileri öncelikle hisselerine bölgelere yerlefltikten sonra fetihlere girifltiler. Ça¤r› Bey ve Musa Yabgu, öncelikle Gazneliler istikametinde ilerlediler. Horasan’a ilave olarak Toharistan, Sistan ve Kirman al›nd›. Tu¤rul Bey Taberistan’› ald›ktan sonra iki kardefl birlikte, Cend hâkimi fiah-Melik’in ele geçirdi¤i Harizm’i ald›lar. ‹brahim Yinal ise mahallî hânedanlar elinde parçalanm›fl bulunan ‹ran’da baflar›l› fetihlerde bulundu. Baflkent onun fethetti¤i Rey’e nakledildi. Hemedan ve di¤er Irak-› Acem flehirlerinin fethi ile Selçuklular, Abbasî Halifeli¤i bölgesine girdiler. Öte taraftan Azerbaycân’a kadar yay›lan O¤uzlar, Bizans s›n›rlar›na dayand›lar. Selçuklu Devleti bat› istikametinde ‹slâm Dünyas› ve Bizans olmak üzere iki ayr› hedefe yönelecektir. Devletin kurulmas› üzerine Ceyhun’u afl›p yurt bulmak ümidiyle Horasan’› dolduran ve ister istemez islâm ahaliyi incitmekte olan O¤uz göçleri Bizans topraklar›na yönlerdirildi. Kutalm›fl, ‹brahim Yinal, fiehzade Hasan gibi ileri gelenler ve Selçuklu sultan›n da bizzât öncülük etti¤i bir süreç bafllad›. 1048’deki Hasankale zaferi göçlerin önünü ve Bizansla da ilk diplomatik temas›n önünü açt›. 1054 y›l›nda Anadolu’ya sefer yapan Tu¤rul Bey, Van Gölü çevresinde fetihlerde bulundu.

N A M A Ç

3

N A M A Ç

4

Selçuklu Devleti’nin ‹slâm Dünyas›nda üstlendi¤i rolü ve Abbasî Halifeli¤i ile iliflkilerini, siyaset felsefesi aç›s›ndan aç›klayabilme Bu arada Abbasî Halifesi el-Kâim Biemrillah, neredeyse yüzy›ld›r Ba¤dad’› bask› ve kontrol alt›nda tutan fliî Büveyho¤ullar›’na karfl› Tu¤rul Bey’den yard›m istedi. 1055 y›l› sonunda Ba¤dad seferine ç›kan Tu¤rul Bey, flehre giriflinden önce ad›na hutbe okunup, sayg›yla karfl›land›. Ancak Büveyhîlerin Türk askerlerinin komutan› Arslan Besâsirî ve fliî halk Selçuklu askerlerine tepki gösterdiler. Bunun üzerine Hüsrev Firuz’u yakalay›p hapseden Tu¤rul Bey, Büveyho¤ullar› hanedan›na son verdi. Yapt›¤› idarî düzenleme ile Ba¤dad ve di¤er halifelik topraklar›n› do¤rudan Selçuklu yönetimine ba¤larken, maafl ba¤lad›¤› Halifeyi de bir nevi memur konumuna getirdi. Daha sonra Fat›mîler’den ald›¤› destekle Selçuklular’a karfl› faaliyetlere giriflen ve halifeyi esir alan Besâsirî ortadan kald›r›ld›. Tu¤rul Bey daha sonra, ‹slâm dünyas›nda itibar vesilesi olaca¤› düflüncesiyle, Halife el-Kâim’i zorla ikna ederek k›z› ile evlendi. Taht mücadelelerini idare mekanizmas› bak›m›ndan de¤erlendirebilme Tu¤rul Bey’in salatanat› döneminde u¤raflmak zorunda kald›¤› di¤er önemeli bir mesele ise baz› hanedan mensuplar›n›n isyanlar› oldu. Ça¤r› Bey, Kavurt ve ‹nanç Yabgu gibi hanedan mensuplar›na tan›nan imtiyazlara bakarak, ‹brahim Yinal ve Kutalm›fl gibi iki büyük flehzâde isyan ettiler. ‹brahim Yinal üçüncü teflebbüsü oldu¤u ve devleti zora soktu¤u için öldürüldü. Ancak iki y›la yak›n bir süre isyan hâlinde bulunan Kutalm›fl, Tu¤rul Bey’in ölümü üzerine de taht davas›n› devam ettirdi. Tu¤rul Bey, 1063’te 70 yafl›nda Rey’de vefat etti.


2. Ünite - Tu¤rul Bey Zaman›

37

Kendimizi S›nayal›m 1. Büyük Selçuklu Devleti afla¤›daki yerlerden hangisinde kurulmufltur? a. Malazgirt b. Kirman c. Anadolu d. Horasan e. Nesâ 2. Selçuklular kurulufl döneminde afla¤›daki bölgelerden hangilerini ele geçirmifllerdir? a. Orta-Bat› ‹ran, Kirman-Harizm b. Kirman-Azerbaycân-Irak c. Anadolu-‹ran, Harizm d. Suriye-Filistin-‹ran, Kirman e. Taberistan-Iran, Maveraünnehir 3. ‹lk Selçuklu Bizans savafl› afla¤›daki tarihlerden hangisinde olmufltur? a. 1048 b. 1040 c. 1071 d. 1045 e. 1054 4. Pasinler Savafl› ile ilgili olarak afla¤›daki efllefltirmelerden hangisi do¤rudur? a. 1040, Selçuklu-Gazneli b. 1071 Selçuklu-Gazneli c. 1048 Selçuklu-Bizans d. 1054 Selçuklu-Bizans e. 1048 Selçuklu-Büveyhî 5. Tu¤rul Bey’in Birinci Ba¤dad seferinin nedeni afla¤›dakilerden hangisidir? a. Bizans’›n Haleb’e sald›rmas› b. Büveho¤ullar›’n›n M›s›r’› iflgâli c. Halife’nin Rey’i kuflatmas› d. ‹brahim Yinal’›n isyan› e. Abbasî halifesinin Büveyho¤ullar›’na karfl› yard›m istemesi

6. Afla¤›dakilerden hangisi Tu¤rul Bey’in Ba¤dad Seferlerinin sonucu de¤ildir? a. Büveyho¤ullar›’n›n y›k›lmas› b. Tu¤rul Bey’in Halifenin orta¤› ilân edilmesi c. Halifenin dünyevî yetkilerini resmen sultana devretmesi d. Fat›mî halifeli¤inin sona ermesi e. Halifelik topraklar›n›n Selçuklu idaresine girmesi 7. Arslan Besâsirî ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Büveyhîler’in Türk askerlerinin komutan›d›r. b. Tu¤rul Bey’e ba¤l›l›¤›n› bildirmifltir. c. Fat›mî halifesinin deste¤i ile Selçuklularla savafla girmifltir. d. Abbasî hâlifesini esir alm›flt›r. e. Tu¤rul Bey taraf›ndan öldürülmüfltür. 8. fiehzâde isyanlar›n› meflrulaflt›ran en önemli sebep afla¤›dakilerden hangisidir? a. Daha fazla toprak kazanma iste¤i b. Hükümdarlar›n meliklere uygulad›¤› bask›lar c. Kut anlay›fl› dolay›s›yla flehzâdelerin tahtta hak sahibi olduklar› inanc› d. Ülke topraklar›n›n bölüflülmüfl olmas› e. Fat›mî Halifesinin tahrikleri 9. Ça¤r› Bey’in miras›n›n düzenlemesine dair afla¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Topraklar› ba¤›ms›z bir hükümdar olarak Alp Arslan’a b›rak›ld›. b. Topraklar› Yabgu ve Alp Arslan aras›nda paylafl›ld›. c. Tu¤rul Bey’e ba¤l› olmak flart›yla, yerine Alp Arslan geçti. d. Kavurt Bey babas›n›n ülkesini ele geçirdi. e. Ülkesi Alp Sungur Yakutî’ye verildi. 10. Tu¤rul Bey ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. 1054 y›l›nda Anadolu’ya sefer yapm›flt›r. b. Ba¤dad’a yapt›¤› seferlerle fliîlerin bask›s›na son vermifltir. c. ‹syan eden kardefli ‹brahim Yinal’› öldürtmüfltür. d. 1061 y›l›nda vefat etmifl ve Cend’de gömülmüfltür. e. Halifenin k›z› ile evlenmifltir.


38

Büyük Selçuklu Tarihi

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

1.

S›ra Sizde 1 Selçuklular’›n kurulufl aflamas›nda karfl›laflt›klar› en mühim mesele, ony›llard›r birlikte mücadele ettikleri soydafllar›n›n, devletin babal›k vazifesi gere¤i yerlefltirilmesi, iskân edilmesi mecburiyetidir.

2. a 3. d

4. c

5. e 6. d 7. b 8. c 9. c 10. d

Cevab›n›z yanl›flsa “Devletin Mahiyeti ve ‹lk Fetihler” k›sm›n› tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “Devletin Mahiyeti ve ‹lk Fetihler” k›sm›n› tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “Türk Ak›nlar› ve Bizans ‹mparatorlu¤u ile ‹liflkiler” k›sm›n› tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “Türk Ak›nlar› ve Bizans ‹mparatorlu¤u ile ‹liflkiler” k›sm›n› tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “Abbasî Halifeli¤i ile ‹liflkiler” k›sm›n› yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “Abbasî Halifeli¤i ile ‹liflkiler” k›sm›n› yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “Abbasî Halifeli¤i ile ‹liflkiler” k›sm›n› yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “fiehzâde ‹syanlar›” k›sm›n› yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “Di¤er Olaylar” k›sm›n› yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z yanl›flsa “Tu¤rul Bey’in Ölümü” konusunu yeniden gözden geçirin.

S›ra Sizde 2 Büyük Selçuklu Devleti’nin Bizans politikas›n›n temelinde öncelikle, Türkmenler’in yurt ihtiyac›n› karfl›lamak üzere Anadolu’nun fethi; ikinci olarak da Bizans’›n ‹slâm Dünyas› karfl›s›ndaki ilerleyiflini durdurmakt›r. S›ra Sizde 3 Asl›nda siyasî bir lider, yani devlet baflkan› olan Halife, Büveyho¤ullar› döneminde bu gücünü önemli ölçüde kaybetmiflti. Fakat Tu¤rul Bey’in Ba¤dad seferinden sonra yap›lan düzenlemede Ba¤dad bir Selçuklu vilâyeti hâline gelirken, kuruma sayg›da kusur edilmemekle birlikte, halife devletin maafll› bir memuru durumuna düflmüfltü. S›ra Sizde 4 Türk Devletinde iktidar kavgalar›na ve parçalanmaya, hanedân de¤iflikliklerine sebep olan en önemli etken Kut anlay›fl›d›r. Hanedan mensubu her erke¤e, hâkimiyet mücadelesine girme flans› veren bu anlay›fl, hükümdar öldü¤ünde yerine veliahd tayin etmifl olsa bile, sa¤l›kl› bir veraset kurumunun oluflmas›n› engellemekteydi.


2. Ünite - Tu¤rul Bey Zaman›

Yararlan›lan Kaynaklar Agacanov Sergey (2006). Selçuklular (Türkçe trc. E.Necef - A.Annaberdiyev), ‹stanbul. Kafeso¤lu ‹brahim (1972). Selçuklu Tarihi, ‹stanbul Köymen M.Altay (1976). Tu¤rul Bey ve Zaman›, ‹stanbul. Köymen M.Altay (1993). Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ankara. Turan Osman (2010). Selçuklular Tarihi ve Türk ‹slâm Medeniyeti, ‹stanbul.

39


3

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Selçuklu Devleti’nin iç meselelerini tan›mlayabilecek, Selçuklu Devleti’nde bu dönem yaflanan siyasî ve askerî olaylar› aç›klayabilecek, Devletin yap›s› ve iflleyiflini meydana gelen de¤iflikliklerle birlikte aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • • • • •

Alp Arslan Türkmenler Romanos Diogenes Karahanl›lar Gürcüler

• • • • •

Fat›mîler Anadolu Malazgirt Kavurt Bey Ermeniler

‹çindekiler

Büyük Selçuklu Tarihi

Alp Arslan Zaman›

• ALP ARSLAN’IN TAHTA ÇIKMASI • AZERBAYCÂN VE KAFKASYA SEFER‹ • fiEHZÂDELER‹N TAY‹N‹ VE MEL‹KfiAH’IN VEL‹AHT ‹LAN ED‹LMES‹ • DEfiT-‹ KIPÇAK VE CEND SEFER‹ • ‹K‹NC‹ KAFKASYA SEFER‹ • SUR‹YE VE ANADOLU SEFER‹ • MALAZG‹RT ZAFER‹ • ALP ARSLAN’IN TÜRK‹STAN SEFER‹ VE ÖLÜMÜ


Alp Arslan Zaman› ALP ARSLAN’IN TAHTA ÇIKMASI Taht Mücadeleleri Hat›rlanaca¤› üzere Tu¤rul Bey, 1063 y›l›nda vefat etti¤i zaman kendi çocu¤u olmad›¤›ndan, annesiyle evli bulundu¤u Ça¤r› Bey’in o¤lu Süleyman’› veliaht tayin etmiflti. Bu s›rada Girdkûh’da Kutalm›fl’la savaflmakta olan vezir Amidülmülk Kündürî, sultan›n vefat›n› haber al›r almaz Rey’e döndü. Süleyman’› tahta ç›kar›p ad›na hutbe okuttu. Askerin yeni hükümdara itaâtini sa¤layabilmek için onlara pek çok ihsanda bulundu. Ancak isyan› henüz bast›r›lamam›fl olan Kutalm›fl baflta olmak üzere, büyük amcalar› Musa Yabgu ve Ça¤r› Bey’in di¤er o¤ular› da taht u¤runda mücadeleye haz›r idiler. Gerçekten de daha Sultan’›n hastal›¤› a¤›rlafl›p öldü¤ü flayialar› yay›ld›¤› zaman bile, Alp Arslan taht› ele geçirmek üzere harekete geçmiflti. Tu¤rul Bey’in hayatta oldu¤unu ö¤renince geri dönmüfltü. Vezir Amidülmülk, Süleyman’›n bafll›ca rakibi olarak Alp Arslan’› görüyordu. Nitekim Alp Arslan, Toharistan meliki olarak babas›n›n hizmetinde bulundu¤u s›rada, Karahanl› ve Gazneliler’e karfl› kazan›lan baflar›larda, ‹brahim Yinal isyan›nda büyük hizmetlerde bulunmufltu. Ça¤r› Bey de, daha sa¤l›¤›nda liyakâti dolay›s›yla idareyi fiilî olarak ona b›rakm›flt›. Vezir Kündürî bu durumun bilincinde olarak Alp Arslan’a, bir elçi ve kendi el yaz›s›yla bir mektup gönderdi. Mektupta Süleyman’›n saltanat›n›n Tu¤rul Bey’in iste¤i oldu¤undan buna r›za göstermesi gerekti¤ini, bu tarafa gelmesi hâlinde kendisine ait olan Horasan ve Harizm’in sahipsiz kalaca¤›n›, e¤er istiyorsa para gönderebilece¤ini; aksi takdirde üzerine kuvvet sevk edilece¤i bildiriliyordu. Bu tehditleri ciddiye almayan Alp Arslan, bu kar›fl›kl›klardan yararlan›p isyan eden Huttalân ve Ça¤aniyân emirleri üzerine sefere ç›karak onlar› bertaraf etti. Topraklar›n› da do¤rudan Selçuklu idaresine ba¤lad›. Alp Arslan, Kutalm›fl’›n hareketinden de haberdar olmakla birlikte önce, bu s›rada taht› ele geçirmek için harekete geçen, büyük amcalar› ‹nanç Yabgu’nun üzerine Herat’a yürüdü. Yenilgiye u¤rat›p teslim ald›¤› Yabgu’yu, büyük hürmet göstermekle birlikte yerine iade etmeyerek yan›nda al›koydu. Böylelikle Alp Arslan daha tahta ç›kmadan önce devletin do¤udaki topraklar›n›, asi emirleri ortadan kald›r›p, Yabgu’nun hâkimiyetine son vermek suretiyle merkezi idareye ba¤lam›fl oluyordu. Di¤er yandan Arslan Yabgu’nun o¤lu olmak hasebiyle, kendisini tahtta öncelikli hak sahibi olarak gören Kutalm›fl, kardefli Resûl Tegin ve kendilerine ba¤l›

Huttelân veya Huttel, Kuzey Horasan’da merkezi Hulbuk olan Vahfl ile Ceyhun nehri aras›nda, Türkmen atlar› ile meflhur eyaletin; Ça¤aniyan veya Saganiyân ise, Ceyhun’un Maveraünnehir taraf›nda, merkezi Tirmiz olan bölgenin ad›d›r.


42

Büyük Selçuklu Tarihi

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT Müsadere devlet memurlar›n›n, görevleri s›ras›nda makamlar›n›n SIRA S‹ZDE gücünü kötüye kullanarak haks›z kazanç edindikleri gerekçesiyle, servetlerine el AMAÇLARIMIZ konulmas›d›r.

Türkmen kuvvetlerince desteklenen 50.000 kiflilik ordusuyla, süratle Rey üzerine hareket etti. Vezirin ‹nanç Bey komutas›nda üzerine gönderdi¤i kuvvetleri periflan etti. Bundan sonra payitahta girip saltanat›n› ilân etti (Kas›m 1063). ‹ç kaleye s›¤›nan vezir Amidülmülk, Kutalm›fl’la ancak Alp Arslan’›n bafl edebilece¤ine kanaât getirerek, ona acil yard›m ça¤r›s›nda bulundu. Vezirden Rey’i terk etmemesini isteyen Alp Arslan, Musa Yabgu meselesini hâlleder etmez Rey’e do¤ru harekete geçti. Bu s›rada Yunus Yinal’›n o¤ullar› Erdem ve Erbasgan Kazvîn’de Alp Arslan ad›na hutbe okuttular. Kutalm›fl, Alp Arslan’›n Niflabur’a vard›¤›n› ö¤renince, iki ordu aras›nda kalmamak için Rey’den ç›karak ona do¤ru ilerledi. Kutalm›fl, Alp Arslan’›n kendisine bu mücadeleden vaz geçmesi için yapt›¤› ça¤r›y›, saltanat›n babas›ndan dolay› öncelikle kendi hakk› oldu¤unu söyleyerek geri çevirdi. Bu durumda savafl kaç›n›lmaz oldu. Damgân civar›nda Milh vadisinde iki Selçuklu flehzâdesinin ordular› karfl› karSIRA S‹ZDE Alp Arslan’›n ordusunun hareketini zorlaflt›rmak için bölgeyi fl›ya geldi. Kutalm›fl’›n batakl›¤a çevirmesi ifle yaramad›. Bugünün kendisi için u¤ursuz oldu¤una inanan Kutalm›fl’›n savafl› geciktirmesi de mümkün olamad›. Sonunda iki ordu aras›nda vuD Ü fi Ü N E L ‹ M kû bulan meydan savafl›nda Kutalm›fl yenildi ve hayat›n› kaybetti. Kardefli, o¤ullar› Süleymanflah ve Mansur esir edildiler. Kutalm›fl’›n ölümüne a¤lay›p üzülen ve yas›O R U onu Rey’de Tu¤rul Bey’in yan›na defnettirdi. Kutalm›fl’›n bertan› tutan Alp SArslan, raf edilmesine bakan Süleyman ise, a¤abeyi Alp Arslan’a direnemeyece¤ini anlayarak fiiraz’a çekildi. Vezir zaten Alp Arslan’›n taraf›na dönmüfl bulunuyordu. D‹KKAT Alp Arslan 23 Ocak 1064 tarihinde, baflkent Rey’e girip tahta oturdu. Kutalm›fl olay›n› göz önüne alarak mücadeleye girmeyen Kavurt Bey de, geri dönerek KirSIRA S‹ZDE man’da Alp Arslan ad›na hutbe okuttu. Vezir Amidülmülk Kündürî, Alp Arslan’›n melik iken de veziri olan Nizamülmülk’ün tahrikleri sonucunda önce azledildi. Ard›ndan tahtAMAÇLARIMIZ mücadeleleri s›ras›nda yapt›¤› harcamalar yüzünden suçlanarak mallar› müsadere edildi. Bir süre sonra da idam edilmek suretiyle hayat›n› kaybetti.

N N

Selçuklu Devleti’nin K ‹ T A Pidare mekanizmas› hakk›nda daha fazla bilgi için bkz. M.Altay Köymen, Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ankara 1989

K ‹ T A P

Abbasî THâlifesi E L E V ‹ Z Y O N ile ‹liflkiler

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Nevbet çald›rmak, hutbe okutmak, para kestirmek gibi önemli saltanat alâmetlerinden biriydi. Ba¤›ms›z hükümdarlar günde befl ezan vakti, vasallar ise üç vakit saraylar›n›n kap›s›nda davul (tabl) vurdururlard›, buna nevbet denirdi.

SIRA S‹ZDE

1

Tu¤rul Bey’in öldü¤ü haberi Ba¤dad’a ulaflt›¤›nda, Halife’nin veziri yas ilân edip taziyeleri kabul etti. Bununla birlikte el-Kaim Biemrillah, Selçuklular’la yap›lm›fl olan anlaflmay› Tu¤rul Bey’in hayat›yla s›n›rl› sayarak hutbeden onun ad›n› ç›kard›. Ay‹ N T devletine ERNET r›ca Selçuklu tâbi olan bölge emirlerini, Selçuklu idaresinden kurtulmak konusunda istiflare etmek üzere Ba¤dad’a ça¤›rd›. Halife bununla da yetinmeyerek, Selçuklular’›n Irak umumî valisi (amîd) olan Ebû Said Kainî’ye, Tu¤rul Bey öldü¤üne göre görevinin sona erdi¤ini bildirdi. Bunun üzerine Ba¤dad’da oturmakta oldu¤u saray› surlarla tahkim eden amîd, Selçuklu saray› önünde nevbet çald›rmaya devam ederek, bir süre halifeye karfl› direndi. Selçuklu Devleti’nin di¤er görevlileri de, kendilerini güvende hissetmedikleri için onun etraf›nda topland›lar. Halife, Selçuklu idaresinden kurtulmak için, Irak’taki Selçuklu görevlilerini kastederek, din adamlar›ndan müslümanlar›n emirinin iradesine, yani halifeye karfl› koyanlarla savafl›lmas› gerekti¤ine dair bir fetva ald›. Hattâ bafll›ca görevi vergi toplamak olan amîdi tutuklay›p bu zaman içerisinde toplad›¤› vergileri de geri ald›. Halife’nin Tu¤rul Bey’in vefat› üzerine Selçuklu idaresinden kurtulmak, yeniden siyasî güç SIRA S‹ZDE elde etmek için ald›¤› bafll›ca tedbirler nelerdir?

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT


3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

Bununla birlikte Halife, Ba¤dad’a gelen mahallî emirlerden umdu¤unu bulamad›. Hattâ Musul emiri Müslim b. Kureyfl’in Selçuklu saray›n› ve Ba¤dad’› istilâ giriflimi, ancak di¤erlerinin karfl› koymas› ile önlenebildi (Aral›k 1063). Müslim’in bu teflebbüsü, siyasî ve askerî gücü büyük ölçüde zaafa u¤ram›fl olan halifeli¤in bu tür müdahalelere müsait hale geldi¤ini gösteriyordu. Yani Musul emiri de t›pk› Selçuklular gibi, Halife’yi kendi denetimi alt›na almak istiyordu. Nihayet Rey’de tahta oturan Sultan Alp Arslan, ad›na hutbe okutulmas› ve para kestirilmesi iste¤i ile Ba¤dad’a bir heyet gönderdi. Halife el-Kaim Biemrillah, Müslim’in cüretine bakarak, bu zamana kadar takip etti¤i Selçuklu aleyhtar› politikan›n aksine, hiç bir itirazda bulunmadan Ba¤dad camilerinde Alp Arslan ad›na hutbe okuttu (27 Nisan 1064). Ba¤dad’da Alp Arslan ad›na para kestirildi. Halife, Selçuklu elçisi ve devlet erkân›n›n haz›r bulundu¤u bir toplant›da, siyasî yetkilerini sultana b›rakt›¤› malum anlaflmay› yenilemeye mecbur oldu. Bununla ilgili menflur Sultan Alp Arslan’a gönderildi. Halife ayr›ca hilatlar ve baflka saltanat alâmetleri ile birlikte Alp Arslan’a kufland›r›lmak üzere bir k›l›ç gönderdi. Sultan da çok de¤erli hediyelerle halifeye mukabelede bulundu. Sultan Alp Arslan tahta oturur oturmaz, amcas› Tu¤rul Bey’in son günlerinde evlenip Rey’e getirdi¤i halifenin k›z› Seyyide Hatun’u da bu elçilik heyetiyle birlikte Ba¤dad’a babas›na gönderdi. Selçuklu Devleti ile Abbâsî Halifeli¤i iliflkileri, Alp Arslan zaman›nda devletin sars›lmaz kudreti ile orant›l› olarak, problemsiz bir flekilde yürütüldü. Alp Arslan k›z›n›, ölümünden k›sa bir süre önce, halifenin torunu ve veliahd› ile evlendirerek (Haziran1072) halifelik kurumuyla ba¤lar›n› güçlendirmeye çal›flm›flt›r.

AZERBAYCÂN VE KAFKASYA SEFER‹ Alp Arslan böylece devlet otoritesini, taht davac›lar›na ve Halife’ye karfl› tart›flmas›z bir flekilde hâkim k›ld›. Sonra da amcas› zaman›nda oldu¤u gibi, bat› yönünde geniflleme siyaseti takip ederek, ilk olarak Rum gazas›na ç›kt›. 1064 fiubat’›nda Rey’den ç›k›p Azerbaycan’a ulaflan Selçuklu ordusu, Tu¤tegin adl› bir beyin kalabal›k bir Türkmen toplulu¤u ile hizmetine girmesiyle daha da güçlendi. Uzun zamand›r bu bölgede ak›nlarda bulunan Tu¤tegin, tecrübeleri do¤rultusunda Sultan’a tavsiylerde bulundu. Gürcüler’i arkada b›rakarak Anadolu’ya gaza etmenin tehlikeli olaca¤›na ikna etti¤i Alp Arslan’a, k›lavuzluk etme görevini üstlendi. Sultan ordusunun bir k›sm›n› veziri Nizamülmülk ve o¤lu Melikflâh idaresinde Nahcivan’da b›rakt›ktan sonra Gürcistan’a girdi. Tiflis-Çoruh aras›nda fiavflat’a kadar pek çok kaleyi fethetti. Gürcü kral› IV. Bagrat, Selçuklu ordusunun bu ilerleyifli karfl›s›nda can›n› güçlükle kurtard›. Lori bölgesi Ermeni prensi, Alp Arslan’a k›z›n› vermek suretiyle onun dostlu¤unu kazand›. Ba¤l›l›¤›n› bildirdikten sonra Sultan’›n izniyle ülkesine döndü. Selçuklu ordusu harekâta devamla Ardahan’›n kuzeydo¤usunda bulunan Ahalkelek’i fethetti. Bu arada Melikflah ve Nizamülmülk de, Aras Nehri boyunca ilerleyerek önce Anberd’i, arkas›ndan Sürmeli’yi fethettiler. Henüz 12 yafl› civar›nda bulunan Melikflah komutas›nda ilerleyen Selçuklu ordusu, Meryem-niflîn kalesini kuflatt›. Buras› sa¤lam surlar› ve göl k›y›s›nda (Gökçe Göl) bulunmas› dolay›s›yla çok muhkem bir kale idi. Nizamülmülk gemiler ve kay›klar yapt›rarak kuflatmay› fliddetlendirdi. Selçuklu askerleri yanaflt›r›lan merdivenlerle surlara t›rmand›lar. Selçuklu ordusu çok kay›p vermesine ra¤men sonunda, bir rivayete göre, gece meydana gelen depremde y›k›lan do¤u surlar›ndan flehre girmeye muvaffak oldu.

43


44

Büyük Selçuklu Tarihi

Bundan sonra Selçuklu ordusu birleflerek Sepidflehr ve Lal (Allaverdi) flehirlerini çok fliddetli savafllarla ele geçirdi. Gürcü meliki Gurgen sultana elçi yollayarak anlaflma istedi. ‹ste¤i kabul edilerek Selçuklu Devleti’ne ba¤land›.

Ani’nin Fethi

SIRA ‹slâm S‹ZDE Cizye, devletlerinde müslüman olmayan ahâliden al›nan bafl vergisine denir. D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Selçuklu ordusu yoluna devamla Kars-Ani bölgesinden Anadolu’ya girdi. Alp Arslan bu güzergâh üzerinde bulunan iki kale ahalisinin müslümanl›¤› kabul etmesinden sonra, Ani önüne gelerek flehri kuflatt›. Vezir Nizamülmülk buradan Halife’ye bir fetihnâme göndererek, Sultan’›n bu zamana kadarki baflar›lar›n› say›p Bizans ucundaki Ani’nin kuflat›ld›¤›n› bildirdi. Ani, Bizans ‹mparatorlu¤u’nun Ermeniler’i iç bölgelere tehcir politikas› çerçevesinde, Bizans taraf›ndan ilhâk edilmifl olup Bizansl› bir vali ve garnizon komutan› taraf›ndan korunuyordu. Son derece müstahkem bir flehir olan Ani üç taraftan Arpaçay Nehri, di¤er taraftan ise her birinin üzerinde kaleler bulunan da¤larla çevrili idi. Bu da¤l›k taraf ayr›ca Arpaçay’dan ba¤lanan sularla doldurulmufl bir hendekle de tahkim edilmiflti. Sultan Alp Arslan flehrin karfl›s›nda ordugâh›n› kurunca, ekinlerin ve su kanallar›n›n korunmas› ile görevli Bizans askerleri onlar› bölgeden ç›karmak istediler. Ancak savaflmaya cesaret edemeyerek çekildiler. Bundan sonra fliddetli bir muhasara bafllad›. fiehrin nisbeten alçak bir kesimine yanaflt›r›lan ahflap bir burçtan manc›n›k ve okçularla hücûm edilmesine ra¤men bafllang›çta bir geliflme kaydedilemedi. Hattâ geri çekilmek bile düflünülürken, Ani’nin savunmas›ndan sorumlu komutanlar›n iç kaleye çekilmesi ahâlinin direncini k›rd›. Yeniden sald›r›ya geçen Selçuklu ordusu saman ve toprak çuvallar›yla hende¤i doldurmak suretiyle Ani’ye girdi. Onbinlerce insan›n toplanm›fl oldu¤u ifade edilen flehirde pek çok esir ve ganimet al›nd› (16 A¤ustos 1064). ‹ç kale de çetin bir direnifl göstermekle birlikSIRASultan’›n S‹ZDE te müdafiler, bizzât kumanda etti¤i sald›r›lar sonucunda, çaresiz cizye ödemeyi kabul ederek teslim oldular. O ça¤da çok say›da kilisesi ile meflhur olan Ani’nin fethi ‹slâm Dünyas›’nda büD Ü fi Ü N E L ‹ M yük bir sevinç yaratt›. Halife bu vesile ile tebrik mektubu gönderdi¤i Alp Arslan’a Ebûlfeth (Fethin babas›) unvan› verdi. Alp Arslan flehri fieddadî emiri Menuçehr’in S O R UAni’nin savunma, imar ve inflas› için gerekli tedbirleri ald›; camiidaresine b›rakt›. ler infla ettirdi. 20 A¤ustos Cuma günü, Fethiye ad›yla camiye çevrilen katedralde Cuma namaz›n› Sultan, ertesi gün buradan ayr›larak 40 km. kadar bat›da buD ‹ K K k›lan AT lunan Kars önlerine geldi. fiehrin hâkimi Ermeni prensi Gagik, Sultan’›n iste¤i üzerine huzuruna ç›kt›. Siyah elbiseler içerisinde gelen Gagik, “Tu¤rul Bey öldü¤ünSIRA S‹ZDE den beri yas tutmakta oldu¤unu” beyan ederek Alp Arslan’›n gönlünü kazand›. Sultan kendisine ba¤l›l›k bildiren Ermeni prensi Kars’a geri gönderdi. Ancak Ani örne¤ine bakarak gelecek endiflesine düflen Gagik, k›sa bir süre sonra Kars’› KayAMAÇLARIMIZ seri çevresinde baz› yerler karfl›l›¤›nda, Bizans ‹mparatorlu¤u’na terk etti.

N N

Ani hakk›nda bilgi için bkz. M.Fahrettin K›rz›o¤lu, An› fiehri Tarihi (1018K ‹ daha T A fazla P 1236), Ankara 1982

fiEHZÂDELER‹N TAY‹N‹ VE MEL‹KfiAH’IN TELEV‹ZYON VEL‹AHT ‹LÂN ED‹LMES‹ Asl›nda Kafkasya ve Anadolu’da baflar›l› bir sefer yürütmekte olan Alp Arslan, Kirman meliki olan kardefli Kavurt’un isyan etti¤i haberini ald›. Bunun üzerine ace‹NTERNET leyle Kars’tan ayr›lmak zorunda kald›. Gerçekten de amcazâdesi Erbasgan ile iflbirli¤i yapan Kavurt, Alp Arslan’a ba¤l› fiebânkâre emiri Fazlûya’y› ma¤lup edip fii-


45

3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

raz’› iflgâl etti. Sultan bunun üzerine süratle Kirman üzerine yürüdü. Kavurt Bey’in s›¤›nd›¤› kaleden ç›karak af dilemesi üzerine mesele çözülmüfl oldu. Buradan Merv’e gelen Alp Arslan, komflu hükümdar ve emirlerin de haz›r bulundu¤u muhteflem bir dü¤ün töreni ile baz› çocuklar›n› evlendirdi (Eylül 1065). Arslanflah’› Gazne sultan› ‹brahim’in k›z› ve kendi k›z›n› da ‹brahim’in o¤lu ile evlendirdi. Ayr›ca Alp Arslan’›n daha melik oldu¤u dönemde Karahanl› ‹brahim Tamgaç Han’la yapt›¤› anlaflmaya göre, o¤lu Melikflah’› Han’›n k›z› Terken Hatun ile kendi k›z›n› da yine Han’›n o¤lu fiemsülmülk Nasr ile evlendirdi. Sözkonusu evlilikler diplomatik bak›mdan çok önemli idi. Bu dü¤ünler vesilesi ile Merv flehri de bafltanbafla donat›lm›flt›. Sultan Alp Arslan bu merasimden sonra, yine görkemli bir törenle o¤lu Melikflah’› veliaht tayin etti. Veliaht›n›n at›n›n dizginini bizzât tutan Alp Arslan onu mücevherlerle ifllenmifl alt›n bir tahta oturttu. Orada haz›r bulunan herkesten ona itaat konusunda yeminle söz ald›. Sultan daha sonra o¤lunun veliahtl›¤›n› Halife’ye de onaylatt›. Melikflah’›n ad›n›n kendisinden sonra hutbelerde okunmas›n› emretti. Alp Arslan daha sonra baz› o¤ullar› ile hanedan mensuplar›n› ülkenin çeflitli yerlerine tayin etti. Daha önce Herat’› elinden al›p özel statüsüne son verdi¤i büyük amcalar› ‹nanç Yabgu’yu Mazenderân’a, tahttan indirdi¤i kardefli Süleyman’› Belh’e, o¤ullar›ndan ‹lyas’› Ça¤an›yan’a, Arslan Argun’u Harizm’e, Arslanflah’› Merv’e, Ertafl (‹brahim Yinal’›n kardefli)’›n o¤lu Mesud ve Mevdud’u da Bagflur ve ‹sfizar’a tayin etti. Bu hanedan mensuplar›, kurulufl s›ras›nda Ça¤r› Bey’e, ‹nanç Yabgu’ya, hattâ Kavurt’a tan›nan yetkilere sahip olmad›klar› için, merkeziyetçili¤e ayk›r› bir durum yoktu. Bu görevlendirmeler yönetimde sorumluluk paylafl›m› (ülüfl) gelene¤i çerçevesinde yap›lm›fl olup, böylece meliklerin idarî tecrübe kazanmas› amaçlan›yordu. fiehzâdelerin ç›kard›¤› isyanlar›, ülkenin hanedan›n ortak mal› say›ld›¤› için bir nevi pay almaya yönelik giriflimler olarak görmek do¤ru de¤ildir. Çünkü bunlar küçük bir alanda ba¤›ms›zl›k kazanmay› de¤il, Selçuklu Devleti taht›n› ele geçirmeyi hedeflemifllerdir. Alp Arslan’›n flehzâdeleri ülkenin çeflitli yerlerini idare etmekle görevlendirmesini mahiSIRA S‹ZDE yeti bak›m›ndan de¤erlendiriniz.

DEfiT-‹ KIPÇAK VE CEND SEFER‹

Terken, bu Hatun’un özel ismi olmay›p, Karahanl› melikelerine verilen Türkçe bir unvand›r. Selçuklu hükümdarlar›yla evlenen baflka Karahanl› prensesleri de bulunmakla birlikte, Melikflah’›n han›m› olan Terken Hatun meflhur olmufltur.

2

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Sultan Alp Arslan bu merasim ve düzenlemeleri yapt›ktan sonra, 1065 y›l› sonunda S O R sahilinden U büyük bir ordu ile Ceyhun Nehri’ni geçip, Aral Gölü ve Hazar Denizi dolaflarak O¤uzlar’›n yurtlar›ndan olan Mank›flla¤’a girdi. Bu seferin amac› gayr› müslim Türkler’le iflbirli¤i ederek ticaret yollar›n›n güvenli¤ini bozan K›pçak ve TürkD‹KKAT menler’i cezaland›rmakt›. Bu havalinin ‹dil bölgesi ile ba¤lant›l› canl› bir ticaret hayat› vard›. Bu ak›fl›n bozulmas› do¤al olarak Selçuklu Devleti’nin ekonomisini de SIRAma¤lup S‹ZDE edip itaât olumsuz flekilde etkilemekte idi. Sultan Alp Arslan, K›pçak reisini alt›na ald›. Buradan Aral’›n kuzeyine ve sonra do¤usuna yöneldi. Bu bölgelerde yaflayan göçebeleri de kendisine ba¤lad›ktan sonra ata yurdu Cend’e vard›. MuhtemeAMAÇLARIMIZ len K›pçaklar’dan olan Cend emiri Alp Arslan’› hediyelerle karfl›layarak hürmet gösterdi, ona ba¤l›l›¤›n› bildirdi. Alp Arslan büyük dedesi Selçuk Bey’in Cend’de bulunan mezar›n› da büyük bir sayg›yla ziyaret etti. Art›k Selçuklular’›n K ‹ TbirA uç P flehri olan Cend’in hâkimiyetini o¤lu Melikflah’a verdi. Böylece Selçuklular’a ba¤l› olan Harizm’in do¤u ve bat›s›ndaki yerler de topraklar›na kat›lm›fl oldu. Bu seferle bölgenin ve ticaret yollar›n›n güvenli¤ini sa¤layan Sultan Harizm’e, oradan T E L Eda V ‹ ZMerv’e Y O N döndü.

N N

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


46

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Büyük Selçuklu Tarihi

1067 y›l›nda bir kez daha Kavurt Bey’in isyan›yla karfl›laflan Alp Arslan yeniSIRA yürüdü. S‹ZDE den Kirman’a Kavurt Bey, Melikflah’›n veliahtl›¤›n› kabul etmedi¤i için onun ad›n› hutbeden ç›karm›flt›. Sultan Alp Arslan’›n Atabeg Çavl› komutas›nda gönderdi¤iD Üöncü kuvvetleri, Kavurt Bey’in Erbasgan idaresindeki ordusunu yenfi Ü N E L ‹ M di. Kavurt bunun üzerine Ciruft kalesine s›¤›n›p bir kere daha af istedi. Kirman’›, kendisine ba¤l› kalmas› flart›yla kardefline b›rakan Alp Arslan, buradan ikinci S O R U Kafkasya seferine ç›kt›. Kara Arslan Kavurt D ‹ K K A TBey daha Tu¤rul Bey’in ölümünden sonra taht› ele geçirmek iste¤i ile ‹sfahân’a yürümüfl, ancak Alp Arslan’›n duruma hâkim oldu¤unu görerek Kirman’a dönmüfltü. Ancak daha sonra 1065’te Sultan’›n Ani seferinde, flimdi de Deflt-i K›pçak’ta olmaSIRA S‹ZDE s›ndan yararlanarak isyan eden (1067) Kavurt Bey, her defas›nda özür dileyip affedilmesine ra¤men, bu da onun son isyan› olmad›. 1069 y›l›nda, Kuhistan sahibi Fazlûya ile ittifak hâlindeAMAÇLARIMIZ isyan edince, Sultan bizzât Kirman’a yürüdü. Fazlûya Nizamülmülk taraf›ndan ma¤lup edilince, Kavurt da affedilmesini istedi. Ancak Alp Arslan’›n askerlerine vaadlerde bulunarak, uygun zamanda sald›rmay› plânlad›¤› ö¤renildi. Kavurt’la iflbirli¤i yapanlardan K ‹ Töldürüldü. A P tesbit edilenler Ancak olay›n boyutlar› tahmin edilenin üzerinde olunca Sultan geri çekilmeye karar verdi. Sonra Kavurt’un o¤lu Sultanflah’›, bir ordu ile babas›na karfl› gönderdi. Fakat onun yenilgiye u¤ramas› ve Alp Arslan’›n Bat› seferine ç›kmas› üzerine meT E L E V ‹ Z kald›. YON sele sürüncemede

N N

‹K‹NC‹ KAFKASYA SEFER‹ ‹NTERNET

Yak›ndo¤u Türklü¤ü’nün belkemi¤ini oluflturan Müslüman O¤uzlar’›n Hazar Deni‹NTERNET zi’nin güneyinden göçüne paralel olarak, gayr› müslim soydafllar› da, kuzeyden göç ediyorlard›. Peçenek, O¤uz ve K›pçak boylar›n›n kalabal›k kitleler hâlinde gelifli, Kafkaslar ve Karadeniz’in kuzeyinde, Balkanlar’da çalkant›lara yol açmakta idi. Nitekim bu yüzden Kafkaslar’dan güneye inen Kumuk ve Alanlar’la Hazarlar’›n kal›nt›lar› Azerbaycân’da büyük sars›nt› yaratt›lar. Buralarda Selçuklular’a ba¤l› olarak hüküm süren fieddadî ve fiirvanflahlar gibi emirlikler onlara karfl› koyamad›lar. Bu yüzden Gürcü/Abhaz meliki Bagrat, fieki’yi istilâ edip Berdaa’ya kadar ilerledi. Anadolu’ya giden göç yollar›n›n kesilmesi gibi olumusuz bir sonuç da do¤uracak olan bu durum, Alp Arslan’› yeni bir bat› seferine mecbur etti. Sultan 1067 y›l› Kas›m ay›nda Arrân’a gelince fiirvanflah ve fieddadî emiri huzuruna ç›kt›lar. Selçuklu ordusu Aras’› geçerek Gürcistan’a girdi. fieki’yi geri ald›. Bagrat’›n fieki’ye tayin etmifl oldu¤u Agsartan adl› vali, de¤erli hediyelerle Sultan’›n huzuruna ç›k›p ba¤l›l›¤›n› bildirdi ve onun eliyle müslüman olmay› istedi. Gürcü kral› savaflmaya cesaret edemeyerek kaçt›. Selçuklu ordusu günefl ›fl›¤›n›n s›zmad›¤› ormanlarda ancak neft makinalar› ile ç›kar›lan yang›nlarla aç›lan yollardan ilerleyebiliyordu. Gürcistan’›n merkezi olan Kartli bölgesine giren Alp Arslan birçok flehir ve kaleyi ele geçirdi. Çok fliddetli geçen k›fltan muzdarip olan Selçuklu ordusu bir müddet Kars’ta kald›ktan sonra Tiflis’e geldi. fiehri zapt eden Sultan, burada bir cami yap›lmas›n› emretti. Bagrat bunun üzerine Alp Arslan’a elçiler göndererek y›ll›k vergi ödemek kayd›yla tâbiyet arz etti. K›z›n› Selçuklu sultan› ile evlendirdi. Alp Arslan Rustov ve Tiflis’in idaresini fieddadî emiri Fazlûn’a b›rakarak Horasan’a döndü. Selçuklu ordusunun ayr›lmas›ndan sonra Kafkasya’da, asl›nda Selçuklu Devleti’ne karfl› isyan mahiyeti tafl›mayan baz› kar›fl›kl›klar ç›kt›. Bu havalideki fetihleri dolay›s›yla bölgeyi iyi tan›yan Emir Savtegin’in buraya gönderilmesi üzerine kar›fl›kl›klar giderildi.


3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

SUR‹YE VE ANADOLU SEFER‹ Alp Arslan’a Kadar Anadolu Ak›nlar› Selçuklu Devleti’nin kuruluflunda büyük emek ve zahmetler çekmifl olan Türkmenler, hâlâ bir yurt bulmak zorunlulu¤u ile göçmeye devam etmekte idiler. Bilindi¤i gibi bu göçler, devlet politikas› olarak Selçuklu sultanlar› ve hanedan üyelerinin de rehberli¤inde Anadolu’ya yönlendirilmekte idi. Nitekim Sultan Alp Arslan da 1064 ve 1067 y›llar›nda, Kafkasya ve Azerbaycan seferleri ile Türkmenler’in Anadolu’ya uzanan yollar›n›n güvenli¤ini sa¤lam›fl bulunuyordu. Ani-Kars bölgesini fethederek, yine bu sürece katk›da bulunmufltu. Bununla birlikte Selçuklu sultanlar›n›n, herhangi bir sebeple do¤uda meflgûl olduklar› zamanlarda da fetihler durmuyor, Türkmen kumandanlar öncülü¤ünde do¤al seyri içerisinde ilerliyordu. Nitekim bu çerçevede fetihleri yürüten meflhur Sâlâr-› Horasan, Gümüfltegin, Afflin, Ahmedflah ve Artuk gibi komutanlar, Selçuklular’a tâbi küçük müslüman emirliklerin topraklar›n› üs olarak kullan›p, güney ve iç Anadolu’ya kadar ak›nlar düzenlemekte idiler. Ancak bu ak›nlar›n bafll›ca amac›, savafl›n en do¤al kazanc› olmakla birlikte, yaln›zca ganimet elde etmek de¤ildi. Sözkonusu ak›nlar›n stratejisi iyi incelendi¤inde bu savafllar›n temel hedefinin askerî sefer yollar›n› ele geçirmek, güçlü Bizans kalelerinin savunmas›n› zay›flatmak ve mümkün oldu¤unca az kay›pla ifli bitirmek oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Ancak bütün bunlara ra¤men, özellikle Selçuklu sultanlar›n›n himayesinde olmayan ak›nlar, zaman zaman Bizans kuvvetleri taraf›ndan durdurulabiliyordu. Anadolu’nun sarp fizikî co¤rafyas›, çok iyi tahkim edilmifl kale ve flehirlerine uygun kuflatma araçlar›ndan ve donan›mdan yoksun olan Türkmenler bazen baflar›s›z oluyorlard›. Düflman taraf›ndan takip edildiklerinde de, gidebildikleri son yere, Azerbaycan’a kadar çekilmek zorunda kal›yorlard›. Fakat bu faaliyetleriyle her hâlükârda Anadolu’nun fethini kolaylaflt›racak zemini de haz›rl›yorlard›. Öyle ki Anadolu fetihleri 1067 y›l›nda Kayseri’ye kadar genifllemiflti. Hattâ Diogenes’in faal siyasetine ra¤men, Sultan Alp Arslan’›n önünden kaçan akrabas› Erbasgan’› yakalamakla görevlendirilen Afflin Bey, bu takip s›ras›nda rahatl›kla Sakarya’y› afl›p Marmara k›y›lar›na ulaflabilmiflti (1070).

Diogenes’in Malazgirt’e Kadarki Faaliyetleri Bizans ‹mparatorlu¤u da pek tabiî, giderek büyümekte olan Türk tehlikesinin fark›nda idi. Bununla birlikte ‹stanbul’da yaflanan taht ve nüfuz mücadeleleri devleti zaafa u¤ratm›fl bulunuyordu. Bu durum Türk istilâs›na zaman›nda müdahalede bulunmay› engelliyordu. Eyaletlerdeki askerî kuvvetler oldukça güç kaybetmiflti. ‹mparator Konstantinos IX. Dukas’›n yetiflkin bir varis b›rakmadan ölümü üzerine kar›s› Eudokia, Romanos Diogenes adl› komutan ile evlenerek onun tahta geçmesini sa¤lad›. Art›k yeni imparatorun yegâne hedefi Türk tehlikesini bertaraf etmekti. Bu maksatla derhâl harekete geçti. 1068 bahar›nda Bulgaristan ve Makedonya askerleri ile Uzlar (gayr› müslim O¤uzlar) ve Franklar gibi muhtelif unsurlardan devflirilmifl ücretli ordusuyla yola ç›kt›. Türkmenler’in Niksar’› ele geçirdiklerini ö¤renince güzergâh›n› de¤ifltirip, Kayseri üzerinden Sivas’a geldi. Divri¤i civar›nda karfl›lafl›p savafla girdi¤i bir Türk birli¤ini yenip çekilmeye mecbur etti. Sonra as›l hedefine do¤ru güneye döndü ve Suriye’ye vard›. Halep yak›n›ndaki Menbic’i ele geçirip ahalisini esir ve katletti (Kas›m 1068). Artah ve Azaz kalelerini de zapt edip, ayn› flekilde ya¤malad›. Diogenes’in as›l hedefi Suriye’nin kap›s› durumundaki Ha-

47


48

Büyük Selçuklu Tarihi

leb’i ele geçirmekti. Bununla birlikte ordusunun açl›kla karfl› karfl›ya kalmas› onu dönmeye mecbur etti. Fakat dönerken Türkler’in bu bölgeden Anadolu’ya giriflini engeleyecek bir savunma tedbiri olarak, Menbic’i tahkim etti. Ancak o daha Orta Anadolu’ya varmadan Türkmen komutan› Afflin, Sakarya havzas›na kadar girip Amorium’u zabt etti, pek çok esir ve ganimet ele geçirdi. Bütün bu olanlar karfl›s›nda çaresiz kalan ‹mparator, ordusunu Türkler’e karfl› savaflmak üzere Anadolu’da da¤›tarak ‹stanbul’a döndü. H›z kesmeyen Türk ak›nlar›na karfl›, ertesi y›l tekrar sefere ç›kan ‹mparator Diogenes’in flimdiki hedefi ise Türk ak›nlar›n›n üssü olan Ahlat’t›. Diogenes, Kayseri-Sivas üzerinden Palu’ya kadar geldi. Ancak Türk ak›nc›lar›n›n Konya’ya girmeleri ve Malatya bölgesini korumakla görevli Ermeni Philaretos’un yenilip kaçmas› üzerine ‹stanbul’a dönmek zorunda kald›. ‹mparator’un 1070 y›l›nda bir kere daha sefere ç›kma giriflimi ise muhalifleri taraf›ndan engellendi. Bunun üzerine Türkler’e karfl› Malatya’ya Philaretos, Sivas’a da Manuel Komnenos komutas›nda iki ordu gönderdi. Alp Arslan’›n amcas›n›n o¤lu olup Kavurt Bey’in isyan›na destek veren ve yenildikten sonra kaçan Erbasgan, Yabgulu Türkmenler’i ile Kafkasya bölgesinde faaliyetlerde bulunuyordu. Alp Arslan’›n bu tarafa yönelmesi üzerine, onun önünden çekilerek süratle Anadolu’ya girdi. Sultan taraf›ndan kendisini takiple görevlendirilen Afflin’in önünden kaçarken, Sivas yak›n›nda karfl›lafl›p savaflmak zorunda kald›¤› Manuel Komnenos’u esir ald›. Fakat ‹stanbul’a gitmek niyetinde oldu¤unu anlat›p esirleri serbest b›rak›nca bütün maiyyeti ve Manuel ile birlikte ‹stanbul’a giden Erbasgan Diogenes taraf›ndan çok iyi karfl›land›. Onu takip ederek hiç bir engelle karfl›laflmadan Marmara k›y›lar›na ulaflan Afflin, ‹mparator’u Erbasan’› iade etmemesi durumunda, mevcut anlaflmay› bozarak ülkesini ya¤malamakla tehdit etti. Nitekim ‹mparatordan red cevab› alan Afflin, Honaz’a kadar ak›nlarda bulundu. Çok miktarda ganimetlerle birlikte dönerken a¤›r k›fl flartlar› sebebiyle kay›plara u¤rad›. Yine de Türk ak›nlar›n›n üssü olan Ahlat’a döndü. Erbasgan meselesini ve Bizans’a karfl› baflar›lar›n›, bu s›rada Suriye seferinden dönmekte olan Alp Arslan’a bir mektupla rapor etti.

Alp Arslan’›n Suriye Seferi Bizans ‹mparatorlu¤u’nun ticarî ç›karlar› dolay›s›yla, Fat›mî Halifeli¤i ile yak›n iliflkileri bulunmaktayd›. Hat›rlanaca¤› üzere, Tu¤rul Bey zaman›nda yap›lan anlaflma ile, ‹stanbul’daki camide Fat›mî halifesi yerine Abbasî halifesi ad›na hutbe okutulmas› kabul edilmiflti. Bu durum Fat›mîler’le Bizans aras›nda k›sa süreli biri so¤uklu¤a sebep olsa da, iliflkiler zaman içerisinde tabii seyrine girmifl bulunuyordu. Fat›mîler’in Bizans ile ittifaklar›, takip ettikleri dinî siyaset ve sünnî islâm dünyas› için tehdit oluflturmalar› Alp Arslan’›n dikkatini bu yöne çekiyordu. Bu arada Fat›mî Devleti’ndeki iç kar›fl›kl›klar, dönemin en büyük gücü olan Selçuklu Devleti’nde yank› buldu. Fat›mî veziri Ebû Cafer b. Hamdân, Alp Arslan’› anlaflmazl›k hâlinde bulundu¤u ordu komutan› Bedrülcemâli’ye karfl› M›s›r’a davet etti (1070). Fat›mîler’e tâbi olan Halep emiri de, sefere ç›kmas› durumunda Sultan’a yard›m vaadinde bulunuyordu. M›s›r seferine karar veren Sultan, hem Diogenes’le birlikte Türkler’e karfl› sald›r›ya geçen Bizans’a gözda¤› vermek; hem de Suriye istikametinde ilerlerken arkas›nda pürüz b›rakmamak düflüncesiyle Anadolu’ya geldi (Temmuz 1070). Van Gölü’nün kuzeyinden Malazgirt önlerine geldi. Önce Malazgirt’i, sonra Tu¤rul Bey’in 1054’de ald›¤›, fakat düfltü¤ü anlafl›lan Ercifl kalelerini kolayl›kla ele geçirdi. Ora-


49

3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

dan güneye dönerek Mervanî emirinin idaresindeki Amid (Diyarbak›r)’e geldi. ‹taâtsiz tutumu sebebiyle cezaland›rmak istedi¤i Emir Nizameddin’in yerine kardeflini atamaya karar verdi. Ancak emirin af dilemesi ve pek çok hediyeler sunmas› üzerine yoluna devam etti. Siverek ve Tulhum kalelerini ald›ktan sonra Ekim 1070’de, Urfa’y› kuflatma alt›na ald›. Dönemin büyük flehirlerinden olan Urfa, surlar› dolay›s›yla çok iyi korunuyor; Bulgar Basil adl› bir komutan taraf›ndan müdafaa ediliyordu. Alp Arslan, bu sefere destek sözü vermifl olan Halep Mirdasî emiri Mahmud’u da yard›ma ça¤›rd› ise de gelmedi. Daha fazla zaman kaybetmek istemeyen Alp Arslan, iki ay kadar süren Urfa kuflatmas›n› 50.000 dinar haraç ödeme teklifini kabul ederek kald›rd›. Alp Arslan bundan sonra F›rat Nehri’ni geçerek (20 Ocak 1071) Halep yak›nlar›na geldi. fiehrin hâkimi Mirdasî emiri Mahmud, Fat›mîlerle olan iliflkilerinin etkisiyle itaâtsizlik gösteriyordu. Alp Arslan bunun üzerine flehre zarar vermek istemedi¤i halde Halep’i kuflatmaya karar verdi (Nisan 1071). Ancak Diogenes’in Suriye seferinde de görüldü¤ü gibi, Bizans’›n da hedefinde olan bu uç flehrini k›l›ç zoruyla almay› ve ‹slâm hududunu zay›flatmay› uygun bulmad›. Bir ay kadar süren kuflatma sonunda annesi ile birlikte Alp Arslan’›n huzuruna ç›k›p af isteyen Mahmud Abbâsî Halifeli¤i’ne ve Selçuklu Devleti’ne ba¤l›l›k flart›yla görevine iade edildi.

Diogenes Yeniden Anadolu’da Sultan Alp Arslan Haleb’den M›s›r’a gitmeye haz›rland›¤› s›rada gelen Bizans elçisi, ‹mparator’un Ahlat, Ercifl, Malazgirt ve Menbic kalelerinin iade edilmesini istedi¤ini, aksi taktirde büyük bir orduyla gelece¤ini bildiriyordu. Diogenes’in sefere ç›kmak yerine elçi göndermesini, onun zay›fl›¤›na yoran Alp Arslan, elçiye sert bir SIRA S‹ZDE üslûpla olumsuz cevap verdi. Ancak 13 Mart’ta ‹stanbul’dan hareket eden ‹mparator’un büyük bir ordu ile Erzurum’a do¤ru ilerlemekte oldu¤u haberi kendisine ulafl›nca telaflla dönüfl yoluna girdi. Kuvvetlerinin bir k›sm›n›, DFat›mîler’e Ü fi Ü N E L ‹ M karfl› Suriye’de b›rak›p F›rat’› geçti. Selçuklu ordusu nehri geçerken hayvanlar›n›n bir k›sm› telef oldu¤u gibi, iflin aciliyeti dolay›s›yla hareket kaabiliyeti zay›f birlikler de S O R U terhis edilince mevcudu bir hayli azalm›fl oldu. D‹KKAT Dikkat edilecek olursa Sultan Alp Arslan’›n Haleb’i kuflatmas› ve ‹mparator’un büyük bir ordu ile ‹stanbul’dan yola ç›kmas› ayn› günlere rastlamaktad›r. Oysa art›k bir imparatorluk hâline gelmifl olan Selçuklu Devleti’nin bu seferden, daha haz›rl›k haberSIRAaflamas›nda S‹ZDE dar olmas› gerekirdi. Vezir Nizamülmülk’ün Siyasetnâme adl› eserinde nakletti¤i bilgi, devletin gizli haber alma, bilgi toplama konusundaki eksikli¤ini aç›kça ortaya koymaktaAMAÇLARIMIZ“Dostlar›m› d›r. Buna göre Alp Arslan’a istihbarât teflkilât› kurulmas› teklif edildi¤inde düflman, düflmanlar›m› dost gösterirler” endiflesi ile reddetmiflti.

N N

K ‹ T Aelçisi, P Selçuklu ordusunun Suriye’den telaflla dönüflüne flahit olan Bizans durumu ‹mparatora bildirdi. Hattâ Alp Arslan’›n takviye kuvvetler toplamak üzere Urfa’dan Musul’a gitmesi de, ‹mparator’dan korkup ‹ran’a kaçt›¤› fleklinde rapor edildi. T E L E V ‹ Z YSlav, ON Diogenes’e gelince Balkan ve Anadolu vilâyetlerinden, Ermeni, Bulgar, Gürcü, Alman, Frank, Peçenek, Uz ve K›pçak gibi çeflitli milletlerden toplad›¤› ordusuyla Anadolu’ya girmifl bulunuyordu. Bizans ordusunun a¤›rl›klar› 3.000 araba ile çekilirken, 1.200 kiflinin kulland›¤› ve 100 hayvan›n çekti¤i devasa bir manc›‹NTERNET n›klar› da vard›. Ayr›ca ordunun çarkç›, la¤›mc›, arabac›, manc›n›kç› gibi teknik s›n›f›n toplam›n›n 100.000’i, kumandan/subay say›s›n›n 30.000’i buldu¤u kaydedilmektedir. Rakamlar mübala¤al› gibi görünse de, Bizans ordusunun mevcudunun

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


50

Büyük Selçuklu Tarihi

Selçuklu ordusu ile k›yaslanamayacak kadar çok oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Nitekim bu orduda yer alan Uzlar’›n mevcudunun dahi 15.000 oldu¤u kaydedilmektedir. Netice olarak, 600.000 gibi çok abart›l› baz› rivayetlere ra¤men Bizans ordusunun 200.000 civar›nda oldu¤u kuvvetle tahmin edilmektedir. Alp Arslan ise, Azerbaycân/Hoy’da bir k›s›m kuvvetlerin kat›lmas›n› bekledikten sonra Meyyâfarîkîn, Erzen ve Bitlis yoluyla Ahlat’a vard›. Savafl›n ciddiyeti dolay›s›yla hatunu ve çocuklar›n› vezir ile birlikte Tebriz’e gönderirken, ölürse o¤lu Melikflah’› yerine geçirmelerini istedi. Alp Arslan Ahlat’a geldi¤inde huzuruna ç›kan Afflin Bey, Anadolu gazalar›nda ve özellikle Erbasgan’› takibi s›ras›nda yaflad›klar›n› ve Rumlar’›n kendileriyle savaflacak kudrette olmad›¤›n› anlatarak onu ümitlendirdi. Anadolu gazalar› ile flöhret bulan Afflin, Sanduk, Artuk, Dilmaço¤lu, Mengücik, Daniflmend, Çavl› ve Porsuk gibi bey ve Mervano¤ullar› ile bir k›s›m mahallî müslüman kuvvetlerinin kat›l›m›yla Selçuklu ordusunun mevcudunun da 50-60.000 civar›na ulaflt›¤› anlafl›lmaktad›r.

MALAZG‹RT ZAFER‹

Fersah bir islâmî uzunluk birimi olup 3 mile eflittir. Bir mil yaklafl›k 2 km. oldu¤una göre bir fersah da 6 km.dir.

Bizans ordusu Kapadokya’ya ulaflt›¤›nda toplanan harp meclisi nas›l bir strateji uygulanmas› gerekti¤i konusunu tart›flt›. Baz›lar› Selçuklu ordusunu iç bölgelere, çekerek ve iafle imkânlar›n› yok ederek h›rpalamay› önerdiler. Di¤erleri ise de¤il Erzurum’da durmay›, ‹ran’a var›p tüm ‹slâm ülkelerini istilâ etmeyi, yani hucümu öneriyorlard›. ‹kinci görüfle uyan Diogenes, yoluna devamla Erzurum’a geldi. Ordusundan 10.000 kiflilik bir birli¤i, do¤uda güvenli¤i sa¤lamak ve ordusuna erzak sa¤lamak üzere Abhazya’ya gönderdi. 30.000 kiflilik bir kuvveti ise Türk as›ll› Tarkhaniotes ve Frank Russel komutas›nda, yollar›n emniyetini sa¤lamalar› için Ahlat’a sevk etti. Alp Arslan’›n da tam Ahlât’a ulaflt›¤› s›rada, Selçuklu öncü birlikleri, Sanduk Bey idaresinde Bizans kuvvetlerini bask›na u¤ratt›lar. Da¤›lan askerler Malatya bölgesine kaçarlarken ‹mparator, Ermeni Basil idaresinde yeni bir k›ta asker yollad›. Basil, esas Selçuklu ordusunun henüz gelmedi¤ini ve Bizans öncü birliklerini da¤›tan kuvvetlerin Ahlat garnizonu askerleri oldu¤unu zannediyordu. ‹mparatoru da bu flekilde bilgilendiren Basil’in askerleri ölü veya esir olarak imha oldu¤undan geriye haber getirecek bir kifli bile kurtulamad›. Bu arada Diogenes, zay›f bir müfreze taraf›ndan korunmakta olan Malazgirt’i alarak, ba¤›fllama sözü vermesine ra¤men, müdafileri ve halktan kaçamayanlar› katletti. Sultan Alp Arslan da bu s›rada, yan›nda yukar›da say›lan kumandanlar oldu¤u hâlde Malazgirt’e do¤ru ilerlemekte idi. Selçuklu ordusunun aniden gelifli karfl›s›nda flaflk›nl›¤a düflen Bizans ordusu, yürüyüflünü durdurup Malazgirt’e 10 km. kadar mesafede, Rahva ovas›nda ordugâh›n› kurdu. Ancak karargâh›n› ‹mparator’dan önce hâkim tepelere kuran Alp Arslan, 24 A¤ustos günü ilerleyerek düflman›n bir fersah yak›n›na geldi. Sultan yine de, kuvvet azl›¤› dolay›s›yla bir meydan savafl›na girmek konusunda tereddütlü idi. Bu yüzden bir yandan da düflman hakk›nda bilgi toplamak ve ‹mparator’a bar›fl önermek üzere bir elçilik heyeti gönderdi. Abbâsî halifesinin sultana gönderdi¤i ‹bn Mühellebân ve Savtekin’den oluflan heyet, Sultan’›n sulh teklifini Diogenes’e ilettiler. ‹mparator öncü birliklerinin hezimete u¤ramas›na ve ordusundaki itaâtsizlik emarelerine ra¤men, say›sal üstünlü¤ün verdi¤i gururla, teklifi çok kaba bir flekilde geri çevirdi. Selçuklu ordusu hakk›nda kendisine verilen yan›lt›c› bilgilerin de etkisiyle, bar›fl›n Rey’de yap›laca¤›n›, kendilerinin ‹sfahân’da, hayvanlar›n›n ise Hemedan’da k›fllayaca¤›n› söyleyerek meydan okudu. Diogenes ayr›ca bu seferin, Bizans bak›m›ndan o güne kadarki


3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

Türk ak›nlar› ile yak›n iliflkisini ortaya koyan, kesin sonuç almaya yönelik bir intikam seferi oldu¤unu anlatan flu cümleleri sarf ediyordu: “Rum (Roma) ülkesine yap›lanlar›, ayn›yla ‹slâm ülkelerine yapmad›kça dönmeyece¤im. Bu sefer için muazzam paralar sarf ettim. Nas›l dönerim?” ‹mparator’un cevab›, mensup olduklar› dine ve millete hizmet için, idealleri u¤runda yaln›zca kazanmaya odaklanm›fl, Selçuklu ordusu üzerinde olumsuz bir etki yapmad›. Abbâsî Halifesi de, bu harbin ‹slâm Dünyas› için arzetti¤i ehemmiyet dolay›s›yla, haz›rlatt›¤› bir dua metnini bütün ‹slâm ülkelerine göndererek Alp Arslan’›n ordusu için Allah’a yakar›lmas›n› istedi. ‹mam›n›n tavsiyesiyle savafl› müslümanlar için özel bir gün olan Cuma’ya b›rakan Alp Arslan, ordusunun maneviyat›n› yükseltecek tedbirler de al›yor, bu savafl›n bir kader savafl› oldu¤ununun bilinci ile Cuma namaz›ndan sonra ordusuna flöyle hitap ediyordu: “Burada Allah’tan baflka sultan yoktur. Emir ve kader onun elindedir. Bu sebeple benimle birlikte savaflmak veya ayr›l›p gitmek konusunda serbestsiniz.” Askerleri hiçbir flekilde ayr›lmayacaklar›n› beyan ederken üzerine beyaz bir elbise giyen Sultan, eski Türk âdetine göre at›n›n kuyru¤unu ba¤lad›. Gö¤üs gö¤üse harp edece¤inin iflareti olarak, ok ve yay›n› at›p, k›l›ç ve topuzunu ald›. “Ey askerlerim! E¤er flehit olursam bu beyaz elbise kefenim olsun. O zaman ruhum göklere yükselecektir. Melikflah’› yerime tahta ç›kar›n›z ve ona ba¤l› kal›n›z. Zaferi kazan›rsak önümüzde çok hay›rl› günler olacakt›r” sözleriyle art›k savafla haz›r oldu¤unu gösteriyordu (Turan 2010, Köymen 1972). Gece boyunca Türk askerlerinin boru, davul ve tekbir sesleri ile uykusuz b›rak›lan Bizans ordusunda da, ertesi gün kendi adetlerince benzer törenler, ayinler yap›ld›. Nihayet 26 A¤ustos 1071 Cuma günü, ö¤le namaz›ndan sonra iki ordu harp düzeni ald›. Bizans ordusunun merkezinde ‹mparator bulunuyor, sa¤ kanada Nikephoros Bryennios, sol kanada Aleates, artç› kuvvetlere ise Andronikos Dukas kumanda ediyordu. Sultan Alp Arslan ise ordusunu iki ana bölüme ay›rm›fl bulunuyordu. Tarank adl› kumandan›n emrine verilen ve daha kalabal›k olan ikinci k›s›m, dörde ayr›larak önceden savafl alan›n›n yanlar›ndaki tepelere pusuya yat›r›lm›flt›. Bunlar›n bir bölümü Bizans ordusunun gerisini tutacak ve keflif yapacak; di¤erleri ise s›ras› geldi¤inde düflman› kuflat›p ok ya¤muruna tutacaklard›. Sultan Alp Arslan komutas›ndaki birinci k›s›m ise, Diogenes’in karfl›s›nda yerini ald›. Savafl Murat suyunun bir kolu üzerinde, Malazgirt önündeki Rahva ovas›nda cereyan ediyordu. Selçuklu askerlerinin ok ya¤muruna tutarak tahrik etmesi üzerine, Bisans ordusu çan sesleri eflli¤inde harekete geçti. Bizans ordusu, kendilerine oranla çok az olan bu kuvvetleri ezmek hevesiyle hücuma kalkt›. Selçuklu birlikleri taktik gere¤i, yenilmifl gibi yaparak ve sa¤a sola da¤›larak geri çekilmeye bafllad›lar. Bu takip s›ras›nda pusular›ndan ç›kan Türk askerleri düflman›n sa¤ kanad›n› bozguna u¤ratt›lar. Bu s›rada Peçenek ve Uz askerleri de daha önce sözlefltikleri gibi Selçuklu saflar›na geçtiler. Bizans ordusunda bulunan bu gayr› müslim Türkler’in, Selçuklu ordusu çevresinde keflif yaparlarken, ayn› dili konufltuklar›n› duyunca, savafl s›ras›nda taraf de¤ifltirmek için anlaflt›klar› rivayet edilir. ‹mparator ordusunun sa¤ kanad›n›n bozulmas› üzerine, sol kanad› yard›ma ça¤›rd›. Ancak onlar da Bizans ordusunun arkas›na sarkan Türk askerlerince kuflat›l›p yenilgiye u¤rat›ld›klar› için yard›ma gelmeleri mümkün olamad›. Ermeni kuvvetleriyse zaten savafl bafllad›¤›nda firar etmifllerdi.

51


52

Büyük Selçuklu Tarihi

Sahte ricat Türkler’in çok eski zamanlardan itibaren Malazgirt’te, Mohaç’ta hattâ Preveze’de uygulad›klar› bir harp takti¤idir. Düflmana sald›ran askerler yenilmifl gibi yap›p süratle geri çekilirken, yanlarda önceden pusuya yat›r›lm›fl olan birlikler ç›karak düflman› arkadan çevirir ve bir çember içerisinde kalan düflman› imha ederlerdi.

Muharebeyi büyük bir ustal›kla yöneten Alp Arslan sahte ricat, turan takti¤i veya kurt oyunu denilen Türk savafl takti¤ini uygulayarak kuvvet azl›¤›n›n zaafa dönüflmesine engel oldu. Diogenes nihayet, Türk birliklerini takip ederken pusuya düfltü¤ünü anlay›p geri çekilmeye karar verdi. Fakat daha savafl›n sonucu belli olmadan, artç› kuvvetler komutan› Andronikos, ‹mparator’un bozguna u¤rad›¤›n› ilan edip kaçt›. Bununla birlikte kuflatman›n tam ortas›nda kalan Diogenes, esir düflene kadar k›l›c›yla kahramanca savaflt›. Nihayet elinden yaralanan ve at› vurulunca yere düflen Diogenes esir edildi.

fiekil 3.1 Malazgirt Savafl› Kaynak: Köymen (1972)

25-26 A¤ustos saat 13.30’a kadar iki taraf Ordular›n›n tertipleri

fiekil 3.2 Malazgirt Savafl› Kaynak: Köymen (1972)

Bizans Ordusunun 26 A¤ustos 1071 saat 15.30’dan saat 19.30’a kadar kuflat›lmas› ve yok edilmesi


53

3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

Böylece akflama kadar süren muharebede Bizans ordusunun büyük k›sm› imha edildi. Baflta ‹mparator olmak üzere, pek çok kifli de esir düfltü. Selçuklu ordusunun elde etti¤i ganimetin haddi hesab› yoktu. Bu benzeri az görülmüfl fevkelâde, inan›lmas› zor bir olayd›. Diogenes, Sultan’›n huzuruna zincire vurulmufl ve boynuna esaret niflanesi olan lale tak›lm›fl olarak ç›kar›ld›. Di¤er esirlerin ona gösterdi¤i sayg› ve ‹bn Mühelleban’›n flahitli¤i ile teflhis edildi. Malazgirt Savafl›’nda karfl› karfl›ya gelen Selçuklu-Bizans ordular›n›SIRA yap›lar› S‹ZDEbak›m›ndan karfl›laflt›rarak de¤erlendirin. D Ü fi Ü N E L ‹tenkit M Selçuklu sultan›, ‹mparator’u bar›fl teklifini reddetmesi yüzünden etmenin d›fl›nda, ona kötü muamelede bulunmad›. Hattâ onu “Üzülmeyiniz ‹mparator! ‹nsanlar›n maceralar› böyledir” sözleri ile teselli etti. Diogenes’e kaftan ve S O Rhilat, U külah giydirildi. Üzerinde kelime-i flehadet bulunan bir sancak hediye edildi. Afla¤›da okuma parças›nda detay› verilen konuflmalardan sonra bir anlaflmaya var›ld›. D‹KKAT Buna göre Bizans imparatoru flu hususlar› yerine getirmeyi taahhüd ediyordu. • ‹mparator serbest b›rak›lmas› karfl›l›¤›nda 1,5 milyon dinar fidye verecek SIRA S‹ZDE • Bizans Devleti y›ll›k 360.000 dinar vergi ödeyecek • Selçuklu Sultan’› talep ederse, ‹mparator askerî yard›mda bulunacak • Taht›n› muhafaza edebildi¤i takdirde, önceden müslümanlar›n elinde olan AMAÇLARIMIZ Antakya, Urfa, Malazgirt ve Ahlât’› Selçuklular’a terk edecek • Bizans ülkesindeki tüm müslüman esirler serbest b›rak›lacakt›. Bu anlaflmadan ç›kan en önemli sonuç, Bizans ‹mparatorlu¤u’nun Selçuklu K ‹ T A P Devleti’ne ba¤l› duruma gelmifl olmas›d›r. Nitekim vergi ve askeri yard›m mükellefiyeti yan›nda imparatora hilat giydirilmifl olmas› bunun aç›k delilleridir. Tarihçilerden anlaflman›n flartlar›n› zaferin büyüklü¤ü ile uygun bulmayanlar oldu¤u gibi, T E da L E Vvard›r. ‹ Z Y O N Bir hafta bu vesile ile Alp Arslan’›n yüce gönüllülü¤ünü öne ç›karanlar kadar misafir edilen Diogenes, nihayet 200 kiflilik bir Türk müfrezesi eflli¤inde, 10.000 dinar da yol harçl›¤› verilerek, ‹stanbul’a gitmek üzere u¤urland›. Bununla birlikte her iki hükümdar da, bu anlaflman›n uygulanabilmesinin ‹m‹NTERNET parator’un hayatta kalmas›na ba¤l› oldu¤unu, Diogenes’in ‹stanbul’a dönemeden taht› kaybedebilece¤i öngörmüfllerdi. Nitekim Diogenes daha Sivas’a vard›¤›nda taht›n›n Mihail VII. Dukas taraf›ndan ele geçirildi¤ini ö¤rendi. Yine de Alp Arslan’›n yard›m›na da güvenerek mücadeleye devam etti. Ancak yenilgiye u¤rad›. Manast›ra kapanmaya söz verdi ise de, Mihail Dukas onun gözlerine mil çektirerek ac›lar içerisinde ölümüne sebep oldu. Öte yandan ‹slâm âleminde büyük sevince yol açan Malazgirt Zaferi, her tarafa fetihnâmeler gönderilerek duyuruldu. Halife el-Kaim Biemrillah 12 Eylül günü Ba¤dad’a ulaflan fetihnâmeyi devlet erkân›n›n huzurunda merasimle okuttu. Halife, Alp Arslan’a bu vesile ile bir tebrik mesaj› gönderdi. Ba¤dad’da, halk›n da coflkuyla kat›ld›¤› flenlikler yap›ld›. Hat›rlanaca¤› gibi, Türkler Yak›ndo¤u’ya girdiklerinde ‹slâm Dünyas›’n›n karfl› karfl›ya oldu¤u en büyük d›fl tehlike, ata¤a kalkm›fl olan Bizans ‹mparatorlu¤u idi. Selçuklular taraf›ndan ilerleyifli durdurulan Bizans’›n, bu kararl› ve son büyük girifliminin de bofla ç›kmas› Müslümanlar’a genifl bir nefes ald›rm›flt›. Diogenes’in taht› kaybetmesi üzerine, Bizans ile yap›lm›fl olan anlaflma hükümsüz kald›. Alp Arslan bunun üzerine, dostu imparatorun intikam›n› da bahane ederek, komutanlar›na Anadolu’nun fethini emretti. Bu anlaflman›n yürürlükte kalmas› durumunda bile, Bizans topraklar›na yap›lan Türkmen ak›nlar›n›n önünü kesilece¤ini iddia etmek mümkün de¤ildir. Zira O¤uzlar/Türkmenler, bir yurt bulmak mecburiyeti ile Dandânakân savafl›ndan beri, Selçuklu Devleti’nin politikalar› çer-

3

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


54

Büyük Selçuklu Tarihi

çevesinde Anadolu’ya ak›nlar yapmakta idiler. Öyle ki daha Malazgirt Savafl›’dan önce Sakarya havzas›na kadar ulaflm›fllard›. Ancak Bizans’›n henüz Türkler’e karfl› koyacak ve onlar› takip edebilecek kuvveti bulunmaktayd›. Bu yüzden Türkmenler, Bizans taarruza geçince gidebildikleri yere kadar geri çekilmeye mecbur kal›yorlard›. Oysa Malazgirt yenilgisinden sonra Bizans, neredeyse yüz y›l boyunca bir daha bu büyüklükte bir ordu toplayamayacak a¤›r bir darbe yedi. Baflka bir deyiflle, bu zaferle Bizans’›n askerî gücü k›r›l›nca Türkler, bundan böyle güvenli bir flekilde Anadolu’ya yerleflmek imkân› bulmufllard›r. Malazgirt Zaferi bu bak›mdan Anadolu’nun yurt tutulmas› bahsinde tam anlam›yla bir dönüm noktas› olmufltur. Nitekim çok k›sa bir süre içerisinde Do¤u Anadolu bölgesinde Saltuklular, Mengücikler, Daniflmendliler gibi beylikler kuruldu. 1075 y›l›nda Süleymanflah’›n ‹znik’i fethiyle kurulan Türkiye Selçuklu Devleti ve Küçük Asya Anadolu’nun vatan haline gelmesi de flüphesiz bu zaferin eseridirler. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

4

Malazgirt zaferinin Türk Tarihi bak›m›ndan önemini nas›l aç›klars›n›z? SIRA S‹ZDE

ALP ARSLAN’IN TÜRK‹STAN SEFER‹ VE ÖLÜMÜ

Ü fi Ü N bir E L ‹ Mzamand›r seferde bulunan Sultan Alp Arslan, Malazgirt savafl›nBir y›ldan Duzun dan sonra ‹sfahan’a döndü. Burada zafer münasebetiyle tâbi emir ve hükümdarlar›n ve elçilerin kabul etti. Ancak bir süre sonra Türkistan’a sefere ç›kS O Rtebriklerini U mak zorunda kald›. Bilindi¤i gibi Maveraünnehir’de Ça¤aniyan ve Harizm’in hâkimiyeti konusu D‹KKAT Gazneliler’le Karahanl›lar aras›ndaki bir mesele olarak Selçuklular’a miras kalm›flt›. Karahanl›lar’la, Alp Arslan’›n Toharistan melikli¤i s›ras›nda da eksik olmayan s›SIRA S‹ZDE n›r çat›flmalar›, flimdi damad› fiemsülmülk Nasr Han ile o¤ullar› Ayaz ve ‹lyas aras›nda da sürüyordu. Nasr Han’›n do¤uda meflgul olmas›ndan yararlanan Toharistan meliki Ayaz onun topraklar›na sald›rd›. Geri dönüp Ayaz’› yenilgiye u¤ratan AMAÇLARIMIZ Han, Selçuklu melikine a¤›r kay›plar verdirdi. Ayr›ca Alp Arslan’›n k›z› olan eflini de, kardefli lehine casusluk yapt›¤› suçlamas›yla döverek ölümüne sebep oldu. Alp Arslan bu geliflmeler üzerine Karahanl› hükümdar›n› cezaland›rmak için K ‹ T A P 200.000 kiflilik bir ordu ile sefere ç›kt›. Selçuklu ordusunun Ceyhun Nehri’nden geçifli bir ay sürdü. Sultan’›n ilerleyifli Maveraünnehir s›n›r›ndaki Barzam kalesinin direnifliyle duraklad›. Bat›nî inan›fll› oldu¤u söylenen Yusuf el-Harezmî adl› kale koT E L E fazla V ‹ Z Y O direnemeyece¤ini N mutan›, daha anlay›nca teslim olmaya karar verdi. Ancak rivayete göre s›rlar› ortaya ç›kmas›n diye kar›s› ve çocuklar›n› kendi elleriyle öldüren Yusuf, bir suikast plân› yapt›. Sultan’›n huzuruna ç›kar›ld›¤›nda çizmesinin koncuna saklad›¤› ‹ N T E R N E T hançeri ç›kar›p üzerine at›ld›. Alp Arslan ve komutanlar›ndan Gevherâyin a¤›r flekilde yaraland›lar. Yusuf, Sultan’›n adamlar› taraf›ndan hemen orada öldürüldü. Ancak Sultan Alp Arslan da ald›¤› yaralar›n tesiri ile dört gün sonra 25 Kas›m 1072 tarihinde flehit oldu. Ölümü kar›fl›kl›klar› önlemek düflüncesiyle bir müddet gizli tutuldu. Cenazesi daha sonra Merv’e getirilerek, orada babas› Ça¤r› Bey’in yan›na defnedildi. Alp Arslan’›n saltanat› ‹bn-i Kemâl’in Yavuz Sultan Selim’in saltanat› için yapt›¤› benzetmede oldu¤u gibi, ikindi günefli gibi gölgesi uzun, fakat vakti k›sa bir saltanat oldu. Ancak di¤er tüm olaylar yok say›lsa bile Türk, ‹slâm ve Dünya Tarihinde çok mühim bir yer tutan, Anadolu’nun Türkiye olmas›n› sa¤layan Malazgirt zaferi, onun ve askerlerinin ölümsüz bir hizmeti olarak tarihe geçmifltir. Sultan Alp Arslan bunun yan›s›ra, ‹slâm dünyas›n› içeriden tehdit eden ve Fat›mîler eliyle siyasallaflan afl›r› fliîli¤e karfl› da, Nizâmiye ad›yla meflhur olan medreseler yapt›rarak, fikir düzeyinde de sünnî islâma büyük hizmetler yapm›flt›r.

N N


3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

55

Özet

N A M A Ç

1

Selçuklu Devleti’nin iç meselelerini tan›mlayabilme Çocu¤u olmayan Tu¤rul Bey’in 1063 y›l›nda ölmesi üzerine, yerine veliahd tayin etti¤i, Ça¤r› Bey’in o¤lu Süleyman tahta oturdu. Ancak daha Tu¤rul Bey zaman›nda ‹brahim Yinal isyan›na destek veren ve sonra kendisi isyan eden Kutalm›fl da, saltanat› ele geçirmek üzere harekete geçti. Önce Süleyman’›n tahta geçmesi için gerekenleri yapan vezir Amidülmülk Kündürî, Kutalm›fl karfl›s›nda tutunamad›. Bunun üzerine zaten taht› ele geçirmek üzere harekete geçmifl bulunan Alp Arslan’dan yard›m istedi. Alp Arslan, saltanat davas›na kalk›flan Musa Yabgu’yu etkisiz hâle getirdikten sonra, Kutalm›fl’›n üzerine yürüdü. Yenilgiye u¤rayan Kutalm›fl hayat›n› da kaybetti. Alp Arslan bundan sonra taht› ele geçirdi. Kardefli Süleyman fiiraz’a çekildi. Ancak Alp Arslan’›n Kirman meliki olan kardefli Kara Arslan Kavurt Bey, bafllang›çta mücadeleye girmeyip ülkesine döndü ise de daha sonra defalarca ayakland›. Kavurt’un isyanlar› bast›r›lsa da mesele tam olarak çözülemeyip Melikflah zaman›na intikal etmifltir. Alp Arslan döneminde çözülmesi gereken di¤er önemli bir mesele ise halifelikle ilgili idi. Çünkü Halife el-Kaim Biemrillah, Tu¤rul Bey’in ölümü üzerine Selçuklu sultan›n›n ad›n› hutbeden ç›karm›flt›. Bununla da yetinmeyerek, Irak’daki Selçuklu memurlar›n›n yerine kendi adamlar›n› atam›flt›. Bu durum Tu¤rul Bey’in hilafet kurumu üzerinde oluflturdu¤u statünün de¤iflmesi anlam›na geliyordu. Halife bu konuda bölgedeki mahalli emirlerin yard›m›na baflvurmay› denedi ise de sonuç alamad›. Alp Arslan rakiplerini bertaraf ettikten sonra Ba¤dad’a bir heyet gönderip saltanat›n›n onaylanmas› istedi. Halife bu iste¤i yerine getirmek ve Tu¤rul Bey zaman›nda yap›lm›fl olan anlaflmay› yenilemek zorunda kald›. Alp Arslan’›n tayin etti¤i Selçuklu memurlar›n›n göreve bafllamas›yla Irak’da hâkimiyet yeniden kurulmufl oldu.

N A M A Ç

2

Selçuklu Devleti’nde bu dönem yaflanan siyasî ve askerî olaylar› aç›klayabilme Sultan Alp Arslan’›n ilk seferi, devletin bat› siyaseti do¤rultusunda 1064 y›l›nda, Azerbaycan ve Kafkasya üzerine oldu. Anadolu seferlerinin güvenli¤i için önce Gürcistan’a girdi. Tiflis-Çoruh aras›ndaki birçok yer fiavflat’a kadar fethedildi. Gürcü kral› kaçarken baz› yerel yöneticiler ba¤l›l›k bildirdiler. fiehzâde Melikflah da Nizamülmülk ile birlikte Nahcivan’da önemli fetihler yapt›. Selçuklu ordusu Sepidflehr ve Lal’i ald›. Gürcü meliki Gürgen Selçuklu Devleti’ne ba¤land›. Alp Arslan yoluna devamla Anadolu’ya girdi. Bizans’a tâbi Ermeni prensli¤inin idaresinde iken Bizans imparatoru taraf›ndan ilhâk edilmifl olan Ani flehri kuflat›ld›. Bu müstahkem flehir, fliddetli bir muhasara ile ele geçirildi (16 A¤ustos 1064). ‹slâm dünyas›nda da büyük sevinç yaratan bu olay üzerine Halife Sultan’› tebrik ve taltif etti. Sultan 1065 y›l› sonunda, Deflt-i K›pçak üzerine bir sefer düzenledi. Müslüman olmayan Türkler’le iflbirli¤i ederek bölge ticaretini sekteye u¤ratan K›pçak ve Türkmenler’i kendisine ba¤lad›. Sözkonusu gayr› müslim Türkler, Hazar Denizi’nin kuzeyinden bat›ya göç ederken Hazar-Karadeniz aras›nda da s›k›fl›kl›¤a ve kar›fl›kl›klara sebep olmakta idiler. Onlar›n güneye inmeye zorlad›¤› topluluklar Kafkasya’da Türkmenler’in Anadolu göç yollar›n› t›kamakta ve tehdit etmekte idiler. Bu yüzden ikinci Kafkasya seferine ç›kan Sultan Gürcistan’da Tiflis dahil bir çok flehri zabt etti (1067 sonu). Gürcü meliki de y›ll›k vergi ödemeyi kabul etti. Bu arada Bizans ‹mparatorlu¤u’nda ‹mparatoriçe Eudokia ile evlenerek tahta geçen Romanos Diogenes, Türkler’i Anadolu’dan atmak üzere harekete geçti. Çünkü Türk istilâs› Sakarya k›y›lar›na ulaflm›fl bulunuyordu. Her ne kadar Bizans ordular› karfl›s›nda çekilmek zorunda kalsalar da, Türkmenler yurt bulmak mecburiyeti ile ölüm pahas›na mücadele etmekte idiler. Diogenes Malazgirt’ten önce, biri Suriye’ye kadar uzanan iki sefere bizzât kumanda etmifl olmas›na ra¤men netice alamad›.


56

Büyük Selçuklu Tarihi

Alp Arslan ise 1070 y›l›nda Ercifl ve Malazgirt’i fethetti. Diyarbak›r ve Urfa’y› kuflat›p Bizans’a bir nevi gözda¤› verdikten sonra Suriye’ye ilerledi. Amac› Sünnî ‹slâm dünyas› için büyük tehlike oluflturan Fat›mî halifeli¤ini cezaland›rmakt›. Ancak Halep emirinin itaâtsizli¤i sebebiyle bu flehri muhasara etti¤i s›rada Bizans imparatorunun Erzurum’a do¤ru ilerlemekte oldu¤unu ö¤renerek süratle geri döndü. K›sa süre içerisinde ancak toplanabilen 50-60.000 kiflilik ordusu ile yaklafl›k dört misli ve a¤›r techizatl› Bizans ordusuyla savaflmaya mecbur kald›. Selçuklu ordusu, 26 A¤ustos 1071 Cuma günü Malazgirt’te meydana gelen savafl› kazand›. Esir düflen Bizans imparatoru yap›lan anlaflmada senelik vergi ödemeyi, Selçuklu Devleti’ne tâbiyeti kabul etti. Bu anlaflma Diogenes’in taht› kaybetmesi sebebiyle yürürlü¤e giremedi. Ancak bu savaflta Bizans ordusunun bir daha toparlanamayacak flekilde ezilmifl olmas›, Türkleri’in Anadolu’yu fethinin önündeki engelleri kald›rm›fl oldu. Diogenes’in ölümü üzerine beylere Anadolu’nun fethini emreden Alp Arslan ‹sfahan’a döndü. Bu s›rada Belh meliki olan o¤lu ile Karahanl› hükümdar› fiemsülmülk Nasr aras›ndaki s›n›r çat›flmalar› had safhaya ulaflm›flt›. Han’›n Alp Arslan’›n k›z› olan eflini de döverek öldürdü¤ü haberi üzerine Türkistan seferine ç›kt›. Ceyhun k›y›s›ndaki Barzam kalesi komutan› Selçuklu ordusuna bir hayli direndi. Alp Arslan’›n huzuruna ç›kt›¤›nda hançeriyle onu yaralad›. Sultan ald›¤› yaran›n etkisi ile dört gün sonra flehit oldu.

N A M A Ç

3

Devletin yap›s› ve iflleyiflini de¤iflikliklerle birlikte aç›klayabilme Sultan Alp Arslan 1066 y›l›nda Radgân’da düzenlenen bir törenle o¤lu Melikflah’› veliaht tayin etti. Bununla veliahtl›¤›n kurumlaflmas› ve saltanat kavgalar›n›n önlenmesini amaçlam›fl olmal›d›r. Alp Arslan bundan baflka o¤ullar›n› ve baz› hanedan munsuplar›n› da ülkenin çeflitli bölgelerini idare etmekle görevlendirdi. Ancak bu tayinler Selçuklu Devleti’nin kuruluflu s›ras›nda yap›lan paylafl›mdaki yetkilerden yoksun oldu¤u için, devletin parçalanmas›na sebebiyet verecek nitelikte de¤ildi. ‹stisna olarak Ça¤r› Bey ve Musa Yabgu’ya verilen imtiyazlar›n, daha Tu¤rul Bey zaman›nda k›s›tlanmas› yoluna gidilmifltir. Alp Arslan zaman›nda bu politika daha da yerleflerek, giderek daha merkeziyetçi bir yap› ortaya ç›km›flt›r. Buna ra¤men meydana gelen taht kavgalar› ise kut inanc›ndan kaynaklanmakta olup, bölünmeye de¤il, genellikle taht› ele geçirmeye yönelik idi. fiehzâde isyanlar›na destek veren Türkmenler’in de flehzâdelerin bertaraf edilmelerine paralel olarak idare mekanizmas›n›n d›fl›nda kald›klar› anlafl›lmaktad›r.


3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

57

Kendimizi S›nayal›m 1. Alp Arslan’›n tahta geçifli s›ras›nda karfl›laflt›¤› bafll›ca sorun afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kardefli Süleyman’›n veliahd olmas› b. Vezir Amidülmülk Kündürî’nin kendisini tehdit etmesi c. Kardefli Kavurt’un isyan giriflimi d. Kutalm›fl’›n isyan› e. Ça¤aniyan ve Huttalân emirlerinin itaâtsizli¤i

6. Alp Arslan’›n ‹kinci Kafkasya Seferinin sebebi afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹mparator Diogenes’in Ahlat’› kuflatmas› b. Gürcü melikinin Ani’yi istilâ etmesi c. Hazar’›n kuzeyinden Avrupa’ya göç eden O¤uzlar’›n yaratt›¤› kar›fl›kl›k d. Mervanî emirinin isyan› e. fiehzâde Erbasgan’› cezaland›rmak

2. Alp Arslan’›n halifelikle ilgili politikas›n› afla¤›dakilerden hangisi tan›mlar? a. Halife’nin tüm isteklerini kabul etmifltir. b. Tu¤rul Bey zaman›ndaki statüyü aynen sürdüren bir anlaflma imzalam›flt›r. c. Ba¤dad’› Halife’nin idaresine b›rakm›flt›r. d. Halife’ye karfl› Fat›mîler’le iflbirli¤i etmifltir. e. Düflmanl›ktan dolay› Halife’nin k›z›n› Ba¤dad’a iade etmifltir.

7. Alp Arslan’›n Suriye seferinin amac› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Halep emirini cezaland›rmak b. ‹mparator’un ele geçirdi¤i Menbic’i geri almak c. Ermeniler’in elinde bulunan Urfa’y› almak d. Haçl›larla savaflmak e. Fat›mîler’i cezaland›rmak

3. Alp Arslan’in Birinci Kafkasya ve Azerbaycân seferinde afla¤›daki yerlerden hangileri fethedilmifltir? a. ‹sfahan, Azerbaycan b. Van, Ani, Ahlat c. Meryemniflîn, Ahalkelek, Sürmeli, Ani d. Ani, Malazgirt, Kafkasya e. Erzurum, Ahlat, Gence, Gürcistan 4. Alp Arslan’›n Deflt-i K›pçak seferinin sebebi afla¤›dakilerden hangisidir? a. K›pçak Han›’n›n isyan etmesi b. Harizm valisinin daveti c. Cend’i topraklar›na katmak istemesi d. Ticaret yollar›n›n güvenli¤inin sa¤lanmas› e. Anadolu seferlerinin önünü açma gere¤i 5. Alp Arslan’›n baz› hanedan üyelerini vilayetlere atamas› ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Meliklerin yönetim tecrübesi kazanmas› sa¤lanmaktad›r. b. Ülke hanedan›n ortak mal› oldu¤u gerekçesiyle bölünmektedir. c. Yönetimde sorumluluk paylafl›m› gere¤i görevlendirilmifllerdir. d. Egemenlik paylafl›lmad›¤› için merkeziyetçili¤e ayk›r› bir durum yoktur. e. Bu flehzâdelere, kurulufl dönemindeki gibi genifl yetkiler verilmemifltir.

8. Malazgirt Savafl› ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Selçuklu Devleti ile Bizans ‹mparatorlu¤u aras›nda geçmifltir b. 26 A¤ustos 1071 tarihinde olmufltur c. Bizans ordusu çeflitli milletlerden toplanm›fl ücretli bir ordudur d. Selçuklu ordusu Bizans ordusundan kalabal›k oldu¤u için savafl› kazanm›flt›r e. Alp Arslan savafltan önce Diogenes’e bar›fl önerisinde bulunmufltur. 9. Afla¤›dakilerden hangisi Malazgirt Savafl›’n›n sonuçlar›ndan biri de¤ildir? a. Bizans ‹mparatorlu¤u Anadolu’yu tamamen kaybetmesi b. Türkler’in Anadolu’ya güven içerisinde yerleflebilmeleri c. Bizans ordusunun büyük ölçüde imha edilmifl olmas› d. Do¤u Anadolu’da Türkmen beyliklerinin kurulmas› e. Anadolu’nun Türk Yurdu haline gelmesi 10. Alp Arslan’›n Türkistan Seferi ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Sefer Barzam kalesinin direnifli sebebiyle duraklam›flt›r. b. Barzam kalesi Melikflah taraf›ndan zapt edilmifltir. c. Seferin sebebi Karahanl›lar’la yaflanan s›n›r çat›flmalar›d›r. d. Karahanl› hükümdar›, Sultan’›n k›z›n› öldürmüfltür. e. Alp Arslan, Türkistan Seferi s›ras›nda flehid edilmifltir.


58

Büyük Selçuklu Tarihi

Okuma Parças›

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

Romanos Diogenes Esir Olarak Sultan’›n Huzuruna Getirildi¤inde Aralar›nda Geçti¤i Söylenen Konuflma Sultan- “Dostluk kurmak üzere sana Halife’nin elçilerini gördermedim mi? Ama sen dostluktan kaç›nd›n. Sana düflmanlar›m›n geri verilmesi için (Erbasgan’› kastediyor) Afflin’i göndermedim mi? Fakat sen “ Para sarfettim, büyük bir ordu toplad›m, buralara kadar geldim, arad›¤›m› yakalad›m. Ülkeme yap›lanlar› ‹slâm ülkelerine yapmad›kça nas›l dönerim?” dedin. Serkeflli¤inin sonunu be¤endin mi?” ‹mparator- “Ülkelerini almak için türlü kavimlerden ordu toplad›m, paralar sarfettim. Memleketim ve kaderim senin elindedir. Bu hâlimle (Ayaklar›ndaki zincir ve esirlik alâmeti olarak boynuna tak›lan lâleyi kastederek) önündeyim. Nasihâti ve azarlamay› b›rak›p ne istiyorsan onu yap” Sultan- “Zaferi sen kazansayd›n bana ne yapard›n?” ‹mparator- “Sen böyle benim veya adamlar›m›n lütfuna terkedilmifl olsayd›n, senin bafl›n› kesmelerini veya bir dara¤ac›na asmalar›n› emrederdim” Sultan- (Kendi kendine) “Vallahi do¤ru söyledi. Baflka türlü konuflsayd› yalan söylemifl olurdu. Bu adam ak›ll› ve mert birisi.Bu sebeple öldürülmesi do¤ru de¤ildir. (Sonra yüksek sesle) Sana ne yapaca¤›m› san›yorsun?” ‹mparator- “Üç ihtimal vard›r. Birincisi beni öldürtürsün ama bu kasap iflidir. ‹kincisi beni ülkende teflhir edersin, bu da sarraf iflidir. Üçüncüsünü ise mümkün olmad›¤›ndan söylemeye gerek yoktur” Sultan- “O nedir?” ‹mparator- “Affedilmem, sunaca¤›m paralar› kabul etmen, aram›zda dostluk kurulmas›, beni kumandanlar›ndan birisi ve Rum’da bir nâibin olarak ülkeme iade etmen. Zira beni öldürmenin bir faydas› olmaz çünkü benim yerime bir baflkas›n› getirirler”. Sultan- “Ben Allah’a, savafl› kazan›rsam sana iyi davranaca¤›ma dair yemin etmifltim. Allah iyi düflünenlerin duas›n› kabul eder. Bu sebeple hakk›nda aftan baflka bir fley düflünmedim, kendini sat›n al”. ‹mparator- “Sultan ne istedi¤ini söylesin.” Sultan- “10.000.000 dinar” ‹mparator- “Hayat›m› ba¤›fllamakla benden bütün Rum ülkesini istesen de hakl›s›n. Lâkin bafllar›na geçti¤imden beri ordular sevk etmek savafllar yapmak için Rum’un paralar›n› sarf ettim, mallar›n› müsadere ettim, halk›m› fakir düflürdüm.” Bundan sonra kankardefli olan iki hükümdar, yukar›da flartlar› belirtilen anlaflmay› yapt›lar (Köymen 1972, Turan 2010).

1. d

2. b

3. c 4. d 5. b 6. c 7. e 8. d 9. a 10. b

Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Alp Arslan’›n Tahta Ç›kmas›, Taht Mücadeleleri” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Alp Arslan’›n Tahta Ç›kmas›, Abbasî Halifesi ile ‹liflkiler” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Azerbaycân- Birinci Kafkasya Seferi” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Deflt-i K›pçak ve Cend Seferi” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “fiehzâdelerin Tayini” konusunu gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “‹kinci Kafkasya Seferi” konusunu gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse Anadolu ve Suriye Seferi konusunu gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Malazgirt Zaferi” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Malazgirt Zaferi” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Alp Arslan’›n Türkistan Seferi ve Ölümü” konusunu tekrar gözden geçirin.


3. Ünite - Alp Arslan Zaman›

59

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

Yararlan›lan Kaynaklar

S›ra Sizde 1 Halife öncelikle Tu¤rul Bey, yani Selçuklular ad›na okunan ve hâkimiyet alâmeti olan hutbeyi kesti. ‹kinci olarak da devlet olman›n gere¤i olan idarî ve malî tedbirleri ald›. Irak’ta Selçuklu görevlileri yerine valiler ve vergileri toplamak üzere memurlar tayin etti.

Agacanov, Sergey (2006) Selçuklular (Türkçe terc. E.Necef- A.Annaberdiyev) ‹stanbul. Kafeso¤lu, ‹brahim (1972) Selçuklu Tarihi ‹stanbul. K›rz›o¤lu, M.Fahrettin (1982) An› fiehri Tarihi (10181236) Ankara. Köymen, M.Altay (1972). Alp Arslan ve Zaman› ‹stanbul. Köymen, M.Altay (1989) Selçuklu Devri Türk Tarihi Ankara. Turan, Osman (2010) Selçuklular Tarihi ve Türk ‹slâm Medeniyeti ‹stanbul.

S›ra Sizde 2 Sultan Alp Arslan’›n flehzâdeleri çeflitli vilâyetlerin yönetimi ile görevlendirmesi, devletin merkeziyetçi politikalar›na ayk›r› bir durum de¤ildi. Çünkü asl›nda kut inanc›na dayanarak her zaman isyan edebilecek olan melikler, kurulufl dönemindekine göre epeyce k›s›tlanm›fl yetkilerle atan›yorlard›. Bu uygulamadan maksat flehzâdelerin idarî tecrübe kazanmalar› ve yönetimde sorumluluk paylafl›m›d›r. S›ra Sizde 3 Bizans ordusu Uz ve Peçenek gibi gayr› müslim Türkler, Ruslar, Franklar,Ermeniler, Anadolulu ve Balkanl› muhtelif etnik unsurlardan, toplanm›fl ücretli bir ordu idi. Yani onlar› biraraya getiren de¤er, ortak bir ideal de¤il para idi. Bizans ordusu bünyesi ve ülküsü bak›m›ndan ne kadar uyumsuz ise, Türk ordusu bunun tam aksine, ayn› ideal u¤runa ölmeye haz›r, soy ve inanç birli¤inin bir araya getirdi¤i ahenkli bir topluluk idi. S›ra Sizde 4 Bizans’›n Türkler’i Anadolu’dan atmak için, büyük fedakârl›klara katlanarak haz›rlad›¤› ordusu bu savaflta imha oldu. Dolay›s›yla Türk ak›nlar›n› durduracak ciddi bir güç kalmay›nca, Türkler Anadolu’ya güvenle yerleflmeye ve bu topraklar› yurt tutmaya bafllad›lar.


4

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Selçuklu Devleti’nin iç meselelerini tan›mlayabilecek, Selçuklu Devleti’nde bu dönem meydana gelen olaylar› aç›klayabilecek, Devletin imparatorlu¤a dönüflen yap›s›n›, de¤iflikliklerle birlikte kavrayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • Melikflah • Kavurt • Türkiye Selçuklular›

• Halife • Terken Hatun • Suriye

‹çindekiler • • • • • Büyük Selçuklu Tarihi

Melikflah Zaman›

• • • • •

MEL‹KfiAH’IN TAHTA ÇIKMASI B‹R‹NC‹ TÜRK‹STAN SEFER‹ ANADOLU VE SUR‹YE S‹YASET‹ DO⁄U ARAB‹STAN-HAC‹Z-YEMEN VE ADEN’‹N SELÇUKLULAR’A BA⁄LANMASI D‹YARBEK‹R’‹N SELÇUKLU TOPRAKLARINA KATILMASI SUR‹YE (ANTAKYA) SEFER‹ ‹K‹NC‹ TÜRK‹STAN SEFER‹ ÜÇÜNCÜ TÜRK‹STAN SEFER‹ DEVLET‹N BÜNYES‹NDE OLUfiAN SORUNLAR MEL‹KfiAH’IN SON BA⁄DAD Z‹YARET‹ VE ÖLÜMÜ


Melikflah Zaman› MEL‹KfiAH’IN TAHTA ÇIKMASI Hat›rlanaca¤› gibi Türkistan Seferi s›ras›nda flehit edilen Alp Arslan, ölüm döfle¤inde iken asker ve kumandanlardan veliahd› Melikflah’› tahta geçirmeleri konusunda söz alm›flt›. Sultan’›n ani ölümü, kar›fl›kl›klara meydan vermemek için bir müddet sakl› tutuldu. Sonra devlet ileri gelenleri toplanarak Melikflâh’› tahta oturttular (25 Kas›m 1072). Ordunun ba¤l›l›¤›n› sa¤lamak için kumandanlara çok miktarda hediyeler da¤›t›l›p, askerin maafl› yükseltildi. Melikflâh babas›n›n nafl›n› Merv’de dedesi Ça¤r› Bey’in yan›na defnettikten sonra Niflabur’a geldi. Ba¤dad flahnesi Gevherayin vas›tas›yla bildirilen taht de¤iflikli¤i ve Melikflâh’›n saltanat›n›n onaylanmas› talebi, Halife el-Kaim Biemrillah taraf›ndan tereddütsüz yerine getirildi. Bunun niflânesi olan menflur ve sancak yine flahne arac›l›¤› ile Selçuklu baflkentine gönderildi. Melikflâh tahta geçmifl olmakla birlikte tüm meseleler çözülmüfl de¤ildi. Nitekim Alp Arslan zaman›nda da bir kaç kere isyan etmifl olan Kavurt Bey, harekete geçmifl bulunuyordu. Melikflâh amcas›na o¤ul dururken kardefle miras düflmeyece¤ini, mevcut iradeye boyun e¤mesi gerekti¤ini bildirdi ise de, onu durdurmak mümkün olmad›. Selçuklu ordusu içerisinde taraftarlar› oldu¤u anlafl›lan Kavurt, öncü birlikleri yenilmesine ra¤men çekilmedi. Hemedan civar›nda Nisan 1073 y›l›nda meydana gelen savafl›, Nizamülmülk’ün baflar›l› sevk ve idaresinin de katk›s›yla Melikflâh kazand›. Savaflta iki o¤lu ile birlikte esir edilen Kavurt Bey, yay kirifli ile bo¤durulmak suretiyle öldürüldü. O¤ullar› Sultanflâh ve Emirânflâh’›n gözlerine mil çekildi. Asker içerisinde huzursuzluk ç›kmamas› düflüncesiyle yüzü¤ündeki zehiri içerek intihar etti¤i duyuruldu. Kavurt Bey’in Kirman’da yerine b›rakt›¤› o¤lu Kirmanflah’›n ve sonra haleflerinin hüküm sürmesine, tâbiyet konusunda problem ç›karmad›klar› sürece izin verilmifltir. Gözlerine mil çekilmifl olmas›na ra¤men kaçarak, 1074 y›l›nda tahta geçen Sultanflâh üzerine sefere ç›kan Melikflâh, onun af dile¤ini kabul ederek geri döndü. Bu s›rada henüz 20 yafl› civar›nda bulunan Melikflâh’›n en büyük deste¤inin Nizâmülmülk oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Nizâmülmülk, bu deste¤i ve Kavurt Bey isyan›ndaki hizmetleri dolay›s›yla, iktalar›na memleketi olan Tus flehri de ilave edilerek, yeniden vezirlik makam›na atand›. Melikflâh, babas› taraf›ndan kendisine atabeg tayin edilmifl olan vezirin bu makam›n› da, ilig ve hâce-i buzurg (Büyük Hoca) unvanlar›yla teyid etti.

Atabeg ata ve bey kelimelerinden meydana gelmifltir. Sultanlar›n o¤ullar›n› e¤itmeleri için tayin ettikleri hocalara verilen unvand›r. Atabeyler, flehzâdelerle birlikte kendilerine ikta edilen eyâletlere giderlerdi. Ancak flehzâdeler çocuk yaflta olduklar› için, vilayetin idare yetkisi atabeyin elinde olurdu. Hükümdar de¤iflikliklerinde yanlar›nda bulunan melik ad›na mücadeleye girer, melikin annesi ile evlenip konumlar›n› güçlendirebilirlerdi. Zaman içerisinde Selçuklu devlet otoritesinin zaafa u¤ramas› üzerine bu atabeylerden baz›lar› kendi hanedanlar›n› kurmay› baflarm›fllard›r. To¤teginliler, Zengiler ve ‹ldenizliler bunlardan baz›lar›d›r.


62

Büyük Selçuklu Tarihi

B‹R‹NC‹ TÜRK‹STAN SEFER‹

Çetr saltanat alâmetlerinden birisi olup, atla yolculuk s›ras›nda, sultan›n biraz arkas›ndan atla gelen çetircinin tafl›d›¤› saltanat flemsiyesi idi.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

1

Sultan Alp Arslan’›n Türkistan seferi s›ras›nda flehit düflmesi ve Melikflâh’›n Kavurt isyan› ile meflgul olmas›, Bat› Karahanl› hükümdar›na Selçuklu s›n›r›n› tecavüz imkân› verdi. fiemsülmülk Nasr Han önce Tirmiz’i ele geçirdi, arkas›ndan Toharistan’›n merkezi olan Belh’e sald›rd›. Melik Ayaz bu s›rada Gürgân’da bulundu¤u için savunmas›z kalan flehir düfltü (1073 bafl›). Melik Ayaz durumu haber al›nca harekete geçti ve Belh’i geri ald›. Bununla birlikte Tirmiz üzerine düzenledi¤i seferde yenildi. Bir rivayete göre çok say›da askeriyle birlikte Ceyhun Nehri’nde bo¤ularak hayat›n› kaybetti (Mart 1073). Bu kar›fl›kl›klar Gazneliler’e de, Selçuklular’a karfl› harekete geçme f›rsat› verdi. Toharistan’a giren Gazneli kuvvetleri, Sultan’›n amcas› Melikülümerâ Osman’› yenilgiye u¤rat›p esir ald›lar. Sultan Melikflâh, Kavurt meselesini hâlledip, Halife taraf›ndan saltanat› da onayland›ktan sonra, bu s›n›r ihlâllerine son vermek üzere ordusuyla yola ç›kt›. Selçuklu ordusu Belh’e ulaflt›¤›nda, Han’›n Melikflah’a gönderdi¤i elçi geldi. Han, Tirmiz’in Maveraünnehir’in bir parças› olmas› dolay›s›yla, e¤er bar›fl isteniyorsa flehrin kendilerine b›rak›lmas› gerekti¤ini bildiriyordu. Ancak bu iste¤e itibar etmeyen Melikflâh Ceyhun’u geçtikten sonra, Emir Savtegin kumandas›nda gönderdi¤i kuvvetlerle Semerkant yolunu kesti. Daha sonra Han’›n kardeflinin idaresinde bulunan Tirmiz’i kuflat›p ald›. Oradan Semerkant’a do¤ru ilerledi. fiemsülmülk durumun ciddiyetini anlay›nca af dileyip bar›fl talep etti. Melikflâh da bu kadar›n› yeterli görerek, eski s›n›r üzerinde anlaflma yapmaya râz› oldu. Melikflâh’›n harekât›ndan haberdar olan Gazneli Sultan ‹brahim de, erken davranarak, Sultan’›n esir tuttu¤u amcas›n› serbest b›rakt›. Bunun üzerine Gaznelilerle her hangi bir çat›flma olmad›. Sultan buradan Rey’e dönerken bölgenin güvenli¤inin sa¤lanmas›na yönelik baz› görevlendirmeler de yapt›. Kardefli Tekifl’i Toharistan’a, Böribars’› Herat’a, Toganflâh’› Hemedan’a, amcas› Osman’› Velvalic (Kunduz)’e tayin etti. Amcas›na di¤er meliklere nisbetle siyah çetr tafl›ma ve kap›s›nda nevbet çalma gibi ayr›cal›klar da tan›d›. Melikflâh’›n SIRA Türkistan S‹ZDE seferi s›ras›nda yapt›¤› atamalar›, Alp Arslan dönemi ile karfl›laflt›rd›¤›n›zda nas›l de¤erlendirirsiniz? D Ü fi Ü N E LVE ‹ M SUR‹YE S‹YASET‹ ANADOLU

Sultan Melikflâh bundan sonra devletin baflkentini Rey’den ‹sfahân’a tafl›d›. fiehir yeni infla edilen S O R iki U kale ile daha korunakl› hâle getirilirken cami, mescid, medrese ve hankâh gibi eserlerle adetâ yeni bafltan imar edildi. Böylece do¤u s›n›rlar›n› tahkim ve ülkesinin ifllerini tanzim eden Melikflâh, dikkatini bat›daki geliflmelere D‹KKAT çevirdi. Baflkentin naklinde bu yöndeki olaylar› daha yak›ndan izlemek düflüncesi de etken olmufltur. Zira Anadolu ve Suriye’de, Selçuklu Devleti’ni yak›ndan ilgilenSIRA S‹ZDE diren geliflmeler yaflanmakta idi. Sultan, Kafkasya’da meydana gelen kar›fl›kl›klar nedeniyle 1076 ve 1079 y›llar›nda bizzât Kafkasya/Gürcistan üzerine sefere ç›karak bölgeyi itaât alt›na ald›. Ancak daha sonraki tarihlerde de Gürcistan üzerine seferAMAÇLARIMIZ ler düzenlenmek zorunda kal›nm›flt›r.

N N

TürkiyeK Selçuklu Devleti’nin Kuruluflu ‹ T A P

Anadolu bilindi¤i gibi, Selçuklu Devletinin yürüttü¤ü fetih siyaseti do¤rultusunda, yurt tutmak düflüncesiyle devaml› Türkmenlerin ak›nlar›na u¤ramakta idi. Bunun

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


63

4. Ünite - Melikflah Zaman›

yan›s›ra çeflitli sebeplerle devlete küsen Türkmenler de bir s›¤›nak olarak oraya iltica ediyorlard›. Son olarak kardefli Kavurt’un isyan›na destek veren ve asi flehzâde Erbasgan’›n da efli olan Gevher Hatun, Anadolu istikametinde Yabgulu Türkmenlere kat›lmak üzere çekilirken bertaraf edilmiflti. Yabgulu Türkmenleri’nin Anadolu ve Suriye’de denetim d›fl› faaliyetleri Selçuklu sultanlar›n› rahats›z etmekteydi. Onlar›n en büyük baflbu¤lar›ndan olan Kutalm›fl’›n o¤ullar›, Alp Arslan’a karfl› girdi¤i taht mücadelesini kaybedince hapsedilmifllerdi. Olaylar›n seyrine bak›lacak olursa Kutalm›flo¤ullar›, Melikflâh’›n tahta geçti¤i s›rada yaflanan kar›fl›kl›klardan yararlanarak hapisten kaçm›fl veya kaç›r›lm›fllard›. Nitekim Güney Anadolu bölgesinde k›sa bir süre faaliyette bulunduktan sonra, Suriye’de Büyük Selçuklu aleyhtar› bir mücadeleye kar›flt›lar. Bu olayda bir kardefli yeniden hapse düflen Süleymanflâh, Halep-Antakya üzerinden Bizans topraklar›na do¤ru ilerledi. 1075 y›l›nda Bizans’a ait ‹znik (Nikia)’i fethederek kendisine merkez yapt›. Kutalm›fl’›n o¤lu olma ayr›cal›¤› Süleymanflah’›, k›sa zamanda bir cazibe merkezi ve dolay›s›yla etkili bir güç hâline getirdi. Nitekim Süleymanflah 1078 y›l›nda, Erbasgan’›n arabuluculu¤u ile Nikephoros Botaniates’e askerî yard›mda bulunarak Bizans taht›n› ele geçirmesini sa¤lad›. Anadolu’nun fethi konusunda bu tarihe kadar al›nan yol, hiç flüphesiz Büyük Selçuklular’›n eseri idi. Tabiî olarak bu topraklar›n tümüyle Türk yurdu olmas›n› istiyorlard›. Ancak kendilerine ra¤men bir geliflmeye izin vermek istemedikleri için, Melikflâh 1078 y›l›nda, Anadolu’ya Emir Porsuk idaresinde bir ordu gönderdi. Süleymanflâh’›n ona karfl› gönderdi¤i kardefli Mansur, bu savaflta hayat›n› kaybetti, fakat Porsuk amac›na ulaflamad›. Türkiye Selçuklular› varl›klar›n› devam ettirdiler.

Tutufl’un fiam Melikli¤ine Tayini Anadolu’dakine benzer bir geliflme de Suriye ve Filistin’de yaflan›yordu. K›n›k boyundan olan Ats›z Bey, Alp Arslan’›n emri ile bölgede fetihlerde bulunmaktayd›. 1071 y›l›nda Fat›mîler’den Kudüs’ü, 1076’da ise D›maflk (fiam)’› ald›. Ats›z Bey ertesi y›l M›s›r üzerine yürüdü, fakat Kahire yak›nlar›nda a¤›r bir yenilgiye u¤rad›. Bundan cesaret alan Fat›mîler’in taarruzlar› Melikflâh’›n bölgeye müdahalesine yol açt›. Ats›z’a dokunmaks›z›n Suriye’yi, kardefli Tacüddevle Tutufl’a ikta etti. Fakat Ats›z Bey, Fat›mîler’e karfl› yard›m›na baflvurmak zorunda kald›¤› Tutufl taraf›ndan öldürüldü. Böylece 1078 y›l›nda Suriye Selçuklu Melikli¤i kurulmufl oldu. Tutufl’un, Melikflâh’a sadakâtini sonuna kadar korudu¤u görülmektedir. Fakat Tutufl Selçuklu’ya tâbi olmas›na ra¤men, Irak ve Suriye’de bir Arap devleti kurmak isteyen Müslim b. Kureyfl ile, fliddetli bir rekabet içerisinde olmufltur. Ayr›ca Suriye s›n›rlar›n› zorlamakta olan Kutalm›flo¤lu Süleymanflâh da onunla girdi¤i savaflta hayat›n› kaybetti. Tutufl, Melikflah’›n ölümünden sonra Berkiyaruk’a karfl› girdi¤i taht davas›nda hayat›n› kaybetti. O¤ullar› Haleb ve D›maflk’ta melikliklerini ilân ettiler. Melikflah’›n Anadolu ve Suriye politikalar›n› amaçlar› bak›m›ndan k›saca nas›l SIRA S‹ZDE de¤erlendirirsiniz?

Kafkasya Seferi

2

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Sultan Alp Arslan zaman›nda tâbiyet alt›na al›nan Gürcistan’da, Kral Bagrat’›n yerine geçen II. Giorgi zaman›nda ç›kan kar›fl›kl›klar, Melikflah’› Kafkasya S O R U seferine ç›kmaya mecbur etti. Büyük bir ordu ile Kartli bölgesine girip baz› kaleleri fetheden Sultan, Kafkasya seferinde Alp Arslan’a da mihmandarl›k etmifl olan Emir SavteD‹KKAT gin’i genel vali olarak atad› (1076). SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

N N

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ


64

Büyük Selçuklu Tarihi

Ancak Savtegin’in Gürcü kral›na yenilmesi, Kars ve Anapa’n›n düflmesine, hattâ Ermeni Gagik’in Ani’yi ele geçirmeye yeltenmesine imkân verdi. Bunun üzerine Melikflah 1079’da bir kere daha Gürcistan seferine ç›kt›. Somkhet bölgesini fetheden Sultan, Gürcü prensi ‹vane’yi esir ald›. Savtegin’i yeni kuvvetlerle takviye ettikten sonra ‹sfahan’a döndü. Ancak Savtegin’in Gürcüler’in taarruzuna u¤ramas›, Bizans’›n buradaki zay›f birli¤ine bile hareket imkân› verdi. Kars ve Erzurum düfltü. Sultan bu duruma son vermek için Emir Ahmet idaresinde kuvvetli bir orduyu Gürcistan’a gönderdi. Kral› ard arda yenilgiye u¤ratan emir, Kars ve Erzurum’u geri ald›. Ayr›ca kendisiyle paralel harekât yürüten Türkmenler de Karadeniz’e kadar yay›ld›lar (1080). Gürcü kral› topraklar›n›n bir k›sm›n› olsun kurtarabilmek için ‹sfahan’a giderek Melikflah’›n huzuruna ç›kt›. Vergi ödemek ve asker vermek flart›yla taht›na iade edildi. Kral ölene kadar Melikflah’a ba¤l› kald›. Melikflah bölgede denetimi sa¤lamak üzere, amcas› Yakutî’nin o¤lu ‹smail’i Arran valili¤ine tayin etti. 1086 y›l› bafl›nda Suriye seferinin hemen öncesinde, bizzât Kafkasya bölgesine giren Melikflah, bölgede Selçuklu egemenli¤ini güçlendirdi.

DO⁄U ARAB‹STAN- H‹CAZ- YEMEN VE ADEN’‹N SELÇUKLULAR’A BA⁄LANMASI

Karmatîler Abbasî Halifeli¤ine karfl› 869 tarihinde bafllayan Zenci isyan›na destek veren ve onunla özdeflleflen bir topluluk. Kûfe bölgesinden olan Karmatîler, fiiân›n ‹smailiye koluna mensup idiler. Sözkonusu isyan X. yüzy›l›n bafl›nda bast›r›lsa da, zaman zaman alevlenen hareket, takibat sonucu Hindistan’a kadar yay›lma imkân› bulmufltur.

el-Ahsa ve Bahreyn bölgesinde yaflanan sünnili¤e muhalif hareketler, Melikflah’›n bölgeye bir ordu göndermesine yol açt›. Nitekim meflhur Türkmen kumandan› Artuk Bey’i, ikta sahas› olan Hulvan’dan güneye inerek, bölgeyi itaât alt›na almakla görevlendirdi. Bölgede ilerleyen Artuk Bey çöl yolculu¤u için attan çok deveye ihtiyaçlar› oldu¤unu gördü. Bu sebeple önce, Basra’dan develer ve ordunun zahire ihtiyac›n› temin etti. Harekât›n bafl›nda el-Ahsa bölgesinde Katîf ele geçirildi. Buradan Bahreyn adalar›na geçip, oradaki mahalli güçleri itaât alt›na alan Selçuklu ordusu, el-Ahsa’ya dönerek Karmatîler’i cezaland›rd›. Ordusu s›caklar yüzünden çok zorluk çeken Artuk Bey, mahalli emirlerden Karmatîler’e düflman birisini, emrine iki bin Türkmen atl›s› verip, Ahsa’n›n korumas› ile görevlendirdikten sonra Hulvan’a döndü (1077). Karmatîler’e karfl› kazan›lan bu zaferleri Halife’ye de bildiren Artuk Bey, onun taraf›ndan bir tebrik mektubu ve çok de¤erli hediyelerle ödüllendirildi. Bu arada Hicaz’da (Mekke-Medine), Sultan Alp Arslan zaman›ndan beri (1068) sünnî hutbesi okunmakta iken, Halife el-Kaim Biemrillah ölünce, fiiî hutbesine dönüldü¤ü görülmektedir. Fat›mî Halifesinin bask›s›yla buna mecbur olan Mekke emiri Melikflah taraf›ndan gönderilen Sâlâr-› Horasan adl› kumandan›n deste¤i ile hutbeyi yeniden Abbasî halifesi ad›na okuttu (1077). Fat›mîler, Selçuklular karfl›s›nda Suriye ve Filistin’de a¤›r yenilgiler alm›fllard›. Bu sebeple Hicaz’da okunan hutbeyi, kendileri aç›s›ndan bir sayg›nl›k meselesi sayarak imkân buldukça mücadeleye devam ettiler. Ancak baz› küçük kesintilere ra¤men, 1080’den itibaren Hicaz’da hutbe Selçuklu sultan› ve Abbasî halifesi ad›na okunmaya devam etti. 1092 y›l›nda Ba¤dad’› ziyareti s›ras›nda tüm tâbi emir ve beylerini huzuruna kabul eden Melikflah, yeni fetih planlar› çerçevesinde, Yemen ve Aden’in imparatorlu¤a ba¤lanmas›n› emretti. Bunun için Türflek, Yorunkufl ve Çubuk gibi emirler görevlendirildiler. Hicaz üzerinden Yemen’e inen Selçuklu ordusu k›sa bir sürede Yemen ve Aden bölgesini hâkimiyet alt›na almaya muvaffak oldu. Bundan sonra Melikflah Hicaz’a su yollar›, sarn›çlar ve ribatlar yapt›r›rken, hac›lardan al›nan vergileri de kald›rd›.


65

4. Ünite - Melikflah Zaman›

D‹YARBEK‹R’‹N SELÇUKLU TOPRAKLARINA KATILMASI Anadolu ve Suriye’de cereyan eden hadiseler, Büyük Selçuklu siyaseti bak›m›ndan büyük önem arzediyordu. Zira Türkiye Selçuklu sultan› Süleymanflah, 1081 y›l›nda Bizans ile bir bar›fl anlaflmas› yapt›ktan sonra, Do¤u’ya yönelik bir siyaset takip etmeye bafllam›flt›. Bu çerçevede Çukurova bölgesini fetheden Sultan’a ba¤l› baz› beyler de, F›rat havzas›nda paralel bir harekât yürütmekte idiler. Süleymanflah’›n Büyük Selçuklu taht› üzerindeki iddias› hat›rlanacak olursa, bu ilerleyiflin Melikflah’› rahats›z edece¤i kuflkusuzdur. Bu yüzden daha 1078 y›l›nda Emir Porsuk idaresinde Anadolu’ya ordu sevketmesi de, Süleymanflah’› durdurma düflüncesinden kaynaklan›yordu. Fakat yürüyüflünü sürdüren Süleymanflah, 1084 y›l› sonunda Antakya’y› fethederek, Büyük Selçuklularla komflu olmufltu. Bu arada yine Tu¤rul Bey zaman›ndan beri Selçuklular’a tâbi olan Musul’daki Ukaylo¤ullar› da sorun yaratmakta idiler. Melikflah’›n halas› ile de evli bulunan Musul valisi Müslim b. Kureyfl, Musul’dan Haleb’e kadar olan bölgede bir Arap devleti kurmak istiyordu. Kendisi de fliî olan Müslim, maksad›na ulaflmak amac›yla Fat›mî halifesi ile temas kuruyor, aç›kça Selçuklu aleyhtar› politikalar takip ediyordu. Hattâ Suriye meliki Tutufl’un merkezi olan Dimaflk’› kuflatmaktan bile çekinmiyordu. Bununla birlikte bölge dengeleri içerisinde onu da bir yere koyan Melikflah, Müslim’in elindeki yerlerden baflka, vergi almak yoluyla Haleb’e hâkim olmas›n› da onayl›yor, Tutufl’a da ona dokunmamas›n› bildiriyordu. Müslim bu s›rada Bizansl› bir valinin elinde bulunan Antakya’n›n harac›n› da al›yordu. Fakat yukar›da söylendi¤i gibi, Türkiye Selçuklu sultan› Antakya’y› fethetmifl bulunuyordu. Bu durum Suriye hâkimiyeti konusunda ikisi birbiriyle k›yas›ya rekabet eden Tutufl ve Müslim’i, ayn› zamanda Süleymanflah’la karfl› karfl›ya getiriyordu. Melikflah bir yandan Süleymanflah’›n ilerleyiflini durdurmak, di¤er yandan da Fat›mîlerle ba¤lant›lar› olan Mervano¤ullar›’n› cezaland›rmak üzere Diyarbekir bölgesine bir sefer yap›lmas›na karar verdi. Zira Mervanî emiri Nasruddevle Mansur da, varl›¤›n› sürdürebilmek için Selçuklu aleyhtar› politikalar takip ediyordu. Ayr›ca Mervano¤ullar›’n›n ve Halife’nin eski veziri olan Fahrüddevle b. Cüheyr de kendisine bir yönetim alan› bulmak üzere, Melikflah’› bu konuda teflvik ediyordu. Böylece Süleymanflah’›n güneyde yürüttü¤ü bu süratli harekât›n önü kesilmifl olacakt›. Sizce Melikflah’›n Diyarbekir seferinin sebepleri nelerdir?

SIRA S‹ZDE

Selçuklu meliklerine has yetkilerle donat›lan Fahrüddevle, emrine Gevherayin, D Ü fi Üverilerek NEL‹M Altuntak, Dilmaço¤lu, Çubuk ve Artuk gibi meflhur kumandanlar Diyarbekir seferine memur edildi. Selçuklu ordusu ilk olarak Âmid üzerine harekete geçti. Fakat Mervanî emirinin kendisine baz› kaleler verece¤iniS vaad O R U ederek yard›m istedi¤i Musul valisi Müslim de, Selçuklu ordusundan önce Amid’e gelmifl bulunuyordu. Kendisi de aslen Musullu bir Arap olan Fahrüddevle “Kendi eliyle D‹KKAT Araplar›n bafl›na belâ gelece¤i” kayg›s›yla, Müslim’e sald›rmak istemedi. Bu durum emrindeki Türkmen komutanlarla aras›n›n aç›lmas›na sebep oldu. Çubuk Bey idaSIRA S‹ZDE resindeki Türkmenler, Fahrüddevle’nin haberi olmaks›z›n Müslim’in karargâh›na bir gece bask›n› düzenleyerek kuvvetlerini da¤›t›p mallar›n› ya¤malad›lar. Melikflah’›n bu olaylardan haberdar olmas›ndan çekinen Fahrüddevle, Amid’e çekilen AMAÇLARIMIZ Müslim’e sald›rmaya karar verdi. Fakat Müslim, bu defa da Artuk Bey’le Fahrüddevle’nin bilgisi d›fl›nda para karfl›l›¤› anlaflt›. Nitekim onun açt›¤› güvenli yoldan

Diyarbekir, genel hatlar› ile Dicle ve F›rat nehirleri aras›nda yer alan, Eskiça¤da Yukar› Mezopotamya, Ortaça¤da elCezire ad› verilen bölgenin bir bölümüdür. Arabistan’dan göç eden Arap kabileler yerlefltikten sonra, onlar›n kabile adlar›na nisbetle Diyâr›mudar (Urfa, Harran, Rakka), Diyâr›rebîa (Musul, Nuseybin, Sincar) ve Diyar›bekr olarak üç idarî k›s›ma ayr›lm›flt›r. Bunlardan birisi olan Diyarbekir bölgesi ise Âmid, Mardin, H›sn Keyfâ ve Meyyâfârikîn gibi önemli merkezlerden olufluyordu.

3

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON


66

Büyük Selçuklu Tarihi

Mervaniler 983-1085 y›llar› aras›nda, Meyyâfârikîn (Silvan) merkez olmak üzere, Amid (Diyarbak›r), Mardin, Erzen, H›sn Keyfâ, Siirt ve Ceziret ‹bn-i Ömer gibi flehirlerde hüküm sürmüfl olan bir hanedand›r. Abbasîler’in zay›flamas› üzerine ortaya ç›kan emirliklerden biridir. Etnik kökenlerinin Kürt veya Arap oldu¤u tart›fl›lmakta ise de, siyasî ve idarî örgütlenmesi bak›m›ndan Abbasîlerin devam› ve vasal› durumundad›rlar. X. yüzy›l›n sonlar›nda ‹slâm Dünyas›na karfl› taarruza geçen Bizans ‹mparatorlu¤u’na vergi ödemek zorunda kalm›fl; Tu¤rul Bey zaman›nda ise Selçuklular’a ba¤lanm›fllard›r.

Musul’a do¤ru yola ç›kt›. Artuk Bey de Fahrüddevle’nin hizmetinde kalmak istemeyerek buradan ayr›ld›. Bunun üzerine Sultan Melikflah’tan korkan Fahrüddevle, Âmid muhasaras›n› o¤lu Zaimüddevle’ye b›rakarak, süratli bir harekâtla Mardin, Siirt, Erzen ve H›sn Keyfâ’y› ele geçirdi. Mervanî emiri bir k›s›m topraklar›n› kurtarmak düflüncesiyle ‹sfahan’a Sultan’›n yan›na gitti. Ancak kendisine yap›lan teklifi, h›ristiyan veziri Ebû Salim’in, on y›l dayanacak güçleri oldu¤unu söyleyip yan›ltmas› sebebiyle reddetti. Amid’de Vezirin himayesindeki h›ristiyanlar yiyecek depolarken, müslümanlar kötü muamele görüyorlard›. Bu yüzden ayaklanan müslüman ahâlinin Selçuklu ordusuna yard›m etmesi üzerine flehir düfltü (May›s 1085). Mervano¤ullar›’n›n elinde ufak bir iki yer d›fl›nda sadece Meyyâfârikîn kalm›flt›. Nasrüddevle Melikflah’›n teklifini kabul etti¤ini bildirdi ise de, dikkate alan olmad›. Nihayet 1085 A¤ustos sonunda Mervanîler’in baflkenti de düfltü ve hanedan tarihe intikâl etti. Bu sefer s›ras›nda ele geçirilen 1.000.000 dinar de¤erindeki ganimet ‹sfahan’a gönderildi. Nasruddevle’ye Irak’ta bir kasaba ikta edildi.

Musul Seferi Selçuklu ordusunun Âmid muhasaras› s›ras›nda, Musul valisi Müslim b. Kureyfl’in, Mervanî emirinin yard›m ça¤r›s›na icabet etti¤i ifade edilmiflti. Nitekim Müslim kuvvetleri bask›na u¤ray›p yenilince Artuk Bey ile anlafl›p Musul’a do¤ru çekilmiflti. Ancak bu kulak ard› edilecek bir olay de¤ildi. Melikflah, Ukaylo¤ullar›’na ait topraklar› Fahrüddevle’nin o¤luna ikta ederken, bölgedeki Türkmen beylerine de ona kat›lmalar› emrini verdi. Kasimüddevle Aksungur ve Artuk Bey gibi komutanlar Musul’da topland›lar. fiehir k›sa sürede ele geçirildi. Ancak Müslim’in Rahbe’de iken Fat›mîler’le yeniden iflbirli¤ine teflebbüs etmesi, Melikflah’›n da bizzât sefere ç›kmas›n› gerektirdi. Selçuklu ordusu Musul’u ald›¤› s›rada Sultan da flehre ulaflt›. Musul ileri gelenleri taraf›ndan büyük sayg›yla karfl›lanan Melikflah, bu s›rada kardefli Tekifl’in isyan etmifl oldu¤u haberini ald›. Bunun üzerine Müslim’i huzuruna getirten Sultan, bölge dengelerini dikkate alarak, sahip oldu¤u yerlerin tamam›n› kendisine verip, onu yerinde b›rakmay› uygun buldu (Kas›m 1085).

Tekifl’in ‹syan› Hat›rlanaca¤› üzere Tekifl, Birinci Türkistan seferinden dönüflte, Melikflah taraf›ndan Toharistan melikli¤ine tayin edilmiflti. Tekifl ilk olarak 1081’de Horasan’›n önemli flehirlerinden Merv ve Niflabur’u ele geçirmeye kalk›fl›p isyan etmiflti. Bir süre önce disiplinsizlik sebebiyle ordudan at›lan 7.000 kadar Ermeni de, bu isyan s›ras›nda onu desteklemifllerdi. Fakat Tekifl, Melikflah taraf›ndan Tirmiz flehrinde kuflat›l›nca af dilemifl ve iste¤i kabul edilmiflti. Tekifl, Melikflah’›n Musul seferinde bulunmas›ndan yararlanarak bir kere daha isyan etti. Melikflah kardeflinin üzerine yürümek için k›fl›n geçmesini bekledi. Sonra isyan›n çok tehditkâr bir flekil almas›ndan dolay› emrinde Artuk, Porsuk, Bozan, Türflek, Kumaç ve Ayaz gibi meflhur kumandanlar oldu¤u hâlde büyük bir orduyla harekete geçti. Merv-i Rud’dan Serahs’a kadar olan bölgeyi kontrolü alt›na alm›fl olan Tekifl, bu s›rada Serahs’› kuflatmaktayd›. Nizâmülmülk idaresindeki Selçuklu ordusunun yaklaflmakta oldu¤u fleklinde uydurma bir haberle yan›lt›lan melik, acele olarak kuflatmay› kald›rmak zorunda kald›. Önce Venec’e çekilen Tekifl, Melikflah taraf›ndan takip edilerek Tirmiz’de bir kere daha teslim al›nd› (1085). Yeniden isyana teflebbüs edememesi için gözlerine mil çekilerek hapse at›ld›. Tekifl’in yerine Toharistan melikli¤ine, ilginç bir flekilde onun o¤lu


4. Ünite - Melikflah Zaman›

67

Ahmed tayin edildi. Bu durum isyan s›ras›nda o¤lunun Tekifl’i desteklemedi¤ine iflaret etmektedir.

SUR‹YE (ANTAKYA) SEFER‹ Diyarbekir seferinin bafl›nda söylendi¤i gibi, Türkiye Selçuklu hükümdar›n›n Antakya’y› fethedip Halep kap›lar›na dayanm›fl olmas› onu, Büyük Selçuklu Devleti’nin bölgedeki iki temsilcisi ile karfl› karfl›ya getirdi. Müslim b. Kureyfl, Süleymanflah’tan Antakya için kendisine haraç ödemesini istedi. Do¤al olarak bu teklifi reddeden Süleymanflah ile Müslim aras›ndaki gerginlik bir savaflla sonuçland›. Kurzahil savafl›nda Müslim’in yan›ndaki Türkmen askerlerinin Selçuklu sultan›n saflar›na geçmesi üzerine Müslim yenilip hayat›n› kaybetti (Temmuz1085). Fakat Süleymanflah’›n Haleb’i kuflatmas›na Suriye meliki Tutufl’un sessiz kalmas› düflünülemezdi. Nitekim bu defa Tutufl’la Süleymanflah aras›nda bir savafl oldu. Müslim’in yenilmesine yol açan Türkmen kuvvetler bu defa Tutufl’un saflar›na geçince, Süleymanflah ma¤lûp oldu ve hayat›n› da kaybetti (Haziran 1086). Taraflar aras›nda bu mücadeleler sürerken, Halep hâkimi de Sultan Melikflah’›, flehri kendisine teslim etmek üzere davet etmifl bulunuyordu. Müslim’in ölümü Selçuklular’›n Suriye hâkimiyetini güçlendirmek konusunda bir f›rsat oldu. Yine ülkesini ve saltanat›n› tehdit eden Süleymanflah’›n ölümü de ayn› flekilde, Melikflah’› rahatlatan bir sonuçtu. Ancak di¤er taraftan da, art›k rakipsiz kalan Tutufl’un, istenmeyen flekilde güçlenmesine f›rsat verecek bir geliflme idi. Nitekim Tutufl bu s›rada Haleb’i kuflatm›fl bulunuyordu. Melikflah bu yüzden olaylar› kontrol alt›na almak üzere, önce Kafkasya bölgesinde h›zl› bir harekâtta bulunduktan sonra, 1086 sonbahar›nda Musul üzerinden Harran’a geldi. Emrindeki komutanlardan Bozan’› Urfa’n›n fethi ile görevlendirdi. Bozan k›sa bir süre sonra fethetti¤i Urfa’n›n valili¤ine atand›. Sultan kendisi Ca’ber ve Menbic kalelerini ald›. Bu s›rada Halep iç kalesini kuflatmakta olan Tutufl’un çekilmesi üzerine flehre girdi ve valili¤ine Kasimüddevle Aksungur’u tayin etti. fieyzer emiri ba¤l›l›¤›n› bildirdi. Buradan Antakya’ya gelen Melikflah, Süleymanflah’›n vezirinden flehri teslim ald›. Süleymanflah’›n vezirinin yan›nda bulunan o¤ullar›n› al›p ‹sfahan’da hapse gönderdi. fiehrin valili¤ine Türkmen beyi Ya¤›s›yan’› getirdi. Böylece valili¤ine Çökermifl’i tayin etti¤i Musul’dan Halep’e kadar olan topraklar do¤rudan Büyük Selçuklu idaresine ba¤lanm›fl oldu. Türkiye Selçuklu sultan› bu mücadelede hayat›n› kaybedip o¤ullar› da hapsedilmek suretiyle devleti bafls›z b›rak›l›rken, Kutalm›flo¤ullar›’n›n güneye aç›lan kap›lar› kapanm›fl oldu. Nitekim Melikflah hemen akabinde, ‹znik’te Süleymanflah’›n nâibi olan Ebû’l-Kas›m üzerine de, Bozan idaresinde bir ordu gönderdi.

Melikflah’›n Ba¤dad Ziyareti Böylece Suriye’de gerekli düzenlemeleri yapan Sultan Melikflah, Ba¤dad’› ziyaret etmeye karar verdi. 12 Mart 1087 tarihinde geldi¤i Ba¤dad’da, ileri gelenler ve halk taraf›ndan büyük gösterilerle karfl›land›. Melikflah Selçuklu saray›na inerken Nizâmülmülk, ordugâhta kalarak askerin halka ve evlere rahats›zl›k vermemesi için tedbirler ald›. Daha sonra ‹mam-› Âzam Ebû Hanife, Hz. Ali, Hasan ve Hüseyin’in türbelerini ziyaret eden Sultan, F›rat’tan Necef’e su kanal› aç›lmas›n› emretti. Bu ziyaretlerden sonra Ba¤dad’a dönen Melikflah, Muktedî’nin gönderdi¤i bir at ile hilafet saray›na gitti. Kabul töreninde Halife ile Sultan’›n adamlar›n› Nizâmülmülk takdim etti. Halife Sultan’a iki k›l›ç kufland›rarak Do¤u’nun ve Bat›’n›n hükümdar› ilân etti. Hilatler giydirip, sancak, at ve alt›ndan bir taht hediye etti¤i Sul-

Nâib, hükümdar›n merkezde bulunmad›¤› zamanlarda, onun bütün yetkilerini hâiz, vezire denk veya ondan daha üst rütbede olan bir devlet görevlisi idi. Hükümdar›n yerine vezirle birlikte, devlet ifllerini usûlüne uygun flekilde yürütebilecek vas›flara sahip olmas› gerekirdi.


68

Büyük Selçuklu Tarihi

tan’›n yak›nlar› ile Vezir’e de pek çok hediyeler verdi (24 Nisan 1087). Selçuklu heyeti halifelik saray›ndan coflkulu bir merasimle u¤urland›. Melikflah’›n Ba¤dad ziyaretinin bir sebebi de, k›z› Mehmelek Hatun’un Halife ile evlenecek olmas› idi. Emir Porsuk ve Gevherayin’in bafl›nda bulundu¤u bir kervanla Ba¤dad’a getirilen gelinin çeyizi 130 deve 74 kat›r ile tafl›nmakta idi. Ba¤dad bu muhteflem dü¤ün vesilesi ile süslenmifl, halk da bu dü¤üne kat›lm›flt›. Gelin akflam 300 atl› ile Selçuklu kona¤›ndan al›narak Halife’nin saray›na götürüldü. Halife’nin, üç günlü¤üne ava ç›kan Melikflah’›n Ba¤dad’a dönüflünde, onun flerefine verdi¤i ziyafet de, kaynaklarda bütün ihtiflam›yla akis bulmufltur. Melikflah nihayet May›s ay› ortalar›nda, ‹sfahan’a gitmek üzere Ba¤dad’dan ayr›ld›.

‹K‹NC‹ TÜRK‹STAN SEFER‹

Siyaseten katl, devlete isyan, hükümdar›n hayat›na kast etme, askerden kaçma gibi devlet güvenli¤ini ilgilendiren siyasî suçlar kapsam›nda, suçlular›n idam edilmesi hadisesidir. Müsadere ise, devlet görevlilerinin iflgal ettikleri makam›n gücünü kullanarak, haks›z biçimde edindikleri servetlerine el SIRA S‹ZDE konulmas›d›r.

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Ahmed Han döneminde Bat› Karahanl›lar’›n en önemli meselesi, Maveraünnehir’in ‹ranî geleneklere al›fl›k yerel unsurlar›n›n, Türk hükümdar› ile girifltikleri güç mücadelesi oluflturuyordu. Yerli eflrâf ve ümerâ, Türk hükümdar›n›n mutlakiyetçi olmayan hükümranl›k anlay›fl›n› bir zaaf olarak görüyorlard›. Bu yüzden Hakan’›n iktidar alan›nda ortakl›k ve güç paylafl›m› mücadelesine giriyorlard›. Bu haks›z mücadelelere karfl›, hukukta siyaseten katl ve müsadere gibi iki önemli ceza yer almakta idi. Maveraünnehr’in fethinden sonra Karahanl› hükümdarlar›, yerli unsurlar›n deste¤ini kazanabilmek için, içlerinde ulemân›n da bulundu¤u ileri gelenlere, para basma gibi baz› imtiyazlar vermifllerdi. Devletin hâkimiyetinin gittikçe güçlenmesi üzerine, bu tavizler geri al›nmaya bafllay›nca hoflnutsuzluklar da artmaya bafllad›. Ahmed Han’›n babas› H›z›r Han zaman›nda çekiflme doru¤a ulaflt›. Her iki hakan da, bu türlü adamlar›n mallar›n› müsadere, kendilerini de hapsetmek veya ölSIRA S‹ZDE dürmek suretiyle cezaland›rma yoluna gittiler. Bunun üzerine Ebû Tahir b. Alik adl› bir fiafiî din adam›, hac bahanesiyle Semerkant’tan ayr›l›p ‹sfahan’a geldi. Melikflah, devrin en büyük siyasî ve askerî gücüne sahip bir Sultan olarak, tabiî ki bu tür D Ü fi Ü N E L ‹ M flikâyetlerin adresi olacakt›. Ad›geçen fakih Melikflah’a, Ahmed Han’›n zulmünden yak›n›p halk ve ulemâ ad›na yard›m›n› talip etti. Sultan bunun üzerine 1088 y›l› soO R U nunda sefereS ç›kt›. Bizans ‹mparatoru Komnenos’un elçisi de tam bu s›rada, y›ll›k harac› ödemek üzeD ‹ K K AAleksios T re, ‹sfahan’a gelmifl bulunuyordu. Fakat Nizâmülmülk onu huzura ç›karmay›p, Türkistan’a kadar beraberinde götürdü. Vezir’in bunu yapmaktan maksad›, elçinin bizzât flâhit olaca¤› SIRA S‹ZDE Selçuklu haflmetini imparatora anlatmas›n› sa¤lamak ve Bizans’a gözda¤› vermekti.

N N

K ‹ T Bu¤ra A P Han Harun, Tamgaç 1069- 1081y›llar› aras›nda amcas› Tu¤rul Kara Hakan’a ba¤l› olarak Kaflgar’›, 1081da T1102 E L Ey›llar› V ‹ Z Yaras›nda ON büyük ka¤an olarak Do¤u Karahanl›lar› yöneten hükümdard›r. BalasagunluYusuf Has Hâcip, ‹ N T EKutadgu R N E T Bilig adl› meflhur eserini ona takdim etmiflti.

Melikflah muazzam bir orduyla Ceyhun Nehri’ni geçip Buhara’ya geldi. Buray› AMAÇLARIMIZ ele geçirdikten sonra Semerkant’a ulaflt›. Bafllang›çta çok fliddetli bir direnifl olmas›na ra¤men, burçlardan birisini müdafaa eden komutan›n Buhara’da esir düflmüfl olan o¤lunun korkarak Selçuklu ordusuna yard›m etmesi üzeriK ‹ öldürülmesinden T A P ne flehre girmeyi baflard›lar. Buna ra¤men sokak çat›flmalar› yaflanacak kadar ciddî bir mücadele devam etti. Ancak Ahmed Han’›n, sakland›¤› evde yakalanmas› üzerine savafl T E L E Vsona ‹ Z Y O Nerdi. Melikflah, efli Terken Hatun’un da ye¤eni olan Ahmed Han’› taht›na iade etmeyip ‹sfahan’a gönderip hapse att›rd›. Onun yerine bir nâib tayin ederek Bat› Karahanl› topraklar›n› do¤rudan Selçuklu Devleti’ne ba¤lad›. Bu kadarla yetinmeyen Sultan, Seyhun Nehri’ni geçip Do¤u Karahanl› toprak‹NTERNET lar›na girdi. Sultan Özkent’e vard›¤›nda de¤erli hediyeler gönderip, huzuruna gelen Bu¤ra Han, Melikflah ad›na para kestirip hutbe okutmak kayd›yla ba¤l›l›¤›n›


4. SIRA ÜniteS‹ZDE - Melikflah Zaman›

SIRA S‹ZDE 69

arzetti. Böylece ‹kinci Türkistan Seferi sonunda, Do¤u Karahanl›lar tâbi olarak, BaD Ü fi Ü N E L ‹ M t› Karahanl›lar ise do¤rudan Büyük Selçuklu Devleti’ne kat›lm›fl oldu. Selçuklu Devleti’nin do¤u s›n›rlar› Çin’e kadar genifllemifl oldu. Sultan bundan sonra HoraS O R U san’a döndü.

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

Nizâmülmülk, bu sefer s›ras›nda Selçuklu ordusunu Ceyhun Nehri’nden gemicileD ‹ Kgeçiren KAT rin 11.000 dinar tutar›ndaki ücretlerinin Antakya vergilerinden ödenmesini emretmiflti. Gemiciler ücretlerini alabilmek için elbette Antakya’ya kadar gitmeyeceklerdi. Vezir’in de SIRA S‹ZDE dedi¤i gibi, Antakya’ya iflaretten maksat, Selçuklu ihtiflâm›n›n tarihe intikâl etmesine arac›l›k etmek, bu flekilde Devlet’in s›n›rlar›na vurgu yapmakt›.

ÜÇÜNCÜ TÜRK‹STAN SEFER‹

AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

N N

Melikflah ikinci Türkistan seferi ile, Bat› Karahanl› ülkesini bir nâib idaresinde do¤K ‹ T A Türkistan’daP rudan topraklar›na katarak, ulamâ ile hakanlar aras›ndaki çekiflmeyi, ki huzursuzluklar› sonland›rmay› hedeflemiflti. Ancak k›sa bir zaman sonra bunun mümkün olamad›¤› anlafl›ld›. Karahanl›lar’a ba¤l› büyük boylardan Çi¤iller ayakland›. Selçuklu nâibi olaylar karfl›s›nda aciz kal›p Harizm’e kaçt›. T E L E V ‹Bunun Z Y O N üzerine Kaflgar Han›’n›n kardefli ve Atbafl› flehrinin hâkimi Yakup Tegin Semerkant’a davet edildi. Ancak onun Çi¤iller’in reisini idam ettirerek ifle bafllamas› isyan›n büyümesine yol açt›. Bu durumda ülkenin hükümdar› s›fat›yla, meseleyi hâlletmek bir ke‹NTERNET re daha Melikflah’a düfltü. 1089 y›l› sonunda üçüncü defa Türkistan’a sefere ç›kt›. Yakup Tegin Selçuklu ordusunun yaklaflmas› üzerine, Semerkant’tan süratle çekildi. Fakat Melikflah’›n kararl› takibi sonucunda, Kaflgar Han’› taraf›ndan yakalanarak Sultan’a gönderildi. Ancak bu s›rada Bu¤ra Han baflka bir hanedan mensubu taraf›ndan hapsedilince Melikflah, Do¤u Karahanl› meselesini, yolda sal›verilen Yakup Tegin’le anlaflarak çözmeyi uygun buldu. Onu asi hanedan mensubuna karfl› SIRA S‹ZDE mücadele ile görevlendirdi. Ancak Melikflah, kar›fl›k Türkistan hadiselerine do¤rudan müdahil olmakla, flöhret ve itibar›n›n zedelenmesi tehlikesi ile karfl› karfl›ya bulunuyordu. Bunun D Ü fi Ü N E L ‹ M üzerine, Do¤u Karahanl›larla aras›nda bir tampon bölge olmas›n› da düflünerek, Bat› Karahanl› hükümdar› Ahmed Han’›, ba¤l›l›ktan ayr›lmayaca¤›na dair söz ald›kS O R U tan sonra taht›na iade etti.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

Vezir Nizâmülmülk’e göre Çi¤il ve Ya¤malar’›n ayaklanmas›n›n sebebi,D ‹Türkistan’› bafltanKKAT bafla geçen Selçuklu sultan›n›n onlara, Türk töresinin gere¤i olan bir ziyafet (Toy / Han-› ya¤ma) vermemifl olmas›yd›. Zira Türk hükümdarlar›n›n seferde hazerde, geçtikleri yerSIRA S‹ZDE lerde toylar düzenlemek suretiyle halk› hoflnut etmeleri örfi bir kanundu. Kanuna uyulmamas› halk isyan edebilirdi. Ziyafetten sonra kap-kaca¤›n ya¤malanmas› da âdettendi. Bu husus flüphesiz, Sultan’›n sofras›nda bir kere yemek yiyen ve âdet AMAÇLARIMIZ gere¤i birer tabak- kafl›k al›p götüren insanlar›n, bir daha ac›kmayaca¤› anlam›na gelmiyordu. Konu kar›n doyurmak de¤il, hükümdar›n tebas›n› (ahaliyi) dikkate al›p almad›¤› meselesi idi. Nitekim K ‹ Thükümdarlar›n›n A P bu hususta Sultan’› uyaran Vezir, ondan önceki sultanlar›n ve Karahanl› verdi¤i ziyafetleri örnek göstermifltir. Bir cihân padiflah› olan Melikflah’›n, cömertli¤inin ve sofras›n›n geniflli¤inin de ona uygun olmas› gerekti¤ini hat›rlatm›flt›r.

D‹KKAT

N N

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Melikflah’›n Türkistan Seferleri’nin sonuçlar›n› nas›l de¤erlendirirsiniz? SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

TELEV‹ZYON

4

SIRA S‹ZDE

D‹ NÜTfiEÜRNNE LE‹TM

D‹ NÜTfi EÜ RN N E LE‹TM

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT


Kaynak: Atlas Dergisi (Eylül 2001 Say›: 102)

Selçuklu Co¤rafyas›

Resim 4.1

70 Büyük Selçuklu Tarihi


4. Ünite - Melikflah Zaman›

DEVLET‹N BÜNYES‹NDE OLUfiAN SORUNLAR Sultan Melikflah, Türkistan Seferlerinden sonra Ba¤dad’a ikinci ziyaretini gerçeklefltirdi (Kas›m 1091). Sultan burada her ne kadar flaflaal› törenlerle karfl›land› ise de, Halife Muktedî ile aralar›nda ciddî bir gerginlik vard›. Selçuklu Devleti’ne karfl› siyasî kimlik oluflturma mücadelesi veren Halife, bu tavr›n› Mehmelek Hatun’a da aksettirmiflti. Hat›rlanaca¤› gibi Halife, 1087 y›l›nda Melikflah’›n k›z› ile evlenmiflti. Bu evlilikten Cafer adl› bir o¤lu olan Mehmelek Hatun, Sultan’a kocas›n›n kendisine ve yan›ndaki Türkler’e kötü muamele etti¤inden flikayette bulundu. Melikflah bunun üzerine k›z›n› ve torununu derhal ‹sfahan’a getirtti. Ancak Mehmelek k›sa bir süre sonra vefat etti. Melikflah bu hadiseyi Halife ile bir hesaplaflma konusu olarak görüyordu. Daha önce söz edildi¤i gibi, Melikflah bu ziyaret s›ras›nda Suriye meliki Tutufl, Aksungur, Bozan ve Çubuk gibi beyleri huzuruna ça¤›r›p, onlar› Yemen-Aden ve M›s›r istikametinde fetihlerle görevlendirmiflti. Kendisi ise k›fl boyunca kald›¤› Ba¤dad’da Tu¤rul Beg fiehri’ni yeni bafltan imar etti. Saraylar, köflkler, evler, çarfl›lar infla edilerek geniflletilen flehirde bir de darbhâne yap›lmaya baflland›. Bütün bu faaliyetler, Ba¤dad’›n Selçuklu ‹mparatorlu¤u’nun baflkenti olmaya haz›rland›¤›n›n iflaretleri idi. Bunun yan›s›ra Nisan 1092’de ‹sfahan’a gitmek üzere yola ç›kan, Sultan ve Nizâmülmülk aras›ndaki so¤ukluk da giderek büyüyordu. Bunda özellikle sivil bürokraside zaten ‹ranl›lar’a dayanan Selçuklu Devleti’nin bir nevi ‹ranl› unsurlar›n çat›flma alan› hâline gelmifl olmas›n›n da pay› vard›. Çünkü devletin üst düzey kadrolar›nda görev alan gûlam ümerâ, nüfuz alanlar›n› geniflletmek için birbirleriyle k›yas›ya rekabet ediyorlard›. Nizâmülmülk’ün Amidülmülk Kündürî’yi bertaraf edip vezir olmas› gibi, flimdi de baflkalar› yafll› vezirin yerine adayl›k yar›fl› içerisinde bulunuyorlard›. Gerçi oniki o¤lu, damatlar›, say›s›z akraba ve azatl› köleleri vas›tas›yla devlete her alanda nüfuz etmifl olan Vezir ile rekabet etmek çok kolay görünmüyordu. Fakat Terken Hatun bu hususta Melikflah’› etkileyebilecek konumda bulunuyor ve Sultan’a kendi veziri Ebû’l-Ganaim’i tayin etmesi için telkinde bulunuyordu. ‹ranî gelene¤in temsilcisi Nizamülmülk, hatunlar›n Türk töresinden kaynaklanan güçlü hukukundan rahats›z oluyor; bu sebeple Terken Hatun da Vezir’in muhalifleri aras›nda bulunuyordu. Melikflah’›n, Terken Hatun’dan olan o¤lu Mahmud’u veliaht tayin etmek, Berkiyaruk taraf›n› tutan Nizâmülmülk’ün buna engel olmak istemesi, Hatun’la aras›ndaki düflmanl›¤› art›r›yordu. Melikflah’›n, Halifelikle ilgili plânlar› konusunda da Vezir ile ayr› düfltü¤ü görülüyor. Çünkü bir rivayete göre ‹sfahan’a bir halifelik saray› infla edip ileride Cafer’i halife yapmay› düflünen Melikflah’›, bu konuda Hatun ile onun veziri tahrik ediyorlard›. Nizâmülmülk ise daha ölçülü, arabulucu bir tav›r sergiliyordu. Ancak o¤lu Mahmud’u saltanat, torunu Cafer’i ise hilafet veliaht› tayin ettirmek isteyen Terken Hatun, bu yolda engel olarak gördü¤ü Vezir’i azlettirip, onun yerine kendi vezirini tayin ettirmek konusunda kararl› idi. Bunlar›n yan›nda Vezir’in o¤ullar› ve adamlar›n›n fütûrsuz davran›fllar›, art›k Melikflah’› da son derece rahats›z etmekte idi. Zira Merv gibi önemli meliklik merkezi olan flehirler bile, Nizâmülmülk’ün o¤ullar›n›n idaresine geçmifl bulunuyordu. Sultan taraf›ndan buralara tayin edilen devlet adamlar› dahi onlar›n sald›r›lar›ndan kurtulam›yorlard›. Sultan’›n huzurunda adamlar›na hakaret etmekten sak›nm›yorlar, hattâ devlet aleyhine artan nüfuzlar› dolay›s›yla, Sultan onlara karfl› an›nda tepki göstermekten imtina ediyordu. Melikflah ile vezirinin aras›n›n tamamen aç›lma-

71


72

Büyük Selçuklu Tarihi

s›nda, böyle bir hadise barda¤› tafl›ran son damla oldu. Bu yüzden Melikflah’la veziri aras›nda bir yaz›flma vukûbuldu. Okuma parças›nda detay› verilen mektuplaflma, normal flartlarda Vezir’in azledilmesini gerektiren bir meydan okumay› aç›kça ortaya koyuyor. Ancak Melikflah, Vezir’e cevap vermeden ve onu görevinden almadan veya alamadan Ekim 1092’de Ba¤dad’a do¤ru yola ç›kt›. Büyük Devlet adam› Nizamülmülk de her fleye ra¤men, devlet terbiyesi gere¤i, Sultan’›n arkas›ndan yola ç›kt›. Ancak Nihavend yak›nlar›nda arzuhâl vermek bahanesiyle yan›na gelen bir Bat›nî fedaisi taraf›ndan flehit edildi. Devrin kaynaklar›nda Vezir’in katli ile ilgili olarak Bat›nîler, Terken Hatun ve veziri, hattâ Melikflah suçlanm›fllard›r. Müsebbibi kim olursa olsun, Nizâmülmülk’ün ölümü gerginli¤i azaltmad›¤› gibi, daha büyük çat›flmalar›n da sebebi oldu. Melikflah, Vezir’in adamlar›n›n ordugâhta ç›kard›¤› kar›fl›kl›klar› güçlükle yat›flt›rabildi. Bu durum asl›nda onlardan duyulan rahats›zl›¤›n ne denli hakl› sebeplere dayand›¤›n› göstermektedir. Nizâmülmülk’ün yerine, Hatun’un veziri Ebû’l-Ganaim atand›. Eski vezirin bir k›s›m adamlar› hemen tasfiye edildi. Ancak bu durum, onlar› daha sonraki hamleleri için güçlendirmekten baflka bir ifle yaramad›. Devlet’teki kamplaflma artarak devam etti.

MEL‹KfiAH’IN SON BA⁄DAD Z‹YARET‹ VE ÖLÜMÜ Sultan Melikflah, ülkesinin herhangi bir flehri olarak gördü¤ü Ba¤dad’a bu son geliflinde, Halife Muktedî ile iliflkilerinde bir denge unsuru olan Nizamülmülk’ün varl›¤›ndan yoksun bulunuyordu (28 Ekim 1092). Ancak k›z› Mehmelek Hatun’a yap›lanlar›n hesab›n› sormak istiyordu. Zira ona revâ görülen muamele, asl›nda Melikflah’a karfl› bir meydan okuma anlam›na geliyordu. Halifelik üzerindeki otoritesinin aç›kça hissedilmesini isteyen Sultan, torunu Cafer’i veliaht ilân etmeyi reddeden Halife Muktedî’ye, hemen Ba¤dad’› terketmesini bildirdi. Halife, baflka çaresi ve karfl› koyacak kuvveti olmad›¤›ndan, Ba¤dad’dan ayr›laca¤›n› ama haz›rl›k yapmak üzere, kendisine on gün süre verilmesini istedi. ‹ste¤i kabul edildi. Fakat Sultan Melikflah, Halife’ye verilen mühletin dokuzuncu gününde, av etinden zehirlenmek suretiyle hayat›n› kaybetti (20 Kas›m 1092). Bu s›rada gücünün doru¤unda bulunan Sultan sadece 40 yafl› civar›nda idi. Kaynaklarda Sultan’›n ölümü ile ilgili olarak farkl› rivayetler bulunmaktad›r. Bu rivayetlerden Melikflah’›n bir suikaste kurban gitti¤ini ç›karmak mümkün olmakla birlikte, faili tespit etmek kolay de¤ildir. Terken Hatun bile, befl yafl›ndaki o¤lunu hükümdar yapmak istedi¤i için Melikflah’› öldürüdü¤ü töhmeti alt›nda kalm›flt›r. Oysa bir Karahanl› melikesi ve Selçuklu imparatoriçesi olan Terken Hatun, bu yaflta bir çocu¤un tahta geçemeyece¤ini herkesten daha iyi bilirdi. O¤lu tahta geçecek yafla gelene kadar da Melikflah’›n yaflamas›n› isterdi. Ancak Sultan’›n ölümünden sonra bafllayan taht kavgalar› s›ras›nda oynad›¤› aktif rol, kad›n›n devlet hayat›nda olmas›n› yad›rgayan anlay›fl taraf›ndan, bütün felâketlerin sebebi görülerek yaftalanm›flt›r. Oysa Melikflah’›n ölümünden, bir terör flebekesi olan Bat›nîler kadar, Halife de sorumlu olabilir. Melikflah ölmeseydi, Muktedî Ba¤dad’› terk etmifl olacakt›. Bu bir siyasî çekiflme oldu¤una göre, halifeyi bunun d›fl›nda tutmak mümkün de¤ildir. Sultan Melikflah’›n 20 y›ll›k iktidar›, Selçuklu Devleti’nin zirvesini oluflturmaktad›r. S›n›rlar›n› Çin’den Akdeniz’e kadar geniflletti¤i Devleti, bir cihan imparatorlu¤una dönüfltürdü. Ülkenin her taraf› cami, medrese, köprü, su yolu gibi eserlerle imar edildi. Sultan kendisinin de merakl› oldu¤u astronomi çal›flmalar›n› teflvik için


4. Ünite - Melikflah Zaman›

rasathâneler yapt›rd›. Kendi ad›yla meflhur olan Takvim-i Celâlî, bilimsel bir çal›flman›n ürünü olup sonraki dönemlerde de kullan›lm›flt›r. Sa¤lam, kuvvetli kiflili¤i sayesinde müslim, gayr› müslim bütün tebas› üzerinde adaletli bir yönetim kurmay› baflarm›flt›r. Kaynaklar›n Melikflah’›n ölümüne dair verdi¤i bilgiler bunun en önemli göstergesidir. Ancak “Bir fley yükseldi¤i yerden düflmeye bafllar” kural›na uygun olarak düflüfl o zaman bafllam›fl, sebepleri de onun içerisinde büyümüfltür. Sultan’›n vefat›, kar›fl›kl›klara meydan vermemek düflüncesiyle, Terken Hatun taraf›ndan bir süre sakland›. Torunu Cafer’i Halife’ye gönderen Hatun, hutbeyi o¤lu Mahmud ad›na okutmay› baflard›. Ordu mensuplar›n›n ba¤l›l›¤›n› sa¤lamak için büyük sarfiyat yapt›. Sonra maiyyetiyle birlikte, o¤lunu tahta oturtmak üzere ‹sfahan’a do¤ru yola ç›kt›. ‹sfahan’a götürülen Melikflah’›n naafl› da, burada kendisinin yapt›rd›¤› medreseye defnedildi.

73


74

Büyük Selçuklu Tarihi

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Selçuklu Devleti’nin iç meselelerini tan›mlayabileceksiniz. Melikflah babas› taraf›ndan veliaht ilân edilmifl olmas›na ra¤men, tahta ç›kt›¤›nda daha önceki dönemlerde oldu¤u gibi, taht davac›lar› ile mücadele etmek zorunda kald›. Baflta amcas› Kavurt olmak üzere baz› kardeflleri bu mücadelelerde Melikflah taraf›ndan bertaraf edildiler. Di¤er taraftan Selçuklu sultanlar›, devletin kuruldu¤u bölgenin gere¤i olarak, ‹ranl› devlet adamlar›n› istihdam etmek zorunda kalm›fl veya tercih etmifllerdi. Bu durum bir süre sonra devletin asli unsuru olan Türkler’in askerî kadrolar hariç, devletin d›fl›na itilmesine yol açt›. Bu durum bir yandan Türkler aras›nda hoflnutsuzluk yarat›rken, sözkonusu kadrolar› ellerinde tutan ‹ranl›lar’›n devlette dengeleri bozan bir üstünlük sa¤lamalar›na zemin haz›rlad›. ‹ranl› unsurlar›n dahi birbirleriyle fliddetle rekabet ettikleri bu sistem, devletin sars›lmas›n›n bafll›ca sebeplerinden birisi olmufltur. Bunun yan›s›ra Selçuklu Devleti’nin halifelikle ilgili politikalar›, Melikflah döneminde devletin kudretine paralel olarak, daha tavizsiz bir flekilde sürdürülmekte idi. Hattâ Sultan Melikflah, kendisinin de torunu olan Halife’nin o¤lunu, ‹sfahan’da bir hilafet saray› infla edip, halife yapmay› planlam›flt›. Melikflah, Ba¤dad’› kendisine ait bir flehir, halifeyi de siyasî kimli¤i olmayan bir devlet memuru olarak kabul ediyordu. Bu durum da Selçuklu Devleti’nin iç meselesi olarak sars›nt› yaratmaya devam ediyordu. Selçuklu Devleti’nde bu dönem meydana gelen olaylar› aç›klayabileceksiniz. Melikflah amcas› Kavurt’un ayaklanmas›n› bast›r›p tahta oturduktan sonra ilk ifli olarak, Do¤u s›n›rlar›n› ihlâl eden Karahanl›lar ve Gazneliler üzerine yürüdü. Onlar› iflgâl ettikleri yerlerden ç›kar›p geri döndü. Selçuklu Devleti’nin kuruluflundan itibaren Bat›’ya yönlendirilen göçler neticesinde Suriye’de bir beylik, Anadolu’da ise ba¤›ms›z bir Selçuklu devleti ortaya ç›km›flt›. Melikflah Suriye’ye Tutufl’u, Anadolu’ya ise Porsuk’u göndererek bu bölgeleri kontrol alt›na almaya çal›flt› (1078). Kafkasya’ya da bizzât kendisi, 1076, 1079 ve 1086 y›llar›nda düzenledi¤i seferlerle mahallî hanedanlar›, tâbiyet anlaflmalar›na ayk›r› davranan Gürcü ve Abhazlar’› cezaland›r›p itaât alt›na ald›. Artuk Bey, Ahsa ve Bahreyn’e düzenledi¤i sefer sonunda Do¤u Arabistan’da hâkimiyet sa¤lad›. Ayn› tarihlerde Hicaz’da da Abbasîler ad›na hut-

N A M A Ç

3

be okunmas› sa¤land›. Melikflah, 1092 y›l›ndaki Ba¤dad ziyareti s›ras›nda Yemen ve Aden’e de bir ordu göndererek Selçuklu Devleti’nin s›n›rlar›n› buralara kadar geniflletti. Güneye do¤ru h›zla ilerlemekte olan Türkiye Selçuklu sultan›n›n önünü kesmek ve itaâtsizlik gösteren Mervano¤ullar›’n› cezaland›rmak üzere 1085 y›l›nda Diyarbekir bölgesine sefer düzenlendi. Bölge tamamen Selçuklu topraklar›na kat›ld›. Türkiye Selçuklu sultan›n›n Antakya’y› fethinden sonra bafllayan olaylar Musul emiri Müslim b. Kureyfl ve Süleymanflah’›n ölümü ile sonuçland›. Melikflah bunun üzerine 1086 y›l›nda ç›kt›¤› seferde Kuzey Suriye’yi, valiler tayin etmek suretiyle do¤rudan Büyük Selçuklu Devleti’ne ba¤lad›. Melikflah bundan sonra Ba¤dad’› ziyaret etti ve bu s›rada k›z› Halife ile evlendirildi. Karahanl› ülkesinde meydana gelen bir tak›m kar›fl›kl›klar sebebiyle, olaylar› çözmek üzere davet edilen Melikflah, 1088-1089’da iki defa Türkistan seferine ç›kt›. Bu seferler sonunda Do¤u ve Bat› Karahanl›lar’› kendisine ba¤layarak, s›n›rlar›n› Çin’e kadar geniflletti.Veziri Nizâmülmülk ve Halife ile aralar›n›n iyice aç›ld›¤› son dönemde, önce veziri Bat›nîler taraf›ndan flehit edildi. Sonra kendisi Ba¤dad’da zehirlenmek suretiyle hayat›n› kaybetti (1092). Melikflah’›n ölümü Selçuklu Devleti’nin büyük sars›nt› geçirmesine sebep oldu. Devletin imparatorlu¤a dönüflen yap›s›n› de¤iflikliklerle birlikte kavrayabileceksiniz. Melikflah Birinci Türkistan seferi dönüflünde, merkeziyetçili¤i gözetmek kayd›yla, kardefllerini baz› vilayetlere tayin etti. Nitekim devletin nisbeten uzak bölgelerinde kurulan siyasî teflekkülleri de ayn› gerekçe ile denetim alt›nda tutma mücadelesi vermifltir. Öyle ki, Anadolu’da ba¤›ms›z olarak kurulan Türkiye Selçuklular›’na karfl›, ortadan kald›rma pahas›na bir mücadele yürütmüfltü. Hükümranl›¤›n paylafl›lmas› konusunda, hayale bile izin vermeyen Melikflah’›n, halifeye karfl› tavizsiz tutumunun sebebi de budur. Bat›daki olaylar› daha yak›ndan takip etmek için baflkentini ‹sfahan’a tafl›yan Melikflah, Türkistan seferi sonunda ilhâk etti¤i Maveraünnehir’i, kendine has problemleri dolay›s›yla eski hükümdar›na iade etti. Do¤u ve Bat› Karahanl› hükümdarlar›n› para ve hutbede önce kendi ad›n› zikretmek flart›yla kendisine tâbi k›ld›. Melikflah’›n cihân hâkimiyeti davas›nda Ba¤dad’› koydu¤u yer ve devletin kadrolar›ndaki yo¤un ‹ranîleflme devleti sars›nt›ya u¤ratan etkenler olmufltur.


4. Ünite - Melikflah Zaman›

75

Kendimizi S›nayal›m 1. Melikflah’›n tahta geçifli ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Amcas› Kavurt, Melikflah’a karfl› isyan etmifltir. b. Taht kavgalar› dolay›s›yla Karahanl›lara karfl› yapaca¤› sefer gecikmifltir. c. Abbasî Halifesi Melikflah’›n saltanat›n› onaylam›flt›r. d. Babas› taraf›ndan veliaht tayin edildi¤i için tahta sorunsuz geçmifltir. e. Nizâmülmülk, Melikflah’› desteklemifl ve gerekli tedbirleri alm›flt›r. 2. Melikflah’›n Anadolu’ya gönderdi¤i ordu ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Bu ordu Süleymanflah’›n sultanl›¤›n› tan›mad›¤› için gönderilmifltir. b. Melikflah bu savaflla Anadolu’da denetimi sa¤lam›flt›r. c. Savaflta Süleymanflah’›n kardefli Mansur hayat›n› kaybetmifltir. d. Sefer Porsuk Bey idaresinde 1078 y›l›nda yap›lm›flt›r. e. Anadolu’da kendisine ra¤men bir olufluma izin vermek istememifltir. 3. Tutufl’un Suriye Melikli¤i ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Fat›mîler’e karfl› Suriye’nin güvenli¤inin sa¤lanmas› için tayin edilmifltir. b. Tutufl, Ats›z Bey’i öldürüp topraklar›n› ele geçirmifltir. c. Tutufl’un bafll›ca rakibi Musul valisi Müslim olmufltur. d. Tutufl Melikflah’a karfl› hiç isyan etmemifltir e. Suriye’de ba¤›ms›z bir Selçuklu flubesi kurulmufltur. 4. Melikflah dönemi Arabistan siyaseti konusunda afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Sünnilik karfl›t› hareketler bast›r›lm›flt›r. b. Fat›mîler Hicaz üzerinden Selçuklularla rekabet etmifllerdir. c. Mekke emirinin yerine flehzâde Tekifl tayin edilmifltir. d. Do¤u Arabistan’da Karmatîler bertaraf edilmifllerdir. e. Yemen ve Aden Selçuklu hâkimiyetine girmifltir 5. Diyarbekir Seferi ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Mervaniler Selçuklular›n en sad›k tâbilerindendir. b. Süleymanflah’›n güneye do¤ru ilerleyifli bu seferin sebeplerindendir. c. Musul valisi Müslim de Mervani emirine yard›m etmifltir. d. Ordu komutan› Fahrüddevle, Selçuklu melikleri gibi yetkilendirildi. e. Mervano¤ullar›n›n topraklar› Selçuklu idaresine girdi.

6. Melikflah’›n Suriye (Antakya) seferine dair afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. Suriye Selçuklu Melikli¤i kuruldu. b. Süleymanflah, Melikflah’la girdi¤i savaflta hayat›n› kaybetti. c. Müslim Musul valili¤ine, Bozan Urfa’ya, Aksungur Haleb’e tayin edildi. d. Suriye’nin Selçuklular’a ba¤lanmas› mümkün olmad›. e. Bu sefer s›ras›nda yap›lan düzenleme ile Türkiye Selçuklular›’n›n güneye inifl yolu kesildi. 7. Melikflah’›n ‹kinici Türkistan Seferinin sonucu ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. Bat› Karahanl›lar do¤rudan, Do¤u Karahanl›lar tâbi olarak Selçuklulara ba¤lanm›flt›r. b. Do¤u Karahanl›lar do¤rudan, Bat› Karahanl›lar tâbi olarak Selçuklulara ba¤lanm›flt›r. c. Karah›taylar yenilgiye u¤rat›lm›flt›r. d. Melikflah bu sefer s›ras›nda ilk kez yenilgiye u¤ram›flt›r. e. Karahanl›larla Ceyhun Nehri s›n›r kabul edilmifltir. 8. Üçüncü Türkistan Seferi ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Kaflgar Han› tahttan indirildi. b. Do¤u Karahanl›lar Bat›’y› da yönetimleri alt›na ald›lar. c. Bat› karahanl› hükümdar› Ahmed Han taht›na iade edildi. d. Bat› karahanl› hükümdar› Ahmed Han ‹sfahan’da öldürüldü. e. Do¤u Karahanl›lar tâbiyetten ayr›ld›. 9. Melikflah döneminde Halifelikle iliflkiler konusu ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Muktedî’nin Melikflah’›n k›z› olan efline kötü davranmas› yüzünden iliflkiler bozulmufltur. b. Halife’nin o¤lu ve Melikflah’›n torunu olan Cafer, veliaht ilân edilmifltir. c. Sultan, Muktedî’yi siyasî bir güç olarak kabul etmemektedir. d. Halife, Selçuklu Sultan›’yla siyasî bir çekiflme içerisine girmifltir. e. Melikflah, Halifeden Ba¤dad’› terk etmesini istemifltir. 10. Afla¤›dakilerden hangisi Melikflah Döneminde Selçuklu Devleti’ni ilgilendiren sorunlardan de¤ildir? a. Taht› ele geçirmeye yönelik flehzâde isyanlar› b. Haçl› Seferleri c. Halife ile çat›flma d. Devlet kadrolar›na ‹ranl›lar’›n nüfuz etmesi e. Sultan ile Vezir aras›ndaki anlaflmazl›k


76

Büyük Selçuklu Tarihi

Okuma Parças›

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

Sultan Melikflah ile Nizâmülmülk’ün giderek gerginleflmekte olan münasebetleri, Sultan’›n Merv’e tayin etti¤i flahnenin, vezirin Merv valisi olan o¤lu taraf›ndan yakalan›p hakarete u¤ramas› üzerine kopma noktas›na geldi. Kaynaklarda aralar›nda elçiler vas›tas›yla afla¤›daki haberleflmenin vuku buldu¤u rivayet edilir: Melikflah- “Sen saltanatta benim orta¤›m m›s›n? E¤er benim emrimde ise haddini bilmelisin. Sen hangi selahiyetle, ferman›m›z olmadan evlâtlar›na ülkeler ve iktalar veriyor, arzu etti¤ini yap›yorsun? ‹ster misin ki önünden hokkan›n, bafl›ndan destâr›n›n al›nmas›n› emredeyim?” Nizamülmülk- “Sultan’a flöyle söyleyiniz! Senin nâil oldu¤un ikbâl benim fikir ve tedbirim sayesindedir. Baban›n öldürüldü¤ü gün seni nas›l tuttu¤umu, ayaklanmalar› bast›rd›¤›m›, seni istemeyenleri nas›l tenkil etti¤imi hat›rla! Ve unutma ki, benim divit ve destâr›mla senin tac ve taht›n birbirine ba¤l›d›r. O tac ve devlet bu divitle birlikte ortadan kalkar”. Elçiler gerginli¤in daha fazla büyümemesi için Vezir’in sözlerini hafifleterek nakletmifllerse de, Sultan›n bu heyete özel olarak koydu¤u adam› do¤rusunu oldu¤u gibi aktarm›flt›.

1. d

Kaynak: Kafeso¤lu 1973, Turan 2010.

2. b 3. e 4. c

5. a

6. e 7. a 8. c 9. b

10. b

Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Melikflah’›n Tahta Ç›kmas›” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Anadolu ve Suriye Siyaseti” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Anadolu ve Suriye Siyaseti” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Do¤u ArabistanHicaz-Yemen ve Aden’in Selçuklular’a Ba¤lanmas›” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Diyarbekir Bölgesinin Selçuklu Topraklar›na Kat›lmas›” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Suriye (Antakya) Seferi” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “‹kinci Türkistan Seferi” konusunu yeniden gözden geçirin.. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Üçüncü Türkistan Seferi” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Devletin Bünyesinde Oluflan Sorunlar” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse üniteyi yeniden gözden geçirin.


4. Ünite - Melikflah Zaman›

77

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

Yararlan›lan Kaynaklar

S›ra Sizde 1 Melikflah’›n Türkistan Seferi sonras› yapt›¤› atamalar, t›pk› Alp Arslan dönemindeki gibi, Do¤u’dan gelecek tehlikelere karfl› s›n›r› tahkim etmek amac› tafl›yordu. Mahiyeti bak›m›ndan da benzerlik gösteren bu atamalarda flehzâdelere, hükümdar›n egemenlik yetkisini paylafl›m anlam›na gelebilecek bir ayr›cal›k verilmemifltir ve merkeziyetçilik gözetilmifltir.

Agacanov, Sergey (2006), Selçuklular (trc. Ekber NecefAhmed Annaberdiyev), ‹stanbul. Hunkan, Ö. Soner (2011), Türk Hakanl›¤› (Karahanl›lar) Kurulufl-Geliflme-Çöküfl (766-1212) ‹stanbul. Kafeso¤lu, ‹brahim (1973), Sultan Melikflah, ‹stanbul. Köymen, M.Altay (1989), Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ankara. Turan, Osman (2010), Selçuklular Tarihi ve Türk ‹slâm Medeniyeti, ‹stanbul.

S›ra Sizde 2 Selçuklu Devletinin fetih stratejisi çerçevesinde Suriye ve Anadolu’ya yerleflen Türkmenler, merkezin denetimi d›fl›nda bir örgütlenmeye gittikleri için, Melikflah taraf›ndan buralara müdahale edilmifltir. Melikflah, Süleymanflah’›n kendisine ra¤men Anadolu’da kurdu¤u devleti tan›mayarak, kontrolü alt›na almak için Porsuk idaresinde bir ordu gönderdi. Di¤er yandan Suriye’de bir beylik kurmufl olan Ats›z’› ve Fat›mî tehlikesini izlemek için kardefli Tutufl’u Suriye melikli¤ine tayin etti. S›ra Sizde 3 Diyarbekir seferinin bafll›ca sebepleri, Büyük Selçuklular’la rekabet halinde bulunan Türkiye Selçuklu sultan›n›n güneydo¤u istikametindeki h›zl› ilerleyiflinin önünü kesmek için bölgenin hakimiyet alt›na al›nmas› gere¤i; Selçuklular’a ayk›r› siyaset takip ederek fliîlerle iflbirli¤i yapan Mervano¤ullar›’n›n cezaland›r›lmas› yan›nda, Fahrüddevle b. Cüheyr’in kendisine bir hakimiyet alan› bulmak iste¤i ile Melikflah’› sefer konusunda teflvik etmesidir. S›ra Sizde 4 Türkistan seferleri, Selçuklu Devleti’nin ‹slâm Dünyas›’n›n en büyük gücü, yard›m›na ihtiyaç duyulan ve meseleleri çözebilecek yegâne merci oldu¤unu göstermifltir. Devlet’in s›n›rlar› tüm Karahanl› ülkesini içine alarak Çin hududuna ulaflm›flt›r. Türkistan hâkimiyeti, Melikflah’›n ölümüyle bafllayan fetret döneminde bu taraftan gelebilecek tehditleri etkisiz k›lacak sa¤lam bir set oluflturmufltur.


5

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Selçuklu merkezi otoritesini çöküfle götüren süreci de¤erlendirebilecek, Berkyaruk ve Muhammed Tapar dönemi siyasi olaylar›n› tan›mlayabilecek, Selçuklu taht mücadeleleri ile Haçl›lar›n Suriye ve Filistin’e yerleflmeleri aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • • • • •

Terken Hatun Melik Mahmud Melik ‹smail Berkyaruk Tutufl

• • • •

Taht mücadelesi Muhammed Tapar Haçl›lar Bât›niler

‹çindekiler

Büyük Selçuklu Tarihi

Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

• SULTAN BERKYARUK DEVR‹ (1094-1105) • SULTAN MUHAMMED TAPAR DEVR‹ (1105-1118)


Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri) SULTAN BERKYARUK DEVR‹ (1094-1105) Terken Hatun ‹le ‹ktidar Mücadelesi Çin’den Akdeniz’e, Kafkaslar’dan Yemen’e kadar uzanan çok genifl topraklara yay›lm›fl bulunan Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u, en görkemli devrini yaflarken önce vezirinin, sonra Sultan Melikflah’›n beklenmedik ölümüyle sars›nt›ya u¤rad›. Fetret dönemi olan Berkyaruk’dan sonra Tapar zaman›nda k›smen toparlanmas›na, Sancar’›n ‹kinci ‹mparatorluk devrine ra¤men de asl›nda sars›nt› tamamen atlat›lamad›. Sultan’›n ani ölümü, bir süredir merkezde yaflanan iktidar paylafl›m› mücadelesinin daha da fliddetlenmesine ard›ndan ortaya ç›kan uzun taht mücadeleleri ile imparatorlu¤un önce parçalanmas›na, akabinde de çöküflüne giden sürecin bafllang›c› olmufltur. ‹flte bu ünitenin konusu olan ve “Fetret Devri” olarak adland›r›lan Berkyaruk dönemi, bu sürecin ilk evresini teflkil etmektedir. Melikflah öldü¤ünde geride Berkyaruk, Muhammed Tapar, Sancar ve Mahmud adl› dört o¤ul b›rakm›flt›. Babas›n›n yerine en büyükleri olan ve o dönemde on iki yafl›nda bulunan Berkyaruk’un tahta geçmesi bekleniyordu. Zira daha önce de temas edildi¤i üzere Nizâmülmülk, Terken Hatun’un o¤lu Mahmud’a karfl›, Melikflah’›n amcas› Yakutî’nin k›z› Zübeyde Hatun’dan olan o¤lu Berkyaruk’u desteklemekteydi. Baz› kaynaklar›n verdi¤i bilgilere göre, Melikflah Berkyaruk’u veliaht tayin etti ise de, bunun saltanat mücadelelerini engelleyecek bir kanun olmad›¤› bilinmektedir. Nitekim bu durumu f›rsat bilen ve o s›rada Sultan›n yan›nda Ba¤dat’ta bulunan Terken Hatun, henüz befl yafl›nda bulunan o¤lu Mahmud’u tahta geçirmek için harekete geçti. Bir taraftan zaman kazanmak üzere Melikflah’›n ölümünü gizlerken, di¤er taraftan da hazinenin a¤z›n› açarak desteklerini almak için ordu ve devlet adamlar›na büyük ihsanlarda bulundu. Bu cömert giriflimleri sayesinde de pek çok emirin içerisinde bulundu¤u büyük bir ordu kurmay› baflard›. Terken Hatun’un bu baflar›s›, hiç flüphesiz bolca yapt›¤› ihsanlar kadar, Karahanl› soyundan bir prenses ve Selçuklu imparatoriçesi olarak Melikflah’›n sa¤l›¤›ndaki etkin konumundan kaynaklanmaktayd›. Bu flekilde ordunun ba¤l›l›¤›n› temin eden Terken Hatun, bir taraftan da o¤lunun saltanat› için tehlike olarak gördü¤ü ve bu olaylar s›ras›nda ‹sfahan’da bulunan veliaht Berkyaruk’u hapsetmek üzere Musul valisi Kürbo¤a’y›, Emir Üner ve Emir Kamac ile birlikte ‹sfahan’a göndermiflti. ‹sfahan’a gelen emirlerin Berkyaruk’u tutuklayarak hapsetmelerinden sonra Terken Hatun, Abbasi halifesi Mukte-


80

Büyük Selçuklu Tarihi

dî’den o¤lu Mahmud ad›na hutbe okutmas›n› istedi. Halife önceleri büyük âlim Gazzalî’nin fetvas› do¤rultusunda Mahmud’un yafl›n›n küçük olmas›, dolay›s›yla devleti yönetemeyece¤i gibi gerekçelerle bu iste¤i reddetti. Ancak Terken Hatun’un, yan›nda tutu¤u torunu ve Halife’nin de o¤lu olan Cafer üzerinden tehdide varan ›srarlar›na daha fazla direnemedi. Cafer’in babas›na gönderilmesi kayd›yla, 26 Kas›m 1092 y›l›nda Ba¤dat’ta Mahmud ad›na hutbe okundu. Böylece Terken Hatun, Melikflah’›n ölümden alt› gün sonra o¤lu Mahmud’u Ba¤dat’ta sultan ilan ettirmeyi baflarm›flt›. Ard›ndan da vezir Tacülmülk Ebû’l-Ganaim ve orduyla birlikte, o¤lu Mahmud’u tahta ç›karmak üzere Selçuklu payitaht› ‹sfahan’a do¤ru yola ç›kt›.

Berûcird ve Kerec Savafllar›

Berûcird/Burûcerd; Bat› ‹ran’da Hemedan’a 18 fersah uzakl›kta Selçuklu devrinin önemli flehirlerinden olup günümüzde Luristan Eyaleti flehirleri aras›nda yer al›r.

Kerec; Tahran/Rey’›n 20 km bat›s›nda yer almakta olup günümüzde Elburz Eyaletinin merkez flehridir.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

1

Ancak Melikflah’›n ölüm haberini alan Nizamülmülk’ün adamlar› bir silah deposunu ya¤malayarak isyan etmifl ve Berkyaruk’u hapsedildi¤i yerden ç›kararak tahta oturtup ad›na hutbe okutmufllard›. Terken Hatun’un ‹sfahan’a yaklaflmas› üzerine de Berkyaruk’u, Nizamülmülk taraftarlar›n›n hâkim oldu¤u Rey’e kaç›rd›lar. Bu arada pek çok emirle birlikte Nizamülmülk’ün adamlar›ndan Erkufl da askerleriyle onlara kat›lm›flt›. Kaynaklar Berkyaruk’un etraf›nda on binden fazla askerin topland›¤›n› kaydetmektedir. Böylece taht mücadelesi bir bak›ma, eski vezir Nizamülmülk’ün adamlar› ile yeni vezir Tacülmülk aras›ndaki bir hesaplaflmaya dönüflmüfl bulunuyordu. Çünkü baflta Erkufl olmak üzere, maktul vezirin taraftarlar›, Tacûlmülk’ü Nizamülmülk’ün katili olmakla itham ediyorlard›. Bu sebeple de, Berkyaruk’u desteklemek suretiyle eski vezirin intikam›n› almak istiyorlard›. Öte yandan durumun aleyhine geliflti¤ini gören ve Berkyaruk’un daha fazla güçlenmesini engellemek isteyen Terken Hatun, yan›nda Kürbo¤a, Üner ve Kamaç gibi emirler oldu¤u halde Rey’e hareket etti. Ancak Berûcird yak›nlar›nda yap›lan savaflta, ordusundan baz› emirlerin askerleriyle Berkyaruk taraf›na geçmesi üzerine yenilen Terken Hatun ‹sfahan’a çekilmek zorunda kald› (Ocak 1093). Burada Berkyaruk taraf›ndan kuflat›lan ve zor durumda kalan Terken Hatun, bir taraftan yan›ndaki emirlerin de telkiniyle kuflatmay› kald›rmas› için Berkyaruk ile anlaflma yollar›n› ararken, di¤er taraftan da o¤lu Mahmud’u tahta ç›karma arzusundan vazgeçmeyerek yeni ç›k›fl yollar› ar›yordu. Nitekim bu amaçla Berkyaruk’un day›s› Azerbaycan meliki ‹smail’e haber göndererek kendisiyle evlenip, Mahmud’un saltanat›na ortakl›k teklif etti. Selçuklu taht›na geçmek için bunu bir f›rsat olarak gördü¤ü anlafl›lan ‹smail, bu teklifini tereddütsüz kabul ederek, Hatun taraf›ndan da takviye edilen ordusuyla ye¤eni Berkyaruk üzerine yürüdü. Ancak onun ak›beti de Terken Hatun’dan farkl› olmad›. Zira Terken Hatun ile evlenmesini hofl karfl›lamayan baz› komutanlar›n Berkyaruk’un saflar›na geçmesi ile Kerec yak›nlar›nda yap›lan muharebeyi kaybeden ‹smail ‹sfahan’a çekilmek zorunda kald› (fiubat 1093). Bu ma¤lubiyete ra¤men her ne kadar Terken Hatun onu hürmetle karfl›lay›p, ad›na para bast›r›p, o¤luyla müflterek hutbe okuttuysa da bir süre sonra Berkyaruk’un atabeyi Gümüfltekin taraf›ndan öldürüldü. Berkyaruk’un Terken SIRA S‹ZDEHatun’la yürüttü¤ü saltanat mücadelesindeki en önemli destekçileri kimlerdir aç›klay›n›z. D Ü fi Ü N E L ‹ M Melik ‹smail’in saf d›fl› kalmas› da Terken Hatun’un azmini k›rmad›. O bu sefer de, Melikflah’›n ölümünün ard›ndan Suriye’de saltanat›n› ilan etmifl bulunan kay›nS O R U Tutufl’u ayn› vaatlerle ‹sfahan’a ça¤›rd›. biraderi Tacüddevle

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE


5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

Berkyaruk’un Tahta Ç›kmas› ve Tutufl ile Rekabet Suriye meliki olan Tutufl, a¤abeyi Melikflah’a itaatini bildirmek ve teveccühünü kazanmak için, D›maflk’tan Ba¤dat’a gelmek üzere iken, F›rat k›y›s›ndaki Hit kasabas›nda, Sultan›n öldü¤ü haberini alm›flt›. Hemen her hanedan üyesinin yapaca¤› gibi, kendini saltanata en uygun kifli olarak gören Tutufl, daha burada iken ad›na hutbe okutmak suretiyle sultanl›¤›n› ilan etti. Kald› ki yafl›, tecrübesi, konumu ve mevcut durum göz önünde bulunduruldu¤unda, haks›z da say›lmazd›. Selçuklu taht›n› ele geçirmek üzere gerekli haz›rl›klar› yapmak için Suriye’ye dönen Tutufl, buradan Halep valisi Aksungur, Antakya valisi Ya¤›s›yan ve Urfa valisi Bozan’a birer mektup yazarak; “Sultan Melikflah’›n ölümü üzerine sultanl›¤›n› ilan etti¤ini, bu sebeple de onun hakim oldu¤u ülkelerde bu kez kendisinin hakim olmas›n› sa¤lamak için, kendisine itaat ile emirlerindeki kuvvetleriyle kat›lmalar›n›” bildirdi. Tutufla karfl› koyacak kuvveti bulunmayan Aksungur, Tutufl’a itaat etti¤i gibi, Ya¤›s›yan ve Bozan’a da haber göndererek; “Melikflah’›n çocuklar› aras›ndaki mücadele sonuçlan›ncaya kadar Tutufl’a itaat etmelerinin yerinde olaca¤›n›” istedi. Onlar da bu teklifi kabul edip hâkimiyet bölgelerinde hutbeyi Tutufl ad›na okuttular. Böylelikle Tutufl, ad› geçen emirlerin itaat etmesi üzerine hiçbir güçlükle karfl›laflmaks›z›n kuzey Suriye’ye hâkim olmufltu. Asl›nda daha önce anlat›lanlardan da anlafl›laca¤› üzere, Melikflah öldü¤ünde çocuklar›n›n hepsi çocuk yaflta oldu¤undan Tutufl taht›n en güçlü adaylar›ndan birisi durumdayd›. Emirler Tutufl’a itaat ederek, onun taht› ele geçirmesi halinde yerlerini korumufl olacaklard›. Ancak kaynaklar›n ifadesine göre Aksungur’un “Melikflah’›n çocuklar› aras›ndaki mücadele sonuçlan›ncaya kadar” diyerek itaatlerine bir anlamda flerh koymas› manidard›r. Muhtemelen Aksungur, Tutufl gibi muktedir bir sultana tahakküm edemeyecekleri veya Melikflah’a olan vefa duygusuyla, onun genç ve tecrübesiz o¤ullar›ndan birisinin sultan olmas›n› tercih ediyordu. Ancak o günün flartlar› gere¤i Tutufl’a itaat etmek zorunda idiler. Nitekim daha sonraki geliflmeler bu durumu do¤rulayacakt›r.

Tutufl’un Berkyaruk’a Karfl› ‹lk Teflebbüsü Melikflah’›n bu üç ünlü komutan›n›n kendisine kat›lmalar›ndan kuvvet alan ve güçlü bir ordu kuran Tutufl, yan›nda Aksungur ve Ya¤›s›yan oldu¤u halde Rahbe’ye do¤ru harekete geçti ve fiubat 1093 y›l›nda herhangi bir direniflle karfl›laflmaks›z›n flehri teslim ald›. Bunu Habur yöresi ile F›rat nehrinin sol k›y›s›nda bulunan Rakka’n›n teslimi takip etti. Tutufl bu iki flehir halk›na adil hükümdarlara yak›fl›r tarzda davran›p, pek çok ihsanlarda bulundu. Bu s›rada daha önce itaatini arz etmifl olan Urfa valisi Bozan’›n da kat›l›m›yla daha da güçlenen Tutufl, Nusaybin üzerine yürüdü. fiehrin direnifli üzerine hiddetlenen Tutufl, fliddetli bir taarruz ile Mart 1093’de Nusaybin’e girdi ve yirmi kadar Arap emiri askerleriyle birlikte k›l›çtan geçirildi. Tutufl, Nusaybin’den sonra Musul üzerine yürüdü. Bu arada henüz Nusaybin’de iken, flehrin Ukayli hâkimi ‹brahim b. Kureyfl’e haber yollayarak, hâkimiyetini tan›mas›n› ve ad›na hutbe okutmas›n› istemiflti. Ancak ‹brahim, Tutufl’un bu iste¤ini reddetti¤i gibi flehrin d›fl›nda muharebe vaziyeti alm›flt›. Musul yak›nlar›ndaki el-Mudayya’da gerçekleflen fliddetli muharebe, ‹brahim’in yenilmesi ve birçok Arap emiriyle birlikte öldürülmesi, Tutufl’un muzaffer bir flekilde Musul’a girmesiyle sonuçland›.

81


82

Büyük Selçuklu Tarihi

el-Cezire: Arapçada “Ada” manas›na gelir. Greklerin “Mezopotamya” ad›n› verdikleri F›rat ile Dicle nehirleri aras›ndaki topraklar› Arap co¤rafyac›lar iki k›sma ay›rm›fllard›r. Buna göre güneyde kalan Afla¤› Mezopotamya topraklar›na “Sevad” veya “Irak”, kuzeyde kalan Yukar› Mezopotamya topraklar›na ise “el-Cezire” ad›n› vermifllerdir.

Böylece Tutufl, yan›na ald›¤› önemli komutanlar› ile Rahbe, Rakka, Nusaybin ve Musul’u pefl pefle ele geçirerek, Suriye ve el-Cezire’nin önemli bir bölümünde hâkimiyetini tesis etti¤i gibi ad›na hutbe okutmay› baflarm›flt›. Bunun bir sonucu olarak Selçuklu taht›na geçmeyi kendisi için bir hak sayan Tutufl, Büyük Selçuklu sultan› s›fat›yla Ba¤dat’ta ad›na hutbe okunmas› için Abbasi halifesi el-Muktedi Biemrillah’a baflvurdu. Halife ona, ad›na hutbe okutabilmesi için Horasan ve Maflr›k’ta hükümran olarak, ‹slam âlemine hâkim olmas›, kardefl çocuklar› içinden saltanat mücadelesinde kimsenin kendisine muhalefet etmemesi ve baflkent ‹sfahan’da imparatorluk hazinesine sahip bulunmas› gerekti¤ini ileri sürerek onun bu talebini reddetti. Bu durum karfl›s›nda Selçuklu payitaht› olan ‹sfahan’› ele geçirmek için harekete geçen Tutufl, kendisine yap›lan davet üzerine önce, henüz hâkimiyetine girmemifl bulunan ve 1085’den beri Selçuklu merkezinden gönderilen valilerce yönetilen Diyarbekir’e yöneldi. bölgenin merkez flehirleri konumundaki Amid ve Meyyâfârikîn’in itaatlerini arz etmesi üzerine buraya kendi yöneticilerini atad›ktan sonra, Azerbaycan yönünde hareket etti. Kaynaklar›n ifadesine göre, yolu üzerinde bulunan bütün flehir ve kaleler kendisini sultan olarak kabul ediyordu. Öte yandan bütün bunlar olurken Berkyaruk da bofl durmam›flt›. Rey ve Hemedan baflta olmak üzere hâkimiyet alan›n› geniflleten Berkyaruk, her geçen gün artan kuvvetiyle amcas›yla giriflece¤i saltanat mücadelesine haz›r görünüyordu. Bu durum, Tutufl’un ordusunda bulunan Melikflah’›n eski komutanlar›ndan Aksungur ve Bozan’› da etkilemiflti. Nitekim Aksungur, Bozan’a yazd›¤› mektupta “Biz bu adama(Tutufl’a) efendimiz(Melikflah)’in çocuklar›n›n neler yapaca¤›n› görmek ve beklemek maksad› ile itaat etmifltik, flimdi ise sultan›n o¤lu ortaya (taht iddias›yla) ç›kt›. Biz flimdi onun saf›na geçmek istiyoruz” diyerek onu Tutufl’tan ayr›lmaya ikna etti. Nihayet iki ordunun birbirine yaklaflt›¤› s›rada, her iki emirin askerleriyle Berkyaruk taraf›na geçmesi, Tutufl’u zor durumda b›rakt›. Bu iki ünlü komutan›n saf de¤ifltirmesiyle asker say›s› iyice azalan ve savafl› göze alamayan Tutufl, yeni kuvvetler tedarik etmek üzere, kendisine sad›k kalan Ya¤›s›yan ile birlikte Suriye’ye dönmek zorunda kald› (Aral›k 1093). Ard›ndan Aksungur ile Bozan da, Tutufl sorununun kesinlikle ihmal edilmemesi, toparlanmas›na f›rsat verilmeden süratle üzerine yürünmesi gerekti¤i hususunda Berkyaruk’u uyard›ktan sonra, yanlar›na verilen muhaf›z birlikleriyle valisi bulunduklar› flehirlere döndüler. En güçlü rakibi olan amcas› Tutufl’un Rey civar›nda muharebe meydan›ndan çekilip Suriye’ye dönmesi ile saltanat iddias› daha da kuvvetlenen Berkyaruk, nihayet sultanl›¤›n› ‹slâm dünyas›nda da meflru k›lmak maksad› ile Ba¤dat’a gelerek halifeden ad›n›n hutbeye konulmas›n› istedi. Muktedî, Berkyaruk’un son baflar›s›n› göz önünde bulundurarak ad›na hutbe okutup ona “Rükneddin” lakab›n› verdi. (3 fiubat 1094).

Tutufl’un ‹kinci Teflebbüsü ve Ölümü Di¤er taraftan Berkyaruk Ba¤dat’ta sultan ilan edildi¤i s›rada Tutufl da, kendisine ihanet eden Aksungur ve Bozan’›n, Halep ve Urfa’da hutbeyi Berkyaruk ad›na okuttuklar›n› ö¤renmiflti. ‹ntikam için sab›rs›zlanan Tutufl, k›fl› geçirdi¤i D›maflk’tan Mart 1094’te ayr›larak toplad›¤› kuvvetlerle Aksungur’un yönetimindeki Halep ve civar›n› ya¤malamaya giriflti. Bunun üzerine uyar›lar›nda hakl› ç›kan Aksungur, henüz Ba¤dat’tan ayr›lmam›fl olan Berkyaruk’tan acil yard›m istedi. O da kendisine ba¤l› emirlerden, Musul valisi Kürbo¤a ile Urfa hâkimi Bozan’› yard›ma gönderdi. Ayn› maksatla Yusuf b. Abak’› da iki bin befl yüz kiflilik süvari birli¤i ile Halep’e yönlendirildi. May›s 1094’te Tutufl üzerine yürüyen Aksungur, Halep yak›n-


5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

lar›nda cereyan eden muharebede önce, Yusuf’un aman dileyerek Tutufl taraf›na geçmesi, ard›ndan da Bozan ve Kürbo¤a’n›n muharebeye tam olarak kat›lamamalar› üzerine ma¤lup oldu¤u gibi esir edilerek öldürüldü. Bozguna u¤rayan birliklerle Halep’e çekilen Bozan ile Kürbo¤a burada direnmeye çal›flm›fllarsa da çok geçmeden Tutufl, flehre girmeyi baflarm›fl ve her ikisini de esir alm›flt›. Baz› emirlerin ricas›yla Kürbo¤a’n›n can›n› ba¤›fllayan Tutufl, kendisine ihanet eden Bozan yan›nda oldu¤u halde, valisi oldu¤u Harran ve Urfa’ya gelerek müdafilerden teslim olmalar›n› istedi. Ret cevab› al›nca da Bozan’› öldürterek bafl›n› Urfa ve Harran’a yollad›. Bu fliddet gösterisi, sadece bu iki önemli flehrin de¤il Azerbaycan’a kadar bütün el-Cezire’nin Tutufl’a itaatini sa¤lad›. Böylece Tutufl, bir taraftan kendisine yap›lan ihaneti cezaland›rmak suretiyle Aksungur ve Bozan gibi güçlü muhaliflerini ortadan kald›rm›fl, di¤er taraftan da Selçuklu ülkesinin bat›s›na yeniden hâkim olmufl oluyordu. Ayr›ca art›k kendisine taht› sa¤layacak olan tedbirleri tatbik etmek; ‹sfahan civar›na hâkim olan ve elinde zengin maddi kaynaklar bulunan Terken Hatun ile mukadderat›n› birlefltirmek zaman› da gelmifl bulunuyordu. Nitekim daha önce ifade edildi¤i gibi Terken Hatun, o¤lu Mahmud’u tahta ç›karmak için son çare olarak Tutufl’a müracaat etmifl, ülkeyi birlikte yönetmek üzere evlenme vaadiyle ‹sfahan’a ça¤›rm›flt›. Bu maksatla, ‹sfahan’a ulaflmak isteyen Tutufl, Diyarbekir’den hareketle Ahlat ve Azerbaycan üzerinden Hemedan’a geldi. Burada Terken Hatun’la birleflerek Berkyaruk’a karfl› ortak bir mücadele bafllatacaklard›. Ancak ayn› maksatla ‹sfahan’dan Hemedan’a do¤ru yola ç›kan Terken Hatun yolda hastalanarak geri dönmek zorunda kald› ve k›sa bir süre sonra da öldü (Eylül-Ekim 1094). Terken Hatun’un ölümden sonra ona ba¤l› emirlerden bir k›sm› Berkyaruk taraf›na geçerken büyük bir k›sm› da Tutufl’a kat›lm›flt›. Kaynaklar›n ifadesine göre bu kat›l›mlarla Tutufl’un ordusunun say›s› elli bini bulmufltu. Bu yeni durum karfl›s›nda endifleye kap›lan ve o s›rada Musul’da bulundu¤u anlafl›lan Berkyaruk, geliflmeleri kontrol alt›na alabilmek için derhal ‹sfahan’a hareket etti. Ancak yolda Tutufl’un komutanlar›ndan Abako¤lu Yakup’un bask›n›na u¤rad›. Beklemedi¤i bu bask›n karfl›s›nda ordugâh› ya¤malanan ve ma¤lup olan Berkyaruk, yan›nda Emir Porsuk, Gümüfltekin Candar ve Yaruktafl gibi birkaç önemli adam› oldu¤u halde, kardefli Mahmud’un hâkimiyetindeki baflkent ‹sfahan’a s›¤›nmak zorunda kald›. Öte yandan Berkyaruk’un ma¤lubiyet haberi Ba¤dat’a ulafl›nca yeni Abbasi halifesi Müstazhir Billah hutbeyi Tutufl ad›na okutmaya bafllad› (Ekim-Kas›m 1094). Terken Hatun’un ölüm haberini alan adamlar›, Berkyaruk’u önce flehre sokmak istememifllerse de daha sonra yakalay›p hapsettiler. Hatta bir ara saltanat davas›ndan tamam›yla bertaraf etmek için gözlerine mil çekilmesi bile düflünüldüyse de Mahmud’un Berkyaruk’un geliflinin ikinci gününde çiçek hastal›¤›na yakalanmas› ve durumunun ciddileflmesi üzerine emirler, beklemenin daha uygun olaca¤› karar›na vard›lar. Nitekim 1094 y›l› Ekim ay› sonlar›nda Mahmud öldü. Talihi bir anda de¤iflen Berkyaruk, gözlerine mil çekmeyi düflünen emirlerce tahta oturtularak sultan ilan edildi (Kas›m 1094). Bu s›rada Hemedan önlerine gelen Tutufl, flehrin direnmesi üzerine geri döndü. Berkyaruk’un da hastaland›¤› haberini al›nca, Rey’e hareket ederek buray› ele geçirdi ve ‹sfahan üzerine yürümek için haz›rl›klara bafllad›. Bütün bunlar olurken emirler henüz kimin saf›nda yer alacaklar›na karar vermifl de¤illerdi. Zira Berkyaruk da kardefli gibi ölümcül çiçek hastal›¤›na yakalanm›flt›. Ancak Tutufl’un tavizsiz ve sert tabiat› onlar› Berkyaruk’un yan›nda yer almaya itiyordu. Buna bir de halk ve ordu nezdinde hâlâ sayg›n bir hat›ras› olan Nizamülmülk’ün, büyük nüfuz sahibi

83


84

Büyük Selçuklu Tarihi

o¤ullar›ndan Müeyyedülmülk’ün Berkyaruk’a vezir olmas› eklenince durum onun lehine dönmeye bafllad›. Nitekim iyileflmesinden hemen sonra Irak ve Horasan’dan gelen kuvvetlerle ordusunun mevcudunu otuz bine ç›karan Berkyaruk, vakit kaySIRA S‹ZDE betmeden amcas› Tutufl’un üzerine Rey’e hareket etti. Tutufl ise yeni ele geçirdi¤i Rey halk›na güvenmedi¤inden Berkyaruk’u flehre altm›fl kilometre mesafedeki Daflilu (Tafll›) köyü yak›nlar›nda karfl›lad›. ‹ki taraf 26 fiubat 1095’te fliddetli bir savafla D Ü fi Ü N E L ‹ M tutufltular. Berkyaruk babas› Melikflah’›n sanca¤›n› ç›karm›flt›. Bunu gören askerlerin bir k›sm›n›n Berkyaruk’un taraf›na geçmesi ve daha önceden anlaflt›klar› gibi, S O R Upusudan ç›kmamas› Tutufl’un ordusunun bozulmas›na sebep olemir Ya¤›s›yan’›n du. Tutufl yan›ndakilerle birlikte bir süre daha kahramanca savaflt›ysa da, at›ndan düflürülerekDöldürüldü. Tutufl’un yan›nda bulunan o¤lu Dukak, yüz kadar atl› ile ‹KKAT kaçmay› baflard›ysa da ordusunun büyük bir k›sm› ölü veya esir olarak yok oldu. Tutufl, babas› Alparslan’›n Merv’deki türbesine gömüldü. SIRA S‹ZDE Berkyaruk böylece pek çok badireden sonra, saltanat mücadelesindeki en güçlü rakibi olan amcas› Tutufl’u bertaraf etmek suretiyle Suriye ve el-Cezire üzerinde de hâkimiyetini tesis etmifl oluyordu. Ancak daha sonraki geliflmelere bak›l›rsa bu AMAÇLARIMIZ durum Berkyaruk’un iktidar› için tehlikenin bitti¤i anlam›na da gelmeyecekti.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

N N

Suriye Selçuklular› daha fazla bilgi için bkz. Ali Sevim, Suriye ve Filistin SelçukK ‹ T A hakk›nda P lular› Tarihi, Ankara 1989.

K ‹ T A P

T ESIRA L E V ‹S‹ZDE ZYON

D Ü fi Ü N E L ‹ M

‹NTERNET S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

2

Çocuk yafltaT ESIRA tahta L E V ‹S‹ZDE Zç›kan Y O N Berkyaruk’un yafl, tecrübe ve konum bak›m›ndan kendinden çok daha üstün olan amcas› Tutufl’u saltanat mücadelesinde saf d›fl› b›rakmas›n› nas›l aç›klars›n›z? D Ü fi Ü N E L ‹ M ‹NTERNET

Arslan Argun’un ‹syan› Melikflah’›n di¤er S O R Ukardefli Arslan Argun, babas› zaman›nda Harizm bölgesi valili¤ini yürütüyordu. Kardefli Melikflah’›n saltanat›n›n ilk y›llar›na kadar da bu bölgede kalm›fl; daha sonra kendisine Hemedan ve Save bölgesinde yedi bin dinarl›k ikta D‹KKAT topra¤› verilmiflti. Melikflah öldü¤ünde o da yan›nda Ba¤dat’ta bulunuyordu. Sultan›n ölümü ile ortaya ç›kan otorite bofllu¤undan faydalanmak isteyen Arslan ArS‹ZDE gun, hemenSIRA Hemedan’a hareket etti. Buradan bir grup askerin kendisine kat›l›m›yla Niflabur üzerine yürüdüyse de direniflle karfl›lafl›nca Merv’e çekilmek zorunda kald›. Merv flahnesi Emir Kodan ve Emir Yaruktafl flehri ona teslim ettikleri gibi AMAÇLARIMIZ adamlar›yla emrine girdiler. Burada bir süre kalan Arslan Argun daha sonra Belh’e hareket etti. Bu s›rada Belh’de bulunan Berkyaruk taraftar› Fahrülmülk b. Nizamülmülk, onunla edemeyece¤ini anlay›nca flehri terk etti. Böylece Belh ve K ‹ mücadele T A P Tirmiz gibi flehirleri ele geçirip, Horasan’›n tamam›na hâkim olan Arslan Argun, Berkyaruk’a mektup göndererek, vaktiyle dedesi Ça¤r› Bey’in ikta› olan Horasan’›n ayn› flekilde T E Lkendisine E V ‹ Z Y O N verilmesini istedi. Teklifinin kabul edilmesi halinde sultanl›¤›n› tan›yaca¤›n› ve yüksek miktarlarda para gönderip saltanat için mücadeleye girmeyece¤ini bildirdi. Berkyaruk, ise bu s›rada güçlü rakiplerinden amcas› Tutufl ve kardefli Mahmud ‹ N T E R Nonunla ET ile u¤raflt›¤›ndan ilgilenemedi¤i gibi mektubuna da cevap verememiflti. Asl›nda Arslan Argun’un mektubundan da anlafl›laca¤› üzere, onun amac›n›n Selçuklu taht›na oturmak de¤il iktalar›n› art›rmak oldu¤u aç›kça görülmekteydi. Bunun yan›nda Berkyaruk, rakiplerini bertaraf ettikten sonra Arslan Argun’un üzerine di¤er amcas› Böribars’› göndererek onu cezaland›rmak istedi. Emir Altuntafl’›n da bulundu¤u ordusuyla Horasan’a giren Böribars, burada yap›lan ilk savaflta kardefli

N N


85

5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

Arslan Argun’u bozguna u¤ratarak Horasan’›n büyük bir k›sm›na hâkim oldu. Ancak ma¤lubiyet sonras› Belh’e çekilmek zorunda kalan Arslan Argun, 1095 y›l› sonlar›nda Böribars’la yapt›¤› ikinci savafl› kazand›. Esir düflen Böribars bir sene Tirmiz’de hapsedildikten sonra yay›n›n kirifli ile bo¤durularak öldürüldü. Arslan Argun bununla da yetinmeyerek Horasan bölgesinin önemli kalelerini tahrip ettirdi. Bunun üzerine Sultan Berkyaruk, amcas›na karfl› bu defa büyük bir orduyla kardefli Sancar’› gönderdi ve kendisi de arkalar›ndan hareket etti. Fakat yolda, Arslan Argun’un bir kölesi taraf›ndan öldürüldü¤ü haberini ald›lar. Öte yandan Sancar, kendini bekleyen bir k›s›m emirle birlikte Niflabur önüne gelip flehri sulh yolu ile teslim ald› (20 Nisan 1097). Niflabur’dan sonra Horasan’›n birçok flehri de ona itaat etti. Bu baflar›s› üzerine Sultan Berkyaruk kardefli Sancar’›, merkezi Merv olmak üzere Horasan melikli¤ine atad›. Böylelikle Tutufl’tan sonra di¤er amcas› Arslan Argun tehlikesini de bertaraf eden Berkyaruk, birçok yere yeni atamalar yaparak, y›llard›r saltanat mücadelesiyle sars›lan devlet otoritesini yeniden eski düzenine sokmaya çal›flt›. Ancak bu nisbî istikrar fazla sürmedi. Zira Sultan Berkyaruk bundan sonra da, iktidar›n› korumak S‹ZDE için kardefli Muhammed Tapar’la uzun bir mücadeleye girmekSIRA zorunda kalacakt›.

Haçl›lar ve Berkiyaruk Dönemi Haçl›larla Savafl D Ü fi Ü N E L ‹ M

Berkyaruk’un saltanat›n› korumak için kardefl ve amcalar›yla k›yas›ya mücadele etti¤i; mücadelenin birinin bitip di¤erinin bafllad›¤› bir ortamda, bu defa da Suriye ve S O R U Filistin bölgesi için do¤rudan hedef alan Haçl› Seferleri bafllad›. D ‹ K K A T güya Do¤uXI. yüzy›l sonlar›na do¤ru Bat› Avrupa’da, özellikle kilisenin yönlendirmesiyle, da Müslümanlar›n zulmü alt›nda bulunan dindafllar›n›n ve Hz. ‹sa’n›n mezar›n›n bulundu¤u Kudüs’ün Müslümanlar›n elinden kurtar›lmas›n›n Bat› H›ristiyan SIRA dünyas› için yerine geS‹ZDE tirilmesi kaç›n›lmaz bir görev oldu¤u fikri uyanm›flt›. Haçl› Seferleri ad› verilen bu büyük hareketin bafll›ca propoganda malzemesi din idi. Gerçekten de ‹slamiyet’in, H›ristiyanl›k AMAÇLARIMIZ aleyhine evrensel bir din haline gelmesi ve dolay›s›yla maddi s›n›rlar›n›n do¤u ve bat› yönünde genifllemesi; böylece H›ristiyan dünyas›n›n adetâ bir hilal içerisinde kuflat›lmas› önemli bir sebep idi. Ancak Malazgirt savafl›ndan sonra Selçuklular›n Bizans egemenli¤inK ‹ T kurarak A P de bulunan Anadolu’da bir devlet kurmalar› ve ayr›ca ‹zmir’de bir beylik kuvvetli bir donanma meydana getiren Çaka Bey’in, Rumeli yönünde Bizans’› ciddi flekilde tehdit eden Peçeneklerle iflbirli¤ine giriflmesi ve nihayet Bat› Avrupa’da yaflanan büyük ekonomik E L E V ‹ Z kabul Y O N edilmekkriz gibi nedenlerin de, bu hareketin haz›rlanmas›nda büyük pay› Toldu¤u tedir. K›saca bu seferlere kat›lan tüm hiristiyanlar için mutlaka maddî ya da manevî bir hedef veya ç›kar söz konusu idi.

N N

‹NTERNET

Bizans ‹mparatorlar›, Türk ilerleyifli karfl›s›nda ilki Malazgirt’ten sonra olmak üzere, 1095 y›l›na kadar üç defa Papal›ktan yard›m iste¤inde bulunmufllard›. Bu talebi f›rsata dönüfltürmek isteyen Papa II. Urbanus, Kas›m 1095 tarihinde toplanan Clermont Konsilinde Haçl› Seferi ça¤r›s›nda bulundu. Hedef olarak da Kutsal Topraklar› ve Anadolu’yu gösterdi. ‹ki yüzy›l kadar sürecek olan Haçl› Seferleri tarihi böylece bafllam›fl oldu. 1096’da Fransa’dan ve Norman Kuzey ‹talya’dan gelen örgütlenmifl flövalye ordular› ‹stanbul’da bulufltular. ‹slâm dünyas›, siyasî temsilcileri olan Selçuklular›n içerisinde bulundu¤u kar›fl›kl›klar yüzünden yaklaflmakta olan tehlikeyi ve mahiyetini çok iyi alg›layamad›. Dolay›s›yla bu büyük tehlike karfl›s›nda tedbir de al›namad›. Türkiye Selçuklular›n›n baflkenti ‹znik ve Çukurova’y› zapt eden Haçl›lar, 1098 bahar›nda Büyük Selçuklu s›n›rlar›na dayanm›fl bulunuyorlard›.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


86

Anadolu’dan geçen Haçl›lar Mart 1098’de Urfa’y›; Haziran 1098’de Antakya’y› ele geçirdiler. 1099’da Kudüs düfltü. On y›l sonra Tarblusflam’›n da ele geçirilmesiyle, hepsi de Kudüs Krall›¤›na ba¤l› olan Urfa Kontlu¤u, Antakya Prinkepsli¤i yan›nda Trablusflam Kontlu¤u ortaya ç›km›fl oldu. Kudüs kuflat›ld›¤› s›rada Sultan Berkyaruk ve Muhammed Tapar k›yas›ya taht kavgas› yap›yor, Suriye ve el-Cezire bölgesindeki melik ve emirler, birbirlerinin aleyhine çal›fl›yorlard›.

Büyük Selçuklu Tarihi

Tutufl ye¤eni Berkyaruk’la girdi¤i taht mücadelesini kaybedip Rey savafl›nda ölünce, Suriye Selçuklu topraklar› iki o¤lu aras›nda bölünmüfltü. Haleb’e hâkim olan R›dvan ile D›maflk’› ele geçiren Dukak birbiriyle mücadeleye giriflmifllerdi. Gerçi her iki kardefl de Büyük Selçuklu Sultan› Berkyaruk’u metbû olarak tan›yorlard›. Öte yandan Haçl›lar›n ilk hedefini teflkil eden H›ristiyanl›¤›n kutsal flehirlerinden Antakya, hâlâ Melikflah’›n vali olarak tayin etti¤i Ya¤›s›yan’›n idaresinde bulunuyordu. Haçl› ordular› daha Anadolu’da iken Suriye ve Irak’›n Müslüman halk› büyük korku ve telafla düflmüfllerdi. Fakat görünüfle göre mahalli emir ve valiler, istilac›lara pek ald›r›fl etmiyorlard›. Esasen bu durumun bafll›ca sebebi, devrin kaynaklar›ndan anlafl›ld›¤› üzere, Haçl›lar›n kimliklerine ve maksatlar›na dair herhangi bir fikirleri yoktu. Melik R›dvan bu s›rada Ya¤›s›yan ve Sökmen’le birlikte kardefli Dukak’›n üzerine yürümekte idi. fieyzer’de iken Haçl›lar’›n Antakya’ya yürümekte oldu¤unu ö¤renince derhâl Haleb’e döndü. Görünüfle göre tehlikeyi ilk fark eden yine Ya¤›s›yan olmufltu. Zira Antakya’ya dönen bu tecrübeli emir uzak yak›n bütün emir ve melikliklere, bu arada Musul valisi Kürbo¤a’ya, melik Dukak’a, Sultan Berkyaruk’a yard›m etmeleri için baflvurdu. Daha sonra Haleb meliki R›dvan’dan da yard›m istedi. Önce Dukak ile müttefikleri, sonra R›dvan ve Sökmen, Haçl›lara karfl› girdikleri savaflta yenildiler (Aral›k 1098). Bu yenilgi Haçl› meselesinin Suriye Selçuklu meliklerinin güçlerinin üstünde oldu¤u gösterdi. Bunun üzerine Ya¤›s›yan bütün ümidini do¤uya, bilhassa Büyük Selçuklu hükümdar› Berkyaruk’a ba¤lam›flt›. Ancak taht mücadeleleri ile u¤raflmakta olan Berkyaruk, kendisi do¤rudan sefere ç›kacak durumda de¤ildi. Sultan, Haçl›larla mücadele ve onlar› ‹slam topraklar›ndan sürüp ç›karma görevini, elCezire bölgesi emirlerini de emrine vermek suretiyle Musul Atabeyi Kürbo¤a’ya havale etti. Buradan da anlafl›laca¤› üzere bu andan itibaren Haçl› meselesi vasal Suriye Selçuklular›n meselesi olmaktan ç›karak, Büyük Selçuklu Devletinin meselesi haline gelmiflti. Kürbo¤a’n›n büyük bir kuvvetle harekete geçmesi Antakya’› kuflatmakta olan Haçl›lar› çok korkuttu. Ancak bu Selçuklu baflkumandan›n›n, Mart 1098 Urfa’da kurulmufl olan ilk Haçl› kontlu¤unu ortadan kald›rmak için bofluna vakit kaybetmesi Antakya’y› muhasara eden Haçl›lar için büyük f›rsat oldu. Nitekim çok zor günler geçirmelerine ve büyük s›k›nt›lar çekmelerine ra¤men; Firuz adl› bir Ermeni dönmesinin ihaneti ile flehre girmeye muvaffak oldular. Kürbo¤a ise ancak Antakya’n›n düflmesinden iki gün sonra flehir önlerine gelebilmiflti (3 Haziran 1098). Kürbo¤a emrindeki Selçuklu ordusu, Haçl›lar’›n eline geçen Antakya’y› dört bir taraftan kuflatma alt›na ald›. Antakya Haçl›lar›n eline geçince Selçuklu kuvvetlerine kat›lmak için flehirden ç›kan Ya¤›s›yan yolda öldürüldü. Ancak direnmeye devam eden Antakya’n›n iç kalesinin savunmas›n› o¤lu fiemsüddevle sürdürüyordu. Kürbo¤a, fiemsüddevle ona ba¤l›l›¤›n› arz etmesine ra¤men, iç kalenin komutas›n› ondan alarak komutanlar›ndan Ahmed b. Mervan’a verdi. Kürbo¤a’n›n d›flar›dan, Ahmed b. Mervan’›n içeriden hücumlar› Haçl›lara büyük kay›plar verdiriyordu. ‹ki atefl aras›nda kalan ve had safhada yiyecek s›k›nt›s› çekmekte olan Haçl›lar, Kürbo¤a’ya haber göndererek yanlar›na erzaklar›n› almalar› kofluluyla flehri terk etmeyi teklif ettilerse de, Kürbo¤a bunu kabul etmedi. Selçuklu komuta kademesinde yaflanan çekiflmeler; ve gerçek haç›n bulundu¤u gibi maneviyat› art›ran haberler üzerine Haçl›lar, Selçuklu ordusu ile savaflmak için flehir d›fl›nda mevzi ald›lar (28 Haziran 1098). Kürbo¤a, bu savaflta büyük bir yenilgi ald›. Karargâh›n› ve ordunun a¤›rl›klar›n› b›rak›p çekilen Kürbo¤a Halep’e güçlükle ulaflabildi.


87

5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

Haçl›lar ise bu bölgede pefl pefle birçok kaleyi ele geçirdiler. Nihayetinde Kudüs önlerine gelen Haçl› ordular› Fat›mîlerin idaresinde bulunan flehri 15 Temmuz 1099 y›l›nda ele geçirdiler. Dönemin kaynaklar› Haçl›lar›n flehirdeki Müslüman,Yahudî, ve hattâ do¤ulu H›ristiyanlara karfl› büyük vahflet sergilediklerini belirtirler. SIRA S‹ZDE Haçl›lar›n k›sa bir süre içerisinde önce Urfa ard›ndan Antakya ve Kudüs’ü ele geçirmelerini nas›l aç›klars›n›z?

Kaynak: P.M.Holt, Haçl› Devletleri ve S O R U Komflular› (trc. Tanju Akad), ‹stanbul 2007.

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

ResimD Ü5.1 fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

SIRA S‹ZDE

3

N N

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Muhammed Tapar ile Saltanat Mücadelesi Büyük Selçuklu Sultan› Melikflah vefat etti¤i s›rada hayatta kalan o¤ullar›n›n büyü¤ü Berkyaruk, ikincisi ise Muhammed Tapar idi. 21 Ocak 1082’de Seferiyye Hatun adl› bir cariyeden dünyaya gelen Muhammed Tapar, Melikflah öldü¤ünde Ba¤dat’ta yan›nda bulunmaktayd›. Daha sonra Terken Hatun ve kardefli Mahmud ile birlikte Isfahan’a gitmifl; Berkyaruk’un burada Terken Hatun ve kardefli Mahmud’u muhasara etti¤i s›rada gizlice a¤abeyinin taraf›na geçmiflti. Berkyaruk 1094 y›l›nda ad›na hutbe okutmak üzere Ba¤dat’a giderken kardefli Muhammed Tapar’› da yan›nda götürmüfl ve burada Gence ile çevresini ona ikta etmiflti. Ayr›ca kardefli Tapar’› “melik” unvan› ile Gence’ye gönderirken Türk töresine uygun olarak itimat etti¤i adamlar›ndan Emir Kutlu¤tekin’i de ona atabey tayin etmiflti.


88

Büyük Selçuklu Tarihi

Arran: Kür ve Aras nehirleri aras›nda, bugünkü Gence ve Karaba¤ vilayetlerinden oluflan bölgedir.

Muhammed Tapar, melik bulundu¤u Gence’de muhtemelen çevresindekilerin; özellikle de Berkyaruk’un azletti¤i veziri Nizamülmülk’ün o¤lu Müeyyedülmülk’ün tahrikleriyle isyan etti. Sultan Berkyaruk bu s›rada Suriye ve Filistin bölgesine yerleflmekte olan Haçl›larla mücadeleye haz›rlanmakta idi. ‹fle kendisine engel olaca¤›n› düflündü¤ü atabeyi Kutlu¤tekin’i öldürmek ve Arran eyaletinde Berkyaruk ad›na okunan hutbeyi kesip kendi ad›na okutmakla bafllad›.

Sefîdrûd ve Hemedan Savafllar› Durumu ö¤renen ve müdahale etmek isteyen Sultan Berkyaruk Zencan flehrine do¤ru yola ç›kt›. Bu s›rada baz› emirler Sultan Berkyaruk’a haber gönderip müstevfî Mecdülmülk el-Balâsânî’yi kendilerine teslim etmesini istediler. Sultan bu iste¤i kabul etmedi; emirleri ikna edemeyince 200 kifliyle ordugâhtan ayr›lmak zorunda kald›. Mecdülmülk yüzünden Sultan Berkyaruk’a muhalefet eden emirler Muhammed Tapar’a kat›ld›lar. Muhammed Tapar’›n Rey üzerine geldi¤i haberini alan Berkyaruk kardefliyle savaflmay› göze alamayarak önce ‹sfahan’a, halk›n flehrin kap›lar›n› açmamas› üzerine de Hûzistan’a gitmek zorunda kald›. Muhammed Tapar 20 Eylül 1099’da Rey’e ulaflt›. Ba¤dat flahnesi Gevherâyin, Musul emiri Kürbo¤a ve el-Cezire emiri Çökürmüfl gibi emirlerin kendisine kat›lmas›yla daha da güçlendi. Gevherâyin’i Ba¤dat’a gönderip Halifeden kendi ad›na hutbe okutmas›n› istedi. Bu iste¤e uyan Halife Müstazhir, “G›yâsü’d-dünyâ ve’d-dîn” lakab›n› verdi¤i Muhammed Tapar’›n sultanl›¤›n› tasdik ederek onun ad›na hutbe okuttu. Bunun üzerine Berkyaruk, ad›na yeniden hutbe okutmak için harekete geçerek Huzistan’dan Vas›t’a geldi. Burada Hille emiri Seyfüddevle Sadaka da ona kat›ld›. Irak’taki Arap afliretleri üzerinde etkili bir konumu olan bu emirin kat›l›m› Berkyaruk’un aleyhine bozulmufl olan dengeyi büyük oranda düzeltti. Nitekim kaynaklar›n ifadesine göre; Ba¤dat’a hareket eden Sultan Berkyaruk halk›n coflkun sevgi gösterileri aras›nda 2 Ocak 1100 günü flehre girmifl ve hutbeyi tekrar kendi ad›na okutmay› baflarm›flt›. Daha sonra Berkyaruk, Gümüfltekin Kaysarî’yi Ba¤dat’a flahne tayin etti. O s›rada Ba¤dat’ta bu görevi Muhammed Tapar taraftar› ‹lgazi b. Artuk yürütmekteydi Bunun üzerine Muhammed Tapar’›n yan›nda olan Kürbo¤a gibi baz› emirler tekrar Berkyaruk’un saf›na geçtiler. K›fl› Ba¤dat’ta geçiren Sultan Berkyaruk çok say›da Türkmen’in kendisine kat›l›m›ndan sonra Muhammed Tapar üzerine yürüdü. 15 May›s 1100’de Hemedan yak›nlar›ndaki Sefîdrûd’da meydana gelen savaflta Berkyaruk baflta üstünlük kurup karfl› taraf›n karargâh›na kadar sokulduysa da; savafl›n sonuna do¤ru bozulan birliklerini toparlayamayarak otuz kadar kifliyle savafl meydan›n› terk edip Rey’e çekilmek zorunda kald›. Vezir Müeyyedülmülk, Berkyaruk’un esir düflen veziri Ebûlmehâsin’i Ba¤dat’a gönderip Halife’den hutbenin tekrar Muhammed Tapar ad›na okunmas›n› istedi. Halife de bu iste¤e uyarak 25 May›s 1100 Cuma günü hutbeyi Muhammed Tapar ad›na okuttu. Öte yandan Sultan Berkyaruk, savafl›n ard›ndan emîr-i dâd Habeflî b. Altuntak ve di¤er emirlerden yard›m sa¤lamak için ç›kt›¤› yolculukta Muhammed Tapar’›n öz kardefli Horasan Meliki Sencer’e yenilince Cürcân ve Damgan’a (Dâmegân) giderek yeni kuvvetler toplamaya çal›flt›. Bunun üzerine Muhammed Tapar, daha fazla kuvvetlenmesine f›rsat vermeden Berkyaruk ile savaflmak üzere Hemedan’a yürüdü. 5 Nisan 1101’de Hemedan’da yap›lan savafl bu sefer Muhammed Tapar’›n yenilgisi ve esir düflen veziri Müeyyidülmülk’ün idam›yla sonuçland›. Muhammed Tapar bundan sonra Melik Sancar’›n yan›na gitti. Cürcân’dan Damgan’a gelen iki kardefl buradan Rey’e hareket ettiler; Berkyaruk da Rey’e do¤ru yola ç›kt›. Zaferin ard›ndan Berkyaruk’a kat›lanlar›n say›s› bir ara yüz bine ulaflm›flt›. Ancak daha


5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

sonra baz› emirler, maddî s›k›nt› çeken Berkyaruk’un iaflelerini temin edememesi üzerine ayr›lmaya bafllad›lar. Tapar ile Sancar yeniden toparlanmas›na imkân vermeden Berkyaruk üzerine yürüdüler. Ümitsizli¤e kap›lan Berkyaruk 5000 kiflilik bir kuvvetle 13 Eylül 1101’de Ba¤dat’a girdi. Muhammed Tapar ve Sancar Berkyaruk’u takip ederek on gün sonra Ba¤dat’a ulaflt›lar.

Rûzrâver, Rey ve Hoy Savafllar› Sancar’›n Horasan’a dönmesinin ard›ndan Ba¤dat’tan ayr›lan Muhammed Tapar ile onu takip eden Berkyaruk bu kez Nihavend yak›nlar›ndaki Rûzrâver’de karfl› karfl›ya geldiler (27 Aral›k 1101). Baz› küçük çarp›flmalardan sonra taraflar aras›nda antlaflma sa¤land›. Ülke topraklar›n›n resmen ikiye bölündü¤ü bu antlaflmaya göre Berkyaruk sultan; Tapar Gence meliki olarak, kendisine b›rak›lan bölgelerde üç nevbet çald›racak ve Sultan Berkyaruk’a y›lda 1.300.000 dinar vergi ödeyecekti. Ancak bu antlaflma uzun sürmedi. Muhammed Tapar bir süre sonra kendisini bar›fla ikna eden emirlerden Besmel’i öldürttü, Emir Ay Tegin’in gözlerine mil çektirdi. Ard›ndan Rey’e gidip befl nevbet çald›rarak sultanl›¤›n› ilân etti. Bunun üzerine sefere ç›kan Berkyaruk, Rey yak›nlar›nda cereyan eden savaflta Muhammed Tapar’› ma¤lûp etti. Tapar az say›da taraftar›yla ‹sfahan’a kaçt›. Ancak Berkyaruk taraf›ndan kuflat›l›nca erzak s›k›nt›s› çekmeye bafllad› ve bin kadar süvari ile ‹sfahan’dan gizlice ayr›ld›. Kardeflinin Sâve istikametinde gitti¤ini ö¤renen Berkyaruk’a ba¤l› kuvvetler onu takibe koyuldular. Nihayet Hoy’da yap›lan özellikle Berkyaruk’un maiyetindeki Emir Ayaz’›n büyük rol oyna¤› savaflta tekrar bozguna u¤rayan Muhammed Tapar, Sökmen el-Kutbî’nin ikta yeri bölgesi Ahlata’a do¤ru kaçarken, Berkyaruk da Zencan’a gitti. Y›llardan beri devam eden iç savafllar›n devleti y›pratt›¤›n› gören Berkyaruk ve Muhammed Tapar, ileri gelen âlimlerin de teflvikiyle bar›fl yapmaya karar verdiler. Ocak 1104’de var›lan antlaflmaya göre Sultan Berkyaruk, Muhammed Tapar’›n befl nevbet çald›rmas›na müdahale etmeyecek, Muhammed Tapar’›n pay›na düflen flehirlerde Berkyaruk ad›na hutbe okunmayacak, aralar›ndaki yaz›flma vezirler vas›tas›yla yap›lacak, askerler diledikleri tarafa geçebileceklerdi. Cibal, Fars, ‹sfahan, Rey, Hemedan, Hûzistan ve Ba¤dat Berkyaruk’un; Azerbaycan, Diyarbekir, el-Cezîre. Musul, Suriye ve Hille emiri Seyfüddevle Sadaka’n›n idaresindeki topraklar Tapar’›n hâkimiyetine b›rak›lacakt›. Ayr›ca Berkyaruk’tan sonra Tapar sultan olacak, Horasan meliki Sancar’›n durumunda herhangi bir de¤ifliklik yap›lmayacak; Sancar, Muhammed Tapar’› metbû tan›maya devam edecekti. Bu antlaflma sayesinde Sultan Melikflah’›n ölümüyle bafllayan taht kavgalar› sona ermifl oluyordu. Berkyaruk ile Muhammed Tapar aras›nda cereyan eden uzun taht mücadelelerinin, Büyük Selçuklu Devletinin bundan sonraki dönemini etkileyen pek çok olumsuz sonucu olmufltur. Bunlar›n bilinmesi, Melikflah’›n ölümüyle bafllayan Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤unu parçalanma ve çöküfle götüren süreci kavramak ac›s›ndan önemlidir: 1. ‹ki kardeflin saltanat mücadelesi, devlet otoritesinin zay›flamas›na ve emirlerin iktidar bofllu¤undan yararlan›p kendi hareket alanlar›n› geniflletmelerine imkân vermifltir. Emirler süre gelen savafl hâlini, s›k s›k taraf de¤ifltirerek isteklerinin gerçekleflmesi için pazarl›k konusu yapm›fllard›r. 2. Berkyaruk ve Muhammed Tapar hâkimiyetleri alt›na ald›klar› bölgelerde iktidar olmalar›na ra¤men muktedir olamad›klar›ndan vergiler düzenli bir flekilde toplanamam›fl, devletin mali yap›s› bozulmufltur.

89


90

Büyük Selçuklu Tarihi

3. Yap›lan savafllarda birçok de¤erli devlet adam› ve komutan öldürülmüfl, bunun neticesinde devlet yönetimi ehil olmayan kiflilerin eline geçmifl; bu da zamanla devletin zaafa düflmesine sebep olmufltur. 4. Bu dönemde ‹slam dünyas›n›n en büyük devleti konumundaki Selçuklular›n iç mücadelelerle u¤raflmas› Haçl›lara karfl› yap›lan cihada destek verememesine; dolay›s›yla Haçl›lar›n Suriye ve Filistin’e yerleflmelerine zemin haz›rlam›flt›r.

Berkyaruk’un Ölümü ve fiahsiyeti Babas› Sultan Melikflah’›n ölümünden sonra Terken Hatun’la, amcalar›, kardeflleri ve ihtirasl› emirlerle sürekli mücadele eden, pek çok zorluklara katlanan Sultan Berkyaruk bütün engellere ra¤men; 12 y›l Büyük Selçuklu Devleti’ne hükümdarl›k yapt›. Hatta bir keresinde amcas› Tutufl’a ma¤lup olup ‹sfahan’a s›¤›nd›¤› zaman kardefli Mahmud’un adamlar›nca yakalan›p gözlerine mil çekilmesinden flans eseri kurtularak son anda sultan ilan edilmiflti. Berkyaruk son olarak kardefli Muhammed Tapar’la uzun bir saltanat mücadelesinden sonra anlaflm›fl ve onun taraf›ndan “Büyük Sultan” olarak tan›nm›flt›. Her ne kadar taht mücadelelerinden f›rsat bulup Haçl›lar›n Suriye ve Filistin topraklar›na yerleflmelerine engel olamam›flsa da o, ç›karc› ve entrikac› bir siyaset takip eden emirleri tamamen bast›rarak idaresi alt›na almay› baflarm›flt›. ‹fllerinin düzene girdi¤i bir s›rada vereme yakalanan Berkyaruk, bir sedye içinde Ba¤dat istikametinde yola ç›kar›ld›. Terken Hatun’u yendi¤i Berûcird’e geldi¤inde durumu iyice a¤›rlaflt›. Hayat›ndan umut kesilince emirlerini yan›na ça¤›rarak befl yafl›ndaki o¤lu Melikflah’› veliaht, Emir Ayaz’› da ona atabey tayin etti. Emirlerinden Melikflah’a itaat etmeleri ve onu düflmanlar›na karfl› korumalar›n› istedi. Sultan’›n talebini kabul eden emirler Melikflah’› desteklemek hususunda canlar›n› ve mallar›n› esirgemeyeceklerine dair yemin ettiler. Bunun üzerine o¤lu Melikflah’› ve emirlerini Ba¤dat’a gönderdi. Kendisi de ‹sfahan’a dönmek üzere burada kald›. Fakat kafile Berûcird’den henüz uzaklaflm›flt› ki, Berkyaruk, 22 Aral›k 1104 tarihinde yirmi befl yafl›nda vefat etti. Devrin kaynaklar› onu, yumuflak huylu, asil, cömert, sab›rl›, iyi ahlakl› ve güçlü bir hükümdar olarak anarlar. O ayr›ca cezaland›rmakta afl›r›ya gitmeyen merhametli bir sultand›. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

4

SIRA döneminin S‹ZDE Sizce Berkyaruk “ Fetret Devri” olarak adland›r›lmas›n›n sebebi nedir.

SULTAN MUHAMMED TAPAR DEVR‹ (1105-1118) D Ü fi Ü N E L ‹ M Muhammed Tapar’›n Tahta Ç›kmas›

O R U Atabey EmirSAyaz yolda Sultan Berkyaruk’un vefat haberini al›nca veliaht flehzade Melikflah için ota¤, çetr gibi bir hükümdar için gerekli olan her fleyi haz›rlatt›. Bu s›rada yanlar›nda Berkyaruk’u Ba¤dat’a gitmeye teflvik etme düflüncesiyle D ‹ K K A Sultan T ‹sfahan’a gelmifl bulunan Ba¤dat flahnesi Emir ‹lgazi b. Artuk’da vard› ve yolculukta Melikflah’a SIRArefakat S‹ZDE ediyordu. 6 Ocak 1105 y›l›nda Ba¤dat’a giren heyeti Halife Mustazhir’in veziri karfl›lad›. ‹lgazi ve Emir To¤ayürek derhal divan› toplay›p II. Melikflah ad›na hutbe okunmas›n› istediler. Bunun üzerine 12 Ocak 1105 PerflemAMAÇLARIMIZ be günü divanda ertesi gün de camilerde hutbe Büyük Selçuklu Sultan› olarak Melikflah b.Berkyaruk ad›na okundu ve ona dedesi Sultan Melikflah’›n “Celalüddevle” lakab› verildi.

N N

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON


5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

Bu s›rada Muhammed Tapar ise, Berkyaruk’la yapt›¤› anlaflma gere¤i kendisine b›rak›lan Musul’u kuflatmakla meflguldü. Zira flehrin hâkimi Çökürmüfl, Muhammed Tapar’›n bütün ›srar›na; hatta flehri teslim etti¤i ve kendisi ad›na hutbe okuttu¤u takdirde buray› yine ona verece¤ini söylemesine ra¤men Berkyaruk’tan böyle bir emir almad›¤› gerekçesi ile Musul’u Tapar’a teslim etmiyordu. Kuflatman›n ve ayn› oranda direniflin bütün fliddetiyle sürdü¤ü bir s›rada (28 Ocak 1105) Sultan Berkyaruk’un ölüm haberini alan Emir Çökürmüfl nihayet yap›lan karfl›l›kl› müzakereler neticesinde itaatini bildirerek Musul’u Muhammed Tapar’a teslim etti. fiehri teslim alan Muhammed Tapar, yan›nda Sökmen el-Kutbî ve öteki emirler oldu¤u halde vakit kaybetmeden Ba¤dat’a hareket etti. Bu arada Hille Arap Emiri Seyfüddevle Sadaka da Muhammed Tapar’›n bir an önce Ba¤dat’a gelmesini bekliyordu. Muhammed Tapar 10 fiubat 1105 tarihinde Ba¤dat’a ulaflt› ve flehrin bat›s›nda konaklayarak burada ad›na hutbe okuttu. Do¤u taraf›nda ise hutbe Melikflah b. Berkyaruk ad›na okunuyordu. Öte yandan Melikflah’›n atabeyi Ayaz baflta kendisine karfl› harekete geçmeye niyetlendiyse de askerlerinin Muhammed Tapar’›n saf›na geçece¤ini düflünüp anlaflma yoluna gitmeyi daha uygun buldu. Bunun için de Muhammed Tapar’dan Melikflah b. Berkyaruk ve emirler için teminat istedi. Kaynaklar›n ifadesine göre Muahmmed Tapar da: “Melikflah benim evlad›m gibidir. Onun için babas› (Bekyaruk) ile benim aramda hiçbir fark yoktur” demek suretiyle istenilen teminat› verdi. Bunun üzerine atabey Ayaz ve Seyfüddevle Sadaka itaatlerini bildirmek için huzura gelerek af dilediler. Böylece Muhammed Tapar, Büyük Selçuklu Devleti’nin tart›fl›lmaz yegâne sultan› oldu (13 fiubat 1105). Sultan Berkyaruk’un hükümdarl›k dönemini kapsayan ve Büyük Selçuklu Devletinin çöküflünün habercisi gibi görünen taht mücadeleleriyle dolu “Fetret Devri”nde ibre Muhammed Tapar’›n cülûsu ile bir nevi iyileflmeye do¤ru dönmüfl oldu.

Devlet Otoritesinin Yeniden Güçlendirilmesi Çabalar› Sultan Muhammed Tapar, tahta geçince bütün bu mücadeleler süresince bozulan devlet otoritesini yeniden sa¤lamak amac›yla yo¤un bir mücadele bafllatt›. Bu çerçevede ilk olarak, af dilemesi ve itaatini kabul etmesine ra¤men tav›rlar›ndan rahats›z oldu¤u ve ileride tehlike oluflturabilece¤inden korktu¤u Melikflah’›n atabeyi Ayaz’› öldürttü. Ard›ndan Selçuklu hanedan›ndan Mengübars’›n isyan›n› bast›rd› (1105-1106).

Mengübars ‹syan› Selçuklu hanedan›ndan daha önce ad› geçen Böribars’›n o¤lu Mengüpars ‹sfahan’da bulundu¤u s›rada maddi s›k›nt›lar›na çare bulmak için Nihavend flehrine gitmiflti. Buran›n ahalisinden toplad›¤› askerlerin yard›m›n› ald›ktan sonra ad›na hutbe okutup isyan etti. K›sa bir süre sonra Nihavend’i iflgâl yolu ile zapt etti. Bunun yan›nda Muhammed Tapar ile husumeti bulunan Zengi b. Porsuk’a haber göndererek kendisine kat›lmas› teklifinde bulundu. Hapiste bulunmas›na ra¤men Zengi b. Porsuk, kardefllerine Mengüpars’a yard›m etmemeleri konusunda mektup gönderdi. Hile ile kendisine itaat ettiklerini söyleyen Porsuk’un adamlar›, Mengüpars’› Huzistan’da yakalay›p ‹sfahan’da Sultan Muhammed Tapar’a teslim ettiler. Sultan da onu hapsetti (1105-1106). Ayr›ca Zengi b. Porsuk’u da sadakatinden ötürü serbest b›rakt› ve Ahvaz ile Hemedan aras›ndaki iktalar›ndan vazgeçmesine karfl›l›k ona Dinever ve baflka yerler ikta etti.

91


92

Büyük Selçuklu Tarihi

Hille Emiri Sadaka’n›n ‹syan› ve Öldürülmesi Melikü’l-Arab diye flöhret bulan Hille emiri Sadaka, Sultan Melikflah döneminden beri Selçuklulara tabi olarak merkezi Irak’da hüküm süren Mezyedilerin emiri idi. Sultan Melikflah’›n ölümünden sonra bafllayan taht kavgalar› s›ras›nda daha önce iflaret edildi¤i gibi, Berkyaruk’un saflar›nda yer ald›. Ancak Berkyaruk’un veziri Ebülmehâsin’in, önceki y›llara ait borçlar›n› istemesi ve ödemedi¤i takdirde topraklar›na yürüyece¤i tehdidinde bulunmas› üzerine, 1101’de Berkyaruk’a karfl› kardefli Muhammed Tapar’› desteklemeye karar verdi. 1102’de Kerbela’n›n yak›n›ndaki Câmiayn flehrinin yerinde yapt›rd›¤› Mezyedîler’in merkezi Hille’de ve hâkimiyetindeki di¤er flehirlerde onun ad›na hutbe okuttu. Bu süreçte Muhammed Tapar’a önemli destekler sundu¤u gibi Bekryaruk’a karfl› düflmanl›¤›n› a盤a vurmaktan da çekinmedi. Muhammed Tapar da ona mükâfat olarak Vas›t’› ikta etti. O zamana kadar Kûfe-Hit aras›ndaki bölgede göçebe olarak yaflayan Mezyedîler bu tarihten itibaren Hille’yi merkez edindiler. Seyfüddevle Sadaka, Berkyaruk ile Tapar aras›ndaki taht kavgalar›ndan istifade ederek hâkimiyetini bütün Irak topraklar›na yaymaya çal›flt›. Bu tavr›n› Sultan Muhamed Tapar döneminde de sürdürmek istedi. Nitekim fiubat 1106’da Basra, Mart 1107’de Tîkrît’i ele geçirdi. Sadaka’n›n yay›lmac› bir politika izledi¤ini, sadece Abbasî Halifesi Müstazhir Billâh ad›na hutbe okuttu¤unu ve kendisine muhalif emîrleri korudu¤unu gören Sultan Muhammed Tapar onu bertaraf etmeye karar verdi. Mart 1108’de, Hille-Vâs›t aras›nda bulunan Nu’maniye’de meydana gelen savaflta Seyfüddevle Sadaka öldürüldü. O¤lu Dübeys de esir düfltü. Sultan Muhammed Tapar Dübeys’i Ba¤dat’a götürdü ve kendisine ba¤l› kalaca¤›na dair yemin ettirdikten sonra serbest b›rakmakla birlikte Hille’ye dönmesine izin vermedi. Dübeys, ancak Muhammed Tapar’›n ölümünden sonra, o¤lu Irak Selçuklu Sultan› Mahmud zaman›nda Hille’ye gidebilirdi.

Türkiye Selçuklular› ile Rekabet Sultan Tapar taraf›ndan Musul’daki görevinde b›rak›lan Çökürmüfl, daha sonra Sultan’a vaat etti¤i hizmet ve mali yard›m› yerine getirmedi. Sultan da onun elinde bulunan Musul ve yöresini daha önce Huzistan ve Fars taraf›ndaki beldelere hâkim bulunan emir Çavl› Sakavu’ya ikta etti (1106). Bu görev de¤iflikli¤inde daha çok, Çökürmüfl’ün o s›ralarda Diyarbekir bölgesinde bulunan Türkiye Selçuklu sultan› I. K›l›ç Arslan ile gizli bir anlaflma yapm›fl olma ihtimali etkili olmufltu. Tapar, Suriye-el-Cezire-Irak hatt›nda son derece stratejik bir konumunda yer alan Musul’u, sadakatinden flüphe duydu¤u birisinin yönetiminde b›rakamazd›. Çavl› 31 Ekim 1106’da Ba¤dat’a geldi ve buradan ikta merkezi olan Musul’a yöneldi. Yolu üzerindeki Bevazic’i ele geçirdikten sonra Erbil’e vard›. Çökürmüfl ikta bölgesini terk etme niyetinde olmad›¤›ndan Çavl›’n›n ilerleyiflini duyunca çevre illere haber yollay›p yard›m istedi. Neticede iki bin kadar asker toplayan Çökürmüfl, bin kiflilik kuvveti bulunan Çavl› karfl›s›nda yenilip esir düfltü. Çökürmüfl’ün ma¤lubiyet haberi Musul’a ulafl›nca adamlar› onun yerine o¤lu Zengi’yi geçirdiler. Öte yandan Çökürmüfl’ün memlûklerinden, Musul kale muhaf›z› Guzo¤lu baflta olmak üzere flehir ileri gelenleri, Çavl›’ya karfl› o s›ralarda Urfa’y› kuflatmakta olan Türkiye Selçuklu Sultan› I. K›l›ç Arslan’dan yard›m istediler. K›l›ç Arslan, Türkiye Selçuklular›n›n ekonomik ve medenî geliflimi bak›m›ndan büyük bir f›rsat olarak gördü¤ü teklifi kabul etmekte tereddüt etmedi. Urfa kuflatmas›n› b›rakarak derhal Musul’a do¤ru harekete geçti. Bunun üzerine Çavl›, orta-


S‹ZDE Tapar Devri) 5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk veSIRA Muhammed

SIRA S‹ZDE

ya ç›kan yeni durum karfl›s›nda Musul’u kuflatmaktan vazgeçti.D ÜBu fi Ü Ns›rada E L ‹ M esaret alt›ndaki Çökürmüfl de ölmüfltü. Çavl› do¤rudan K›l›ç Arslan’›n üzerine yürümeyi tercih etti. Nusaybin’de meydana gelen muharebede, Türkiye Selçuklu Sultan› karS O R U fl›s›nda tutunamayan Çavl› ma¤lup olarak kaçt›.

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D ‹ K KBüyük AT Türkiye Selçuklular› daha önce de söz edildi¤i gibi, kurulduktan itibaren Selçuklularla rekabet içerisinde olmufllard›r. Bunun bafll›ca sebebi Büyük Selçuklu taht›n›n kendi haklar› oldu¤u iddias› yan›nda; Anadolu ve el-Cezire’nin jeomorfolojik jeopolitik öneSIRA ve S‹ZDE minden dolay› tarih boyunca, bölge güçleri aras›nda sürüp giden mücadelenin, flimdi devrin hâkim güçleri olarak onlar›n aras›na intikal etmifl olmas›yd›. Nitekim Süleymanflah da AMAÇLARIMIZ bu yüzden Bizans’la bar›fl yap›p Çukurova üzerinden Suriye kap›lar›na dayanm›fl, fakat bu mücadelede hayat›n› kaybetmiflti. Melikflah’›n önce Diyarbekir’i, Süleymanflah’›n ölümünden sonra da Antakya ve Haleb’i almas›, Türkiye Selçuklular›n›n Güney ç›k›fl yolunu tama‹ T A Haçl› P men kapatm›flt›. K›l›ç Arslan’›n saltanat›n›n ilk y›llar›nda meydanaK gelen seferinin sebep oldu¤u kay›plar, flimdi bu tecritten kurtulmak zorunda olan Türkiye Selçuklar› için rekabet alan›n› Malatya üzerinden Musul’a kayd›rm›flt›.

D‹KKAT

93

S O R U

N N

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Türkiye Selçuklu Sultan› I. K›l›ç Arslan’›n Musul Hâkimiyeti ve Ölümü Muhammed Tapar’›n Büyük Selçuklu Sultan› oldu¤u 1105 y›l›nda, Türkiye Selçuklu Sultan› I. K›l›ç Arslan da Daniflmedliler’den Malatya alm›fl, Do¤u Bü‹ N T E RAnadolu’da NET yük Selçuklulara ba¤l› olan baz› Türkmen beylerinin kendisine tâbi olmas›yla da hakimiyeti alt›ndaki topraklar› geniflletmifl bulunuyordu. 1101 y›l› Haçl› ordular›n› yok eden, Antakya ve Urfa’y› zabt etmek teflebbüsünde bulunan K›l›ç Arslan, Haçl› seferinin yaralar›n› sarabilecek gibi görünüyordu. Ancak ortaya ç›kan bu yeni durum Büyük Selçuklular aç›s›ndan, K›l›ç Arslan’la savafl› adeta kaç›n›lmaz hâle getiriyordu. Gerçekten de Çavl›’y› ma¤lup ettikten sonra, 22 Mart 1107 tarihinde Musul’a giren K›l›ç Arslan hutbeyi kendi ad›na okuttu. Çavl› ise Halep’e giderek Melik R›dvan ve Artuko¤lu ‹lgazi’den sa¤lad›¤› kuvvetlerle Selçuklu sultan›n›n üzerine yürüdü. Bunun üzerine Musul’da o¤lunu nâib olarak b›rakan K›l›ç Arslan Çavl›’ya do¤ru harekete geçti. Asl›nda Bizans ‹mparatoruna yard›ma gönderdi¤i askerleri gelene kadar savafl› geciktirmek niyetindeydi. Çavl›, K›l›ç Arslan’›n yard›m almas›n› engellemek için hemen sald›r›ya geçti. Daha önce kendisine kat›lan Türkmen beyleri, Çavl›’n›n ordusunun kalabal›k oldu¤unu görerek onu terk ettiler. Bununla birlikte harbi kabule mecbur kalan K›l›ç Arslan, kahramanca çarp›flmas›na ra¤men ordusunu yenilgiden kurtaramad›. Melikflah zaman›nda geçirdi¤i alt› y›ll›k esaret hayat›n› tekrar yaflamak istemeyen K›l›ç Arslan, kaçmak için at›n› Habur nehrine sürdü, fakat bo¤ularak hayat›n› kaybetti (3 Haziran 1107). Bunun üzerine Musul’a giden Çavl›, flehri ele geçirdi¤i gibi K›l›ç Arslan’›n o¤lu fiahinflah’› yakalay›p Tapar’›n nezdine gönderdi. S‹ZDEsebep nedir? Sizce Türkiye Selçuklu Sultan› I. K›l›ç Arslan’› Musul’a kadar getirenSIRA bafll›ca

Bât›nîler (‹smailîler) ‹le Yap›lan MücadelelerD Ü fi Ü N E L ‹ M

‹NTERNET

5

fiia’n›n bir koluna mensup olan Bât›nîli¤in ortaya ç›k›fl› sekizinci asr›n sonlar›na tekabül eder. Hz. Ali’nin soyundan alt›nc› imam Cafer es-Sad›k 765 y›l›nda ölünce S O R Musa’n›n U yerine büyük o¤lu ‹smail’in geçmesi beklenirken, küçük o¤lu olan geçirilmesi mensuplar› aras›nda ihtilafa sebep olmufltur. ‹smail’in yak›n dostlar›ndan Ebulhattab daha sonra ‹smailiye olarak an›lacak olan bu ekolünD ‹temellerini atm›flKKAT SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ


94

Büyük Selçuklu Tarihi

Batinîlik: Her zahirin bir bat›n› oldu¤u ve Kur’an-› Kerim ile Hadisi-i fieriflerin ancak tevil yoluyla anlafl›labilece¤ini iddia eden f›rkalara XII. yüzy›ldan itibaren genellikle “Bat›niyye” denilmifltir. Bununla beraber Hz. Ali’nin soyundan alt›nc› imam Cafer-i Sad›k (öl. 765)’›n o¤lu ‹smail’in imametini savunduklar›ndan “‹smailiyye”, yedi imam kabul etmelerinden veya kâinat› yedi gezegenin idare etti¤ine inanmalar›ndan “Se’iyye”, dâî (propagandac›)lerinden Hamdan Karmat’a nisbetle “Karmatiyye”, fedailerin her hizmete amade muti aletler haline gelmeleri için haflhafl kulland›klar›ndan “Haflflaflin” vb.adlarla da an›lmaktad›rlar.

t›r. Sünnilikle pek az ba¤lant›s› bulunan bu ekol Yak›n Do¤unun eski dinlerinden, bilhassa Yeni Eflatuncu felsefeden fazlas›yla etkilenmifltir. Haricî inan›fllardan gelen bu fikirlerin büyük k›sm› Bât›nî tevil yolu ile gelmifltir. ‹smailiye ekolünün bundan sonra ana esaslar› olaca¤›ndan daha sonra onlara Bât›nî ismi verilecektir. Bât›nilerin aç›k tarihi 1090 y›l›nda Hasan Sabbah’›n Alamut Kalesini ele geçirmesiyle bafllar. Selçuklu hâkimiyetine giren bölgelerde fetihlerin meydana getirdi¤i çalkant›lardan faydalanmak isteyen Bât›niler, bu vesile ile h›zla kendi propagandalar›n› yapacak müritleri harekete geçirmifllerdir. Her ne kadar Bât›ni hareketleri Melikflah’›n son dönemlerinde ortaya ç›km›flsa da özellikle Berkyaruk devrinde yaflanan saltanat mücadeleleri yüzünden herhangi bir tedbir al›namam›flt›r. Sadece k›sa bir süre önce ele geçirdikleri Ebher kalesi üzerine 1096 y›l›nda baflar›l› bir sefer d›fl›nda bunlarla önemli bir mücadele yaflanmam›flt›r. Bu sefer s›ras›nda kale içindeki Bât›nilerin birço¤u öldürüldüyse de nüfuzlar› k›r›lamad›¤› gibi yay›lmalar› da önlenememifltir. Muhammed Tapar’› tahta ç›kmas›yla birlikte Bât›nîlerle mücadele etkinlik kazanm›flt›r. Zira Sultan Melikflah zaman›ndan beri gizli bir örgüt halinde faaliyette bulunan Bât›nîler’le mücadeleyi gayri Müslimlerle cihattan daha önemli gören Sultan Muhammed Tapar, ilk olarak fiahdiz (Dizkûh) Kalesi’ne bir sefer düzenledi. Kaleyi ele geçirip ‹smâilî-Bât›nî reisi ‹bn Attâfl’› esir ald› ve birçok Bât›nîyi öldürttü (25 Haziran 1107). Ayr›ca devlet erkân› içerisinde Bat›nileri destekleyen kiflileri ortadan kald›rarak baflta veziri Sadülmülk ve dört adam›n›, Bat›nilere destek verdikleri gerekçesiyle ‹sfahan’da halk›n gözü önünde ast›rd›. Sultan, Bât›nîler’e karfl› ikinci seferi Alamut üzerine tertip etti ancak k›fl bast›r›nca geri dönmek zorunda kald›. Atabeg Anufl Tegin fiîrgîr, 1114’te Bât›nîler’e ait Bîre Kalesi’ni ele geçirdi. Muhammed Tapar, Selçuklu Meliki R›dvan devrinde Halep’te oldukça kuvvetlenen Bât›nîler’e karfl› da bir harekât bafllatt›. Halep Meliki Alparslan ile ifl birli¤i içinde çok say›da bât›nî öldürüldü (1113-14). Sultan, Alamut’a son darbeyi indirmek üzere yine Atabeg Anufl Tegin fiîrgîr’i görevlendirdi. Aylar süren kuflatma Muhammed Tapar’›n ölüm haberinin gelmesiyle kald›r›ld›.

Alamut Kalesi: ‹ran’da Elbruz Da¤lar› üzerinde, Kazvin’in kuzeydo¤usunda yer alan müstahkem bir kaledir. Ortaça¤’da Rûdbâr vadisinde bulunan elli kadar müstahkem kalenin en meflhuru olup 2000 m. yükseklikteki yalç›n kayalar üzerinde kurulmufltur. Nitekim Alamut ad› “Kartal yuvas›” veya “Kartal e¤itimi” anlam›na gelmektedir. Kuruluflu eski Deylem hükümdarlar› dönemine kadar gitmekteyse de as›l flöhretini ‹smâilîli¤i siyasî bir yap›ya dönüfltüren Hasan Sabbâh’a borçludur. Alamut Kalesi’ni 4 Eylül 1090 tarihinde ele geçiren Hasan Sabbâh buray› Bât›nî karargâh› haline getirdi. Bu sebeple Selçuklu sultan ve komutanlar› taraf›ndan pek çok kez kuflat›ld›ysa da fethi mümkün olmad›. Uzun süre Bât›nîler’in (‹smâilîler) elinde bulunan Alamut Kalesi nihayet 19 Kas›m 1256’da Mo¤ol han› Hülâgû’ya boyun e¤mek zorunda kald›.

Muhammed Tapar Devri Haçl› Mücadeleleri Sultan Muhammed Tapar’›n tahta ç›kt›ktan sonra ele ald›¤› bafll›ca meselelerden biri de Haçl›lar konusu idi. O, bu ifli önce kumandanlar›ndan Çavl›’ya havale etti. Musul merkez olmak üzere el-Cezire ve Diyarbekir bölgesi valili¤ine tayin etti¤i bu kumandana Selçuklu ülkelerini Haçl›lardan geri alma vazifesini verdi. Esasen Musul Haçl›lara karfl› görevlendirilen emirlerin vilayet merkeziydi. Sultan böylece, Haçl›lara karfl› baflar›yla savaflan, fakat flimdi hâkimiyetini kabul etmek istemeyen Çökermifl’i de cezaland›rm›fl olacakt›. Çavl›, daha önce anlat›ld›¤› üzere Çökermifl’i cezaland›rmakla kalmad›, bu s›rada Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u ile mücadeleye giriflen Türkiye Selçuklu Sultan› I. K›l›ç Arslan’› da bertaraf etti. Fakat Çavl› da Haçl›larla mücadele edecek yerde Sultan’a itaatsizli¤e bafllad›. Bunun üzerine emir Mevdud’un baflkumandanl›¤› alt›nda üzerine gönderilen Selçuklu ordular›na karfl› koyamayan Çavl›, bir ara Haçl›larla iflbirli¤i yapt›; fakat sonunda sultan taraf›ndan affedildi ve tekrar hizmete al›nd›. Sultan Muhammed Tapar, Haçl›lara karfl› mücadele vazifesini Çavl›’n›n yerine Musul valili¤ine tayin etti¤i Mevdud’a verdi (1108). Birçok kumandanlara, bu arada Zengi’ye ona kat›lmalar›n› emretti. Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤unun Haçl›larla mücadelede en baflar›l› dönemi budur. Bu sefere, Haçl›lar›n bilhassa Trablusflam’› almalar› (1110) üzerine giriflilmiflti. Haçl›lara karfl› her y›l sefer tertip eden


5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

Mevdud, Haçl›lar taraf›ndan Haleb’de s›k›flt›r›lan R›dvan’a yard›m etti¤i gibi, Dukak’›n ölümünden sonra fiam’da hüküm süren atabey To¤tekin’e de destek vermekteydi. Mevdud yaln›z Urfa kontlu¤u ile de¤il, Kudüs Krall›¤› ile savaflt› (1113). Bu onun Haçl›lar› dehflete düflüren son savafl› oldu ve D›maflk’ta bir Batinî taraf›ndan öldürüldü. Bu suretle Haçl›lar ilk defa karfl›laflt›klar› büyük bir tehlikeden kurtuldular. Selçuklu saray› bu suikastten To¤tekini mesul tuttu. Bunun neticesi olarak Selçuklu yard›m›ndan mahrum kalan To¤tekin bir süre sonra Haçl›larla mütareke hattâ ittifak yapt›. Böylece Haçl›lar karfl›s›nda meydana gelen birlik bozuldu ve yerini karfl›l›kl› flüpheye terk etti. Bununla beraber Sultan Muhammed Tapar savafl› b›rakmad›; Haçl›lara karfl› cihat vazifesini Musul valili¤iyle birlikte, Aksungur Porsukî’ye verdi. Di¤er kumandanlara ona itaat etmelerini emretti. Yine Zengi kendisine kat›ld›. Aksungur, Urfa kontlu¤una karfl› baflar›l› savafllar yapt›. Mardin Artuklu emiri ‹lgazi’nin rekabeti yüzünden yine netice al›namad›. Hatta ‹lgazi bir savaflta Aksungur’u yendi (1114). Bunun üzerine Sultan Muhammed Tapar’›n kendisini cezaland›raca¤›ndan korkan ‹lgazi, D›maflk hâkimi atabey To¤tekin ile ittifak yapmay› tercih etti. ‹ki müttefik Antakya Haçl› prinkepsi ile anlaflt› (1115). Bu suretle Türk cephesinde aç›lan gedik daha da büyümüfl oldu. Nitekim Muhammed Tapar hem ‹lgazi’nin bu hareketlerine hem de Mavdud’un öldürülmesinde etkisi oldu¤undan flüphelendi¤i To¤tekin’in bu giriflimlerine daha fazla sessiz kalmad›. Sultan bu iki emiri cezaland›rmak ve bunun yan›nda Haçl›lara karfl› yeni bir sefer düzenlemek amac›yla Hemedan emiri Porsuk b. Porsuk’u görevlendirdi. Büyük bir orduyla harekete geçen Porsuk, Urfa’y› tehdit ettikten sonra Haleb’i hareket üssü yapmak üzere yoluna devam etti. Fakat R›dvan’›n o¤lu Alparslan’›n atabeyi Lülü, Haleb kap›lar›n› açmad›¤› gibi ‹lgazi ile To¤tekin’i yard›m›na ça¤›rd›. Di¤er taraftan bu sonuncunun daveti ile ilk defa haçl›larla ittifak eden Türkler, Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤una karfl› müflterek cephe al›yorlard›. Karfl› karfl›ya gelen ordular aras›nda muhtemelen iki taraf›n da hücuma cesaret edememesi yüzünden bir savafl olmad›. Ancak Porsuk çekilirken Haçl›lar taraf›ndan tuza¤a düflürülerek ma¤lup edildi (1115). Takip edilen ordu hemen hemen tamam›yla imha edildi. Kaynaklar, al›nan ganimetlerin taksiminin günlerce sürdü¤ünü belirtmektedir. Görüldü¤ü gibi, içinde bulundu¤u zor flartlara ra¤men Muhammed Tapar, bafl›nda bulundu¤u imparatorlu¤un meseleleri aras›nda Haçl›lara büyük bir yer vermifltir. Haçl›lara karfl› mücadelenin sürdürülmesinde, kurtuluflunu Büyük Selçuklu imparatorlu¤unda gören Suriye halk›n›n, mahalli emir ve hükümdarlar›n yard›m taleplerinin büyük bir tesiri olmufltur. Nitekim Haçl›lardan kaçan Suriyelilerin Ba¤dat’ta kar›fl›kl›klar ç›kard›klar›, minberleri k›rd›klar› zikredilmektedir. Bir ara Sultan Muhammed Tapar bizzat sefere ç›kaca¤›n› ilan etmiflse de (1108) imparatorluk içindeki meseleler ona bu imkân› vermemifl ve daha önce anlat›ld›¤› üzere Emir Mevdud’u göndermifltir.

Di¤er Devletlerle Münasebetler ‹ç kar›fl›kl›klara, taht kavgalar›na ve Haçl› istilalar›na ra¤men hem Sultan Berkyaruk hem de Sultan Muhammed Tapar devirlerinde Büyük Selçuklu Devleti o devrin iki büyük Türk devleti Gazneli ve Karahanl›lar üzerindeki otoritesini devam ettirmifltir. Baflka bir deyiflle Selçuklular merkez ve bat› bölgelerinde çok ciddi siyasi kriz ve buhranlar yaflarken do¤udan kaynaklanan bir sorun neredeyse hiç yaflamam›fllard›.

95


96

Büyük Selçuklu Tarihi

Muhammed Tapar devrinde Karahanl›lar’la Selçuklular aras›ndaki iliflkiler zaman zaman bozulmakla birlikte Karahanl›lar, Muhammed Tapar’› metbû tan›maya devam ettiler. Gazneli Sultan› III. Mesud döneminde (1099-1115) Gazneli-Selçuklu iliflkilerine bar›fl hâkim oldu ve siyasî evlilikler yoluyla dostluklar pekifltirildi. Daha sonraki y›llarda Muhammed Tapar, Arslanflah ile Behramflah aras›ndaki taht kavgalar›na kardefli Melik Sancar arac›l›¤› ile müdahale ederek Behramflah’›n sultan ilân edilmesini sa¤lad›, böylece Gazneliler’i kendisine tâbi k›ld› (1117). Yap›lan antlaflmaya göre hutbede önce Muhammed Tapar’›n, ard›ndan Sancar’›n ve nihayet Behramflah’›n ad› okunacak ve Gazneliler Selçuklulara y›ll›k vergi ödeyeceklerdi. Gürcü Kral› II. David’in Kafkasya’daki Türkmenleri bölgeden uzaklaflt›r›p Gence’ye kadar ilerlemesi üzerine Muhammed Tapar 1110 y›l›nda gönderdi¤i orduyla Gürcüleri ma¤lûp etti. Onun döneminde Abbasî halifeli¤iyle iliflkiler de normal bir seyir takip etmifltir. Melikflah’tan sonra Selçuklular aras›ndaki taht kavgalar› s›ras›nda tarafs›z kalan Abbasî Halifesi Müstazhir Billah, Ba¤dat’a kim hâkim olmuflsa hutbeyi onun ad›na okutmufltur. Muhammed Tapar, gerek saltanat mücadelesinde gerekse tek bafl›na Büyük Selçuklu taht›na geçtikten sonra Abbasî halifesinin ad›n› ve lakab›n› hutbelerde birinci s›rada zikretmeyi ihmal etmemifltir.

Sultan Muhammed Tapar’›n Ölümü ve fiahsiyeti Bir süredir hasta olan Muhammed Tapar, 1118 y›l› kurban bayram›nda O¤uz töresince büyük bir toy düzenledi ve bu ziyafet sonunda sofras›n› ve saray›n› ya¤malatt›. Befl o¤lundan en büyü¤ü olan Mahmud’u yan›na ça¤›rarak art›k ömrünün sonuna geldi¤ini söyledi, tahta oturmas›n› ve devlet ifllerine nezaret etmesini istedi. Emirlerden onun için biat ald›. 18 Nisan 1118 tarihinde vefat eden Muhammed Tapar’›n cenazesi ‹sfahan’da yapt›rd›¤› medresenin hazîresine defnedildi. Bütün tarihçilerin ittifakla belirtti¤ine göre dedesi Alparslan’› örnek alan Muhammed Tapar dindar, dinî ilimlere vâk›f, âdil, merhametli, akl›selim sahibi, cömert, ilim adamlar›n› himaye eden bir hükümdard›. Halk›n iflleriyle yak›ndan ilgilenir, kendisine sunulan her dilekçeyi okur, halka adalet, do¤ruluk ve insafla muamele edilmesini isterdi. ‹ç mücadelelerin bozdu¤u birli¤i yeniden kurarak Büyük Selçuklu Devletine eski itibar›n› ve kudretini kazand›ran Muhammed Tapar “es-Sultânü’1-a’zam Ebû fiücâ’ G›yâsü’d-dünyâ ve’d-dîn Kasîmu emîri’l-müminîn” lakab›yla an›l›r ve kaynaklarda “Selçuklular’›n güçlü adam› ve kusursuz insan›” olarak tan›t›l›r. Onun Bât›nîler ve Haçl›lar’la yapt›¤› mücadele ‹slâm dünyas›nda takdirle karfl›lanm›fl, meflhur ‹slam âlimi Ebü’l-Berekât el-Ba¤dâdî astronomiyle ilgili bir kitab›n› ona ithaf etmifltir. Ba¤dadî ayr›ca sultan›n bir sorusuna cevap olarak Risale fî sebebi zuhûn’ikevâkibileyîen ve hafâhû nehâren ad›yla bir eser kaleme alm›fl, ‹bnü’l-Belhî Farsnâme’yi onun emriyle yazm›flt›r. Muhammed Tapar imar faaliyetleriyle de yak›ndan ilgilenmifl, Melikflah’›n Ba¤dat’ta inflas›n› bafllatt›¤› Sultan Camiini tamamlatm›fl, ‹sfahan’da bir medrese, Nizamiye Medresesi civar›nda da sûfîler için bir ribât yapt›rm›fl ve su kanallar› açt›rm›flt›r.


5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

97

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Selçuklu Merkezi otoritesini çöküfle götüren süreci de¤erlendirebilme Nizamülmülk’e ba¤l› devlet adamlar›n›n taflk›nl›klar›, rakip ve düflmanlar›n›n entrikalar› ve özellikle Terken Hatun’un ihtiraslar› sebebiyle bozulan siyasi ahenk, Nizamülmülk ve Melikflah’›n birbirini takiben yaklafl›k bir ay içerisinde ölmelerine sebep olmakla kalmam›fl; ayn› zamanda muhteflem Selçuklu devletini sarsm›fl, buhranlara sürüklemifltir. Sultan ve vezirin ölümlerinden hemen sonra bafllayan ve uzun süre devam edecek olan taht kavgalar›yla devlet otoritesi sars›lm›fl, ordu parçalanm›flt›r. Yönetim kadrolar›n›n yeteneksiz kiflilerin eline geçmesi, emirlerin ç›karc› politikalar izlemesi ve kar›fl›kl›klardan istifade eden Bât›nilerin giderek artan katliamlar› ve nihayet bu s›rada bafllayan Haçl› seferleri devletin çöküflüne zemin haz›rlam›flt›r. Berkyaruk ve Muhammed Tapar dönemi siyasi olaylar›n› aç›klayabilme Melikflah’›n büyük o¤lu Berkyaruk’un 1094 y›l›nda zorlu bir sürecin sonunda tahta ç›kmas›yla bafllayan ve onun ölümünden sonra yine Melikflah’›n bir di¤er o¤lu Muhammed Tapar’›n 1118 y›l›ndaki vefat›yla sona eren çeyrek as›rl›k bu süreç, Selçuklu tarihinin en buhranl› devresini teflkil etmektedir.

N A M A Ç

3

Selçuklu taht mücadelesi ile Haçl›lar›n Suriye ve Filistin’e yerleflmeleri aras›ndaki iliflkiyi tan›mlayabilme ‹slam âleminin, her geçen gün biraz daha kuvvetlenen Haçl›lar karfl›s›nda bir ittifak sa¤layamamas›n›n en önemi sebebi Yak›ndo¤u’nun en güçlü devleti olan Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u’nun Sultan Melikflah’›n ölümü ile sars›lan merkezi otoriteyi bir türlü tesis edememifl olmas›d›r. Sultan Berkyaruk o f›rt›nal› hükümdarl›k devrinde buna imkân bulamazken; Sultan Muhammed Tapar da tahta oturduktan sonra sürdürdü¤ü gayretlere ra¤men ülkede merkezi otoriteyi tam olarak sa¤layamam›flt›. Nitekim Türkiye Selçuklu Sultan› I. K›l›ç Arslan’›n Büyük Selçuklu devletinin hâkimiyetindeki topraklarda kendi ad›na hutbe okutmas›, Çökürmüfl’ten sonra Çavl›’n›n da Sultan Muhammed Tapar’a muhalefet etmesi ve hatta Sultan ile mücadele halinde olan Sefüddevle Sadaka ile iflbirli¤i yapmas› merkezi otoritenin 1108 y›l›nda bile sa¤lanamad›¤›n› göstermektedir.


98

Büyük Selçuklu Tarihi

Kendimizi S›nayal›m 1. Berkyaruk’un tahta geçifli s›ras›nda karfl›laflt›¤› bafll›ca sorun afla¤›dakilerden hangisidir? a. Suriye Meliki Tutufl’un taht iddias› b. Batini suikastleri c. Terken Hatun’un o¤lu Mahmud’u sultan yapmak istemesi d. Haçl›lar’›n Antakya’y› iflgali e. Muhammed Tapar’›n isyan› 2. Berkyaruk’un tahta ç›kmas›nda afla¤›dakilerden hangisi daha etkili olmufltur? a. Nizamülmük’ün adamlar› b. Tacülmülk’un taraflar› c. Amcas› Arslan Argun d. Kardefli Sancar e. Abbasi Halifesi 3. Haçl›lar›n Yak›ndo¤u’da kurdu¤u ilk kontlu¤un ad› ve tarihi afla¤›dakilerin hangisinde do¤ru olarak verilmifltir? a. Kudüs 1099 b. Urfa 1098 c. Antakya 1097 d. ‹znik 1097 e. Trablus 1109 4. Afla¤›dakilerden hangisi Berkyaruk devri olaylar› aras›nda gösterilemez? a. Haçl›lar›n Suriye ve Filistin’e yerleflmeleri b. Uzun taht mücadeleleri c. Türkiye Selçuklular›yla mücadele d. Muhammed Tapar ‹syan› e. Bat›nilerin faaliyetlerini art›rmalar› 5. Berkyaruk’un en uzun süre taht mücadelesi yürüttü¤ü hanedan mensubu afla¤›dakilerden hangisidir? a. Tutufl b. Mahmud c. Sancar d. Arslan Argun e. Muhammed Tapar

6. Haçl›lar›n Suriye ve Filistin topraklar›na kolayca yerleflmelerinin en önemli sebebi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Fatimilerin Haçl›larla iflbirli¤i yapmas› b. Melikflah’›n ölümü sonras› ortaya ç›kan taht mücadeleleri c. Selçuklu Sultanlar›n›n bu konuda yeterince çaba sarf etmemesi d. Haçl›lar›n güçlü olmas› e. Dukak ve R›dvan’›n aralar›ndaki rekabet 7. Alamut Kalesiyle özdeflleflen Batini lideri afla¤›dakilerden hangisidir? a. Cafer es-Sad›k b. Sadü’l Mülk Ebu’l Mehasin c. ‹bn Attas d. Hasan Sabbah e. Seyfüddevle Sadaka 8. Bât›ni fedaileri taraf›ndan ifllenen ilk siyasi cinayet afla¤›dakilerden hangisidir? a. Melikflah’›n öldürülmesi b. Nizamülmülk’ün öldürülmesi c. D›maflk Atabeyi Tu¤tekin’in öldürülmesi d. Tacülmülk’ün öldürülmesi e. Muhammed Tapar’›n öldürülmesi 9. Muhammed Tapar’la girdi¤i mücadelede hayat›n› kaybeden Türkiye Selçuklu sultan› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Tutufl b. Süleymanflah c. I. K›l›ç Arslan d. Berkyaruk e. Arslan Argun 10. Büyük Selçuklu tarihi içerisinde “Fetret Devri” olarak tan›mlanan dönem afla¤›dakilerden hangisidir? a. Melikflah devri b. Alp Arsan dönemi c. Mahmud zaman› d. Berkyaruk devri e. Sancar zaman›


5. Ünite - Fetret Dönemi (Berkyaruk ve Muhammed Tapar Devri)

99

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. c

2. a 3. a

4. c 5. e

6. b

7. d 8. b 9. c 10. d

Cevab›n›z do¤ru de¤ilse, “Terken Hatun ile ‹ktidar Mücadelesi” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Berkyaruk’un Tahta Ç›kmas›” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Berkyaruk’un Haçl›larla Mücadelesi” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse ünitenin “Berkyaruk” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Muhammed Tapar ile Saltanat Mücadelesi” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Berkyaruk ve Tapar zaman›nda Haçl›larla Mücadele” konular›n› yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Bat›nîlerle Mücadele” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “ Tapar ve Bat›nîlerle Mücadele” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Türkiye Selçuklular› ile Rekabet” konusunu yeniden gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Berkyaruk” konusunu yeniden gözden geçirin.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Vezir Nizamülmülk ve adamlar›d›r. Çünkü daha Melikflah’›n sa¤l›¤›ndan bafllayarak Nizamülmülk Sultan üzerindeki etkisinden rahats›z oldu¤u Terken Hatun’un o¤lu Mahmud’un veliaht olmas›n› istemiyor; o da kendisinin adam› olmas› beklentisiyle veliahtl›k için Melikflah’a Berkyaruk’u telkin ediyordu. S›ra Sizde 2 Tacüddevle Tutufl, daha bafl›ndan itibaren iyi bir asker ve güçlü bir flahsiyet olarak ortaya ç›kmas›na ra¤men, sert ve tavizsiz kiflili¤i sebebiyle emirler taraf›ndan pek sevilmiyordu. Ayr›ca ele geçirdi¤i flehirlerde zaman zaman masum halka karfl› gösterdi¤i fliddet de onun bu olumsuz imaj›n› pekifltirmekteydi.

S›ra Sizde 3 Haçl› seferleri bafllad›¤›nda devrin en güçlü ‹slam devleti konumunda olan Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u, Melikflah’›n 1092 y›l›nda ölümünü takiben merkezi otoritenin çöküflüne sebep olan taht kavgalar›yla bo¤uflmaktayd›. Buna bir de bölge melik ve emirlerinin flahsi ihtiraslar› eklenince Haçl›lar Yak›n Do¤uda hiç ummad›klar› müsait bir zemin bulmufllard›. S›ra Sizde 4 Selçuklu ‹mparatorlu¤unun uzun ve y›prat›c› taht kavgalar› sebebiyle iktisadi ve siyasi bak›mdan zay›f düflmesi ve bu s›rada imparatorlu¤u tehdit eden iç (Bât›niler) ve d›fl (Haçl›lar) meselelere karfl› etkili tedbirler al›namamas›d›r. S›ra Sizde 5 K›l›ç Arslan’› Musul önlerine getiren bafll›ca sebeplerden birisi, Türkiye Selçuklu sultanlar›n›n Büyük Selçuklu taht›n›n kendi haklar› oldu¤unu dava etmeleriydi. Bunun yan›nda Süleymanflah’›n ölümü ve Birinci Haçl› Seferinde u¤ran›lan kay›plar dolay›s›yla, ekonomik ve medenî geliflimi bak›m›ndan ulaflmak zorunda olduklar› alanlarla ba¤lant›lar› kesilmiflti. Bizans Anadolusu ise bir Müslüman-Türk Devletinin böyle bir hamle için ihtiyaç duyaca¤› alt yap›dan mahrum idi. Öyle olmasa bile kültürel kodlardaki farkl›l›k, Türkiye Selçuklu sultanlar›n› güney-güneydo¤uya- soydafl ve dindafllar›n›n bulundu¤u alanlara ulaflmaya zorluyordu.

Yararlan›lan Kaynaklar Alptekin Coflkun (1989), “Büyük Selçuklular”, Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slam Tarihi, c. VII, ‹stanbul s.143-168. Holt P. M. (2007), Haçl› Devletleri ve Komflular›, (trc. Tanju Akad), ‹stanbul Köymen, M. Altay (1993), Selçuklu Devri Türk Tarihi, Ankara Özayd›n Abdülkerim (2001), Sultan Berkyaruk Devri Selçuklu Tarihi (485-498/1092-1104), ‹stanbul. Özayd›n Abdülkerim (1990), Sultan Muhammed Tarap Devri (498-511/1105-1118), Ankara. Turan, Osman (1989) Selçuklu Tarihi ve Türk ‹slam Medeniyeti, ‹stanbul.


6

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Sancar’›n Devleti yeniden ‹mparatorlu¤a dönüfltürmesini sebepleri ile birlikte de¤erlendirebilecek, Sancar zaman›nda yaflanan siyasî geliflmeleri aç›klayabilecek, Katvan Savafl›n›n Selçuklu Tarihi aç›s›ndan önemini belirleyebilecek, O¤uz isyan›n› sebep ve sonuçlar› ile birlikte de¤erlendirebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • • • •

Sultan Sancar O¤uz ‹syan› Katvan Savafl› Karah›taylar

• • • •

Ats›z Gazneliler Gurlular Karahanl›lar

‹çindekiler

Büyük Selçuklu Tarihi

Sancar Dönemi

• SANCAR’IN MEL‹KL‹K DÖNEM‹ • SANCAR’IN TAHTA ÇIKMASI VE DEVLET‹N YEN‹DEN YAPILANDIRILMASI • SULTAN SANCAR’IN BATI S‹YASET‹ • SULTAN SANCAR’IN DO⁄U S‹YASET‹ • O⁄UZLAR VE BÜYÜK SELÇUKLU DEVLET‹’N‹N SONU


Sancar Dönemi SANCAR’IN MEL‹KL‹K DÖNEM‹ Sancar, Melikflah’›n Suriye seferi s›ras›nda 5 Aral›k 1086’da Sincar’da do¤du. Ad›n›n da Türkçe sanç›mak/saplamak filinden türetilmifl bir isim oldu¤u veya do¤du¤u yer olan Sincar’›n ad›ndan geldi¤i ileri sürülmektedir. Sultan Sancar’›n çok yo¤un taht kavgalar› içerisinde geçen çocukluk devri hakk›nda fazla bilgi bulunmamaktad›r. Kaynaklarda yüzü çok güzel olmas›na ra¤men küçükken geçirdi¤i çiçek hastal›¤› sebebiyle çiçek bozu¤u oldu¤u kaydedilmektedir. Nitekim o devirde ölümcül olan bu hastal›ktan, Terken Hatun’dan olan kardefli Mahmud ölmüfl, Berkyaruk da ölümden dönmüfltü. Çok küçük yafllardan itibaren, devlet yönetiminde ald›¤› faal görevlerin a¤›r sorumlulu¤u alt›nda geçen zor bir hayatta, zengin bir tecrübe birikimi edindi. Meflhur ‹slâm âlimi Gazzalî, Nasihatü’lMülûk adl› kitab›n›, devlet ifllerinde yol göstermek üzere onun için kaleme alm›flt›. Tarihi kaynaklara yans›yan bilgilere göre onun ilk siyasi faaliyeti, Horasan’da ba¤›ms›zl›¤›n› ilân eden amcas› Arslan Argun’un isyan›n› bast›rmak amac›yla a¤abeyi Sultan Berkyaruk taraf›ndan görevlendirilmesidir. Sancar henüz on yafl›nda bulunmas›na ra¤men böyle kritik bir göreve memur edilmesi; Türkmenlerin ve ordu komutanlar›n›n Melikflah’›n o¤lu olmas› bak›m›ndan, amcas›na nispetle ona teveccüh edecekleri beklentisiyle ilgili olmal›d›r. Sancar, yan›nda Emir Kamaç oldu¤u halde ordusuyla harekete geçti. Bu s›rada Arslan Argun, daha önce üzerine gönderilen kardefli Böri Bars’› yenilgiye u¤rat›p öldürmüfltü. Ancak Melik Sancar, Damgan flehrine vard›¤›nda Argun’un da kendi kölelerinden birisi taraf›ndan öldürüldü¤ü haberini al›p geri döndü (1097). Sancar, Berkyaruk’la birlefltikten sonra, birlikte Niflabur ve Belh’e gittiler. Sancar burada a¤abeyi Berkiyaruk taraf›ndan, merkezi Merv flehri olmak üzere, Horasan melikli¤ine tayin edildi. Emir Kamaç ise onun atabeyli¤ine getirildi. Sancar, Horasan’›n bir k›sm›n› elinde bulunduran emir-i dâd Habeflî ile rekabete girdi. Sancar 1100 y›l›nda, Habeflî’yi ve onun yard›m›na gelen Sultan Berkiyaruk’u a¤›r bir yenilgiye u¤ratt›; hattâ Hâbeflî’yi öldürdü. Bütün saltanat› kardefli Tapar’la taht mücadeleleri içerisinde geçen Sultan Berkyaruk’un, bundan dolay› Sancar’la ilgili bir güvensizlik yaflad›¤› anlafl›lmaktad›r. Ancak Sancar, öz kardefli Tapar lehine bir defa taht mücadelesine kar›flmas› hariç, genellikle olaylar›n d›fl›nda kalarak, Sultan Berkyaruk’un güvenini kazanmay› baflarm›flt›r. Tapar’la 1103 y›l›nda meydana gelen ve Berkyaruk’un galibiyetine ra¤men devletin ikiye bölündü¤ü anlaflmaya göre, Horasan ve Maveraünnehir hâkimi olarak kalan Sancar da, Tapar’›n tâbileri aras›nda bulunuyordu.


102

Büyük Selçuklu Tarihi

Melik Sancar’›n Karahanl› ve Gaznelilerle ‹liflkileri

Gazne sultan› Arslanflah, Sancar’›n Behramflah ad›na ordu sevk edece¤ini ö¤renince, Sultan Tapar’a bir elçi göndererek, kardefline mâni olmas›n› istemiflti. Rivayete göre Tapar kardefline, Gazneliler’in ifllerine kar›flmamas›n› telkin eden bir mesaj gönderdi. Ancak elçiye, e¤er kardeflim yola ç›kmam›fl ise ona sözlerimi ilet. Lakin yola koyulmuflsa ona engel olmak, kardeflimin iktidar›n› zedeleyece¤inden bunlardan hiç söz etme diye tenbih etmiflti.

‹mparatorlu¤un dahilî olaylar›na fazla kar›flmayan Sancar, melikli¤i döneminde devletin do¤usunu düzene koymak ve Karahanl›lar’›n tâbi statüsünün sürdürülebilmesi için bir hayli mücadele etti. Gerçekten de sözü edilen taht kavgalar› s›ras›nda Melik Sancar’›n uzakta olmas›ndan yararlanarak Horasan’› iflgale teflebbüs eden Karahanl›lar’›n bu giriflimlerini sonuçsuz b›rakt›. Nitekim 100.000 kiflilik bir orduyla Horasan’a yürüyen Kadir Han yakalanarak öldürüldü. Sancar, Berkyaruk’un da en zor günlerinde bile müdahale etti¤i Karahanl› taht›na, Muhammed Arslan Han’› geçirip, Karahanl›lar›n Selçuklu Devletine ba¤l› kalmalar›n› sa¤lad› (1102). Muhammed Arslan Han’›n Sancar’›n k›z kardefli, Sancar’›n da Han›n k›z› ile evli oldu¤una bak›l›rsa, güvendi¤i birisini tahta geçirdi¤i anlafl›lmaktad›r. Melik Sancar, daha sonra da, Arslan Han’a karfl› ayaklanan saltanat davac›lar›na karfl›, Han’›n yard›m istemesi üzerine Türkistan’a müdahale etti ve onun taht›nda kalmas›n› sa¤lad›. Bu cümleden olarak Sancar’›n meliklik döneminin belki de en önemli baflar›s›, Karahanl›lar’› ve Gazneliler’i sürekli olarak kontrol alt›nda tutabilmifl olmas›d›r. Zira Selçuklu Devleti bir yandan taht kavgalar› ile sars›l›rken, di¤er taraftan da bat› taraf›nda Gürcü, Bat›nî ve Haçl›lar taraf›ndan tehdit edilmekteydi. Hat›rlanaca¤› üzere, Gazneliler, Dandânakân savafl›yla Horasan ve ‹ran’daki hâkimiyetlerine son verildikten sonra Afganistan ve Kuzey Hindistan’daki topraklar›na çekilmifllerdi. 1059 y›l›nda Hindikufl Da¤lar›n›n s›n›r olarak belirlendi¤i bar›fl anlaflmas›na kadar da taraflar aras›nda savafllar devam etmiflti. Sancar’›n meliklik devrinde Gazneliler için yeni bir safhan›n aç›ld›¤› görülmektedir. Gazne’de Sultan III. Mesud’un ölümünden sonra yerine geçen ve Sancar’›n k›z kardeflinin o¤lu olan Arslanflah, kardefllerini kendisine tehdit oluflturmamalar› için hapse atm›flt›. Ancak hapisten kaçmay› baflaran kardefli Behramflah, Sancar’›n huzuruna gelerek taht› ele geçirmek konusunda yard›m istedi. Sancar’›n kendisine sa¤lad›¤› askerî yard›m sayesinde de Arslanflah’› ma¤lup edip taht› ele geçirdi. 1117 y›l› bafl›nda Gazne’ye giren Sancar, bu yard›m›n karfl›l›¤› olarak, çeyrek as›r süren savafllarla al›namayan bir sonuç elde etti. Behramflah’la yap›lan anlaflma gere¤ince Selçuklu Devleti’ne tâbi olan Behramflah, hutbede s›ras› ile Halife, Sultan Muhammed Tapar, Melik Sancar ve son olarak da kendi ad›n› okutacakt›. Ayr›ca Selçuklu Devletine ödeyece¤i y›ll›k 250.000 dinar vergiyi tahsil etmek için bir Selçuklu görevlisi Gazne’de oturacakt›. Bu durum Behramflah ad›na iktidar için baflkas›na dayanman›n a¤›r bedeli olurken; Selçuklular bak›m›ndan s›n›rlar›n Hindistan’a kadar genifllemesi gibi parlak bir sonuç getirdi. Sancar, daha sonra Gazne’yi ele geçiren Arslanflah’› bertaraf edip, Behramflah’›n yeniden tahta oturmas›n› sa¤lad›. Böylece Melik Sancar, babas› Sultan Melikflah’›n politikas›n› aynen devam ettirerek, Büyük Selçuklu Devletinin do¤u s›n›r›n›n güvenli¤ini -genifl yetkili bir genel vali ile idare edilen Harizm d›fl›nda -Karahanl› ve Gazneliler’i s›k› bir tâbiyet alt›nda tutarak sa¤lam›flt›r. Melik Sancar’›n ülkenin do¤usunu baflar›l› bir flekilde yönetmesi sayesinde Sultan Muhammed Tapar, bat›daki meselelerle daha fazla meflgul olma imkân› bulabilmifltir.

SANCAR’IN TAHTA ÇIKMASI VE DEVLET‹N YEN‹DEN YAPILANDIRILMASI Sultan Muhammed Tapar’›n ölümünden sonra (1118) yerine on dört yafl›ndaki o¤lu Mahmud sultan ilan edildi. Abbasi halifesi Müstazhir Billah da onun ad›na hutbe okutarak saltanat›n› onaylad›. Ancak Sancar bir yandan ye¤eninin yafl›n›n kü-


6. Ünite - Sancar Dönemi

çük olmas›ndan ötürü devlet için kayg›lanan; di¤er yandan da y›llard›r edindi¤i idarî tecrübeye istinaden, saltanata her bak›mdan kendisini lây›k görüyordu. Nitekim Selçuklu hanedan›n›n yaflça en büyük ve özellikle en güçlü üyesi olan Sancar, ye¤eni Mahmud’un sultanl›¤›n› tan›mad›. ‹mparatorlu¤un do¤usunda kendisini Sultan ilan ettikten sonra ye¤eni Mahmud’un üzerine yürüdü. Bir yandan da Halifeden kendi ad›na hutbe okunmas›n› istedi. Sultan Mahmud da amcas›na yapt›¤› bar›fl önerisinin reddedilmesi üzerine Rey’e çekilerek savafl haz›rl›klar›na bafllad›. ‹ki ordu Save’de karfl› karfl›ya geldi. Mahmud’un daha kalabal›k olan askerine karfl› 20.000 kifliyle savafla giren Sancar, ordusunda bulunan k›rk filin sa¤lad›¤› üstünlükle, ye¤enini yenilgiye u¤ratt› (14 A¤ustos 1119). Mahmud bunun üzerine ‹sfahan’a çekildi. Bu s›rada henüz hilafet taht›na oturan Müsterflid Billah da, Sancar ad›na hutbe okutmaya bafllad›. Böylece bu taht mücadelesini kazanan Sancar, Hemedan’dan Rey’e giderken Mahmud’u da huzuruna ça¤›rd›. Art›k Melikflah döneminden daha genifl s›n›rlara ulaflm›fl bir ‹mparatorluk olan Selçuklu Devletinin, karfl› karfl›ya oldu¤u meseleler de bir o kadar karmafl›k hâle gelmifl bulunuyordu. Bunun bilinciyle hareket eden Sultan Sancar devlette yeni bir idarî düzenlemeye gitti. Mahmud’u “Sultanü’l-muazzam” (Büyük sultan) unvan›yla, Hemedan merkez olmak üzere Irak’a tayin etti. Bat›da Selçuklu idaresi alt›nda bulunan di¤er eyaletleri (Halifeli¤e ait Irak-› Arab, Suriye, Azerbaycan ve Do¤u Anadolu) onun idaresine b›rakt›. Sultan Sancar veliahd ilân etti¤i Mahmud’u k›z› Mahmelek, o vefat ettekten sonra da di¤er k›z› Gevher Hatun ile evlendirdi. Kendisi “Sultanü’l-a’zam” (En büyük sultan) unvan› alan Sancar, di¤er ye¤enleri Mesud, Tu¤rul ve Selçukflah’a da Irak-› Acem, Azerbaycan ve Huzistan’da baz› yerler verdi. Rey ve Mazenderân baflta olmak üzere, Irak’ta baz› yerleri, Mahmud’un ba¤›ms›z hareket etmesini engellemeye yönelik bir tedbir olarak olarak kendisine ba¤lad›. Büyük Selçuklu Devleti’nin merkezini Merv’e tafl›d›. K›saca özetlemek gerekirse, bu flekilde, Büyük Selçuklu Devleti’ne tâbi Irak Selçuklu hanedan› (1119-1194) kurulmufl oldu. En Büyük Sultan olan Sancar; Gazneliler, Harizmflahlar ve Karahanl›lar gibi kendisine tâbi yerlerde, hutbede kendi ad›ndan sonra Mahmud’un ad›n›n da zikredilmesini emretti. Ancak Sultan Mahmud da, Sancar’a s›k› tâbiyet ba¤lar› ile ba¤l› bulunuyor; hutbe ve sikkede önce sultan›n ad›n› zikretmek, sadece üç defa nevbet çalmak, Sancar’›n alâmeti olan renkleri kullanmak gibi vassal›k yükümlülüklerini yerine getirmek mecburiyetinde bulunuyordu. Onun sultan unvan› tafl›mas›n›n ayr›cal›¤› Sancar’a karfl› de¤il, idaresine b›rak›lm›fl yerlerdeki vassallar› ve Sancar’›n tâbileri olup hutbede onun ad›n› da okutmak zorunda olan hükümdarlar üzerindeki statüsü ile ortaya ç›k›yordu. Nitekim Mahmud’u olabildi¤ince s›k› bir flekilde kendisine ba¤lamak isteyen Sancar, ye¤eni Mahmud’un ordusunda kendisine karfl› savaflan kumandanlar› da tasfiye etti. Irak Selçuklu sultan›n›n hizmetinde görev alacak devlet adamlar›n› da kendisi tayin ettikten sonra baflkenti Merv’e gitti.

SULTAN SANCAR’IN BATI S‹YASET‹ Sancar’›n Irak Selçuklular› ile ‹liflkileri Sultan Sancar, bat› bölgesinin idaresini Mahmud vas›tas›yla yürütmek karar›na ra¤men; zaman içerisinde yaflanan olaylar, kendisinin de burada hiç az›msanmayacak bir mesai harcamas›n› gerektirdi. Bir yandan Selçuklu flehzâdelerinin aral›ks›z taht kavgalar›, bu arada dolayl› ya da do¤rudan kendi otoritesinin hedef al›nmas› ve halifelerin bu olaylar içerisindeki yeri, Sancar’› bat›da oldukça meflgul etmifltir.

103

Save: Irak-› Acem’de Hemedan ile Rey yolunun ortas›nda bir flehir.


104

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Büyük Selçuklu Tarihi

Nitekim Irak Selçuklu Sultan› Mahmud’a karfl› kardeflleri hemen taht kavgalar›na bafllad›lar. Mahmud’a karfl› ilk olarak Gence meliki olan kardefli Mesud isyan etti. Hille emiri II. Dübeys b. Sadaka ile ittifak etmifl olan Mesud, Aksongur Porsukî idaresinde üzerine gönderilen orduya yenik düfltü (1120). Mesud bununla birS‹ZDE taraf›ndan affedildi. Ancak mücadeleye devam eden Dübeys, likte SultanSIRA Mahmud Ba¤dad flahnesi Porsukî ve Halife Müsterflid’in kuvvetlerini ma¤lup etti. Müsterflid’le bir anlaflma Dübeys’in, onun vezirini azlettirmesine bak›lacak olursa, D Ü fi Ü N E L yapan ‹M Halifeli¤i kendi denetimi alt›na almak istedi¤i anlafl›lmaktad›r. Halife de asl›nda Dübeys’ten çok çekinmesine, Selçuklular› ona tercih etmesine ra¤men bu anlaflma S O R U sayesinde kendisi siyasî rol üstlenmifl oluyordu. Dübeys b. Sadaka, merkez olmak üzere 997-1163 y›llar› aras›nda, Irak’ta hüküm D ‹ K K A Hille T sürmüfl Mezyedo¤ullar› hanedan›na mensup emirlerdendir. Mezyedo¤ullar›’›ndan I. Dübeys, Tu¤rulSIRA Bey’in Ba¤dad seferi s›ras›nda fiiî olmas› sebebiyle, Besâsirî ve Fat›mîlerden S‹ZDE yana siyaset izlemiflti. Melikflah taraf›ndan emirli¤i onaylanan Sadaka b. Mansur zaman›nda, topraklar› Dicle’nin sol k›y›s›n› da içerisine alacak kadar geniflledi. Selçuklular’›n fetAMAÇLARIMIZ ret döneminde Tapar taraf›nda yer alan Sadaka, bu kar›fl›kl›klardan istifade ederek topraklar›n› geniflletmeye bafllad›. T›pk› Müslim b. Kureyfl gibi, Selçuklulara ra¤men bir Arap Devleti kurmay› hayal ediyordu. ‹syankâr davran›fllar› dolay›s›yla Tapar taraf›ndan bir saK ‹ TSultana A P vaflta öldürüldü. ba¤l› kalmak ve Hille’ye dönmemek flart›yla, yerine o¤lu II. Dübeys geçirildi. Ancak Tapar’›n ölümünden sonra saltanat kavgalar›ndan yararlanarak Hille’ye dönen Dübeys, Halifeyle de mücadeleye girdi. Sancar taraf›ndan Halife’ye karfl› bir E L E V ‹ Z Y O NDübeys, daha sonra Sultan Mesud taraf›ndan, Halifenin katlinden koz olarakT kullan›lan sorumlu tutularak öldürüldü. Hanedan 1163’e kadar varl›¤›n› sürdürmekle birlikte eski gücünü kaybetti.

N N

‹NTERNET

Halifenin siyasî güç denemesi mahiyetindeki bu faaliyetlerinden rahats›z olan Sultan Sancar, Mahmud arac›l›¤› ile Halifeye yeni bir vezir tayin ettirdi. Ancak bu arada daha önce de isyan etmifl olan Mahmud’un kardefli Melik Tu¤rul, halifeyle mücadeleye girdi yenilince de, kendisine yard›m eden Dübeys ile birlikte Sancar’a s›¤›nd›. Mahmud’un kendi r›zas› hilaf›na gücünü artt›rmas›n› istemeyen Sancar, ye¤enleri aras›nda buna uygun bir denge siyaseti izledi¤i için Tu¤rul’u himaye etmekteydi. Bundan rahats›z olan Mahmud ise Müsterflid ile iflbirli¤i yapt›. Bu geliflmeler zaten mücadeleci bir kiflili¤e sahip olan Halifeyi, Selçuklularla aras›ndaki protokolü ihlâl edecek davran›fllara sevk etti. Bunun üzerine Sultan Mahmud’a bir elçi gönderen Sancar, onu Halifeyle olan iflbirli¤ine son vermesi hususunda uyard› ve Ba¤dad’a gitmesini emretti. Mahmud’un Ba¤dad’a gelmekte oldu¤unu haber alan Müsterflid, k›tl›¤› gerekçe göstererek onun flehre girmesine engel olmak istedi ve savunma tedbirleri ald›. Sultan Mahmud bunun üzerine Ba¤dad’a k›l›ç zoruyla girmek zorunda kald› (Ocak 1127). Buna ra¤men Halifeye sayg›da kusur etmeyen Mahmud onunla bir miktar para ve mal karfl›l›¤›nda anlaflma yapt›. Bu flekilde bir anlaflma, Halifenin siyasî rolünü onaylama anlam›na da geliyordu. Sultan Sancar, Irak’ta yaflanan geliflmeleri yak›ndan takip edebilmek ve Mahmud’un Halife ile hâlâ iflbirli¤i yapmakta oldu¤u fleklindeki flikâyetleri denetlemek için Rey’e geldi (1128). Hemedan’da bulunan ye¤eni Sultan Mahmud’u da yan›na ça¤›rd›. Mahmud derhal Sultan Sancar’›n huzuruna giderek itaatini arz etti. Sultan Sancar, Halifenin hareket alan›n› s›n›rland›rmak üzere, bir süredir gözetim alt›nda tuttu¤u Dübeys’i serbest b›rakt›. Mahmud’dan onu Halife ile bar›flt›r›p, Musul valili¤ine tayin etmesini istedi. Sultan Mahmud, en büyük sultan›n isteklerinin ikinci


6. Ünite - Sancar Dönemi

k›sm›n› yerine getirmedi¤i için, Sancar’›n himayesinde kardefli Mesud’un ayaklanmas›na muhatap oldu. Sultan Mahmud’un ölümü üzerine (Eylül 1131) vezir Dergüzinî ve atabey Aksungur Ahmedil, onun o¤lu Melik Davud’u Irak Selçuklu sultan› ilân ettiler. Bu teflebbüs Sultan Sancar’›n izni d›fl›nda gerçekleflti¤i için gayr› meflru say›larak Müsterflid taraf›ndan onaylanmad›. Di¤er taraftan Davud’un Azerbaycan meliki olan amcas› Mesud da taht› ele geçirmek üzere harekete geçti. Mesud da Halifeye elçi göndererek ad›na hutbe okunmas›n› istedi. Bu talebi de geri çeviren Halife, Davud’un di¤er amcas› Fars meliki Selçukflah’›n büyük bir orduyla Ba¤dad’a gelmesi üzerine onunla anlaflt›. Fakat hutbe okutma konusunu, Sancar’›n iznine tâbi sayarak erteledi. Melik Mesud ise ad›na hutbe okunmas› talebi reddedildi¤i için, Ba¤dad’› kuflatmaya geldi. Müttefiki Musul valisi ‹madeddin Zengi’nin kuvvetlerinin bask›na u¤ramas›yla onun deste¤inden de mahrum kalan Mesud, Selçukflah’la girdi¤i savaflta yenilgiye u¤rad›. Bu ana kadar Sultan Sancar’a sadakatle ba¤l› oldu¤u izlenimini veren Müsterflid, Sancar’›n bu tarafa gelmekte oldu¤u haberini al›nca, Selçuklu melikleri ile anlaflarak, onun aleyhinde bir ittifak yapt›. Buna göre Mesud’u sultan, Selçukflah’› veliaht ilan eden Halife, Irak’› yönetmek üzere Mesud’u kendisine bir nevi vekil tayin ediyor ve Sancar’›n ad›n› hutbeden ç›kar›yordu (Mart 1132). Mesud, daha sonra kendisinin de çok s›k›nt› çekece¤i Halifenin siyasî nüfuz mücadelesi konusunda, saltanat ihtiras›yla verdi¤i bu tavizin ne manaya geldi¤ini, o gün de¤ilse bile sonradan çok net olarak anlam›flt›r.

Dînever Savafl› ve Sancar’›n Duruma Hâkim Olmas› Irak’taki bu geliflmeleri haber alan Sultan Sancar, önce Musul valisi Zengi’yi Ba¤dad flahneli¤ine, Dübeys’i de Hille’ye tayin etti. Ard›ndan büyük bir ordu ile harekete geçen Sancar önce Rey’e geldi, sonra Irak Selçuklular›n›n merkezi Hemedan’a girdi. Sancar’›n nihaî hedefi flüphesiz Ba¤dad’a yürümekti. Ancak müttefikler de Sultanla savaflmak için hemen harekete geçmifl bulunuyorlard›. Hattâ Halife Müsterflid de bizzât harbe kat›lacakken, Zengi ve Dübeys’in Ba¤dad’a hareket etmesi üzerine geri döndü. Mesud bu geliflmeler üzerine Sancar’la savaflmaya cesaret edemeyerek Azerbaycan’a do¤ru çekilmeye karar verdi. Ancak Mesud’u yakalamak karar›nda olan Sultan çok süratli bir flekilde hareket ederek, dört günlük takibin sonunda Dînever’de ona ulaflt›. Sancar’›n 100.000 kiflilik ordusuna karfl›s›nda 30.000 civar›ndaki askeriyle harbi kabule mecbur olan Mesud’un, bir k›s›m kuvvetleri de kendisini savafltan hemen önce terk edip Sancar’›n saflar›na kat›ld›lar. Mesud, çok fliddetli bir muharebe yapmas›na ra¤men a¤›r bir yenilgiye u¤rad›. (May›s 1132). Ordusundan çok say›da kimse esir düflmekle birlikte Mesud kaçmay› baflard›. Fakat k›sa zaman sonra Sultan’›n aff›na mazhar olup yeniden Gence’ye tayin edildi. Ancak Sancar bütün bu olanlardan sorumlu tuttu¤u atabey Karaca es-Saki’yi öldürttü, Selçukflah ise Fars’a kaçt›. Dînever savafl›ndan sonra bat› ile ilgili yeni biri düzenleme yapan Sultan Sancar, bir süreden beri yan›nda bulunan ye¤eni Tu¤rul’u, Irak Selçuklu Sultanl›¤› taht›na oturttu. Sultan Sancar, Dergüzinî’yi Tu¤rul’a vezir tayin ettikten sonra Horasan’a geri döndü. Sultan›n her nedense kendisiyle ilgili bir karar almad›¤› Halife ise, onun dönmesinden sonra Ba¤dad’› kuflatan Zengi ve Dübeys’i ma¤lub etmeyi baflard›. Müsterflid bu baflar›s›ndan dolay› kendisine güveni bir hayli artm›fl oldu¤undan, Sancar’›n atad›¤› Tu¤rul’un ad›na hutbe okutmay› kabul etmedi. Sultan Tu¤rul, teorik olarak 1134 y›l›nda ölene kadar Irak Selçuklu sultan› olarak kald›.

105

‹madeddin Zengi: 11271233 y›llar› aras›nda, Kuzey Irak ve Suriye’de Irak Selçuklular›na ba¤l› olarak hüküm sürmüfl; atabeylik olarak adland›r›lan Zengiler hanedan›n›n kurucusudur. Sultan Mahmud taraf›ndan 1127’de Musul valili¤ine ve yan› s›ra o¤lunun atabeyli¤ine tayin edilmiflti.


106

Büyük Selçuklu Tarihi

Ancak Sancar’›n dönmesinden sonra ye¤eni Davud ve sonra kardefli Mesud, Sultan Tu¤rul’a karfl›; daha sonrada Davud, saltanat›n› ilan eden Mesud’a karfl› ayakland›lar. Halife de do¤al olarak yine muhaliflerin yan›nda yer alarak, önce Davud, sonra Mesud ad›na hutbe okutarak, Sancar’›n iradesine ve iktidar›na karfl› meydan okumaya devam etti.

Sultan Sancar- Abbasî Halifeli¤i ‹liflkileri

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Taht mücadeleleri devam etti¤i s›rada ölen Tu¤rul’un yerine Irak Selçuklu taht›na Mesud geçti (1134). Sancar da, her ne kadar kendisine ra¤men olsa da, art›k olaylar›n istikrara kavuflmas› ad›na onun saltanat›n› onaylad›. Ancak Mesud’dan bu olaylar› k›flk›rtan baz› emirlerin öldürülmesini istedi. Bu emirlerin Halifeye s›¤›nmalar› üzerine Sultan Mesud, Halife Müsterflid ile ihtilafa düfltü. Önceki ünitelerde de yeri geldi¤inde belirtildi¤i gibi, Tu¤rul Bey taraf›ndan Büveyho¤ullar›n›n sultas›ndan kurtar›lan Halife, ba¤›ms›z siyasî bir güç olmay› beklerken, bundan sonra da Selçuklular›n himayesi alt›na girmiflti. Bunu geçici ve ar›zî bir durum olarak de¤erlendiren Halifeler, temel varl›k sebebi olarak gördükleri siyasî iktidarlar›n› yeniden kurmak için, en bafl›ndan beri büyük bir mücadele vermekteySIRA en S‹ZDE diler. Devletin muktedir oldu¤u zamanlarda, Tu¤rul Bey’in ölümü üzerine Selçuklu sultan› ad›na okunan hutbenin kesilmesi, Ba¤dad’dan Selçuklu memurlar›n›n kovulmas›; Sultan Melikflah zaman›nda üst seviyeye ç›kan ihtilaflar bu rekabetin D Ü fi Ü N E L ‹ M baz› safhalar› olarak hat›rlanabilir. Selçuklu fetret döneminden ise bir toparlanma süreci olarak yararlanan Halifeler, ikinci imparatorluk devri ad› verilen Sancar zaS O Rbir U flekilde aç›kça savafla tevessül eder oldular. Bunda halifeli¤in, man›nda ilginç Müslüman hükümdarlar›n saltanatlar›n›n meflrulu¤unun onayland›¤› makam olmas› dolay›s›yla, D ‹bütün K K A T taht davac›lar›n›n onun kap›s›n› çalmak zorunda olmas›n›n büyük bir etkisinin oldu¤unu unutmamak gerekir. Ayr›ca Halife-Sultanlar mücadelesinin bu aflamaya gelmesinde, Selçuklu Devletinin zaaflar› kadar, hilafet taht›nda SIRA S‹ZDE oturan Müsterflid Billah’›n kiflisel özelliklerinin de etkisi bulunmaktad›r. Buna ra¤men iki hanedan aras›nda iliflkiler, evlilikler yoluyla iyilefltirilmeye çal›fl›l›yordu. Müsterflid bu çerçevede Sultan Sancar’›n k›z› ile evlenmifl bulunuyordu. Daha sonAMAÇLARIMIZ ra Sultan Mesud ve Halife Muktefî aras›nda da karfl›l›kl› evlilikler yap›lm›flt›r.

N N

Müsterflid Billah daha fazla bilgi için bkz. Osman G. Özgüdenli “Selçuklu Hilâfet K ‹ Thakk›nda A P Münasebetlerinde Bir Dönüm Noktas›: Halife el-Müsterflid’in Katli Meselesi”, ‹ÜEF TD, 39 (2004), 1-35. TELEV‹ZYON

Müsterflid, Irak Selçuklu flehzâdeleri aras›ndaki taht kavgalar›ndan yararlanarak bir taraftan kendisine ait bir ordu kurarken, di¤er taraftan Sultan Mesud’a karfl› olan komutanlar› kendi yan›na toplamaya u¤rafl›yordu. Irak’ta yaflanan geliflmeleT E R N Eeden T ri yak›ndan‹ Ntakip Sultan Sancar, bu hususta Irak Selçuklu sultanlar›na uyar›larda bulunuyordu. Sultan Mahmud’un Ba¤dad seferine memur edilmesi ve Sultan Sancar’›n ad›n› hutbeden ç›karan Müsterflid’in müttefiklerinin Dînever’de yenilgiye u¤rat›lmalar› da bu cümledendi. Daha önce Halifenin ihtiraslar›na alet olmakla birlikte, Mesud tahta geçince yukar›da söylendi¤i gibi, Müsterflid’in sultana muhalif emirleri korumas› dolay›s›yla, Selçuklu-Halifelik iliflkileri kopma noktas›na geldi. Bu olanlara kay›ts›z kalmas› beklenmeyen Sultan Sancar ile Halife aras›nda da bu vesile ile birbirini itham eden baz› yaz›flmalar vuku buldu. Sonunda Halife Müsterflid, Sultan Mesud’un ad›n› hutbeden ç›kar›p, Davud ve Sancar’›n adlar›n› koydu. Sonra da Mesud ile savaflmak üzere büyük bir orduyla ha-


107

6. Ünite - Sancar Dönemi

rekete geçti. Halife savaflmak üzere ilerlerken Kirmanflah’a vard›¤›nda okudu¤u hutbede Selçuklular› fâs›k olarak nitelendirmesi çat›flman›n ulaflt›¤› seviyeyi göstermesi bak›m›ndan mühimdir. Müsterflid savafl öncesinde bir k›s›m kuvvetleri kendisini terk etmesine ra¤men, Sultan Mesud ile Hemedan yak›nlar›nda harbe girdi. Savafl› kaybeden Halife esir düfltü ve tüm a¤›rl›klar› ya¤maland› (Haziran 1135). Sultan Mesud, metbû sultan Sancar’a durumu rapor ederek, bu husustaki emirlerini bekledi¤ini bildirdi. Bu arada Sultan Mesud’un, bir daha ordu toplamamas› ve harp tazminat› ödemesi kayd›yla anlaflma yapt›¤› Halife, Sancar’›n emri do¤rultusunda tam Ba¤dad’a gönderilecek iken, Sancar’›n elçilik heyetinin karfl›lanmas› s›ras›nda Bat›nîler taraf›ndan öldürüldü. Dönemin Arap müellifleri Müsterflid’in ölümünden Sultan Sancar’› ve Mesud’u do¤rudan sorumlu tutulmufllard›r. Sancar’›n bu konuda Bat›nîlerle iflbirli¤i yapt›¤› iddialar›, Halife ile aralar›ndaki meselenin siyasî bir mevzu olmas›na binaen çok da tuhaf karfl›lanmamal›d›r. Nitekim Sultan Melikflah’›n öldürülmesinden Halife Muktedî; Müsterflid’in ölümünden de Sancar sorumlu tutulabilir. Hattâ Sancar’dan Mesud’a iki ayr› mektup geldi¤i, birincide Halifeye sayg› gösterip derhal Ba¤dad’a göndermesini isterken, di¤erinde kargafla s›ras›nda Halifeyi bertaraf etmedi¤i için azarland›¤› ifade edilmektedir. Müsterflid öldürülünce yerine o¤lu Raflid Billah geçti. Ancak yeni Halife babas›n›n Mesud’la yapt›¤› anlaflman›n yükümlülüklerini yerine getirmedi¤i gibi, Selçuklu aleyhtar› politikalar› aynen sürdürmek niyetinde idi. Sultan Mesud gönderdi¤i elçi vas›tas›yla kendisine biat etti¤i hâlde, Ba¤dad’› tahkim eden Raflid, Selçuklu flehzâdeleri ve ümeras›yla ittifak ederek sultana karfl› ordu toplamaya bafllad›. Raflid Billah’›n en mühim kozu, yine saltanat›n›n onaylanmas›n› bekleyen melikler ve onlar› taht kavgalar›na sürükleyen atabeyleri ile devaml› taraf de¤ifltiren gulâm ümerâ idi. Sultan Mesud, kendisine karfl› 30.000 kiflilik ordu toplayan Halifenin üzerine yürüyüp Ba¤dad’› muhasara etti. ‹ki aya yak›n süren kuflatmadan dolay› s›k›nt›ya düflen ve ordusu da¤›lan Halife de, Ba¤dad’› terk edip müttefiki Zengi ile Musul’a gitti. Mesud’un derhal Ba¤dad’a dönmesi yolundaki ça¤r›s›n› kabul etmeyen Halife, Sancar’›n onay› ile azledilerek yerine Muktefî Liemrillah getirildi (A¤ustos 1136). Sultan Mesud’a karfl› savaflmaya kararl› olan Raflid ise Melik Davud ve baz› gulâm emirlerle birleflip ‹sfahan’a giderken Bat›nîler taraf›ndan öldürüldü. Melik Davud da ayn› flekilde bir suikastle ortadan kald›r›ld›. Yeni Halife, iki selefinin hayat›na mal olan ve halifeler aleyhine neticelenen mücadeleyi bir daha asker toplamamak, Türk gulâm edinmemek ve Ba¤dad’› terk etmemek flartlar›yla; yani statü konusunda en bafla dönerek yapt›¤› anlaflma ile flimdilik sona erdirdi. Savafl tazminat› olarak da halifeli¤in pek çok mal›na el konuldu. Bu anlaflmaya Mesud’un saltanat› boyunca önemli ölçüde uyuldu ise de, Büyük Sultan Sancar’›n do¤udaki yo¤un meflguliyeti, Irak Selçuklular› ve Halife ile daha fazla ilgilenmesine f›rsat vermedi. Sancar’›n ölümünden sonra, onun yüksek himayesinden mahrum kalan Irak Selçuklular›n›n, iç çekiflmelerinden yararlanan halifeler yeniden ordular kurmak imkan› bulacaklard›r. Irak Selçuklular› ve Atabeyliklerle ilgili ünitelerde yeri geldi¤inde bu hususta bilgi verilecektir. Sultan Sancar zaman›ndaki Selçuklu-Halifelik iliflkilerini, önceki dönemlerle SIRA S‹ZDEkarfl›laflt›rarak k›saca de¤erlendirin?

SULTAN SANCAR’IN DO⁄U S‹YASET‹

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Sultan Sancar’›n ülkesinin do¤usunda iliflki içerisinde bulundu¤u bafll›ca hâkimiyetler Karahanl›lar, Gazneliler, Gurlular, Karah›taylar Harizmflahlar S O R ve U O¤uzlard›r.

Fâs›k ilahî emirlere itaâtten ayr›l›p asi olan mümin veya kâfirler için kullan›lan bir terimdir.

1

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE


108

Büyük Selçuklu Tarihi

Selçuklu Devletinin bunlarla iliflkilerini kronolojik, yani tarih s›ras›na göre anlatmak mümkün ve daha kolayd›r. Ancak anlat›lanlar›n konu bütünlü¤ü esas›na uymamas› halinde daha çok ezbere yönelten bir anlat›m tarz› olaca¤› düflüncesiyle, bu bölüm konular›na göre, fakat kendi içerisinde kronolojik olarak incelenecektir.

Karahanl›larla ‹liflkiler

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Türkistan Hanlar› olan Karahanl›larla, daha devlet kurmadan önce de yo¤un temas içerisinde bulunan Selçuklular, devlet kurduktan sonra da onlarla Ceyhun nehri s›n›r olmak üzere komflu olmufllard›. ‹ki devletin iliflkileri ço¤unlukla Selçuklular’›n üstünlü¤üyle, ama Sultan Alp Arslan’›n da talihsiz bir flekilde hayat›n› kaybetti¤i s›n›r çat›flmalar› içerisinde geçti. Maveraünnehir’in yerel/‹ranî unsurlar›, mutlakiyetçi olmayan Bozk›rl› Türk hükümranl›k anlay›fl›n› istismar edilebilir bir alan olarak görmüfllerdir. Bu sebeple özellikle Bat› Türkistan’da ulemâ/sivil bürokratlar, hükümdar›n egemenlik alan›na girmek için devletle çat›flmakta idiler. Daha önce de anlat›ld›¤› gibi, Melikflah bu tür çat›flmalar›n yo¤unlaflt›¤› dönemde yap›lan davet üzerine Türkistan’a iki sefer düzenlemifl Do¤u ve Bat› Karahanl› ülkesini tâbi devlet statüsünde topraklar›na ba¤lam›flt›. Yine yukar›da da söylendi¤i üzere, Selçuklu Devleti Melikflah’›n ölümüyle fetret dönemi yaflamas›na ra¤men; Sultan Berkyaruk ve Horasan meliki Sancar’›n gayretleri ile Karahanl›lar’›n statüyü de¤ifltirmesine imkân verilmemiflti. Sancar, k›z kardefli ile evli bulunan ve ayn› zamanda kay›npederi olan Muhammed Arslan Han’›, meliklik döneminde Karahanl› taht›na oturtmufltu. Otuz y›la yak›n bir süre sadakatte kusur etmeyen Muhammed Han, hasta ve felçli oldu¤u son y›llar›nda yeterince ayd›nlat›lamayan baz› olaylarla karfl› karfl›ya kald›. Hasta oldu¤u için kendisine bir nevi vekil ka¤an tayin etti¤i, ya da etmek zorunda kald›¤› o¤lu Nasr, ulemadan birisinin önderlik etti¤i bir isyan sonucu öldürüldü. Muhammed Han bunun üzerine ba¤l› oldu¤u Sancar’a müracaat ederek yard›m istedi. Ancak Sancar Maveraünnehr’e geldi¤i s›rada, Han’›n di¤er SIRA S‹ZDE o¤lu Ahmed Han isyan› bast›rm›fl bulunuyordu. Aslan Han, herhalde babas›n›n yerine geçmek için acele eden ve Selçuklu hâkimiyetinden kurtulmak isteyen Ahmed’in etkisiyle, Sancar’a art›k gelmesine gerek bulunmad›¤›n› bildirdi. Bu muD Ü fi Ü N E L ‹ M ameleye çok k›zan Sancar, o günlerde Muhammed Han veya belki o¤lunun kendisine karfl› düzenledi¤i baflar›s›z bir suikast giriflimini ortaya ç›kard›. Sancar bunun O R U üzerine MartS 1130’da Semerkant’› ele geçirdi. Muhammed Han sultan›n huzuruna hastal›¤› dolay›s›yla ac›nacak bir vaziyette ç›kar›ld›. Muhammed Han af dilediyse de tahttan indirildi. D ‹ K K A T Sancar’›n efli olan k›z› Terken Hatun’un yan›na sürgüne gönderildi. Ahmed’in tahta geçmesine müsaade etmeyen Sancar artarda tayin etti¤i iki hükümdar›n ölümünden sonra, kendi k›z kardeflinden olan ve saray›nda büyüttüSIRA S‹ZDE ¤ü Muhammed Han’›n o¤lu Mahmud’u, Karahanl› hükümdar› tayin etti. Mahmud Arslan Han ölümüne kadar Sancar’a büyük bir sadakatle ba¤l› kald›. Ancak bu durum Sancar’›n Türkistan’daki hadiselerin içerisine, gere¤inden çok çeAMAÇLARIMIZ kilmesine sebebiyet verdi.

N N

Karahanl›larK hakk›nda ‹ T A P daha fazla bilgi için bkz. Ö.Soner Hunkan Türk Hakanl›¤› (Karahanl›lar) ‹stanbul 2011

Karah›taylar Savafl› T E L E V ‹ve Z Y OKatavan N Liao imparatorlu¤u ad›yla Kuzey Çin’de iki asra yak›n (916-1125) hüküm süren, Karah›taylar (Kitanlar), yaklafl›k yüz y›l önce (1017) de Türkistan’› istilâ girifliminde bulunmufl ve Togan Ahmed Han taraf›ndan s›n›rlar›n›n d›fl›na ç›kar›lm›fllard›. ‹NTERNET


6. Ünite - Sancar Dönemi

109

1125 y›l›nda Cürcenler taraf›ndan buradaki hâkimiyetlerine son verilince, yeniden bat›ya do¤ru çekilmeye mecbur kalan Karah›taylar 1128 y›l›nda yine Karahanl›larla karfl›laflt›lar. Önce Ahmed Han taraf›ndan yenilgiye u¤rat›l›p, Karahanl› devleti hudutlar›n› korumakla görevlendirildiler. Ancak daha sonra iç çekiflmeler dolay›s›yla yard›m›na baflvurulan Gürhan, bu vesile ile girdi¤i Balasagun flehrini ve tüm Do¤u Karahanl› topraklar›n› istilâ etti (1130). Göçebe istilâlar›n›n tabiat› icab› Karah›tay istilas›n›n burada durmas› beklenemezdi. Nitekim Karah›taylar Fergana’y› iflgâl edip Maveraünnehr’e yöneldiler. Karah›taylar’›n ilerleyiflini durdurmak üzere, Hocend’de karfl›lar›na ç›kan Mahmud Arslan Han yenilgiye u¤rad›(1137). Bu s›rada Han’› meflgul eden en önemli meselelerden birisi de, Maveraünnehir’in fethinden beri, yerleflik hayata geçirilmek istenen ama geçirilemeyen Karluklar›n isyanlar›yd›. Ancak do¤udan bat›ya büyük bir göç dalgas›n›n harekete geçti¤ini çok önceden gören Sancar’›n oluflturdu¤u hudut teflkilat›na ra¤men, Selçuklu ülkesinin de bundan nasibini almas› kaç›n›lmazd›. Çünkü göçlerin geriye döndürülmesi mümkün olmad›¤› gibi, ses dalgalar› gibi büyüyerek, birbirlerinin üzerine katlan›p ço¤alarak yekdi¤erini daha bat›ya itmekte idiler. Bu çerçevede Sultan Sancar, Abbasi Halifesine gönderdi¤i bir mektupta gayrimüslimlere karfl› verdi¤i mücadeleyi anlatm›fl ve kendisinden destek istemifltir. Mahmud Han 1137 y›l›nda, Karah›tay, Karluk, Ya¤ma, Kangl› ve O¤uz boylar›n›n giderek artan bask›lar› karfl›s›nda Sultan Sancar’a yard›m ça¤r›s›nda bulundu. Bu dönemde Türk-‹slam Dünyas›n›n koruyucusu durumunda olan Sultan Sancar, daha sonra anlat›lacak olan Harizm meselesi yüzünden yard›m seferini biraz geciktirdi. Asl›nda Sancar’›n, Karah›taylar›n muhtemel Maveraünnehr istilalar›na karfl›, daha 1130’lardan itibaren, Cend’den Mank›flla¤’a kadar bir uç teflkilat› kurarak tedbirler ald›¤› ve siyasetini buna göre düzenledi¤ini bilinmektedir. Karahanl› hükümdar›n›n isyanc› Karluklar› Maveraünnehr’den ç›karma teflebbüsü, adetâ felaketin bafllang›c› oldu. Devletin bir iç meselesi olmas›na ve Karah›tay istilas› halk aras›nda büyük bir korku yaratm›fl olmas›na ra¤men Karluklar, Gürhan’›n himayesine girmekle ifli uluslararas› boyuta tafl›m›fl oldular. Karah›taylar›n bat›ya do¤ru yay›lmalar›n› uzun bir süredir yak›ndan takip eden Sultan Sancar, Karah›taylar üzerine düzenleyece¤i bir sefer için zaten haz›rd›. Kendisine tâbi hükümdar ve emirlere bu sefere kat›lmalar›n› bildirdi. Bu çerçevede Gazne, Sistan, Gur, ve Mâzenderân hâkimleri olan tâbilerinin de yer ald›¤› yaklafl›k yüz bin kiflilik ordusuyla Türkistan’a hareket etti. Sultan Sancar’›n sefere ç›karken, beraberinde çok kalabal›k bir din adam› toplulu¤u götürmesi, bu savafla cihad rengi vermek istedi¤ini göstermektedir. Semerkand’a var›nca Mahmud Han, Karluklardan flikâyet ederek Sultan Sancar’›, önce onlar›n cezaland›r›lmas› hususunda teflvik etti. Selçuklu emirlerinden baz›lar› da Karluklar konusunda Mahmud Han’la hemfikir idiler. Sancar’›n Maveraünnehr’e geldi¤ini ö¤renen Karluklar, ona elçi göndererek 50.000 koyun, 5.000 deve, 5.000 at vermeye ve hizmete haz›r olduklar›n› bildirip affedilmelerini istediler. Sultan Sancar bu teklifi kabul edecekken, Han’›n, onlar›n sözlerinde durmayaca¤› yolundaki telkinleri üzerine vaz geçti. Bunun üzerine Karluklar, Karah›tay hükümdar› Gürhan’a s›¤›narak yard›m istediler. Bu arada Harizm hâkimi Ats›z da, ba¤›ms›zl›k kazanmak ümidiyle, Sultan Sancar aleyhinde olabilecek bütün teflebbüsleri desteklemekteydi. Gürhan, Karluklar›n affedilmesi amac›yla Sultan nezdinde teflebbüste bulundu ise de, Sancar diplomatik nezaketin ötesine geçerek; elçi ve mektup gönderdi¤i Gürhan’›, tehditle ‹slamiyet’e davet etti. Gürhan’›n da beklenece¤i üzere, Selçuklu

Karah›taylar: Orta Asya’da H›tay (Kitan)lar taraf›ndan kurulan baflkenti Balasagun olan Mo¤ol hanedan›n ad›d›r. 1125 y›l›nda Cürcenler taraf›ndan y›k›lan Liao hanedan› mensuplar›ndan Yeh-lü Tafli bat›ya hareket ederek Karahoca Uygur Hanl›¤› ile Do¤u Karahanl›lar› egemenli¤i alt›na alarak Karah›tay hanedan›n› kurmufltur. Karah›tay hükümdarlar› Gürhan unvan› tafl›rlard›.


110

Büyük Selçuklu Tarihi

elçisini hakaretle geri çevirmesi, iki hükümdar aras›nda savafl› kaç›n›lmaz hale getirdi. Karah›tay ordusunun say›s› kum ve kar›nca miktar›nca, sel suyu gibi inen yedi yüz bin atl› gibi abart›l› ifadelerle verilmesine ra¤men, iki ordunun say›ca birbirine yak›n oldu¤u tahmin edilmektedir. Fakat Gürhan’›n saflar›nda savafla kat›lan otuz-k›rk bin kadar Karluk askeri, o dönemin en mahir savaflç›lar› idi. Karahanl› Mahmud Han ise ordusuyla Sancar’›n saflar›nda yer al›yordu. Gürhan, Sancar’la savaflmak üzere Maveraünnehir’e do¤ru harekete geçmifl bulunuyordu. Nihayet ordular Semerkand’›n kuzeydo¤usunda Katavan mevkiinde karfl›laflt›lar. Daha bozk›rl›, dolay›s›yla hareket kabiliyeti de daha yüksek olan Karah›tay ordusu, Selçuklu-Karahanl› kuvvetlerini k›sa zamanda muhasaraya ald›. Selçuklu ordusunun kuflatmay› k›rmak üzere giriflti¤i merkezin geri çekilmesi s›ras›nda çok a¤›r kay›plar verildi. Sultan Sancar üç yüz z›rhl› süvarinin deste¤inde kuflatmay› yar›p ç›kt›¤›nda, neredeyse yaln›z bafl›na kalm›flt›. Sonuç olarak Sultan Sancar ve Mahmud Han, Karah›tay ve Karluklara karfl› büyük bir hezimete u¤ram›fllard›r. Sultan ancak bir Türkmen köylüsünün rehberli¤i sayesinde Belh’e ulaflabildi (14 Eylül 1141). Ordusunun bakiyesini burada toplamaya çal›flt›. Ancak Selçuklu ordusunun kay›plar› on binlerle ifade ediliyordu. Katvan Savafl›ndaki asker zayiat›n›n çoklu¤unu delalet eden Sultan Sancar’a ait bir menflur çok dikkat çekicidir. Sultan Sancar’›n, “Maveraünnehr seferinden sonra bofl ›ktalar›n Divan-› Hass’a al›nmas›n› ve fermans›z olarak mahsulât›n kimseye verilmemesini” bildirmesi kay›plar›n düzeyini gözler önüne sermektedir. Birçok büyük komutan ve Sancar’›n efli Terken Hatun da esirler aras›ndayd›. Esirler ancak ertesi y›l külliyetli miktarda fidyelerle kurtar›labildi. Sultan Sancar’›n Karah›taylara yenilmesi ‹slam dünyas›nda genifl yank›lar uyand›rm›flt›r. Katavan’dan sonra Maveraünnehir tabiat›yla Karah›taylar›n istilâs›na u¤rad›. Böylece bütün Türkistan putperest bir kavmin idaresi alt›na girdi. Mahmud Han da Sancar’›n arkas›ndan Horasan’a kaçt›¤› için, Karah›taylar onun yerine kardefli ‹brahim Han’› tahta ç›kard›lar. Ancak bu ma¤lubiyetin Selçuklular bak›m›ndan, telafisi zor da olsa mümkün olabilecek, asker ve toprak kay›plar›n›n ötesinde ifade etti¤i baflka bir anlam vard›r. Katavan yenilgisinin hemen göze çarpan sonucu Ceyhun ötesindeki Selçuklu egemenli¤inin sona ermesidir. Fakat bundan daha önemlisi, Sancar’›n göçebe istilâlar›na karfl› kurdu¤u seddin y›k›lmas› ve göçebelerin adeta bir sel felâketi gibi Selçuklu ülkesini tahrip etmeleri ve devletin de sonunu getiren olaylar› tetiklemifl olmas›d›r. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

2

Sizce Katavan Savafl›n›n SIRA S‹ZDE Selçuklu Tarihi aç›s›ndan önemi nedir? Sultan Sancar, Karah›taylar›n istila hareketlerine devam edeceklerini düflünerek D Ü fi Ü N Etedbirleri L‹M derhal savunma almaya bafllam›fl; fakat geliflen olaylar yüzünden baflkentine ancak bir y›l sonra dönebilmifltir. S O R U

Sultan Sancar ve Harizmflah Ats›z’›n Münasebetleri Selçuklu sultan›n güç kaybetmesinden istifade etmek isteyenler de ortaya ç›kt›. D‹KKAT Harizmflah Ats›z, Selçuklular’›n yerine geçmek düflüncesiyle, Sancar’›n henüz vaz›yet edemedi¤i Horasan’› istila etmeye bafllad›. S‹ZDE Harizm,SIRA hat›rlanaca¤› gibi, Tu¤rul ve Ça¤r› Beyler zaman›nda, Cend melikini yenilgiye u¤ratmalar› üzerine do¤rudan Selçuklu idaresine kat›lm›flt›. Bölge eski dönemlerden beri ve Gazneliler zaman›nda da Harizmflah ad› verilen valiler taraAMAÇLARIMIZ f›ndan idare edilir ve valilik ço¤unlukla babadan o¤ula geçerdi. Daha sonra Kara-

N N

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON


111

6. Ünite - Sancar Dönemi

hanl›larla da çekiflme konusu olan Harizm’in, bafllang›çta önemine binaen Selçuklu meliklerinin idaresine b›rak›ld›¤› görülmektedir. Sultan Melikflah döneminde ise sultan›n tafltdar› olan Anufltegin Harizm valili¤ine tayin edilmiflti. Anufltegin ve o¤lu Muhammed kay›ts›z flarts›z Selçuklular’a ba¤l› kalm›fllard›. Bu çerçevede Sultan Sancar’›n Harizm Valisi Muhammed (1097-1127) ba¤l›l›¤›n› bildirmek için her y›l Sultan’a vergi ve hediyeler takdim etmifltir. Muhammed’den sonra Sancar taraf›ndan onun yerine tayin edilen o¤lu Ats›z ise Selçuklu saray›nda büyümüfltü.

Birinci Harizm Seferi Ats›z, Harizm valili¤inin ilk y›llarda Sultan Sancar’a ba¤l› kald›; Karahanl›larla Gaznelilere karfl› yap›lan seferlerde ve Dînever savafl›nda da onun yan›nda yer ald›. Ak›ll› ve bilgili bir yönetici olan Ats›z, gün geçtikçe siyasî nüfuzunu; komflu O¤uz gruplar›n› hizmetine almak suretiyle de askerî gücünü artt›rmaya bafllad›. Ats›z’›n güçlenmesinden rahats›z olanlar onun nüfuzunu k›rmak için birtak›m entrikalar çevirip Sancar’›n nezdindeki itibar›n› sarsmaya çal›flm›fllard›r. Ats›z bu yüzden Gazne seferi dönüflünde Belh’e vard›klar›nda, Sultan’dan izin al›p Harizm’e gitmifltir. Sultana yak›nl›¤› ile bilinen birçok kiflinin kendi aleyhinde çal›flt›¤›n›n fark›nda olan Ats›z, eninde sonunda Sultan›n bundan etkilenece¤ini düflünerek kendisini korumak amac›yla baz› faaliyetlere giriflmifltir. Bu çerçevede Cend ve Mank›fllak’› ele geçirip ba¤›ms›z olma mücadelesine girdi. Harizm’in merkezi Gürgenç’deki Selçuklu memurlar›n› hapsedip mallar›n› müsadere etti. Hezâresb’de ordugâh›n› kurarken, Sancar’›n Horasan’dan gelifl yollar›n› batakl›¤a çevirdi. Bunun üzerine Sancar, Ats›z’› Müslüman ülkelerinin sad›k muhaf›zlar› olup devaml› olarak kâfirlere karfl› savaflmakta olan Cend ve Mank›fllak’da, Müslüman ahalinin kan›n› dökmekle suçlam›flt›r. Belh’te bulunan Sultan Sancar, bu aç›k isyan karfl›s›nda Harizm seferine ç›kmak zorunda kald›. Çok zorlu bir harekâttan sonra Harizm’e ulaflan Sultan Sancar, Ats›z’› a¤›r bir hezimete u¤ratt› (Kas›m 1138). Kendisi savafl meydan›ndan kaçarken, esir düflen o¤lu Atl› idam edildi. Ölü, yaral› ve esir olarak kay›plar›n›n say›s› 10.000 kifliye ulaflt›. Sultan Sancar savafl meydan›nda bir hafta kald›ktan sonra, Harizm’i ye¤eni Süleymanflah’›n idaresine b›rakt›. Ayr›ca ona vezir, hâcib ve atabey tayin edip Merv’e döndü. Fakat k›sa bir zaman sonra ahali, SIRA S‹ZDE için tekSultan Sancar’›n atad›¤› memurlar›n davran›fllar›ndan rahats›zl›k duydu¤u rar Ats›z’›n etraf›nda toplanmaya bafllad›. Bundan cesaret alan ve o¤lunun öldürülmesi yüzünden Sancar’a kin besleyen Ats›z, Harizm’i Süleymanflah’›n elinden ald›. D Ü fi Ü N E L ‹ M Öte yandan Ats›z, Buhara valisi Zengi b. Ali’yi idam ettirerek flehrin kalesini de y›kt›rd›. Bu yapt›klar›n›n cezas›z kalmayaca¤›n› bildi¤inden, Sultan Sancar’›n öfkesini S O R U yat›flt›rmak niyetiyle yaz›l› bir yemin belgesi ile ba¤l›l›¤›n› bildirdi (1141). Ats›z’›n Sultan Sancar’a verdi¤i sevgendnâme denilen yemin belgesinin D ‹ baz› K K A Tk›s›mlar› flöyledir:” Ben ki Ats›z b. Mehmed’im...‹flte Tanr›’ya karfl› ba¤land›¤›m bu ahde nas›l vefa ediyorsam, din ve dünyam›n salâh›n› kendisinden bildi¤im âlemin efendisi ‹slâm Sultan›na SIRA S‹ZDE itaat etmeyi de bu cümleden addediyorum....ahdettim ki, ben ben oldukça âlemin efendisi Sancar b. Melikflah’a muti olay›m. Hiç bir zaman ona itaatsizlik göstermeyeyim.... Tanr›’ya yemin ettim ki, ona asla muhalif olmayay›m....Ona herhangi bir flekilde muhalefet edecek AMAÇLARIMIZ olursam, yaya gitmek flart›yla on defa hac etmek, on sene daimi oruç tutmak borcum olsun...Ald›¤›m ve alaca¤›m her nikahl› kad›n benden bofl düflmüfl olsun....Tanr›’y›, resulü K ‹ T ve A emin P Muhammed’i, bütün peygamber ve melekleri, haz›r olan maruf, muteber kimseleri bu ahid ve yeminler üzerine isteyerek flahit gösteriyorum” (Köymen, 1991, 322-323).

Mank›fllak: Hazar Denizi’nin do¤u k›y›s›ndaki yar›madan›n ad›d›r. Bin K›flla¤ anlam›na gelir. Buras› O¤uzlar›n yurtlar›ndan olup, ‹dil’den Harizm’e uzanan canl› ticaret yolunun da üzerindedir.

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


112

Büyük Selçuklu Tarihi

‹kinci ve Üçüncü Harizm Seferleri Yukar›da sadece bir k›sm› al›nt›lanm›fl olan yeminlere ra¤men, Sultan Sancar’›n Katavan’da yenilgiye u¤rad›¤›n› haber alan ve f›rsattan istifade etmek isteyen Harizm hâkimi Ats›z, Karah›taylarla gizlice irtibata geçti. Önce Serahs’› ard›ndan da Selçuklu baflkenti Merv’i iflgal ederken bu arada haks›z yere pek çok insan› öldürttü. Sultan Sancar’›n hazinesine el koydu (Ekim 1141). Ertesi y›l tekrar Horasan’a gelen Ats›z, Sancar’›n henüz kay›plar›n› telafi edememesinden faydalan›p, bu defa Niflabur’u ele geçirdi. Sancar’›n ad›n› hutbeden ç›kar›p kendi ad›n› koydu. Bu husus ahalide rahats›zl›¤a sebep olunca hutbeyi yeniden Sancar ad›na okuttu. Bu arada büyük gayretlerle ordusunu toplamay› baflaran Sultan Sancar, önce Merv’e sonra Horasan’›n tamam›na hâkim olmay› baflard› (1142). Bundan sonra Ats›z’› takibe koyuldu. Katavan yenilgisinden k›sa bir süre sonra, Sultan Sancar’›n Harizm’e sefer düzenleyecek kadar kuvvetlenmesi, devletin istinad etti¤i dinamikleri göstermesi bak›m›ndan önemlidir. Ats›z, Sultan Sancar’a karfl› savaflmaya cesaret edemeyip Gürgenç’te savunma savafl› yapmay› tercih etti. Selçuklu ordusu da flehri bir müddet kuflatt› fakat ele geçiremedi. Sancar, Harizmflah’›n ba¤l›l›k arzetmesi ve ya¤malad›¤› Selçuklu hazinesini iade etmesi kayd›yla, anlaflma teklifini devletin içerisinde bulundu¤u flartlar dolay›s›yla kabule mecbur oldu (1143). Nitekim çok geçmeden, bu anlaflman›n hiçbir fleyi halletmemifl oldu¤u anlafl›ld›. Zira muhalefete ve isyana devam eden Ats›z, Cend’i bir kere daha iflgâl etti. Bunun üzerine Sultan Sancar kendisine devrin meflhur edebeyiatç›lar›ndan Edib Sabir’i elçi olarak gönderdi. Ats›z, kendisinin Sultan Sancar’a karfl› iki Bât›ni vas›tas›yla düzenledi¤i bir suikast teflebbüsünü haber vermifl olan Edib Sabir’i öldürtünce, Selçuklu Sultan›, Harizm’e üçüncü kere sefer düzenlemek zorunda kald› (1147). Çünkü dokunulmazl›klar› bulunan elçilere zeval olmaz, olursa da savafl sebebi say›l›rd›. Sultan Sancar, Hezaresb’i zabt edip Gürgenç’i kuflat›nca, Ats›z al›fl›ld›¤› üzere, af dilemek için elçi gönderdi. Sultan Sancar baflka meseleler dolay›s›yla, seferin bir an önce bitmesini istedi¤i için, Ats›z’›n af talebini bir kere daha kabul etti (Haziran 1148). Ats›z bu defa tâbiyet kurallar›na göre, Sultan›n huzurunda at›ndan inmedi¤i ve yer öpmedi¤i halde, art›k bunlar› sorun sayacak gücü kalmayan Sancar da Merv’e döndü. Ats›z bundan sonra, öldü¤ü Temmuz 1156 tarihine kadar tâbiyet konusunda bir mesele ç›karmad›. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

3

Katvan Savafl›’ndan sonra Sultan Sancar’›n devleti yeniden toparlayabilmesinin sebepleri SIRA S‹ZDE nelerdir? D Ü fi Ü N E L ‹ MGazne Seferi Sultan Sancar’›n

Ünitenin bafl›nda anlat›ld›¤› gibi, Sancar daha meliklik döneminde taht mücadelelerine müdahale Behramflah’› tahta geçirmifl ve Gaznelileri Selçuklu DevS O R ederek, U letine ba¤lam›flt›. Behramflah di¤er flartlar yan›nda senelik 250.000 dinar vergi ödeme yükümlülü¤ünü de üstlenmiflti. 1135 y›l›na kadar tâbiyet konusunda hiç bir D‹KKAT zorluk ç›karmayan Behramflah, y›ll›k vergisini ödemeyerek isyan etti. Ayr›ca onun kötü idaresi yüzünden Sancar’a flikâyetler de geliyordu. Sancar bunun üzerine sonSIRA S‹ZDE baharda Gazne’ye do¤ru harekete geçti. Selçuklu ordusu Sistan’da iken k›fl›n bast›rmas› Behramflah’› rehavete sevk etti. Bu flartlarda Selçuklu ordusunun nas›lsa gelemeyece¤ini düflünüyordu. Oysa Sancar tüm zorluklara ve kay›plara ra¤men, cebAMAÇLARIMIZ ri bir yürüyüflle Gazne’ye ulaflt›. Behramflah bu beklenmedik durum karfl›s›nda baflkentini terk edip Hindistan’a kaçt›. Sancar flehri hiç bir direniflle karfl›laflmadan ele geçirip Khazineye ‹ T A P el koydu. Ancak imparatorlu¤un bat›s›nda da halledilmeyi

N N

TELEV‹ZYON


6. Ünite - Sancar Dönemi

bekleyen ifller varken, burada daha fazla kalmak istemeyen Sancar, Behramflah’› huzuruna ça¤›rd›. Kendisini affedece¤ini taahhüt edip ça¤›rd›ysa da, korkusundan gelemedi¤i beyan eden Gazne sultan› özür diledi. Behramflah’›n mazeretini kabul eden Sancar, onu taht›na iade edip Belh üzerinden Merv’e döndü (Temmuz 1136). Behramflah ölene kadar Selçuklu sultan›na itaatten ayr›lmad›¤› gibi, afla¤›da anlat›laca¤› gibi, Selçuklu sultan›n›n Gurlularla iliflkilerinde de belirleyici rol oynad›.

Sultan Sancar’›n Gurlularla ‹liflkileri Gurlular, Afganistan’›n Helmend vadisinden Herat’›n do¤usuna kadar uzanan Gur bölgesinde yaflamakta idiler. Sultan Mahmud zaman›ndan beri Gaznelilere ba¤lanm›fl olan Gurlular, Selçuklular’›n güçlenmesine ve Gaznelileri de tâbiyet alt›na almalar›na paralel olarak, iki tarafa da vergi ödemek suretiyle iyi iliflkilerini sürdürmüfllerdir. Ancak Selçuklu sultan›n Katavan’da yenilmesinden yararlanmak isteyen Gur meliki Muhammed, Selçuklular’a ait Herat’› ele geçirdi. Sultan Sancar ordusunu toplad›ktan sonra, kendisi Harizm üzerine sefer düzenlerken, Emir Kamaç’› ise Gurlular’a karfl› savaflla görevlendirmiflti. Sultan, Harizm’i kontrol alt›na almas›na ra¤men, Kamaç Gurlulara ma¤lup olmufltur. Ayr›ca kardeflleriyle taht mücadelesine giren ve Gazne’ye s›¤›nan Gur meliki burada Muhammed flüpheli bir flekilde öldü. Onun intikam›n› almak iddias›yla Behramflah’a savafl açan kardeflleri Surî ve Sâm’›n da bu yolda hayat›n› kaybetmesi, Gazne için büyük bir felâketin sebebi oldu. Di¤er kardeflleri Alaaddin Hüseyin öc almak h›rs›yla yan›p tutuflmakta idi. Nitekim Behramflah karfl›s›nda tutunamay›nca Hüseyin, Gazne’yi zabt edip akl›n almayaca¤› bir katliam ve tahribat yapt›. Gazne’yi kendisinin de oturamayaca¤› bir flekilde atefle verip yakt›. Bundan dolay› cihan› yakan anlam›nda Cihansûz unvan›yla an›ld›. Gaznelilerle Gurlular aras›nda burada teferruat› verilmeyen ve 1148-1152 y›llar› aras›nda yaflanan bu hadiselerin Sancar’› do¤rudan ilgilendirdi¤i flüphesizdir. Çünkü Gazneliler ve isyan teflebbüsüne ra¤men Gurlular da onun tâbileri idiler. Gerçi Gur meliki vergilerini ödemeyip, y›ll›k tâbiyet ziyaretlerini de kald›r›p ba¤›ms›zl›¤›n› ilân etmiflti. Öyle olsa bile Sancar’›n tâbisi olan Behramflah’a ve Gazne’ye yapt›klar› do¤rudan Sancar’a yap›lm›fl say›lmaktayd›. Katavan yenilgisinin izlerini silmeye çal›flan Sancar, Gur melikini bizzât cezaland›rmak üzere, iyi haz›rlanm›fl bir orduyla harekete geçti. Alaaddin Hüseyin de, Herat ile Gur’un merkezi Firuzkûh aras›nda bir vadide Selçuklu ordusuna karfl› savafl düzeni ald›. Askerlerinin kaçmas›n› önlemek için arkas›n› batakl›¤a çevirdi. Zaferinden çok emin olan Gur meliki, Sancar esir ald›¤›nda onu ba¤layaca¤› gümüfl zincir bile getirmiflti. Ancak 22 Haziran 1152 tarihinde y›l›nda yap›lan bu zorlu savaflta, O¤uzlardan bir k›sm›n›n Sancar’›n saflar›na geçmesinin de katk›s›yla, Gur ordusu ma¤lup edilerek Hüseyin Cihansûz esir edildi. Ordusunun büyük bir k›sm› imha ya da esir edildi. Sultan Sancar, Katavan Savafl›’ndan sonra kazand›¤› ilk büyük muharebe olmas› bak›m›ndan önemli olan bu sefer sonunda itibar›n› büyük ölçüde geri kazanm›flt›r.

O⁄UZLAR VE BÜYÜK SELÇUKLU DEVLET‹’N‹N SONU O¤uzlar’›n Horasan’a Göçü Fakat Sultan Sancar, kazand›¤› bu zafer ile yeniden elde etti¤i haflmetini uzun müddet muhafaza etmeyi baflaramam›flt›r. K›sa bir süre sonra ortaya ç›kan “O¤uz ‹syan›” hem kendisinin hem de devletin sonunu haz›rlam›flt›r.

113


114

Büyük Selçuklu Tarihi

O¤uzlar’›n bir k›sm› Selçuklu Devleti’nin kuruluflunda bafll›ca rolü oynarken; onlardan yüz y›l sonra Horasan’a göç eden baflka bir O¤uz toplulu¤u ise, tarih sahnesinden silinmesinin sebebi olmufltur. XI. yüzy›l›n ortalar›na do¤ru kurulan Büyük Selçuklu Devleti k›sa zamanda Ceyhun’dan Akdeniz k›y›lar›na dayanm›fl ve O¤uz göçleri neticesinde Anadolu, ikinci bir yurt olarak fethedilmifltir. Esasen XI-XIII. yüzy›llarda Do¤u ‹ran’›n da bir O¤uz yurdu oldu¤u kabul edilmektedir. Nitekim ilgili ünitede de anlat›ld›¤› gibi, Selçuklu Devletinin kurulufl y›llar›ndan itibaren, soydafllar›n›n devlet kurdu¤unu duyan O¤uzlar (Türkmenler), büyük kitleler halinde bat›ya göç ederek bu devletin himayesinde daha güvenli bir flekilde yaflama imkanlar› aram›fllard›r. O¤uzlar›n, Selçuklu hâkimiyetindeki topraklarla komflu ve tâbi Müslüman ülkelere girmeleri baz› rahats›zl›klara sebep olmuflsa da onlar›n Anadolu’nun Türk yurdu haline gelmesinde büyük rollerinin oldu¤una flüphe yoktur. Ancak O¤uzlar henüz tamamiyle göç etmemifl, son sözlerini söylememifllerdi. Gerçekten de Sultan Sancar zaman›nda Maveraünnehr’de, Karahanl› Devleti’nin idaresinde hâlâ mühim bir O¤uz toplulu¤u bulunmaktayd›. Katvan Savafl›ndan sonra bilindi¤i üzere Karah›taylar, Maveraünnehr’i tamamen istila etmifllerdi. Ancak Karluklar ülkede huzursuzluk yaratmaya devam ettikleri için Gürhan iki Karahanl› hükümdar›n› Karluklar’› tedib etmekle görevlendirmiflti. Karluklar›n bu çerçevede bat›ya çekilmeleri veya sürülmeleri s›ras›nda, onlar›n önünde bulunan O¤uzlar da tabiî olarak harekete geçtiler. Karluklar’›n yaratt›¤› bask› neticesinde Ceyhun’u aflan O¤uzlar Maveraünnehir’den Horasan’a girdiler. Bozoklar ve Üçoklar olarak boy beyleri idaresinde teflkilatlanm›fl olan O¤uzlar, Belh civar›n› yurt tutup y›ll›k 24.000 koyun vermeyi taahhüt ederek, Sultan Sancar’a tâbi olmay› kabul ettiler. Konar-göçer bir hayat tarz› benimsemifl olan O¤uzlar daha çok hayvanc›l›kla u¤rafl›yorlard›. Selçuklu Devlet görevlileriyle anlaflmazl›¤a düflmeden önce O¤uzlar›n, bu bölgelerde yerleflik halka zarar vermeden ve saraya karfl› olan mükellefiyetlerini yerine getirmek suretiyle sakin bir hayat yaflad›klar› görülmektedir.

O¤uz ‹syan› Fakat O¤uzlar/Türkmenlerle ilgili temel bir mesele olarak, devlet nezdinde boy beyleri vas›tas›yla temsil edilmeleri dolay›s›yla, bu varl›kl› beylerin devlete karfl›, orant›s›z bir temsil güçlerinin oldu¤unu hat›rlamak gerekir. Nitekim zamanla kendilerini do¤rudan Sultan Sancar’a ba¤l› sayarak, üzerlerine tayin edilen yöneticilerle sorunlar yaflamaya bafllad›lar. Yerleflik halka zulmetmeleri üzerine, Belh valisi Kamaç onlar› s›k›flt›rmaya bafllam›flt›r. ‹lk anlaflmazl›k, saray›n mutfak naz›r›n›n bu ifl için gönderdi¤i vergi memurunun koyunlar› tahsil ederken, O¤uzlara güçlük ç›karmas›, kanunsuz hareket etmesi, onlara karfl› kimsenin söylemeye cesaret edemedi¤i sözleri sarf etmesi ve hattâ rüflvet istemesi yüzünden ç›km›flt›r. Bu olay tahsildar›n hayat›na mal olmufltur. O¤uzlar ile Selçuklu vergi memuru aras›nda meydana gelen çat›flma, Kamaç’›n onlar› sultana flikâyet etmesi üzerine daha da büyümüfltür. Vergi memurunun öldürülmesini bahane eden Kamaç, valili¤e ek olarak Türkmenler üzerindeki flahnelik vazifesinin de kendisine verilmesini, karfl›l›¤›nda da Sultan Sancar’a y›lda 30.000 koyun vergi vermeyi teklif etmifltir. O¤uzlar (Türkmenler) üzerlerine Büyük Selçuklu merkezinden tayin edilen fiahneler vas›tas›yla yönetiliyordu. Bunlar›n bafll›ca görevleri: Devlet ile boy beyleri aras›ndaki irtibat› sa¤layarak devleti onlar nezdinde temsil etmek; otlak ve su kaynaklar›n› tayin etmek; yerlefliklere karfl› uygunsuz hareketlerde bulunmalar›n› önlemek ve vergilerini tahsil etmekti. O¤uzlar üzerine tayin edilen flahnelerin yetkilerinin, söz konusu temsil usulü dolay›s›yla, O¤uzlar lehine olmak üzere, baflka vilayetlere atanan flahnelerinkinden daha s›n›rl› oldu¤u bilinmektedir.


115

6. Ünite - Sancar Dönemi

O¤uz (Türkmen) sorununu kesin bir flekilde çözme kararl›l›¤›nda olan Sultan Sancar, Kamaç’›n teklifini kabul etti. Belh’e dönen Kamaç, O¤uzlara bir flahne göndererek öldürdükleri tahsildar›n diyetini isteyerek gerilimi t›rmand›rd›. O¤uzlar, do¤rudan sultana tâbi olduklar›n› bildirerek flahneyi kovdular. Kamaç bir ordu ile üzerlerine yürüyünce O¤uz beyleri Sultan›n hazinesine hane bafl›na 200 dirhem vererek otlaklar›nda eskisi gibi yaflamalar›na müsaade edilmesini istediler. O¤uzlar’›n bu teklifini kabul etmeyen Kamaç, onlarla girdi¤i savaflta yenilgiye u¤ray›p o¤lu ile birlikte hayat›n› kaybetti (1153). Bu durum devletin sayg›nl›¤›na, sultan›n otoritesine gölge düflürdü¤ünden Sultan Sancar, büyük bir ordu ile O¤uzlara karfl› bizzât harekete geçti. Nüfuslar› yaklafl›k 40.000 hane yani iki yüz bin civar›nda olan O¤uzlar, 100.000 dinar para veya baflka bir rivayete göre 200.000 dinar para, 200.000 koyun, 50.000 at ve deve, 100 köle vermeyi taahhüt edip Sultan’dan af dilediler. Sultan Sancar’›n O¤uzlarla ilgili strateji hatas› sizce nedir?

SIRA S‹ZDE

O¤uzlar›n bu teklifi üzerine Sultan, soydafl› olan O¤uzlar› ba¤›fllamay› düflünD Ü fi Ü N E L ‹ Myana idiler. müflse de Selçuklu emirlerinin önemli bir k›sm› O¤uzlarla savaflmaktan Özellikle Kamaç’›n torunu Müeyyed Ayaba kin ve intikam duygusuyla hareket ediyordu. Sonuç olarak Sancar’› da O¤uzlar› a¤›r bir flekilde cezaland›rmaya ikna ettiS O R U ler. Nihayet Nisan 1153’de Belh civar›nda meydana gelen savafl› O¤uzlar kazand› ve Sultan Sancar esir düfltü.

4

D‹KKAT

O¤uz ‹stilas› ve Sancar’›n Ölümü

N N

Böylece Sultan Sancar, Katvan hezimetinden sonra daha a¤›r bir u¤ram›fl SIRAbozguna S‹ZDE ve her fleyini kaybetmifltir. Kaynaklar›n verdi¤i bilgilere göre, beklenmedik bir zafer kazanan O¤uzlar görünürde Sultan Sancar’a hürmet etmifl ve ona sultana yak›AMAÇLARIMIZ fl›r bir flekilde davranm›fllard›r. O¤uzlar bak›m›ndan bu galibiyet bafllang›çta Sultan› Selçuklu ümeras›n›n nüfuzundan kurtarmak ve kendi denetim veya himayeleri alt›na almaktan ibaretti. Mevcut düzeni korumak ve d›fl müdahaleleri önlemek için ‹ T A P siyaseten Sultan Sancar’›n hayat›na dokunmamay› ve ona birK hükümdara yak›fl›r flekilde muamele etmeyi tercih etmifllerdi. Varl›klar›n› korumak için meflru sultana karfl› savaflmak zorunda kalan O¤uzlar, beklemedikleri bu sonuçtan sonra kendilerini devletin bafl›nda bulmufllard›. Ancak zamanla güçlerineT Ema¤ruren L E V ‹ Z Y O N hem sultana hem de ahaliye karfl› siyasetlerini de¤ifltireceklerdir. O¤uzlar yanlar›nda Sultan Sancar oldu¤u halde Merv’e dönmüfller ve flehri ya¤malam›fllard›r. Sancar’›n da bafllang›çta içerisinde bulundu¤u durumu tam olarak ‹ N T E R Merv N E T flehri yaanlayamad›¤› görülmektedir. Nitekim O¤uz reislerinden Bahtiyar, k›nlar›ndaki bir arazinin kendisine ikta edilmesini istedi¤inde, Sultan’›n arazi hazineye ait oldu¤undan ›kta olarak verilemeyece¤ini söylemesi, beylerin kendisiyle alay etmesine sebep olmufltu. Demek ki O¤uzlar Sancar’› dilediklerini yapt›racaklar› bir onay makam› say›yorlard›. Esirlik hayat›nda, kendisine karfl› görünüflte de olsa hareket ve davran›fllar›ndan, O¤uz reislerinin Sultan Sancar’›n flahs›nda Selçuklu Devletini devam ettirdiklerini kabul etmek mümkündür. ‹çlerinden birisini hükümdar yapmayarak, esir sultan› tahta oturtmalar› O¤uzlar›n onun flekli hâkimiyeti alt›nda Büyük Selçuklu Devletini devam ettirmek istediklerinin kan›t›d›r. Fakat onlar›n bu düflünceleri ve ortaya ç›kan yeni durum gerek Büyük Selçuklu Devleti’nin ileri gelenleri ve gerekse tabi devletler taraf›ndan kabul edilmemifltir. Önce Sancar’›n ye¤eni Süleymanflah Niflabur’da sultan ilan edildi. Ancak idarî yetenekleri s›n›rl› olan Süleymanah, vezirinin ölümü üzerine Niflabur’u terk etti.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


116

Büyük Selçuklu Tarihi

Bunun üzerine devlet ileri gelenleri, Katavan yenilgisinden beri Sancar’›n yan›nda bulunan ve ye¤eni de olan Karahanl› Mahmud Han’› tahta ç›kard›lar (Aral›k 1154). Onun zaman›nda Harizmflah Ats›z baflta olmak üzere di¤er tâbiler, O¤uzlarla ilgili olarak baz› görüflmeler yapt›larsa da bir netice al›namad›. Sultan Sancar’›n üç y›l süren esaret hayat› boyunca ölümü dileyecek kadar büyük s›k›nt›lar çekti¤i; fakat efli Terken Hatun da O¤uzlar’›n elinde bulundu¤undan, o ölene kadar kaçmaya teflebbüs etmedi¤i rivayet edilmektedir. Haftada bir de¤ifltirilen muhaf›z guruplar› taraf›ndan korunmakta olan Sancar, gündüz tahta oturtuSIRA S‹ZDE luyor, geceleri demir bir kafese konuluyordu. Sultan Sancar, nihayet Kamaç’›n torunu Müeyyed Ayaba taraf›ndan, bir grup muhaf›za sultan ad›na ihsanlar vaat etmek suretiyle D Ü fi ÜEkim N E L ‹ M 1156’da esaretten kurtar›ld›. Bu haberi duyan ve hâlâ hayatta bulunan baz› eski komutanlar Merv’e koflarak tekrar Sultan›n etraf›nda topland›lar. Fakat eski gücünden eser kalmayan Sultan Sancar’›n yapabilece¤i çok fazla bir fley S O R U kalmam›flt›. Yan›na gelen ümera aras›nda eskisinden daha fliddetli bir nüfuz mücadelesine flahit olan ihtiyar Sultan ömrünün sonunda bunun ›zd›rab›n› yaflad›. BöyKKAT lece bir dahaD ‹devletini toplama imkân› bulamadan özgür kalmas›ndan alt› ay sonra, 1157 y›l› Nisan ay›n›n 18. günü 71 yafl›nda vefat etti. Naafl› sa¤l›¤›nda kendisi için “AhiretSIRA evi=Dârülâhire” veya “Devlethane” ad› ile infla ettirdi¤i muhteflem türS‹ZDE besine defn edildi. Sancar’›n yerine geçecek erkek çocu¤u olmad›¤›; normal flartSIRA S‹ZDE larda tahtta hükümdar oldu¤unda dahi, saltanat kavgalar›n› adeta zevkle sürdüren Irak Selçuklu hanedan›ndan hiç bir flehzâde de münhâl bulunan Büyük Selçuklu AMAÇLARIMIZ Devleti taht›na D Ü fi Ü Ntalip E L ‹ M olmad›¤› için Selçuklular’›n bu kolu tarihe kar›flt›.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ D Ü fi Ü N E L ‹ M

N N

K ‹ T A P S O R U

O¤uz ‹syan› Khakk›nda ‹ T A P daha fazla bilgi için bkz. Ergin Ayan, Büyük Selçuklu ‹mparatorluS O R U ¤u’nda O¤uz ‹syan›, ‹stanbul 2007.

T E LD E‹ VK ‹KZAYTO N

Sultan Sancar’›n T E DL E‹ KV k›rk ‹KZAYTO y›l N süren saltanat› esnas›nda, Sultan Melikflah’›n ölümüyle ortaya ç›kan saltanat mücadeleleri yüzünden zay›flayan Selçuklu Devleti, yeniden itibar›n› kazan›p adeta ikinci imparatorluk devrini yaflam›flt›r. Ancak ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti de SIRA S‹ZDE sona ermifltir.

SIRA S‹ZDE ‹NTERNET

N N

Resim 6.1

AMAÇLARIMIZ

Sultan Sancar ilme, edebiyata, sanata ve imar ifllerine çok hizmet etmifl büyük bir hükümdard›r. Bu büyük Sultan›n ölümü ile Türk-‹slâm dünyas›n›n, ilim ve kültür merkezleri adeta saK ‹ T A P hipsiz kalm›flt›r. Sultan Sancar devrin büyük ilim ve edebiyat adamlar›n› daima himaye etmifltir. Enverî, Muizzî, Ferideddin Attâr, Ömer Hayyâm TELEV‹ZYON ve Reflideddin Vatvât bunlardan sadece baz›lar›d›r. Dindar oldu¤u kadar baflka din ve mezheplere karfl› hoflgörüsü ve tarafs›zl›¤› ile meflhur olmufltur. Sultan Sancar zaman›, ayn› zamanda ‹NTERNET ekonomik kalk›nma bak›m›ndan büyük geliflmelerin yafland›¤› bir dönemdir. Onun zaman›nda Murgap kanal›n›n sulad›¤› Merv ovalar›ndan al›nan ürün, bölgenin iskân›na büyük ölçüde tesir etmifltir. Burada yap›lan pamuk tar›m›, bölge flehirlerinde dokuma sanayinin geliflmesini sa¤lam›flt›r. Selçuklular zaman›nda Türkistan flehirlerinin pamuklu ve yünlü dokumalar› pek meflhur olmufl, bunlar Ba¤dad’a kadar sevk olunmufltur.

Sultan Sancar’›n Türbesi K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET AMAÇLARIMIZ


6. Ünite - Sancar Dönemi

117

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Sancar’›n Selçuklu Devleti yeniden ‹mparatorlu¤a dönüfltürmesini sebepleri ile de¤erlendirebilme Sultan Sancar, Melikflah’›n ölümüyle sars›lan devletin yeniden toparlanmas›nda, Berkyaruk ve Tapar’›n saltanat› s›ras›nda meliklik döneminden itibaren büyük gayret sarf etmifltir. Sultan olduktan sonra takip etti¤i siyaset ise do¤u ve bat› yönünde olmak üzere iki cephelidir. ‹mparatorlu¤un Irak-› Acem’den itibaren bat›s›n› ye¤eni Sultan Mahmud’un idaresine vererek yönetim kolayl›¤› sa¤lamay› hedeflemifltir. Do¤u’da Karahanl› Devleti’nin Selçuklular’a tâbiyeti devam etmifltir. Bu yöndeki meseleleri meliklik döneminde önemli ölçüde yoluna koyan Sultan Sancar, bu sayede, art›k sorunlar› çok daha girift bir hâle gelmifl olan Bat› ile ilgilenme f›rsat› bulmufltur. Irak Selçuklu sultan› ye¤enlerini ve Selçuklu Devleti ile tüm gücüyle siyasî rekabete girmifl olan Halifeli¤i denetleme f›rsat› bulmufltur. Fakat bu kronikleflmifl sorunlar›, tüm çabas›na ra¤men nihaî çözüme kavuflturamam›flt›r. Bu arada Türkistan’da yaflanan Karah›tay istilas› sebebiyle yaflanan nüfus hareketeleri, yeniden do¤uya dönmesini gerektirmifltir. Devleti derinden sarsan Katvan Savafl› ile O¤uz ‹syan› bu alâkan›n sebebini aç›klamaktad›r. Sancar zaman›nda yaflanan siyasî geliflmeleri aç›klayabilme Sultan Muhammed Tapar’›n ölümünden sonra Selçuklu taht›na o¤lu Mahmud geçmifltir. Fakat Sultan Sancar, Save savafl›nda ye¤eni Mahmud’u yenilgiye u¤ratm›fl ve Selçuklu devletinin bafl›na geçmifltir. Mahmud’a sultan unvan›yla birlikte, kendisine tâbi olmak flart›yla Irak merkez olmak üzere bat› bölgelerinin idaresini verdi. Ancak ye¤enleri aras›ndaki taht kavgalar› ve Halifelerin bunlara müdahalesi Sancar’› çok meflgul etmifltir. Sultan Sancar zaman›nda Karahanl›lar, Gazneliler ve Gurlular kesin bir flekilde itaat alt›na al›nm›flt›r. Devlet Sancar zaman›nda, Sultan Melikflah zaman›ndaki gücüne kavuflamad›ysa da önemli bir toparlanman›n yafland›¤› kesindir.

N A M A Ç

3

N A M A Ç

4

Katvan Savafl›’n›n Selçuklu Tarihi aç›s›ndan önemini tan›mlayabilme Katvan bozgunun sonuçlar› Selçuklu Devleti için oldukça a¤›r olmufltur. Sultan Sancar, bu yenilgi ile Ceyhun Nehri ötesinde kalan ve Çin’e kadar uzanan bütün Selçuklu topraklar›n› kaybetmifltir. Göçebe istilalar›na karfl› teflkil edilen hudut teflkilat› çöktü¤ü gibi, askerî gücü de önemli ölçüde k›r›lm›flt›r. Sultan Sancar, Devletin güç ve kudretinin derinden sars›lmas› neticesinde, daha sonra meydana gelecek O¤uz ‹syan›’na karfl› müdahale etmekte s›k›nt› yaflam›flt›r. O¤uz ‹syan›n› sebep ve sonuçlar› ile aç›klayabilme Büyük Selçuklu Devleti’nin kuran O¤uzlar’dan, o dönemde göç etmeyip Maveraünnehir’de kalanlar, Karah›tay istilas› sonucu, Karluklar’›n önünden çekilerek Horasan’a girmek zorunda kalm›fllard›. O¤uzlar’›n/ Türkmenlerin devlette temsil yöntemi dolay›s›yla çekilen uyum sorunlar›, bir vergi meselesi olarak patlak verdi ve O¤uzlar’›n isyan›yla neticelendi. Sultan, O¤uzlar› kontrol alt›na almak konusunda kararl› davranmak istemifl ve O¤uzlar üzerine büyük bir sefere ç›km›flt›r. Fakat 1153 y›l›nda meydana gelen savaflta Sancar büyük bir yenilgiye u¤ram›flt›r. fiüphesiz bu isyan hareketinin en büyük neticesi, Sultan Sancar’›n O¤uzlar›n eline esir düflmesidir. Üç y›ll›k bir esaret hayat›ndan sonra O¤uzlar›n elinden kurtulmay› baflaran Sultan Sancar, devletin da¤›lan otoritesini toplamaya çal›flt›ysa da, yafl›n›n ilerlemesi ve art›k devlet mekanizmas›n›n onar›lamayacak kadar zarar görmüfl olmas› sebebiyle bunu baflaramam›flt›r.


118

Büyük Selçuklu Tarihi

Kendimizi S›nayal›m 1. Sancar’›n meliklik döneminde afla¤›dakilerden hangisiyle iliflkisi olmam›flt›r? a. Gurlular b. Karahanl›lar c. Gazneliler d. Eyyubiler e. Horasan Valisi Arslan Argun 2. Sancar’›n meliklik dönemindeki en önemli baflar›s› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Karahanl›lar’› ve Gazneliler’in Selçuklular’a tâbiyetinin sa¤lanmas› b. Haçl›lara karfl› mücadele etmesi c. Anadolu üzerine baflar›l› seferler yapmas› d. Kardefllerine karfl› saltanat mücadelesi vermesi e. O¤uzlar› hâkimiyeti alt›na almas› 3. Sultan Sancar döneminde Büyük Selçuklu Devleti’nin merkezi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Isfahan b. Merv c. Gilân d. Niflapur e. Huzistan 4. Save Savafl› ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Sancar bundan sonra ye¤eni Mahmud’u Irak’a sultan tayin etti. b. 1119 Save savafl›nda Sultan Mahmud, Sancar’a ma¤lup oldu. c. Sancar Büyük Selçuklu sultan› oldu. d. Abbasî Halifesi ile Sultan Mesud aras›nda oldu. e. Mahmud Büyük Selçuklu Devleti taht›n› kaybetti. 5. Büyük Selçuklu Devleti’nin çöküflüne sebep olan savafl afla¤›dakilerden hangisidir? a. Save Savafl› (1119) b. Dandanakan Savafl› (1040) c. Katavan Savafl› (1141) d. Malazgirt Savafl› (1071) e. Hasankale Savafl› (1048)

6. Selçuklu Devleti’nin Sancar dönemi halifelik politikalar›yla ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Halifeler Irak Selçuklu meliklerini taht kavgalar› için k›flk›rtm›fllard›r. b. Sultan Sancar, Irak Selçuklular›na karfl› Halife ile iflbirli¤i yapm›flt›r. c. Halifeler Selçuklular’a karfl› siyasî güç kazanmaya çal›flm›fllard›r. d. Halife Müsterflid ve Raflid, Selçuklularla mücadelede hayatlar›n› kaybettiler. e. Selçuklu sultanlar› Ba¤dad’› kuflatmak zorunda kalm›fllard›r. 7. Afla¤›dakilerden hangisi O¤uzlar’›n üzerine tayin edilen flahnelerin görevlerinden biri de¤ildir? a. Devleti ile boy beyleri aras›nda irtibat› sa¤layarak, devleti temsil etmek b. Otlak ve su kaynaklar›n› tesbit etmek c. O¤uzlar›n yerlefliklere karfl› uygunsuz hareketlerde bulunmalar›n› önlemek d. Vergileri toplamak e. O¤uzlar’dan düzenli ordular oluflturmak 8. Sultan Sancar dönemi ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. 1141 y›l›nda Katvan Savafl›nda Karah›taylara ma¤lup olmufltur. b. Karahanl› ve Gaznelileri tâbi hale getirmifltir. c. O¤uz ‹syan›n› baflar›yla bast›rm›flt›r. d. Abbasi Hilafetini kontrol alt›nda tutmay› baflarm›flt›r. e. Gur melikini ma¤lup ve esir etmifltir 9. Sancar’›n Harizm Seferleri ile ilgili afla¤›daki yarg›lardan hangisi do¤rudur? a. Harizm Valisi Ats›z’›n tâbiyet flartlar›n› çi¤neyip ba¤›ms›z hareket etmifltir. b. Harizmflah Muhammed’in ‹syan› üzerine yap›lm›flt›r. c. Harizm Valisi Ats›z’›n Sultan Sancar’›n Maveraünnehr Seferine kat›lmay› reddetmesi sebep olmufltur. d. Harizm ahalisinin Sancar’a isyan› etmifltir ve Ats›z’a ba¤lanm›flt›r. e. Karahanl›lar’› Harizm’i istila etmifltir.


6. Ünite - Sancar Dönemi

119

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 10. Afla¤›dakilerden hangisi O¤uz ‹syan›’n›n sebeplerinden biri de¤ildir? a. Vergilerin art›r›lmas› b. O¤uzlar›n kendilerini do¤rudan Sultana ba¤l› sayarak tayin edilen görevlilere karfl› ç›kmalar› c. O¤uzlar’›n yeni otlak ihtiyac› d. Belh Valisi Kamaç’›n faaliyetleri e. Gulâm Sisteminin O¤uzlar üzerindeki etkisi

1. d 2. a 3. b 4. d

5. c 6. b 7. e 8. c 9. a 10. e

Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Sancar’›n Meliklik Devri” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Sancar’›n Meliklik Devri” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Sancar’›nTahta Ç›kmas›” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Sultan Sancar’›n Tahta Ç›kmas› ve Devletin Yeniden Yap›lanmas›” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Katavan Savafl›” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Halifelikle ‹liflkiler” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “O¤uz ‹stilas›” konusunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Sancar ünitesini” tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Harizmflahlarla ‹liflkiler “ konsunu tekrar gözden geçirin. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “O¤uz ‹stilas› ve Selçuklu Devletinin Sonu “ konusunu tekrar gözden geçirin.


120

Büyük Selçuklu Tarihi

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Birinci imparatorluk döneminde, Büveyho¤ullar›n›n tahakkümünden kurtar›lan Abbasî halifeleri, ilk sultanlar zaman›nda da, varl›k sebepleri bu oldu¤u için siyasî kimliklerini yeniden kazanmak istemifllerdir. Bu u¤urda Tu¤rul Bey ve Melikflah döneminde ciddi restleflmeler yaflanm›flt›r. Ancak Selçuklu Devletinin kudreti ile orant›l› olarak bu mücadelelerden bir netice alamam›fllard›r. Ancak Mleikflah’›n ölümünden sonra yaflanan fetret döneminde Halifeler yeniden güç toplamaya bafllam›fllard›r. Nitekim Sultan Sancar’›n hudutlar› çok genifllemifl ve mesleleleri de çeflitlenmifl imparatorlukta yeniden yap›lanmaya gitmesi, Halifeler için bir f›rsat kap›s› oldu. Irak ve bat› vilayetlerini ye¤eni Mahmud’un idaresine b›rakt›ktan sonra ona karfl› ayaklanan flehzadelerin, kendi saltanatlar›n› onaylatmak üzere Halifeye müracaat etmeleri büyük bir koz oldu. Bu kavgalardan yararlanan Halifeler de art›k ordular›n bafl›na geçerek Selçuklulara karfl› aç›kça savafla girmifllerdir. Nitekim iki Halifenin hayat›na mal olan bu mücadele, herfleye ra¤men Tu¤rul Bey zaman›ndaki statünün korunmas›yla Selçuklular lehine neticelendi. S›ra Sizde 2 Katavan bozgunu Selçuklu Devleti için a¤›r bir darbe olmufltur. Sultan Sancar, bu yenilgi ile Ceyhun Nehri ötesinde kalan ve Çin’e kadar uzanan bütün Selçuklu topraklar›n› kaybetmifltir. Devlet siyasi olarak güç duruma düfltü¤ü gibi ordunun da gücü k›r›lm›flt›r. S›ra Sizde 3 Sultan Sancar Karah›taylara ma¤lup olarak eski kudret ve haflmetini kaybetmekle beraber halk›n ve büyük flahsiyetlerin kendisine ba¤l›l›¤› sayesinde durumunu h›zla düzeltmifl, eski ba¤l›lar›n› tekrar hâkimiyeti alt›na alm›fl ve Türkistan hariç, her tarafta eski siyasi otoritesini kurmay› baflarm›flt›r. Ayr›ca idare mekanizmas› henüz ifllemeye devam ediyordu.

S›ra Sizde 4 Sultan Sancar en baflta, O¤uzlar savafl öncesinde ba¤l›l›klar›n› bildirmelerine ra¤men, onlarla savafla giriflerek büyük bir stratejik hatas› yapm›flt›r. Sultan Sancar baz› emirlerinin tesiri alt›nda kal›p O¤uzlar›n bar›fl ve tabiiyet tekliflerini kabul etmemifltir. Sancar’a gelinceye kadar Tu¤rul Bey, Sultan Alparslan ve Sultan Melikflah gibi karizmatik Selçuklu Sultanlar›, devletin hem itici gücü hem de tehdidi olan O¤uzlar’› Anadolu’ya do¤ru yönlendirmifltir. Fakat Sultan Sancar’›n en kritik hatas›, O¤uzlara yeni topraklar göstererek kendi ülkesinden uzaklaflt›rmak yerine onlarla mücadeleye girmesi olmufltur.

Yararlan›lan Kaynaklar Agacanov, Sergey (2006) Selçuklular, (Türkçe terc. E. Necef-A. Annaberdiyev), ‹stanbul. Alptekin, Coflkun, (1992), “Büyük Selçuklular”, Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slam Tarihi, C. VII, ‹stanbul. Ayan, Ergin, (2007) Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u’nda O¤uz ‹syan›, ‹stanbul. Barthold, V. V. (1990), Mo¤ol ‹stilâs›na Kadar Türkistan, Haz›rlayan: Hakk› Dursun Y›ld›z, Ankara. Köymen, M.Altay (1947), “Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u’nda O¤uz ‹syan›”, D.T.C.F Dergisi, V/2 s. 159173, Ankara. Köymen, M. Altay (1991) Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u Tarihi, Cilt: V, Ankara. Sümer, Faruk (1999), O¤uzlar (Türkmenler), ‹stanbul. Turan, Osman (1993) Selçuklular Tarihi ve Türk ‹slam Medeniyeti, ‹stanbul.


BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

7 Amaçlar›m›z

N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Büyük Selçuklular zaman›nda ortaya ç›kan flube hanedanlar›, devletin idare mekanizmas› bak›m›ndan de¤erlendirebilecek, Kirman Selçuklu Melikli¤inin tarihçesi ve tarihî önemini aç›klayabilecek, Suriye Selçuklu Melikli¤inin tarihçesi ve tarihî önemini aç›klayabilecek, Irak Selçuklu Melikli¤inin tarihçesi ve tarihî önemini belirleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • Büyük Selçuklular • Kirman Selçuklular› • Suriye Selçuklular›

• Irak Selçuklular› • Abbasî halifesi • Haçl›lar

‹çindekiler

Büyük Selçuklu Tarihi

fiube Hanedanlar (Meliklikler)

• G‹R‹fi • K‹RMAN SELÇUKLU MEL‹KL‹⁄‹ (1048 - 1187) • SUR‹YE SELÇUKLU MEL‹KL‹⁄‹ (1079 - 1095) • HALEP SELÇUKLU MEL‹KL‹⁄‹ (1095 - 1118) • DIMAfiK MEL‹KL‹⁄‹ (1095-1104) • IRAK SELÇUKLULARI (1119 -1194)


fiube Hanedanlar (Meliklikler) G‹R‹fi Büyük Selçuklu Devleti kuruldu¤unda, hat›rlanaca¤› üzere fethedilen ve fethedilmesi hedeflenen yerlerin yönetimi, hanedan mensuplar› aras›nda taksim edilmiflti. Bu kapsamda çeflitli bölgelere tayin edilen flehzâdelerin hepsi ayn› yetkilerle donat›lm›fl de¤illerdi. Ancak bir k›sm›, sultan›n izni ile ve önce sultan›n ad›n› zikretmek flart›yla para kestirip, hutbe okutmak, kap›s›nda üç vakit nevbet çald›rmak gibi imtiyazlara sahipti. Bu durum genellikle söylendi¤i gibi, ülke topraklar›n›n hanedan›n ortak mal› oldu¤u inanc›yla paylafl›lmas› anlam›na gelmiyordu. Devletin topraklar› mülkiyeti bak›m›ndan de¤il, yönetimde sorumluluk paylafl›m› (ülüfl) prensibi çerçevesinde idarî bak›mdan düzenlenmifl oluyordu. Egemenlik tek bir kiflinin, yani sultan›n uhdesinde bulunuyor; sultan ülkenin yönetimini kolaylaflt›rmak ad›na, söz konusu melikleri, temsil yetkisi vererek görevlendiriyordu. Nitekim bu melikler bulunduklar› yerlerde egemenlik ihlâli anlam›na gelen faaliyetlerde bulunduklar›nda, isyan etmifl say›larak derhal cezaland›rma yoluna gidilmekteydi. Bununla birlikte hükümdar›n ölümü veya merkezî idarenin zaafa u¤rad›¤› durumlarda tüm hanedan mensuplar› taht› ele geçirmeye, olmazsa bulunduklar› yerde daha ba¤›ms›z olmak için mücadeleye girerlerdi. Bu durum zaman içerisinde, Büyük Selçuklu Devleti d›fl›nda flube hanedanlar›n ortaya ç›kmas›na imkân vermifltir. Ancak sözkonusu meliklikler, Büyük Selçuklu hanedan› var oldu¤u sürece, zay›f bir flekilde de olsa, onlara ba¤l›l›klar›n› sürdürmek zorunda kalm›fllard›r. Bu flubeler tarih s›ras›na göre Kirman, Türkiye, Suriye ve Irak Selçuklular›’d›r. Bunlardan Kirman, Suriye ve Irak melikleri Büyük Selçuklu sultanlar› taraf›ndan o bölgelere tayin edilmek suretiyle; Türkiye Selçuklular› ise Büyük Selçuklularla rekabet halinde, onlara ra¤men kurulmufllard›r. Kirman ve Suriye’nin yöneticileri melik unvan› tafl›rken; Sultan Sancar’›n Irak’a tayin etti¤i ye¤eni Mahmud, onun izniyle sultan unvan› kullan›yordu. Bu ünitede Büyük Selçuklu sultanlar›n›n tayin etmesiyle kurulan ve onlara ba¤l› olan, Kirman, Suriye ve Irak Selçuklular› konu edilecektir.


124

Büyük Selçuklu Tarihi

K‹RMAN SELÇUKLU MEL‹KL‹⁄‹ (1048 - 1187) Melikli¤in Kuruluflu Kirman ‹ran’›n güneyinde merkezi de Kirman flehri olan bir eyalettir. Do¤usunda Belucistan ve Sistan, kuzeyinde Horasan, kuzeybat›s›nda Isfahan, bat›s›nda Fars eyaleti ve güneyinde ise Fars ve Umman körfezleri ile çevrilidir. Bilindi¤i gibi, Dandânakân savafl›ndan sonra Merv’de toplanan büyük kurultayda yap›lan görev da¤›l›m› çerçevede fethedilmesi amaçlanan Tabes vilâyeti ile Kirman bölgesi, Ça¤r› Bey’in o¤lu Kara Arslan Kavurt Bey’e verilmiflti. Kirman bu s›rada, Büveyho¤ullar›’ndan Ebû Kalicar (1024-1048)’›n elinde bulunmaktayd›. Tu¤rul Bey Rey flehrini baflkent yapt›ktan sonra (1043) Kirman’a bir miktar asker gönderdiyse de, hemen zapt› mümkün olmad›¤›ndan bölge bir süre daha Büveyhîlerin idaresinde kald›. Daha sonra Melik Kavurt, befl-alt› bin kiflilik süvari kuvveti ile, fethedilmek üzere kendisine verilmifl olan Kirman bölgesine girdi. Ebû Kalicâr’›n Kirman nâibi Behram, savaflmaya cesaret edemeyerek eyaletin merkezi Berdesir’e çekildi. Ancak daha fazla mukavemet edemeyece¤ini anlay›nca Kavurt ile anlaflmak zorunda kald›. Behram aman dileyip flehri teslim etmeye ve k›z›n› da Kavurt’a vermeyi kabul etti. Böylece 1048 y›l›nda, Kirman’›n kuzeyi (Serd-sîr) Selçuklular›n eline geçmifl oldu. Fakat Melik Kavurt’un tüm Kirman’a hâkim olabilmesi için önünde engel olarak Germ-sir bölgesinde yaflayan da¤l› Kufs kavmi vard›. Kavurt bir dü¤ün s›ras›nda bask›n düzenleyerek onlar› etkisiz hâle getirdi ve Kirman bölgesinin tamam›na hâkim olmay› baflard› (1050-1051). SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

1

fiube hanedanlar›n oluflumunu k›saca nas›l aç›klayabilirsiniz? SIRA S‹ZDE

Kirman Selçuklu Melikli¤i’nin Geliflme Devri

D Ü fiKirman’a ÜNEL‹M Melik Kavurt hâkim oldu¤u zaman, Arabistan yar›madas›n›n do¤u ucundaki Umman da Büveyhîlerin elinde bulunuyordu. Bu bölge oldukça zengin ve çeflitli hazinelerle S O dolu R U bir yerdi. Ancak buran›n fethi için deniz gücü gerekliydi. Bundan dolay› Kavurt, Hürmüz emiri Bedr ‹sa’y› bu fetih için gerekli olan her türlü haz›rl›¤› yapmakla görevlendirdi. Kavurt Selçuklu tarihinde ilk deniz afl›r› sefer düD‹KKAT zenleyen kifli unvan›na sahiptir. Türk kuvvetlerinin Umman sahiline ç›k›fl› Büveyho¤ullar› aç›s›ndan beklenmeyen bir durumdu. Bu sebeple Kavurt Umman’a koSIRAoldu. S‹ZDEBu seferden sonra Kavurt, Sistan bölgesini de ele geçirmek islayl›kla hâkim tedi ve bu maksatla o¤lu Emirânflah’› görevlendirdi. Emirânflah, Sistanl›lara karfl› alt› ay boyunca savaflt›ysa da kesin bir baflar› ve hâkimiyet sa¤layamad›. AMAÇLARIMIZ Melikli¤in s›n›rlar›n› geniflletmekte kararl› olan Kavurt Bey bu defa, Kirman eyaletinin bat› komflusu olan Fars üzerine yürüdü. Önce bölgenin merkezi fiiraz’a do¤ru ilerledi. K ‹ fiehrin T A P hâkimi Fazlûya onun geldi¤ini haber al›nca bir kaleye s›¤›nd›. Kavurt muhasara etti¤i flehri üç gün sonra ele geçirdi. Burada Tu¤rul Bey ad›na hutbe okuttu ve Fars bölgesinde tam anlam›yla Selçuklu hâkimiyeti kurulmufl oldu (1062). TELEV‹ZYON Büyük Selçuklu sultan› Tu¤rul Bey 1063 y›l›nda ölünce, hanedan üyeleri aras›nda taht mücadeleleri ortaya ç›kt›. Kavurt da taht› ele geçirmek düflüncesiyle, ordusuyla birlikte Isfahan’a do¤ru ilerledi. Ancak Alparslan’›n duruma hâkim oldu¤unu ‹ N T E Rçekildi. NET ö¤renince geri Kardefli Alp Arslan’a itaat ederek, onun ad›na hutbe okutmaya mecbur oldu.

N N


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

Kavurt’un kendi r›zas› hilaf›na s›n›rlar›n› geniflletip güçlenmesinden ve itaâtsiz davran›fllar›ndan rahats›z olan Alparslan, ona karfl› harekete geçti. Kavurt’un iflgâl etti¤i Fars bölgesini elinden alarak eski hâkimi Fazlûya’ya verdi. Bununla birlikte Kirman’› Kavurt’ta b›rakt›. Ancak Kavurt Bey, vezirinin tahriklerine kap›larak bir kere daha isyan etti. Melikflah’›n veliahtl›¤›n› kabul etmeyerek hutbeden ad›n› ç›kard›. Bunun üzerine Alparslan Kirman üzerine yürüdü (Haziran-Temmuz 1067). Öncü kuvvetler aras›nda yap›lan savafl› Kavurt kaybetti ve kaçarak Ciruft kalesine s›¤›nd›. Alparslan’a buradan elçi göndererek aff›n› istedi. Kardeflinin iste¤ini kabul eden Alparslan Kirman’dan ayr›ld›. Kavurt Bey daha sonra da, Fazlûya ile birleflerek bir kere daha isyana kalk›flt› (1069). Alp Arslan bizzât Kirman üzerine yürürken, vezir Nizamülmülk, Fazlûya’y› yenilgiye u¤ratt›. Zor durumda kalan Kavurt her defas›nda oldu¤u gibi, ba¤›fllanmay› diledi. Ancak bunun bir oyalama takti¤i oldu¤unu anlayan Alp Arslan, Kavurt’un o¤lu Sultanflâh’a asker vererek babas›na karfl› gönderdi. Sultanflâh ma¤lup oldu. Alp Arslan bat› seferine ç›kt›¤› için Kavurt meselesi tam mânâs›yla çözülemedi. Sultan Alparslan 24 Kas›m 1072’de ölünce yerine o¤lu Melikflah geçti. Ancak Kavurt, bu s›rada 18-20 yafllar›nda olan Melikflâh’›n tecrübesiz oldu¤unu düflünüyordu. Bu duruma bir de Selçuklu ordusundaki baz› komutanlar›n kendisine destek vermeleri eklenince Kavurt, Melikflah’a isyan etti ve onun üzerine sefere ç›kt›. Yap›lan ilk savaflta Emir Savtegin’in idaresindeki Melikflah’›n öncü kuvvetleri, Kavurt’un öncü kuvvetlerini bozguna u¤ratt›. As›l ordular ise Hemedan civar›nda Kerec hududunda karfl›laflt›lar (15 Nisan 1073). Savafla ilk bafllayan Kavurt oldu ve Melikflah’›n sa¤ ve sol kanad›n› bozguna u¤ratt›. Ancak bu baflar›y› merkez üzerinde sa¤layamayarak yenildi. Savafl alan›ndan kaçmay› baflard›ysa da, daha SIRA S‹ZDE sonra yakalanarak idam edildi (Nisan-May›s 1073). Ancak asker içerisinde taraftarlar›n›n çok olmas› yüzünden, kendisinin esarete dayanamayarak intihar etti¤i duyuruldu. D Ü fi Ü N E L ‹ M Kavurt, âdil bir komutan ve devlet adam› idi. Cömertli¤i ve iyi idaresi ile halk› memnun etmifl, onun zaman›nda Kirman halk› bolluk ve refaha kavuflmufl; Kirman S O R U en parlak devirlerinden birini yaflam›flt›r. Kavurt Büyük Selçuklu tarihinde deniz afl›r› bir seferi baflar›yla gerçeklefltiren D ‹ K K A T ilk kiflidir. Kirman bölgesi Hürmüz körfezinde olup Umman’a çok uzak de¤ildi. Fakat Kavurt’un buraya sefer edecek deniz gücü yoktu. Bunun üzerine Hürmüz emiri Bedr SIRA ‹sa’n›n S‹ZDE yard›m›yla gerçeklefltirilen bu sefer Umman’daki Büveyhîleri de çok flafl›rtm›flt›. Hâkimiyetini onlara kabul ettiren Kavurt görevliler tayin ettikten ve hutbe ile sikkeyi kendi ad›na çevirttikten AMAÇLARIMIZ sonra geri dönmüfltür. Kaynaklarda bu seferin ne zaman gerçekleflti¤i aç›k de¤ildir. Ancak Erdo¤an Merçil, Kirman Selçuklular› adl› eserinde: “Kanaâtimizce Kavurd Umân’› NisanMay›s 1053 ile Temmuz-A¤ustos 1062 tarihleri aras›nda ele geçirmifltir,” demektedir. K ‹ T A P (Merçil, s. 30)

N N

125

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Kirmanflâh b. Kavurd T E LMerdanflâh, EV‹ZYON Kavurt öldü¤ünde Sultanflâh, Emirânflâh, Kirmanflâh, Turanflâh, Ömer, Hüseyin, Nuh ve Davud adl› çok say›da o¤ullar› bulunmaktayd›. Bunlar aras›ndan Kirmanflâh, babas›n›n vasiyeti gere¤ince bafla geçti. Ancak Kirmanflâh’›n saltanat› bir y›l sürdü ve öldü, yerine Kavurt’un küçük o¤lu Hüseyin tahta ç›kt›. Fakat onun ‹NTERNET hâkimiyeti de uzun sürmedi.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


126

Büyük Selçuklu Tarihi

Sultanflâh b. Kavurd Mil çekme k›zg›n bir demirin göze çok yak›n mesafeden geçirilip, göz bebe¤inin a¤art›larak görme yetene¤inin yok edilmesi ifllemidir.

Babas›n›n Melikflâh’a karfl› girdi¤i savaflta yan›nda bulunan Sultanflâh, yakalanarak gözlerine mil çekilmiflti. Ancak mil çekme iflini yapan kifli bunu tam becerememifl, gözleri kör olmam›flt›. Bu durumunu gizleyen Sultanflâh, Hemedan’da hapisteyken, orada bulunan muhaf›zlardan biriyle dost olarak bu sayede kaçmay› baflard›. Daha sonra Kirman’a ulaflt› ve kardefli Hüseyin’den taht› alarak Berdesir flehrinde Kirman Selçuklu Melikli¤i’nin bafl›na geçti (Eylül-Ekim 1074). Sultanflâh’›n hapisten kaçt›¤›n› ve Kirman’da tahta geçti¤ini ö¤renen Melikflâh bu durumu sessiz kalarak onaylad›. Fakat bölgeyi kontrol alt›nda tutmak üzere de oraya Savtegin’i gönderdi. Sultanflâh’a Kirman ile Umman’› verdi. Ancak bir müddet sonra Melikflâh büyük bir ordu ile Kirman üzerine yürüdü. Selçuklu ordusu ile bafla ç›kamayaca¤›n› anlayan Sultanflâh, Melikflâh’› hediyelerle birlikte bizzat karfl›lad›. Bunun üzerine Melikflah, ‹sfahan’a döndü (1080). Bundan sonra Kirman’dan Büyük Selçuklular’a karfl› önemli bir tehlike vuku bulmad›. Sultanflâh Ocak 1085’te hastalanarak öldü.

Turanflâh b. Kavurd Sultanflâh’›n yerine Turanflâh geçti. Turanflah ilk ifl olarak Melikflah’a itaatini bildirdi. Ancak Melikflah ölünce efli Terken Hatun, taht kavgalar› s›ras›nda Berkiyaruk’la yapt›¤› anlaflmaya göre, Kirman Selçuklular›’n›n elinde bulunan Fars bölgesini almak istedi. Terken Hatun bu amaçla komutanlar›ndan Üner’i Fars üzerine gönderdi. Durumu ö¤renen Turanflâh hemen harekete geçerek fiebânkâre emirlerinden yard›m istedi ve ald›¤› destekle Büyük Selçuklu ordusunu yendi (Haziran-Temmuz 1094). Ancak Fars bölgesi daha sonra Kirman Selçuklular›’n›n elinden ç›karak Büyük Selçuklu hâkimiyetine girmifltir. Bu olaydan üç y›l sonra Turanflah Ekim-Kas›m 1097’de vefat etti.

‹ranflâh b. Turanflâh Turanflâh ölünce yerine tek o¤lu olan ‹ranflâh geçti (5 Kas›m 1097). Yeni Kirman meliki bafla geçtikten sonra Fars valisi olan Üner’in üzerine yürüdü. Fars’› Melikflâh’›n ölümü sebebiyle kar›fl›kl›klar içerisinde bulunan Büyük Selçuklular’dan almay› baflard› (1098-1099). Bu arada ‹ranflâh çevresindeki baz› kiflilerin etkisiyle Bat›nî mezhebine girmifl ve halka özellikle de âlimlere zulmetmeye bafllam›flt›. Âlimler ve fleyhülislâm, ‹ranflâh’›n dinden sapt›¤›n› gerekçe göstererek öldürülmesi yönünde fetva verdiler. Melik halk taraf›ndan da sald›r›ya u¤rad›. ‹ranflâh bu hücumdan kurtulmay› baflard›ysa da, daha sonra yakalanarak öldürüldü (Ekim 1101).

Arslanflâh b. Kirmanflâh ‹ranflâh öldürülünce Kirman Selçuklu Melikli¤i’nin bafl›na Kirmanflâh’›n o¤lu I. Arslanflâh geçti (16 Kas›m 1101). Onun zaman›nda Kirman Selçuklular› nispeten parlak bir dönem yaflad›. Arslanflâh tahta geçtikten sonra ilk ifl olarak Umman da ç›kan isyanlar› bast›rd› ve bu bölgeyi tekrar itaât alt›na ald›. Bu dönemde Fars valisi olan Atabey Çavl›, fiebânkâre emirleriyle mücadele içine girmiflti. fiebânkâre emirleri bunun üzerine Kirman meliki Arslanflâh’a s›¤›nd›lar. Atabey sözkonusu emirlerin iadesini istedi. Arslanflâh bu iste¤i kabul etmeyince, rekabet bu kez Çavl› ve Arslanflâh aras›na intikâl etti. Bu nüfuz mücadelesini, alt› bin kiflilik bir kuvveti Çavl›’n›n üzerine gönderip ani bir bask›nla onu bozguna u¤ratan Arslanflâh kazand›. Askerlerinin ço¤unu kaybeden Çavl›, Fars’a kaçmak zorunda kald›.


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

Arslanflâh daha sonraki süreçte o¤lu Kirmanflâh’› veliaht gösterdi. Ancak di¤er o¤lu Muhammed bu durumu kabul etmedi. Babas›n›n yaflland›¤›n› ve art›k devlet ifllerini yürütemedi¤ini ileri sürerek, onu Kale-i Kûh’a gönderdi (1142). Arslanflah üç y›l süren hapis hayat›ndan sonra 1145’te burada öldü.

Muhammed b. Arslanflâh Melik Muhammed tahta geçince ilk ifl olarak kardefli Kirmanflâh’› öldürttü. Yirmiye yak›n kardefli olan Muhammed di¤erlerinin de ço¤unun gözlerine mil çektirdi. Aralar›ndan sadece Selçukflâh kaçabildi. Melik Muhammed döneminin en önemli siyasî olay›, elinden kaçan kardefli Selçukflâh ile girdi¤i mücadeledir. Muhammed melikli¤inin ilk y›llar›nda Büyük Selçuklu sultan› Sancar’a tâbiydi. Ancak Sancar’›n O¤uzlara esir düflmesinden sonra, Irak Selçuklu sultan› II.Muhammed b. Mahmud’a itaâtini bildirdi. Melik Muhammed 27 Haziran 1156’da öldü.

Tu¤rulflâh b. Muhammed Babas›n›n ölümü üzerine 27 Haziran 1156’da tahta geçen Tu¤rulflâh ilk ifl olarak kardefli Mahmudflâh ve amcas› Selçukflâh’› öldürttü. Muhammed ve o¤lu Tu¤rulflâh dönemlerinde ç›kan saltanat mücadeleleri ve iç kar›fl›kl›klar sonucu Kirman melikli¤i zay›flamaya bafllad›. Tu¤rulflâh devrinden itibaren atabeylerin melikler üzerindeki etkisi artmaya bafllad›. Bu dönemde göze çarpan ilk atabey Alâaddin Bozkufl’tur. Emrinde pek çok gulâm› vard› ve Kirman ordusunun bafll›ca gücü onun gulâmlar›, hizmetkârlar› ve süvarilerinden olufluyordu. Atabey Müeyyededdin Reyhan, özellikle Tu¤rulflâh’›n melikli¤inin son y›l›nda yönetimde bir hayli etkili oldu. Melik Tu¤rulflâh 1170 y›l› Mart ay›nda Ciruft’ta öldü.

Kirman Selçuklu Melikli¤i’nin Fetret Devri ve Y›k›l›fl› Tu¤rulflâh’›n ölümü üzerine Atabey Reyhan ve Kutbeddin Muhammed’in, Kirman Selçuklular›ndaki taht mücadelelerinde etkin rol oynad›klar› görülmektedir. Tu¤rulflâh’›n ölümünden sonra yerine atabey Reyhan’›n deste¤i ile o¤lu Behramflâh geçti. Bu dönem Kirman Selçuklular›nda fetret devrinin de bafllang›c› oldu. Tu¤rulflâh’›n en büyük o¤lu Arslanflâh ile Turanflâh taht mücadelesine girifltiler. Berdesir bir hafta içinde tahta geçen üç melik gördü. Ama en sonunda II. Arslanflâh Kirman Selçuklu taht›na oturdu (1170 y›l› Haziran bafl›). Onun melikli¤i dokuz ay sürdü ve Behramflâh ikinci defa Kirman Selçuklu taht›na oturdu (fiubat 1171). II. Arslanflâh ise yard›m istemek üzere, Irak Selçuklu sultan› ve adafl› olan Arslanflâh’›n yan›na kaçt›. Irak’tan ald›¤› kuvvetlerle Haziran 1172’de Berdesir önlerine gelip flehri kuflatt›. Uzun süren kuflatma sonunda melikli¤in ikiye bölünmesi hususunda antlaflma sa¤land›. Behramflâh kendisine baflkent olarak seçti¤i Bem’e gitti. Arslanflâh ise Berdesir’de kald› (Kas›m-Aral›k 1172). 1174 y›l›nda iki kardefl aras›nda meydana gelen savafl, anlaflman›n bozulmas›na yol açt›. Berdesir’de kendisini güvende görmeyen Arslanflâh flehri terk etti ve Behramflâh May›s 1175’de Berdesir’e gelerek tahta oturdu. Ancak üç ay sonra ölen Behramflâh’›n meliklik dönemi çok uzun sürmedi. Onun yerine yedi yafl›ndaki o¤lu II. Muhammedflâh geçirildi. Fakat onun hâkimiyeti de çok k›sa sürdü ve II. Arslanflâh üçüncü defa melik oldu (Aral›k 1175). Arslanflâh’›n melik olmas›na kardefli Turanflâh karfl› ç›kt› ve Fars’da hüküm süren Salgurlu atabeyinden sa¤lad›¤› yard›mla harekete geçti. Arslanflâh, Ciruft’ta yap›lan savafl s›ras›nda isabet eden bir okla yaraland›. Savafl alan›ndan ayr›ld›ktan sonra ald›¤› yaran›n etkisiyle öldü (3 Mart 1177). Kirman taht›na II. Turanflâh geçti.

127


128

Büyük Selçuklu Tarihi

Turanflâh’›n meliklik döneminde Kirman istilâya u¤rad›. Büyük Selçuklu Devletine son veren O¤uzlar’›n beylerinden Melik Dinar, Merv ve Serahs flehirlerinin hâkimi idi. Ancak Harezmflâh Sultanflah’›n bu yerleri ele geçirmesi buradaki O¤uzlar’›n da¤›lmas›na sebep oldu (muhtemelen 1179 Sonbahar›) . Bunlar›n bir k›sm› Kirman’a, befl bin kiflilik bir grup da Fars’a gitti. Fars’a gidenler Salgurlular’›n bu s›rada güçlü olmas› sebebiyle mühim bir rol oynayamad›lar. Ancak Kirman’a gidenler ülkenin içerisinde bulundu¤u istikrars›z durumdan yararlanarak bölgeye hâkim oldular. O¤uz istilâs› bertaraf edilemeden 1180 ilkbahar›nda Kirman’da büyük bir k›tl›k bafl gösterdi. Bu durumdan en çok baflkent Berdesir etkilendi. Bu dönemde O¤uzlar’›n Kirman’› yurt tutmak yönündeki bask›lar› iyice artt›. O¤uzlara karfl› koyamamas› dolay›s›yla ahali taraf›ndan da sevilmeyen Turanflâh öldürüldü (Haziran 1183). Behramflâh’›n o¤lu II. Muhammedflâh hapsedilmifl oldu¤u Berdesir kalesinden ç›kart›larak ikinci defa melik ilân edildi. Melik Dinar’›n Berdesir’e gelmesi üzerine II. Muhammedflâh yard›m istemek üzere Irak’a gitti. Atabey Kutbeddin’in de ölmesi üzerine Kirman Selçuklular› bafls›z kald› (Kas›m 1186). K›fl mevsimi geçtikten sonra da Melik Dinar flehre hâkim SIRA S‹ZDE istedi¤i yard›m› alamayan II. Muhammedflâh Kirman’a geri oldu (1187). Irak’tan döndü¤ünde, Berdesir art›k Melik Dinar’›n elindeydi. O da bu yüzden Bem’e gitti. Bu durumu haber alan Melik Dinar 1188-89 k›fl›nda Bem’e yürüdü. Fakat k›fl flartD Ü fi Ü N E L ‹ M lar›n›n zorlu¤undan geri dönmek zorunda kald›. Melik II. Muhammedflâh alt› ay burada kald›. Sonunda flehri terk edince Kirman S O R U de tarihe kar›fl›rken Melik Dinar idaresindeki O¤uzlar’›n hâkimiSelçuklu Melikli¤i yeti bafllad› (1189). Melik II. DMuhammedflâh yard›m istemek üzere Harezmflâh Tekifl (1172-1200)’in ‹KKAT yan›na gittiyse de ilgi göremedi. Daha sonra Gurlular’dan Gazne hâkimi fiihâbeddin Muhammed’in hizmetine girdi. II. Muhammedflâh burada öldü. Ancak ölüm taSIRA S‹ZDE rihi ve yeri hakk›nda bir bilgi yoktur.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ

N N

2

D Ü fi Ü N E L ‹ M K ‹ T A P

O¤uzlar’›n Kirman Melikli¤i’nin y›k›l›fl› üzerindeki etkisini aç›klay›n›z. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ

D Ü fi Ü N E L ‹ M Kirman Selçuklular› K ‹ T A Phakk›nda ayr›nt›l› bilgi için bkz. Erdo¤an Merçil, Kirman Selçuklular›, ‹stanbul: Kültür Bakanl›¤› Yay›nlar›, 1980.

S O R U

S O R U

SUR‹YE MEL‹KL‹⁄‹ (1079 - 1095) T E LSELÇUKLU EV‹ZYON

TELEV‹ZYON D‹KKAT Fat›mîler 909-1171 y›llar› aras›nda Kuzey Afrika, M›s›r ve Suriye’de hüküm süren fiiî ‹ N T E RS‹ZDE NET SIRA bir devlettir. Halifelik iddias›nda bulunan Fat›mîler, soylar›n›n Hz.Muhammed’in k›z› Hz. AMAÇLARIMIZ Fat›ma’ya dayand›¤›n› iddia ederler. ‹smailîlik (Bat›nî) hareketine dayan›rlar. Varl›k sebebi adetâ Sünnî Abbasî K ‹ T A P halifeli¤ine karfl› savaflt›r. Nureddin Mahmud’un M›s›r’› fethi ile Fat›mî halifeli¤ine son verilerek, hutbe Abbasî Thalifesi E L E V ad›na ‹ Z Y O okunmaya N bafllad› (1171).

D‹KKAT

Melikli¤in Kuruluflu ‹lk Suriye Selçuklu meliki olan Tacüddevle Tutufl, Büyük Selçuklu Sultan› Alp ArsN T E RS‹ZDE NET lan’›n o¤lu‹SIRA ve Melikflâh’›n kardeflidir. Ondan önce Sultan Alp Arslan taraf›ndan fiam (Suriye)’›n fethi ile görevlendirilen ve K›n›k boyundan olan Ats›z Bey, kendisine ba¤l› AMAÇLARIMIZ Türkmenlerle birlikte bölgede büyük baflar›lar kazanm›flt›. Hattâ Filistin’e kadar ilerlemifl, Fat›mîler’den Remle ve Kudüs’ü de alm›flt› (1070-1071). 1076’da Suriye’nin en mühim flehirlerinden D›maflk’› da ele geçiren Ats›z, bölgede bir Türkmen K ‹Beyli¤i T A P kurdu. M›s›r’› da ele geçirmek isteyen Ats›z Bey, Kahire önlerinde Fât›mîlere karfl› a¤›r bir yenilgiye u¤ray›nca Dimaflk’a çekilmek zorunda kald›(1077). Sultan Melikflah, Ats›z’›n güç kaybetmesi üzerine artan Fat›mî tehdidine karfl›, kardefli T E L ETutufl’u V ‹ Z Y O N Suriye’ye tayin etti. Ats›z, Melikflah’a ba¤l› oldu¤unu bildirmesi üzerine görevinde b›rak›ld›. Tutufl’a ise Halep bölgesine gitmesi bildirildi.

N N

‹NTERNET

‹NTERNET


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

Daha sonra beklendi¤i gibi, Fât›mîlerin D›maflk’› kuflatmas›, Ats›z’›n Tutufl’u yard›ma ça¤›rmas›na sebep oldu. Tutufl gelince Fat›mî ordusu çekildi. Fakat Ats›z’› sudan bir bahane ile öldüren Tutufl, onun idaresindeki Suriye flehirlerini ele geçirdi (1079) ve ard›ndan Kudüs’ü ald›. Böylece baflkent D›maflk olmak üzere, Suriye Selçuklu Melikli¤i kurulmufl oldu (1079).

Tutufl-Süleymanflâh Mücadelesi Ermeni Philaretos’un bask›s›ndan b›kan Antakya ahalisi, flehri Türkiye Selçuklu hükümdar› Kutalm›flo¤lu Süleymanflâh’a teslim etmeye karar verdiler. K›sa bir süre önce Çukurova bölgesini fethetmifl olan Süleymanflâh, baflar›l› bir sefer düzenleyerek12 Aral›k 1084’te flehri ele geçirdi. Süleymanflâh, Antakya’n›n fethi üzerine s›n›rlar›n› Suriye’nin kap›s› durumunda bulunan Haleb’e kadar geniflletti. Böylece rekabet hâlinde bulundu¤u Büyük Selçuklularla da s›n›rdafl oldu. Süleymanflâh, 1086 y›l› May›s bafllar›nda Halep önlerine gelerek flehri kuflatt›. ‹bnü’l-Huteytî’den flehri kendisine teslim etmesini istedi. Ancak Halep ileri gelenleri, flehri teslim almas› için Tutufl’a davette bulundular. Onun Halep’i ele geçirmek üzere ilerleyifli, savafl› kaç›n›lmaz hâle getirdi. Tutufl’un üzerine yürüyen Süleymanflâh, Ayn Seylem’de meydana gelen savafl› ve hayat›n› kaybetti (Haziran 1086). Bunda onun yan›nda bulunan baz› Türkmen beylerin Tutufl’un saflar›na geçmesi önemli bir etken oldu. Tutufl bundan sonra Halep önüne gelip iç kale hariç flehri ele geçirdi. Fakat ‹bnü’l-Huteytî bu defa da Sultan Melikflâh’› davet etti. Selçuklu sultan› bat›da ifllerin kar›flt›¤›n› görererek Eylül 1086’da Suriye seferine ç›kt›. Tutufl, Melikflâh’›n Haleb’e yaklaflmas› üzerine kuflatmay› kald›rd›. Melikflâh ise baflka yerlerle birlikte Urfa, Antakya ve Haleb’i do¤rudan kendi topraklar›na katarak buralara valiler atad›. Böylece Kuzey Suriye’de Büyük Selçuklu hâkimiyeti sa¤lanm›fl oldu. Melikflah’tan çekindi¤i için bu sefer s›ras›nda D›maflk’a çekilen Tutufl, Temmuz 1087’de Fat›mîler’in yönetimindeki Sayda ve Beyrut’u iflgal ederek D›maflk’a geri döndü. Böylece Suriye ve Filistin flehirlerinin büyük k›sm› Selçuklu idaresine girmifl oldu. Ancak Fat›mîler daha sonra bu yerleri geri ald›lar. Bunun üzerine Melikflâh’a elçiler yollayan Tutufl, Fat›mîler’e karfl› giriflece¤i harekâtta yard›m etmeleri için Urfa, Antakya ve Halep valilerinin görevlendirilmesini istedi. Sultan›n uygun bulmas› üzerine 1090 y›l›nda sefere ç›kan Tutufl, baz› yerleri geri ald› ise de, Halep valisi Aksungur ile aralar›n›n aç›lmas› üzerine seferi yar›m b›rakarak dönmek zorunda kald› (1091 sonu).

Tacüddevle Tutufl’un Saltanat Mücadelesi Tutufl, 1092 y›l› sonlar›na do¤ru Ba¤dad’a gelmifl bulunan Melikflâh’a ba¤l›l›¤›n› bildirmek üzere D›maflk’tan hareket etti. Fakat Hît bölgesine geldi¤i zaman Sultan’›n ölüm haberini ald›. Tutufl bunun üzerine derhâl sultanl›¤›n› ilân ederek ad›na hutbe okuttu. Tutufl uzun süre yönetimi alt›na alamad›¤› Kuzey Suriye’ye Melikflah’›n ölümüyle de¤iflen flartlar›n sa¤lad›¤› kolayl›kla hâkim oldu. Halep valisi Aksungur, Antakya valisi Ya¤›siyan ve Urfa valisi Bozan onun hizmetine girdiler. Öte yandan Melikflah’›n o¤lu Berkyaruk saltanat› ele geçirmek için büyük çabalar harcayarak, Rey, Hemedan ve daha birçok flehri hâkimiyetine ald›. Ancak Terken Hatun’un mücadeleden vaz geçmemesi üzerine, ‹sfahan ve Fars eyaletini ona b›rakarak anlaflmak zorunda kald›. Berkyaruk bu arada epeyce kuvvet ve taraftar kazand›. Ancak amcas› Tutufl’un ordusuyla üzerine gelmekte oldu¤unu haber ald›. Amcas›n›n taht›n› ele geçirmesine engel olmak için harekete geçen Berk-

129

Kudüs Müslüman, H›ristiyan ve Yahudilerce kutsal kabul edilen önemli bir flehirdir. Tarih boyunca ve Haçl› Seferleri s›ras›nda da Kudüs’ün hedef olmas›n›n temelinde bu anlay›fl yatmaktad›r. Süleymanflâh 1075 y›l›nda Bizans’tan fethetti¤i ‹znik’te, Türkiye Selçuklular› Devletini kurdu. Bu tarihten itibaren de, babas› Kutalm›fl ve dolay›s›yla kendisinin hakk› oldu¤unu iddia etti¤i Büyük Selçuklu taht›n› ele geçirme mücadelesine giriflti. Sonuçta bu u¤urda hayat›n› kaybetti.


130

Büyük Selçuklu Tarihi

yaruk, Rey yak›nlar›na geldi. Bu s›rada Emir Aksungur ve Bozan da, sert tabiat›ndan dolay› hoflnut olmad›klar› Tutufl’un hizmetinden ayr›larak Berkyaruk’a kat›ld›lar. Askeri iyice azalan Tutufl savafl› göze alamad› ve Diyarbekir bölgesine, oradan da Aral›k 1093’te D›maflk’a döndü.

Rey Savafl› ve Tutufl’un Sonu Taht davas›ndan vazgeçmeyen Tutufl, daha iyi bir haz›rl›kla güçlü bir flekilde mücadelesine devam etti. Kendisine ihanet eden Bozan ve Aksungur’u bertaraf etti¤i gibi, Suriye, Irak, Diyarbekir ve Azerbaycan’da ad›na hutbe okuttu. Hemedan ile Rey flehirlerini ele geçirerek saltanat mücadelesinde güçlü bir aday oldu¤unu ortaya koydu. Ancak özellikle Nizamülmülk’ün adamlar› taraf›ndan desteklenen Berkiyaruk da art›k Tutufl’a karfl› savaflabilecek durumda bulunuyordu. Nitekim kendisini ‘’Büyük Selçuklu Sultan›’’ olarak tan›yan ileri gelen emîrler ve ordusuyla, Tutufl’a karfl› harekete geçti. Bu arada Terken Hatun da Tutufl’la birleflmek niyetiyle ‹sfahan’dan ç›kt› ise de, hastalanarak geri döndü. Cerbâzakân’a gelen Berkyaruk’un ordusu, vezir Müeyyedülmülk’ün gayreti sayesinde Irak ve Horasan’dan gelen kuvvetlerin kat›lmas› sonucunda otuz bin kifliye ulaflt›. Buna karfl›n Tutufl halk›n›n kendisine ihanet edebilece¤i düflüncesiyle Rey’de savunma yapmay› uygun bulmayarak flehir d›fl›nda savaflmaya karar verdi. Bu maksatla Rey’den on iki fersah uzakl›ktaki Daflilu köyü yak›n›nda bir düzlükte savafl haz›rl›klar›na bafllad›. Çok geçmeden Berkyaruk da ordusuyla gelip askerlerini savafl düzenine soktu. 26 fiubat 1095’te fliddetli bir savafl meydana geldi. Yenilgiye u¤rayan Tutufl, yaral› olarak yakalan›p öldürüldü ve babas› Sultan Alparslan’›n Merv’deki türbesinde gömüldü. Tutufl, çok genç yafllar›ndan itibaren Gence meliki olarak, devlette sorumluluk alm›fl, Suriye’nin fethinin tamamlanmas› için buraya atanm›flt›. Bu yolda büyük hizmetleri olan Tutufl, sert mizac› dolay›s›yla kendisi için bile iyi bir siyaset takip edememifl, Melikflâh’›n çocuklar› küçük, kendisi çok kudretli olmas›na ra¤men, bu kusuru dolay›s›yla baflar›l› olamam›flt›r. Tutufl’un ölümünden sonra Suriye Selçuklular›, iki o¤lu R›dvan ve Dukak ile onlar›n atabeylerinin mücadelesi sonucunda D›maflk ve Halep Melikli¤i olarak ikiye ayr›ld›. Her iki melik de Büyük Selçuklu sultanlar›na ba¤l› kald›lar. Ancak neredeyse Melikflâh’›n ölümü ile efl zamanl› olarak ve Selçuklu Devleti’nin fetret döneminde Birinci Haçl› Seferi bafllad›. Suriye Selçuklu Melikli¤i’nin de kardefller aras›ndaki çekiflmeler yüzünden güç kayb›na u¤ramas›, Haçl›lar’a beklenenin çok üzerinde ve kolay bir baflar› imkân› verdi.

HALEP SELÇUKLU MEL‹KL‹⁄‹ (1095 - 1118) Melik R›dvan Devri Tutufl’un taht mücadelesi için giderken, D›maflk’ta yerine o¤lu Fahrülmülûk R›dvan’› naib olarak b›rakm›flt›. R›dvan, Rey savafl› öncesinde babas›n›n acil yard›m ça¤r›s› üzerine gitmekte iken, yolda onun yenilip hayat›n› kaybetti¤ini ö¤rendi. Bunun üzerine süratle Halep’e dönüp, babas›n›n yerine Suriye melikli¤i taht›na oturdu. Bir süre sonra Tutufl’un Rey savafl›nda yan›nda bulunan öteki o¤lu Dukak da Haleb’e geldi. Böylece R›dvan, Selçuklu melikli¤inin tek hâkimi oldu. Fakat k›sa bir süre sonra kardefli Dukak gizlice Halep’ten ayr›l›p D›maflk’a gitti. Baz› emirlerin deste¤i ile orada melikli¤ini ilân etti. R›dvan bundan dolay› Suruç Emiri Artuko¤lu Sökmen ile iflbirli¤i yaparak D›maflk’a yürüdüyse de baflar›l› olamad›. R›dvan daha sonra babas›n›n hâkim oldu¤u yerleri kendi idaresinde birlefltirmek amac›y-


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

la Suruç ve Urfa’ya bir sefer düzenledi. Sökmen’in kendisine itaât arzetmesi üzerine Suruç’tan ayr›ld›. Melikflâh’›n ölümünden sonra Tutufl’un hâkim oldu¤u Urfa, onun ölümünden sonra da Ermeni Toros taraf›ndan zapt edilmiflti. R›dvan Urfa’y› ele geçirdikten sonra flehir iç kalesini Antakya valisi Ya¤›s›yan’a verdi. Melik R›dvan ve Melik Dukak aras›ndaki hâkimiyet mücadelesinden yararlanan Fat›mîler, bir ordu göndererek Kudüs’ü iflgal ettiler (A¤ustos 1096). Böylece Filistin’de Selçuklu egemenli¤i son buldu. D›maflk kuvvetlerinin kendisine ait topraklara girmesi üzerine R›dvan, Dukak’a karfl› sald›r›ya geçti ve yap›lan savaflta Dukak a¤›r bir yenilgiye u¤rad›. Bundan sonra iki kardefl aras›nda bir antlaflma yap›ld›. Buna göre D›maflk ve Antakya’da, hutbede R›dvan’›n ad› Dukak’›n ad›ndan önce okutulacakt›. Böylece R›dvan tâbi statüde de olsa D›maflk melikli¤ine hâkim oluyordu. Fat›mî halifesi el-Müsta’lî Melik R›dvan’› kendi taraf›na çekmek için ona özel bir elçi ve heyet gönderdi. Buna göre “Fat›mî halifeli¤ine tâbi olmas›, hâkim oldu¤u yerlerde fiiî hutbesi okutmas›, hutbede önce el-Müsta’lî, sonra veziri daha sonra da kendi ad›n›n bulunmas›” yolundaki iste¤in kabul edilmesi hâlinde “kendisine mâlî ve askerî yard›m yap›larak D›maflk’› almas›n›n sa¤lanaca¤›” vaat ediliyordu. Melik R›dvan bu teklifi kabul ederek, Halep ve hâkim oldu¤u di¤er yerlerde Sünnî hutbeyi kald›r›p fiiî hutbesi okutmaya bafllad›. Sünnî kad› ve hatipleri de de¤ifltirip buralara fiiî görevliler atad› (A¤ustos 1097). Böylece Suriye Selçuklular›n›n Halep kolu Fat›mî Halifeli¤i’ni tan›mak suretiyle onlara ba¤lanm›fl oldu. Buna göre Selçuklu soyundan biri ilk defa, resmen fiiî Fat›mî Halifeli¤i’ni tan›m›flt›r. Fakat R›dvan’›n en yak›n adamlar› olan Ya¤›s›yan ve Sökmen, süratle Haleb’e gelip onu çok a¤›r bir dille k›nad›lar ve derhal fiiî hutbesini kald›rmas›n› istediler. R›dvan dört hafta sonra fiiî hutbesini kald›r›p yeniden Abbasî halifesi ve Büyük Selçuklu sultan›n›n adlar›n› okutmaya bafllad›. Bu arada Abbasî halifesine de bir elçi gönderip özür diledi (Eylül 1097). Melik R›dvan, H›ms’a çekilip burada adetâ ba¤›ms›z bir emir gibi hareket eden veziri Cenahüddevle ile kardefli Dukak’a karfl› sefer düzenlemek istiyordu. Bunun için Emir Ya¤›s›yan ve Sökmen ile anlaflt› ise de, Haçl›lar›n Ya¤›s›yan’›n valisi bulundu¤u Antakya’y› kuflatmalar› yüzünden sefer yap›lamad›.

Birinci Haçl› Seferi ve Halep Melikli¤i Papa II.Urbanus’un giriflimi ile Avrupal› H›ristiyanlar, güya Kudüs’ü Müslümanlardan geri almak, do¤ulu dindafllar›n› Müslümanlar›n zulmünden kurtarmak iddias›yla harekete geçtiler. Gerçekte ise ‹slâmiyetin H›ristiyanl›k karfl›s›nda, Avrupa’y› da do¤rudan tehdit eden ilerleyifli durdurulmak isteniyordu. Ayr›ca feodalitenin yaratt›¤› buhran ve iç savafl tehdidi de bu vesile ile d›flar›ya yönlendirilmifl olacakt›. Papa Urbanus, flimdi de Türkler’in bayraktarl›¤›nda flahlanan bu ilerleyifle dur diyebilmek için, gücü yeten tüm H›ristiyanlar›n sorumlu say›ld›¤› bir askerî harekât› bafllatt›. 1096’da Keflifl Pierre L’hermit’in baflar›s›z seferinden sonra, ertesi y›l yola ç›kan düzenli Haçl› ordular›, Anadolu topraklar› baflta olmak üzere, geçtikleri yerleri ya¤ma ve katliâma u¤ratt›lar. Kudüs’ü kurtarmak amac›yla yola ç›kt›klar›n› söyleyen, ama tam bir kolonizasyon hareketi yürüten Haçl›lar, Anadolu’da büyük tahribat ve kay›plara sebebiyet verdikten sonra Suriye’ye ulaflt›lar. Mart 1098’de Urfa’da bir kontluk kuran Haçl›lar daha sonra Antakya’y› kuflatt›lar. Vali Ya¤›s›yan Büyük Selçuklu Devleti ve bütün Müslüman emirleri yard›ma ça¤›rd›. Halep meliki R›dvan bu ça¤r›ya bir miktar asker göndererek mukabele etti. Fakat gönderdi¤i askerler de yolda Haçl›lar taraf›n-

131


132

Büyük Selçuklu Tarihi

dan bask›na u¤rat›ld›. Kürbo¤a idaresinde Antakya’n›n yard›m›na gelen Selçuklu ordusu da emirler aras›ndaki çekiflmeler yüzünden baflar›l› olamad›. Haçl›lar asl›nda çok kötü durumda bulunmalar›na ra¤men, Haziran 1098’de Antakya’y› iflgâl ettiler. Burada kurulan prinkepslik, Halep Selçuklu Melikli¤i için hayatî bir tehlike oluflturmakta idi. Çünkü Urfa-Antakya hatt›n› ve Kudüs’e kadar Suriye-Filistin sahil fleridini istilâ eden Haçl›lar›n güvenlik bak›m›ndan bafll›ca hedefi Halep olacakt›. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

3

Birinci Haçl›SIRA Seferini S‹ZDESuriye Selçuklu Melikli¤i bak›m›ndan nas›l de¤erlendirirsiniz? R›dvan, Daniflmendli Gümüfltekin’e karfl› Malatya hâkimine yard›m etmeye giD Ü fi Ü N E L ‹ Mtopraklar›na sald›rd›. Haçl›lar›n zahire depolar›n› ya¤malad›. den Bohemond’un Hatta Haçl›lar›n elinde bulunan Efsuna kalesini geri ald›. Kardefli Dukak’›n ölümü üzerine (Haziran S O R U1104) D›maflk’a gelmifl ve Atabey To¤tegin’e kendi ad›na hutbe okutup para bast›rmay› kabul ettirdi. Ancak R›dvan, Bohemond’un yerine geçen Antakya hâkimi Tancred ile girdi¤i savaflta yenilgiye u¤ray›p Halep’e çekildi. MeD‹KKAT likli¤ini Haçl› istilâs› ve iflgâlinden korumak için Artuko¤lu ‹lgazi, Sincar Emiri Arslantaflo¤lu Alp ile anlaflmaya vard›. Fakat emirler aras›nda ç›kan anlaflmazl›k R›dSIRA karfl› S‹ZDE ilerleme imkân› vermedi. van’a Haçl›lara Halep Melikli¤ine ait olan Efamiye kalesi, Fat›mîlerle iflbirli¤i yapan ve asl›nda Selçuklu vasal› olan H›ms Emiri Halef b. Mülaib’in eline geçmiflti. Bunun üzerine AMAÇLARIMIZ Melik R›dvan, fiiî Bat›nî reisi ile baz› iliflkiler kurarak bu önemli kaleyi geri ald›. Selçuklu sultan› Tapar, Antakya Prinkepsi Tancred’in Efamiye’yi hedef ald›¤› s›rada, Bat›nîlerle iflbirli¤i için onu k›nam›fl; bu nedenle R›dvan Halep’teki Bat›nîK ‹ T A yapt›¤› P leri flehirden ç›karm›flt›r. Haçl›lar›n Suriye ve Filistin’deki iflgâli karfl›s›nda bölgedeki melikliklerin zor duruma düfltü¤ünü T E L E V ‹ Z Y O Ngören Sultan Tapar, Haçl›lara karfl› bir ordu görevlendirdi (1110). Melik R›dvan, Selçuklu ordusunun Urfa Haçl› Kontlu¤una karfl› giriflti¤i bu mücadeleye kat›lmad›. Fakat Haçl› kuvvetlerinin Urfa kontuna yard›ma gitmelerini f›rsat bilerek iflgâl ettikleri yerleri geri almaya bafllad›. Ancak R›dvan bölgeye ‹ N T E R N EEsarib’i T dönen Tancred’in zabt etmesi ve Halep civar›nda harekât›na devam etmesi üzerine, onunla bar›fl yapmak zorunda kald›. Bu güvenliksiz flartlar yüzünden Halep çevresinde oturan halk›n göç etme haz›rl›klar›na bafllamas› üzerine R›dvan, hazineye ait 60 parsel araziyi, çok ucuz fiyatlarla halka satarak göçü engellemeye çal›flt›. R›dvan, Muhammed Tapar’a gönderdi¤i mektupta Haçl›lar karfl›s›nda düfltü¤ü durumu anlat›yor ve bu yüzden Halep’ten ayr›lmak istedi¤ini bildiriyordu. Bunun üzerine Emir Mevdud idaresindeki Selçuklu ordusu Halep önlerinde karargâh kurdu. Fakat askerler çok geçmeden bölgede ya¤ma ve kötü hareketlere girifltiler. Orduyu ça¤›rd›¤›na adetâ piflman olan R›dvan bu davran›fllara engel olmak için önlemler ald›. D›maflk Emiri To¤tekin’in Haçl›larla savaflmak için Suriye’ye da¤›lmalar› önerisi ile orduyu Halep önlerinden ayr›lmaya ikna etti (1111). Daha sonra Büyük Selçuklu ordusu ‹ran’a döndü. Melik R›dvan, D›maflk emiri To¤tekin’i Haleb’e davet edip gerekti¤i takdirde birbirlerine malî ve askerî yard›mda bulunmak ve D›maflk’ta kendi ad›na hutbe okutup para bast›rmak flart›yla bir anlaflma yapt›. Kudüs kral› I. Baudouin’in D›maflk yöresine gelmesi üzerine To¤tekin Müslüman emirlere ça¤r›da bulunmufl ve Haçl›lar› bozguna u¤ratm›flt›r. R›dvan ise yard›m ça¤r›s›na bizzât gitmemifl ancak yüz atl› kuvvet göndermekle yetinmiflti. Bunun üzerine To¤tekin R›dvan ad›na hutbe okutmaktan vazgeçti (A¤ustos 1113).

N N


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

Melik R›dvan a¤›r bir hastal›k sebebiyle, 10 Aral›k 1113’te vefat etti. R›dvan’›n 18 y›l süren iktidar›nda Suriye Selçuklu Melikli¤i topraklar›n› birlefltirmek mümkün olamad›. Buna bir de Haçl› tehdidi eklendi. Babas›n›n döneminden kalan pek çok de¤erli komutan› hizmetinde tutamad›¤› için onlar›n deste¤inden mahrum kald›. D›maflk meliki olan kardefline üstünlük sa¤lamak için Fat›mîlerle iflbirli¤i edip onlar ad›na hutbe okutmas› sayg›nl›¤›n› ciddi biçimde zedeledi. Belki melikli¤in güvenli¤ini sa¤lamak gibi anlafl›labilir bir gerekçesi olsa bile, Bat›nîlerle iflbirli¤i edip onlara Halep’te faaliyet imkân› vermesi de, ayn› flekilde tepki görmüfltür.

Melik Alparslan Devri Melik R›dvan’›n ölümünden sonra yerine, 16 yafl›ndaki o¤lu Tacüddevle Alp Arslan geçti. Halep Melikli¤i bu dönemde Haçl› ve Bat›nî tehlikesi ile karfl› karfl›ya bulunuyordu. Melikli¤in yönetimi “Baba” ad›yla tan›nan R›dvan’›n gûlamlar›ndan Lü’lü adl› bir memlük komutan›n tasarrufunda idi. Alparslan bafla geçer geçmez iki kardefli Mübarekflâh ve Melikflâh’› öldürterek bütün idareyi bizzât eline ald›. Bu arada Büyük Selçuklu Sultan› Tapar’›n emri üzerine, flehirdeki Bat›nî ileri gelenlerini de ortadan kald›rd›. Alp Arslan Haçl›larla mücadele etmek ve melikli¤inin yönetimini iyilefltirmek gerekti¤inin fark›ndayd›. Kendisine yak›n olan baz› devlet erkân›n›n tavsiyesiyle D›maflk Atabeyi To¤tekin’i Haleb’e davet etti. Ondan melikli¤in ifllerini ve orduyu düzene sokmas›n› istedi. To¤tekin, Halep yönetiminde tasarlad›¤› ›slahâta henüz bafllayacakken Alp Arslan’›n ondan habersiz olarak baz› yöneticileri tutuklat›p öldürtmesi ve kendisiyle ilgilenmemesi sebebiyle D›maflk’a döndü. Bunu f›rsat bilen Atabey Lü’lü, meliklik yönetimini tam anlam›yla eline geçirip, birçok kimsenin mal ve paralar›na el koydu. Alparslan ise bundan böyle yönetimle hiç ilgilenmeyip zevk ve sefa âlemine dalm›fl; hattâ meliklik erkân›na karfl› pek hofl olmayan hareketlerde bulunmufltur. Lü’lü, Melik Alparslan’›n davran›fllar› dolay›s›yla korku içerisinde bulunan di¤er emirlerin de deste¤ini alarak onu öldürttü (Eylül 1114). Alp Arslan’›n bir y›l süren melikli¤i, Selçuklu Devleti’nin tipik idarî problemlerinden birisi olan atabeg tahakkümünün bafll›ca örneklerinden biri oldu.

Sultanflah Devri Melik Alparslan’› öldürüp Halep melikli¤ine tam anlam›yla hâkim olan Atabey Lü’lü, henüz 6 yafl›nda olan Alparslan’›n kardefli Sultanflâh’› melik ilan etti. Lü’lü, iyice artan Haçl› tehlikesine karfl› To¤tegin ile öteki Müslüman emirlere mektup gönderip yard›ma ça¤›rd›. Fakat Lü’lü’ye güvenmeyen To¤tegin hiç bir yard›mda bulunmad›. Halep çevresine s›k›flan ve Haçl› tehdidi dolay›s›yla yeterince ziraât yap›lamayan melikli¤in iktisadî durumu da bozuldu. Bu zor durum karfl›s›nda ümitsizli¤e kap›lan Lü’lü, Sultan Muhammed Tapar’a mektup yaz›p hazine ile birlikte Halep’i kendisine teslim edece¤ini, bunun için asker göndermesini bildirdi. Sultan, hem Haçl›larla savaflmak, hem de itaâtsizlik gösteren ‹lgazi ve To¤tekin’i cezaland›rmak amac›yla bölgeye asker gönderdi. Ancak Halep’i Selçuklu ordusuna teslim etmekten vazgeçen Lü’lü, bu kez ‹lgazi ve To¤tekin’e elçiler gönderip flehri kendilerine terk edece¤ini bildirdi. Buna karfl›l›k kendisine D›maflk Atabeyli¤ine ba¤l› bir yerin yönetiminin verilmesini istedi. To¤tekin ve ‹lgazi ise Kudüs kral› Baudouin, Trablus prensi Pons ve Antakya prinkepsi Roger ile birleflerek, 1115 bafllar›nda Efamiye Kalesi önünde, Selçuklu ordusuna karfl› karargâh kurdular. Selçuklu ordusu Halep’e yürümeyi pland› ise de

133


134

Büyük Selçuklu Tarihi

Antakya prensi Roger’in bir bask›nla a¤›rl›klar›n› ele geçirmesi üzerine, pek bir varl›k gösteremeyerek dönmek zorunda kald›. ‹ki y›la yak›n Halep Selçuklu Melikli¤inin yönetimini elinde tutan Lü’lü, melikli¤in iç ve d›fl sorunlar›n› çözmek konusunda hiç bir baflar› gösteremedi. Bundan dolay› korku ve endifleye kap›larak bütün mallar›n› ve hazineyi alarak, ava ç›kmak bahanesiyle Halep’ten kaçt›. Fakat yolda Emir Sungur’un giriflimi ile öldürüldü (1116). R›dvan’›n eski ordu kumandan› Yaruktafl, D›maflk’tan gelip Halep yönetimini üzerine ald›. Halep Selçuklu meliki Sultanflah’›n çocuk yaflta olmas› ve onun ad›na idareyi ellerinde tutanlar›n baflar›s›zl›¤› melikli¤in sonunu haz›rlad›. Melikli¤in ileri gelenleri, çok say›da Türkmen kuvveti bulunan ve deneyimli bir yönetici olan Mardin Artuklu emiri ‹lgazi’yi Haleb’e ça¤›rd›lar. Ayr›ca ondan Haçl›larla mücadele etmesini istediler. ‹lgazi Halep’e gelip kaleye ç›kt› ve gerekli yerlere kendi adamlar›n› yerlefltirdi. O ayr›ca melik Sultanflah ve kardefllerini de kaleden ç›kart›p bir evde gözalt›na ald›rd›. Böylece Suriye Selçuklu Melikli¤inin Halep kolu fiilen sona erdi (1117-1118).

DIMAfiK MEL‹KL‹⁄‹ (1095-1104) Melik Dukak Devri Hat›rlanaca¤› üzere Tutufl’un taht mücadelesinde ölümü üzerine o¤ullar› R›dvan ve Dukak Haleb’e gelmifllerdi. Melik R›dvan kardeflini adetâ göz hapsine ald›. Ancak Dukak bir yolunu bularak D›maflk’a kaçmay› baflard› ve orada Emir Savtegin taraf›ndan melik ilân edildi. Böylece Halep’ten sonra D›maflk Melikli¤i kurulmufl oldu. Rey savafl›nda esir düflen ve sonra hapisten kurtulan To¤tegin de Suriye’ye döndü. Atabeyi oldu¤u Dukak’›n D›maflk’ta hâkimiyet kurdu¤unu ö¤renince onun yan›na gitti. Melik taraf›ndan ordu komutan› olarak tayin edildi. Emîr Savtegin’in bu durumdan rahats›z olmas› üzerine To¤tegin Melik Dukak ile anlafl›p onu öldürttü. Atabey ayr›ca Dukak’›n annesi Zümürrüd Hatun ile evlenerek mevkiini iyice sa¤lamlaflt›rd›. Halep Meliki R›dvan kardeflinin hâkimiyetini onaylam›yordu. Onun güçlenmesini önlemek için D›maflk’a yürüdü. Dukak bu s›rada Artuko¤lu ‹lgazi ile birlikte bir sefere ç›km›flt›. Haberi duyunca D›maflk’a döndü. Bunun üzerine R›dvan kuflatmay› kald›r›p çekildi. R›dvan bundan sonra da ayn› maksatla teflebbüslerde bulundu ise de baflar›l› olmad›. ‹ki melik aras›ndaki rekabeti hizmetlerindeki emirlerin tahrik etti¤i anlafl›l›yor. ‹ki kardefl aras›nda anlaflma sa¤lanamay›nca, 22 Mart 1097’e K›nnesrin’de yap›lan savaflta a¤›r bir yenilgiye u¤rayan Dukak, R›dvan’›n üstünlü¤ünü tan›mak zorunda kald›. Bununla birlike R›dvan, atabeyi Cenahüddevle ve kardefline karfl› sefere ç›kt›. Ancak büyük bir Haçl› ordusunun Suriye’ye yaklaflt›¤› haberini al›nca Halep’e döndü. Bu arada Antakya valisi Ya¤›s›yan’›n haçl› kuflatmas› dolay›s›yla yapt›¤› acil yard›m ça¤r›s›na Cenahüddevle ve Dukak olumlu cevap verdiler. Yard›m için gelen Dukak yiyecek s›k›nt›s›na düflen Haçl›lar›n el-Bara’y› ya¤malad›klar›n› ö¤renince ani bir sald›r›da bulundu. Ancak arkadan Haçl›lar›n gelmesiyle savafl fliddetlendi. Haçl›lar çok kay›p verdiler ve Antakya’ya çekildiler. Sultan Berkyaruk’un Antakya’ya yard›m için Kürbo¤a emrinde gönderdi¤i ordu, bir müddet Urfa’y› kuflatt›. Selçuklu ordusu sonra as›l hedefi olan Antakya’ya ilerledi. Dukak ve To¤tegin de Kürbo¤a’ya kat›lm›fllard›. Haçl›lar 3 Haziran 1098’de


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

Antakya’y› ele geçirdiler. Ya¤›basan’›n o¤lu iç kalede mücadeleye devam ediyordu. Kürbo¤a’n›n ordusu ancak ertesi gün Antakya’ya gelebildi. Haçl›lar içerden ve d›flar›dan kuflat›lm›flken, bir süre sonra Selçuklu ordusu emirler aras›nda ç›kan anlaflmazl›klar yüzünden da¤›ld›. Dukak da D›maflk’a döndü. Dukak da a¤abeyi gibi babas›n›n hâkimiyetindeki yerleri kendi idaresinde toplamaya çal›fl›yordu. Babas› zaman›nda vali olarak görev yapt›¤› Diyarbekir bölgesindeki Türkmen beylerinin ba¤l›l›¤›n› sa¤lamak amac›yla bir sefer düzenledi (1099-1100). Melik Dukak Meyyâfârikîn’e gelince bu havalideki Türkmen beyleri huzuruna gelerek tâbiyet arz ettiler. Cebele valisi isyan edince, Trablus hâkimi ‹bn Ammar Dukak’tan yard›m istedi. Ancak yard›m sonuç vermedi. Cebele Haçl› sald›r›s›na maruz kal›nca ‹bn Süleyha adl› bu vali, Tu¤tegin’in o¤lu Böri’den yard›m istedi. Fakat Cebele’yi alan Böri’nin adamlar›n›n davran›fllar›ndan memnun olmayan halk ‹bn Ammar’dan yard›m istedi. Böri Trablus hâkimi taraf›ndan esir al›nd› ise de sonra Dimaflk’a gönderildi. Dukak, Antartus liman›n›n Haçl›lar›n eline geçmesi (1102) üzerine Trablus emirinin yard›m ça¤r›s›na olumlu cevap verdiyse de flehir geri al›namad›. Dukak, Kürbo¤a’n›n ölümünden sonra ona ait olan Rahba’y› da topraklar›na katt› (Mart 1103). Dukak, H›ms Emîri Cenahüddevle’nin öldürülmesi ve ç›kan huzursuzluklar üzerine kendisine yap›aln daveti de¤erlendirerek buray› da ele geçirdi. Uzun süren bir hastal›k daha sonra vereme yakalanan Dukak, bir yafl›ndaki o¤lu Tutufl’u melik, To¤tegin’i de ona atabey tayin ettikten sonra 8 Haziran 1104’te öldü.

Dukak’›n Ölümünden Sonra D›maflk Melikli¤i Atabeg To¤tegin, Dukak’›n ölümü üzerine onun bir buçuk yafl›ndaki o¤lu Tutufl’u melik yapt›. Kendisi de onun atabegi olarak tek ve gerçek hâkim konumunda bulunuyordu. To¤tegin k›sa bir süre sonra, Dukak’›n Baalbek’te hapsetti¤i 12 yafl›ndaki kardefli Ertafl’› getirterek melik ilân etti (17 Eylül 1104). Ancak Ertafl annesinin, atabeyin Zümürrüt Hatun ile anlafl›p kendisini bertaraf edece¤i fleklindeki uyar›lar›n› dikkate alarak, D›maflk’tan kaçt› (Ekim 1104). To¤tegin’in muhaliflerinden destek gören Ertafl, onu bertaraf etmek için Kudüs kral›ndan dahi yard›m istedi. Suriye’ye dönerken yolda vefat etti. Dukak’›n o¤lu Tutufl’un da eceliyle ölmesi üzerine yerine geçecek kimse bulunmad›¤›ndan D›maflk Melikli¤i de son buldu. Bundan sonra To¤tegin kendisinden sonra o¤ullar›na da intikâl edecek olan idaresini kurdu.

IRAK SELÇUKLULARI (1119 -1194) Selçuklu Sultan› Muhammed Tapar 1118’de ölünce yerine o¤lu Mahmud tahta geçmiflti. Ancak uzun y›llard›r Horasan meliki olan amcas› Sancar da taht s›ras›n› beklemekteydi. Genç ve tecrübesiz ye¤enine karfl› taht› ele geçirmek üzere harekete geçti. 12 A¤ustos 1119 tarihinde Sâve’de yap›lan savafl› Sancar kazand› ve Büyük Selçuklu sultan› oldu. Sultan Sancar, tek elden idaresi bir hayli güç olan ‹mparatorlu¤un bir k›sm›n›n yönetimini ye¤eni Mahmud’a b›rakt›. Böylece Irak Selçuklu hanedan› kurulmufl oldu. Mahmud’un idare bölgesi Rey’den itibaren ve Hemedan merkez olmak üzere Bat› ‹ran, Irak, Azerbaycan, Do¤u Anadolu ve Suriye’yi kaps›yordu. Kendisi Sultanü’l-A’zâm unvan› alan Sancar, ye¤enine de Sultanü’l-Muazzam unvan› verdi. Mahmud sultan unvan› tafl›mak ve bir tak›m saltanat alâmetleri kullanmak yetkisi olsa da, neticede Sultan Sancar’a tâbi olacakt›.

135


136

Büyük Selçuklu Tarihi

Sultan Mahmud (1119 -1131) Mahmud saltanat› boyunca, Selçuklu egemenli¤inden rahats›z olan mahallî emirlerin tahrikleri ile kardeflleri Mesud ve Tu¤rul’un isyanlar›yla; bazen de Halife’nin muhalefeti ile karfl› karfl›ya kald›. Bu arada Irak’ta kendi hâkimiyetini kurmak isteyen Hille flehrinin Arap emiri Dübeys, Mahmud’a karfl› Melik Mesud’la ilgili k›flk›rtmalar›ndan sonuç alamad›. Sonra Irak’› ya¤malad›¤› için kendisini k›nayan Halife’nin üzerine yürüdü. Sultan Mahmud, kendi hâkimiyet alan›nda cereyan eden bu durum karfl›s›nda, Dübeys’in üzerine ordu göndermeye mecbur kald›. Ba¤dad flahnesi Aksungur Porsukî’nin emri ile Altuntafl ve Zengî de Selçuklu askerlerine kat›ld›lar. Sonuçta en-Nil denilen yerde yap›lan savaflta Dübeys yenildi. Han›mlar›, cariyeleri, komutanlar› ve askerlerinin bir ço¤u esir edildiyse de kendisi kaçmay› baflard› (Mart 1123).

Sultan Mahmud - Halife Münasebetleri Daha önce de ifade edildi¤i gibi, Tu¤rul Bey taraf›ndan bütün idarî yetkileri elinden al›nm›fl olan Abbasî halifeleri, yeniden siyasî güç oluflturabilmek için, her f›rsatta Selçuklularla mücadele etmeye haz›r idiler. Ba¤dad flahnesi vas›tas›yla Halifenin asker toplad›¤›ndan ve siyasî emellerinden haberdar olan Mahmud, Sancar’›n da iste¤i ve onay› ile, 4 Ocak 1126’da Ba¤dat’a geldi. Bu ziyaret Selçuklu Devleti’nin Ba¤dad’daki statüsünün devam edip etmedi¤ini görmek bak›m›ndan önemli idi. Selçuklu sultan›n› Ba¤dad’a sokmak istemeyen Halife el-Müsterflid Billah, k›tl›¤› bahane ederken, baz› savunma tedbirleri almay› da ihmâl etmedi. Sultan, anlaflma teklifinin reddedilmesi üzerine, k›l›ç zoruyla flehre girdi. Bununla birlikte Halifeye hürmette kusur etmeyen Mahmud, bir miktar para ve mal karfl›l›¤›nda onunla anlaflt›. Mahmud bir süre Ba¤dat’ta kald›ktan sonra Hemedan’a döndü. Sultan Mahmud, halife ile olan mücadelesinde kendisine yard›m eden Zengi’yi Ba¤dat’a flahne olarak tayin etti (1126). Daha sonra onu o¤ullar› Alp Arslan ve Ferruhflâh’a atabey tayin ederek Musul valili¤ine getirdi (1127). Bu tayin Irak ve Suriye’de, Selçuklular’›n hâlefi olarak önemli roller oynayacak olan Musul Atabeyli¤i’nin de temelini oluflturdu. Daha sonraki dönemde Sultan Sancar’›n Halife’ye karfl› Dübeys’i, Mahmud’a karfl› da Melik Mesud’u denge unsuru olarak destekledi¤i görülecektir. Genç yaflta olmas›na ra¤men bünyesi zay›f ve hasta olan Sultan Mahmud, ölmeden önce o¤lu Davud’u veliaht tayin etti. Sa¤l›¤›nda onun ad›na hutbe okuttu. Fakat Halife, bu konuda karar merciinin Sancar oldu¤unu söyleyerek, Davud ad›na hutbe okutmay› reddetti. Mahmud 1131 y›l›nda, henüz yirmi yedi yafl›nda iken vefat etti. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

4

Abbasî halifelerinin Selçuklulara karfl› güttükleri siyaseti nas›l tan›mlars›n›z? SIRA S‹ZDE

Sultan Davud (1131-1132)

D Ü ölümünden fi Ü N E L ‹ M Mahmud’un k›sa süre önce tahta geçen Davud, t›pk› babas› gibi amcalar›yla mücadele etmek zorunda kald›. Nitekim Davud, saltanat›n› tan›mayan amcas› Mesud’a harekete geçti. Tebriz’de uzun zaman muhasara alt›nda tutS O R karfl› U tu¤u amcas›n› anlaflma yapmaya mecbur etti. Fakat serbest kal›nca Hemedan’a gidip, Musul valisi Zengi’nin de yard›m›yla yeniden ordu toplamaya bafllad›. Halife, D‹KKAT Mesud’un kendi ad›na hutbe okunmas› iste¤ini de Sancar’› gerekçe göstererek geri çevirdi. Bu arada Davud’un di¤er amcas› Fars ve Huzitân hâkimi Selçukflah da

N N

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

Ba¤dad’a geldi. Müstarflid Billah onu iyi karfl›lamakla birlikte, meliklerin kozlar›n› paylaflmalar›n› bekliyor, kar›fl›kl›klardan yararlanmak istiyordu. Nitekim Melik Mesud ile vard›¤› anlaflmaya göre Irak kendisine b›rak›l›rken Sancar’›n ad› hutbeden ç›kar›l›p Mesud’un ad› konulacak ve Selçukflah da veliaht yap›lacakt›. Asl›nda büyük sultan Sancar’›n onaylad›¤› bir duruma tav›r almak bile ona muhalefet anlam›na geliyordu. Son durum ise aç›k bir isyand›. Sancar bu yüzden ye¤eni Mesud üzerine sefere ç›kt›. Dinever’de vukubulan savaflta Mesud’u ma¤lup etti (25 May›s 1132). Fakat savafltan sonra onu affedip, Gence’ye tayin etti. Bunun yan›nda Davud’un da pek liyakâtli olmad›¤›n› düflünen Sancar, onun yerine Irak Selçuklu taht›na Melik Tu¤rul’u geçirdi.

Sultan Tu¤rul (1132-1134) Sultan Tu¤rul’un Sencer taraf›ndan Irak Selçuklu Melikli¤i’ne tayin edilmesiyle birlikte Irak yönetimini kaybeden Davud, amcas› Tu¤rul’un saltanat›n› tan›mad›. Davud’un isyan ve faaliyetlerini gören Tu¤rul, onun Vahan köyü yak›nlar›nda konaklad›¤›n› ö¤renince üzerine yürüdü. Ani bir bask›nla Melik Davud’un güçlerini bertaraf etti (Temmuz 1132). Davud daha sonra Halifenin deste¤ini almak üzere Ba¤dat’a gitti. Bunu duyan Melik Mesud da Ba¤dat’a gelerek Davud ile birleflti. Bu ittifaka halife de destek verdi ve hutbede önce Mesud’un, sonra Davud’un adlar› okundu. Müttefikler Tu¤rul’a karfl› harekete geçtiler. ‹ki ordu Hemedan’da karfl› karfl›ya geldi. Tu¤rul yenilerek Rey flehrine çekildi (Haziran 1133). Bu olayla gücünü artt›ran Mesud, bir yandan Irak flehirlerini ele geçirirken Tu¤rul’u Sultan Sancar’a s›¤›nana kadar takip etti. Böylece rakipsiz kalan Mesud, Sancar’a ra¤men Irak Selçuklu taht›na oturdu (1134). Bu durum Irak Selçuklular› bak›m›ndan Sancar’dan ba¤›ms›z bir yap›ya do¤ru dönüflürken, daha sonraki olaylarda görülece¤i üzere, ülkenin ve sultanlar›n tamamen gûlam ümeran›n tahakkümüne girmesiyle sonuçland›.

Sultan Mesud (1134-1157) Mesud tahta geçince Irak’ta bulunan baz› emirler, hayatlar›ndan endifle duyduklar› için halifenin yan›na s›¤›nd›lar. Bu komutanlar›n kat›l›m› ile güçlenen Halife Müstarflid, Sultan Mesud ile savaflmaya karar verdi. Emrindeki kuvvetlerle Ba¤dad’dan hareket eden Halife, 24 Haziran 1135 tarihinde Dây-› Merc’de Sultan Mesud’un karfl›s›na ç›kt›. Halifenin bir k›s›m kuvvetleri Sultan Mesud’un taraf›na geçti. Bu durum Halifenin ordusunun da¤›lmas›na ve kendisinin esir düflmesine yol açt›. Buna ra¤men Sultan Mesud, Halifeye iyi davranarak onunla bir anlaflma yapt›. Buna göre Halife yaln›zca dinî ifllerle u¤raflacak, saraydan ç›kmayacak ve asker toplamayacakt›. ‹lave olarak külliyetli miktarda bir savafl tazminat› da ödeyecekti. Ancak Halife bu anlaflmay› gerçeklefltirme f›rsat› bulamad›. Zira Meraga yak›n›nda henüz Mesud’un çad›r›nda iken Bat›nîler taraf›ndan öldürüldü. Boflalan halifelik makam›na onun o¤lu, Raflid Billah unvan›yla geçti (8 Eylül 1135). Sultan Mesud bundan sonra Irak’ta istikrars›zl›k sebebi olan Dübeys’i ortadan kald›rtt›. Fakat Sultan Raflid’in halifeli¤ini onaylam›yordu. Yeni halifeden babas›yla yapt›¤› antlaflman›n gere¤i olan savafl tazminat›n› istedi. Halife tüm hazinenin savafl s›ras›nda babas›n›n ordugâh›nda ya¤maland›¤› gerekçesiyle Mesud’un iste¤ini reddetti. Savafl›n kaç›n›lmaz oldu¤unu gören Halife, bir yandan Ba¤dat surlar›n› tamir ettirip asker toplamaya bafllad›. Melik Davud ve Zengi’nin deste¤ini sa¤lad›. Sultan Mesud bunu haber al›nca Ba¤dad’a geldi ve elli gün kadar flehri muhasara etti. Ya-

137


138

Büyük Selçuklu Tarihi

n›ndakilerin deste¤ini kaybeden Halife, Atabey Zengi ile birlikte Musul’a gitti (A¤ustos 1136). Mesud’un geri dönmesi yolundaki iste¤ini geri çeviren Raflid Billah azledildi. Boflalan halifelik makam›na Sultan Sancar’›n da iste¤i üzerine er-Raflid’in amcas› Muktefî Liemrillah getirildi (18 A¤ustos 1136). Kardefli Müstarflid’in esirken kabul etti¤i flartlara ilave olarak Türk gûlam edinmeyece¤ini de taahhüt etti. Bu flart halifenin oluflturmak istedi¤i siyasî gücün kayna¤›n› kurutmay› amaçl›yordu. Sultan Mesud’un saltanat›, asi melikleri ve halifeleri destekleyip karfl›s›nda yer alan emirlerle mücadele içerisinde geçti. ‹madeddin Zengi, Atabeg Mengübars ve Emir Bozaba ile defalarca yap›lan savafllar, Irak Selçuklular›’n› y›pratt›. Mesud, Katvan savafl›nda a¤›r bir yenilgi almas›na ra¤men, Sultan Sancar’a ba¤l›l›¤›n› yitirmedi. Ülkesinin s›n›rlar›n› Halep’ten Erzurum’a kadar geniflletti. Uzun süren mücadeleler sonunda iç kar›fl›kl›klar› tamamen ortadan kald›rd›ktan sonra çok yaflamad› ve hastalanarak 22 Ekim 1152’de Hemedan’da öldü.

Sultan Muhammed (1153-1160) Sultan Mesud’un ölümü üzerine, ye¤eni Melikflah bin Mahmud, sultan ilân edildi. Fakat onun hükümdarl›k için yetersiz oldu¤unu gören emirler, kardefli Muhammed’i Huzistan’dan getirterek tahta oturttular. Sultan Muhammed’in tahta geçtikten sonra ilk ifli, sürekli fitne ve olay ç›karan kudretli emir Hasbeg’i öldürtmek oldu. Bu durum di¤er emirlerin hofluna gitmedi ve Sultan’›n amcas› Süleymanflah’›n etraf›nda toplanmalar›na sebep oldu. Süleymanflah, etraf›nda toplanan ümera ve Halife’nin deste¤iyle güçlenince taht› ele geçirmek için harekete geçti. Sultan Muhammed bu durumu görünce Musul Atabeyi Kutbeddin Mevdud ile onun naibi Zeyneddin Ali Küçük’ün yard›m›n› sa¤lad›. Süleymanflah’a karfl› sefere ç›kt› ve onu a¤›r bir yenilgiye u¤ratt› (HaziranTemmuz 1156). Sultan Muhammed’in, Irak’taki Türklere ve devlet görevlerine karfl› cephe alan Abbasî halifesi Müktefî ile aras› iyice aç›ld›. Musul hâkimi Mevdud’un yard›m›yla Ba¤dat’› kuflatt›. Kuflatman›n dördüncü ay›nda halifenin k›flk›rtmas›yla, flehzade Melikflâh ve Atabeg ‹ldeniz, 1157 y›l›nda harekete geçerek Hemedan’› zapt ettiler. Bu durumu ö¤renen Sultan Muhammed, kuflatmay› kald›rarak Hemedan üzerine yürüdü. Atabeg ‹ldeniz bu s›rada Azerbaycan’a dönmüfl oldu¤u için, askerî kuvvetten mahrum kalan Melikflâh da Hemedan’› terk etti. Sultan Muhammed, Rey ve Isfahan bölgesini onlar›n taraftarlar›ndan temizledi. Bir kere daha Ba¤dat’› kuflatmak istediyse de ömrü vefa etmedi ve Ocak 1160’ta verem hastal›¤›ndan öldü.

Sultan Süleymanflah (1160-1161) Sultan Muhammed ölünce yerine Musul’da hapiste bulunan amcas› Süleymanflah getirildi. Ancak Süleymanflah tahta geçtikten sonra pek bir icraâtta bulunamadan onu hapisten kurtaran emirlerle anlaflmazl›¤a düfltü. Kendisini tahta oturtan emirler taraf›ndan bo¤durularak öldürüldü. Onun yerine Sultan Tu¤rul’un o¤lu Arslanflâh geçirildi (1161).

Sultan Arslanflah (1161-1176) Irak Selçuklu sultan› Tu¤rul öldü¤ünde bir yafl›nda bulunan o¤lu Arslanflâh, amcas› Mesud taraf›ndan gönderildi¤i Tekrit kalesinde büyümüfltü. Annesi Mümine Hatun’un evlendirildi¤i ‹ldeniz, bir rivayete göre, Arslanflah’a da atabey tayin edilmiflti. Süleymanflah’›n öldürülmesi üzerine baz› emirlerin deste¤ini alan ‹ldeniz Arslanflah’› tahta oturttu. Kendisi sultan›n atabegi, bir o¤lu Pehlivan hacibi, di¤er o¤lu K›-


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

z›l Arslan ise ordu komutan› oldu. Art›k Sultan Sancar’›n korumas›ndan da mahrum olan Irak Selçuklu sultanlar› böylece, hanedan›n sonunu getirecek olan ümeran›n tahakküm sarmal›na girdiler. Selçuklular›n iç mücadelelerinden istifade eden Gürcistan kral› III. Georgi, 1161 y›l›nda An›’y› ele geçirmiflti. Bu ilerleyifl karfl›s›nda Arslanflah ve ‹ldeniz, Do¤u Anadolu’daki Türk beylerinin de kat›l›m› ile Gürcistan’a bir sefer düzenleyerek Gürcü ordusunu bozguna u¤rat›p ilerleyiflini durdurdular (Temmuz 1163). Arslanflah’›n rakiplerini bertaraf etmesi ve Gürcistan seferi ile kazand›¤› itibar, Halife Müstencid Billah’› rahats›z etti. Bu yüzden Fars atabeyinin yan›nda bulunan bir melikin sultan ilân edilmesini sa¤lad›. Irak emirlerinden de taraftarlar bulan Atabey Zengi’nin destek verdi¤i ‹nanç Bey idaresindeki ordu, ‹ldeniz taraf›ndan hezimete u¤rat›ld›. Huzura ça¤r›lan Salgurlu atabeyi Arslanflâh’a tâbi olmay› kabul edip affedildi (Nisan 1165). Sultan Arslanflah saltanat› boyunca ‹nanç Bey ve Arslanaba gibi kuvvetli emirlerin isyanlar›yla u¤raflt›. Buna ra¤men ‹ldeniz gibi güçlü bir devlet adam›n›n da deste¤i ile Kirman Selçuklular›, Do¤u Anadolu beyleri ve Musul atabeyleri de Arslanflâh’a tâbi oldular. Arslanflah ve ‹ldeniz, Gürcülerin Ani’yi almalar› üzerine tekrar sefere ç›kt›lar. Sultan Nahçivan’a geldi¤i s›rada hastaland›. Dvin’de dinlenen Arslanflah hastal›¤› biraz hafifleyince Nahcivan’a döndü. ‹ldeniz idaresindeki ordu Gürcü kral›n› kaç›r›p muzaffer olarak döndü. Hemedan’a döndükten sonra Nahcivan’da bulunan annesi ve ‹ldeniz vefat ettiler. ‹ldeniz’in o¤lu Pehlivan Nahcivan’a gelerek kendisini atabey ilân etti. Sultan, Pehlivan’›n yapt›¤› bu emrivakiye karfl› savaflmaya karar verdi. Fakat hastal›¤› nükseden Arslanflah 43 yafl›nda vefat etti (1176).

Sultan II. Tu¤rul (1176-1194) Sultan Arslanflah ölünce yerine küçük yafltaki o¤lu Tu¤rul geçti. Bu duruma ilk tepki amcas› Muhammed’den geldi ve asker toplamak için Isfahan’a gitti. fiehzâdenin gücünün gün geçtikçe artt›¤›n› gören Atabey Pehlivan, Isfahan’a sefere ç›kt›. Muhammed’i burada yenen Pehlivan onu Huzistan’a kaçmak zorunda b›rakt›. Ancak Pehlivan bir daha tehdit oluflturmamas› için onu yakalayarak Sercihan kalesine hapsetti.

Komflu Devletler ile Münasebetleri Sultan Tu¤rul zaman›nda Irak Selçuklular›’n›n etraf›nda Harizmflâhlar, Türkiye Selçuklular› ve Eyyubîler vard›. Atabey Pehlivan Harizmflahlâr ile iyi geçinme yönünde bir politika izledi. Bu politikay›, deste¤ini sa¤lamay› da umarak, Abbasîlere karfl› da sürdürmeye çal›flt›. Bu durumda Irak Selçuklular›’n›n en büyük rakibi olarak Eyyubîler kal›yordu. Nitekim Selahaddin Eyyûbî, Irak Selçuklular›na ba¤l› olan Musul’u tâbiyet alt›na ald›. Selâhaddin bundan sonra Ahlat üzerine hareket etti. Ahlatflâhlar Irak Selçuklular›’n›n tâbileri olduklar› için, Pehlivan da ona karfl› haz›rl›k yapt›. Meyyâfârikîn (Silvan) kuflatmas›na tak›lan Selâhaddin Ahlat’a gidemedi. Bu durumu f›rsat bilen Begtemür Ahlat’a hâkim oldu (1185). Daha sonra Selâhaddin ve Pehlivan Ahlat konusunda savaflmaktan kaç›n›p, flehrin yönetiminin Begtemür’de kalmas› yönünde anlaflt›lar.

139


140

Büyük Selçuklu Tarihi

K›z›l Arslan ile Mücadelesi On iki y›l atabeylik yapan Pehlivan 1186’da öldü. Sa¤l›¤›nda çeflitli bölgelere tayin etti¤i o¤ullar›na Sultan Tu¤rul ve kardefli K›z›l Arslan’a itaât etmelerini vasiyet etti. Sultan Tu¤rul da art›k fiilen saltanat sürmeyi arzu ediyordu. Ancak K›z›l Arslan buna f›rsat vermeden ülke yönetimine el koydu. K›z›l Arslan durumunu daha da kuvvetlendirmek maksad›yla Tu¤rul’un taraf›n› tutan emirleri hapse att›rmaya bafllad›. K›z›l Arslan’dan kurtulmak isteyen Tu¤rul da, Pehlivan’›n dul kar›s› ‹nanç Hatun vas›tas›yla, onun ümeras›ndan Ayaba ve Rus ile anlaflt›. K›z›l Arslan’›n Rus ve Ayaba üzerine yapt›¤› seferde Sultan Tu¤rul, askerleri ile birlikte Rus ve Ayaba taraf›na geçti. Bu olay K›z›l Arslan’›n savafl› göze alamayarak Azerbaycan’a çekilmesine sebep oldu. Bu durumu f›rsat bilen Tu¤rul, Rey’den Hemedan’a geçerek art›k gölge bir hükümdar olmaktan kurtularak devlet ifllerini ele almay› baflard›. Ancak bu sefer de kendisine yard›m eden Rus ve Ayaba aras›nda huzursuzluk ç›kmaya bafllad›. Sultan’›n Rus’u hapsetmesi, baz› komutanlar aras›nda hoflnutsuzlu¤a ve K›z›l Arslan taraf›na geçmelerine yol açt›. Bu durum gûlam sisteminin kaç›n›lmaz bir açmaz› idi. Gûlam ümeray› denetleyen mekanizmalar›n zaafa u¤ramas›, sistemin aç›klar›na nüfuz eden ümeraya devlete tahakküm etme gücü veriyordu. ‹ntikam almak için f›rsat bekleyen K›z›l Arslan, Halife Nas›r Lidinillah ile anlaflarak Sultan Tu¤rul’a hücum etti. Sultan, Halife’nin ordusuna ani bir bask›n düzenleyip hezimete u¤rat›nca K›z›l Arslan çekildi (1188). Bu baflar› baz› emirlerin Sultan’a kat›lmas›n› sa¤lad›. Ancak Tu¤rul’un saltanat›n› tahkim için att›¤› her ad›m ayn› flekilde bu emirlerin da¤›lmas›na yol aç›yordu. K›z›l Arslan durumunu bir hayli güçlendirdikten sonra Tu¤rul’la bir anlaflma yapmay› baflard›. Bunun üzerine kuvvetlerinin bir k›sm› da¤›lan Sultan’a bask›n düzenleyip onu yenilgiye u¤ratt›. Bir süre daha K›z›l Arslan ile mücadeleye devam eden Tu¤rul her defas›nda yenildi. K›z›l Arslan sonunda bir hile ile Sultan› yakalatarak hapsettirdi (1192). Bu süreçten sonra daha ileri giden K›z›l Arslan, tahta oturttu¤u flehzâdeyi de hapse atarak halifenin de onay›yla kendisini sultan ilan etti. Ancak bu afl›r›l›k baflta ‹nanç Hatun olmak üzere birçok kifliyi rahats›z etti ve K›z›l Arslan’a karfl› bir ittifak oluflmas›na sebep oldu. Nitekim K›z›l Arslan k›sa bir süre sonra, gece çad›r›nda uyurken, kar›s› ‹nanç Hatun’un da yard›m›yla öldürüldü.

Irak Selçuklu Melikli¤i’nin Y›k›l›fl› Atabey K›z›l Aslan’›n öldürülmesinden sonra ortaya ç›kan kar›fl›kl›k s›ras›nda Harizmflahlar da Selçuklular üzerindeki bask›y› artt›rd›lar. Bu s›rada Tu¤rul da hapisten kurtulmufltu. Ancak çok geçmeden kendisini i ile savafl içerisinde buldu. Sultan Tu¤rul Ocak 1194’te Harizmflah Tekifl’in öncü kuvvetlerini yendi. Ancak devam eden savaflta gözüne isabet eden bir ok sebebiyle at›ndan düflünce orada bo¤az› kesilerek öldürüldü. Nafl› Büyük Selçuklu Devletinin kurucusu olan Tu¤rul Bey’in türbesine defnedildi. Sultan II. Tu¤rul’un ölümüyle, Sancar’›n ölümünden sonra bir bak›ma Büyük Selçuklular› da temsil eden Irak Selçuklular›’n›n Horasan ve ‹ran’daki hâkimiyetleri sona erdi.


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

141

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

N A M A Ç

3

(1079). Tutufl, Suriye’de görevli Selçuklu beylerinden Ats›z’› öldürerek onun hâkimiyetindeki topraklara sahip oldu (1079). Tutufl da Melikflah’›n ölümünden sonra (1092) Büyük Selçuklu taht›n› ele geçirmek için isyan etti. Fakat o da bu isyan s›ras›nda öldürüldü (1095). Tutufl’un ölümünden sonra o¤ullar›ndan R›dvan Halep’te, Dukak ise D›maflk’ta Suriye Selçuklular›’n›n birer flubesini kurdular. D›maflk Melikli¤i 1104 y›l›nda y›k›larak atabey To¤tekin’in hâkimiyetine girdi ve bu tarihten itibaren D›maflk Atabeyli¤i olarak an›ld›. R›dvan Halep’te melikli¤ini kurdu¤u s›ralarda I. Haçl› seferi dolay›s›yla Haçl›lar bölgeye yerleflmifl bulunmaktayd›lar. Bu yüzden rahat bir dönem geçirdi¤i söylenemez. R›dvan 1113’te ölünce yerine o¤lu Alparslan geçti. Atabey Lü’lü Alparslan’› öldürterek (1114) yerine alt› yafl›ndaki kardefli Sultanflah’› ç›kard› ve yönetimi tamamen eline geçirdi. Lü’lü’nün 1117’de öldürülmesi üzerine Artuklu ‹lgazi flehre ça¤r›ld›. Artuklu beyi 1118’de Haleb’e hâkim oldu. Sultanflah’› hapsetmesi üzerine, Suriye Selçuklu Melikli¤inin bu flubesi de tarihe kar›flm›fl oldu.

Büyük Selçuklular zaman›nda kurulan flube hanedanlar› devletin idare mekanizmas› bak›m›ndan de¤erlendirebileceksiniz Selçuklu Devleti’nin kurulmas› üzerine toplanan kurultayda, fethedilen ve fethedilmesi tasarlanan yerler hanedan mensuplar› aras›nda taksim edildi. Ancak bu bölüflüm mülkiyet hakk› ile ilgili olmay›p, tamamen idarî bir tasarruftu. Yönetimde sorumluluk alan meliklerin devlet idaresinde tecrübe sahibi olmas› sa¤lan›yordu. Önce Abbasî Halifesi ve büyük Sultan›n ad›n› zikretmek flart›yla kendi adlar›na para bast›r›p hutbe okutmak, nevbet çald›rmak gibi saltanat alâmetlerini kullanabilmekte idiler. Netice itibariyle Büyük Selçuklu Devleti’ne tâbiydiler. Tarihî süreçte önce Kirman, ikinci Suriye ve son olarak da Irak flubeleri kurulmufl idi. Kirman ve Irak meliklikleri Büyük Selçuklular’›n y›k›l›fl›ndan sonra yaflamaya devam etmifllerse de, Suriye Selçuklu Melikli¤i daha önce tarih sahnesinden çekilmifltir. Kirman Selçuklular› Melikli¤inin kurulufl ve y›k›l›fl sürecini aç›klayabilecek Meliklik olarak adland›r›lan bu hanedanlar›n ilki Kirman’da Kara Arslan Kavurd taraf›ndan 1048 y›l›nda kurulmufltur. Umman’a bir deniz seferi düzenleyen Kavurd buraya hâkim oldu. Kavurt Bey, kut inanc› dolay›s›yla, hanedan›n tüm erkek fertlerinin tahtta hak sahibi oldu¤u anlay›fl›ndan hareketle önce kardefli Alparslan’a, sonra da Melikflâh’a karfl› taht davas› sürdürdü. Fakat ye¤eni Melikflah’a yenildi ve yakalanarak öldürüldü (1073). Ondan sonra yerine o¤ullar› geçti. Fakat onlar ve halefleri zaman›nda Kirman Kavurd Bey zaman›ndaki istikrar›na kavuflamad›. Ancak I. Arslanflah (1101-1142)’›n iktidar› zaman›nda Kirman Selçuklular› tekrar parlak bir dönem yaflad›. 1186 veya bir rivayete göre, 1189 y›l›na kadar süren Kirman Selçuklu Melikli¤i O¤uz istilâs› sonucu y›k›ld›. Suriye Selçuklular› Melikli¤inin kurulufl ve y›k›l›fl sürecini aç›klayabilecek Büyük Selçuklu sultan› Melikflah, kardefli Tutufl’u Fat›mî tehlikesine karfl› Suriye’ye tayin etti. Böylece Suriye Selçuklu melikli¤i kurulmufl oldu

N A M A Ç

4

Irak Selçuklular› Melikli¤inin kurulufl ve y›k›l›fl sürecini aç›klayabilecek Büyük Selçuklu sultan› Muhammed Tapar’›n ölümü üzerine (1118) yerine o¤lu Mahmud geçti. Ancak Mahmud’un genç ve tecrübesiz oldu¤unu gören amcas› Sancar onun saltanat›na karfl› ç›kt›. 11 A¤ustos 1119’da Save’de kazand›¤› savafltan sonra Büyük Selçuklu sultan› oldu. Ye¤eni Mahmud’u Irak bölgesine göndererek orada bir flubenin kurulmas›na izin verdi. Irak Selçuklular›, tarihi Sancar’›n do¤udaki meflguliyetinden yararlanan halifelerin de k›flk›rtmas›yla, bafl›ndan sonuna kadar taht mücadeleleri ile geçti. Bu yüzden Halife ile de fliddetli mücadeleler yafland›. Bu dönemde sisteme iyice yerleflen gûlam ümera, devletin sonunu getiren mücadelelerin de kayna¤› oldu. Irak Selçuklular›n›n hâkimiyet sahas›nda ‹ldenizliler, Salgurlular ve Zengiler olmak üzere atabeylikler kurulmufltur. Irak Selçuklular› Harizmflahlar taraf›ndan 1194’te y›k›lm›flt›r.


142

Büyük Selçuklu Tarihi

Kendimizi S›nayal›m 1. Selçuklular tarihinde ilk deniz afl›r› seferi düzenleyen kifli ve düzenlenen yer afla¤›daki seçeneklerden hangisinde bir arada verilmifltir? a. Tu¤rul Bey-Hürmüz Bo¤az› b. Melikflah- Suriye c. Melik Mahmud- Basra Körfezi d. Melik Kavurt- Ummân e. Melik Tutufl-Antakya

6. Melik Dukak’›n, Melik R›dvan’› tan›mak zorunda kald›¤› olay afla¤›dakilerden hangisidir? a. R›dvan, Artuko¤lu ‹lgazi ile sefere ç›kmas› b. To¤-Tegin’in Zümürrüd Hatun ile evlenmesi c. Fat›mî halifesi ile Melik R›dvan’›n anlaflma yapmas› d. Haçl› ordusunun Suriye’ye ulaflmas› e. K›nnesrin savafl›nda Melik R›dvan’a yenilmesi

2. Kirman Selçuklular› ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Kirman ülüfl gelene¤i icab› Kavurt Bey’e verilmifltir. b. Büyük Selçuklular’dan ba¤›ms›z kurulmufltur. c. Kirman Selçuklu melikleri Selçuklu Devleti’ne tâbi olmufllard›r. d. Kirman’da bu dönemde mamur ve müreffeh bir hayat yaflanm›flt›r. e. Meliklik O¤uz istilâs› sonucu y›k›lm›flt›r.

7. Fat›mîler ad›na fiiî hutbesi okutan Selçuklu meliki afla¤›dakilerden hangisidir? a. Melik Dukak b. Melik Tutufl c. Melik R›dvan d. ‹madeddin Zengi e. Nureddin Mahmud

3. Suriye Selçuklu Melikli¤i’nin kurulufl tarihi ve kurucusu afla¤›daki fl›klardan hangisinde do¤ru olarak verilmifltir? a. Tutufl - 1079 b. Dukak -1079 c. Tu¤rul -1079 d. Tutufl - 1179 e. R›dvan -1095 4. Melik Tutufl’un öldürülmesiyle sonuçlanan Rey Savafl› ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Tutufl ile Melikflah aras›nda meydana gelmifltir. b. 24 fiubat 1095 tarihinde olmufltur. c. Tutufl Büyük Selçuklu taht›n› ele geçirmek istemifltir. d. Tutufl ile Berkyaruk aras›nda geçmifltir. e. Terken Hatun da Tutufl’u desteklemifltir. 5. Afla¤›daki seçeneklerden hangisinde Suriye Selçuklu Melikli¤i’nin parçalanmas› ile ortaya ç›kan meliklikler bir arada verilmifltir? a. Musul - Kerkük b. D›maflk - Musul c. Irak - Halep d. Halep - D›maflk e. Musul - Sincar

8. Afla¤›dakilerden hangisi Büyük Selçuklular’a ba¤l› olarak kurulan melikliklerden biri de¤ildir? a. Suriye Selçuklular› b. Irak Selçuklular› c. Türkiye Selçuklular› d. Kirman Selçuklular› e. D›maflk Melikli¤i 9. Irak Selçuklu Melikli¤i afla¤›dakilerden hangisi taraf›ndan y›k›lm›flt›r? a. O¤uzlar b. Büyük Selçuklular c. Kirman Selçuklular› d. Harizmflahlar e. Gazneliler 10. Melikliklerin ortaya ç›kmas›nda afla¤›dakilerden hangisi etkili olmam›flt›r? a. Taht mücadeleleri b. Haçl›lar ile mücadele iste¤i c. Ülke yönetiminde hanedan üyelerinin sorumluluk gere¤i görev almalar› d. Kut anlay›fl› e. Selçuklular›n hâkim oldu¤u topraklar›n genifllemesi


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

143

Okuma Parças›

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

Sultan Melikflah, Kavurd Bey’in o¤ullar›n›n gözlerini kör etmek için mil çektirdi¤i zaman, mil çeken kimse gözlerinin nurunu gidermemeye niyet edip mil çekmeyi savsaklam›flt›. Sultanflah’›n ve sa¤ kalan iki kardeflinin gözlerinin nuru durur ve yine eskisi gibi görürlerdi. Ancak bir evde hapis olunmufllar ve üzerlerine güvenilir muhaf›zlar kondu¤undan kurtulmaktan ümitlerini kesmifllerdi. Ayr›ca muhaf›zlar üçü ile de konuflmad›¤›ndan kurtulufl için bir çare bulamazlard›. Nihayet bir hile düflünüp sultandan hizmet için iki cariye istediler: “Biz hastay›z, hizmetkârs›z olamay›z,” dediler. Sultan bunlara iki cariye verdi. Cariyeler gelip bunlar›n oldu¤u hücreye girdi. Bunlar ile o hücrelerinde durur, hizmetlerini görürlerdi. O cariyeler sebebinden muhaf›zlar bunlar›n üzerine her zaman izinsiz giremez ve durumlar›n› göremez oldular. Sonra bunlar muhaf›zlar›n biri ile dost oldular ve kaçmak için tedbir al›p gayret gösterdiler. Kirman’a adam gönderip at istediler ve: “Bize yard›m edin,” dediler. Kirman’a giden adamlar atlar› getirip flehrin d›fl›nda bir tenha yerde b›rakt›lar. Bunlarla dost olan muhaf›z vas›tas› ile atlar› getirdiklerini bildirdiler. Sonra o iki cariyenin ellerini arkalar›na ba¤lay›p bir karanl›k evin içine koydular ve evin kap›s›n› s›k›ca kapatt›lar. Evin dam›n› bir taraftan delip Sultanflah’› ve kardefllerini ip ile çekerek yukar› ç›kard›lar. O gecenin içinde haz›rl›klar›n› gördüler ve atlar›n durdu¤u yere ulaflt›lar. Atlar›na binip sürat ile yola ç›kt›lar. Muhaf›zlar durumdan ö¤le zaman› haberdar oldular, o cariyeleri ba¤l› ve hapis olunmufl buldular. Melikflah orada de¤il Horasan’da idi. Çok kimse onlar›n arkalar›ndan gitmedi, gidenler de ulaflamad›. Bunlar süratle gidip birkaç gün içinde Kirman’a ulaflt›lar. Babalar› Melik Kavurt’un kalesine girdiler, emin oldular. Melikflah’›n hapsinden kurtuldular. Kirman halk› bunlar›n gelifline memnun oldu. (Ahmed b. Mahmud, Selçuk-Nâme, I, Haz: Erdo¤an Merçil, ‹stanbul: Tercüman 1001 Temel Eser, 1977, 124-125)

1. d

2. b 3. a

4. a 5. d 6. e 7. c 8. c 9. d

10.b

Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Kirman Selçuklular›n›n Geliflme Devri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Kirman Selçuklu Melikli¤i” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Suriye Selçuklu Melikli¤inin Kuruluflu”nu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Rey Savafl› ve Tutufl’un Sonu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Suriye Selçuklu Melikli¤inin Y›k›l›fl›”n› yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse, “Melik R›dvan” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Melik R›dvan Devri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse konu bafll›klar›n› yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Irak Selçuklu Melikli¤i’nin Y›k›l›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z do¤ru de¤ilse girifl k›sm›n› ve özetleri yeniden gözden geçiriniz.


144

Büyük Selçuklu Tarihi

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Büyük Selçuklu Devleti kurulduktan sonra fethedilen ve fethedilmesi düflünülen yerler, idarî bak›mdan paylaflt›r›ld›. Bir k›sm› nispeten genifl yetkilere sahip olan flehzâdeler, merkezi otoritenin zay›flad›¤› zamanlarda taht› ele geçirme, olmazsa bulundu¤u bölgede hâkimiyetini güçlendirme yolunda mücadeleye girmifllerdir. Meliklikler her ne kadar ba¤›ms›z olamasalar da, tayin edildikleri bölgede kendi hanedanlar›n› kurmufllard›r. S›ra Sizde 2 Kudüs’ü kurtarmak gibi dinî bir hedefe do¤ru yola ç›kan, ama tam bir kolonizasyon hareketi yürüten Haçl›lar, Anadolu’da büyük tahribat ve kay›plara sebebiyet verdikten sonra Suriye’ye ulaflt›lar. Mart 1098’de Urfa’da bir kontluk kuran Haçl›lar Antakya’y› kuflatt›lar. Ya¤›s›yan Büyük Selçuklu sultan› ve bütün Müslüman emirleri yard›ma ça¤›rd›. Bu seferin hedeflerinden birisi olan R›dvan, Antakya’n›n yard›m›na bir miktar asker gönderdi. Fakat onlar da yolda Haçl›lar taraf›ndan bask›na u¤rat›ld›. Haçl›lar›n Antakya’y› iflgali (Haziran 1098) Halep Selçuklu Melikli¤i için son derece ciddi bir tehlikeydi. Zira stratejik ç›karlar› gere¤i Haleb’i ele geçirmeyi düflünen Antakya prinkepsleri, bu amaçla pek çok giriflimde bulundular.

S›ra Sizde 3 1153 y›l›nda Sultan Sancar’› yenilgiye u¤ratan O¤uzlar, Horasan, ‹ran, Afganistan ve Kirman’› da istilâ edip ya¤malad›lar. Buna ra¤men co¤rafî konumu dolay›s›yla onlar›n hedefinde olmayan Kirman Selçuklu Melikli¤i, 1189’a kadar varl›¤›n› korudu. Merv ve Serahs flehirlerini elinde bulunduran O¤uz beylerinden Dinar, Harizmflâh taraf›ndan buradan at›l›nca Kirman’a girdi. Son Kirman meliki Turanflâh’›n bu istilay› önleyecek güçte olmamas› ve öldürülmesi O¤uzlar’›n bölgeye kolayl›kla hâkim olmas›na ve melikli¤in y›k›lmas›na yol açt›. S›ra Sizde 4 Irak Selçuklu sultanlar›, Sultan Sancar’›n yüksek otoritesi ve himayesi alt›nda bulunuyorlard›. Buna ra¤men onun do¤udaki meflgûliyetlerinden yararlanan Abbasî Halifeleri, taht mücadeleleri için Irak Selçuklu meliklerini birbirlerine karfl› k›flk›rt›yorlard›. Bu durum Halifelerin yeniden siyasî güç olma çabalar›n›n bir sonucu olup, zaman zaman sert çat›flmalara da yol açabiliyordu. Bu u¤urda iki halife hayat›n› kaybetti¤i gibi, halifeler son dönemlerde Harizmflahlarla iflbirli¤i yaparak Irak Selçuklular›’n›n çöküflünde önemli rol oynam›fllard›r.


7. Ünite - fiube Hanedanlar (Meliklikler)

Yararlan›lan Kaynaklar Alptekin, Coflkun (1989), “Irak Selçuklular›”, Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slâm Tarihi, VII, ‹stanbul, 291337. Kayhan, Hüseyin (2001), Irak Selçuklular›, Konya. Merçil, Erdo¤an (1980), Kirman Selçuklular›, ‹stanbul. Merçil, Erdo¤an (1989), “Kirman Selçuklular›”, Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slâm Tarihi, VII, ‹stanbul, 231-289. Sevim, Ali (1989), Suriye ve Filistin Selçuklular› Tarihi, Ankara. Sevim, Ali (1989), “Suriye Selçuklular›”, Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slâm Tarihi, VII, ‹stanbul, 339470.

145


8

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Selçuklular döneminde kurulan atabeyliklerin sistem içerisindeki yerini tan›mlayabilecek, To¤teginlilerin tarihçesi ve tarihî önemini aç›klayabilecek, Zengilerin tarihçesi ve tarihî önemini belirleyebilecek, ‹ldenizlilerin tarihçesi ve tarihî önemini aç›klayabilecek, Salgurlular›n tarihçesi ve tarihî önemini de¤erlendirebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • • • • •

Büyük Selçuklular Atabey-Atabeylik To¤teginliler Haçl› Seferleri Fat›mîler

• • • • •

Zengiler ‹ldenizliler Harizmflahlar Halife Salgurlular

‹çindekiler

Büyük Selçuklu Tarihi

Atabeylikler

• TO⁄TEG‹NL‹LER (DIMAfiK ATABEYL‹⁄‹ / BÖR‹LER) • ZENG‹LER (MUSUL ATABEYL‹⁄‹) • ‹LDEN‹ZL‹LER (AZERBAYCAN ATABEYL‹⁄‹) • SALGURLULAR (FARS ATABEYL‹⁄‹


Atabeylikler G‹R‹fi Atabeg ata ve beg kelimelerinden meydana gelen, Türkler’e has bir unvand›r. Ancak kurumun Selçuklu öncesi uygulamalar› hakk›nda fazla bilgi bulunmamaktad›r. Selçuklu döneminde sultanlar›n flehzâdeleri e¤itmek için tayin ettikleri hocalara atabeg unvan› verilmifltir. Selçuklular’da bilinen ilk atabey, Sultan Alp Arslan’›n, o¤lu Melikflah’a hoca tayin etti¤i Nizâmülmülk’tür. Atabeyler genellikle gûlam kökenli askerî valiler olup, kendilerine iktalar tahsis edilirdi. Atabeyin vazifesi, çocuk yaflta yan›na verilen meliki her bak›mdan yetifltirmek, bir bak›ma tahta haz›rlamakt›. Bu durum merkezi idarenin güçlü oldu¤u zamanlarda hiç bir sorun yaratmazd›. Fakat devletin zaaf gösterdi¤i hâllerde atabeyler, yanlar›nda bulunan flehzâdeler ad›na saltanat mücadelesine giriyorlard›. E¤er baflar›l› olurlarsa melik tahta oturur, kendileri de sultan›n en yak›n›nda yer almak suretiyle, çok önemli konumlara gelirlerdi. Saltanat davas›n› kaybetmeleri hâlinde ise, ço¤unlukla flehzâdenin dul annesi ile evlenerek mevkilerini güçlendirirlerdi. Bulunduklar› yerde merkeze ba¤l› olmakla birlikte, zamanla denetimin zay›flad›¤› nüfuz alanlar› olufltururlard›. Ayr›ca kendilerine verilen ikta topraklar›n›n büyüklü¤ü nisbetinde hâkimiyetleri sa¤lamlafl›rken, bir yandan iktalar›n›n, di¤er yandan unvanlar›n›n o¤ullar›na intikâl etmesiyle kendi hanedanlar›n› kurarlard›. Bildi¤imiz atabegliklerin hepsi Büyük Selçuklu veya Irak Selçuklular›na, dolay›s›yla da Abbasî Halifeli¤ine tâbi olmufllard›r. Bununla birlikte atabeylerin, devletin zay›f zamanlar›nda devleti çöküfle götüren önemli sebeplerden birisini teflkil etti¤i görülmektedir. Kendilerine verilen merkezden uzak, genifl ikta topraklar› ile yanlar›ndaki flehzâdeleri devlete karfl› pazarl›k konusu yapabilmeleri en mühim dayanaklar› olmufltur. Özellikle Irak Selçuklular›’n›n son zamanlar›nda ümera, adetâ kendilerini zorla atabeg tayin ettirip, melikleri de rehin olarak yanlar›nda tutacak kadar büyük, fakat tahripkâr bir güç oda¤› durumuna gelmifllerdir. Bununla birlikte atabeglik merkezlerinde hâkimiyet alâmetleri, en kötü dönemlerde bile melik ad›na icra edilirdi. Atabey çok nüfuzlu ise hutbe ve paraya onun ad› da eklenirdi. Musul ve D›maflk’ta oldu¤u gibi, yanlar›nda art›k flehzâdelerin olmad›¤› dönemlerde de atabey olarak an›lm›fl olmalar›na ra¤men, bunlar art›k meliklerin hocalar› olarak de¤il, sultan, melik, emir gibi siyasî bir mevkinin ifadesi olan unvanlar›yla tarih sahnesinde yer alm›fllard›r.


148

Büyük Selçuklu Tarihi

TO⁄TEG‹NL‹LER (1104-1154) To¤tegin ve Atabeyli¤in Kuruluflu To¤teginliler, D›maflk merkez olmak üzere Suriye’de bafll›ca Hama, H›ms, Tedmür ve Baalbek çevresinde hüküm sürmüfl bir hanedand›r. Atabeyli¤in kurucusu olan Türkmen beyi To¤tegin hakk›nda fazla bilgi bulunmamaktad›r. Sultan Alp Arslan’›n Kafkasya seferi s›ras›nda ona kat›ld›¤›, bu bölgede yapmakta oldu¤u gazâlarla ilgili tecrübelerini sultanla paylaflt›¤› ve kendisini Rum seferine teflvik etti¤i bilinmektedir. Anadolu seferlerine kat›lan komutanlar içerisinde ad› geçen To¤tegin’in daha sonra Suriye meliki Tutufl’un hizmetine girdi¤i anlafl›lmaktad›r Daha önce anlat›ld›¤› gibi, Melikflah ölünce kardefli Tutufl, onun yerine geçmek arzusuyla taht mücadelesine girmiflti. Tutufl bu amaçla Âmid (Diyarbak›r)’e geldi¤i s›rada, yan›nda bulunan meflhur komutan To¤tegin’i o¤lu Dukak’a atabey tayin etmiflti (1093). Tutufl, Rey savafl›nda ölürken To¤tegin Berkyaruk’a esir düflmüfltü. Sonra esir mübadelesi çerçevesinde sal›verilen To¤tegin, D›maflk’ta melik ilan edilmifl olan Dukak’›n hizmetine girdi. To¤tegin atabey unvan›n›, Dukak’›n D›maflk melikli¤i döneminde de korudu. Daha sonra Melik Dukak da, onu kendi o¤lu Tutufl’un atabeyli¤ine atad›. Atabey To¤tegin, Dukak’›n vasiyeti üzerine onun bir buçuk yafl›ndaki o¤lu Tutufl’u meliklik makam›na oturttu (1104). Kendisi de onun atabeyi olarak tüm idareyi eline ald›. Fakat daha sonra Tutufl ad›na okunan hutbeyi kesip, Dukak’›n kardefli Ertafl’› D›maflk’a ça¤›rd›. Melik ilân edilen Ertafl, atabey taraf›ndan öldürülmekten korktu¤undan ona karfl› kuvvet toplamak üzere D›maflk’tan kaçt› (Ekim 1104). Fakat yard›m temin edemeyen melik yolda eceliyle vefat etti. K›sa bir süre sonra Melik Tutufl’un da ölmesi üzerine To¤tegin’in önünde hiç bir engel kalmad›. D›maflk melikli¤i miras›na kendi ad›na el koydu.

D›maflk Atabeyli¤i - Haçl› Münasebetleri Bu dönemde Yak›ndo¤u’yu tehdit eden en büyük düflman Haçl›lar’d›. To¤tegin ise Kudüs Krall›¤› ile komflu olmas› bak›m›ndan tehlikeyi çok daha yak›ndan hissediyordu. Haçl›lar’a karfl› yap›lan savafllarda önceleri saf tutmayan Fatimîler, toprak ve itibar kay›plar›n› telafi etmek için Türklerle iflbirli¤i etmeye mecbur oldular. Atabey Fat›mîler’in yard›m ça¤r›s›na, Emir Sabar idaresinde bin üçyüz kiflilik bir kuvvet göndererek karfl›l›k verdi. ‹ki taraf›n da a¤›r kay›plar verdi¤i Remle savafl›n› Haçl›lar kazand› (29 A¤ustos 1105). Baudouin’in krall›¤›n güvenli¤ini sa¤lamak için infla ettirdi¤i Al’al kalesi, D›maflk’›n ziraât alanlar› bak›m›ndan ciddi bir tehdit oluflturuyordu. To¤tegin bu sebeple ç›kt›¤› seferde, kaleyi zapt edip tamamen y›kt›rd› (Aral›k 1105). Bununla birlikte Haçl›lar atabeyli¤in güneyindeki bölgeleri ya¤malamaya devam ediyorlard›. To¤tegin bunun üzerine Türkmenler’den de yard›m temin ederek sefere ç›kt›. Fakat Kral Taberiye’ye çekilince, bir iki ufak çat›flma d›fl›nda savafl olmad›. D›maflk’›n güneyine ak›nlar sürdü¤ü için Taberiye’ye yeniden sefere ç›kan Atabey, Haçl›lar› ma¤lup etti. Kral›n ye¤eni olan kale komutan› Gervaise esir edildi. Serbest b›rak›lmas› konusunda taraflar aras›nda anlaflma sa¤lanamay›nca da öldürüldü (1108). Atabeyin ikinci Taberiye seferinden sonra Kudüs kral› Sayda’ya sald›rd›. Haçl›lar sahil fleridini tamamen zapt etmek istiyorlard›. Fat›mî donanmas› Sayda kuflatmas›na yard›m›na gelen Ceneviz donanmas›n› ma¤lup etti. D›maflk kuvvetleri gecikmeli de olsa flehrin yard›m›na yetifltiler. Taberiye bölgesindeki sürekli savafl ha-


8. Ünite - Atabeylikler

li D›maflk’›n ekonomik hayat›na da büyük zararlar veriyordu. Zira zengin ticaret kervanlar›n›n ya¤malanmas›, ister istemez D›maflk-M›s›r kervan yolunu kullan›m d›fl› b›rak›yordu. Atabeyli¤in ticarî ç›karlar›n› gözeten To¤tegin, bu yüzden Kral›n teklifini kabul ederek on y›ll›k bir bar›fl antlaflmas› yapt› (1108). Bu sayede D›maflk’›n ticaret hayat›n›n canlanmas›n› sa¤lad›. Haçl›lar taraf›ndan kuflat›lan Trablus’a ba¤l› Arka kalesi nâibi, To¤tegin’den flehri kendisine teslim etmek karfl›l›¤›nda yard›m istedi. Hemen gönderilen D›maflk askerleri kaleye girdiler. Ancak takviye kuvvetlerini göndermekte geç kalan Atabey, Haçl›lar taraf›ndan bask›na u¤rat›l›p a¤›r kay›plar verdi. Arka kalesi sonunda Haçl›lara teslim oldu. Haçl›lar bundan sonra Cenevizlilerle birlikte, Fatimîler’e ait Trablus’u karadan ve denizden kuflat›p iflgâl ettiler. Trablus’da Kudüs krall›¤›na ba¤l› bir kontluk kuruldu. Bu arada Antakya prinkepsi Tancred de Banyas ve Cebele’yi zapt etti (Temmuz 1109). Haçl›lar atabeyli¤e ba¤l› Rafeniye’ye sald›rarak mevcut antlaflmay› bozdular. Bunun üzerine Atabey, Haçl›lar›n tüm ikmâl yollar›n› keserek flehrin düflmesini engelledi. Ancak To¤tegin bu sald›r›lar karfl›s›nda Antakya Prinkepsi ile bir anlaflma yapmaya mecbur oldu. Buna göre el-Munayt›ra ve ‹bn Akkâr kaleleri Haçl›lar’a terkedilecek, el-Bika bölgesi ürününün üçte biri onlara verilecek ve baz› kaleler Haçl›lara y›ll›k vergi ödeyeceklerdi (1110). Sultan Berkyaruk, Haçl›larla savaflmak üzere, tüm bölge emirlerine Musul valisi Mevdûd komutas›nda toplanmalar›n› bildirdi. Artuklu ‹lgazi ve Ahlatflah Sökmen’in de kat›ld›¤› Selçuklu ordusu, önce Urfa’y› kuflatt›. Erzak takviyesi yapamayan flehir zor duruma düfltü. Kudüs kral› idaresinde yard›ma gelen Haçl› ve Ermeni kuvvetleri Selçuklu ordusunun pususuna düflerek büyük kay›plar verdi (1110). To¤tegin de askerlerini, Urfa’y› kuflatmaya devam eden Selçuklu ordusunun yard›m›na gönderdi. Fakat kendisi Haçl› tehdidi dolay›s›yla D›maflk’a dönmek zorunda kald›. To¤tegin, ertesi y›l Sultan Tapar’›n emri ile, yine Emir Mevdûd idaresinde, Harran önlerinde toplanan Selçuklu ordusuna kat›ld›. Fakat komutanlar aras›ndaki anlaflmazl›klar ve hastal›klar ordunun bir netice al›nmadan da¤›lmas›na sebep oldu. Mevdûd ve Atabey, Haçl›lar’›n kuflatt›¤› fieyzer’e yard›ma gittiler. Ancak k›fl›n yaklaflmas› dolay›s›yla onlar da ülkelerine döndüler. Kudüs Kral› Baudouin bu kez de Sur liman flehrini kuflatt›. Sur valisi Anufltegin ba¤l› oldu¤u Fat›mîlerden k›sa sürede yard›m alamayaca¤›n› görerek To¤tegin’e baflvurdu. Atabey’in gönderdi¤i 200 kiflilik takviye kuvveti muhasaradan önce flehre girmeyi baflard›. Haçl›lar’›n dikkatini Sur’dan baflka yöne çekmek için, çevredeki Haçl› flehirlerine sald›r›lar düzenledi, kay›plar verdirdi. Sur önündeki Haçl›lar’›n karadan ikmâl yollar›n› kesti¤i gibi, Sayda liman›na hücum edip gemilerini de tahrip etti. Dört ay süren kuflatmadan sonuç ç›kmay›nca Haçl›lar Akkâ’ya çekildiler (1112). Ancak To¤tegin’in D›maflk’a dönmesinden sonra Sur’u yeniden kuflatt›lar. Vali yine To¤tegin’e müracaat etti. D›maflk kuvvetlerinin zaman›nda yetiflmesiyle Sur atabeyin hâkimiyetine girdi. Fakat To¤tegin flehrin kritik mevkiinden dolay›, Fatimîlere karfl› tav›r almay› do¤ru bulmad›. Sur’u onlara b›rak›p donanma ile takviye edilmesini tavsiye etti. Haçl›lar da kuflatmadan vazgeçip flehrin valisi Mesud ile anlaflmak zorunda kald›lar. Kudüs Kral› 1113’de, D›maflk’a ba¤l› el-Besâniye bölgesini ya¤malayarak aralar›ndaki anlaflmay› bozdu. To¤tegin, Emir Mevdûd’un yard›m›yla, di¤er Haçl›lar’›n da takviye etti¤i Kral Baudouin’in ordusunu Taberiye yak›n›nda bask›na u¤ratt›. ‹ki bin kadar zayiat veren Haçl› ordusunun kalan› Taberiye’ye s›¤›nd›. Hattâ kral tan›nmad›¤› için esir düflmekten son anda kurtuldu. Haçl›lar birkaç gün burada muhasara alt›nda tutuldular. Haçl›lar’a ait yerler ya¤maland›, pek çok ganimet elde

149


150

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Büyük Selçuklu Tarihi

edildi. Emir Mevdûd ile Atabeyin baflar›lar› Kral’›n, bozdu¤u anlaflmay› yenilemesini sa¤lad›. Hattâ To¤tegin’in Taberiye seferi s›ras›nda ele geçirdi¤i yerlerin ona b›rak›lmas›n› da kabul etti (1114). Bu arada To¤tegin, Halep Selçuklu meliki Alp Arslan’›n D›maflk’a gelip kendisinden yard›m istemesi üzerine, hutbeye Sultan Tapar’dan sonra Melik’in ad›n› da koydu. Melik’in davetine icabet edip, Halep’e giderek baz› düzenlemeler yapt›. Fakat bir sonuca varamayaca¤›n› anlayarak geri döndü. Mardin Artuklu beyi ‹lgâzi, Ba¤dad flahneli¤inden azledildi¤i için Sultan Tapar’a k›rg›nd›. Bu yüzden Musul valisi Aksungur Porsukî idaresindeki Selçuklu ordusuna gere¤i kadar yard›m etmemesi, taraflar aras›nda çat›flmaya ve Porsukî’nin yenilmesine yol açt›. Bu arada To¤tegin de aç›kça olmasa bile, Musul valisi Mevdûd’un D›maflk’ta Bat›nîler taraf›ndan öldürülmesinden sorumlu tutuluyordu. Tapar taraf›ndan cezaland›r›lmaktan korkan ‹lgâzi, Atabey’e Sultan’a karfl› anlaflma teklif etti. Kuvvetlerinin Selçuklu ordusuyla savaflmaya yetmeyece¤ini düflünen müttefikler Haçl›lar’la da anlaflt›lar. SIRA S‹ZDE Lü’lü’nün daveti üzerine Sultan ad›na Halep’i teslim almaya gelen yeni Musul valisi Porsuk b. Porsuk, To¤tegin’in direnifliyle karfl›laflt›. Ancak Atabey’e ait baz› flehirleri zabtD Üetti. üzerine Antakya prinkepsinden yard›m isteyen ‹lgâzi ve fi Ü N EBunun L‹M To¤tegin’in yard›m›na Kudüs kral› ve Trablus kontu da geldiler. ‹ki ay boyunca ordugâhlar›nda bekleyen Haçl›lar Selçuklu ordusuna sald›rmaya cesaret edemeyip S O R U geri döndüler. Fakat kendilerini takip eden Selçuklu ordusunu yenilgiye u¤ratt›lar. Haçl› seferlerinin dinî havaya ra¤men, Haçl›lar’›n Müslümanlarla, MüslümanD ‹ K K Ayaratt›¤› T lar’›n Haçl›lar’la yapt›klar› ittifaklar, siyasî ve ekonomik ç›karlar›n dinî hedeflerin önüne geçebildi¤iniSIRA göstermektedir. Bundan da anlafl›laca¤› üzere, Haçl› seferleri sürecinde MüsS‹ZDE lümanlar ve H›ristiyanlar, yekpâre iki blok de¤illerdi.

N N

Haçl›lar, Selçuklu ordusu bölgeden çekildikten sonra, müttefikleri To¤tegin’e AMAÇLARIMIZ ait Rafeniye’yi zapt ettiler. Atabey flehri 22 Ekim 1115’te ani bir bask›nla geri ald›. To¤tegin, Haçl›larla iflbirli¤i yaparak maksad›n›n s›n›rlar›n› aflt›¤›n› gördü. 1116’da ‹ T A P Sultan Tapar’›n huzuruna ç›k›p af diledi. To¤tegin affedilmekBa¤dad’da Kbulunan le kalmad›, kendisine Suriye valili¤ine tayin edildi¤ine dair bir menflur da verildi. 1116 y›l›nda Haçl›lara karfl› sefere ç›kan Musul valisi Aksungur Porsukî, D›maflk önlerine gelince de ona kat›ld›. Trablus kontunun üzerine yürüyen Türk T E L E V ‹ ZTo¤tegin YON ordusu, üç bin kadar flovalyeyi k›l›çtan geçirip, pek çok ganimet elde etti. Haçl›lar, Akdeniz sahil fleridini büyük ölçüde ele geçirmifllerdi. Stratejik ve ticarî ç›karlar› bak›m›ndan, bundan sonraki bafll›ca hedefleri M›s›r’d›. Nitekim Kral Ba‹NTERNET udouin 1118’de M›s›r’a bir sefer düzenledi. To¤tegin kuvvetleriyle Yermük bölgesine inerek onu tehdit etti. Kral geri dönerken yolda ölünce, Haçl›lar yeni kral›n seçilece¤i bu kar›fl›k dönemde Atabey ile anlaflmak istediler. Anlaflma mümkün olmad› ise de, böylece Haçl›lar M›s›r’dan uzaklaflm›fl oldular. Bu arada Fat›mî ordusu da Askalan’da bulunan To¤tegin’e kat›ld›. Ordugâhda iki ay bekleyen To¤tegin, savafl yapmadan D›maflk’a döndü. Fakat II. Baudouin Kudüs kral› olur olmaz hemen taarruza geçti. To¤tegin kendisinden yard›m istedi¤i Artuklu ‹lgâzi’nin Türkmen kuvvetleri ile gelmesini bekliyordu. ‹lgâzi ise Haleb’e yönelen Antakya prinkepsi Roger’in kuvvetlerine bask›n düzenledi. Roger’in 4.700 kiflilik ordusunun kendisi de dâhil, önemli bir k›sm› yok edildi. To¤tegin Artah’› kuflatmakta olan ‹lgazi’ye kat›ld›ktan sonra birlikte Esarib ve Zerdana kalelerini ele geçirdiler. II. Baudouin bu yenilginin intikam›n› almak için sefere ç›kt›. To¤tegin ve ‹lgâzi, kuvvetleri k›smen da¤›lm›fl olmas›na ra¤men, Kral’›n ordusuyla harbe girmek zorunda kald›lar. Türk ordusu Haçl›lar› püskürtmeye muvaffak oldu (1119).


8. Ünite - Atabeylikler

Sur valisi Fat›mî veziri taraf›ndan azledilince, Haçl›lar bundan yararlan›p flehri almaya teflebbüs ettiler. Fatimîler ise flehrin valilik menflurunu To¤tegin’e göndererek her türlü sorumlulu¤u ona y›kt›lar. Haçl›lar Venediklilerin yard›m›yla flehri karadan ve denizden kuflatm›fllard›. Banyas’a gelen Atabey, etraftaki Müslüman emirliklere yapt›¤› acil yard›m ça¤r›lar›na cevap alamad›. Bu durumda kazanamayaca¤›n› anlayan Atabey, yap›lan anlaflma gere¤ince ahalinin flehri güvenle terketmesine nezâret ettikten sonra Sur’u Haçl›lara teslim etti (1124). Bu arada ikinci defa Musul valisi olan Aksungur Porsukî, Haçl›lar’a karfl› takip etti¤i aktif politika ile Atabey’i rahatlatt›. ‹ki Türk emir birleflerek Kefertâb’› ald›lar. Ancak Azaz Kalesi önünde Kudüs Kral’› ile yap›lan savaflta her iki taraf da a¤›r zayiat verdi. Kral II. Baudouin, harekâta devam ederek atabeyli¤in topraklar›n› ya¤malamaya giriflti. To¤tegin durumun ciddiyetine bakarak büyük bir ordu toplad›. 1126’da Merc-i Süffar’da yap›lan savafltan sonra Dimaflk’a dönebildiyse de süvarileri çok kay›p verdi. Bu yüzden Trablus kontunun kuflatt›¤› Rafeniye’ye yard›m gönderemedi¤i için, atabeyli¤in bu önemli s›n›r flehri düfltü. To¤tegin atabeyli¤inin son dönemlerinde, Haçl›lara karfl› bir üs olaca¤›n› umarak Banyas flehrini Bat›nîler’e verdi. Dönemin kaynaklar›nda veziri Mezdegânî ve ‹lgâzi’nin etkisi ile bu karar› ald›¤› rivayet edilmektedir. fiüphesiz bu husus onun inanc›yla ilgili bir tercih de¤ildi. Fakat Bat›nîler’in devlete, kurumlara nas›l s›zd›klar›n› gösteren güzel bir örnektir. Bir süredir hasta olan To¤tegin, yerine o¤lu Tacülmülk Böri’nin geçmesini vasiyet ettikten sonra 11 fiubat 1128 tarihinde öldü.

Tacü’l-Mülk Böri Babas›n›n yerine D›maflk Atabeyli¤i taht›na oturan Böri, onun sa¤l›¤›nda Ba’albek valisi ve D›maflk nâibi olarak, idarî tecrübe kazanma f›rsat› bulmufltu. To¤tegin’in veziri Tahir b. Sa’d el-Mezdegânî’nin tavsiyesiyle Banyas flehrini verdi¤i Bat›nîler beklentileri bofla ç›karm›fllard›. Nitekim Sur’un kendilerine b›rak›lmas› flart›yla, Haçl›lar’›n D›maflk’› zapt›na yard›m etmek üzere anlaflt›lar. Böri, Bat›nîler D›maflk’da da taflk›nl›klar›n› artt›r›nca önce veziri el-Mezdegânî’yi idam ettirdi. Bundan cesaret alan halk da harekete geçerek flehirde birçok Bat›nî’yi öldürdü (1129). Böri, Bat›nîler’e karfl› s›k› bir takibat yürüttü. Bu y›l›n sonunda birleflik bir Haçl› ordusu D›maflk civar›n› ya¤malamaya giriflti. Bin kiflilik öncü birlikleri atabeyin askerleri taraf›ndan imha edilince, Haçl›lar kuflatmadan vazgeçip çekildiler. Musul valili¤ine atanan ‹madeddin Zengi, Halep’i ele geçirdikten sonra D›maflk Atabeyli¤inin, neredeyse Haçl›lar kadar büyük bir düflman› oldu. Nitekim tüm Musul valileri gibi cihad ça¤r›s› yapan Zengi’ye befl yüz kiflilik bir müfreze gönderen Böri, Hama meliki olan o¤lu Sevinç’e de kuvvetleriyle ona kat›lmas›n› bildirdi. Ancak Zengi, Sevinç’i hapsedip hileyle Hama’y› ele geçirdi (1130). Atabey Böri D›maflk’ta giriflti¤i Bat›nî tenkili dolay›s›yla onlar›n hedefinde bulunuyordu. Üst düzey tedbirlere ve devaml› z›rh giymesine ra¤men, suikastten kurtulamay›p boynundan ve bö¤ründen yaraland›. Ömrünün son bir y›l›n› bu sebeple hasta olarak geçirdi ve 6 Haziran 1132’de vefat etti.

fiemsü’l-Mülk ‹smail Böri ölmeden önce yerine o¤lu fiemsülmülk ‹smail’i veliaht tayin etmiflti. ‹smail bafla geçti¤inde, baz› kaleleri iflgâl eden kardefli Muhammed ile savaflmak zorunda kald›. Onu yenilgiye u¤ratt›ktan sonra affetti. ‹smail’in ilk icraât› To¤tegin’in Bat›nîler’e terketti¤i Banyas kalesini geri almak oldu. Daha sonra da Zengi’nin Haçl›lar’la meflgûliyetinden yararlan›p Hama’y› da kurtard›. Atabey ‹smail’in fieyzer’i ku-

151


152

Büyük Selçuklu Tarihi

flatmas›, Haçl›lar’›n ilgisini D›maflk’a yöneltti. Nitekim Havran’› iflgâl ederek, aralar›ndaki antlaflmay› bozdular. ‹smail bunun üzerine Akkâ, Nas›ra ve Trablus taraflar›na ak›nlar düzenledi. Haçl› ordusu bu durumda çekilmek zorunda kald›. ‹smail baflar›l› bir d›fl siyaset takip etmesine ra¤men, sert yönetimi ve koydu¤u a¤›r vergiler yüzünden pek sevilmiyordu. Bir av partisinde u¤rad›¤› baflar›s›z suikast girifliminden sonra da herkesten kuflkulan›r oldu. Kardefli Sevinç ile baz› ileri gelen adamlar›n› ortadan kald›rd›. Sonunda ölüm korkusu ile ne yapaca¤›n› bilemez hâlde, Zengi’ye haber yollayarak D›maflk’› kendisine teslim edece¤ini bildirdi. Bu teflebbüsün ailesinin sonu olaca¤›n› gören annesi Zümürrüt Hatun’un emriyle 1135’de öldürüldü.

fiihabeddin Mahmud

‹sfahsâlâr, sipâh (atl› asker) ve sâlâr (komutan) kelimelerinden meydana gelen sipâhsâlâr /sipehsâlâr (ordu komutan›) teriminin farkl› bir yaz›l›fl›d›r.

‹smail’in yerine kardefli Mahmud geçirildi. Bu arada Musul atabeyi, ‹smail’den gelen daveti gerekçe göstererek D›maflk önlerine geldi. Atabey Mahmud elçiye iyi davranmakla birlikte, Zengi’nin teslim olmas› yolundaki iste¤ini kabul etmedi. Kuflatman›n sonuç vermeyece¤ini anlayan Zengi, yan›ndaki Selçuklu meliki Alp Arslan ad›na hutbe okunmas› flart›yla anlaflmay› kabul etti. Bu olay atabeylerin melikleri, kendi nufüzlar›n› güçlendirmek için nas›l kulland›klar›na dair güzel bir örnektir. Bu arada H›ms hâkimi de Zengi’nin bask›s› yüzünden flehri Atabey Mahmud’a teslim etmiflti. Fakat Zengi, Irak ve Suriye’yi kendi idaresi alt›nda birlefltirmek istedi¤i için H›ms’› almaktan vazgeçmedi. Zengi, D›maflk ve H›ms’a sahip olabilmek için Mahmud’un annesiyle evlendi. H›ms Hatun’un çeyiz olarak Musul’a ba¤land›. Zengi de Barin kalesini, Mahmud’la evlendirdi¤i k›z›n›n çeyizi olarak D›maflk Atabeyli¤ine b›rakt› (1138). D›maflk ümeras›ndan isfahsâlâr Emir Bazvac, 1137 y›l›nda Türkmenlerle takviye etti¤i ordusuyla, Trablus kontlu¤u ve Kudüs Krall›¤› topraklar›na baflar›l› ak›nlar düzenledi. Fakat bir süre sonra Atabey taraf›ndan öldürüldü. Onun yerine Muineddin Üner tayin edildi. Mahmud 1139’da, Ermeni as›ll› üç hizmetkâr› taraf›ndan uyurken katledildi. Bu suikastin kardefli Muhammed ile isfahsâlâr Üner’in tertibi oldu¤u tahmin edilmektedir (Haziran 1139).

Cemâleddin Muhammed Devri Üner, maktul Atabey’in kardefli Muhammed’i D›maflk’a getirip onun yerine oturttu. Daha sonra Atabeyin annesi ile evlenen Üner vezirli¤e tayin edildi. Ancak Atabey Muhammed’in, öldürülmekten korkan kardefli Behramflah, Zengi’ye s›¤›narak onu D›maflk’› almaya teflvik etti. Bu f›rsat› de¤erlendirmek isteyen Musul atabeyi, hemen yola ç›kt›. Önce Baalbek’i zapt etti. D›maflk önlerine gelen Zengi, flehrin teslimini istediyse de reddedildi. Zengi, veziri fiehrizorî’nin flehre gönderdi¤i casuslardan ald›¤› istihbarâta göre, D›maflk’a girilse dahi çarp›flmalar›n aleyhine sonuçlanaca¤› düflüncesiyle kuflatmay› kald›rd›. Atabey Muhammed, k›sa bir süre sonra yakaland›¤› hastal›ktan kurtulamay›p 29 Mart 1140’da öldü.

Mücîreddin Abak ve Atabeyli¤in Y›k›l›fl› Atabey Muhammed’in ölümünden sonra, yerine o¤lu Abak geçirildi. Ancak Atabeyli¤in idaresi art›k tamamiyle Üner’in elinde bulunuyordu. Zengi’nin bu de¤iflikli¤i D›maflk’› almak için vesile addetmesi üzerine Üner, Haçl›lar’la antlaflma yapt›. Haçl›-D›maflk kuvvetlerince al›nan Banyas, antlaflma gere¤ince Haçl›lar’a verildi. Banyas’›n düfltü¤ünü ö¤renen Zengi, D›maflk’a yürüdü. Haçl›lar’›n deste¤ine ra¤-


153

8. Ünite - Atabeylikler

men erzak s›k›nt›s› çeken Atabey Abak, hutbede Zengi’nin ad›n› okutmay› kabul ederek kuflatman›n kald›r›lmas›n› sa¤lad›. Bilindi¤i gibi Zengi 1146’da flehit olunca, topraklar› o¤ullar› aras›nda bölündü. Halep havâlisine hâkim olan Nureddin Mahmud da babas› gibi, Haçl›lar’a karfl› baflar›l› bir mücadele için, Suriye’nin tek bir yönetim alt›nda toplanmas›n›n flart oldu¤unu düflünüyordu. Urfa’n›n fethi üzerine yola ç›kan ‹kinci Haçl› ordusuna karfl› da, D›maflk yönünde kendisini emniyete almak istiyordu. Bu yüzden Nureddin, Abak’la yapt›¤› anlaflma gere¤i onun Serhad kalesi muhasaras›na bizzât kat›ld›. Haçl›lar Bara’da yenilgiye u¤rat›ld›. Bosra ve Serhad atabeylik topraklar›na kat›ld›. Suriye’ye ulaflan ‹kinci Haçl› ordular›, Halep’ten önce yine Nureddin’e ba¤l› olan D›maflk’› kuflatmaya karar verdiler. Ancak Temmuz 1148’de flehri kuflatan Haçl›lar, Musul ve Halep Atabeyli¤i kuvvetlerinin yard›ma gelmesi üzerine, hiçbir varl›k gösteremeden bölgeden ayr›lmak zorunda kald›lar. Dimaflk, Halep ve Musul askerleri, Haçl›lar aras›ndaki bir anlaflmazl›ktan istifadeyle, Arima kalesini zabt edip y›kt›lar. Nureddin’in Antakya havalisindeki harekât›na karfl›l›k, Kudüs krall›¤› askerleri de D›maflk’a ba¤l› yerleri ya¤malad›lar. Abak, Nureddin’e karfl› denge oluflturabilmek için Kudüs kral› ile iki y›ll›k bir bar›fl anlaflmas› yapt› (May›s 1149). Ancak bu anlaflmaya karfl›l›k, krall›¤a y›ll›k vergi ödemeyi kabul etti. Bununla birlikte Nureddin Mahmud’un Antakya harekât›na asker göndermeyi de ihmâl etmedi. Üner’in ölümünden sonra, tüm yetkileri kendisinde toplamak isteyen Abak’a karfl› D›maflk’ta bir isyan ç›kt›. Nureddin bu olaydan yararlanmay› düflündü. Atabeyden Haçl›lar’a karfl› asker yard›m› istedi. Fakat Abak, D›maflk’›n savunmas›n› zay›flatacak ve Kudüs kral› ile aras›n› bozacak bu teklifi kabul etmedi. Bununla birlikte 1150’de, D›maflk’› kuflatan Nureddin ad›na hutbe okutmay› kabul etti. Nureddin’in ertesi y›lki D›maflk kuflatmas› Haçl›lar’›n Abak’a yard›m› yüzünden sonuca ulaflamad›. Ama Abak, Halep atabeyinin D›maflk nâibi s›fat›n› kabule mecbur oldu. Haçl›lar Fat›mîler’e ait Askalan’› kuflatt›¤›nda Abak da, Nureddin idaresinde flehre yard›ma gelen kuvvetler aras›nda bulunuyordu. Askalan’›n düflmesi üzerine Dimaflk’›n Haçl›lar karfl›s›nda iyice zora düfltü¤ünü gören Atabey, Kudüs kral› ile temasa geçti. Ancak bu durum ba¤l› bulundu¤u Nureddin’i yok saymak anlam›na geliyordu. Bunun üzerine Nureddin Mahmud D›maflk’› bir kere daha kuflatt› ve 25 Nisan 1154’te teslim ald›. Böylece D›maflk Atabeyli¤i tarihe kar›flt›. D›maflk Atabeyli¤i elli y›ll›k k›sa siyasî hayat›nda, Haçl›lar›n Suriye ve Filistin’de kurduklar› hâkimiyetlere karfl› bir kalkan görevi yapt›. Antakya’dan Kudüs’e kadar uzanan sahan›n tamamiyle Haçl›lar›n eline geçmesine engel oldu. Büyük Selçuklu Devletinin fetret dönemi olmas› dolay›s›yla, bu hizmet ‹slâm dünyas› için çok büyük önem arzediyordu. D›maflk atabeyleri bu yo¤un siyasî faaliyetlerine ra¤men, ülkelerinde iktisadî ve sosyal kalk›nmay› da ihmâl etmediler. Büyük Selçuklu gelene¤i olan medrese inflas› onlar taraf›ndan da devam ettirildi. Bu dönemde on üç medrese yan›nda, mescitler, hamamlar ve su kanallar› gibi eserlerin varl›¤› bilinmektedir. D›maflk’da her zenaât erbab›n›n ayr› çarfl›lar› vard›; dericilik ve kumafl dokumac›l›¤› geliflmifl ifl kollar›ndan idi. Cam ve demir eritme f›r›nlar› ile, bu¤day sap›ndan ka¤›t yap›lan imalâthâneler ve canl› ziraât hayat› devrin iktisadî seviyesini göstermek bak›m›ndan önemlidir. D›maflk Atabeyli¤inin tarihî rolünü k›saca aç›klay›n›z.

SIRA S‹ZDE

1

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT


154

Büyük Selçuklu Tarihi

MUSUL ATABEYL‹⁄‹ (ZENG‹LER) (1127-1233) ‹madeddin Zengi ve Atabeyli¤in Kuruluflu

Selçuklu Devleti’nin Abbasî halifelerini, art›k siyasî bir güç olarak kabul etmeyen politikalar›na ra¤men, onlar›n bu u¤urda verdi¤i mücadeleler, Irak Selçuklular› döneminde ivme kazand›. Halifenin 30.000 kiflilik bir ordu toplayabilmifl olmas›, bu zamana kadar bir hayli mesafe katetti¤inin göstergesidir. Nitekim bu giriflimler Müstarflid’in hayat›na mal olacakt›r.

Zengiler, Musul ve Halep merkez olmak üzere, el-Cezire, Do¤u Anadolu ve Suriye’de hüküm sürmüfl bir atabeyliktir. Kurucusu Zengi’dir. Babas› Kasimüddevle Aksungur’u, Melikflah’›n dad›s›n›n kocas› ve sonra Halep valisi olarak tan›maktay›z. Aksungur, Melikflah’tan sonra hizmetine girdi¤i Tutufl taraf›ndan öldürülünce, bu s›rada yedi yafllar›nda olan Zengi, Musul valilerince yetifltirildi. Nitekim Mevdûd’un 1111- 1116’da Haçl›lara karfl› düzenledi¤i seferlerde onun yan›nda yer ald›. Sonraki vali Aksungur Porsukî taraf›ndan kendisine Vas›t ve Basra ikta edildi. 1126 y›l›nda Ba¤dad’› kuflatan Irak Selçuklu sultan› Mahmud, Zengi’yi yard›mlar› dolay›s›yla Ba¤dad flahneli¤ine atad›. 1127 y›l›nda iki o¤lunun atabeyli¤i ve Musul valili¤ine getirdi. Zengi, Haçl›lar’la mücadelenin ancak el-Cezire, Suriye ve hattâ M›s›r’da siyasî birlik sa¤lamakla mümkün olaca¤›n› düflünüyordu. Bu u¤urda mücadeleye Mardin Artuklular›na ba¤l› Haleb’i alarak bafllad›. Mardin beyi Timurtafl’›n müdahalesini önlemek için Nusaybin’i de ele geçirdi. Sonra Sincar, Habur ve Harran’› (1128); 1130’da D›maflk’a ba¤l› Hama’y› zabt etti. Artuklular› yenerek Kuzey Suriye ve Güneydo¤u Anadolu’da hâkimiyetini sa¤lamlaflt›rd›. Irak Selçuklu sultan› Mahmud’un ölümü üzerine ç›kan taht kavgalar›, Halife Müstarflid’in tahrikiyle daha da karmafl›k bir hâle gelmifl bulunuyordu. Zengi, Sultan Sancar’›n emriyle Müstarflid’e karfl› Ba¤dad’a yürüdü, fakat yenilerek Musul’a döndü (1132). Bunun üzerine intikam almak için, etraftan otuz bin kiflilik bir ordu toplayan Halife, Musul’u kuflatt› ise de sonuç alamad› (1133). Zengi de¤erli hediyeler göndererek Halife ile bar›flmay› tercih etti. Ama Musul seferi s›ras›nda ona yard›mda bulunan Artuklu beyi Davud’un üzerine yürüyüp yendi. Emir ‹sa’y› da, Hakkâri civar›nda elinde bulunan kaleleri alarak cezaland›rd›. Babas›n›n öldürülmesi üzerine hilâfet taht›na geçen Raflid, Sultan Mesud’a karfl› bir ittifak oluflturdu. Zengi’ye de yan›ndaki Melik Alp Arslan ad›na hutbe okutma sözü verdi. Her ne kadar sözünü tutmad› ise de, Selçuklu ordusuna direnemeyece¤ini anlay›p, Zengi ile birlikte Musul’a çekildi. Halifelikten azledilen Raflid, Zengi’nin tavsiyesiyle flehirden ayr›ld›. Atabey Zengi de Sultan Sancar’a ra¤men bir siyaset izlemenin mümkün olamayaca¤›n› görerek Sultan ve yeni Halife ad›na hutbe okuttu. Zengi’nin Haçl›lar ile mücadelesine gelince, 1130’da Kudüs Kral›n›n da oldu¤u Haçl› kuvvetlerini yenerek Esarib kalesini zapt etti. Bir süre D›maflk Atabeyli¤ini s›k›flt›rd›ktan sonra Haçl›lar üzerine yürüdü (1137). Zengi’nin Ba’rin’i kuflatmas› üzerine flehrin yard›m›na gelen Kral Fulk, Atabeyin düzenledi¤i bask›ndan güçlükle kurtuldu, Trablus kontu esir düfltü. Emir Savar idaresindeki atabeylik kuvvetleri ise Kefertab ve Maarratünnuman’› fethettiler. Zengi böylece Haçl›lar karfl›s›nda Artuklu beyleri ve D›maflk atabeylerinin yürüttü¤ü cihâd› sürdürebilecek güçlü bir namzet oldu¤unu ortaya koydu. 1138 y›l›nda Suriye seferine ç›kan Bizans imparatoru ‹oannes’in bafll›ca hedeflerinden birisi Zengi idi. Haçl› kuvvetleriyle birlikte Halep’i kuflatan imparator, Zengi’nin zaman›nda ald›¤› tedbirler sayesinde baflar›ya ulaflamad›. Esarib garnizonu zay›f oldu¤u için düflmekle birlikte atabey kay›plar›n› k›sa sürede telâfi etti. Yukar›da anlat›ld›¤› gibi, Zengi, D›maflk atabeyli¤i üzerinde hâkimiyet sa¤lamak konusunda bir hayli mesafe alm›flt›. Musul’a döndükten sonra Hemedan yolunun kontrol noktalar›ndan biri olan fiehrizor’u topraklar›na katt› (1140). Haçl›-


155

8. Ünite - Atabeylikler

lar’›n kendi aralar›ndaki anlaflmazl›klardan yararlan›p Musul’un kuzeyine yöneldi. Mardin Artuklu beyi ona itaât arz ederken, Van Gölü’nün güneybat›s›nda Hizan, Maden, Bitlis, Ergani, Çermük, Siirt gibi yerleri ele geçirip kendisini bu istikamette güvene ald›. Oysa bu civardaki yo¤un faaliyetleri dolay›s›yla, Haçl›lar’la ilgilenmedi¤i izlenimini veren Zengi’nin esas hedefi, Haleb’den Musul’a kadar uzanan ülkesini ikiye bölen Urfa Kontlu¤u idi. Zaten Sultan Mesud da Zengi’yi, Mardin’den Âmid’e, Harran’dan Rakka’ya kadar ‹slâm topraklar›n› tehdit etmekte olan Urfa kontlu¤una karfl› cihadla görevlendirmiflti. fiehri yak›ndan izlemekte olan Atabey, Kont Joscelin’in olmad›¤› bir s›rada flehri fliddetle muhasara etti. Anadolu, el-Cezire ve Suriye aras›ndaki stratejik konumu dolay›s›yla asl›nda bütün Haçl›lar için çok önemli olmakla birlikte kuflatma, onlar›n kendi aralar›ndaki anlaflmazl›klar sebebiyle yard›m edemeyecekleri bir zamana denk düfltü. 24 Aral›k 1144 tarihinde Urfa fethedildi. Yerli H›ristiyanlara çok iyi muamele eden Zengi, Haçl›lar’› tamamen tasfiye etti. Komutanlar›ndan Ali Küçük’ü Urfa’ya vali tayin ederek emrine kuvvetli bir garnizon verdi. Sizce Zengi’nin Urfa’y› fethinin önemi nedir?

SIRA S‹ZDE

Atabey, Urfa’dan sonra Suruç’u ve kontlu¤un F›rat’›n do¤usundaki tüm toprakD Ü fi Ü N E L ‹ M lar›n› fethetti. Suriye’yi kendi idaresinde birlefltirme hedefi çerçevesinde Ukaylîlerin elinde olan Caber’i kuflatt›. Ancak kalenin teslimini bekledi¤i s›rada kendi muS Ogömülen R U haf›zlardan birisi taraf›ndan öldürüldü ( 15 Eylül 1146). Rakka’da Atabey Zengi sert tabiat›na ra¤men, halka adaletli davranmas› dolay›s›yla çok seviliyor, Haçl›lara karfl› kazand›¤› zaferler sebebiyle de büyük sayg› görüyordu. D‹KKAT Dört o¤lu bulunan Zengi’nin yerine kimin geçece¤i konusu, anlaflmal› olarak hâlledildi. Buna göre büyük o¤lu Seyfeddin Gâzi Musul merkez olmak üzere elSIRASuriye’ye S‹ZDE Cezire’ye, Nureddin Mahmud ise, merkezi Halep olan Kuzey hâkim olacaklard›.

Musul Atabeyli¤i I. Seyfeddin Gazi

AMAÇLARIMIZ

2

SIRA S‹ZDE

Bu zamana kadar Türkiye D Ü fi Ü N E L ‹ M Selçuklular›, Daniflmendliler, Artuklular ve To¤teginliler, Haçl› krallar› ve kontlar›n›n S O R U esir al›nd›¤›, ordular›n›n imhâ edildi¤i pek çok zaferler kazanm›fllard›. Bu baflar›lar FilistinD ve ‹KKAT Suriye’nin bütünüyle Haçl›lar›n elinde birleflmesini engellemek gibi SIRA S‹ZDE büyük bir kazanç sa¤lam›flt›. Ancak Urfa’n›n fethi her bak›mdan bir dönüm noktas› oldu. Bu olay ‹slâm Dünyas› AMAÇLARIMIZ için ne kadar büyük bir sevinç ve özgüven kayna¤› oldu ise, H›ristiyanlar için de o denli büyük bir üzüntü ve ‹ T A P korkuya sebepKoldu. Yak›ndo¤u’da bundan böyle art›k, sadece varl›klar›n› sürdürme mücadelesi vermek zorunda T E Lkalacak EV‹ZYON olan Haçl›lara yard›m için, krallar idaresinde ‹kinci Haçl› seferi düzenlenecektir.

N N

K ‹ T A P

Zengi’nin ölümü onun rakiplerini hemen harekete geçirdi. II. Joscelin, isyan eden Ermeniler’in ça¤r›s› üzerine flehri yeniden ele geçirdi. Musul atabeyi Gâzi, Ali Küçük idaresinde derhal bir ordu gönderdi. Bu arada Nureddin Tdaha E L E V ‹erken Z Y O N davranarak, Urfa’ya girip isyan› bast›rd›. Bu defa H›ristiyanlar flehirde bir daha varl›k gösteremeyecek flekilde tasfiye edildiler. Gâzi, Artuklular’›n sald›r›ya geçmesi yüzünden flehri kardeflinin idaresine b›rakt›. Mardin ve H›sn Keyfâ Artuklular› da baz› T E R N EHani, T yerleri iflgâl etmifllerdi. Musul atabeyi bunun üzerine harekete‹ Ngeçip Meyyâfârikîn, Tell-Mevzen ve Dara gibi yerleri geri al›p Mardin’e yürüdü. Timurtafl elçi göndererek onunla anlaflmak zorunda kald›. K›sa atabeyli¤i süresince, ‹kinci Haçl› ordular›n›n D›maflk kuflatmas›na bizzât ve Arima’n›n fethine kuvvetler göndererek kat›ld› (1148). Hastal›¤› a¤›rlafl›nca yerine kardefli Kutbeddin Mevdûd’un geçmesini vasiyet etti ve k›sa bir zaman sonra öldü (1149).

Kutbeddin Mevdûd Mevdud a¤abeyinin yerine geçti, fakat Nureddin Sincar’› ele geçirdi. ‹ki kardefl aras›nda savafl olacakken, Sincar’›n Mevdûd’a Rakka ve H›ms’›n Nureddin’e kalmas›

‹NTERNET


156

Büyük Selçuklu Tarihi

flart›yla anlaflma yap›ld›. Böylece Musul kolunun Suriye’de hiç topra¤› kalmad›. Mevdûd, 1157 y›l›nda Irak Selçuklu sultan› Muhammed’in Ba¤dad kuflatmas›na, tâbiyet gere¤i önemli bir miktar asker gönderdi. Sultan bir flehzâde isyan› dolay›s›yla Ba¤dad’dan çekilirken Musul kuvvetleri ona Hulvan’a kadar efllik edip güvenli¤ini sa¤lad›lar. Mevdûd, Nureddin Mahmud’un Haçl›lar’a ve di¤er rakiplerine karfl› düzenledi¤i seferlerin neredeyse tümüne nâibi Ali Küçük idaresinde ordu göndererek kat›ld›. Nureddin Mahmud bu hizmetleri karfl›l›¤›nda Harran ve Rakka’y› Ali Küçük’e ikta edip, dolay›s›yla Musul Atabeyli¤ine geri verdi. Atabey Mevdûd, iktidar› boyunca Nureddin’in Musul üzerindeki statüsünü kabul edip onun müdahalelerine karfl› ç›kmad›. Mevdûd, yerine o¤lu Zengi’nin geçmesini vasiyet ettikten sonra 1169’da vefat etti.

II. Seyfeddin Gâzi Ancak Mevdûd’un yerine, kar›s› ve yeni nâibin giriflimi ile di¤er o¤lu II. Seyfeddin Gâzi geçti. Nureddin Mahmud’un araya girmesiyle Musul II. Seyfeddin Gâzi’ye, Sincar ise II. Zengi’ye verildi. Böylece Zengilerin üçüncü bir flubesi de Sincar’da kurulmufl oldu. Nureddin de Rakka, Nusaybin, Harran ve Habur’u ald›. II. Seyfeddin Gazi, tâbisi oldu¤u amcas› Nureddin’in Haçl›lara karfl› düzenledi¤i sefere kat›lmak üzere giderken yolda, onun öldü¤ünü ö¤rendi. Urfa ve Rakka dahil, Nureddin taraf›ndan al›nm›fl olan yerlerin tümünü tekrar Musul’a ba¤lad›. Halep Atabeyli¤i topraklar›n› ele geçiren Salâhaddin Eyyûbî’ye karfl›, Zengiler’e ait topraklar› kendi idaresinde birlefltirmek niyetiyle girdi¤i Kurûn-› Hama ve Cibâb el-Türkmân savafllar›nda yenildi (1175- 1176). Suriye ve el-Cezire üzerindeki hâkimiyeti Halife el-Mustazi taraf›ndan da onaylanan Selahaddin’in üstünlü¤ünü kabul etmek zorunda kald›. II.Gâzi 29 Haziran 1180 tarihinde öldü.

‹zzeddin Mesud Yerine kardefli ‹zzeddin Mesud atabey oldu. Selahaddin Eyyûbî’ye elçi gönderip, el-Cezire’deki hakimiyet hakk›n›n tan›nmas›n› istedi. Fakat Selahaddin bu yerlerin Halife taraf›ndan kendisine verildi¤ini, a¤abeyine de ölene kadar b›rak›ld›¤›n› bildirip iste¤ini reddetti. Bu arada Nureddin’in o¤lu ‹smail hastalan›nca Halep’i ‹zzeddin Mesud’a vasiyet etti. Musul atabeyi gönderdi¤i kuvvetlerle Halep’i teslimi ald›ktan sonra kendisi de flehre ulaflt› (1181). Halife daha önce söylendi¤i gibi, Halep’i Selahaddin’e vermiflti. Fakat o, bu s›rada M›s›r’da bulundu¤u için duruma müdahale edememiflti. Ancak ‹zzeddin Mesud, Halep’i elde tutman›n güçlü¤ünü görerek, a¤abeyi II. Zengi’nin teklifini kabul edip, flehri Sincar karfl›l›¤›nda ona b›rakt›. M›s›r’dan dönen Salâhaddin k›sa zamanda, atabeyli¤e ait Urfa, H›ms, Rakka, Suruç ve Nusaybin’i ele geçirip ard›ndan Musul’u kuflatt› (1182). Bu arada Musul’a ba¤l› baz› beyler de, kendiliklerinden ona tâbi oldular. Fakat Musul’un çok iyi tahkim edilmifl olmas› sebebiyle muhasaray› kald›r›p çekilmek zorunda kald›. Bununla birlikte Selahaddin’in Sincar’› zabt›, Musul atabeyli¤inin güvenli¤i bak›m›ndan büyük bir darbe oldu. ‹zzeddin Mesud, Artuklu beyleri ve Ahlatflahlarla ittifak yapmaya çal›flt› ise de sonuç alamad›. Salâhaddin, Halife’nin taklîdini verdi¤i Âmid’i ele geçirip Artuklular’› da kendisine tâbi k›ld›. Böylece Musul Atabeyli¤i bir nevi tecrit edilmifl oldu. Yaln›z Irak Selçuklular› ad›na Atabey Pehlivan ve kardefli K›z›l Arslan’›n, tâbileri sayd›klar› Musul atabeyli¤i için mücadeleye girdi¤i görülüyor. Bu çerçevede Musul’a tâbi iken Selahaddin’e ba¤l›l›k bildiren Erbil Beyinin topraklar› ya¤malanm›fl ama önemli bir sonuç al›namam›flt›.


8. Ünite - Atabeylikler

157

Salâhaddin 1185’te Musul’u ikinci kere kuflatt›. Fakat mevsimin yaz olmas› dolay›s›yla ç›kan zorluklar, muhasaran›n kald›r›lmas›na sebep oldu. Buna ra¤men ‹zzeddin Mesud, Salâhaddin’e daha fazla karfl› koyamayaca¤›n› anlayarak onunla anlaflma yoluna gitti (1186). Büyük Zâp Suyunun do¤usundaki topraklar›n› Salâhaddin’e b›rakt›. Bu anlaflman›n en önemli maddesi, Irak’ta zaten art›k sözde kalan Selçuklu hâkimiyetinin, hutbe ve paralara Sultan Tu¤rul’un yerine Selahaddin’in ad›n›n konulmas› ile hukuken de sona ermesi idi. Bu anlaflma, Selahaddin’in hedeflerinin s›n›rlar›n› göstermesi bak›m›ndan önemli bir belgedir. ‹zzeddin Mesud, bu anlaflmadan do¤an yükümlülük gere¤i, Salâhaddin Eyyûbî’nin hizmetinde, onun Haçl›lara karfl› düzenledi¤i bütün savafllara kat›lm›flt›r. Atabey 1193’de ölünce yerine o¤lu Nureddin Arslanflah geçti.

Nureddin Arslanflah ve Musul Atabeyli¤i’nin Son Dönemleri Arslanflah, bafla geçer geçmez amcas› II. Zengi’nin, Nusaybin çevresini zapt etmesi üzerine onunla ve onun ölümünden sonra yerine geçen o¤lu Kutbeddin ile mücadele etti ve Nusaybin’i geri ald›. Fakat Eyyûbî meliki Adil’in yard›ma gelmesiyle flehri terk edip Musul’a döndü (1198). Adil’in Mardin’i kuflatmas› üzerine Eyyûbîlerin kendileri için de büyük bir tehdit oldu¤unu gören Arslanflah ve Kutbeddin, ArSIRAçekildi S‹ZDE (1199). Bu tuklulara yard›m ettiler. Bunun üzerine Eyyûbî ordusu yenilerek arada Arslanflah’›n atabeyi ve Musul valisi olan Kaymaz’›n ölümü Musul’da bir dönüm noktas› oldu. Atabeylik onun yerine geçen Bedreddin Lü’lü’nün tahakkümü D Ü fi Ü N E L ‹ M alt›na düfltü. Zengi hanedan› mensuplar›n›n ne kendi aralar›ndaki, ne de Eyyûbîlerle olan çat›flmalar› bitmedi. Asl›nda Musul Atabeylerinin bundan sonraki tarihi, S O R U onlar üzerinden hâkimiyet mücadelesi yapan güçlerin savafllar›ndan ibarettir. Veraset yoluyla bir nevi saltanata dönüfltürülen atabeylik kurumu, buDörnekte ‹ K K A T de görüldü¤ü gibi, adetâ tarih tekerrür edercesine, onlar›n kendi o¤ullar›na tayin ettikleri atabeyler taraf›ndan ortadan kald›r›l›yordu. SIRA S‹ZDE

N N

Arslanflah, Eyyûbî Melik Adil’e karfl›, Türkiye Selçuklu Sultan› G›yaseddin Keyhüsrev ve sonra ‹zzeddin Keykavus’un himayesinde, baz› Eyyûbî meliklerinin de AMAÇLARIMIZ içerisinde bulundu¤u ittifaklara kat›ld›. Bu çerçevede iki o¤lunu Erbil Beyi Kökbörü’nün k›zlar› ile evlendirerek, güçlü bir müttefike dayanmak istedi. Nitekim KökK ‹ Atabeyli¤i T A P börü de bu yak›nl›¤› kullanarak Lü’lü’nün ve Eyyûbîlerin Musul üzerindeki nüfuzunu k›rmak için mücadele etmifltir. Arslanflah’›n yerine geçen (1211) II. ‹zzeddin Mesud zaman›nda art›k BedredT E L E Vzehirlenip ‹ZYON din Lü’lü herfleye hâkim bulunuyordu. Mesud’un Lü’lü taraf›ndan öldürülmesi üzerine, yerine on yafl›ndaki II. Arslanflah geçirildi (1218). Arslanflah ve Lü’lü, onun atabeyli¤ini tan›mayan ve baz› yerleri iflgâl eden Sincar hâkimi III. Zengi’yi, Eyyûbî Melik Eflref’in yard›m›yla yendiler. Ancak Atabey ayn› y›l içerisinde öl‹NTERNET dü (1219). Yerine Lü’lü taraf›ndan üç yafl›ndaki kardefli Nas›reddin Mahmud getirildi. Sincar hâkimi Zengi, Kökbörü’ye dayanarak atabeylik üzerinde hak iddias›na giriflti. Fakat Lü’lü’nün tüm düflmanlar›na karfl› daimi müttefiki olan Melik Eflref, 1220’de Sincar’› alarak buradaki Zengi hâkimiyetine son verdi. Son Musul atabeyi Mahmud ise 1233’te, Bedreddin Lü’lü taraf›ndan feci flekilde öldürüldü. Böylece Zengilerin tarihi bafllad›¤› yerde Musul’da, tarihe intikâl etti.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


158

Büyük Selçuklu Tarihi

Halep Atabeyli¤i Nureddin Mahmud 1118’de do¤an Nureddin Mahmud, babas› Zengi ile birlikte Câber kalesi kuflatmas›nda bulunuyordu. Zengi’nin burada öldürülmesi üzerine, a¤abeyi Seyfeddin Gâzi ile anlaflan Nureddin, Haleb’e hâkim oldu. Zengi’nin ölümünü f›rsat bilen eski Kont II. Joscelin, Urfa’y› isyan eden H›ristiyanlar›n yard›mlar›yla geri ald›. Ancak flehirdeki Müslüman halk ve muhaf›zlar iç kaleye çekilip direnmeye devam ettiler. Olay› haber alan Nureddin Mahmud süratle Urfa’ya geldi. Fakat II. Joscelin onun flehre gelmesinden k›sa bir süre önce flehri terk etmiflti. fiehir fazla direnmeden teslim oldu. ‹hanet edenler bir daha varl›k gösteremeyecek flekilde cezaland›r›ld›lar. ‹syan› bast›rmak üzere Ali Küçük idaresinde asker gönderen Seyfeddin Gâzi, kendi hâkimiyet sahas›nda olmas›na ra¤men, Urfa’n›n Nureddin taraf›ndan ele geçirilmesine, baflka meflgûliyetleri dolay›s›yla itiraz etmedi. Atabey Zengi’nin ölümünden faydalanmaya çal›flan bir baflkas› da Üner idi. Üner, Zengi’nin D›maflk atabeyli¤inden zapt etti¤i Ba’albek üzerine yürüdü. Necmeddin Eyyûb’un muhaf›zl›¤›nda bulunan flehir, su s›k›nt›s› sebebiyle üç gün içerisinde teslim oldu (Ekim 1146). Bu s›rada Urfa isyan›yla meflgûl olan Nureddin Mahmud bu duruma müdahale edemedi (Nisan 1147). Nureddin Halep’te hâkimiyetini kurmaya çal›fl›rken, Urfa’n›n düflmesi üzerine yola ç›kan ikinci Haçl› ordusu da, Suriye sahillerine ulaflt›. Haçl›lar’›n nihaî hedefi D›maflk’tan sonra Halep idi. Nureddin ve Seyfeddin Gazi, bunun bilinciyle kuflatma alt›nda bulunan atabeyli¤e yard›m etmek üzere, ordular›yla D›maflk önlerine geldiler. Gerçekten de bu büyük ordunun gelifli etkili oldu. Haçl› liderleri aras›ndaki anlaflmazl›klar›n da giderilememesi üzerine D›maflk kuflatmas› kald›r›ld›. Haçl›lar Kudüs’e çekildiler. Nureddin bundan sonra Musul atabeyinin verdi¤i kuvvetleri de yan›na alarak,Vezir Üner ile birlikte Haçl›lar›n elindeki Arima kalesini al›p y›kt›. Halep atabeyi, Seyfeddin Gâzi’nin ölümü ve yerine di¤er kardefli Mevdûd’un geçmesi üzerine, Musul Atabeyli¤ine yapt›¤› müdahaleler ile ona üstünlü¤ünü kabul ettirdi. Antakya Haçl›lar›’na karfl› düzenledi¤i ak›nlardan sonra, Urfa Kontlu¤u’nun F›rat’›n bat›s›nda kalan topraklar›n› fethe giriflti. Türkiye Selçuklu Sultan› I. Mesud ile birlikte yürütülen harekâtla Telbaflir, Antep, Raban, Marafl, Dülük gibi yerler al›narak kontlu¤un tüm izleri tarihten silindi (1151). Bölgede Haçl›lara karfl› nihaî zaferi kazanmak, deniz ba¤lant›lar›n› da keserek ve M›s›r da dahil olmak üzere, ‹slâm ülkelerinde siyasî birlik sa¤lamaktan geçiyordu. Nureddin bu sebeple daha önce de defalarca kuflatt›¤› D›maflk’› zabt edip bütün Suriye’yi idaresi alt›nda birlefltirdi (1154). Fakat iki bölge aras›nda bir rekabet alan› olan Güneydo¤uya do¤ru geniflleyen Türkiye Selçuklu sultan› II. K›l›ç Arslan’a karfl› izledi¤i siyaset pek dostane de¤ildi. K›l›ç Arslan’›n muhaliflerini desteklemek ve topraklar›n› iflgâl etmek suretiyle, onunla mücadele ediyordu. 1157’de a¤›r bir flekilde hastalan›nca Harran emiri olan kardefli Halep’i almaya yeltendi ancak baflar›l› olamad›. 1163’de Hârim’i kuflatan Nureddin, daha sonra Trablus Kontlu¤una karfl› ç›kt›¤› seferde bask›na u¤rayarak büyük kay›plar verdi. Fat›mî veziri fiaver görevinden azledilince, Nureddin’e baz› vaadlerde bulunarak yard›m istedi. fiaver’e gereken yard›m verildi ise de o sözünde durmad›. Ayr›ca Nureddin’e karfl› Haçl›lar› ça¤›rd› (1163). Atabey, Hârim’i zabt etmek suretiyle


SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

8. Ünite - Atabeylikler D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Haçl›lar’›n oraya yard›m›n› engelledi. Sonra da Banyas’› ald›, ancak M›s›r’› almak S O R U flimdilik mümkün olmad›. Urfa Kontlu¤unun y›k›lmas›, bütün Suriye’nin Nureddin Mahmud’un Didaresine ‹ K K A T geçmesi ve Haçl› topraklar›na yap›lan ak›nlar›n giderek s›klaflmas›, Haçl›lar’› bir ç›k›fl kap›s› olarak M›s›r’› ele geçirmek hususunda zorluyordu. Ayn› flekilde Irak ve Suriye’de birli¤i sa¤lam›fl SIRA S‹ZDE olan Nureddin de, M›s›r’›n fethedilmesi hâlinde, adetâ bir hilâl içerisine al›nacak olan Haçl›lar’›n bölgeden bütünüyle temizlenece¤i düflüncesiyle bu konuda çok kararl› davran›yordu. Bu yüzden Haçl›lar’la rekabet büyük ölçüde M›s›r’a do¤ru kaym›fl bulunuyordu. AMAÇLARIMIZ

N N

Nitekim Haçl›lar 1169’da Bilbis’i al›p M›s›r’› iflgâl etmek üzere harekete geçtikK ‹ baflvurdular. T A P lerinde, baflta fiaver olmak üzere, ileri gelenler yine Nureddin’e Atabey, Selahaddin’in amcas› fiirkûh idaresinde 7.000 kiflilik bir ordu gönderdi (1169). Vezirli¤e tayin edilen fiirkûh ölünce, yerine Selahaddin atand›. Bir süre sonra NuT E L E VBöylece ‹ Z Y O N M›s›r da reddin’in emriyle M›s›r’da Abbasî Halifesi ad›na hutbe okutuldu. Halep Atabeyli¤i topraklar›na kat›lm›fl oldu (1171). Fat›mî Halifeli¤i y›k›ld›. Nuredin Mahmud için M›s›r da kendisine ba¤land›ktan sonra art›k büyük hedefine varmak bak›m›ndan hiç bir engel kalmam›flt›. Selahaddin M›s›r’dan, kendisi Suri‹NTERNET ye’den Haçl›lar› k›skaca almak üzere bir sefere karar verdi. Fakat Selahaddin kendisine verilmifl olan topraklar›n geri al›naca¤› korkusuyla, kararlaflt›r›lan yerde Nureddin’le buluflmadan M›s›r’a geri döndü. Buna ra¤men Selahaddin’i görevinden al›nmad›. Türkiye Selçuklu sultan› II. K›l›ç Arslan ile yap›lan antlaflmadan sonra Haçl›lar üzerine bir sefer düzenledi. Musul atabeyi II. Seyfeddin Gazi’den asker göndermesini isteyen Nureddin, hem Haçl›lar› sindirmek, hem de itaâtsiz davran›fllar›n› gördü¤ü Salâhaddin’i cezaland›rmay› plânl›yordu. Fakat bu s›rada hastalanan Nureddin Mahmud, 15 May›s 1174’te öldü ve D›maflk’ta yapt›rm›fl oldu¤u medresede gömüldü.

Melik Salih ‹smail Nureddin Mahmud ölmeden önce onbir yafl›ndaki o¤lu Salih ‹smail’i veliaht ilân etmiflti. ‹smail babas›n›n ölümü üzerine, ümerâdan Gümüfltekin ile birlikte Haleb’e geldi. Atabeyin yafl›n›n küçük olmas› sebebiyle, ümera birbiriyle rekabet etmeye bafllad›. Gümüfltekin’in melik üzerindeki etkisinden rahats›z olan flehir ileri gelenleri Salâhaddin Eyyûbî’yi davet ettiler. Bunun üzerine hemen yola ç›kan Selahaddin D›maflk’a geldi ve flehre hâkim oldu. Buna ra¤men hutbeyi hâlâ Melik ‹smail ad›na okutuyordu. Bu s›rada Nureddin’in ölümünü f›rsat bilen Musul atabeyi Gâzi, ba¤›ms›zl›¤›n› ilân etmifl ve topraklar›n› geniflletmeye bafllam›flt›. Salâhaddin D›maflk’› ele geçirdikten sonra 28 Kas›m 1174’te H›ms üzerine yürüdü. H›ms halk› ona bir süre direndi. Salâhaddin flehre hâkim olmas›na ra¤men iç kaleyi alamad›. Burada askerlerinin bir k›sm›n› b›rakarak 28 Aral›k’ta Hama’ya gitti. Buradan Haleb’e gelen Salâhaddin, Haçl›lar’›n H›ms’› tehdit ettiklerini haber al›nca 2 Ocak 1175’te, kuflatmay› kald›rarak oraya döndü. ‹ç kaleyi ald›ktan sonra Baalbek seferine ç›kt› ve 29 Mart 1175’te teslim ald›. Salâhaddin’in Halep atabeyli¤ine ait olan D›maflk, H›ms, Hama ve Baalbek’e hâkim olmas› üzerine Melik Salih ‹smail, Musul atabeyi II. Seyfeddin Gazi’ye elçi yollayarak ondan yard›m istedi. Gâzi, Sincar hâkimi olan kardefli ‹madeddin Zengî’ye de askeri ile gelmesini bildirdi. Ancak o, Salâhaddin’in taraf›na geçti¤i için bu sefere kat›lmad›. Seyfeddin Gâzi kardefli Mesud’u bir ordu ile Haleb’e gönderdi.

159

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


160

Taklîd bir yerin, Halife veya Sultan taraf›ndan bir melike, emire mülk olarak verildi¤ini bildiren vesika, bir baflka deyiflle temliknâmedir.

Büyük Selçuklu Tarihi

Salâhaddin Seyfeddin’e bir elçi yollayarak H›ms ve Hama’y› teslim edebilece¤ini fakat D›maflk’›n kendisinde b›rak›lmas›n› istedi. Kuvvetinden emin olan Seyfeddin Gazi, ondan ald›¤› bütün yerleri b›rakarak M›s›r’a geri dönmesini istedi. Meselenin ç›kmaza girmesiyle iki ordu 13 Nisan 1175’te Kurûn-› Hama yak›nlar›nda savafla girdi. Salâhaddin’in galibiyeti üzerine Halep ve Musul Atabeyleri mevcut durumu kabul etmek zorunda kald›lar. Melik Salih’e tâbi gibi görünen Selahaddin, Halife taraf›ndan Suriye ve el-Cezire hâkimiyetinin onayland›¤› taklîdi al›nca ba¤›ms›zl›¤›n› ilân etti. Halepliler geri çekilmesi flart› ile onun hükümdarl›¤›n› tan›may› kabul ettiler. Salâhaddin 4 May›s 1175’te Halep kuflatmas›n› kald›rarak Hama’ya döndü. Bu antlaflma atabeyli¤e ait topraklar› kendi idaresinde birlefltirmek isteyen Seyfeddin Gazi’nin ordusuyla harekete geçmesi üzerine bozuldu. Halep kuvvetlerinin de kat›ld›¤› ve 22 Nisan 1176’da, Cibâb el-Türkmân denilen yerde yap›lan savaflta Salâhaddin yine galip geldi. Selahaddin bu defa aradaki flehir ve kaleleri al›p, Halep ile Musul’un irtibat›n› tamamen kestikten sonra, 25 Haziran’da Halep’i tekrar kuflatt›. Sonuç olarak, iki taraf da ellerindeki yerlerin kendilerinde kalmas› flart› ile bir antlaflmaya vard›lar. Halep Atabeyi Melik Salih ‹smail 1181’de öldü. Ölmeden önce ülkesini Musul atabeyine b›rakm›flt›. ‹zzeddin Mesud’un süratle sevk etti¤i kuvvetler flehri teslim ald›lar. Böylece k›sa bir süreli¤ine de olsa Musul atabeyli¤i topraklar› tek elde birleflmifl oldu. ‹zzeddin Mesud da nâibi Mücahideddin Kaymaz ile beraber Haleb’e geldi. fiehirde çok iyi bir flekilde karfl›lanan Mesud, baz› idarî düzenlemeler yapt›ktan sonra Musul’a döndü. Fakat flehirde meydana gelen baz› olaylar üzerine, Haleb’i elinde tutamayaca¤›n› anlayarak Sincar karfl›l›¤›nda ‹madeddin Zengi’ye b›rakt›. Selahaddin May›s 1183’de Haleb’i tekrar kuflatt›. Selahaddin, Haleb’i kendisine tâbi olan Zengi’ye de b›rakmad›. Selahaddin ona daha önce Musul Atabeyli¤inden zabt etti¤i Sincar’› verip Haleb’i teslim ald›. Bunun üzerine Zengilerin Suriye hâkimiyeti sona erdi (1183). Musul Atabeyleri, özellikle ‹madeddin Zengi ve Halep atabeyi Nureddin Mahmud zaman›nda, Haçl›lara kafl› verdikleri efsanevi mücadeleler ile ‹slâm Dünyas›n›n ümidi oldular. Di¤er yandan Yak›ndo¤uda sa¤lad›klar› siyasî birlik sayesinde, Haçl› kal›nt›lar›n›n temizlenece¤i mücadele ruhunun temel tafllar›n› oluflturdular. Musul Atabeyleri çok yo¤un siyasî mücadelelere ra¤men, imar ve e¤itime de çok önem vermifl, say›s›z medreseler, hattâ t›p e¤itiminin verildi¤i ihtisas medreselerinin yan›nda, bir çok câmi, mescit, köprü ve saraylar infla etmifllerdir. Halep, Musul ve Urfa gibi önemli ticaret yollar›n›n kavfla¤›nda bulunan Atabeylik, iktisadî ve sosyal bak›mdan da zengin bir hayat sürmüfltür.

‹LDEN‹ZL‹LER/AZERBAYCAN ATABEYLER‹ (1146-1225) fiemseddin ‹ldeniz ve Atabeyli¤in Kuruluflu ‹ldenizliler, Azerbaycan’›n Arran ve Cibâl bölgesinin kuzeyini kapsayan Kuzeybat› ‹ran’da hüküm sürmüfl bir atabeyliktir. Hanedan›n kurucusu fiemseddin ‹ldeniz aslen K›pçak Türklerindendir. ‹lk sâhibi Selçuklu veziri Sumeyremî’nin ölümü üzerine Irak Selçuklu sultan› Mahmud, sonra da kardefli Mesud’un hizmetine girdi. Zekâ ve kabiliyeti sayesinde k›sa zamanda üst düzey ümera aras›na girdi. Mesud taraf›ndan ölen kardefli Sultan Tu¤rul’un dul efli Mümine Hatun ile evlendirildi. Böylece o, Selçuklu flehzâdesi Arslanflah’›n üvey babas› olurken, bu evlilikten Cihan Pehlivan ve K›z›l Arslan adl› iki o¤lu ile bir k›z› dünyaya geldi. Hanedanla kurulan


8. Ünite - Atabeylikler

bu akrabal›¤›n sa¤lad›¤› imkânlar, ‹ldenizo¤ullar› hanedan›n›n temelini oluflturdu. ‹ldeniz 1148 y›l›nda, Sultan Mesud taraf›ndan Azerbaycan valili¤ine tayin edildi. ‹ldeniz’in üvey o¤lu Arslanflah’› 1154’de yan›na getirtmesine ra¤men; 1161’e kadar baflka Selçuklu melikleri ad›na saltanat davas›na girmesi, bu s›rada henüz Arslanflah’›n atabeyi olmad›¤›n› göstermektedir. Süleymanflah’› tahttan indirip yerine Arslanflah’› geçirdi¤i bu tarihten itibaren kendisi de atabeg-i a’zam (En büyük atabey) unvan›yla an›lmaya bafllam›flt›r. ‹ldeniz, kendi o¤ullar›n› da hâcib ve emir-i silah gibi önemli görevlere getirirken, Sultan ad›na tüm gücü eline geçirmifl bulunuyordu. Atabey ilk zamanlarda Arslanflah’a karfl› Halifenin de tahrikleri ile ç›kar›lan taht kavgalar›n› bast›rmakla meflgûl oldu. Daha sonra bu olaylardan yararlanarak ‹slâm ülkelerini tahrip eden Gürcülere karfl›, Arslanflah idaresinde harekete geçen Selçuklu ordusu büyük bir zafer kazand›. Ancak bundan böyle Irak Selçuklular›n›n en büyük açmaz› olan, gulâm ümeran›n yanlar›nda bulunan melikleri tahta geçirmek için girdikleri mücadeleler sürüp gitti. ‹ldeniz bunun yan›s›ra Halep Atabeyi Nureddin’i, Selçuklular›n tâbileri olan Musul atabeylerini rahat b›rakmas› konusunda uyarm›flt›. Nitekim onlar da kendilerini Selçuklular›n tâbisi sayd›klar› için, Halep atabeyine ve Selahaddin Eyyûbî’ye karfl› ‹ldenizlilerden yard›m istemifllerdir. ‹ldeniz 1172 y›l›nda, Kirman Selçuklular›n›n da, Irak Selçuklular› ad›na hutbe okutmas›n› sa¤lad›. Ömrünün sonlar›nda Ani’yi iflgâl eden Gürcülere karfl›, bölgedeki tâbi emirlerin kat›l›m›yla bir sefer düzenledi. ‹ldeniz, Arslanflah’›n hastal›¤› yüzünden sonradan kat›ld›¤› bu savafltan döndü¤ünde, Nahcivan’da vebadan öldü (1175). Hemedan’da kendi yapt›rd›¤› medresenin yan›na gömüldü. Bu dönemde ‹ldeniz’in kudreti sayesinde Kirman, Fars, Huzistan, Musul, Meraga hâkimleri ile Ahlatflahlar’›n Selçuklulara tâbiyeti devam etti. Adaleti dolay›s›yla H›ristiyan kaynaklar›n dahi övgüyle söz ettikleri ‹ldeniz, sultan›n ad›n›n da bulunmas› kayd›yla para kestiriyor ve ad› sultandan sonra hutbede okunuyordu.

Atabey Cihan Pehlivan ‹ldeniz’in ölümü üzerine, Arslanflah’›n hâcibi olan Cihan Pehlivan, Nahçivan’a giderek babas›n›n yerine geçti ve kendisini atabey ilân etti. Pehlivan babas›n›n sa¤l›¤›nda, Arslanflah’a karfl› isyan eden ümera ile Gürcülere karfl› savaflm›fl idi. Babas›n›n yerine geçtikten sonra kardefli K›z›l Arslan ile birlikte Tebriz’i ele geçirdi. Oysa Sultan Arslanflah, ‹ldeniz’in ölümü üzerine art›k kendi bafl›na hüküm sürmek ve atabeylerin bask›s›ndan kurtulmak istiyordu. Bunun için ordusuyla Pehlivan’›n üzerine yürüdü. Fakat bu b›rada rahats›z olan Arslanflah’›n hastal›¤› a¤›rlafl›nca, üvey kardefli Pehlivan ile anlaflmak zorunda kald›. Ancak k›sa bir süre sonra öldü (1177). Pehlivan Arslanflah’›n yerine onun o¤lu Tu¤rul’u tahta ç›kard›. Tu¤rul’un saltanat iddias›yla ayaklanan kardefli Muhammed’i yenilgiye u¤ratt›. Melike yard›m eden Fars atabeyinin topraklar›n› da ya¤malad›. Abbasî halifesi el-Müstezî Biemrillah 1180 y›l›nda ölünce yerine o¤lu en-Nâs›r Lidinillah geçti. Pehlivan, Halep atabeyi Nureddin Mahmud’un ölümü üzerine k›z›flan hâkimiyet mücadelesinde, Irak ve Suriye’nin halife taraf›ndan Selahaddin Eyyûbî’ye verilmesine tepki olarak, bir süre biat etmedi. Zira bu topraklar henüz Selçuklular’a ait say›l›yor ve Pehlivan da fiili olarak denetiminde bulunan Selçuklular’›n hukukunu gözetiyordu. Selçuklu flehzadelerini taht mücadelelerine teflvik eden Halifelerin bu yolla saltanatlar›n› güçlendirmelerini de istemiyordu. Nitekim bu durum Selçuklular›n hilafet politikas›n›n sürdürülmesinden baflka bir fley de¤ildi.

161

Hâcib hükümdar›n bir bak›ma evi de say›lan saray›n en üst düzey görevlisi olup, Sultan›n hükûmet/vezir de dahil, saray›n d›fl› ile iliflkilerini düzenleyen görevlidir. Emir-i silah ise hükümdar›n silahlar›n›n bak›m›, korunmas› ve tafl›nmas›ndan sorumlu olan silahdarlar›n komutan› olan bir saray görevlisidir.

Köle ticareti ile ilgili bir âdete göre, k›rk köle alan tacire, üstüne bir tane de hediye edilirdi. Derbend’den k›rk adet köle alan tüccara, promosyon olarak çelimsiz bir çocuk olan ‹ldeniz verildi¤inde, onu hiç be¤enmemiflti. Hattâ ‹ldeniz o kadar küçüktü ki, yolculuk boyunca iki kere, gece uyurken arabadan düflüp kaybolmufltu. Tüccar onu aramaya gerek görmezken, ‹ldeniz ertesi gün kendi bafl›na yaya olarak kafileye ulaflmay› baflarm›flt›. Bunun üzerine ‹ldeniz’in zekâ ve becerisini farkeden tacir, Hemedan’da onu iyi bir paraya satm›flt›. ‹ldeniz’in yükselifli ve tarihî rolünün de burada öne ç›kar›lan karaktere uygun oldu¤u görülmektedir. Irak Selçuklular›, 1157 y›l›nda tarih sahnesinden çekilen Büyük Selçuklular›n tabiî uzant›s› olarak kabul edilmektedir. Bu yüzden Büyük Selçuklu sultan› Tu¤rul (1040-1063) I. Irak Selçuklu sultan› Tu¤rul (1132-1134) II. ve son Irak Selçuklu sultan› Tu¤rul (1177-1194) III. olarak kaydedilmektedirler. Buna ra¤men son Selçuklu sultan›, Irak ayr› bir flube say›larak, II.Tu¤rul olarak da numaraland›r›lmaktad›r.


162

Büyük Selçuklu Tarihi

Biat bir hükümdar›n veya halifenin iktidar›n› kabul ve tasdik etmek, ona kay›ts›z flarts›z itaât etmeyi taahhüt etmektir.

Pehlivan, Büyük Selçuklu miras› üzerinde yükselmekte olan Harizmflah Tekifl ile yak›n iliflkiler kurarak, kendisini Eyyûbîlerle olan mücadelelerde do¤uda emniyete almak istiyordu. Pehlivan, Selahaddin’in Van Gölü çevresinde hüküm süren Ahlatflahlar ülkesini ele geçirmesine mani oldu. Ancak 1185’de ikinci defa kuflatt›¤› Musul’da Selçuklular ad›na okunmakta olan hutbenin kald›r›lmas›n› engelleyemedi. Böylece Irak, Selçuklu egemenli¤inden ç›km›fl oldu.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

3

Atabeylerin de Selçuklu SIRA S‹ZDE sultanlar› gibi Abbasî Halifeleri ad›na hutbe okutmalar›n›n, genel anlamda biat etmelerinin nedeni sizce nedir? D Ü fi Ü N E L ‹ M Pehlivan, Salâhaddin’in Kazvin ve Bistam bölgesindeki Bat›nîleri cezaland›rmak için Selçuklu topraklar›na girifl izni istemesinin, ülkesinin istilâs› için bir bahane olS O R U savafl haz›rl›klar›na bafllad›. Fakat hastalanan Pehlivan Mart du¤unu düflünerek 1186’da öldü. Atabeyli¤i süresince Sultan Tu¤rul ve Selçuklu Devleti üzerinde nüfuzunu iyice tahkim eden Pehlivan, Selçuklu ümeras›n› saf d›fl› b›rakarak, onlar›n D‹KKAT yerine kendi o¤ullar› ve yak›n adamlar›n› tayin etti.

N N

SIRA S‹ZDE Atabey K›z›l Arslan

Atabey Cihan Pehlivan’›n Kutlu¤ ‹nanç, Ömer, Özbek ve Ebû Bekr adl› dört o¤lu vard›. Ölmeden önce onlara, Sultan Tu¤rul ve amcalar› K›z›l Arslan’a itaat etmeleAMAÇLARIMIZ rini vasiyet etti. ‹ldeniz’in Sultan Arslanflah’a emir-i silah tayin etti¤i K›z›l Arslan, bütün savafllarda babas›n›n ve sultan›n yan›nda yer alm›flt›. Pehlivan öldü¤ü s›rada ise, onun tayin edildi¤i Azerbaycan valili¤i görevinde bulunuyordu. K taraf›ndan ‹ T A P Bu arada Sultan Tu¤rul, Pehlivan’›n ölümünün atabeylerin tahakkümünden kurtulmak için vesile olaca¤›n› düflünüyordu. Ancak geliflen olaylar onu, K›z›l Arslan’› Hemedan’a T E L E V ‹ Zdavet Y O N ederek atabey ilan etmeye mecbur b›rakt›. Bir suikast teflebbüsüne u¤rayan K›z›l Arslan’›n izledi¤i sert politika, Pehlivan’›n o¤ullar› ve kar›s› ‹nanç Hatun etraf›nda ona karfl› bir muhalefetin oluflmas›na sebep oldu. Ancak Selçuklulara karfl›, Halifenin kay›ts›z flarts›z deste¤ini sa¤layan K›z›l Arslan, Sultan ‹ N T E Rsüren N E T bir mücadeleye girdi. Hattâ bu u¤urda hiç sevmedi¤i hâlde, Tu¤rul’la uzun ‹nanç Hatun’la bar›fl›p evlendi. Ümeran›n bir k›sm› taraf›ndan terkedilen Sultan›, hile ile yakalay›p o¤luyla birlikte hapse att› (1190). Bir Selçuklu melikini sultan ilan edecekken, Halife’nin teflvik ve onay›yla K›z›l Arslan kendisi tahta oturdu. Ancak efli ‹nanç Hatun kendi o¤ullar› yerine, Pehlivan’›n bir cariyeden olan o¤lu Ebû Bekr’i tutan K›z›l Arslan’a karfl›, muhalif emirlerle iflbirli¤i yapt›. K›z›l Arslan bir gece çad›r›nda uyurken öldürüldü (Eylül 1191). Selçuklu sultanlar› üzerinde tahakküm kuran atabeylerin, her halde hayallerinin son merhalesi olan saltanat böylece K›z›l Arslan taraf›ndan elde edilmifl oldu. K›z›l Arslan’›n saltanat›n› onaylamas›, Halifelerin de Selçuklulara karfl› takip ettikleri düflmanca siyaseti ve bunun için neler yapabileceklerini gösteren çarp›c› bir olayd›r. Bununla birlikte Atabeye karfl› duyulan nefret yüzünden hemen sona erdirilen bu giriflim, baflka geliflmelerin de etkisiyle ‹ldenizliler hanedan›n da sonunu haz›rlad›.

Atabey Kutlu¤ ‹nanç K›z›l Arslan’›n o¤lu olmad›¤›ndan, Pehlivan’›n o¤lullar› onun yerine geçmek için birbirleriyle k›yas›ya mücadeleye girdiler. Amcas› taraf›ndan himaye edilmifl olan Ebû Bekr, hazineye el koyarak kendisini atabey ilân etti. Ancak Kutlu¤ ‹nanç ve Emir Emiran Ömer hemen onunla mücadeleye girdiler. Ömer fiirvanflahlardan ve


8. Ünite - Atabeylikler

Gürcülerden yard›m sa¤lay›p Ebû Bekr’i yendi. Ancak Gürcüler’in yard›m›yla Gence’yi zabtetmesi hayat›na mal oldu. Kutlu¤ ‹nanç kendisini atabey ilan etti. Öte yandan Sultan III. Tu¤rul, k›zkardefliyle evli bulundu¤u Türkmen beyi Hasan b. K›fçak’›n yard›m›yla hapisten kurtuldu. Yeniden Irak Selçuklular› taht›na oturabilmek için mücadeleye giriflti. Kutlu¤ ‹nanç ve Ebû Bekr’i yenilgiye u¤ratt› (28 Haziran 1192) ve bu galibiyetle taht› elde etti. ‹nanç Hatun’un teklifi ile onunla evlendi ise de, K›z›l Arslan’›n ak›betine u¤ramaktan korkarak onu bo¤durdu. Bu s›rada Sultana itaat etmeyi düflünen Kutlu¤ ‹nanç, annesi öldürülünce Harizmflah Tekifl’i yard›ma ça¤›rd›. Bu ilk giriflim Tekifl’in kardeflinin isyan› dolay›s›yla yar›m kald›. Sultan Tu¤rul da onlara karfl› harekete geçerek baz› baflar›lar kazand›. Fakat bu olaylar›n bafl aktörlerinden olan Halife, Selçuklu ülkesini Tekifl’e veren bir menflur ç›kard›. Atabey Kutlu¤, buna dayanarak Tekifl’i bir daha davet etti. Harizmflah’›n öncü kuvvetlerine kumanda eden Kutlu¤, savafl s›ras›nda gözüne ok isabet eden Sultan Tu¤rul’u, yakalay›p bafl›n› kesmek suretiyle öldürdü (Haziran 1194). Irak’da Selçuklu hanedan› sona ererken, ‹ldenizo¤ullar› ba¤›ms›z olmamakla birlikte art›k kendileri ad›na hüküm sürmüfllerdir. Fakat Harizmflahlar’›n bundan sonra daha fazla güçlenece¤inden korkan Nas›r lidinillah, bu defa Atabey Kutlu¤’u Tekifl’e karfl› kullanmaya bafllad›. Nitekim halifelik kuvvetlerinin deste¤i ile Tekifl’in karfl›s›na ç›kan atabey yenilip hayat›n› kaybetti (1195). Kendisinin Sultan Tu¤rul’a reva gördü¤ü gibi, bafl› kesilerek öldürüldü.

Atabey Ebû Bekr Kutlu¤ ‹nanç öldükten sonra kardefli Ebû Bekr atabey oldu. Bafllang›çta Tekifl’in ölümü üzerine Harezm kuvvetlerinin Irak’tan çekilmesi geçici bir rahatl›k sa¤lad›. Ebû Bekr bu f›rsattan yararlanarak ‹sfahan’› iflgal etti ve ülkeyi bölüfltürdü. Buna göre Hemedan kardefli Özbek’e Rey ve civar› ise ‹ldeniz’in gulâmlar›ndan Gökçe’ye verilecekti. Ancak Gökçe atabeye itaat etmedi. Bu dönemin güçlü emirleri bitmek tükenmek bilmeyen bir güç savafl› verirken, onlarla mücadele edemeyece¤ini anlayan Ebû Bekr Azerbaycan’a çekildi. Fakat Kraliçe Thamara idaresinde en parlak dönemini yaflayan Gürcüler de taarruza geçmifllerdi. Atabey bir Gürcü prensesle evlenip bu akrabal›k sayesinde onlar›n taflk›nl›klar›na geçici olarak son verdi. Bu s›rada Emir Gökçe Rey, Hemedan ve Cibâl bölgesini ele geçirdi. Atabey Ebû Bekr onun üzerine Ayto¤mufl komutas›nda bir ordu gönderdi. Yap›lan savaflta Gökçe öldürüldü (1204) ama bu defa da Ayto¤mufl’un tahakkümü bafllad›. Bu durum daha önce de söylendi¤i gibi, gulâm sisteminin bir zaaf› olarak sürüp giden bir açmazd›. Ebû Bekr’in ülkesinin iflleri yerine, içki ve e¤lence ile meflgul olmas›ndan yararlanan Meraga hâkimi Ahmedilî Karasungur ile Erbil hâkimi Kökböri anlaflarak onun topraklar›n› almaya karar verdiler (1206). Meraga’da buluflan Kökböri ile Karasungur, Tebriz’e do¤ru ilerlediler. Ebû Bekr’in Ayto¤mufl’la harekete geçmesi üzerine Kökböri ülkesine döndü. Ebû Bekr ve Ayto¤mufl Meraga’y› kuflatt›lar. Çaresiz kalan Alâeddin kaleyi Ebû Bekr’e teslim etti. Yap›lan antlaflma sonucunda Ebû Bekr Uflnu ve Urmiye flehirlerini ona ›kta olarak verdi ve geri döndü. Karasungur 1208 y›l›nda, yerine geçen o¤lu ise ertesi y›l öldü. Atabey Ebû Bekr sahipsiz kalan Meraga’y› ve bütün topraklar›n› ele geçirerek Ahmedilî sülâlesine son verdi. Kendisi de bundan sonra çok yaflamad› ve 1210’da öldü.

163

Türk hükümdar›na Tanr› taraf›ndan yönetme yetkisi olarak bahfledilen kutun kan yoluyla geçti¤ine inan›ld›¤›ndan, Türklerde hanedan mensuplar›n›n kanlar›n›n dökülmesi yasakt›. Kutlu¤’un Sultan Tu¤rul’u öldürme biçimi, bu anlamda bilinçli bir afla¤›lama hâlidir.


164

Büyük Selçuklu Tarihi

Atabey Özbek ve ‹ldenizlilerin Sonu Ebû Bekr’den sonra yerine kardefli Özbek atabey oldu. Özbek’in gulâm› Mengli, Ayto¤mufl’u bertaraf edip onun topraklar›na hâkim oldu. Ama Mengli daha sonra atabey Özbek’e ve Abbasî halifesi Nâs›r Lidinillah’a isyan etti. Bunun üzerine halife, Özbek ve Alamut ‹smailîleri reisi Celâleddin Nevmüslüman birleflerek, Kerec yak›n›nda onu ma¤lup edip öldürdüler. Bu arada Özbek’in Irak-› Acem naîbi, hutbeyi Harizmflah Muhammed ad›na okutup ona ba¤land›. Yak›n tarihte Selçuklulara karfl›, ‹ldenizliler’i ve Harizmflahlar› k›flk›rtan Halife, flimdi de Selçuklunun varisi olarak hareket eden Harizmflahlara karfl› ayn› düflmanca siyaseti takip ediyordu. Zira son zamanlarda iyice güçlendirdi¤i siyasî otoritesini bir daha yitirmek istemiyordu. Bu u¤urda her fleyi mübah sayan Nas›r Lidinillah, Özbek’in Harizmflah’a tâbiyet bildiren nâibini Bat›nîlere öldürttü. Bunun üzerine Irak-› Acem’i ele geçirmek için Özbek’in yan› s›ra Fars atabeyi Sa’d da ordusuyla yola ç›kt›. Özbek Harizmflah ordusunun yaklaflmas› üzerine Azerbaycan’a kaçt› fakat yakalan›p hazineleri ya¤maland›. Sonunda Harizmflah’a tâbi olmay› kabul edip ülkesine geri gönderildi (1218). Bu s›rada Azerbaycan atabeyleri için Gürcü sald›r›lar› ve Mo¤ollar›n önünden kaçan Harizmflahlar önemli sorun oluflturuyordu. Nitekim Özbek, Mo¤ollardan kaç›p kendisine s›¤›nan bir k›s›m Harizmlileri, Mo¤ollar›n bask›s› üzerine onlara vermek zorunda kalm›flt›. Topraklar›na sald›ran bir Gürcü ordusu ise pusuya düflürülüp imha edildi. Gürcüler intikam haz›rl›¤› içerisinde iken, Celaleddin Harizmflah’›n ordusuyla yaklaflt›¤›n› ö¤renince Özbek’e ittifak önerdiler. Ancak Harizmflah onlar›n kuvvetlerinin birleflmesine imkân vermedi. Tebriz’i kar›s› Melike Hatun’un idaresine b›rakan Özbek Gence’ye kaçt›. Celâleddin flehri ele geçirdi (1225). Hatun’u bir miktar asker ile Hoy’a gönderdi. III.Tu¤rul’un k›z› olan Melik Hatun, Özbek’ten bofl düfltü¤ünü bildirip, bunu ulemâya da tastik ettirdikten sonra Celâleddin’le evlendi. Özbek ayn› sene Al›ncak kalesinde vefat etti. Sa¤›r ve dilsiz o¤lu K›z›l Arslan babas›n›n yerine atabey ilân edilmekle birlikte, atabeylik fiilen sona ermifl bulunuyordu. K›z›l Arslan 1228 y›l›nda ölünce ‹ldenizliler hukuken de y›k›lm›fl oldu. ‹ldenizliler ilk üç atabey döneminde Irak Selçuklu sultanlar› üzerinde a¤›r bir bask› oluflturmufllard›. Adlar›na para bast›ran ve hutbe okutan bu atabeyler, fleklen de olsa Selçuklular’a ba¤l› kalm›fllard›. Buna karfl›l›k Irak Selçuklu sultanlar› Halifelerin düflmanl›¤›na ra¤men, Irak, el-Cezire, Azerbaycan, Do¤u Anadolu, Cibâl ve Kirman’da hüküm sürmelerini atabeylerin ›srarl› mücadelelerine borçludurlar. ‹ldenizliler kurulduklar› bölge itibariyle, Gürcüler’e karfl› Müslümanlar’›n savunmas›n› üstlenmifl bulunuyorlard›. Kuvvetli ve istikrarl› dönemlerde, Azerbaycan’›n iktisadî, sosyal ve medenî hayat›nda da önemli roller oynad›lar. Nahcivan, Hemedan ve Tebriz gibi flehirler mimarî eserlerle donat›lm›fl; pek çok ilim ve sanat erbab› onlar›n himayesini görmüfltür. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

4

Sizce ‹ldenizliler’i di¤er atabeyliklerden farkl› k›lan bir özellikleri var m›d›r? SIRA S‹ZDE

SALGURLULAR (1148-1286) D Ü fi Ü N E L ‹ M

Atabey Sungur ve Salgurlular›n Kuruluflu S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Salgurlular ‹ran’›n S O R U Fars bölgesinde, O¤uzlar›n Üçoklar kolunun Salgur veya Salur boyuna mensup olan Sungur’un kurdu¤u bir atabeyliktir. Salurlardan önemli bir topluluk 1145 y›l› civar›nda, Ceyhun-Mank›flla¤ bölgesinden Fars’a göç etmifllerdi. D‹KKAT

N N

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ


8. Ünite - Atabeylikler

Fars bölgesi, bilindi¤i gibi, Tu¤rul Bey zaman›nda Kirman meliki Kavurt taraf›ndan fethedilmiflti. Sungur, Irak Selçuklu flehzâdelerinden Fars meliki Melikflah’›n atabeyi idi. Melikflah, devlet ifllerinden uzak duruyor, halka karfl› kötü davran›yordu. Melikflah bir bahane ile Atabey Sungur’un kardeflini öldürünce, büyük bir Türkmen gücüne dayanmakta olan Sungur fiiraz’dan ayr›ld›. Melikflah’›n geri dönmesi yolunda yapt›¤› teklifleri reddedip isyan etti. Melikflah’› yenilgiye u¤rat›p Fars’tan ayr›lmak zorunda b›rakt› (1148). fiiraz’› ele geçiren Atabey Sungur böylece hanedan›n›n temellerini att›. Fars hâkimiyetini kaybeden Melikflah, amcas› Sultan Mesud’dan sa¤lad›¤› kuvvetlerle Sungur’un üzerine yürüdü ve tekrar yenildi. Bu u¤urdaki tüm giriflimleri sonuçsuz kald›. Böylece Fars bölgesi, tamamen Atabey Sungur’un hâkimiyetine girdi (1148). Atabey Sungur, komflusu Kirman Selçuklu meliki I. Muhammed ile iyi iliflkiler içerisinde bulunuyordu. Sungur’un Irak Selçuklular› aras›ndaki taht mücadelelerine, kendisinden yard›m istendi¤i ölçüde kar›flt›¤› anlafl›l›yor. Sungur yan›nda bulunan Melik Muhammed’i Sultan Arslanflah’a karfl› taht mücadelesi için, Selçuklu ümeras› ile anlaflarak gönderdi. Ancak melik ve tararftarlar› ‹ldeniz taraf›ndan yenilgiye u¤rat›ld›lar. Adaletli, dindar, hay›rsever ve mütevaz› bir yönetici olan Sungur, ölünce (1161) fiiraz’da kendi yapt›rd›¤› Sunguriye medresesine defnedildi.

Atabey Zengi Sungur’un yerine o¤lu küçük yaflta oldu¤u için kardefli Zengi geçti. Zengi, Hemedan’daki taht kavgalar›ndan Fars’a kaçan bir Selçuklu melikini yan›nda al›koydu. Atabeylerin Selçuklu flehzâdelerini kendi menfaâtleri do¤rultusunda nas›l kulland›klar›, Halifelerin de bu durumdan nas›l yararland›klar› defalarca ifade edildi. ‹ldeniz’in himayesinde güçlü bir Selçuklu Devletinin varl›¤›ndan kayg›lanan Halife, veziri vas›tas›yla Fars atabeyi Zengi ile ba¤lant› kurdu. Yan›nda bulunan melik Mahmud ad›na hutbe okutmas›n› istedi. Zengi, Halifenin iste¤ini yerine getirmekle birlikte, müttefikleri yenilince bu mücadelede yaln›z kald›. Irak Selçuklu sultan› ve ‹ldeniz’in davetiyle ‹sfahan’a gidip Sultan Arslanflah’a itaâtini bildirdi. Böylece Salgurlu atabeyli¤i 1165 y›l›nda resmen Irak Selçuklular›na tâbi oldu. Atabey Zengi’nin idaresinden hoflnut olmayan Fars ahalisi, Huzistan hâkimi fiumla’y› davet ettiler. Fars bölgesine sefer düzenleyen fiumla, Zengi’yi yenerek Fars bölgesine hâkim oldu. Fakat o, kötü idaresiyle Zengi’yi de aratt›. Yapt›klar›ndan piflman olan ileri gelenler Zengi’yi geri ça¤›rd›lar. Fars’a yeniden hâkim olan Zengi, Kirman Selçuklu meliki Tu¤rulflah’›n ölümünden sonra meydana gelen taht mücadelelerine kar›flt› ve onun yard›m›yla II. Turanflah taht› ele geçirdi. Bu tarihten itibaren Salgurlular, Kirman siyaseti üzerinde ve meliklerin tahta geçifllerinde etkili olacaklard›r. Bu onlar›n bir müddet sonra Kirman’da hâkimiyet kurmalar›na zemin haz›rlam›flt›r. Atabey Zengi 1178 senesinde öldü.

Atabey Tekle Zengi’nin yerine kendisine veliaht tayin etti¤i o¤lu Tekle geçti. Tekle’nin ilk senelerinde, Azerbaycan atabeyi Cihan Pehlivan, Fars’a ak›n düzenleyerek fiiraz’› ya¤malad› ve pek çok kifliyi öldürdü (1180). Bir süre sonra Tekle’ye karfl› amcas›n›n o¤lu Tu¤rul, saltanat iddias›nda bulundu ise de, baflar›l› olamayarak fiebânkâre emirlerine s›¤›nmak mecburiyetinde kald›. Tekle, Tu¤rul’u affetmekle birlikte o, babas› Zengi’den sonra atabeyli¤in kendi hakk› oldu¤unu düflüncesiyle savafla devam etti. Sonunda 1181’de fiiraz’da yenildi ve esir al›narak öldürüldü.

165


166

Büyük Selçuklu Tarihi

Harizmflahlar›n Merv ve Serahs flehirlerini ele geçirmeleri üzerine bu bölgede yaflayan O¤uzlar, Fars ve Kirman’a göç ettiler. Bunlardan Fars’a gelenler, Salgurlular›n güçlü olmas› sebebiyle onlara galebe çalamad›lar; hattâ Salgurlularla kar›fl›p kaynaflt›lar. O¤uz istilâs› Kirman’da Selçuklu hâkimiyetinin sonu oldu. Fars atabeylerinin de buraya sonucu etkileyecek nitelikte bir müdahalesi olamad›. Kaynaklar›n iyi kiflilik özellikleri ile and›¤› Tekle 1198 y›l›nda vefat etti.

Atabey Sa’d Tekle’nin yerine kardefli Sa’d geçti. Sa’d’›n zaman›, Salgurlular için nisbeten rahat bir dönem oldu. Sa’d’›n atabeyli¤inin ilk y›llar›nda yaflanan büyük k›tl›k ve veba salg›n› büyük sosyal ve iktisadî s›k›nt›lara yol açt›. Bir müddet bunlar›n telafisi için çal›flan Atabey Sa’d, daha sonra topraklar›n› geniflletmeye bafllad›. Bu s›rada Kirman’a, O¤uzlardan sonra Harizmflahlar hâkim olmufltu. Fakat O¤uzlar kar›fl›kl›klara sebep oluyorlard›. fiebânkâre emirleri de zaman zaman hâdiselere kar›fl›yorlard›. fiehre bir ara O¤uzlar hâkim olduysa da, atabey Sa’d’›n kuvvetinden çekinerek, Berdesir’i Salgurlu ordusuna teslim ettiler. Böylece Kirman’da Salgurlu hâkimiyeti sa¤lanm›fl oldu (1204). Sa’d, Isfahan ve Hemedan’› da ele geçirmek istiyordu. Haz›rl›klar›n› tamamlay›p Isfahan’a yürüdü ve hiçbir mukavemetle karfl›laflmadan flehre girdi. Sa’d’›n bu sefer s›ras›nda fiiraz’› bofl b›rakmas›, ‹ldenizliler ve fiebânkâre emîrleri için bulunmaz f›rsatt›. Ayr›ca ‹sfahan’› almas› dolay›s›yla cezaland›r›lmas› da gerekmekteydi. Nitekim Atabey Özbek fiiraz’a, fiebânkâre emiri Mübâriz ise, Kirman üzerine baflar›s›z seferler yapt›lar. Sa’d, Kirman’daki hâkimiyetini kuvvetlendirmek için sefere ç›kt› ve 9 Ocak 1209’da Kirman’›n baflflehri Berdesir’e girdi. Burada Kavurt Bey’in taht›na oturan Sa’d, O¤uzlar› itaat alt›na almak için, Bem’i kuflatt›. Daha sonra O¤uzlarla anlaflarak fiiraz’a döndü. Kirman’da kald›¤› befl ay zarf›nda bölgeyi düzene sokmufl ve büyük k›sm›n› da itaat alt›na alm›flt›. Fakat daha sonra buray› ihmal edince, 1213 senesinde Harizmflahlar, Kirman’› ele geçirdiler ve ak›nlar›n› baflkent fiiraz’a kadar genifllettiler. Daha önce de anlat›ld›¤› gibi, ‹ldenizlilerin Harizmflah’a ba¤l›l›k bildiren Irak-› Acem valisi, Halifenin dahliyle Bât›nîler taraf›ndan öldürünce, bölgeyi ele geçirmek isteyenler aras›nda yeni mücadeleler bafllam›flt›. Bir yandan Atabey Sa’d, di¤er yandan Atabey Özbek, Irak-› Acem’e hâkim olabilmek için harekete geçtiler. Sa’d, Harizmflah Muhammed’in ordusuyla Rey civar›nda karfl›laflt›. Ancak savaflta yenilip esir düfltü (1217). Harizmflah, Eflkenvan ve ‹stahr flehirlerini kendisine b›rakmas›, ülke gelirlerinin üçte birini kendisine ödemesi ve ad›na hutbe okunmas› flart›yla Sa’d’› affetti. Sa’d, yan›nda Harizmli kuvvetlerle fiiraz’a döndü¤ünde, yerine nâib olarak b›rakt›¤› o¤lu Ebû Bekr, kendisini flehre sokmak istemedi¤i için onunla savaflmak zorunda kald›. Sa’d Mo¤ollarla yo¤un bir mücadele içerisine giren Harizmflah’a ba¤l›l›¤›n› sürdürmek zorunda kalmad›. Ancak daha sonra Kirman ve Irak-› Acem’i ele geçiren Harizmflah’›n o¤lu Pirflah, müstahkem kaleler d›fl›nda, fiiraz dahil Fars’› da iflgâl etti. Atabey Sa’d, Fars’a gelen Celaleddin Harizmflah’a ba¤l›l›k arzedince, kaybetti¤i yerleri geri ald›. Sa’d 1226’da vefat etti.

Atabey Ebû Bekr ve Atabeyli¤in Sonu Sa’d’›n yerine o¤lu Ebû Bekr geçti. Ebû Bekr, ilk y›llarda fiebânkârelerle mücadele ettiyse de baflar›l› olamad›. Celaleddin Harizmflah 1228’de, Isfahan önünde Mo¤ollarla karfl›laflt›¤› s›rada, yan›nda Atabey Ebû Bekr de bulunuyordu. Yenilen Mo¤ol ordusunun takibi s›ras›nda bir k›s›m kuvvetleri bask›na u¤rayan atabey fiiraz’a


8. Ünite - Atabeylikler

döndü. Ebû Bekr, yaklaflan Mo¤ol tehlikesini bertaraf etmek için, kardeflini Mo¤ol han› Ögedey’e gönderdi ve itaatini bildirdi. Ögedey bundan memnun olarak Fars’›n idaresini ona b›rakt›. Ebû Bekr, buna karfl›l›k senelik otuz bin dinar haraç verecekti.Atabey, Hürmüz adas› hâkimiyle anlaflarak düzenledi¤i sefer sonunda, Basra körfezindeki Kays adas›na hâkim oldu (1229). Basra körfezindeki hâkimiyetini, Arabistan sahillerine kadar geniflletti. Mo¤ollara olan vaadlerini yerine getirerek, dostâne münasebetlerini devam ettirdi. Torunu Abifl Hatun’u Hülâgû’nun o¤lu ile niflanlad›. Ancak Mo¤ollar’a ödenen haraçlar yüzünden vergileri art›r›lan ahali can›ndan bezmifl durumdayd›. Ebû Bekr, fiiraz’da 1260’ta öldü. Ebû Bekr’in yerine o¤lu II. Sa’d geçtiyse de on iki gün sonra öldü. Onun yerine henüz çocuk oldu¤u için, annesi Bibi Terken Hatun’un nâibli¤inde Muhammed getirildi. Terken Hatun, devlet idaresini ele ald› ve halk›n refah›n› sa¤lamaya, ülkeyi kar›fl›kl›klardan korumaya çal›flt›. Muhammed’in atabeyli¤i 1262’de ölümüyle sona erdi. Muhammed’in yerine devlet erkân› ve ordunun karar› ile Muhammedflah geçti. Muhammedflah, tahta geçer geçmez Terken Hatun’u yok sayarak duruma hâkim oldu. Muhammedflah, Mo¤ollarla bar›fl› de¤il mücadeleyi tercih ediyordu. Bu yüzden Hülâgu’nun, huzuruna gelmesi için yapt›¤› davete icabet etmedi. Bu f›rsat› kaç›rmayan Terken Hatun, emirlerle birleflerek Muhammedflah’› yakalat›p Hülâgu’nun yan›na gönderdi. Muhammedflah’›n sekiz ay süren k›sa atabeyli¤inden sonra yerine a¤abeyi Selçukflah geçti. Selçukflah, tahta geçince kendisi için tehlikeli gördü¤ü baz› devlet adamlar›n› ortadan kald›rd›. Kudreti dolay›s›yla siyasette önemli bir rolü olan Terken Hatun’la evlendi. Ancak Selçukflah’›n Terken Hatun’u afla¤›lamas› ve sonra öldürtmesi Salgurlu Atabeyli¤inin y›k›l›fl›n› çabuklaflt›rd›. Nitekim Selçukflah, fiiraz’daki Mo¤ol komutanlar›n› da bertaraf edince, Hülâgû’nun gönderdi¤i kuvvetler taraf›ndan yakalanarak öldürüldü (1263). Selçukflah’›n ölümünden sonra tahta II. Sa’d’›n k›z› Abifl Hatun geçti. Abifl Hatun’un atabeyli¤inin ilk aylar›nda, Kad› fierefeddin ‹brahim ayakland› ise de, isyan k›sa sürede bast›r›ld› ve taraftarlar› da¤›t›ld›. Abifl Hatun, daha sonra Hülâgu’nun yedi yafl›ndaki o¤lu Mengü Timur ile göstermelik olarak evlendirildi. Abifl Hatun, yafl›n›n küçük olmas› dolay›s›yla idarî ifllere kar›flm›yordu. Fars’›, bir flahne arac›l›¤› ile Mo¤ollar yönetmekteydi. ‹lhanl› hükümdar› Ahmed Teküdar, Fars’›n devaml› kar›fl›kl›k içinde bulunmas› ve bölgedeki Mo¤ol devlet adamlar›n›n yetersizli¤i sebebiyle, yan›nda tuttu¤u Abifl Hatun’un fiiraz’a dönmesine izin verdi (1284). Bir süre sonra, Mo¤ollar taraf›ndan bölgeyi idare etmek için gönderilen nâibin öldürülmesi sebebiyle, Abifl Hatun, hükümdar Argun taraf›ndan huzura ça¤›r›ld›. Tebriz’de muhakeme edilen Abifl Hatun, Han’›n gelini oldu¤u için cezaland›r›lmad› ama fiiraz’a dönmesine de izin verilmedi. Nihayet Hatun 1286 senesinde ölünce, Fars’ta Salgurlu hâkimiyeti son buldu ve bölge resmen Mo¤ol idaresi alt›na girdi. Teflkilatta oldu¤u gibi kültür hayat›nda da Selçulular›n mirasç›s› olan di¤er atabeylikler gibi, Salgurlular da zengin imar faaliyetleriyle Fars’› donatt›lar. Mo¤ollar›n Harezmflahlar› ortadan kald›rmas› üzerine Salgurlular Mo¤ollar›n idaresini kabul ettiler. Onlar›n bu siyaseti bölgeyi bir süre daha Mo¤ollar›n sald›r›lar›ndan korudu. Salgurlular›n baflflehri fiiraz, Mo¤ollar›n önünden kaçan birçok ilim adam› ve edibin s›¤›na¤› oldu. Salgurlular›n ilim ve sanat hâmili¤i, fiiraz’› bir kültür merkezi haline getirdi.

167


168

Büyük Selçuklu Tarihi

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Atabeyliklerin sistem içerisindeki yerini tan›mlayabilecek Selçuklu sultanlar› o¤ullar›n› (flehzâde) e¤itmeleri için bilgi ve tecrübeleri ile temayüz etmifl emirleri görevlendirirlerdi. Bu hocalara atabey denirdi. Atabeyler, melikle birlikte kendilerine verilen ikta bölgelerine gider, onun ad›na bölgeyi idare ederlerdi. Atabeyi olduklar› melik ad›na saltanat davas›na girer, kaybetmeleri hâlinde bulunduklar› bölgede, merkezle ba¤lar›n› olabildi¤ince zay›flatarak, zamanla kendi hanedanlar›n› kurarlard›. Bu atabeylikler ne kadar güçlü olursa olsunlar, nihaî olarak Selçuklu sultanlar›na tâbi idiler. Selçuklular zaman›nda bu flekilde D›maflk, Musul, Fars ve Azerbaycan Atabeylikleri kurulmufltur. To¤teginliler’in tarihçesi ve tarihî önemini aç›klayabilecek Suriye meliki Tutufl’un, o¤lu Dukak’a atabey olarak tayin etti¤i Türkmen beyi To¤tegin taraf›ndan kurulmufltur. Dukak’›n da kendi o¤lu Tutufl’a atabey yapt›¤› To¤tegin, melik çocuk yaflta oldu¤u için tüm yetkileri elinde toplad›. Melikin ölümü üzerine yönetimi kendisi devrald›. Sultan Tapar taraf›ndan Suriye valili¤i onaylanan To¤tegin döneminin en önemli meselesi Haçl›larla mücadele idi. To¤tegin’in yerine geçen o¤lu Böri de Haçl›lara karfl› mücadeleyi sürdürdü. Di¤er taraftan D›maflk’ta faaliyetlerini artt›ran Bat›nîleri fliddetle takibata u¤ratt›. Ancak onlar taraf›ndan u¤rad›¤› bir suikastte hayat›n› kaybetti. Yerine geçen o¤lu ‹smail Haçl›lara karfl› baflar›l› bir flekilde mücadele etti. Atabeyli¤e ait baz› topraklar› geri ald›. Bir suikaste u¤rad›ktan sonra takip etti¤i sert siyaset ve D›maflk’› teslim etmek üzere Zengi’yi davet etmesi öldürülmesine sebep oldu. Yerine geçen kardefli Mahmud, Musul atabeyi Zengi’nin yo¤un bask›lar›na maruz kald›. Trablus Kontlu¤u ve Kudüs Krall›¤›na karfl› baflar›l› savafllar yapt›. 1139’da kendi adamlar›nca öldürüldü. Emir Üner’in tertibi oldu¤u tahmin edilen bu olaydan sonra, Ba’albek valisi olan kardefli Muhammed atabey ilân edildi. Bu dönemde atabeylik, vezirli¤e getirilen Üner’in tahakkümü alt›na girdi. Zengi bir kere daha D›maflk’› almay› denedi ama baflar›l› olamad›. Son atabey Abak zaman›nda Üner’in nüfuzu daha da artt›. Zengi’nin bask›s› Üner’i, Kudüs krall›¤› ile vergi ödemek flart›yla bir anlaflma yapmak zorunda b›rakt›. D›maflk, Zengi’nin Urfa’y› fethi üzerine gelen ‹kinci Haçl› ordular› taraf›ndan da kuflat›ld›. Abak, veziri Üner’in

ölümünden sonra Nureddin Mahmud’a teslim oldu (1154). Böylece atabeylik tarihe kar›flt›.

N A M A Ç

3

Zengiler’in tarihçesi ve tarihî önemini belirleyebilecek Melikflah’›n kumandanlar›ndan Aksungur’un o¤lu olan Zengi, Irak Selçuklu sultan› Mahmud taraf›ndan iki o¤luna atabey ve Musul’a vali olarak tayin edilmiflti (1127). Zengi Haçl›lar ile savaflmak için Müslümanlar aras›nda siyasî birlik kurmaya çal›flt›. Van Gölü havzas›ndan fiehrizor’a, Irak ve Suriye’nin bir k›sm›na hâkim oldu. Urfa’y› fethedip kontlu¤un F›rat’›n do¤usundaki topraklar›n› fethetti (24 Aral›k 1144). 1146’da Câber kalesini kuflat›rken kendi kölesi taraf›ndan öldürüldü. Musul Atabeyli¤ine ait topraklar ikiye bölündü. Musul Kolu: Zengi’nin büyük o¤lu Seyfeddin Gazi, Musul merkez olmak üzere Irak’a hâkim oldu. K›sa atabeylik döneminde Nureddin’le birlikte Haçl›larla ve Zengi’nin ölümünü f›rsat bilerek topraklar›na sald›ran Artuklularla mücadele etti. Seyfeddin Gazi ölünce (1149) yerine kardefli Mevdud geçti. 20 y›ll›k uzun atabeylik dönemi babas› zaman›ndan kalan tecrübeli adamlar›n›n da sayesinde huzurlu geçti. Nureddin Mahmud’un Haçl›lara karfl› yapt›¤› tüm savafllara yard›m etti. Irak Selçuklu sultan› Muhammed’in Ba¤dad kuflatmas›na da tâbiyet gere¤i asker gönderdi. Yerine Nureddin Mahmud’un da deste¤iyle o¤lu II. Seyfeddin Gazi geçti (1169). Musul’a hâkim olmak isteyen kardefli II. ‹madeddin Zengi’ye ise Sincar verildi. Böylece atabeyli¤in Sincar’da da bir flubesi kurulmufl oldu. Seyfeddin Gazi, Nureddin’in ölümü üzerine bir yandan topraklar›n› geniflletirken, di¤er yandan Selahaddin Eyyûbî’nin Suriye’yi ele geçirmesine karfl› mücadele etti. Ölünce yerine kardefli ‹zzeddin Mesud atabey oldu (1180). Melik Salih’in vasiyeti üzerine Halep’i topraklar›na katt› ise de elinde tutamad›. Atabeyli¤e ait topraklar›n bir k›sm›n› ele geçiren Selahaddin’e daha fazla direnemeyerek tâbiyet arz etti. Mesud’un yerine geçen o¤lu Nureddin Arslanflah’›n dönemi hanedan mensuplar› ve Eyyûbîlerle mücadeleyle geçti. 1199’da Arslanflah’›n atabeyi Kaymaz’›n ölümü üzerine Musul valisi olan Lü’lü, tüm gücü eline geçirdi. Arslanflah’›n 1211’de ölümünden sonra Lü’lü taraf›ndan yerine geçirilen atabeyler, onun kuklas› olmaktan kurtulamad›lar. Lü’lü 1220’de Sincar’› alarak Zengilerin buradaki hâkimiyetine son verdi. Erbil beyi Kökböri’nin, Musul atabeyli¤ini


8. Ünite - Atabeylikler

N A M A Ç

4

Lü’lü’ye ve Eyyûbîlere karfl› korumak için girdi¤i mücadele de sonuçsuz kald›. Mahmud’un da 1233’te ölümüyle, bölgenin hâkimiyeti Bedreddin Lü’lü’ye intikal etti ve Zengilerin Musul flubesi tarihe kar›flt›. Halep Kolu: ‹madeddin Zengi ölünce o¤ullar›ndan Nureddin Mahmud, Halep merkez olmak üzere Suriye’deki topraklarda hâkimiyetini kurdu. Zengi’den sonra tekrar Urfa’ya hâkim olan Haçl›lardan flehri geri ald›. Haçl›lara karfl› baflar›l› savafllar yapt›. D›maflk atabeyli¤ine son vererek Suriye’yi kendi idaresi alt›nda birlefltirdi. Kardefllerinin idaresindeki Musul’a da üstünlü¤ünü kabul ettirdi. M›s›r’› fethetmekle görevlendirdi¤i Salâhaddin Eyyubî, Fat›mî halifeli¤ine son verdi. Nureddin 1174’te ölünce yerine o¤lu Melik ‹smail geçti. Ancak Musul atabeyli¤inin müdahalesine ra¤men Salâhaddin Eyyubî ülkesine hâkim oldu. ‹smail’in ölümüyle Zengilerin Halep kolu sona erdi (1181). ‹ldenizlilerin tarihçesi ve tarihî önemini aç›klayabilecek Kurucusunun ad›na nisbetle ‹ldenizliler ad› verilen atabeylik Azerbaycan/Arran, Cibal ve kuzeybat› ‹ran’da hüküm sürmüfltür. fiemseddin ‹ldeniz aslen K›pçak Türklerindendir. Irak Selçuklu sultan› Mesud (1136-1152)’un hizmetine girdikten sonra, liyakâti sayesinde h›zla yükseldi ve Sultan Mesud taraf›ndan Arran valili¤ine atand›. 1146’dan itibaren Selçuklulara ba¤l›, fakat inisiyatif alabilecek bir yetkinlikle Azerbaycan’› idare etti. Bir süre sonra Irak Selçuklu taht›nda yaflanan mücadelelerde belirleyici kifli haline geldi. 1161’de Arslanflah’› tahta geçirdi. Sultanla birlikte Gürcülere karfl› büyük baflar›lar kazand›. Selçuklular›n Irak, el-Cezire, Cibâl, Azerbaycan, Do¤u Anadolu ve Kirman’da hâkimiyetinin sürmesi konusunda önemli hizmetleri oldu. Ölünce yerine büyük o¤lu Cihan Pehlivan atabey oldu (1175). Arslanflah vefat edince yerine o¤lu Tu¤rul’u geçirdi, Selçuklu devletinde babas›ndan daha fazla nüfuz sahibi oldu. Pehlivan, Halifenin ve Salâhaddin Eyyûbî’nin rekabeti karfl›s›nda, Harizmflah Tekifl’le dostluk kurdu. Kendisinden sonra yerine kardefli K›z›l Arslan geçti (1186). Sultan Tu¤rul’u hapse atan K›z›l Arslan, halifenin teflviki ile saltanat›n› ilân etti. Fakat bunu hayat› ile ödedi. Yerine ye¤eni Kutlu¤ ‹nanç geçti. Hapisten kurtulan Sultan III. Tu¤rul Kutlu¤ ‹nanç’› ma¤lup ederek Irak Selçuklu taht›n› tekrar ele geçirdi. Fakat atabey, Tekifl’ten sa¤lad›¤› yard›mla Sultan Tu¤rul’u bertaraf etti (1194). Ancak Halifenin tahriki ile bu defa Tekifl’le mücadeleye giren Kutlu¤ ‹nanç da öldürüldü (May›s 1196).

169

Yerine di¤er kardefli Ebû Bekr geçti. Meraga’y› alarak Ahmedilî hanedan›na son verdi (1211). Ancak idarî yetenekleri k›s›tl› olan Ebû Bekr zaman›nda ülkesi, Halife-Harizmflahlar-gulâm ümera ve Gürcüler’in mücadele alan›na döndü. Ebû Bekr ölünce kardefli Özbek atabey oldu. Halife, Harizmflahlara karfl› denge unsuru olarak Özbek’in taraf›nda yer ald›. Ona muhaliflerine karfl› ordu bile gönderdi. Atabey buna ra¤men Harizmflah Muhammed’e tâbi olmak zorunda kald›. Mo¤ol istilâs› sebebiyle ortaya ç›kan kriz ve Gürcü istilâs› karfl›s›nda aciz kald›. Topraklar› Harizmflah taraf›ndan iflgâl edildi. 1225’de ölümü üzerine sa¤›r ve dilsiz o¤lu K›z›l Arslan atabey oldu. Onun 1228’de ölmesi üzerine fiili olarak çökmüfl olan atabeylik sona erdi.

N A M A Ç

5

Salgurlular›n tarihçesi ve tarihî önemini de¤erlendirebilecek bilgiler kazanacaks›n›z ‹ran’›n Fars bölgesinde O¤uzlar›n Üçok boyuna mensup Salgur veya Salur kabilesi taraf›ndan kurulan bir atabeyliktir. Tu¤rul Bey zaman›nda Selçuklular›n eline geçen Fars, Irak Selçuklular› zaman›nda da onlara ba¤l› atabeylerin hâkimiyetine girdi. Sungur, Fars meliki Melikflah’›n atabeyiydi. Melikflah’›n keyfî idaresine isyan edip, 1148’de Melikflah’› yendi. fiiraz’› ele geçirerek atabeyli¤in temellerini att›. Irak Selçuklular›n›n taht mücadelelerine müdahale etti. O¤lu Tu¤rul küçük oldu¤undan yerine kardefli Zengi geçti. Onun zaman›nda Salgurlular, Irak Selçuklular›na tâbi oldular. Tekle zaman›nda Harezmflahlardan kaçan O¤uzlar, Kirman ve Fars’› istilâ ettiler. Tekle’nin kardefli Atabey Sa’d’›n ‹ldenizlilerle, Kirman’a hâkim oldu¤u s›rada buray› istilâ eden O¤uzlarla münasebetleri oldu. Harizmflah Muhammed’e karfl› girdi¤i mücadelede yenilip ona ba¤l›l›¤›n› bildirdi. Sa’d ‘›n yerine geçen o¤lu Ebû Bekr, Mo¤ollara karfl› Celâleddin Harizmflah’›n yan›nda yer ald›. Fakat sonra Mo¤ol Han› Ögedey’e ba¤l›l›k bildirdi. Bu sayede hâkimiyetini Hindistan’da Kenbâyet ve Arabistan sahillerine kadar geniflletti. Atabey Muhammed’in yafl›n›n küçük olmas› sebebiyle nâibli¤i annesi Bibi Terken Hatun’a verilmiflti. Atabeyli¤in bundan sonraki tarihi, Mo¤ollara ba¤l›l›¤› sürdüren Terken Hatun sayesinde nisbeten huzurlu geçti. Mo¤ol idaresine baflkald›ran Atabey Selçukflah k›sa sürede bertaraf edildi. Hülagû’nun gelini olan Abifl Hatun zaman›nda, yafl› küçük oldu¤u için ülkeyi Mo¤ol nâibler idare ediyordu. Mo¤ol idarecilerinin öldürülmesinden sorumlu tutulan son atabey Abifl Hatun’un merkeze al›nmas› ve 1286’da ölümü üzerine hanedan ortadan kalkt›.


170

Büyük Selçuklu Tarihi

Kendimizi S›nayal›m 1. Atabeylerle ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Sultanlar›n o¤ullar›na tayin ettikleri e¤itmenlere atabey denirdi. b. Atabeylere ikta topraklar› verilirdi. c. fiehzâde ad›na okunan hutbede Selçuklu sultan› ve Abbasî halifesinin ad› bulunurdu. d. ‹lk Atabeylik D›maflk’da kurulan To¤teginlilerdi e. Atabeylikler ba¤›ms›z devletlerdi.

6. ‹ldenizlilerle ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Büyük Selçuklu sultanlar›n›n atabeyleridir. b. Gürcülerle mücadele etmifllerdir. c. Irak Selçuklu hanedan›na son vermifllerdir. d. ‹ldenizliler Harizmflahlar taraf›ndan y›k›lm›flt›r. e. Selçuklu sultanlar›na karfl› Halife taraf›ndan desteklenmifllerdir.

2. D›maflk Atabeyli¤i ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Komflular› olan Haçl›larla mücadele etmifllerdir b. Bat›nîler, D›maflk Atabeyli¤i topraklar›nda faaliyet göstermifllerdir. c. Antakya-Kudüs hatt›n›n Haçl›lar›n eline geçmesini engellemifllerdir. d. To¤tegin zaman›nda Musul Atabeyli¤ine ba¤lanm›fllard›r. e. Zaman zaman Haçl›lar ile ittifak ve anlaflmalar yapm›fllard›r.

7. Afla¤›daki olaylardan hangisi ‹ldenizliler döneminde geçen bir olayd›r? a. Halife Müfltarflid’in öldürülmesi b. Pehlivan’›n Ba¤dad’› kuflatmas› c. Atabey K›z›l Arslan’›n kendisini sultan ilan etmesi d. Musul Atabeyli¤inin Irak Selçuklular›na ba¤lanmas› e. Sultan Sancar’›n Hemedan’› almas›

3. Atabey Zengi’nin Urfa’y› fethi ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Urfa Haçl› kontlu¤u tamamen y›k›ld›. b. Kontlu¤un Urfa ve F›rat’›n do¤usundaki topraklar› fethedildi. c. fiehirdeki H›ristiyanlara dokunulmad› ama Haçl›lar tasfiye edildi. d. Bu yüzden ‹kinci Haçl› seferi düzenlendi. e. Urfa’ya askeri bir vali atand›. 4. Nureddin Mahmud’un tüm icraât› dikkate al›nd›¤›nda afla¤›dakilerden hangisi onun ulaflt›¤› nihaî hedefi tan›mlar? a. Urfa’da ç›kan isyan› bast›rmas› b. Dimaflk Atabeyli¤ini ortadan kald›rmas› c. Musul Atabeyli¤ine üstünlük sa¤lamas› d. Irak-Suriye ve M›s›r’› kendi idaresi alt›nda birlefltirmesi e. Haçl›lara karfl› büyük baflar›lar kazanmas› 5. Musul Atabeyli¤inin y›k›l›fl› ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Nureddin Mahmud taraf›ndan ortadan kald›r›ld›. b. Arslanflah’›n atabeyi olan Lü’lü’nün bask›s› neticesinde y›k›ld›. c. Atabeyli¤e Mo¤ollar taraf›ndan son verildi. d. Selahaddin Eyyûbî Musul’u ele geçirince hanedan sona erdi. e. Nureddin Mahmud’un yerine geçecek o¤lu bulunmad›¤›ndan tarihe kar›flt›.

8. ‹kinci Haçl› seferinin sebebi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kudüs’ün Haçl›lar eline geçmesi b. Abbasî halifeli¤inin Orta Do¤u’da hâkimiyetini güçlendirmesi c. Suriye’de Müslümanlar›n tekrar hâkimiyet kurmalar› d. ‹madeddin Zengi’nin ölmesi e. Urfa’n›n ‹madeddin Zengi taraf›ndan fethedilmesi 9. Salgurlular ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Fars’ta hüküm sürmüfl bir atabeyliktir b. O¤uzlar›n Salur boyuna mensuplard›r c. Büyük Selçuklu Devletine tâbi olmufllard›r d. Bir dönem Harizmflahlara ba¤lanm›fllard›r e. Mo¤ollar taraf›ndan y›k›lm›fllard›r 10. Atabeyliklerle ilgili efllefltirmelerden hangisi do¤rudur? a. Salgurlular -Azerbaycan b. ‹ldenizliler -Fars c. Zengiler- M›s›r d. To¤teginliler -Irak e. Zengiler -Irak ve Suriye


8. Ünite - Atabeylikler

171

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. e 2. d 3. a 4. d 5. b 6. a 7. c 8. e 9. c 10. e

Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “To¤teginliler” konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Zengiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Zengiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “ Zengiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “‹ldenizliler” konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “‹ldenizliler” konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Zengiler “konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤ilse “Salgurlular” konusunu yeniden gözden geçiriniz Cevab›n›z do¤ru de¤il ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz

S›ra Sizde 3 Sünnî ‹slâm Dünyas›nda siyasî gücün meflruiyetinin, yani yasall›¤›n›n kayna¤›, bu alanda otorite olarak kabul edilen Abbasî Halifesinin verdi¤i onayd›. Bu tasdikin bafll›ca göstergesi, talepte bulunan sultan/emir/melik vb. için Ba¤dad ve çevresinde hutbe okutulmas›d›r. Bu yüzden atabeyler de sultanlar gibi, hiyerarflide sultandan sonra olmak flart›yla, siyasî mevkilerinin tasdiki anlam›na gelen bu kural›n yerine gelmesini talep etmifllerdir. S›ra Sizde 4 ‹ldenizlileri di¤er atabeyliklerden ay›ran en önemli fark, meliklerin de¤il, Sultanlar›n atabeyleri olmalar›d›r. To¤tegin Melik Dukak’›n, Zengi Melik Alp Arslan’›n, Sungur Fars meliki Melikflah’›n atabeyleri idiler. ‹ldenizliler ise Irak Selçuklu sultanlar›n›n atabeyleri olup, devletin bizatihi içerisinde hüküm sürdüler.

Yararlan›lan Kaynaklar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 D›maflk Atabeyli¤i, Haçl›lar›n Suriye ve Filistin’de kurduklar› ve ‹slâm dünyas›n›n kalbine bir hançer gibi saplanan devletçiklere karfl› bir kalkan görevi yapt›. Onlar›n mücadelesi sayesinde Antakya’dan Kudüs’e kadar uzanan sahan›n Haçl›lar›n elinde birleflmesi engellenmifl oldu. Ayr›ca Büyük Selçuklular’›n halefi olarak yüksek bir medenî geliflimin de temsilcisi oldular. S›ra Sizde 2 Haçl›lar›n Yak›ndo¤u’da bir tak›m siyasî teflekküller kurup yerleflmeleri ve varl›klar›n› sürdürme gayretleri, Müslümanlarla sürekli bir mücadeleye sebep olmufltu. ‹slâm Dünyas›n›n siyasî önderleri konumunda olan Türkler Urfa-Antakya-Kudüs hatt›n›n tümüyle Haçl›lar›n eline geçmesini engelleyen büyük baflar›lar kazanm›fllard›. Ancak Urfa’n›n fethi ilk kurulan Haçl› kontlu¤unun y›k›lmas› bak›m›ndan her iki tarafta da ciddî psikolojik etki yapt›. H›ristiyanlar telâflla yeni bir sefere ç›karken, Türkler art›k Haçl›lara karfl› psikolojik ve askerî üstünlü¤ü ele geçirmifllerdi. Urfa’n›n fethi ile cihâd meflalesi atefllenmifl oldu.

Alptekin, Coflkun (1978), The Reign of Zangi (521-541 / 1127-1146), Erzurum. Alptekin, Coflkun (1985), D›maflk Atabegli¤i (To¤teginliler), ‹stanbul. Merçil, Erdo¤an (1992), “Salgurlular” Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slâm Tarihi, VIII, ‹stanbul, 19-62. Merçil, Erdo¤an (1992), “‹ldenizliler” Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slâm Tarihi, VIII, ‹stanbul, 81-110 Ö¤ün Bezer, Gülay (2000), “‹ldenizliler”, Diyanet ‹slâm Ansiklopedisi, XXII, 82-84. fieflen, Ramazan (1983), Salâhaddin Devrinde Eyyûbîler Devleti, ‹stanbul.


9

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Selçuklu Devlet anlay›fl› içerisinde hakimiyetin hukukî dayana¤›n› analiz edebilecek, Metbû-tâbî iliflkilerini aç›klayabilecek, Gulâm sisteminin Selçuklulardaki yeri ve önemini belirleyebilecek, ‹ktâ sisteminin Selçuklular için ne ifade etti¤ini de¤erlendirebilecek, Selçuklu ordusunun kaynaklar›n› belirleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • • • • • •

Hanedan Sultan Metbû ve Tâbî Melik Dîvân Gulâm

• • • • •

Mîrî Arazi ‹ktâ K¯adi’l-kudât Nizâmülmülk Vezaret

‹çindekiler

Büyük Selçuklu Tarihi

Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

• • • • • • •

G‹R‹fi HANEDAN VE SULTAN SARAY TEfiK‹LATI MERKEZ (HÜKÛMET) TEfiK‹LATI EYALET TEfiK‹LATI ASKERÎ TEfiK‹LAT ADLÎ TEfiK‹LAT


Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat› G‹R‹fi Selçuklu Devlet Teflkilat› Tarihinin Kaynaklar› Selçuklu devlet yap›s›n› anlatan, Selçuklular’la ça¤dafl bir eser mevcut olmad›¤› gibi, devlet arflivleri de günümüze ulaflmam›flt›r. Bu nedenle devlet yap›s›n›n baz› yönlerini ve ayr›nt›lar›n› tespit etmekte güçlük çekilmektedir. Konu ile ilgili tabiatiyle ilk akla gelen vezir Nizamülmülk’ün Siyasetnâme adl› meflhur eseridir. Bu eser devlet teflkilat›n› tan›mam›z konusunda büyük bir bofllu¤u doldurmakta ise de, asl›nda yürürlükte olan yap›y› de¤il, olmas› gerekeni anlatan bir kaynakt›r. Çünkü Siyasetnâme Sultan Melikflah’›n ifllerin düzgün gitmesi ve do¤ru karar verebilmek için, hükümdarlar›n uygulad›klar› kanun ve adetleri, görülen aksakl›klar› ve al›nmas› gereken tedbirleri ihtiva eden bir eser yazmas›n› istemesi üzerine ortaya ç›km›flt›r. Bu nedenle eserden bu özelli¤i göz önünde bulundurularak ve di¤er kaynaklardaki bilgilerle karfl›laflt›r›larak faydalan›lmal›d›r. Siyasetnâme’den sonra konu ile ilgili en önemli kaynaklar atama fermanlar›ndan metin örneklerinin topland›¤› münfleât mecmualar› ile yaz›m kurallar›n› ihtiva eden inflâ kitaplar›d›r. Müntecebüddin el-Cuveynî’nin Atebetü’l-Ketebe’si, Leningrad Münfleât Mecmuas›, Evo¤l› Haydar Be¤in Mecmau’l-‹nflâ’s› ve Nizâmî-i Arûzî’nin Çahâr Makale’si bunlar›n bafll›calar›d›r. Kâtiplere k›lavuzluk etmesi için haz›rlanan bu eserlerden, atama yap›lan makamlar›n özellikleri, yetkileri vs. hakk›nda bilgi edinebilmektedir. Dönemin siyasî olaylar›n› anlatan kroniklerden ise, muhtelif mevkilerdeki devlet adamlar› hakk›nda verilen bilgilerden, onlar›n görev alanlar›n› belirlemek mümkün olmaktad›r. er-Râvendî’nin Râhatu’s-Sudûr’u, S›bt ‹bnü’l-Cevzî’nin Mir’âtu’z-Zaman’›, el-Huseynî’nin Ahbâru’d-Devleti’s-Selçukiyye’si ve el-Bundârî’nin Zubdetu’n-Nusre’si bu tür eserlere örnek olarak verilebilir. Sultan›n, hanedan üyelerinin ve tâbîlerin bast›rd›klar› sikkeler ve yapt›rd›klar› abideler üzerindeki kitabeler ise unvan, lâkap ve künyeleri, hakimiyet alanlar›, metbûluk-tâbîlik iliflkileri ve iktisadî durum hakk›nda baflvurdu¤umuz en güvenilir kaynaklard›r.

Selçuklu Devleti ve Komflular› 1040 Dandânâkan savafl›ndan sonra resmen kurulup ilân edilen Selçuklu Devleti do¤uda Karahanl›lar, güneyde Gazneliler gibi devrinin büyük devletleri ve ‹ran’da baz› islâm hanedanlar› ile komflu oldu. Merv’deki kurultayda yap›lan ifl bölümü


174

Büyük Selçuklu Tarihi

do¤rultusunda bafllayan fetihlerle k›sa zamanda ‹ran, Irak, Suriye, Do¤u ve Güney Do¤u Anadolu’da Selçuklu hakimiyeti sa¤land›. ‹ran’daki irili ufakl› bir çok mahallî hanedan veya emirlik de, Tu¤rul Bey zaman›nda devlete tâbî k›l›nd›. Irak’ta ise Abbasî Devleti/Halifeli¤i bulunmaktayd›. Halifenin davetiyle Ba¤dad’a giren Selçuklular, buradaki Büveyhî tahakkümünü sona erdirdiler. Abbasî Hilâfeti ile iliflkiler, bu vesile ile bafllang›çta dostane bafllam›flsa da hep böyle devam etmemifl, zaman zaman gerginlikler ve krizler de ortaya ç›km›flt›r. Büyük Selçuklu Devletinden ilerleyen zaman içinde dört bölgesel Selçuklu hanedan› do¤mufltur. Selçuklu hanedan üyeleri taraf›ndan ve Büyük Selçuklulara tâbî olarak kurulan bu flubeler, kurulufl s›ras›na göre Kirman (1048), Türkiye (1075), Suriye (1078) ve Irak Selçuklu (1119)lar›d›r. Bunlardan Türkiye Selçuklular› ba¤›ms›z olarak kurulmufl, di¤erleri Büyük Selçuklu Devletine sonuna kadar tâbî kalm›fllard›r. XII. yüzy›l›n bafllar›nda, Suriye ve Irak Selçuklular›n›n topraklar› üzerinde merkezî otoritenin zay›flamas›na paralel olarak atabeglik ad› verilen baz› hanedanlar ortaya ç›kt›. Bunlar›n bafll›calar› Togteginliler (Suriye), Zengîler (Cezîre ve Suriye), ‹ldenizliler (Âzerbaycan), Salgurlular (Fars)’d›r. Selçuklular’›n mücadele etti¤i gayrimüslim güçler ise Anadolu’da Bizans, Kafkasya’da Gürcüler, Do¤u Anadolu’da Ermeniler ve Türkistan’da Karah›taylar’d›r.

Hanedan, Gulâm ve ‹ktâ Sistemi Büyük Selçuklu Devleti ve di¤er flubelerde de, devlet teflkilat›n›n temelinde üç ana unsurun bulundu¤u görülür. Bunlar tarih boyunca yayg›n bir yönetim tarz› olan monarflinin tepesindeki hanedan ile bütün devlet mekanizmas›n›n kayna¤›n› teflkil eden gulâm ve iktâ sistemidir. Asl›nda bu üç temel unsur baz› farkl›l›klar olmakla birlikte genellikle Ortaça¤ ‹slam devletlerinin hepsinde mevcuttur. Bunlar›n önemi ve özellikleri bilinmeden devlet yap›s›n› anlamak mümkün de¤ildir. Toplum taraf›ndan kabul görmüfl, meflrû kabul edilmifl hanedan, devlet baflkan› sultan›n ve müstakbel sultan adaylar› olan, eyalet yöneticisi flehzadelerin kayna¤›n› oluflturur. Hanedan›n bu özelli¤i onu tart›flmas›z ve alternatifsiz k›lar. Ancak bununla birlikte hanedan üyeleriyle s›n›rl› olsa da, ölen sultan›n yerine SIRA S‹ZDEbelirsizli¤i, say›s›z flehzade isyan›n› ve iktidar mücadelesini kimin gelece¤inin körüklemifltir. Ortaça¤ ‹slam devletlerinde yayg›n olarak uygulanan ve köle temini ile esir alD Ü fi Ü N E L ‹ M ma yoluyla oluflturulan gulâm sisteminin Selçuklulara Gaznelilerden intikal etti¤i anlafl›lmaktad›r. Bu sistem saraya, merkez ve eyalet bürokrasisine, orduya e¤itimli S O R U yetifltirmekte idi. ve nitelikli personel

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Kurulufl aflamas›nda D ‹ K K A T ve ilk dönemlerde Bozk›rl›-Türk hüviyeti a¤›r basan Selçuklu Devleti, daha ziyade Türkmenlere dayanmakta idi. Yani devlet bir anlamda boylar birli¤inden olufluyordu. Ancak Türkmenlerin devlet nezdinde do¤rudan de¤il de, beyleri vas›tas›yla SIRA S‹ZDE temsil edilmesi, devlete sunduklar› büyük hizmetlerin yan›s›ra beylere, temsil ettikleri güç oran›nda devleti sarsmak imkân› da veriyordu. Selçuklu sultanlar›n›n zaman içerisinde, devletin kuruluflunda kendileri kadar hizmet etmifl boy beyleri yerine gulam unsurlar› terAMAÇLARIMIZ cih etmelerinin bafll›ca sebeplerinden biri budur.

N N

Mirî arazi mülkiyet hakk› devlete, yani hazineye ait AMAÇLARIMIZ olan topraklara denir. Bu topraklar›n iflletme hakk› geçici tapu ile reayaya verilirdi. ‹kta ise bu flekilde K ‹ T topra¤›n A P gelirlerinin iflletilen bir k›sm›n›n maafl karfl›l›¤› olarak devlet görevlilerine tahsis edilmesidir.

K ‹ farkl›l›klarla T A P Keza baz› Ortaça¤ ‹slam devletlerinde de uygulanan iktâ sistemi, Selçuklu devlet teflkilât›n›n temel tafllar›ndand›r. Devlet mülkiyetinin esas al›nd›¤› toprak sisteminin (mîrî arazi) bir sonucu olan iktâ, maliyenin uygulad›¤› gelir

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

vergisi toplama usulü yan›nda, taflra (eyalet ve vilayet) yönetimi ve savafl zaman› asker toplamay› birlikte sa¤layan kapsaml› bir sistemdir. Hükümdar, saray, hükûmet (bürokrasi), taflra yönetimi, maliye, vergi ve ordu gibi devletin bütün organlar›na kaynakl›k ve nüfuz etmesi, bu üç müessesenin devlet yap›s›ndaki önemini fazlas›yla ortaya koymaktad›r.

HANEDAN VE SULTAN Hakimiyetin Hukukî Dayana¤› (Meflrûiyet) ‹slâm öncesi Türklerde hükümdarl›k yetki ve gücünün veya siyasî iktidar›n (kut) Tanr› taraf›ndan verildi¤ine (karizmatik hakimiyet); yani hükümranl›¤›n ilâhi bir kayna¤a dayand›¤›na inan›lmaktayd›. Nitekim “Benim hükümdar olmam Tanr› taraf›ndan kararlaflt›r›ld›”, “Tanr› istedi¤i için, kut’um oldu¤u için kagan oldum” gibi birçok ifadeye Hun ve Göktürk kaynaklar›nda da rastlanmaktad›r. Bu anlay›fl›n ‹slâmiyeti kabul ettikten sonra da devam etti¤i görülür. Selçuklular›n ça¤dafl› olan Karahanl› ülkesinde yaz›lan Kutadgu Bilig’de “Bey! Bu makama sen kendi gücün ve iste¤in ile gelmedin; onu sana Tanr› verdi... Hükümdarlar iktidar› Tanr›’dan al›rlar.” sözü, bunu aç›k bir flekilde gösterir (Kafeso¤lu, 1984). Sultan Alp Arslan ve Melikflah’›n veziri Nizamülmülk ise, Allah’›n her as›r halktan birini seçti¤ini, onu padiflahlara lay›k vas›flarla süsledi¤ini, insanlar›n onun adaletinden nasiplensinler, güvende olsunlar ve böylece devletin bâki olmas›n› dilesinler diye, dünya iflleri ve huzuru temin etmesi için onu görevlendirdi¤ini belirtir (Nizâmü’l-Mülk, 1982). Ayr›ca devleti kuran veya bafl›na geçen hükümdar›n ancak Tanr›’n›n gönderdi¤i, “kut” verdi¤i bir soyun mensubu olmas› gerekti¤ine de inan›lmaktayd›. Bunun için Türk ve Mo¤ol hanedanlar› kendilerini hep böyle bir soya dayand›rmaya ihtiyaç duymufllard›r. Han soyunun ilahi bir lütuftan kaynaklanan karizmatik gücü ve ayr›cal›¤› vard›. Bu inan›fl›n da, yani hükümdar›n asil, ilahî bir lütufa mazhar olmufl, meflrûiyetini kabul ettirmifl bir aile (hanedan) üyesi olmas› zorunlulu¤unun ‹slamdan sonra da devam etti¤i görülür. Ancak Türk hükümdar›n›n kut sahibi varsay›lmas› onu hesap sorulamaz-mutlakiyetçi ve yar›-tanr› bir despot yapmazd›. Kut ilahî bir lütuf olmakla birlikte, lay›k olmayandan geri al›naca¤›na da inan›l›rd›. Bu yüzden de hükümdar töreye ba¤l› kalmak ve ona göre hesap vermek mecburiyetinde idi. Nitekim O¤uz boylar›ndan ç›km›fl bütün hanedanlarda oldu¤u gibi Selçuklu hanedan›n›n da kendilerini destanî O¤uz Han’a dayand›rmalar›, bu inan›fl›n bir sonucudur. Selçuklular 24 O¤uz boyundan biri olan K›n›k’tan, Osmanl›lar ise Kay›’dan geldiklerini kabul ederler.

Selçuklu Hanedan›n›n Ortaya Ç›k›fl› Selçuklu devletinin ad›n› ald›¤› flahsiyet Temür-yal›¤ unvanl› Dukak’›n o¤lu ve O¤uz Yabgusunun sübafl›s› Selçuk Bey’dir. Selçuk Bey hakk›nda bildiklerimiz, onun bir hanedan›n oluflmas› ile ilgili yukar›da zikretti¤imiz özellikleri tafl›d›¤›n› göstermektedir. Zira o O¤uzlar›n K›n›k boyuna mensuptur, bulundu¤u ortamda önemli bir konumdad›r. Onun baz› sebeplerle Yabgu’nun yan›ndan ayr›larak Cend’e göçtü¤ünü, orada Müslüman oldu¤unu ve bu yeni kimli¤iyle O¤uz Yabgusu ile mücadele etti¤ini biliyoruz. Bütün bu süreçte onun karizmatik bir flahsiyete büründü¤ü, O¤uzlar›n onun etraf›nda topland›¤› görülmektedir.

175


176

Büyük Selçuklu Tarihi

Sultan›n Belirlenmesi ve fiehzade ‹syanlar› Hanedan hiyerarflisinde hakandan sonra gelen görevlinin unvan›d›r.

Bilindi¤i gibi, Hz.Muhammed’in, peygamberlik ve Medine’de kurulan devletin baflkan› olmak gibi iki farkl› görevi vard›. Onun irtihâlinden sonra yerine geçen halifelerin, do¤al olarak peygamberlikle ilgili bir görev devralmalar› söz konusu de¤ildir. Ancak bir ‹slâm devleti söz konusu oldu¤una göre, devlet baflkanlar›n›n da ‹slâm›n kurallar›n› en iyi bilen ve uygulayabilecek niteliklere sahip kimseler olmalar› gerekirdi. Allah’›n Resûlünün Halifesi unvan›n› kullanan dört halifenin, bu konudaki yetkinli¤i, sonradan tüm halifelerin dinî otorite veya dinî görevli olduklar› alg›s›na sebep olmufltur. Saltanat›n karizmatik kayna¤› gibi, hilafetin Hz. Muhammed’in de mensubu oldu¤u Kureyfl soyundan gelmesi gibi flartlara ba¤lanm›fl olmas›, kuruma siyasî gücünün yan›nda, dinî bir otoritenin kayna¤› oldu¤u görüntüsünü vermifltir.

Selçuk Bey’in flahs›nda oluflan bu karizma ve kut, vefat›ndan sonra ailesine intikal etmifltir. Her ne kadar o¤ullar›n›n büyü¤ü olan Arslan, yabgu unvan›yla ailenin reisi olmufl ise de, bu genel bir uygulama haline gelememifltir. Vefat eden “bey”, “yabgu” veya “sultan”dan sonra bafla geçecek olan flahs›n aile (hanedan) üyesi olmas› aksi düflünülemeyecek, öncelikli bir flartt›r. Çünkü iktidar›n kayna¤› olan kut kan yoluyla geçmektedir. Ancak hanedan›n ç›kmaz› da iflte burada bafllamaktad›r. Bu durumda hangi hanedan üyesinin bafla geçece¤inin belirlenmesinde bir kural oluflmam›flt›r. Selçuklu Tarihi boyunca, de¤iflen flartlara göre, büyük o¤ul, en yafll› hanedan üyesi, tayin edilen veliaht veya flu ya da bu sebeple herhangi bir flehzâdenin sultan oldu¤u görülür. Zaman zaman flehzade anneleri veya hanedan d›fl› güçler de bu konuda etkili olmufllard›r. Yani hanedan üyesi her flehzade sultan olabilir. Tabiat›yla bu telakki, siyasi tarihte hat›r› say›l›r bir yer tutan iktidar mücadelelerini, flehzade isyanlar›n› da körüklemifltir. Bu mücadelenin sonucunu belirleyici unsur ise hep güç üstünlü¤ü olmufltur. Hatta istisna da olsa bazen güçler denk oldu¤u zaman, Berkyaruk - Tapar mücadelesinde oldu¤u gibi, ülke ikiye bölünme noktas›na gelmifltir.

Sultan ve Abbasi Halifesi (‹ktidar ve Otorite) ‹slam tarihinde Dört Halife, Emevî ve Abbasîler’in ilk dönemlerinde “halife” Hz. Peygamberin vekili ile devlet baflkan› anlam›n› birlikte tafl›maktayd›; yani hem otorite, hem de iktidar (güç) sahibiydi. Sünnî Abbasî hilafetini tan›mayan fiîî Fat›mîlerde de durum ayn› idi. Abbasî hilafetinde güç zamanla önce emîrü’lümerâlara, sonra da Selçuklu sultanlar›na geçmifltir. Ancak bu gücün meflrûiyetinin dayana¤› yine otorite sahibi olan halife olmufltur. Bununla birlikte gücü elinde tutanlar da zaman zaman otoriteyi diledi¤i gibi yönlendirmek imkân›na sahip olmufllard›r. Selçuklu sultanlar› aç›s›ndan bakt›¤›m›zda; sultan ne kadar güç sahibi olursa olsun, Sünnî ‹slam dünyas› üzerinde meflrûiyetini kabul ettirmek, dolay›siyle etkili olabilmek için otorite sahibi olan Abbasî halifesinin sultanl›¤›n› onaylamas›na ihtiyaç duymaktayd›. Bu durum sultana, hem içerideki rakibi olan flehzadelere, hem de komflu devlet baflkanlar›na karfl› büyük bir imtiyaz sa¤lamaktayd›. Ayr›ca imparatorlu¤un hakim oldu¤u co¤rafyan›n müslüman halk›, zamanla say›lar› artsa da Türkmenlerden ibaret de¤ildi. Ço¤unlu¤u oluflturan birçok farkl› etnik topluluk vard›. Özellikle bunlar›n devlete itaâtinin sa¤lanmas› konusunda gelene¤e göre, halifenin sultan› tan›mas›n›n etkisi oldu¤unu söyleyebiliriz. Halife bu iradesini Ba¤dat ve civar›nda okunan hutbelerde sultan›n ad›n› zikrettirerek göstermekteydi.

“Metbû” Devlet ve “Tâbî”leri Devrin vassall›k anlay›fl› çerçevesinde, kendisine ba¤l› olunan/olunmak zorunda kal›nan otoriteye metbû denir Tâbi, hutbe okutmak, para kestirmek, vergi ve asker vermek gibi flartlar› yerine getirerek, kendisinin üzerinde bir otoriteye ba¤lanan/ba¤lanmak zorunda kalan kifli veya kuruma denir.

Tarihçilerin “Büyük” s›fat›n› vererek di¤erlerinden ay›rdetttikleri Selçuklu Devleti veya di¤er bir ifadeyle Selçuklu ‹mparatorlu¤u metbû, yani tâbî olunan devlet konumundad›r. O Selçuklu ailesinin kurdu¤u ilk ve sonra kurulan bölgesel Selçuklu flubelerinin de do¤du¤u devlettir. Selçuklu Devletinin tâbî (vassal)leri hakk›nda hanedan üyelerinin kurduklar› Selçuklu meliklikleri, di¤er Türk devletleri, Türk olmayan Müslüman devletler fleklinde bir derecelendirme yap›l›yor ise de, tâbîli¤e esas olan sadâkat ve güvenilirlik aç›s›ndan bak›ld›¤›nda bu tasnif ka¤›t üzerinde kalmaktad›r. Çünkü flehzadeler her ne kadar sultan›n o¤ullar› veya kardeflleri ise-


9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

ler de, ayn› zamanda rakipleridir. Tabiat› gere¤i tâbîlikte sadâkat ve süre düzensizdir. Ayn› flekilde yükümlülüklerde de bir standart yoktur. Tâbî olufl flekline, yani kan dökülmeden kendi r›zas›yla veya k›l›ç zoruyla olmas›na göre yükümlülüklerin veya yapt›r›mlar›n belirlendi¤i anlafl›lmaktad›r. Tâbîli¤in en baflta gelen ve en yayg›n olan göstergesi, bölgesinde okunan hutbelerde ve daha sonra e¤er bast›rma hakk› tan›nm›fl ise sikkelerinde (madenî para) metbûnun ad›n›n zikredilmesidir. Ancak siyasî tarih bilgilerimize göre, tâbî oldu¤unu bildi¤imiz baz› hükümdarlar›n bast›rd›klar› sikkelerde metbûnun ad›na rastlanmaz. Di¤er tâbîlik yükümlülüklerini, vergi ödeme, istendi¤inde asker gönderme, çocuklar›ndan bir veya birkaç›n› metbûnun saray›na rehin gönderme fleklinde s›ralayabiliriz. Büyük Selçuklu Devletinin bünyesinden dört mahallî Selçuklu flubesi daha do¤mufltur. Bunlar Selçuklu hanedan üyelerinin Sultan taraf›ndan atanmas› suretiyle, Büyük Selçuklulara tâbî olarak kurduklar› Kirman, Suriye ve Irak Selçuklular›d›r. Türkiye Selçuklular› ba¤›ms›z olarak kurulmufl, di¤erleri Büyük Selçuklu Devleti y›k›l›ncaya kadar ona tâbî olmaya devam etmifllerdir. Müslüman Türk devletlerinden Karahanl›lar ve Gazneliler zaman zaman Selçuklulara tâbî olmak zorunda kalm›fllard›r. Bu tâbîlik dönemleri siyasî tarih bilgilerinden ve bast›rd›klar› sikkelerden takip edebilmektedir. Hârizmflahlar ise Hârizm’e gönderilen valilerin zamanla elde ettikleri imtiyazlarla tâbî hükümdar konumuna yükselmeleriyle ortaya ç›km›flt›r. Hârizmflah Ats›z, Sultan Sancar’a karfl› birkaç defa isyan etmifl, sonra yeniden tâbî olmak zorunda kalm›flt›. Harizmflahlar ancak Irak Selçuklular›n›n y›k›lmas› üzerine ba¤›ms›z olabilmifllerdir. XII. yüzy›l›n ilk yar›s›nda, Suriye ve Irak Selçuklular›n›n topraklar› üzerinde merkezî otoritenin zay›flamas›na paralel olarak ortaya ç›kan atabeglikleri de tâbîlere dahil edebiliriz. Ancak bunlar, dönemin flartlar›na göre bazen do¤rudan Büyük Selçuklulara de¤il, onun bölgedeki tâbî uzant›s› olan Irak Selçuklular›na tâbî olmufllard›r. Bunlar›n bafll›calar› Togteginliler/Böriler (Dimaflk), Zengîler (Cezîre ve Suriye), ‹ldenizliler (Âzerbaycan), Salgurlular (Fars)’d›r. Yine Büyük Selçuklu Devletinin güçlü oldu¤u dönemlerde gayri Türk mahallî hanedanlar da zaman zaman onlara tâbî olmufllard›r. Cibal ve Yezd’de Kâkûyîler, Sistan’da Nîmrûz Melikleri, Taberistan ve Cürcân (Gürgân)’da Ziyârîler, yine Taberistan ve Gîlân’da Bâvendîler, Kirmanflah ve civar› ile Luristan’da Annâzîler, Âzerbaycan’da Ravvâdîler, Irak, Cezîre ve Kuzey Suriye’de Ukaylîler ve Diyarbekir ve çevresinde Mervânîleri bu gruba örnek olarak verebiliriz.

Sultan ve Saltanat Sembolleri Sultana mahsus olan herfley zamanla do¤al olarak onun sembolü haline gelmifltir. Bunlardan tac ve taht sadece ona ait olan alâmetlerdir. ‹kinci grup semboller ise tâbîler veya di¤er devlet adamlar› taraf›ndan da kullan›lm›fllard›r. Ancak sultana mahsus olanlar di¤erlerinden daha yüksek, daha görkemli ve farkl›d›r. Bunlar unvan-lâkab-künye, hutbede ad›n› zikrettirme, sikke bast›rma, nevbet vurdurma, tu¤ra ve tevkî’, ok-yay, sancak, ota¤ ve saray, t›raz-hil’at, yüzük, k›l›ç, kemer, çetr, ¤âfliye vs.dir. Bunlardan önemli ve özelli¤i olanlar› tan›yal›m: Unvan-lâkab-künye: Unvan hükümdar›n konumunu ifade eden ve isminin bafl›na getirilen s›fat veya s›fat tamlamas›d›r. Selçuklu liderleri önceleri bey, yabgu ve emir unvanlar›n› kullanm›fllar; ilk hükümdar Tu¤rul Bey ise hutbelerde 1038’den itibaren es-sultânu’l-muazzam, sikkelerde ise 1043/4’te es-sultân ve 1046/7’den bafllayarak es-sultânu’l-muazzam unvan›n› kullanm›flt›r. Önceleri baz› devlet

177


178

Büyük Selçuklu Tarihi

adamlar› taraf›ndan düzensiz olarak kullan›lan bu unvan›, Selçuklular ilk defa resmî ve daimî hükümdar unvan› haline getirmifllerdir. Bazen es-sultânu’l-a’zam unvan› da kullan›lm›flt›r. Ayr›ca ilave olarak flâhenflâhu’l-ecell, melikü’flark ve’l-¤arb, melikü’l-‹slâm veya rüknü’l-‹slâm gibi unvanlara da rastlanmaktad›r. fiehzadeler ise eyaletlere vali olarak melik unvan› ile gönderilmekteydi. Kirman Selçuklu hükümdarlar›n›n bast›rd›klar› sikkelerde melik, Suriye Selçuklular›ndan Tutufl’un sultan, o¤ullar›n›n melik, Irak ve Türkiye Selçuklular›n›n ise sultan unvan›n› kulland›klar› bilinmektedir. En basit ifadesiyle ....+ü’d-dîn veya ...+ü’d-devle formlar›ndaki s›fat tamlamalar›na lâkab denmektedir ve her hükümdar›n kendine mahsus lâkab› vard›r. Meselâ Tu¤rul Bey’in lâkab› Rüknü’d-dîn, Alp Arslan’›n Adudü’d-devle, Melikflah’›n Mu’›zzü’d-dîn’dir. Künye ise eski bir Arap gelene¤inin ‹slâm dünyas›nda yayg›nlaflmas›yla Selçuklulara intikal etmifltir. Ebû (babas›)+... formundaki isim tamlamas›ndan ibarettir. Tu¤rul Bey’in künyesi Ebû Tâlib, Alp Arslan’›n Ebû fiücâ’ ve Melikflah’›n Ebu’l-Feth idi. Hutbe: ‹slam dininde Cuma ve bayram namazlar›n›n bir rüknü olan hutbe zamanla, otoritenin, siyasî iktidar›n sembolü haline de gelmifltir. Çünkü hutbe iktidar›n kendini ifade edebilece¤i ve toplumla iliflki kurabilece¤i çok cazip ve do¤al bir ortamd›r. Bu imkan ve f›rsat› halifeler ve hükümdarlar de¤erlendirmifltir. Hutbede konumuz aç›s›ndan farkl› uygulamalar görülür: 1) Sultanl›¤›n› ilan eden bir flehzadenin ilk yapaca¤› ifl, Cuma hutbelerinde halifeninkinden sonra kendi ad›n› unvan›yla birlikte okutturma, böylece sultanl›¤›n› halka ilan etme. 2) Halife sultanl›¤›n› ilan eden bir flehzadenin tan›nma talebini kabul etti¤i takdirde, Ba¤dat ve civar›nda okunan hutbelerde kendi ad›ndan sonra bu yeni sultan›n ad›n› da okutturmas›. 3) Tâbî hükümdarlar›n ise kendi adlar›n› ancak halifenin ve metbû sultan›n ad›ndan sonra okutturmas›. 4) Baz› sultanlar›n veliaht ilan ettikleri flehzadelerinin ad›n› da hutbelerde okutturmas›. Böylece onun toplum tataf›ndan kabullenilmesini sa¤layarak do¤abilecek muhtemel siyasî kriz önlenmek isteniyordu. Sikke: Sikkenin (madenî para) aslî fonksiyonu bilindi¤i üzere bir al›fl-verifl arac› olmas›d›r. Öncelikle pek tabii sikkeler tedavüldeki para arz›n›, maden bollu¤unu, ülkenin iktisadî durumunu tespit etmemizi sa¤larlar. Ancak hutbe gibi, hatta hutbeden daha yayg›n olarak müslim, gayrimüslim herkesin cebine kadar ulaflabilen bir iktisadî araç oldu¤u için, sikke de siyasî iktidarlar›n vazgeçilmez bir göstergesi haline gelmifltir. Bugünkü gibi tek merkezde de¤il, hemen hemen her flehirde alt›n (dinar), gümüfl (dirhem) veya bak›r (fels) sikke bast›r›lmaktayd›. Üzerinde bast›ran›n isim, unvan, lâkab ve künyesi, darp yerinin ad›, tarihi ile baz› dinî ibareler ve ok-yay, k›l›ç gibi semboller yer almaktayd›. Dolay›s›yle bu tür bilgilerin en önemli ve güvenilir kayna¤›n› olufltururlar. Yine sikkelerden metbû sultan›n hakimiyet alan›n›, hanedan üyeleri aras›ndaki hiyerarfliyi, metbû-tâbî iliflkilerini, darbedilen flehrin tarihini tespit edebiliriz. Resim 9.1 Mu ‘›zzü’d-Devle [Arslan] Yabgu’nun 1025 y›l›nda Kermîne’de bast›rd›¤›, yay, ok-yay ve k›l›ç figürlü ilk Selçuklu sikkesi Kaynak: B. D. Koçnev, “Monety Musy Iabgu, Syna Sel’dzhuka (O Rannikh Etapakh Sel’dzhukidskovo Chekana)”, Epigrafika Vostoka, XXVI (2001), s. 34-51).


179

9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

Selçuklular›n ilk sikkesi 1025 y›l›nda Nur Kasabas› yak›n›ndaki Kermîne’de bas›lm›flt›r. Sikke Karahanl› tipinde bir gümüfl dirhem olup üzerinde Mu’›zzü’d-devle lâkab› ile Yabgu unvan›, yay ve k›l›ç figürleri bulunmaktad›r. Sikkeyi yay›nlayan Boris Koçnev sikkenin Musa Yabgu’ya ait oldu¤unu iddia ediyor ise de, siyasî olaylar, darp yeri ve darp tarihi Arslan Yabgu’ya ait oldu¤unu göstermektedir. Dolay›siyle ilk sikke Dandanakan Zaferinden, yani devletin kuruluflundan on befl y›l önce, Arslan Yabgu taraf›ndan, damad› Karahanl› Ali Tegin ile ittifak kurdu¤u dönemde bas›lm›flt›r. Tu¤rul Bey’in ilk sikkesi ise 1037 y›l›nda Niflabur’da bast›rd›¤› dinard›r. Sultandan baflka di¤er hanedan üyeleri ve baz› valiler de kendi bölgelerinde sikke bast›rmaktayd›lar. Resim 9.2 Sultan Alp Arslan’›n 1063/4 y›l›nda el-Ahvaz’da bast›rd›¤›, ok ve yay figürlü alt›n dinar: “esSultânü’l-Mu’azzam fiâhenflâh Melikü’l-‹slâm Alp Arslan” Kaynak: Münzen & Medaillen Deutschland GmbH, Auction 19, May 16th 2006, lot number 1157.

Tu¤ra ve Tevkî’: Tu¤ra Türklerde hükümdar›n ve hanedan›n iflaret ve yaz›l› sembolü anlam›na gelen Türkçe bir kelimedir. Tevkî’ ise Ortaça¤ ‹slam devletlerinde kullan›lan bir terim olup, Selçuklulara da intikal ederek ferman, tu¤ra anlamlar›nda kullan›lm›fl ise de genellikle k›sa bir dua kal›b›na dönüflmüfltür. Büyük Selçuklu, Kirman ve Suriye Selçuklular› sikkelerinde ok ve yay veya sadece yay figürünün tu¤ra olarak kullan›ld›¤› görülmektedir. Kaynaklarda i’timâdî ‘ala’llah’›n Tu¤rul Bey, Melikflah ve Berkyaruk’un, yensuru’llah’›n Alp Arslan’›n, iste’antü bi’llah’›n Tapar’›n ve tevekkeltü ‘ala’llah’›n ise Sancar’›n tevkî’i oldu¤u kaydedilmektedir. Ferman metni yaz›ld›ktan sonra, üst k›sm›na tu¤ran›n çekildi¤i, onun üstüne de tevkî’nin yaz›ld›¤› anlafl›lmaktad›r. Nitekim ayn› gelenek geliflerek Osmanl›larda da devam etmifltir. Ok ve yay figürünün yerini, daha sonralar› Türkiye Selçuklular› döneminde es-sultan veya sultan unvan› alm›flt›r. Dolay›siyle tu¤rada hükümdar ad› Selçuklu döneminden sonra yer almaya bafllam›flt›r. T›raz ve Hil’at: Hükümdara mahsus, onun isim, unvan, lâkab ve künyesinin flerit halinde yaz›l› oldu¤u, de¤erli kumafllardan dikilmifl elbiselere t›raz denmektedir. Sultan›n onurland›rma, ödüllendirme, tayin veya baflka vesilelerle devlet baflkanlar›na, gelen elçilere ve devlet adamlar›na gönderdi¤i veya verdi¤i hediyelere de hil’at denmektedir. Bu hediyeler baflta k›yafet olmak üzere, para, k›l›ç, kemer, at, eyer tak›m›, kös veya gulâmlardan oluflmaktayd›. Nevbet: Nevbet tak›m›n›n sultan›n saray veya ota¤›n›n önünde befl namaz vakti nevbet vurmas›, sultanl›¤›n flan›ndand› ve bu eski Türk devletlerinden beri uygulanan bir gelenekti. Nevbetin vurulmas› sultan›n hayatta ve devletin bafl›nda oldu¤unun ilan› anlam›na geliyordu. Nevbet tak›m›na nevbetiyye, bu müesseseye nevbet-hâne veya tabl-hâne denilmekteydi. Sultan izin verdi¤i takdirde tâbîler ise üç vakit nevbet vurdurabilirlerdi.


180

Büyük Selçuklu Tarihi

Resim 9.3 Yafll› bir kad›n›n arz›hal sundu¤u Sultan Sancar’a çetrdâr çetr tutarken Kaynak: Nizâmî-i Arûzî’nin Mahzen-i Esrâr adl› eserinin XVI. yüzy›l Safevî döneminde yaz›lm›fl bir kopyas›ndan. K›yafetler Safevî dönemine aittir.

Çetr m›zrak gibi uzun bir sap›n ucunda, genellikle siyah renkli de¤erli bir kumafltan yap›lm›fl küçük flemsiyedir. Orta Do¤uda çok eski bir gelenek olan çetri sultan ve meliklerin seferlerde, alaylarda at üzerindeyken, arkas›nda bulunan atl› bir gulâm (çetrdâr) taraf›ndan bafllar› üzerinde tutulurdu. Baz› Selçuklu çetrlerinin üzerinde ok-yay sembolünün bulundu¤u da bilinmektedir. Özellikle savafl meydan›nda sultan›n hayatta oldu¤u ve bulundu¤u yer çetrden anlafl›ld›¤› için büyük önem tafl›rd›. ⁄âfliye asl›nda sultan›n eyerinin örtüsü ise de, kaynaklarda onun sembolik anlam›n›n daha öne ç›kt›¤› görülmektedir. Nitekim ¤âfliye, rikâbdâr taraf›ndan merasimlerde at›yla giden sultan›n önünde, yukar› kald›r›l›p sa¤a sola çevrilerek tafl›n›rd›. Keza tâbîler sultana sadâkatlerini göstermek için, ¤âfliyeyi omuzlar›nda tafl›yarak yine sultan›n yan›nda veya önünde yürürlerdi. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

1

Saltanat sembolleri ne ifade eder? SIRA S‹ZDE

SARAY VE TEfiK‹LATI

D Ü fi Ü N E L ‹ M Saraylar›n bilindi¤i gibi iki yönü vard›r. Sultan ailesi ve hizmetkârlar›yla harem k›sm›nda özel hayat›n› devam ettirir. Sultan›n nikahl› efli hatun veya hatunlar, küçük S O R U ve bunlara hizmet eden hâce saray (had›m a¤as›), cariyeler ve yafltaki flehzadeler dâye (süt annesi) haremin sakinleriydi. Saray ayn› zamanda sultan›n devlet ifllerini yönetti¤i bir mekând›r. Sultan özel ve toplu kabuller yapard›. Cülus, veliaht tayini, D‹KKAT elçi teatileri ve kabulleri, karfl›lama ve u¤urlama, matem merasimleri saray hayat›n›n bilinen faaliyetleridir. SIRA S‹ZDEzaman›na kadar ve daha sonra devletin merkezini Merv’e tafl›Sultan Melikflah yan Sultan Sancar zaman›nda devlet hayat›nda O¤uz geleneklerinin daha fazla ha-

N N

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P


9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

kim oldu¤u görülür. Eski Türklerde yayg›n olan toy ve flölen gelene¤inin, yani hükümdar›n halk›n› doyurup hoflnut etmesinin hân-› ya¤ma ad›yla Selçuklularda da devam etti¤i, halka sofralar aç›ld›¤› görülür. Bununla birlikte Selçuklular kurulufltan itibaren birçok sebeple kabullenmek zorunda kald›klar› gulâm sistemine ilave olarak Melikflah döneminde daha da yo¤unlaflarak kendilerini Fars kültürünün etki alan› içinde buldular. Nitekim bütün Do¤u ‹slam dünyas›, Abbâsîler, Sâmânîler, Gazneliler vb. Sâsânî ‹mparatorlu¤unun miras› üzerinde kurulmufltu. Bu devletler onlar›n saray âdetleri, teflrifat usûlleri ve bürokratik geleneklerinden uzak kalamad›lar. Nitekim Selçuklular da bu çizgiyi devam ettirdi. Selçuklu sultanlar›n›n, han›m sultanlar›n ve melik flehzadelerin bir çok flehirde saraylar› vard›. Ayr›ca seferler s›ras›nda kurulan bir çeflit seyyar saray konumundaki ota¤› da bunlara ekleyebiliriz. Büyük Selçuklular›n Niflabur, Rey, Isfahan, Merv ve Tirmiz’de, Irak Selçuklular›n›n Hemedan ve Ba¤dad’da, Kirman Selçuklular›n›n Berdesir’de ve Suriye Selçuklular›n›n ise Haleb’te saraylar›n›n bulundu¤u bilinmektedir. Bunlar saray-› saltanat, saray-› sultan, dârü’l-memleke, dârü’s-sultan, dârü’l-emâre, köflk veya kasr gibi isimler tafl›maktayd›. Sultan›n yak›n hizmetini ve saray›n bütün ifllerini gören saray personeli, gulâm sistemiyle e¤itilen kiflilerden seçilmekteydi. Gulâmlar genelde sat›n alma, esir alma, hediye gönderilme vs. yollarla temin edilmekteydiler. Nizâmülmülk’e göre saray için seçilerek sat›n al›nan delikanl›lar, yedi y›ll›k bir e¤itimden geçirilir ve liyâkatlerine göre devlet kap›s›nda göreve bafllard›. Tafl›d›klar› “emir” unvan›ndan da anlafl›laca¤› gibi saray görevlileri askerî statüdeydi, yani k›l›ç ehlindendi. Saray emirlerine güven endiflesi nedeniyle veya gelirini art›rarak ödüllendirmek için sultan taraf›ndan mevcut görevine ilave olarak geçici veya devaml› ikinci bir makam›n tevcih edildi¤ine s›k s›k rastlan›r. Bu da saray emiri ve memuriyetler aras›nda geçiflgenlik oldu¤unu göstermektedir. Di¤er bir deyiflle tafl›nan unvanlarla, yerine getirilen baz› görevler uyuflmamakta veya iç içe girmektedir. fiimdi bu saray emirlerinin belli bafll›lar›n› tan›yal›m: Hâcib-i bozorg: Büyük hâcib veya bafl hâcib anlam›na gelen muhtelif Farsça ve Arapça tamlamalarla ifade edilen bu görevli saray âmiriydi. Sultan ile vezir ve dîvân-› a’lâ aras›ndaki irtibat› sa¤lard›. Unvan›ndan da anlafl›laca¤› gibi maiyetinde hâcibler vard›. Hâcib-i dergâh kabullerde teflrifat› düzenlerdi. Hâciblere as›l görevlerinin d›fl›nda elçilik veya ordu komutanl›¤› gibi geçici görevler de verilmekteydi. Vekîl-i der: Hâcibden daha özel bir durumu olan vekîl-i der ise a¤z› lâf apan, söz ustas›, yerine göre konuflmas›n› bilen, sultan›n mutlu, mutsuz anlar›n› bilip ona göre davranan, sultan ile vezir aras›nda arac›l›k eden bir görevliydi. Emîr-i dâd (Dâd beg): Adalet emiri anlam›na gelen emîr-i dâd, Nizâmülmülk’ün zikretti¤i emîr-i haresin Selçuklu uygulamas›ndaki karfl›l›¤›d›r ve bu unvan› ilk kullanan Büyük Selçuklu Devletidir. Kirman ve Türkiye Selçuklular›nda da mevcuttur. Emîr-i dâd›n as›l görevi, daha çok sultana ve devlete karfl›, yani siyasî suç iflledi¤i iddias›yla cezaland›r›lan kiflilerin cezalar›n› infaz etmekti. Yapt›¤› ifl dolay›s›yla nüfuz sahibi oldu¤u ve kendisinden korkuldu¤u, saray ve maiyetinin bulundu¤u, ilave olarak baflka görevler verildi¤i tespit edilmektedir. Üstâdü’d-dâr: Yine Siyâsetnâme’de geçen, ama Selçuklularda unvan olarak rastlanmayan vekîl-i hâss›n karfl›l›¤›d›r. Saray›n mutfak, f›r›n ve ah›r gibi bütün birimlerinin ihtiyaçlar›n› ve saray personelinin maafllar›n› hazine gelirlerinden ayr›lan bir kaynaktan karfl›lamak onun göreviydi. Yapt›¤› harcamalarda yolsuzluklar› önlemek için Hârizmflahlarda oldu¤u gibi dîvân-› a’lâ üyelerinin onay› gerekiyordu.

181

Gulam esir veya sat›n alma yoluyla elde edilen kölelerin, devletin ihtiyac› olan askerî ve sivil bürokrasi mensuplar›n› yetifltirmek üzere e¤itilip devlet hizmetine al›nd›¤› sistemin ad›d›r.


182

Büyük Selçuklu Tarihi

Emîr-i candâr: Candâr Farsça silah tutan anlam›na gelir. Emîr-i candâr sultan›n ve saray›n güvenli¤inden sorumlu hâssa askerlerinin bafl›yd›. Sultan›n kabullerinde daima haz›r bulunurlar ve huzura girecekleri kontrol ederlerdi. Sâhibü’l-alem (emîr-i alem): Sultan›n sanca¤›ndan sorumlu olan, merasimlerde ve savafllarda onu tafl›yan emirdir. Emîr-i silah (silahdâr): Silahhaneden sorumlu, merasimlerde ve tahtta otururken sultan›n silah›n› tafl›yan gulâmlar›n emiridir. Emîr-i câmedâr: Sultan›n k›yafetlerinin korundu¤u câmehaneden ve sultan›n giyim kuflam›ndan sorumlu olan emirdir. Hil’at olarak verilecek veya gönderilecek elbiseler de câmehanede korunurdu. Emîr-i çaflnigîr: Çaflnigîr Farsça lezzet tadan anlam›ndad›r. Bu emirin görevi sultan›n sofras›n› haz›rlatmak ve onun yiyece¤i yemeklerin tad›na önceden bakarak zehirlenme ihtimalini önlemekti. Ayr›ca muhtemelen aflç›bafl› konumunda olan hânsâlâr unvan›n› tafl›yan bir görevli daha bulunmaktayd›. fiarabdâr (fiarabî): Bilumum içeceklerin haz›rland›¤› ve korundu¤u flarabhaneden ve sultan›n meclislerinde sunulan içkilerin kalitesinden ve haz›rlanmas›ndan sorumlu olan emirdir. Emîr-i âhur (âhur beg, âhur sâlâr): Saray ah›r›nda bulunan atlar›n yetifltirilmesi, beslenmesi ve muhafaz›ndan sorumludur. Emîr-i flikâr / sayd: Hem spor, hem de bir nevi savafl talimi olan ava ç›kma iflinden, do¤anc› anlam›na gelen bâzdâr ise av kufllar›ndan sorumluydu. Hazinedâr (Hâzin): Sultan›n flahsî hazinesinden (hazîne-i hâss) sorumlu ve sultan›n izniyle emanet olarak verilen de¤erli eflyalar›, gönderilen hediyeleri muhafaza eden emirdir. Bunlar›n d›fl›nda sultana hoflça vakit geçirten nedimler ve maskaralar, onun at›n›n üzengisini tutan rikâbdâr, yatak ve hal›lar› seren, çad›rlar› kuran ferrâfl, müneccim ve hâdimleri de ekleyebiliriz. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

2

Saray emirlerinin genel özellikleri nelerdir? SIRA S‹ZDE

MERKEZ (HÜKÛMET) TEfiK‹LATI

D Ü fi Üvezâret N E L ‹ M ve bürokrasinin teflekkülünde de, Sâsânî bürokrasisini taklit Selçuklularda eden, Fars kökenli gulâm vezirlerin hakim oldu¤u Abbasî Devleti ile Sâmânî ve Gazneli çizgisi S O etkili R U olmufltur. Görev, yetki ve protokol bak›m›ndan bu devletlerin vezirleri aras›nda paralellik görülür. Bunda söz konusu devletlerin Arap, Fars ve Türk menfleli olmalar›na ra¤men, vezirlerin ayn› formasyon ile yetiflmifl Farsl›lar olD‹KKAT malar› büyük bir rol oynamaktad›r.

N N

VezâretSIRA S‹ZDE

Vezir sultan›n menflûru (ferman›) ile göreve bafllar. Yürütme, yasama ve yarg› yetkilerii elinde bulunduran sultan›n vekili olarak devletin bütün ifllerini sevk ve idaAMAÇLARIMIZ re eder. Belirli konularda ferman ç›karabilir ve yaln›z sultana hesap verirdi. Bütün idarî organlar ve memurlar ona ba¤l›d›r. Belirli görevlendirmeler d›fl›nda sultan›n yannda bulunur, ve seferlerine kat›l›r. Ordu sevkedebilir, ordunun K ‹ T Aseyahatlerine P bafl›nda komutan olarak sefere ç›kabilirdi. fiahs›na ba¤l› askerî birlikleri de vard›. Devlet bütçesini düzenler ve malî denetim yapard›. Hazine gelirlerinin artmas› için çaba gösterir, T E L Edevlet V ‹ Z Y O Nadamlar›n›n servetlerini hakl› haks›z yere müsadereye tabi tutabilir veya para cezas› verebilirdi. Memurlar› tayin ve azil yetkisi vard›r. Ancak bütün bunlar› yaparken hassas dengeleri de gözetmeli ve sultan› rahats›z edecek ic‹NTERNET


9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

raatlardan kaç›nmal›yd›. Tâbî hükümdarlar›na, devlet memurlar›na veya ilim adamlar›na hil’at giydirip unvan verebilirdi. Dîvân-› mezâlime baflkanl›k ederdi. Büyük Selçuklu Devletinde 16’s› Fars, 1’i Türk, 1’i Fellah ve 5’inin menflei bilinmeyen 23 vezir görev yapm›flt›r. Bunlar genellikle bürokraside yetiflen ve toprak sahibi de olan kiflilerdi. Özellikle Nizâmülmülk ve soyu bu makamda etkili olmufl ve 4 o¤lu, 1 ye¤eni ile 1 torunu vezirlik yapm›flt›r. Sultan›n kabulünde yer öper, onun huzurunda düzenlenen rûz-› bârda ve di¤er törenlerde haz›r bulunurdu. Sultan›n flerefine ziyafet verebilir, av partilerine kat›l›r, kat›lamazsa ona vekaleten sahib-i dîvân-› tu¤ra kat›l›rd›. Makam›na ve flahs›na mahsus unvan ve lâkablar tafl›rd›. Hil’at-i vezâret, mühür, divit, k›l›ç, nevbet, minder de onun sembolleridir. Onun makam› ve ikâmetgâh›na dârü’l-vezâre, dergâh-› vezâret, saray veya serâperde denmektedir. Maiyetinde gulâmlar›ndan seçilmifl nâib, divitdâr ile hâcib, üstâdü’d-dâr ve ferrâfl gibi memur ve hizmetlileri bulunurdu. Büyük Selçuklu vezirlerinin muazzam gelirleri vard›. Devlet gelirlerinin %10’u, kendisine verilen iktâ gelirleri, ganimet pay› ve maafl› onun gelir kaynaklar›yd›. Ancak elde ettikleri servetin önemli bir k›sm›n› kamu yarar›na kurduklar› vak›flara harcad›klar›n› da belirtmeliyiz.

Dîvân-› A’lâ (Vezâret) Vezirin baflkanl›k etti¤i ve dört dîvân reisinin kat›ld›¤› büyük dîvând›r. Bu dört dîvân tu¤ra/ inflâ, istîfâ, arz ve iflraf dîvânlar›d›r. Burada ülke ve idarî teflkilat ile ilgili genel konular görüflülür, karara ba¤lan›r ve gerekli emirler verilirdi. Dîvân-› tu¤ra / inflâ: Türkçe bir kelime olan tu¤ra Türk hükümdarlar›n fermanlar› ve sikkeleri üzerindeki alâmetiydi. Büyük Selçuklu ve Kirman Selçuklular›nda tu¤ran›n ok ve yay veya sadece yay figüründen ibaret oldu¤u bilinmektedir. Fermanlar üzerine bu sembolü sultan ad›na çizen ve ayn› zamanda bu dîvân›n reisi olan kifliye de tu¤râî veya sâhib-i dîvân-› tu¤ra / inflâ denilmekteydi. Tu¤râî vezirin nâibi idi ve büyük bir nüfuza sahipti. Yazma sanat› anlam›na gelen inflâ ise ‹slam devletlerinde iç ve d›fl resmî yaz›flmalar› ifade etmekteydi. Bu sanatla u¤raflan kâtiplere Arapça münflî, Farsça debîr denilmektedir. Selçuklular bu iki muameleyi bir dîvânda birlefltirmifllerdir. ‹slam dünyas›nda kâtiplere rehberlik etmesi için bir çok Arapça ve Farsça yazma usûlleri ile ilgili inflâ kitaplar› ve yaz›flma örneklerinin bulundu¤u münfleat mecmualar› yaz›lm›flt›r. Selçuklular özellikle bürokrasi üzerindeki Fars kültürünün ve dilinin etkisinden, Fars kökenlilerin bu sahadaki hakimiyetinden korunamad›lar ve Farsça resmî dil oldu. Ancak Arapça konuflulan bölgelerle ilgili yaz›flmalar Arapça yap›lmaktayd›. Dîvân-› istîfâ(-y› memâlik): Bu dîvân hazinenin gelir ve giderlerini düzenler, y›ll›k bütçeyi haz›rlard›; yani maliyeden sorumluydu. Vergi toplar, gelirleri art›rmak için çaba gösterir; devlet memurlar›na, askerlere, din adamlar›na ve seyyidlere maafllar›n› verirdi. Reisine müstevfî veya sâhib-i dîvân-› istîfâ denirdi. Kadrosu tecrübeli kâtipler ve muhasiplerden meydana gelmekteydi. Eyalet ve vilayetlerdeki maliye flubelerini denetlemek için nâiblerini ve memurlar›n› gönderirdi. Dîvân-› arz: Asker say›s›n› belirleme ve toplama, gerekli teçhizat› temin, kay›t ve kontrol etme, askerlere tahsis edilen iktâlar›n, maafllar›n idaresi, hâssa ordusu askerlerinin bistegânî denilen ücretlerinin üç ayda bir ödenmesi bu dîvân›n göreviydi. Dîvân reisine sâhib-i dîvân-› arz eyaletlerdeki temsilcilerine âr›z denmekteydi.

183


184

Büyük Selçuklu Tarihi

Dîvân-› iflrâf (-› memâlik): Devletin mâlî ifllerinin, gelir ve giderlerinin kontrolü ve denetlenmesi de bu dîvân›n göreviydi. Dîvân reisinin tafl›d›¤› unvan ise Müflrif (-i memâlik) veya sâhib-i dîvân-› iflraf idi. Eyalet ve vilâyetlerde bulunan dîvân nâibleri vergilerin belirlenen miktarda ve zaman›nda gelip gelmedi¤ini denetlerlerdi.

Di¤er Dîvânlar Bu dört dîvândan baflka dîvân-› a’lâya ba¤l› olmayan dîvânlar da vard› ve reisleri bu dîvân›n toplant›lar›na kat›lm›yorlard›. Dîvân-› mezâlim: Mezâlim zalimin gasbetti¤i veya zulümle al›nd›¤› için flikayetçi olunan fley anlam›na gelen Arapça mazlime kelimesinin ço¤uludur. Daha çok malla ilgili hak ihlalleri, kanunsuz tahsil edilen vergiler, el konulan mallar, gasp veya h›rs›zl›kla elde edilen gelirler bu dîvân›n görev alan›na girmektedir. Di¤er bir ifadeyle bu dîvân memurlar›n veya askerlerin nüfuzlar›n› kötüye kullan›p bask› kurarak fazla vergi ald›¤› veya mallar›n› gasbetti¤i sivil halk›n hak arad›¤›, adaletin tecelli etmesini umduklar› en yüksek makamd›r. Orta Ça¤ ‹slam devletlerinde yayg›n olan bu müessese Selçuklulara da intikal etmifltir. Önceleri haftada iki gün toplanan dîvâna bizzat sultan baflkanl›k etmekte iken, zamanla bu yükümlülüklerini vezirlere, eyalet ve vilayetlerde ise meliklere, reislere veya kad›lara b›rakm›fllard›r. Dîvân-› berîd: Orta Ça¤ ‹slam devletlerinde ve Selçuklularda bulunan bu dîvân istihbarat ve haberleflmeyi sa¤lard›. Merkez ile eyalet ve vilâyetler, yabanc› devletler aras›nda haberleflme ve istihbarat faaliyetlerini bu müessese yürütmekteydi. Reisine sahib-i berîd, vilâyetlerdeki görevlilere ise sahib-i haber denmekteydi. Sultan Alp Arslan’›n Nizâmülmülk’ün tavsiyesine, sâhib-i haberlerin dostu düflman, düflman› dost gösterebilecekleri endiflesiyle karfl› ç›karak bu müesseseyi kald›rd›¤› rivayet edilir. Ancak bu müdahelenin uzun sürmedi¤i ve dîvân›n tekrar kuruldu¤u anlafl›lmaktad›r. Hükümdarlar yöneticilerin, ordu ve halk›n durumunu, komflu devletlerdeki geliflmeleri ö¤renmek için her yere tüccar, seyyah ve sufî vs. k›l›¤›nda casuslar göndermekteydiler. Dîvân-› hâss: Bu dîvân gelirleri sultana tahsis edilen hâss arazilerin sevk ve idaresi ile meflgul olurdu. Sultan bu arazilerden hanedan üyelerine de iktâ veya temlik yoluyla verirdi. Dîvân reisine vekîl (-i dîvân-› hâss) denmekteydi. Dîvân-› evkaf-› memâlik: Kurulan her vak›f müstakildir ve vakfeden kiflinin belirledi¤i flartlar do¤rultusunda kad›n›n vak›f hukukuna uygun flekilde düzenledi¤i vakfiyesine ba¤›ml›d›r. Normal flartlarda d›fl bir müdahele söz konusu olmaz. Ancak vak›f hukukuna ayk›r› uygulamalar, suistimaller, yolsuzluklar ve anlaflmazl›klar oldu¤u zaman, flikayet üzerine veya teftifl için dîvân-› evkaf-› memâlik devreye girmektedir. Vâk›f›n tayin etti¤i mütevellîlerden kimse kalmazsa, dîvân bir mütevellî tayin edebilir. Kad›lar da ek görev olarak vak›flar›n yönetimi ve kontrolüyle meflgul olurlar. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

3

Selçuklu bürokrasisini SIRA S‹ZDE k›saca tan›t›n›z.

EYALET TEfiK‹LATI

D Ü fi Ü N E L ‹ M Selçuklularda taflran›n yönetiminin esas›n› eyaletler, eyaletleri ise vilayetler oluflturmaktayd›. Eyaletlere melik unvan›yla flehzadeler veya sipehsâlar / isfehsâlâr deS O R Nâib-i U nen komutanlar eyâlet unvan›yla vali olarak gönderilirdi. Vilayetlere tayin edilen valiler ise amîd, reîs veya flahne/fl›hne unvan›n› tafl›maktayd›lar.

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ


9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

‹ktâ Sistemi Eyaletler yani taflra, bir anlamda ülkenin zahire ambar›, dolay›s›yle vergi kayna¤›yd›. Köylünün ekip biçti¤i, hububat üretilen bu topraklardan hem iktâ vergisi tahsil ediliyor, hem de ülkenin tah›l ihtiyac› karfl›lan›yordu. ‹ktâ asl›nda sadece bir vergi sistemi de¤ildi. Nizâmülmülk Orta Ça¤ ‹slam dünyas›nda uygulanmakta olan bu sistem üzerinde baz› de¤ifliklikler yap›p, idârî iktâlar› askerî iktâlara dönüfltürerek topra¤a ba¤l› bir ordu sistemi gelifltirmifltir. Daha önce de belirtti¤imiz gibi Selçuklularda (ve daha sonra Osmanl›larda) ülke topraklar› üzerinde devlet mülkiyetinin esas al›nd›¤› mîrî arazî sistemi uygulanmaktayd›. Bu sistemin bir parças› olan iktâ ile devlet çok yönlü bir kazanç elde etmekteydi: 1) Arazi gelir vergisi ekilen mahsulün cinsinden aynî olarak toplanmaktad›r. 2) Eyalet ve vilayetlere tayin edilen yöneticilerin hizmet bedelleri yerinde temin edilmektedir. 3) Sulh zaman›nda, tayin edildikleri eyalet, vilâyet veya daha küçük idarî birimler mukta’lar (iktâ sahipleri) taraf›ndan yönetilmektedir. 4) Ayn› zamanda sefer zaman› önceden belirlenen miktarda asker toplanarak orduya kat›lmas› sa¤lanmaktad›r. 5) Uygulanan bu sistemle vergi tahsili, eyalet yönetimi ve asker temini birlikte sa¤lanm›fl, böylece kaynak israf› ve gereksiz istihdam önlenmifltir. Eyalet ile merkez aras›nda para transferine gerek kalmam›fl ve gelirler kendi bölgesinde de¤erlendirilmifltir. 6) Mukta’ topra¤›n mülkiyetine sahip olmad›¤› gibi, topra¤› iflleyen ve vergisini veren köylü üzerinde de bir tasarruf hakk›na sahip de¤ildir. Ayn› flekilde arazilerden al›nacak vergiyi iktâ sahibi de¤il, devlet belirledi¤i ve iktâ sahibinin köylü üzerinde bir tasarrufu söz konusu olmad›¤› için, sistem feodal bir karakter tafl›maz. Ancak özellikle iktidar mücadeleleri dolay›s›yle devletin merkezinde istikrars›zl›k oldu¤u dönemlerde, baz› büyük iktâ sahiplerinin f›rsat› de¤erlendirip nüfuz kazanarak feodal bir yap›ya büründükleri de görülür. 7) Eyalet yöneticilerine bütün eyaletin iktâ geliri tevcih edilince idârî iktâlar ortaya ç›km›flt›r. Yetkilerinin bir k›sm›n› mukta’ya devreden sultanlar idârî iktây› güçlü emirlerin deste¤ini sa¤lamak için kullanmak istemifller ise de bu uygulama flahsa ba¤l› ordular›n geliflmesine ve iktân›n babadan o¤ula geçen mülkiyete dönüflmesine yol açm›flt›r. Sonra da sultanlar bu emir ve atabeglerin nüfuzu alt›na girmifllerdir. 8) Daha çok ‹ran’›n do¤usunda, s›n›r boylar›nda görülen askerî iktâlar Sancar döneminde merkezîleflmeye bafllad›. Zamanla bu iktâlar da babadan o¤ula intikal etti. 9) Saray emirlerine ve merkez teflkilat›ndaki bürokratlara ek gelir olarak iktâ da verilmifltir. Ancak bunlar iktâ bölgesinde oturmad›klar› için idârî iktâlardan, askerlere erzak temini için verilmemesi aç›s›ndan da askerî iktâlardan ayr›lmaktad›r. 10)Ömür boyu tahsis edilen emlâk, babadan o¤ula geçen tasarruf hakk› veya para ba¤›fl› yap›lmak suretiyle ortaya ç›kan flahsî iktâlar da vard›.

Eyalet Yöneticileri Melik: Selçuklu taht›n›n vârisleri olan flehzadeler melik unvan›yla, geliri yüksek olan büyük eyaletlere vali tayin edilmekteydiler. Ancak flehzadelerin küçük yaflta

185


186

Büyük Selçuklu Tarihi

veya tecrübesiz olmalar› nedeniyle, sultan daha önce terbiye ve e¤itimleri için tayin etti¤i gulâm kökenli atabegleri de vasî olarak flehzade ile birlikte gönderiyordu. Böylece atabeg hem flehzadenin yönetim tecrübesi edinmesini sa¤l›yor, hem de onun ad›na eyaleti yönetiyordu. Bu sebeple sultan, flehzadesini eline teslim edece¤i atabegi, güvenilir, liyakatli ve tecrübeli kumandanlardan seçerdi. Buna ra¤men merkezî iktidar›n zay›flad›¤› dönemlerde, XII. yüzy›l›n ilk yar›s›ndan itibaren bu atabeglerin ço¤u nüfuz kazan›p fiilen yönetimi ele geçirdiler; böylece atabeglik ad› verilen hanedanlar ortaya ç›kt›. Meliklerin de saraylar› ve vezirleri vard›. Selçuklu meliklerinin tayin edildikleri eyaletlerde sultan›n yetkilerini kulland›¤›, verdikleri emirlerin ise sultan›nkilere eflit oldu¤u kabul edilmektedir. Eyalet, merkezdeki dîvân-› a’lân›n bir uzant›s› olan dîvân-› eyâlet ile yönetilmekteydi. Bu dîvâna ba¤l› olarak merkezdeki gibi mâlî iflleri düzenleyen ve bafl›ndakine müstevfî denen dîvân-› istîfâ ile dîvân-› iflraf da bulunmaktayd›. Eyalet valileri düzeni ve güvenli¤i sa¤lamak, seyahat edenlerin rahat› ve güvenli¤i için ikta sahipleri ve flahnelerle iflbirli¤i yapmakla mükellefti. Haks›zl›¤a u¤rayanlar›n flikayetlerini dinlemesi, haks›zl›¤a ve kanunsuzlu¤a karfl› mücadele etmesi için dîvân-› mezâlim reisini uyarabilirdi. Melik vergi miktarlar›n› de¤ifltiremezdi ve haraç, öflür ve dîvâna ait vergileri zaman›nda, kurallara uygun toplan›p toplanmad›¤›n› kontrol etmek zorundayd›. Emir ve memurlar›n maafllar›n› belirler, vilayetlere flahne ve di¤er memurlar› tayin ederdi. Nâib-i eyâlet/vilâyet: Baz› komutanlar (isfehsalâr) sultan›n nâibi olarak nâibi eyâlet unvan›yla eyaletlere vali tayin ediliyordu. Yetkileri hemen hemen meliklerinki gibiydi. Amîd: Eyalet veya vilayetlerde sivil valilerin tafl›d›¤› bir unvand›r. Selçuklular sulh ile kan dökülmeden teslim ald›klar› flehirlerde, genellikle eski yöneticileri veya yerli eflraftan birisini vali tayin ediyorlard›. Amîdlerin de bu flekilde tayin edilen vali oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Bulundu¤u eyalet veya vilayette ordu haz›rlama, bir flehri koruma, hil’atleri haz›rlama, hac yollar›n›n güvenli¤ini sa¤lama veya dîvân-› mezâlime baflkanl›k etme gibi idarî olan her konuyla ilgilenirlerdi. fiahne/fi›hne: Orta Ça¤ Do¤u ‹slam dünyas›nda bir flehri veya bölgeyi muhafaza ve kontrol etmekle yükümlü olan kiflilerin tafl›d›¤› unvand›r. Selçuklularda asker kökenli valiler, garnizon komutanlar› veya güvenlik amiri konumundaki kifliler bu unvan› tafl›maktayd›. Yerli yöneticilerden veya eflraftan seçilen amîd ve reîs ile karfl›laflt›r›ld›¤›nda flahnelerin farkl› özellikleri öne ç›kar. Nitekim Selçuklu merkezî yönetiminin do¤rudan müdahil olmak istedi¤i eyalet veya vilayetlerde (Irak, Ba¤dad gibi) asayifli sa¤lamak, vaziyete hakim olmak için Türk as›ll› gulâm komutanlar› flahne unvan› ile vali veya garnizon komutan› olarak tayin etti¤i görülmektedir. Bunlar›n maiyetinde askerî birlikler de bulundu¤u için askerî yönü a¤›r basmaktad›r. Reîs: En alt kademeden sivil bir memurdur ve yerli halk›n eflraf›ndan gelir. Görev alan› bir mahal, flehir veya farkl› büyüklükte bir bölge olabilirdi. Bulundu¤u yerde merkezî idarenin temsilcisidir. Reislik dîvân›na dîvân-› riyâset denirdi. Reis valinin ve onun temsilcilerinin emrindeydi. Nâibi ve memurlar› vard›. Reaya ile memurlar aras›nda arabuluculuk yapard›. Para, fiat, ölçü ve tart›lar› kontrol eder, muhtesibe nezaret eder, vergileri düzenlerdi. SIRA S‹ZDE

4

Eyalet teflkilât›n›n temelini oluflturan sistemi aç›klay›n›z. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT


9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

ASKERÎ TEfiK‹LAT Türk devletlerinin en köklü ve güçlü müessesesi ordudur. Bu gelene¤i devam ettiren Selçuklular, bozk›r kültürünün kazand›rd›¤› at, okçuluk ve uygulad›klar› savafl taktikleriyle yerleflik kültürlerin hantallaflm›fl ordular›n› bozguna u¤ratarak k›sa zamanda bir imparatorluk kurmufllard›r. Büyük Selçuklu Devletinin ve di¤er Selçuklu hanedanlar›n›n ordular›n› oluflturan iki ana unsur, gulâm ve iktâ askerleridir. Bunlar›n d›fl›nda flartlara göre orduya kat›lan meliklerin ve di¤er devlet adamlar›n›n askerleri, Türkmenlerin ve tâbî devletlerin yard›mc› kuvvetleri de vard›r.

Gulâm Askeri Daha önce de bahsedildi¤i gibi sat›n alma, esir alma veya hediye gelme suretiyle temin edilip ciddî bir e¤itimden geçirilen farkl› soylardan gulâmlar, vas›flar›na göre sarayda, bürokraside ve orduda istihdam ediliyorlard›. Sultan› ve saray› koruyan muhaf›z birli¤i ve merkezdeki daimî ve profesyonel orduyu oluflturan askerler de iflte bu gulâmlardan seçilmekteydi. Bunlar›n di¤er bir özelli¤i de, hizmetlerinin karfl›l›¤›n›, bistegânî denilen ve üç ayda bir nakit olarak, yani y›lda dört defa maafl almalar›d›r. Gulâmân-› saray: Sultan›n ve saray›n korunmas› için farkl› soylardan seçilmifl, sultana ba¤l› 1.000 hâss gulâm vard›r. Ayr›ca bunlara ilave olarak emir ve sipehsâlârlar›n komutas›ndaki 3.000 gulâm ihtiyaç an›nda haz›r bulunmal›d›r. Müfredler: Gulâmân-› saraydan seçilmifl gösteriflli, iyi giyimli, seçkin 100’ü Horasanl›, 100’ü Deylemli 200 kifliden oluflur. Savafl ve bar›flta devaml› sarayda haz›r bulunurlar. Bunlara gerekti¤inde verilen 200 tak›m silahlar› vard›r. Bu silahlar›n 20’si kay›fl› alt›ndan olan k›l›ç ve alt›n kalkan, geri kalan 180 kay›fl, kalkan ve m›zraklar ise gümüfltür. Maafllar› dolgun ve ücretleri yeterli olmal›d›r. Her 50 kiflinin bafl›nda bir nâib bulunur. Hepsi süvari ve tam teçhizatl›d›r (Nizâmü’l-Mülk, 1982). Bu bilgilerden müfredlerin saraydaki merasim ve muhaf›z birli¤i oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Hâssa Ordusu: Profesyonel, her an sefere haz›r merkez ordusudur. Melikflah zaman›nda bunlar›n mevcudunun 45.000 oldu¤u bilinmektedir.

‹ktâ Askeri Daha önce de anlat›ld›¤›o gibi, iktâ sisteminin bir boyutu da sefer zaman› asker toplanmas›d›r. ‹ktâ bölgesinden ne kadar asker ç›kar›labilece¤i devletin gönderdi¤i memurlar taraf›ndan belirlenmekte, iktâ sahipleri de sefer zaman› belirlenen miktardaki asker ile birlikte orduya kat›lmaktad›r. Askerî iktâ sistemini gelifltiren ve Selçuklu ordusuna tatbik eden vezir Nizâmülmülk’tür. Bu uygulama ile sefer zaman› eyaletlerden toplanan askerlere maafl yerine tar›m arazilerinin vergileri tahsis edilmifltir. Böylece temin edilen asker mevcudu, Sultan Melikflah zaman›nda 400.000’i bulmufltur. Daha çok ‹ran’›n do¤usunda s›n›r boylar›nda görülen askerî iktâlar Sancar döneminde bu iktâlar da babadan o¤ula intikal eder hale geldi.

Melik fiehzadelerin ve Di¤er Devlet Adamlar›n›n Askerleri Eski Türklerdeki ülke topraklar›n›n yönetiminin hanedan üyelerine taksim edilmesi gelene¤i (ülüfl) Selçuklu döneminde de devam etmekteydi. fiehzadeler melik unvan› verilerek eyaletlere vali olarak gönderiliyordu. Keza büyük komutanlar da eyalet veya vilayet yöneticisi olarak tayin ediliyorlard›. Bunlar›n kendilerine ba¤l›

187


188

Büyük Selçuklu Tarihi

gulâm askerleri de vard›. ‹htiyaç oldu¤unda Sultan›n emriyle askerleriyle birlikte orduya kat›l›rlard›. fiehzadeler Selçuklu ailesinin mensuplar› olmakla beraber, ayn› zamanda birbirlerinin rakipleri idiler. Siyasî varl›klar›n› sürdürebilmeleri için bu askerler büyük önem tafl›maktayd›.

Türkmenler Türkmenler (O¤uzlar) Selçuklu Devletinin bel kemi¤iydi. Bunlar›n devletin kuruluflunda ve hakimiyetin yay›lmas›nda büyük emekleri olmufltur. Türkmenlerin bir k›sm› zamanla yerleflik hayata geçmifl olsa da, as›l büyük k›sm› bozk›r hayat›n›n gere¤i olarak merkezî otoritenin “boyunduru¤u” alt›na girmeye yanaflmamakta, ama devletle karfl› karfl›ya gelmemeye de özen göstermekteydiler. Sultanlar ise devletin aslî unsuru olan Türkmenleri, Nizâmülmülk’ün de tavsiyeleri do¤rultusunda küstürmemeye, hofl tutmaya çabal›yorlard›. Yerleflikleri rahats›z ettiklerinde onlar› uyar›p cihada (Rûm’a yani Anadolu’ya, H›ristiyan Bizans üzerine) teflvik ediyorlard›. Zaman zaman da merkezî ordunun seferlerine takviye güç olarak kat›l›rlard›.

Tâbîlerin Yard›mc› Kuvvetleri Tâbî hükümdarlar›n yükümlülüklerinden biri de yap›lan anlaflman›n gere¤i olarak istendi¤inde askerleriyle yard›ma gelip orduya kat›lmalar›yd›.

ADLÎ TEfiK‹LÂT Nizâmülmülk’e göre hüküm sahibi sultand›r; sultan ‹slâm hukukunu bilmiyorsa nâib tayin etmelidir. Dolay›siyle kad›lar onun nâibleridir, yani onun ad›na hüküm verirler. Di¤er ‹slâm devletlerinde oldu¤u gibi Selçuklularda da adalet kazâ ve vilayetlerde, yani bütün ülkede kad›lar vas›tasiyle sa¤lanmaktayd›. K¯adi’l-kudât (kad›lar kad›s›, bafl kad›) ise adlî teflkilât›n bafl›ndaki kifliydi. O sultan taraf›ndan düzenlenen bir törenle tayin edilirdi. K¯adi’l-kudât ve kad›lar teorik olarak sultana ve dîvân-› a’lâya ba¤l› olmay›p ba¤›ms›z karar vermekteydiler. Uygulamada ise yetkileri daha s›n›rl›yd›; sultan›n emirlerini yerine getiriyor ve onun taraf›ndan azledilebiliyorlard›. Eyalet veya vilayetlerde ise valiye ba¤l›yd›lar. Kad›l›k makam›na genellikle âlimler ve fakîhler soyundan gelenler atan›yor ve s›kl›kla babadan o¤ula geçiyordu. Kad›, din ve fleriat (hukuk) ile ilgili bütün ifllerde yetkilidir ve dîvân kendisini desteklemek zorundad›r. Kad› ayn› zamanda hâkimdir, yani örfî mahkeme iflleri de ona düfler. Kad›n›n, hukukî faaliyeti esnas›nda kulland›¤› kaynaklar, Kur’an, Hadîs, Hz. Peygamber’in arkadafllar›n›n ve ‹mamlar’›n sözleri, ‹cmâ’, eskilerin ve ‹mâm-› A’zam Ebû Hanife’nin koydu¤u kaidelerdir. Kad›lar günlük hayatla ilgili nikâh, boflanma, emlâk vs. al›m-sat›m ifllemleri, vakfiyelerin düzenlenmesi ve tescili, vak›flarla ilgili anlaflmazl›klar, adi suçlar gibi muhtelif konularda yegâne karar mercii idiler. Büyük Selçuklularda hâssa ordusu mensuplar› ile ilgili davalara bakan ve kad›y› haflem ve leflker-i hazret unvan›n› tafl›yan di¤er bir kad› daha vard›. Bu kad› vak›flara da nezaret ederdi.


9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

189

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

N A M A Ç

3

Selçuklu devlet anlay›fl› içerisinde hakimiyetin hukukî dayana¤›n› analiz edebilecek, ‹slam öncesi Türklerde hükümranl›¤›n (kut) ilâhi bir kayna¤a dayand›¤›na inan›lmaktayd›. Bu anlay›fl›n ‹slam› kabulden sonra da devam etti¤i görülür. Nitekim Kutadgu Bilig’deki “Hükümdarlar iktidar› Tanr›’dan al›rlar.” sözü, bunu aç›k bir flekilde gösterir. Nizamülmülk de Allah’›n her as›r halktan birini seçti¤ini belirtir. Bununla birlikte devleti kuran veya bafl›na geçen hükümdar›n ancak Tanr›’n›n gönderdi¤i, “kut” verdi¤i bir soyun mensubu olmas› gerekti¤ine de inan›lmaktayd›. Bu inan›fl›n da, ‹slamdan sonra devam etti¤i görülür. O¤uz boylar›ndan ç›km›fl bütün hanedanlarda oldu¤u gibi Selçuklu hanedan›n›n da kendilerini destanî O¤uz Han’a dayand›rmalar› bu inan›fl›n bir sonucudur. Metbû-tâbî iliflkilerini aç›klayabilecek, Selçuklu ‹mparatorlu¤u metbû yani tâbî olunan devlet konumundad›r. O Selçuklu ailesinin kurdu¤u ilk ve sonra kurulan bölgesel Selçuklu hanedanlar›n›n da do¤du¤u devlettir. Tabiat› gere¤i tâbîlikte sadâkat ve süre düzensizdir. Ayn› flekilde yükümlülüklerde de bir standart yoktur. Tâbî olan›n kimli¤ine, tâbi olufl flekline, yani kan dökülmeden kendi r›zas›yla veya k›l›ç zoruyla olmas›na göre yükümlülüklerin veya yapt›r›mlar›n belirlendi¤i görülür. Tâbîli¤in en baflta gelen ve en yayg›n olan göstergesi, bölgesinde okunan hutbelerde ve daha sonra e¤er bast›rma hakk› tan›nm›fl ise sikkelerinde metbûnun ad›n›n zikredilmesidir. Ancak baz› hükümdarlar›n bast›rd›klar› sikkelerde metbûnun ad›na rastlanmaz. Di¤er tâbîlik yükümlülüklerini, vergi ödeme, istendi¤inde asker gönderme, çocuklar›ndan bir veya birkaç›n› metbûnun saray›na rehin gönderme fleklinde s›ralayabiliriz. Gulâm sisteminin Selçuklulardaki yerini belirleyebilecek, Gulâmlar genelde sat›n alma, esir alma, hediye gönderilme vs. yollarla temin edilmekteydiler. Nizâmülmülk’e göre saray için seçilerek sat›n al›nan delikanl›lar, yedi y›ll›k bir e¤itimden geçirilir ve liyâkatlerine göre devlet kap›s›nda göreve bafl-

lard›. Ancak hükümdarlar›n gulâmlara ihtiyaç duymas›n›n bafll›ca sebebi sadâkat olmas›na ra¤men, kendilerinin seçip tayin etti¤i gulâmlara zaman zaman güvenemedikleri görülmektedir. Bu sebeple yap›lmas›n› istedikleri bir ifli, görevi olan emire de¤il de, güvendikleri di¤er bir emire verebilmekteydiler. Tafl›d›klar› “emir” unvan›ndan da anlafl›laca¤› gibi saray görevlileri askerî statüdeydi, yani k›l›ç ehlindendi. Ciddî bir e¤itimden geçirilen farkl› soylardan gulâmlar, vas›flar›na göre sarayda, bürokraside ve orduda istihdam ediliyorlard›. Sultan› ve saray› koruyan muhaf›z birli¤i ve merkezdeki daimî ve profesyonel orduyu oluflturan askerler de gulâm kökenliydi. Bunlar›n di¤er bir özelli¤i de, bistegânî denilen ücretlerini üç ayda bir, yani y›lda dört defa almalar›d›r.

N A M A Ç

4

N A M A Ç

5

‹ktâ sisteminin Selçuklular için ne ifade etti¤ini de¤erlendirebilecek, Ortaça¤ ‹slam devletlerinde uygulanan iktâ sistemi Selçuklu devlet teflkilât›n›n da temel tafllar›ndand›r. Devlet mülkiyetinin esas al›nd›¤› toprak sisteminin (mîrî arazi) bir sonucu olan iktâ, maliyenin uygulad›¤› gelir vergisi toplama usulü yan›nda, taflra (eyalet ve vilayet) yönetimi ve savafl zaman› asker toplamay› birlikte sa¤layan kapsaml› bir sistemdir. Eyaletler yani taflra, bir anlamda ülkenin zahire ambar›, dolay›s›yle vergi kayna¤›yd›. Köylünün ekip biçti¤i, hububat üretilen bu topraklardan hem iktâ vergisi tahsil ediliyor, hem de ülkenin tah›l ihtiyac› karfl›lan›yordu. ‹ktâ asl›nda sadece bir vergi sistemi de¤ildi. Nizâmülmülk Orta Ça¤ ‹slam dünyas›nda uygulanmakta olan bu sistem üzerinde baz› de¤ifliklikler yap›p, idârî iktâlar› askerî iktâlara dönüfltürerek topra¤a ba¤l› bir ordu sistemi gelifltirmifltir. Selçuklu ordusunun kaynaklar›n› belirleyebileceksiniz. Büyük Selçuklu Devletinin ve bölgesel Selçuklu flube hanedanlar›n›n ordular›n› oluflturan iki ana unsur, gulâm askeri ile iktâ askeridir. Bunlar›n d›fl›nda flartlara göre orduya kat›lan melikler ve di¤er devlet adamlar›n›n askerleri, Türkmenlerin ve tâbî devletlerin yard›mc› kuvvetleri de vard›r.


190

Büyük Selçuklu Tarihi

Kendimizi S›nayal›m 1. Türklerde hâkimiyetin hukukî dayana¤› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Seçim b. Yabguluk c. Tanr›’n›n “kut” verdi¤i asil bir soy d. Güçlü olma e. Peygamber soyuyla evlenme

7. Afla¤›dakilerden hangisi Selçuklu vezirlerinin gelirlerinden biri de¤ildir? a. Vak›f geliri b. Ganimet pay› c. Devlet gelirlerinin % 10’u d. ‹ktâ gelirleri e. Maafl

2. Selçuklu sultanlar›n›n Abbasî halifeleri taraf›ndan tan›nmak istemelerinin sebebi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Halifeli¤i elde etmek b. Otoriteye sahip olmak c. Fât›mîlere karfl› üstünlü¤ü ele geçirmek d. Sünnî ‹slam dünyas›nda meflrûiyet sa¤lamak e. Halife ile ittifak kurmak için

8. Dîvân-› a’lâya kat›lmayan dîvân reisi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Tu¤râî b. Vekîl (-i dîvân-› hâss) c. Müflrif d. Sâhib-i arz e. Müstevfî

3. Tâbîlik yükümlülüklerinin öncelikli ve yayg›n olan› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Vergi ödeme b. Sikke c. Asker gönderme d. Rehin gönderme e. Hutbe

9. Afla¤›dakilerden hangisi iktâ sistemi ile ilgili de¤ildir? a. Vergi toplama b. Eyâlet yönetimi c. Maafl d. Asker toplama e. Mîrî arazi

4. Afla¤›dakilerden hangisi bir unvan de¤ildir? a. Ebû’l-Feth b. Yabgu c. fiâhenflâhu’l-ecell d. Melik e. es-Sultânu’l-Mu’azzam 5. Gulâmlarda aranan öncelikli vas›flar afla¤›dakilerden hangileridir? a. Yak›fl›kl› ve heybetli olma b. Olgun yaflta olma c. Yabanc› dil bilme d. Liyâkat ve güvenilirlik e. Türk olma 6. Siyâsetnâme’de geçen emîr-i haresin Selçuklulardaki karfl›l›¤› afla¤›dakilerden hangisidir? a. fiarabdâr b. Emîr-i candar c. Emîr-i dâd d. Üstâdü’d-dâr e. Vekîl-i hâss

10. Afla¤›dakilerden hangisi atabeglerin özelliklerinden biri de¤ildir? a. Mürebbîlik b. fiehzade ad›na eyâleti yönetme c. Liyâkat, güvenilirlik ve tecrübe d. Gulâm e. Dîvân reisi


9. Ünite - Büyük Selçuklu Devlet Teflkilat›

191

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. c

2. d

3. e 4. a 5. d 6. c 7. a 8. b 9. c 10. e

Cevab›n›z yanl›fl ise “Hakimiyetin Hukukî Dayana¤› (meflrûiyeti)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “Sultan ve Abbasi Halifesi (‹ktidar ve Otorite)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “Metbû” Devlet ve “Tâbî’leri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “Sultan ve Sembolleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “Saray ve Teflkilât›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “Saray ve Teflkilât›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “Vezâret” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “Dîvân-› A’lâ (Vezâret)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “‹ktâ Sistemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Cevab›n›z yanl›fl ise “Eyâlet Yöneticileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Sultana mahsus olan önemli önemsiz herfley, do¤al olarak zamanla onun sembolü haline gelmifltir. Unvan, hutbe ve sikke baflta olmak üzere bütün bu semboller, farkl› zaman ve zeminlerde hükümdar›n gücünü, toplumun neredeyse iliklerine ifllercesine veya beyinlere nakfledercesine ilan etmektedir. Bütün bunlar hükümdar›n dosta, düflmana karfl›, ne kadar muhteflem ve muktedir oldu¤unu gösterir. S›ra Sizde 2 Saray emirleri gulâm kökenli olup iyi yetiflmifl, liyâkatli ve güvenilir kiflilerdir. Tafl›d›klar› “emir” unvan›ndan da anlafl›laca¤› gibi saray görevlileri askerî statüdeydi, yani k›l›ç ehlindendi. Saray emirlerine güven endiflesi veya gelirini art›r›p ödüllendirmek için sultan taraf›ndan mevcut görevine ilave olarak geçici veya devaml› ikinci bir makam›n tevcih edildi¤ine s›k rastlan›r. Bu da saray emirlerinin tayin, görev ve yetkileri hususunda uygulamada bir karmafla yafland›¤›n› ve memuriyetler aras›n-

da geçiflgenlik oldu¤unu göstermektedir. Di¤er bir deyiflle tafl›nan unvanlarla, yerine getirilen baz› görevler uyuflmamakta veya iç içe geçmektedir. S›ra Sizde 3 Selçuklularda vezâret ve bürokrasinin teflekkülünde Sâsânî bürokrasisini taklid eden ve Fars kökenli vezirlerin hakim oldu¤u Abbasî, Sâmânî ve Gazneli çizgisi etkili olmufltur. Görev, yetki ve protokol bak›m›ndan bu devletlerin vezirleri aras›nda paralellik görülür. Bunda söz konusu devletlerin Arap, Fars ve Türk menfleli olmalar›na ra¤men, vezirlerin ayn› formasyon ile yetiflmifl Farsl›lar olmalar› büyük bir rol oynamaktad›r. Vezir dört dîvân reisinin kat›ld›¤› Dîvân-› A’lâ’ya baflkanl›k eder. Bu dört dîvân tu¤ra/inflâ, istîfâ, arz ve iflraf dîvânlar›d›r. Bu divanda ü lke ve idarî teflkilat ile ilgili genel konular görüflülür, karara ba¤lan›r ve gerekli emirler verilirdi. Bu dört dîvândan baflka dîvân-› a’lâya ba¤l› olmayan dîvânlar da vard› ve reisleri bu dîvân›n toplant›lar›na kat›lm›yorlard›. S›ra Sizde 4 Nizâmülmülk Orta Ça¤ ‹slam dünyas›nda uygulanmakta olan iktâ sistemi üzerinde baz› de¤ifliklikler yap›p, idârî iktâlar› askerî iktâlara dönüfltürerek topra¤a ba¤l› bir ordu sistemi gelifltirmifltir. Selçuklularda ülke topraklar› üzerinde devlet mülkiyetinin esas al›nd›¤› mîrî arazî sistemi uygulanmaktayd›. Bu sistemin bir parças› olan iktâ ile devlet çok yönlü bir kazanç elde etmekteydi: 1) Arazi gelir vergisi ekilen mahsulün cinsinden aynî olarak toplanmaktad›r. 2) Eyalet ve vilayetlere tayin edilen yöneticilerin hizmet bedelleri yerinde temin edilmektedir. 3) Sulh zaman›nda, tayin edildikleri eyalet, vilayet veya daha küçük idarî birimler mukta’lar (iktâ sahipleri) taraf›ndan yönetilmektedir. 4) Ayn› zamanda sefer zaman› önceden belirlenen miktarda asker toplanarak orduya kat›lmalar› sa¤lanmaktad›r.


192

Büyük Selçuklu Tarihi

Yararlan›lan Kaynaklar Alptekin, Coflkun. (1971). “Selçuklu Paralar›”, Selçuklu Araflt›rmalar› Dergisi, 3, Ankara, s. 435-591. ‹nalc›k, Halil. (1959). “Osmanl›lar’da Saltanat Verâseti Usulü ve Türk Hâkimet Telâkkisiyle ‹lgisi”, Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, XIX/1, Ankara, s. 69-94. Kafeso¤lu, ‹brahim. (1984). Türk Millî Kültürü, ‹stanbul. Köymen, Mehmet Altay. (1951). “Selçuklu Devri Kaynaklar›na Dair Araflt›rmalar I: Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u Devrine Âit Münfleat Mecmualar›”, Dil Tarih Co¤rafya Fakültesi Dergisi, 4, Ankara, s. 537-648. Köymen, Mehmet Altay. (1964). “Selçuklu Devri Türk Tarihi Araflt›rmalar› II: Selçuklu Devri Devlet Teflkilât›na Dâir Bir Eser Münasebetiyle”, Tarih Araflt›rmalar› Dergisi, 2-3, Ankara, s. 303-380. ———————-. (1992). Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u Tarihi III: Alp Arslan ve Zaman›, Ankara, s. 59-293. Kucur, Sadi S. (2002). “Nizâmü’l-mülk’ün Siyâset-nâmesine Selçuklu Devlet Teflkilât› Aç›s›ndan Bir Bak›fl: Emîr-i Hares ve Emîr-i Dâd Örne¤i”, Türklük Araflt›rmalar› Dergisi, 12, ‹stanbul, s. 41-72.

———————-. (2006). “Vekîl-i Hâssl›k ve Selçuklu Saraylar›nda Üstâdü’d-dârl›k”, Türk Kültürü ‹ncelemeleri Dergisi, 14, ‹stanbul, s. 1-10. Kurpalidis, G. M. (2007). Büyük Selçuklu Devletinin ‹darî Sosyal ve Ekonomik Tarihi, (çev. ‹lyas Kamalov), ‹stanbul. Lambton, Ann K. S. (1973). “Atebetü’l-Ketebe’ye Göre Sancar ‹mparatorlu¤unun Önemi”, (çev. Nejat Kaymaz), Belleten, 147, Ankara, s. 365-394. Merçil, Erdo¤an. (2007). Selçuklular’da Hükümdarl›k Alâmetleri, Ankara. ———————-. (2011). Selçuklular’da Saraylar ve Saray Teflkilât›, ‹stanbul. Nizâmü’l-Mülk. (1982). Siyâset-Nâme, (haz. Mehmet Altay Köymen), Ankara. Özayd›n, Abdülkerim. (2001). Sultan Berkyaruk Devri Selçuklu Tarihi (485-498 / 1092-1104), ‹stanbul, s. 175-228. Taneri, Ayd›n. (1970). “Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤unda Vezirlik”, Tarih Araflt›rmalar› Dergisi, 8-9, Ankara, s. 75-188. TDV ‹slâm Ansiklopedisi. (1988-2011). I-XXXVIII, ‹lgili maddeler.


10

BÜYÜK SELÇUKLU TAR‹H‹

Amaçlar›m›z

N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Selçuklu medeniyetinin nas›l bir ortamda ortaya ç›kt›¤›n› belirleyebilecek, Nizamiye Medreselerinin Ortaça¤ ‹slam dünyas›na katk›lar›n› de¤erlendirebilecek, Selçuklular döneminde ilmî faaliyetlerin mahiyetini aç›klayabilecek, Selçuklular döneminde mimarî ve sanattaki geliflmeleri belirleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar • • • • • •

Nizamiye Medreseleri Nizamülmülk Gazzâlî Ömer Hayyam Celâliyye Takvimi ‹sfizarî

• • • • •

el-Harakî el-Hâzinî Mescid-i Cuma Kümbed Ribat

‹çindekiler

Büyük Selçuklu Tarihi

Kültür ve Medeniyet

• SELÇUKLU MEDEN‹YET‹N‹ HAZIRLAYAN ORTAM • N‹ZÂM‹YE MEDRESELER‹ • ‹L‹M VE EDEB‹YAT • M‹MARÎ VE SANAT


Kültür ve Medeniyet SELÇUKLU MEDEN‹YET‹N‹ HAZIRLAYAN ORTAM X. yüzy›l›n ortalar›ndan XI. yüzy›l›n ortalar›na do¤ru geçen zaman diliminde Selçuklular bozk›r hayat tarz›ndan, kültüründen cihan devletine, di¤er bir deyiflle imparatorlu¤a, yani yeni bir medeniyete do¤ru ad›m att›lar. Onlar asl›nda dört önemli süreci birlikte yaflad›lar: Müslüman olarak din de¤ifltirdiler. Bozk›rdan Horasan’a inerek yaflad›klar› co¤rafyay› de¤ifltirdiler ve bununla birlikte yerleflik hayata ad›m att›lar. Geldikleri bu topraklarda yürürlükte olan idarî tecrübeden, birikimden yararland›lar, gulam sistemini benimseyerek devleti idari olarak örgütlediler. K›sa sürede birlikte yaflanan bu h›zl› dönüflüm, peflinden imparatorlu¤u ve medeniyeti getirdi. Selçuk Bey ve ona ba¤l› O¤uzlar X. yüzy›l›n ortalar›nda ‹slâmiyeti kabul ettiler. ‹slam Peygamberine 610 y›l›nda Mekke’de ilk vahyin inifliyle bafllay›p dalga dalga yay›lan ‹slam, k›sa zamanda ‹ran, Horasan ve Mâverâünnehr’e ulaflm›flt›. X. yüzy›la gelindi¤inde bütün bu co¤rafyaya hakim olan inanç art›k sadece ‹slamiyet idi. Selçuk Bey Cend’de iken buraya komflu olan Müslüman Sâmânîler ise bölgenin iki süper gücü Karahanl› ve Gazneli devletleri aras›nda ömrünü tamamlamaya yüz tutmufltu. ‹flte böyle bir ortamda henüz Müslüman olan Selçuklular siyasî ortam›n f›rsatlar›n›, boflluklar›n› gayet güzel de¤erlendirerek önce Mâverâünnehr’e indiler. Sonra da Gaznelilerin elindeki Horasan eyaletine hakim oldular ve burada devleti kurdular (1040). O tarihe kadar Selçuklu ailesinin etraf›nda sadece Müslüman O¤uzlar, yani Türkmenler bulunmaktayd›. Ancak onlar flimdi yerleflik hayat›n hakim oldu¤u ve Müslüman, ama Türk olmayan topluluklar›n da yaflad›¤› yeni bir co¤rafya üzerinde devlet kurmaktayd›lar. Bu topraklarda köklü Sâsânî miras› üzerinde kurulan Abbâsî, Sâmânî ve Gazneli devletlerinin bürokratik geleneklerinin hakim oldu¤u bir idarî sistem de yürürlükteydi. Selçuklular›n bu geliflmifl, ray›na oturmufl “müesses nizam”› görmezden gelerek, yönetmeye talip olduklar› flehirli, yerli halka bozk›r hayat tarz›n› dayatmalar› herhalde mümkün de¤ildi. Hal böyle olunca kurulan devlet bu fiilî durumu göz önünde bulundurmak zorunda kald›. Zaten bu yeni sistem içinde görev yapabilecek yetiflmifl bir kadro da mevcut de¤ildi. Tabiatiyle Horasan’da Gaznelilerden geride kalan gulam sistemine tâbi bürokrat ve askerler ile ulema yeni Selçuklu devletinde kolayl›kla yer buldular. Böylece gulam sistemi de yeni devletin temel bir parças› haline geldi.


196

Büyük Selçuklu Tarihi

Bu önemli geliflme, o zamana kadar Selçuklu varl›¤›n›n yegâne kayna¤› ve gücü olan Türkmenleri pek tabii ki rahats›z etti. Selçuklu hükümdarlar›n›n tarihleri boyunca devletin aslî unsuru olan Türkmenleri gözettikleri, dengeleri koruduklar› ve ustaca yönlendirmelerle onlar›n devlet otoritesi ve yerleflikler için bir tehlike olmaktan ç›kar›lmas›n› sa¤layabildikleri oranda baflar›l› olduklar› görülür. Nitekim devletin kuruluflunda etkin güç olan Türkmenler, ne yaz›k ki devletin y›k›l›fl›nda da son darbeyi vuran güç olmufllard›r. Selçuklu Devletinin hükmetti¤i topraklarda Türkmen nüfusu giderek artm›fl olsa da, yerli ve yerleflik Türk olmayan nüfusun ço¤unlu¤u teflkil etti¤i bir gerçektir. ‹flte gulam sisteminin di¤er önemli bir fonksiyonu da, herhalde bu söz konusu nüfusun Selçuklu fatihlerini bir iflgalci ve sömüren olarak görmeyip, kendilerinin de sistemin bir parças› olduklar›n› fark etmelerini sa¤lam›fl olmas›d›r. Dolay›s›yla Selçuklu yönetimi yerli halk› “öteki” olarak kabul etmemifl, kendisine tâbi oldu¤u ve yükümlülüklerini yerine getirdi¤i müddetçe onlar›n hak ve hukukunu gözeten, iktidar›n nimetlerinden faydaland›ran ve böylece “sosyal mutâbakat”› sa¤layan âdil bir devlet modeli örne¤ini ortaya koymufl olmaktad›r. Selçuklular›n kurdu¤u devleti imparatorlu¤a götüren di¤er bir önemli faktör, pek tabiidir ki merkezî yönetimi güçlendirmifl olmalar›d›r. Nitekim bunu en iyi baflard›klar› Sultan Melikflah döneminde imparatorluk her yönüyle zirveye ç›km›flt›r. Ancak bu zor gerçeklefltirilen, ama ne yaz›k ki sürekli k›l›namayan bir husustur. Hanedanlar›n yönetti¤i devletlerin ortak ç›kmaz› ise iktidar›n intikali meselesidir. Bunun önceden belirlenememesi ve bir kurala ba¤lanamamas›, flehzadelerin iktidar mücadelesine giriflmesine, dolay›s›yla kan kayb›na, istikrars›zl›¤a sebep olmufltur. Ancak rakibi olan di¤er hanedan üyelerine gücüyle üstünlük sa¤layan ve bunu kabul ettiren flehzadelerin sultan oldu¤u ve bu gücünü devam ettirdi¤i takdirde ülkede siyasî istikrar, huzur ve refah sa¤lanabilmifltir. ‹flte Büyük Selçuklu Devleti çok uzun süre olmasa da bu ortam› sa¤layabilmifltir ki, medeniyet boyutuna ulaflabilmifltir. Yani merkezî otoritenin güçlü oldu¤u, Türkmenlerin ve yerli halklar›n hoflnut edildi¤i, böylece huzur ortam›n›n sa¤land›¤› dönemlerde Selçuklular medeniyeti oluflturan, e¤itim, ilim, edebiyat ve düflünce hayat› ile mimarî ve sanat alanlar›nda geliflme kaydedebilmifllerdir. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

1

Selçuklular›n kurulufl SIRA S‹ZDE aflamas›nda geçirdikleri süreçleri aç›klay›n›z.

N‹ZÂM‹YE MEDRESELER‹

D Ü fi Ü NDünyas›nda EL‹M Ortaça¤ ‹slam bugüne de ulaflt›¤› gibi, inanç aç›s›ndan iki ana kol mevcut idi. Büyük ço¤unlu¤u teflkil eden Sünnîlik ise de, ona muhalefet eden fiîîlik daha aktifS Oidi. R UKuzey Afrika, M›s›r ve Suriye’ye hakim olan Fât›mî Devleti (9091171) fiîan›n ‹smailî kolu taraf›ndan kurulmufltu. Irak’ta ve ‹ran’›n büyük k›sm›nda ise Deylemli fiîî hanedan Büveyhîler (932-1062) hüküm sürmekteydi. Sünnî MüsD‹KKAT lümanlar›n lideri olan Abbasî Hilâfeti, Selçuklu Devleti kuruldu¤u dönemlerde iflte bu emirli¤in iflgali alt›ndayd›. 110 y›l (945-1055) süren bu iflgal tabiatiyle Sünnî SIRA için S‹ZDEhalledilmesi gereken büyük bir problemdi. Abbâsî halifesi el‹slâm Dünyas› Kaim Biemrillah’›n bu zilletten kurtulmak için k›sa zamanda ‹ran’› hakimiyetine alan, henüz 15 y›ll›k Selçuklu Devletinin sultan› Tu¤rul Beyi daveti üzerine, Ba¤AMAÇLARIMIZ dad iflgalden kurtar›ld› ve böylece halifenin itibar› da iade edilmifl oldu. Ancak ‹smailî fiîan›n Sünnî ‹slam Dünyas›na yönelik faaliyetleri de endifle verici boyuttayd›. Kahire’de el-Ezher veya Dârü’l-Hikme’de yetifltirilen ‹smaiK ‹ Sünnîler T A P lî dâîlerin (davetçi) yo¤un bir mezhep propaganda faaliyeti ile karfl› karfl›ya idiler.

N N

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


197

10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

Bu durum pek tabii Abbasî hilafetini ve onun koruyuculu¤unu üstlenen Selçuklular› rahats›z etmekteydi. Selçuklular ‹smailîlerin bu propaganda faaliyetlerini etkisiz k›lmak, Ehl-i Sünnet akidesini güçlendirmek ve yaymak; ayr›ca devlet yönetiminde ihtiyaç duyulan kadrolar›n yetifltirilmesi ve maddî bak›mdan f›rsat eflitli¤ini sa¤lamak için adeta bir e¤itim seferberli¤ine girifltiler. Sünnî ‹slam Dünyas›n›n gelece¤i için büyük önem tafl›yan bu büyük projeyi Sultan Alp Arslan’›n veziri Nizâmülmülk bafllatt›. Do¤u ‹slam Dünyas›nda mescidler önceleri ibadet mekân› olmas›n›n yan›nda di¤er baz› fonksiyonlar› ile birlikte e¤itim merkezleri olarak da kullan›lmaktayd›. VIII. yüzy›lda mescidler çal›flanlar›na maafl veren ve ö¤rencisinden ücret talep etmeyen e¤itim merkezleri haline geldi. Büveyhî hakimiyeti döneminde X. yüzy›l›n sonlar›nda, birkaç bölgenin 32 y›l valili¤ini yürüten hay›rsever Bedr b. Hasaneveyh ise yeni bir uygulamay› bafllatt›. Yönetti¤i bölgelerde üç bin kadar mescid-han kurdu. Mescidin yan›na flehir d›fl›ndan gelen ö¤rencilerin konaklayacaklar›, yiyip içecekleri hanlar (yurtlar) yapt›rd›. Daha ileri bir safha olan medreselerde ise art›k ö¤rencilerin bütün temel ihtiyaçlar› karfl›lanmaya baflland›. Nizamiyelerden önce aç›lan medreseler mevcuttu. Ancak ilim adamlar›, tüccar veya devlet adamlar› taraf›ndan yapt›r›lan ve/veya desteklenen bu medreseler Nizamiye medreseleri boyutunda de¤ildi. Niflabur, Ba¤dat, Isfahan, Herat, Belh, Merv, Hargird, Basra, Musul gibi Irak ve Horasan’›n hemen hemen her flehrinde infla edilen Nizamiye Medreseleri ise her fleyden önce vak›f kurulufllar› idi. Yani müstakil bütçeleri, gelir kaynaklar› vard›; idarî ve e¤itim personeline maafl veya aynî gelir ödenmekteydi. Ö¤rencilere ise yat›p kalkacaklar› odalar verilmekte, beslenme ihtiyaçlar› karfl›lanmakta, ayr›ca burs da tahsis edilmekteydi. Bu yenilikler tabiatiyle e¤itimi cazip hale getirmekte ve en önemlisi fakir ö¤rencilere imkan ve f›rsat eflitli¤i sa¤lamaktayd›. Resim 10.1 Hârgird Nizamiye Medresesinden günümüze kalan, çiçekli kûfî yaz› ile yaz›lm›fl bir kitabe parças›.

‹slam hukukuna göre vak›flar› flah›slar kurabildi¤ine ve kurucusunun ad›ndan dolay› Nizamiye ad› verildi¤ine göre bu medreseleri yapt›ran kifli flüphesiz Nizamülmülk idi. Ancak kamu yarar› için yap›lan vak›flara devlet arazi tahsis edebil-


198

Büyük Selçuklu Tarihi

mekte ve hazineden tahsisat ay›rabilmekteydi. Dolay›s›yla Selçuklu Devleti bu medreselerin yap›lmas›na büyük bir destek sa¤lam›flt›r. Bir medrese genellikle önceden belirlenen bir ilim adam› için infla edilmekteydi. Nitekim Niflabur medresesi devrin meflhur ilim adam› ‹mamü’l-Haremeyn elCüveynî, Ba¤dat medresesi ise Ebû ‹shak efl-fiirazî için yap›lm›flt›. Nizamiye Medreselerine fiâfiî olan, dolay›s›yla fiâfiî f›kh› okutacak müderrisler tayin edilmekteydi. Bu durum vâk›f›n (vak›f kurucu), yani Nizamülmülk’ün fiâfiî olmas›ndan kaynaklan›yordu. Verilecek e¤itimi bir mezhep ile s›n›rlama vak›f mant›¤› ile çelifliyor görünse de, bu tercih toplum taraf›ndan vâk›f›n inanc›nda samimiyetiyle iliflkilendirilmekteydi. Dolay›s›yla vâk›f›n medreseye kendi ba¤l› bulundu¤u mezhebin f›kh›n› okutacak bir müderris tayin etmesi do¤al bir durumdu. Burada zikredilmesi gereken önemli bir durum ise medreselere fiâfiî müderris tayin edilmesine, kendileri Hanefî olan Selçuklu sultanlar›n›n müdahale etmemesidir. Buna mukabil onlar ve di¤er hanedan üyeleri de kendi yapt›rd›klar› medreselere Hanefî müderris tayin etmekteydiler. Nitekim Tu¤rul Bey Niflabur’da, Melikflah (es-Sultan), efli Terken Hatun (Terken Hatun), o¤lu Mahmud (Mu¤îsiyye) ve k›z› (el-Vakfiyye) ile kardefli Tutufl’un gulâm› Humartegin (et-Tutufliyye) Ba¤dat’ta Hanefîler için medrese infla ettirmifllerdir. Anlafl›lan odur ki Nizamiye Medreseleri kendi döneminde mezhepler aras›nda bir rekabete de sebep olarak bir çok Hanefî, ve Hanbelî (XII. yüzy›lda Ba¤dat’ta) medresenin aç›lmas›na öncülük etmifltir. Bir medreseye genellikle bir müderris tayin edilmekte ve vefat›na kadar da görevinde kalmaktayd›. Nadiren azledilmekte veya kendisi görevi b›rakmaktayd›. Medreselerde verilen derslerin belli bir düzeni yoktu. Her müderris kendi uzmanl›k alanlar›na göre müfredat› belirlemekteydi. Ancak kurulufl hedeflerine uygun olarak müfredata dinî ilimlerin hakim oldu¤u görülmektedir. Genellikle Kur’an, hadis, fiafiî f›kh› ve usulü, Efl’arî kelâm› (‹slâm›n iman esaslar›n› aklî delillerle inceleyen ilim), Arap dili ve edebiyat›, edeb, riyâziye (matematik) ve ferâiz (miras hukuku) gibi dersler okutulmaktayd›. Az da olsa baz› medreselerde dinî ilimlerin yan›nda mant›k, hendese (geometri), nücûm (astroloji) ve tarih gibi ilimlere de yer verilmekteydi. Mesela meflhur ilim adam› Gazzâlî’nin, Niflabur Nizamiyesinde ‹mamü’l-Haremeyn’den mezheb (f›k›h), h›lâf, cedel, f›k›h usulü, mant›k, hikmet ve felsefe okudu¤u kaydedilmektedir. Ders günleri ve ders saatleri düzensizdi, bir standart yoktu. Her müderris ders günlerini ve saatlerini kendisi belirlemekteydi. Ö¤rencilerin genellikle yirmi yafllar›nda e¤itime bafllad›klar› ve dört y›l e¤itim gördükleri bilinmektedir. Ö¤renci mevcudunda da bir s›n›rlama olmad›¤› anlafl›lmaktad›r. Müderrisin flöhreti dersini takip eden ö¤renci say›s›n› artt›rmaktayd›. Mesela Cüveynî’nin derslerini hergün 300, hatta ömrünün son günlerinde 400 kadar ö¤rencinin dinledi¤i rivayet edilmektedir. Medrese e¤itiminin genel özelliklerinden biri de ö¤rencinin istedi¤i bir ilmi (dersi), herhangi bir flehirdeki bir medresede ilmiyle flöhret olmufl bir ilim adam›ndan okuyabilmesiydi. Bu uygulama pek tabii e¤itim ve ilim hayat›na bir canl›l›k ve zenginlik katmaktayd›. Mesela ilim tahsil ederken on befl flehir dolaflarak belki de en çok seyahat eden meflhur tarihçi ‹bn Asâkir (ö. 1176) buna güzel bir örnektir. Nizamiye Medreselerinin ‹smailî fiîas›n›n veya Bât›nîlerin propagandalar› karfl›s›nda Sünnî inanc› güçlendirdi¤i, bunun için yeni kadrolar yetifltirdi¤i, getirdi¤i imkânlarla e¤itimi yayg›nlaflt›rd›¤›, ça¤›nda ve sonras›nda aç›lan yeni medreselere örnek teflkil etti¤i kesindir. Ancak verilen e¤itimin fiafiî f›kh› ve Efl’arî kelâm› ile s›n›rland›r›larak di¤er mezhepleri geriletti¤i, felsefe dersleri okutulmayarak ‹slam düflüncesinin geliflmesine engel oldu¤u, hatta para karfl›l›¤› ö¤retilen ilmin itibar›-


199

10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

n› düflürdü¤ü gibi iddialar da ileri sürülmektedir. Yukar›da verdi¤imiz baz› örnekler de göstermektedir ki ‹slam Dünyas›nda Nizamiyelerin d›fl›nda di¤er mezheplerin görüflleri do¤rultusunda e¤itim veren bir çok medrese mevcuttu. Kurulufl amaçlar›yla do¤ru orant›l› olarak genelde felsefe derslerinin verilmemesi do¤ru olmakla birlikte, ilgili ö¤rencilerin bu alanda öne ç›kan ilim adamlar›ndan medrese d›fl›nda ders ald›klar› da bilinmektedir. Büyük Selçuklu Devletinin bu miras›n› Türkiye Selçuklular› Türkiye’de, Nureddin Mahmud Zengî ve Salâhaddin Eyyûbî el-Cezîre (Güneydo¤u Anadolu ve Kuzey Irak), Suriye ve M›s›r’da bir çok medrese yapt›rarak devam ettirmifllerdir. Nizamiye Medreselerinin kurulufl sebeplerini aç›klay›n›z..

‹L‹M VE EDEB‹YAT

SIRA S‹ZDE

2

D Ü fi Ü N E L ‹ M Selçuklular›n siyasî baflar›lar›n›n yan›nda ‹slâm ve Türk dünyas›na ne katt›¤›n› ortaya koyabilmemiz için, dahil olduklar› ‹slam dünyas›n›n durumuna bir göz atmaO R U m›z gerekir. Yukar›da da belirtti¤imiz gibi, Selçuklular›n tarih Ssahnesine ç›kt›klar› XI. yüzy›l bafllar›nda, siyasî istikrars›zl›k yayg›n hale gelmifl, Sünnî-fiîî kutuplaflmas› oluflmufl, hatta Abbasî hilâfeti fiîî Büveyhîlerin iflgaline maruz kalm›flt›; dolay›siyD‹KKAT le siyâsî bir birlik yoktu. Bu siyasî çekiflmeler tabiatiyle itikadî ve fikrî husûmetleri de tahrik ediyordu. S‹ZDE Selçuklular (Do¤u) ‹slam dünyas›nda önce siyasî ve askerîSIRA maharetleriyle k›sa zamanda merkezî bir yönetim kurarak birli¤i ve istikrar› sa¤lamay› baflard›lar. Daha sonra siyasette sa¤lanan bu baflar›y› ak›lda ve gönülde de tesis etmek için e¤iAMAÇLARIMIZ tim seferberli¤ine giriflip Nizamiyeleri ve di¤er medreseleri kurdular. Zaman zaman mezhepler aras› husumetler baflgösterdiyse de bunlar önlenmeye çal›fl›ld›. Nitekim Ba¤dat’ta Hanbelîler ile fiâfiîler aras›ndaki tart›flmalar kavgaya K ‹ T A P dönüflünce, Ba¤dat Nizâmiye Medresesinin müderrisi Ebû ‹shak efl-fiîrazî’ye bir uyar› mektubu gönderilmiflti. Vezir Nizamülmülk mektupta, medresenin bir mezhebi de¤il, ilmi korumak ve yüceltmek için kuruldu¤u ve mezhepler aras›ndaT bir E L Eayr›l›¤›n V ‹ Z Y O N veya tercihin söz konusu olamayaca¤›n› belirtmekteydi. Di¤er taraftan Selçuklular›n tarih sahnesine ç›kt›klar› tarihler dört as›rl›k ‹slam dünyas›n›n kurdu¤u medeniyetin zirvesinde oldu¤u bir dönemdi. Abbasîlerin NTERNET 830’da Ba¤dat’ta kurdu¤u Beytülhikme ve 1004’te Kahire’de ‹Fât›mîlerin kurdu¤u Dârülhikme müesseselerinde yap›lan çal›flmalar, tercüme faaliyetleri süreci h›zland›rm›fl, Huneyn b. ‹shak (ö. 873), Benî Musa kardefller, Fârâbî (ö. 950), ‹bn Sînâ (ö. 1037), ‹bn Heysem (ö. 1040?), Bîrûnî (ö. 1061?) gibi dünyaya büyük abide flahsiyetler yetiflmifl ve bunlar görüflleriyle, bulufllar›yla ilim dünyas›na büyük katk›lar sa¤lam›fllard›. Ancak baz› ilim adamlar› ‹slam medeniyetinin XI. yüzy›lda bir duraklama yaflad›¤›, buna da Selçuklular›n, hatta Nizamiye Medreselerinin sebep oldu¤unu iddia eden önyarg›l› görüfller ileri sürmüfllerdir. Asl›nda bu önyarg› dönemin kaynaklar›na da yans›m›flt›r. Mesela tarihçi ‹bnü’l-Esir’in Arslan Yabgu’nun o¤lu Kutalm›fl için verdi¤i bilgi ilginçtir. O Kutalm›fl’›n “bir Türk olmas›na ra¤men” astronomi-astroloji ilmini, eski ilimleri iyi bilmesine, sonra çocuklar›n›n da bu eski ilimleri ö¤renmesine ve bu ilimlerle u¤raflanlar› himaye etmelerine hayret etmektedir. Önceki parlak dönemle k›yasland›¤›nda Selçuklu devrinde ilmî faaliyetlerin ayn› mahiyette ve seviyede olmad›¤› söylenebilir; ama bu onlar›n duraklamaya sebep olduklar›n› göstermez. Asl›nda duraklaman›n olup olmad›¤› bile tart›flma konusudur. Bize ulaflan yazma eserlerin büyük k›sm› Selçuklular döneminde ve sonraki

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


200

Büyük Selçuklu Tarihi

as›rlarda istinsah (kopya, ço¤altma) edilmifltir. X. yüzy›l öncesine ait çok az olan yazma eserler, XII. yüzy›ldan itibaren artarak devam eder. Bu bize Selçuklu ça¤›nda ilmî gelene¤in kesilmeyip artarak devam etti¤ini gösterir. Nitekim ‹bn Sînâ’n›n ö¤rencileri, Gazzâlî, Ömer Hayyam ve arkadafllar›, Nizamülmülk, ‹mamü’l-Haremeyn el-Cüveynî, Ebu ‹shak efl-fiirazî bu devirde yaflam›fllard›r. Tarih boyunca ilim ve sanat›n geliflmesinde himaye unsuru büyük önem tafl›m›flt›r. Orta Ça¤ ‹slam ve Türk devletlerinde oldu¤u gibi, Selçuklularda da iktidar sahibi olan sultan, melik, vezir ve di¤er bürokratlar ile servet sahiplerinin, saraylar›nda alim, edip veya flairleri toplay›p himaye ve teflvik ettiklerine flahit olmaktay›z. Makam mevki sahiplerinin bu seçkin kiflilere kol kanat germeleri, asl›nda onlar›n flân›ndand›. Çünkü her yaz›lan eser kendisine övgüler düzülerek ithaf edilece¤i için, onun ad›n›n yay›lmas›na sebep oluyordu. Bir anlamda iktidar sahibi kendi lehine kamuoyu oluflturman›n zeminini sa¤l›yordu. Devlet adamlar› bu konuda büyük bir rekabet içindeydiler. Tabiatiyle bu gelenek de ilmî ve edebî eserlerin ortaya ç›kmas›n›, ilim ve edebiyat›n geliflmesini, yayg›nlaflmas›n› tetikliyordu. Denibilir ki medreseler do¤ru kabul edilen bilgiyi topluma ulaflt›rmay›, himaye usûlü ise ilmin, dil ve edebî zevkin geliflmesini sa¤lamaktayd›. Selçuklu döneminde yaflam›fl, verdikleri derslerle veya yazd›klar› eserlerle ilme katk›s› olmufl bir çok ilim adam›ndan bir k›sm›n› afla¤›da tan›taca¤›z. Bu flahsiyetlerin ortaya ç›kmas›nda Selçuklu yöneticilerinin maddî - manevî desteklerinin ne kadar etkili oldu¤u apaç›k ortadad›r.

Gazzâlî Selçuklu ça¤›nda (Türkiye Selçuklular› hariç) düflünce ve ilim hayat›na damgas›n› vuran en önemli isim flüphesiz Gazzâlî’dir (ö. 1111). As›l künyesi ve ad› Ebû Hâmid Muhammed olup ‹mam Gazzâlî diye tan›n›r. Bu nisbe iplikçi olan babas›n›n mesle¤inden gelmektedir. 1058’de Tûs’ta do¤mufl, ilk tahsiline burada bafllam›fl, 5 y›l Cürcan’da e¤itime devam ettikten sonra, 1080 y›l›nda Niflabur’a giderek Nizamiye Medresesinde zaman›n meflhur kelâm alimi ‹mamü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin ö¤rencisi olmufltur. Gazzâlî ö¤renimi boyunca baflta f›k›h olmak üzere hadis, akaid, gramer, mant›k, kelam, hikmet ve felsefe okumufltur. Hocas›n›n onun için “derin bir deniz”, daha ö¤renci iken yazd›¤› el-Menhûl isimli f›k›h kitab› dolay›siyle de ona “Beni sa¤ken mezara gömdün; ölümümü bekleyemez miydin?” dedi¤i rivayet edilir. Hocas›n›n 1085’te vefat› üzerine Vezir Nizamülmülk’ün muhitine dahil oldu ve 1091’de Ba¤dat Nizamiyesinin müderrisli¤ine getirildi. Burada 300’e yak›n ö¤renciye ders verirken felsefe, Bât›nîlik ve tasavvuf üzerine araflt›rmalar da yapt›. Eserlerinin en az yirmibefl kadar›n› bu son iki dönemde yazm›flt›r. Bu arada kazand›¤› flöhret, sayg›nl›k, baflar› bir tarafa, onun flüpheci tabiat›, kendisini ahlâkî bak›mdan sorgulamaya yöneltti ve sonunda Ba¤dat’la bütün iliflkilerini kesme karar› ald›. ‹htiyaç fazlas› olan bütün servetini da¤›tt›. Medresedeki görevini kardefli Ahmed’e b›rakarak 1095 y›l›nda Ba¤dat’tan ayr›ld›. fiam ve Kudüs’ten sonra hacca gitti. Hacdan Ba¤dat’a, oradadan da Horasan’a geçti. Meflhur ‹hyâu Ulûmi’d-Dîn, Kimyâ-y› Saâdet ve Eyyühe’l-Veled gibi eserlerinin yan›nda, Bât›nîlik hakk›ndaki eserlerini de hep bu inziva döneminde yazm›flt›r. 1106’da ise Niflabur Nizamiyesinde tekrar ö¤retim görevine döndü. Bu dönüflünde Sultan Sancar’›n veziri ve Nizamülmük’ün o¤lu Fahrülmülk’ün etkili oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Bu dönemde o art›k “O zaman mevki kazand›ran ilmi ö¤retiyordum; flimdi ise mevki terkettiren ilme ça¤›r›yorum.” demektedir. Nitekim kendisi 3 y›l sonra bu görevini de b›rakarak memleke-


10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

ti Tûs’a dönmüfltür. Evinin yan›na medrese ve hankâh yapt›ran Gazzâlî, ömrünün son y›llar›n› ders vermek, gönül ehliyle sohbet etmek ve eser yazmakla geçirdi. Gazzâlî ‹slam düflünürleri aras›nda en çok eser verenlerdendir. F›k›h, mant›k, kelam, felsefe, tasavvuf ve ahlak alanlar›nda yazd›¤› eserlerin 400 civar›nda oldu¤u söylenmekte ise de, bunlar›n bir k›sm›n›n ona yanl›fll›kla isnat edildi¤i, di¤er bir k›sm›n›n da seçmeler veya özetlerden olufltu¤u tespit edilmifltir. Nasihatname türündeki Nasîhatü’l-Mülûk adl› eserini Sultan Muhammed Tapar veya Melik Sancar’a ithafen yazm›flt›r. Selçuklu sultanlar›n›n ilim adamlar›na tavr›n› gösteren flu kay›t da konumuz aç›s›ndan önem tafl›maktad›r. Gazzâlî’yi çekemeyenler, Hanefi mezhebine muhabbetini bildikleri Sultan Sancar’a onun Ebû Hanife aleyhinde sözler söyledi¤ini iddia ederler. Sultan iflin asl›n› bizzat Gazzâlî’den ö¤renmek ister. Huzuruna getirilen Gazzâlî’yi taht›na oturtarak ona büyük hürmet gösterir. O iflin asl›n› engin ifade gücüyle arzedince, sultan›n ona sayg›s› daha da artar. Onun görüflleri sadece kendi dönemini de¤il, o günden bugüne ‹slam düflüncesini etkilemifltir. Gazzâlî’nin düflünce sistemi kelam, felsefe ve tasavvuf aras›nda yeni dengelerin kurulmas›na sebep olmufl; hatta ondan sonra bu alanlarda yeni yönelifller ortaya ç›km›flt›r. Oryantalistler onunla ‹slam düflüncesindeki canl›l›¤›n durdu¤unu iddia ederler. Halbuki bu de¤iflim bir ilmî durgunlu¤un de¤il, bir modelin, kuramsal çerçevenin (paradigma) sa¤lamlaflmas›n›n sonucudur. O önceki bütün düflünce tarzlar›n› incelemifl ve bunlar›n sonraki temsilcilerini ciddi bir sorgulamaya yöneltmifltir. Mevcut birikimi çok iyi anlamaya çal›flm›fl, elefltirel gözle yorumlam›fl ve hep sistemlefltirme çabas› içinde olmufltur.

Nizamülmülk Selçuklu tarihinde büyük devlet adaml›¤›yla, kurdu¤u Nizamiye Medreseleriyle ve yazd›¤› eserle iz b›rakan bir flahsiyettir. Künyesi ve ad› Ebu Ali Hasan olup 1018’de Tûs’ta do¤du. Nizamülmülk lâkab›, Sultan Alp Arslan taraf›ndan vezirli¤e getirdi¤inde Abbasi halifesi taraf›ndan verilmifltir. Halep, Isfahan ve Ba¤dat’ta hadis okudu; inflâ ve hitabet sanat›nda kendisini gelifltirdi. Babas›yla birlikte Gaznelilerin Horasan valisinin yan›nda çal›flt›. Selçuklular Horasan’› ele geçirip devlet kurunca, baba o¤ul onlar›n hizmetine girdiler. Melik Alp Arslan’›n, sonra babas› Ça¤r› Beyin yan›nda çal›flt›. Ça¤r› Bey vefat edince Horasan’› yöneten Alp Arslan sultan olunca Kündürî’yi azledip Nizamülmülk’ü vezirli¤e getirdi (1063). 29 y›l Alp Arslan’›n ve o¤lu Melikflah’›n vezirli¤ini yapt›. Siyasî dehas›yla devlet idaresinde, taht de¤iflikliklerinde, isyanlar›n bast›r›lmas›nda, savafllar›n kazan›lmas›nda etkili oldu. Askerî iktâ sistemini yerlefltirdi. ‹smailî ve Bât›nîlerin propagandalar›na set çekmek için Nizamiye Medreseleri e¤itim projesini yürürlü¤e koydu. Sultan Melikflah’›n iste¤i üzerine meflhur Siyâsetnâme isimli eserini yazd›. Bu eser siyasetname türünün genel özelliklerinin yan›nda, farkl› olarak bir devlet teflkilat›nda bulunmas› gereken makam ve memuriyetleri de ele al›r. Bunlar›n özellikleri, neden gerekli olduklar› hikâyelerle pekifltirilerek anlat›l›r. Bu bak›mdan Selçuklu devlet teflkilat›n›n bizzat kendisini olmasa da, onda olmas› gereken hususlar› ele almas› büyük önem tafl›maktad›r.

Ömer Hayyam Selçuklu devrinin meflhur simalar›ndan Ömer Hayyam, günümüzde daha çok rubaileriyle tan›n›r. Ancak o flairli¤inin yan›nda ‹bn Sînâ ekolüne mensup büyük bir alim ve filozoftur. O cebir, geometri, astronomi, fizik, t›p ve müzikle u¤raflm›fl, eserler vermifltir. Hayyam’›n analitik geometrinin gelifliminde etkisi büyüktür.

201


202

Büyük Selçuklu Tarihi

Üçüncü dereceden denklemlerin çözümü konusunda Decartes’a (ö. 1650) kadar afl›lamam›flt›r. ‹fllemlerde irrasyonel say›lar›n da rasyonel say›lar gibi kullan›labilece¤ini ilk defa o ispatlam›flt›r. Hayyam’›n cebir ilmine de büyük katk›s› vard›r. Birçok cebir denklemini s›n›fland›rm›fl ve ço¤una çözüm önermifltir. Denklemlerin birden fazla köklerinin bulunabilece¤ini göstermifl ve bunlar› kök say›lar›na göre s›n›fland›rm›flt›r. O üçüncü dereceden denklemleri sistemli bir flekilde çözdü¤ü için cebirde Hârizmî’yi aflm›flt›r. Hayyam cebirsel olgular›n geometrik olgular halinde ortaya ç›kt›¤›n› savundu¤u için, yine Descartes’tan çok önce nümerik ve geometrik cebir aras›ndaki bofllu¤u kapatmada büyük bir mesafe alm›flt›r. Sultan Melikflah Ömer Hayyam’› 1074/5 y›l›nda Isfahan’a davet etmifl ve Ebû Hâtim ‹sfizarî (ö. 1121’den önce), Meymûn el-Vâs›tî, Abdurrahman Hâris ve Muhammed Hâzin’den oluflturulan heyetin bafl›na getirmifltir. 1083 y›l›nda burada kurulan rasathanede bu heyet gözlemler yapt› ve Zîc-i Melikflâhî (y›ld›z almana¤›, katalo¤u) ile Celâlî Takvimini haz›rlad›lar. Günefl y›l›na göre haz›rlanan bu takvim en mükemmel takvimlerden biriydi. Ad›n› Sultan Melikflah’›n Celâleddin lâkab›ndan alm›flt›r. Y›lbafl›n›n y›l›n belli bir gününe denk düflmesi ve bunun de¤iflmeksizin böyle kalmas›, astronomlar›n en çok istedikleri bir fleydi. Bu heyet mevcut Yezdicerd ve ‹skender takvimlerini inceledikten sonra, bunlar› düzeltmektense yeni bir takvim tertibine karar vererek Celâlî Takvimini oluflturdu. Bu takvime göre günefl y›l› uzunlu¤u 365,2424 (modern ölçümlere göre 365,2422) gündür, dolay›siyle hata pay› 5000 y›lda 1 gündür. Takvimin bafllang›c› 15 Mart 1079 idi. Ay adlar› eski Fars takvimindeki gibi olup, sonlar›na “kadîm” yerine “celâlî” kelimesi getirilmifltir. Gregoryen’den 500 y›l kadar önce düzenlenen Celâlî Takvimi, mevsimlere tam olarak uydu¤u için do¤ru tarihleme veren yan›lg›s›z takvimlerin ilkidir. Gregoryen Takvimi bu takvim örnek al›narak tertip edilmifltir. Hayyam’›n flairlik yönü kendi döneminde de¤il, sonralar› ortaya ç›kar›lm›fl ve bu yönüyle tan›nm›flt›r. fiiirleri rubailerden ibarettir. Rubai flairin genellikle baflkalar›na açmay› düflünmedi¤i duygu ve düflüncelerini rahatlamak için kulland›¤› bir kal›pt›r. Onun rubailerinin ço¤unda, insan›n yokluktan gelip yoklu¤a gitti¤i için, yaflad›¤› an› iyi de¤erlendirmesi gerekti¤i düflüncesi ve derûnî bir hüzün hakimdir. Ona göre varl›k bir muammad›r; onu çözmeye çal›flmak bofluna kürek çekmektir. Hayyam’›n rubailerinin ra¤bet görmesinde, düflüncelerinin yan›nda derin konular›n yal›n bir dille ifade edilmesi de etkili olmufltur. Rubailerinde flaraba çokça yer vermesi, baz›lar›n›n onun sarhofl ve rind-meflrep birisi oldu¤una hükmetmelerine sebep olmaktad›r. Bunu iddia edenler ‹slam edebiyat›nda sembolik anlat›m›n (mecaz) ne kadar ra¤bet gördü¤ünü unutmaktad›rlar. Bu nedenle Hayyam’›n melâmîmeflrep bir flair oldu¤unu söylemek, herhalde daha do¤ru olur. Onun rubaileri ilk defa XV. yüzy›lda Tarabhâne isimli müstakil bir eserde toplanm›flt›r. Bu eserde 559 rubai bulunuyordu ancak zamanla bu say› artm›flt›r.

Ebû Hâtim ‹sfizârî Selçuklu ça¤›nda müspet ilimlerden matematik ve astronomide öne ç›kan di¤er bir ilim adam› ise Ömer Hayyam’›n Celâlî Takvimi heyetinde yer alan Ebû Hâtim ‹sfizârî’dir (ö. 1121’den önce). O meteorolojik olaylar›n aç›klanmas› ve a¤›rl›k ölçülerinin nas›l kullan›laca¤›yla ilgili risaleler yazm›flt›r. Arflimet Kanunundan faydalanarak mîzânü’l-g›sse ad›n› verdi¤i hidrostatik teraziyi icat etmifltir. Bu terazi k›ymetli bir eflyan›n yap›m›nda kullan›lan alt›n ve gümüflün safl›k oran›n› ve kat›fl›ksa, ne oranda yabanc› metal içerdi¤ini tespit etmektedir. ‹sfizârî terazisini Sultan Sancar’a takdim etmek için Merv’e gitmifl ve orada vefat etmifltir. Rivayete göre ölüm sebe-


203

10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

bi, bu terazi ile sultan›n hazinedâr›n›n baz› de¤erli eflyay› sahteleriyle de¤ifltirdi¤inin anlafl›laca¤› ve bu nedenle onun öldürülebilece¤i endiflesiyle duydu¤u afl›r› üzüntüdür.

El-Harakî Filozoflu¤unun yan›nda matematik, astronomi ve co¤rafya alimide olan el-Harakî (ö. 1158), önce f›k›h ve hadis okumufl, sonralar› Merv’e yerleflip hisab, hendese ve felsefeye yönelmifltir. Kimlerden ders ald›¤› bilinmiyor ise de Batlamyus, ‹bn Sînâ ve Ebû Cafer el-Hâzin’in kitaplar›n› okudu¤u eserlerinden anlafl›lmaktad›r. En meflhur eseri et-Tebs›ra fî ‹lmi’l-Hey’e’yi Sultan Sancar’›n veziri Nasîrüddin Mahmud elHârizmî’nin o¤lu Emîr-i Hâcib fiemseddin Ali’ye ithaf etmifltir. Müntehe’l-‹drâk isimli eserini ise, ö¤rencilerine aklî ve riyazî ilimleri ö¤retmek için yazd›¤›n› belirtmektedir. O çal›flmalar›nda kozmografya ile co¤rafyay› ayr› bölümlerde ele alarak, X. yüzy›l ortalar›nda fizikî co¤rafyay› riyazî co¤rafyaya ba¤lamaya yönelik ak›ma yeni bir yön kazand›rm›flt›r. Mevcut astronomi ve co¤rafya bilgilerini özetleyen el-Harakî, ‹bnü’l-Heysem ve Hâzin’in gezegen ve y›ld›zlar›n hayal mahsulü daireler üzerinde de¤il, iç içe, düzenli ve devaml› dönen küresel yüzeyler üzerinde hareket ettikleri görüflünü aç›k ve inand›r›c› bir hale getirmifltir. Eski Latince eserlerde onun eserinden bahsedilmekte, ayr›ca bahsedilen iki eserinin XIII. yüzy›l›n büyük filozof ve astronomu Kutbüddin fiirâzî’nin kaynaklar› aras›nda geçti¤i de görülmektedir.

Abdurrahman el-Hâzinî Ebu’l-Huseyn Ali el-Hâzin’in Bizans as›ll› kölesidir. el-Hâzinî mahlas› efendisinin Merv’deki Selçuklu saray›nda hazinedar olmas›ndan kaynaklanmaktad›r. Sahibinin de deste¤iyle iyi bir e¤itim ald›; felsefe ve matematik okudu. Sultan Sancar döneminde, saray›n da himayesiyle araflt›rmalar›n› sürdürdü. ‹slam dünyas›nda orijinal gözlemler yapm›fl yirmi astronomdan biri olan el-Hâzinî, uzun y›llar en güvenilir olarak kabul edilen zîcinin bulundu¤u ez-Zîcu’l-Mu’teberi’s-Sancarî es-Sultânî ile ‹slam dünyas›nda teraziler hakk›nda yaz›lan en önemli eser olan Kitabu Mîzâni’lHikme’sini Sultan Sancar’a ithaf etmifltir. Mîzânü’l-hikme ad›n› verdi¤i bu hidrostatik terazi hassasl›k bak›m›ndan öncekilerden daha üstündü. Resim 10.2 Abdurrahman el-Hâzinî’nin yapt›¤› terazi ile su saatinin maketleri: Tartmada hata pay›n› 1:60.000’e indirmeyi amaçlayan mîzânü’l-hikme ad›n› verdi¤i terazi (solda). Dakikalar› gösteren su saati. Terazinin tek kefesinden akan su öyle ayarlan›yor ki, azalan a¤›rl›¤›na göre, geçen zaman ölçüsünü dakikalarla veriyor (sa¤da). (Kaynak: Fuat Sezgin, ‹slâm’da ‹lim ve Teknoloji, Frankfurt J. W. Goethe Üniversitesine Ba¤l› Arap-‹slam Bilimler Tarihi Enstitüsü Müzesinden Bir K›s›m Aletlerin Sergisi, Frankfurt 2004, s. 65, 81.)


204

Büyük Selçuklu Tarihi

Sultan Melikflah’tan sonra siyasi buhran bafl göstermesine ra¤men, Sultan Tapar zaman›nda riyaziye ve heyet ilminde meflhur olan Muhammed el-Beyhakî, Isfahan Rasathanesinde çal›flmalar›na devam etti. Tapar’›n o¤lu Mahmud ise Bedîu’l-Usturlâbî lâkapl› Ebu’l-Kas›m Hibetullah’› (ö. 1139/40) Ba¤dat’ta sultan›n saray›nda yap›lan rasatlar›n bafl›na getirdi. Bu alim, el-Mu’ribü’l-Mahmûdî ad›n› verdi¤i sultan ad›na bir zîc haz›rlad›. el-Usturlâbî ayr›ca usturlab vs. imal etmesiyle meflhurdu ve bu iflten büyük bir servet kazanm›flt›. Hârizmflah Muhammed ve Ats›z’›n himayesinde olan Zeynüddin el-Cürcânî (ö. 1137) t›p sahas›nda de¤erli eserler vermifltir. Bunlar aras›nda Zahîre-i Hârizmflâhî adl› kitab› hakl› bir flöhret kazanm›flt›r. Dinler tarihi hakk›ndaki meflhur el-Milel ve’n-Nihâl’in yazar› efl-fiehristânî (ö. 1153), eserini Sultan Sancar’›n veziri Ebu’l-Kas›m Muhammed’e ithaf etmifltir. Yine o ‹bn Sînâ’ya itirazlar›n›n yer ald›¤› el-Musâra’a’n›n müellifidir. Selçuklu sultanlar›n›n tabibi Ebu’l-Berekât Hibetullah b. Melkâ (ö. 1165) da yine ‹bn Sînâ’n›n Kitabü’fl-Sifâ’s›ndaki pek çok görüflünü Kitabü’lMu’teber adl› felsefe kitab›nda tenkit etmifltir. XII. asr›n ikinci yar›s› ile XIII. yüzy›l›n ilk çeyre¤inde Selçuklular ve onlar›n takipçisi olan Hârizmflah, Zengî ve Eyyûbî devletleri sahalar›nda çok say›da ünlü alim ve felsefeci yetiflti. Bunlar›n aras›nda felsefe ve kelam sahas›nda fiihâbüddin Yahyâ b. es-Suhreverdî (ö. 1191) ile Fahreddin er-Râzî (ö. 1209) iki önemli örnektir. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

3

Selçuklularda ilim ve edebiyat›n geliflmesini sa¤layan hususlar› aç›klay›n›z. SIRA S‹ZDE Selçuklu dünyas›nda imparatorluk yap›s›n›n gere¤i olarak farkl› alanlarda, farkD Ü fi Ü N E L ‹ M l› diller kullan›lmaktayd›. Selçuklu saray›nda ve k›smen orduda, Türkler kendi aralar›nda Türkçe konuflmaktayd›lar. Fars kültürünün bask›n etkisiyle bürokrasinin, yani devletinS Oresmî R U dili Farsça, medrese ve ilmin, hukukî belgelerin dili ise Arapçayd›. Hal böyle olunca Türkçe yaz› dili Karahanl›larda oldu¤u kadar geliflme imkân› bulamad›. Selçuklular›n tâbii Hârizmflahlar›n merkezi olan Hârizm bölgesi bu D‹KKAT konuda bir istisna teflkil etmektedir. Meflhur lugat alimi ve Keflflâf isimli Kur’ân tefsirinin yazar› Zemahflerî (ö. 1144), Hârizmflah Ats›z’a ithaf etti¤i, Arapça bir lugat SIRA S‹ZDE olan Mukaddimetü’l-Edeb’i Hârizm Türkçesine de tercüme etmifltir. Bu eser bir bak›ma Mahmud Kâflgarî’nin eserini tamamlar mahiyette oldu¤u için önemlidir. Ayr›ca Hârizm sahas›nda Yesevî halifelerinin, özellikle Hakîm Süleyman Ata’n›n (ö. AMAÇLARIMIZ 1186/7) fleyhini taklid ederek yazd›¤› hikmetler (Bak›rgan Kitab›), manevî tesirlerinin yan›nda Türkçenin de yaflat›lmas›na katk› sa¤lam›flt›r. Yine muhtemelen Muhammed b.KKays’›n ‹ T A Pyaz›p Celâleddin Hârizmflah’a sundu¤u Tibyânü’l-Lugâti’t-Türkî alâ Lisâni’l-Kangl› isimli lugat de geç de olsa bu sahada yaz›lm›fl önemli bir Türk dili yadigâr›d›r. Selçuklularda bürokrasi dilinin Farsça olmas›, tabiat›yle dönemin naz›m ve neTELEV‹ZYON sir dilinin de Farsça devam etmesine sebep olmufltur. Denebilir ki Fars dili etkili bir edebî dil haline gelmesini, Gazneli ve özellikle Selçuklulara borçludur. Yukar›da da belirtti¤imiz gibi üst mevkilerdeki Selçuklu yöneticileri, özellikle Sultan Me‹ N T E R Nsaraylar›n› ET likflah ve Sancar, birer ilim ve edebiyat merkezi haline getirmifllerdir. ‹flte bu muhitlerde flairler divanlar›n› hep Farsça yazm›fllard›. Baz› sultanlar ve hanedan üyeleri bizzat Fars fliirinden hofllanmaktayd›lar ve edebî bir zevk sahibiydiler. Hatta bunlardan Farsça rubai yazanlar› bile vard›. Veys ü Ramîn’in müellifi Fahreddin Gurgânî Tu¤rul Beyin, Emîrü’fl-fiuarâ Burhanî ise Sultan Alp Arslan’›n, sonra da o¤lu Melikflah’›n himayesinde bulunmufllard›r. Sultan Melikflah’›n melikü’fl-fluarâs› meflhur Muizzî (ö. 1124-27) idi. Bu flair da-

N N


205

10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

ha sonra Sultan Berkyaruk, Tapar ve Sancar’›n da yan›ndad›r. Yine Reflidî-i Semerkandî, Fahrü’fl-fiuarâ Muhammed, Melikflah’›n meddahlar›ndand› (methedici). Ebu’l-Mefahir-i Râzî ise Sultan Tapar’›n himayesindeki flairlerdendi. Sultan Sancar da uzun süren saltanat› süresince bir çok alim ve flairi saray›nda himaye etmifltir. Kasideci Enverî, Edib Sâbir, Reflid-i Vatvat, Arapça ve Farsça kasideleriyle bilinen Abdülvâsi Cebelî, Hasan-› Gaznevî gibi bir çok flair ve ilim adam› onun yan›ndayd›. Sultan Alp Arslan’n›n o¤lu Toganflah’›n nedimi Ezrakî-i Herevî de dönemin önemli flairlerindendir. Selçuklularda Farsçan›n etkisinin sebepleri nelerdir?

M‹MARÎ VE SANAT

SIRA S‹ZDE

4

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Büyük Selçuklular, daha önce kurulan, ça¤dafl› ve komflusu olan Karahanl› ve Gazneli devletlerinin birikiminden faydalanarak Türk mimarisinin geliflmesine katS O R U ulaflmas›, gek› sa¤lad›lar. Kurulan devletin k›sa zamanda imparatorluk boyutuna lirlerin artmas›na, dolay›siyle de refah seviyesinin yükselmesine sebep oldu. Di¤er taraftan ‹slam ve Türk kültüründe kamu binalar›n› vak›flar›n yapmas› ve vak›f müD‹KKAT essesesinin insan tabiat›n›n ayn› zamanda içe ve d›fla dönük yönünü gayet güzel ifade etmesi, bu eserlerin yap›lmas›n› özendirmifl ve teflvik etmifltir. ‹mkân, ortam SIRA S‹ZDE ve niyet oluflunca ortaya toplumun yararlanaca¤› say›s›z mescid (cami), medrese, hankah/zaviye, han, kervansaray vs. infla edilmeye bafllanm›flt›r. Yapt›klar› bu abidelerin plan, mimari ve süslemeleri, flüphesiz onlar›n inanç,AMAÇLARIMIZ zevk ve estetik anlay›fllar›n›n bir yans›mas›d›r.

N N

Mescid-i Cumalar

K ‹ T A P

Selçuklular, Karahanl›lar›n ve Gaznelilerin daha önceki uygulamalar›n› daha ileriye tafl›yarak abidevi bir cami mimarisi ortaya koydular. Özellikle mihrap önündeki kubbeli mekan› gelifltirdiler. Böylece bütün Türkistan’a ve T E ‹ran’a L E V ‹ Z Y Odört N eyvanl›, avlulu ve mihrap önü kubbeli bu cami modeli hakim oldu. Büyük Selçuklulardan bize ulaflan ilk mescid (cami), önemli k›s›mlar› Melikflah zaman›nda yap›lan Isfahan Mescid-i Cumas› (Cuma namaz› k›l›nan mescid)’d›r. Kitabelerinden anlafl›ld›¤›T E R N E T kuzeydeki na göre, 1080 tarihli büyük mihrap kubbesi Melikflah, avlu‹ Nd›fl›nda Kümbed-i Hâkî denen küçük kubbeli mekan ise 1088 y›l›nda Melikflah’›n efli Terken Hatun ad›na veziri Tâcülmülk taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. Dört eyvanl› avlu ve revaklar ise Melikflah sonras› Selçuklu döneminden kalmad›r. Daha sonralar› bir çok defa yap›lan ilave ve tadilatlarla mescid geniflletilmifltir. Bu mescid-i cuman›n özelli¤i, mihrab›n önünde, payeli k›sm›n ortas›nda yükselen ve avlu taraf›nda büyük bir eyvana bitiflen muazzam kubbeli mekand›r. Bu bölümün harimin di¤er k›s›mlar›ndan belirgin bir flekilde ayr›lmas›, buran›n sultan›n Cuma namaz›n› k›lmas› için ayr›ld›¤›n› gösterir. XII. yüzy›lda ise avlu cephelerinin her birinin ortas›na birer eyvan yap›larak dört eyvanl› cami tipinin (klasik Asya cami tipi) en görkemli örneklerinden biri ortaya ç›km›flt›r.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


206

Büyük Selçuklu Tarihi

Resim 10.3 Isfahan Mescid-i Cumas› ve Sultan Melikflah’›n mihrab›n önüne ekletti¤i görkemli kubbesi, ‹ran

Daha sonra infla edilen ‹ran’daki Selçuklu camileri küçük ölçekli, tu¤ladan yap›lm›fl, hafif sivri, tromplu kubbelerle Isfahan’daki Melikflah kubbesini izlerler. Selçuklu camileriyle bafllayan yenilikleri tek bir planda toplayan ilk eser ise 1135 tarihli Zevvare Mescid-i Cumas›d›r. Bu abide mihrap önü kubbesi ile dört eyvanl› ve minareli bir cami olarak büyük bir geliflmenin öncüsü olmufltur. Karahanl› ve Gazneli ribat ve saraylar›nda uygulanan dört eyvanl› plan flemas›, ilk defa burada, bir camide uygulanm›flt›r. 7.45 m. çap›ndaki kubbe, planda yerini alm›flt›r. Bu plan sonraki camilerde de uygulanm›flt›r. Sultan Tapar’›n Gülpayegan’da (Cêrbâzekân) yapt›rd›¤› mescid-i cuman›n ise, kare bir mekan üzerine mukarnasl› tromplarla hafif sivrilen bir kubbesi vard›r. ‹çi Terken Hatun kubbesi gibi geometrik çizimlerle süslenmifl, d›flar›da tromplar gizlenmifltir. Yine Sultan Tapar’›n yapt›rd›¤› Kazvin Mescid-i Cumas› ise kal›n tu¤la duvarlar üzerine güçlü düz tromplarla çok sade fakat görkemli bir kubbe yap›s›na sahiptir. Duvarlar›nda Gazne’deki Sultan Mesud’un saray›ndaki gibi, üç dilimli kemerlerden bir friz ile üstünde çiçekli kûfî ile yaz›lm›fl bir kitabe kufla¤›, bu sade mekana bir zenginlik katmaktad›r. Yine bu flehirde ayn› hükümdar›n zaman›nda yap›lan Mescid-i Haydariyye de di¤er bir Selçuklu eseridir. Selçuklu kubbelerinin geliflmifl zengin iç yap›lar›na ra¤men, d›fllar› süslemesiz sade, s›k tu¤la örgülü, kübik ve masif yüzeylerle kapl›d›r. Kübik gövde üzerinde, sekizgen bir geçiflten sonra hafifçe sivrilen kubbe, Selçuklular›n gelifltirdi¤i bir kubbe tipidir; dolay›siyle d›fltan hakim bir konumda görünen kubbe ile orijinal bir cami mimarisi ortaya ç›km›flt›r. Gaznelilerin daha önce uygulad›¤› kubbe-eyvan birleflmesini de Selçuklular gelifltirmifllerdir. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

5

Selçuklu mescid-i cumalar›n›n özellikleri nelerdir? SIRA S‹ZDE

Minareler

Ü fi Ü N E L ‹ Mtarih boyunca co¤rafî ve kültürel özeliklere göre çeflitli minare Müslüman DTürkler tiplerini uygulam›fllard›r. Büyük Selçuklular da ‹ran’da ince ve uzun, silindirik minareleri benimsemifllerdir. En eski Selçuklu eseri olan, 1058 tarihli, Tu¤rul Bey zaS O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE


207

10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

man›ndan kalan Damgan Mescid-i Cumas›n›n minaresi, yukar›ya do¤ru incelerek yükselen silindirikti. Ortas›nda mavi ve firuze s›rl› kare panolardan kabartma örgülü kûfî kitabe kufla¤› bulunan bu minare, ayn› zamanda Selçuklular›n ilk çinili mimarî eseridir. Keza Sâve’deki Mescid-i Meydan’›n minaresi Tu¤rul Bey zaman›nda 1061, Zevvare’deki Mescid-i Pamenar’›n minaresi ise Alp Arslan zaman›nda 1068 y›l›nda yap›lm›flt›r.

Kümbed ve Türbeler Selçuklulur zaman›nda iki tip mezar yap›s›na rastlan›r: Kümbed ve türbe. Kümbedler genellikle altta mumyal›k kat› bulunan silindirik veya çokgen gövdeli yap›lard›r. ‹çten kubbe, d›fltan külahla örtülüdür. Türbeler ise mumyal›k bulunmayan, kare planl› ve üzerleri kubbeyle örtülü yap›lard›r. Mescidlerde oldu¤u gibi kümbedlerde de Büyük Selçuklular, Karahanl› ve Gazneli gelene¤ine ba¤lan›r. Dâmgân’da silindirik gövdeli Çihil Duhteran (K›rk K›zlar) Kümbedi ile Isfahan’›n güneyinde Eberkûh’da sekizgen Kümbed-i Ali, Tu¤rul Bey zaman›ndan kalan en eski kümbedlerdir. Kümbed-i Ali ‹ran’daki tu¤la kümbedlerin aksine tafltan yap›lm›flt›r. Kazvin ve Hemedan aras›nda 1067 ve 1093 tarihli daha geliflmifl iki kümbed örne¤i günümüze ulaflm›flt›r. Bunlar sekizgen planl›, köfleler silindirik kuleli ve çift kubbelidir, tu¤ladan yap›lm›flt›r. Kümbedlerden birinde iki, di¤erinde bir kulenin içinde merdivenler vard›r. Kitabeleri ve Türk süsleme sanat›n›n bir hazinesi olan çok zengin tu¤la süslemeleri vard›r. ‹ç duvarlar da Selçuklular›n en eski, renkli kalem iflleriyle donat›lm›flt›r. Bunlara yak›n uslûpta yap›lm›fl di¤er bir kümbed de Demâvend’de bulunmaktad›r. Resim 10.4 ‹ran’da KazvinHemedan aras›nda bulunan Harrakan Kümbedleri ve detay görünüflü.

XI. yüzy›l sonunda Serahs’ta (Türkmenistan) yap›lan Ebu’l-Fazl, Meyhene’de Ebu Said ve Vekilbâzâr’da Abdullah b. Büreyde türbeleri, bilinen en eski Selçuklu türbelerindendir. Sultan Sancar’›n Merv’deki 1157 tarihli türbesi ise Büyük Selçuklular›n türbe mimarisinde gösterdikleri geliflme ve yeniliklerin bir toplam›d›r. 17 m. çap›ndaki kubbesiyle Dünya mimarisinin önemli eserlerinden biridir.

Ribatlar (Kervansaraylar) Karahanl› ve Gaznelilerin gelifltirdikleri ribat mimarisini devam ettiren Büyük Selçuklular, genellikle kare planl›, dört eyvanl›, revakl› avlulu ribatlar yapm›fllard›r. Anuflirvan (1029-1049) ve Za’feranî (XI. yy.) ribatlar› ilk Selçuklu ribatlar›d›r. Ancak Büyük Selçuklu döneminden kalan en önemli ribat, Niflabur-Serahs aras›nda, 1114/5’te Sultan Tapar döneminde infla edilen Ribat-› fierif’tir. Gazneli dönemi eseri


208

Büyük Selçuklu Tarihi

Resim 10.5 Büyük Selçuklulardan kalan en önemli abidelerden biri olan, NiflaburSerahs aras›nda, 1114/5’te Sultan Tapar döneminde infla edilen Ribât-› fierif.

Ribât-› Mâhî’ye benzeyen bu ribat, kareye yak›n as›l yap› ile bunun önünde yat›k dikdörtgen bölüm ve dört eyvanl› bir avlu etraf›nda s›ralanm›fl mekanlardan oluflmaktad›r. D›fltan kaleye, içten ise bir saraya benzer zenginliktedir. Kitabelerinden anlafl›ld›¤›na göre, efli Sultan Sancar ile birlikte O¤uzlar›n elinde esir iken Terken Hatun 1154/5’te bu ribat› tamir ettirmifltir. Medreseler: Büyük Selçuklular›n baflta Nizamiye Medreseleri olmak üzere bir çok medrese yapt›rd›klar› bilinmektedir. Ama ne yaz›k ki bunlar›n büyük k›sm› günümüze ulaflamam›flt›r. Karahanl›larda bafllayan eyvanl›, avlulu flemay› gelifltirerek devam ettirmifllerdir. Saraylar: Saraylar da insanlar›n ve tabiat›n verdi¤i tahribat nedeniyle günümüze ulaflamam›flt›r. Büyük Selçuklular›n son baflkenti Merv’de Sultan Sancar döneminde yo¤un bir imar faaliyeti yürütülmüfltür. Burada içerisinde mescid-i cuman›n, Sultan Sancar’›n türbesinin de bulundu¤u, 4 km2’lik bir alan› kaplayan Sultan Kale’de saray da bulunmaktayd›. Bu saray›n 45x39 m. boyutunda, elli odal› oldu¤u bilinmektedir.


10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

209

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

N A M A Ç

3

Selçuklu medeniyetinin nas›l bir ortamda ortaya ç›kt›¤›n› belirleyebileceksiniz. Selçuklu toplumunda nüfus, ço¤unlu¤u oluflturan yerleflik ve gayri Türk topluluklar ile kendileriyle birlikte gelen ve gelmeye devam eden ve zamanla yerleflik hayata da ad›m atan Türkmenlerden oluflmaktayd›. Selçuklu yöneticileri, konar-göçer ve yerleflik bu iki önemli kitle aras›nda dengeleri korumay› sa¤lad›¤› oranda baflar›l› olmufllard›r. Bu baflar›da gulam sisteminin de katk›s› olmufltur. Nitekim Türk, gayri Türk ay›r›m› yapmadan, herkesi liyakati do¤rultusunda istihdam ederek de¤erlendirmifltir. Bu dengeleri korumada, pek tabiidir ki merkezî yönetimi güçlendirmifl olmalar›n›n büyük pay› vard›r. Nitekim bunu en iyi baflard›klar› Sultan Melikflah döneminde imparatorluk her yönüyle zirveye ç›km›flt›r. Ancak bu zor gerçeklefltirilen, ama ne yaz›k ki sürekli k›l›namayan bir husustur. ‹flte Büyük Selçuklu Devleti çok uzun süre olmasa da huzur ve refah ortam›n› sa¤layabilmifltir ki, medeniyet boyutuna ulaflabilmifltir. Yani merkezî otoritenin güçlü oldu¤u, Türkmenlerin ve yerli halklar›n hoflnut edildi¤i dönemlerde Selçuklular medeniyeti oluflturan, e¤itim, ilim, edebiyat ve düflünce hayat› ile mimarî ve sanat alanlar›nda geliflme kaydedebilmifllerdir. Nizamiye Medreselerinin Ortaça¤ ‹slam dünyas›na katk›lar›n› de¤erlendirebileceksiniz. Her fleyden önce ‹smailî/Bât›nî propagandalar› karfl›s›nda Ehl-i Sünnet inanc›n›n güçlenmesi sa¤land›. Nizamiye Medreseleri vak›f kurulufllar› idi. Yani müstakil bütçeleri, gelir kaynaklar› vard›; idarî ve e¤itim personeline maafl veya aynî gelir ödenmekteydi. Ö¤rencilere ise yat›p kalkacaklar› odalar verilmekte, beslenme ihtiyaçlar› karfl›lanmakta, ayr›ca burs da tahsis edilmekteydi. Bu yenilikler tabiatiyle e¤itimi cazip hale getirmekte ve en önemlisi fakir ö¤rencilere imkan ve f›rsat eflitli¤i sa¤lamaktayd›. Selçuklular döneminde ilmî faaliyetlerin mahiyetini aç›klayabileceksiniz. Büyük Selçuklular döneminde ‹smailî/Bat›nî propagandalar›n› etkisiz k›l›p Sünnî inanc› güçlen-

N A M A Ç

4

dirmek için aç›lan Nizamiye Medreselerinin de öncülü¤üyle a¤›rl›kl› olarak f›k›h, hadis, kelam gibi dinî ilimlerin yan›nda, herhalde daha çok medrese d›fl› e¤itimle felsefenin yan›nda astronomi, fizik, matematik, cebir, co¤rafya gibi müspet ilim dallar›nda da önemli bulufllar›n yap›ld›¤›, eserlerin yaz›ld›¤› görülmektedir. Gazzâlî’nin eserleri kelam, felsefe ve tasavvuf aras›nda yeni dengelerin kurulmas›na sebep olmufl, Nizamülmülk yazd›¤› siyasetname ile siyaset bilimine ve tarihe katk› sa¤lam›fl, Ömer Hayyam ve ekibinin astronomi, cebir ve takvim (Celâliyye Takvimi) çal›flmalar› baz› yenilikler getirmifl, ‹sfizarî ve elHâzinî baz› ölçüm aletleri icat etmifllerdir. Selçuklular döneminde mimarî ve sanattaki geliflmeleri belirleyebileceksiniz. Büyük Selçuklular, Karahanl› ve Gazneli devletlerinin birikiminden faydalanarak Türk mimarisinin geliflmesine katk› sa¤lad›lar. Onlar abidevi bir cami mimarisi ortaya koydular. Özellikle mihrap önündeki kubbeli mekan› gelifltirdiler ve bütün Türkistan’a ve ‹ran’a dört eyvanl›, avlulu ve mihrap önü kubbeli bir cami modeli hakim oldu. ‹ran’da ince ve uzun, silindirik minareleri benimsediler. En eski Selçuklu eseri olan, 1058 tarihli, Tu¤rul Bey zaman›ndan kalan Damgan Mescid-i Cumas›n›n minaresi, yukar›ya do¤ru incelerek yükselen silindirik bir yap›dayd›. Kümbed ve türbe mimarisinde de gelene¤i gelifltirerek devam ettirdiler. Harrakan kümbedleri ve Merv’deki Sultan Sancar Türbesi türünün en geliflmifl örnekleridir. Özellikle tu¤la ile geometrik süslemeler ve kûfî yaz› geliflmifltir. Ribat mimarisinde ise kare planl›, dört eyvanl› ve revakl› avlulu tipi gelifltirmifllerdir. Günümüze ulaflabilen Selçuklu ribat› Ribat-› fierif d›fltan kaleye, içten bir saraya benzer bir zenginliktedir. Selçuklular›n eyvanl›, avlulu plan ile Karahanl› gelene¤ini devam ettirdikleri medresenin, say›s›z eser infla edildi¤i halde günümüze ulaflamad›klar› için ayr›nt›l› özellikleri bilinmemektedir. Büyük Selçuklular›n son baflkenti Merv’de Sultan Kale içinde bulunan 45x39m. çap›nda, elli odal› saray günümüze ulaflabilmifltir.


210

Büyük Selçuklu Tarihi

Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden hangisi Selçuklular›n devleti kurma döneminde geçirdikleri süreçlerden de¤ildir? a. ‹slam dinini kabul etmeleri b. Yerleflik hayata geçmeleri c. Kendilerinden baflka topluluklarla birlikte yaflamalar› d. Abbasi halifesine tâbi olmalar› e. Yeni bir co¤rafyaya göçmeleri 2. Afla¤›dakilerden hangisi Nizamiye Medreselerinin kurulufl nedenlerinden biri de¤ildir? a. ‹smailîlerin propaganda faaliyetlerini etkisiz hale getirmek b. Ehl-i Sünnet akidesini güçlendirmek ve yaymak c. Devlet yönetiminde ihtiyaç duyulan kadrolar›n yetifltirilmesi d. Maddî bak›mdan f›rsat eflitli¤ini sa¤lamak e. ‹slâm’› gayri müslimler aras›nda yaymak 3. Selçuklular›n Nizamiye ve di¤er medreseleri kurmalar› afla¤›dakilerden hangisiyle aç›klanabilir? a. Siyasette sa¤lanan baflar›y› ak›lda ve gönülde de tesis etmek istenmesi b. Müslüman çocuklar›n gayrimüslim okullara gitmelerini engellemek c. Halifenin Selçuklulara e¤itim konusunda bask›s› d. Halk›n e¤itim kurumlar›na yo¤un talep göstermesi e. Araplar›n Selçuklular kadar e¤itime önem vermemeleri 4. Afla¤›dakilerden hangisi Selçuklu dönemi ilim adamlar›ndan biri de¤ildir? a. Gazzâlî b. Ömer Hayyam c. ‹bn-i Haldun d. Ebû Hâtim ‹sfizârî e. el-Harakî 5. Afla¤›dakilerden hangisi makam sahiplerinin ilmî ve edebî eserlerin oluflturulmas›na destek vermesinin nedenlerinden biridir? a. Maliyetlerinin düflük olmas› b. Eserin kendilerine ithaf edilece¤i için ad›n›n yay›lmas›na sebep olmas› c. Bu tarz çal›flmalara destek vermeyenlere kötü gözle bak›lmas› d. Sultanlar›n bu yönde ferman ç›karmalar› e. Gayri müslimler ile yar›fl içinde olmalar›

6. Nizamülmülk ile ilgili olarak afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. Sultan Melikflah’›n iste¤i üzerine meflhur Siyâsetnâme isimli eserini yazm›flt›r. b. 1018’de Tûs’ta do¤mufltur. c. Nizamülmülk lâkab› Abbasi halifesi taraf›ndan verilmifltir. d. Nizamiye Medreseleri’nin kurucusudur. e. Karahanl›lar›n hizmetinde bulunmufltur. 7. Celalî Takvimi ile ilgili olarak afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Ad›n› Sultan Melikflah’›n Celâleddin lâkab›ndan alm›flt›r. b. Günefl y›l›na göre haz›rlanm›flt›r. c. Takvimin bafllang›c› 15 Mart 1079’tur. d. Gregoryen Takvimi’nden esinlenerek yap›lm›flt›r. e. Do¤ru tarihleme veren yan›lg›s›z takvimlerin ilkidir. 8. Selçuklularda kullan›lan dil-saha efllefltirmelerinden hangisi do¤rudur? a. Saray dili - Arapça, ‹lim dili - Farsça, Resmi dil Türkçe b. Saray dili - Farsça, ‹lim dili - Türkçe, Resmi dil Arapça c. Saray dili - Türkçe, ‹lim dili- Arapça, Resmi dil Farsça d. Saray dili - Türkçe, ‹lim dili- Farsça, Resmi dilArapça e. Saray dili - Arapça, ‹lim dili- Türkçe, Resmi dilFarsça 9. Selçuklular’da imar faaliyetlerini teflvik eden ana unsur afla¤›dakilerden hangisidir? a. Vak›f müessesesi b. Mevcut yap›lar›n ihtiyaçlar› karfl›lamamas› c. Sultan›n zenginler üzerindeki bask›lar› d. Yap›lan eserlerden büyük kazançlar sa¤lanmas› e. Düflük maliyetlerle büyük eserlerin yap›labilir olmas›


10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

211

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 10. Afla¤›dakilerden hangisi Selçuklu camileri ile ilgili olarak söylenemez? a. Karahanl› ve Gazneli mimari uygulamalar› Selçuklular taraf›ndan daha da gelifltirilmifltir. b. Türkistan ve ‹ran’a dört eyvanl›, avlulu ve mihrap önü kubbeli cami modeli hakim olmufltur c. Selçuklu camilerinde minare gelene¤i yoktur. d. Günümüze ulaflan ilk Selçuklu mescidi Isfahan Mescid-i Cumas›’d›r. e. Daha sonra infla edilen ‹ran’daki Selçuklu camileri, küçük ölçekli ve tu¤ladan yap›lm›flt›r.

1. d

2. e 3. a 4. c 5. b 6. e 7. d 8. c 9. a 10. c

Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Selçuklu Medeniyetini Haz›rlayan Ortam” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Nizamiye Medreseleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “‹lim ve Edebiyat” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “‹lim ve Edebiyat” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “‹lim ve Edebiyat” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Nizamülmülk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Ömer Hayyam” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “‹lim ve Edebiyat” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Mimarî ve Sanat” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Mescid-i Cumalar” k›sm›n› yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Selçuklular bozk›r hayat tarz›ndan, kültüründen cihan devletine, di¤er bir deyiflle imparatorlu¤a, dolay›s›yla yeni bir medeniyete giden yola girdiler. Onlar asl›nda dört önemli süreci birlikte yaflad›lar: Müslüman olarak din de¤ifltirdiler. Bozk›rdan Horasan’a inerek yaflad›klar› co¤rafyay› de¤ifltirdiler ve bununla birlikte yerleflik hayata ad›m att›lar. Ve geldikleri bu topraklarda yürürlükte olan idarî tecrübeden, birikimden yararland›lar, gulam sistemini benimseyerek devletlerini kurdular. K›sa sürede birlikte yaflad›klar› bu büyük de¤iflim, Selçuklu ‹mparatorlu¤unun, dolay›siyle medeniyetinin temellerini oluflturdu.


212

Büyük Selçuklu Tarihi

S›ra Sizde 2 ‹smailî fiîan›n Sünnî ‹slam Dünyas›na yönelik faaliyetleri endifle verici boyuttayd›. Sünnîler Kahire’de el-Ezher veya Dârü’l-Hikme’de yetifltirilen ‹smailî dâîlerin (davetçi) yo¤un bir mezhep propaganda faaliyeti ile karfl› karfl›ya idi. Bu durum pek tabii Abbasî hilafetini ve onun koruyuculu¤unu üstlenen Selçuklular› rahats›z etmekteydi. Selçuklular ‹smailîlerin bu propaganda faaliyetlerini etkisiz hale getirmek, Ehl-i Sünnet akidesini güçlendirmek ve yaymak; ayr›ca devlet yönetiminde ihtiyaç duyulan kadrolar›n yetifltirilmesi ve maddî bak›mdan f›rsat eflitli¤ini sa¤lamak için adeta bir e¤itim seferberli¤ine girifltiler. Sünnî ‹slam Dünyas›n›n gelece¤i için büyük önem tafl›yan bu büyük projeyi Sultan Alp Arslan’›n veziri Nizâmülmülk bafllatt›. S›ra Sizde 3 Tarih boyunca ilim ve sanat›n geliflmesinde himaye unsuru büyük önem tafl›m›flt›r. Orta Ça¤ ‹slam ve Türk devletlerinde oldu¤u gibi, Selçuklularda da iktidar sahibi olan sultan, melik, vezir ve di¤er bürokratlar ile servet sahiplerinin, saraylar›nda alim, edip veya flairleri toplay›p himaye ve teflvik ettiklerine flahit olmaktay›z. Makam mevki sahiplerinin bu seçkin kiflilere kol kanat germeleri, asl›nda onlar›n flân›ndand›. Çünkü her yaz›lan eser kendisine övgüler düzülerek ithaf edilece¤i için, onun ad›n›n yay›lmas›na ve yaflat›lmas›na sebep oluyordu. Bir anlamda iktidar sahibi kendi lehine kamuoyu oluflturman›n zeminini haz›rl›yordu. Devlet adamlar› bu konuda büyük bir rekabet içindeydiler. Tabiatiyle bu gelenek de ilmî ve edebî eserlerin ortaya ç›kmas›n›, ilim ve edebiyat›n geliflmesini, yayg›nlaflmas›n› tetikliyordu. Denebilir ki medreseler do¤ru kabul edilen bilgiyi topluma ulaflt›rmay›, himaye usûlü ise ilmin, dil ve edebî zevkin geliflmesini sa¤lamaktayd›. S›ra Sizde 4 Selçuklularda bürokrasi dilinin Farsça olmas›, tabiat›yle dönemin naz›m ve nesir dilinin de Farsça devam etmesine sebep olmufltur. Denebilir ki Fars dili etkili bir edebî dil haline gelmesini, Gazneli ve özellikle Selçuklulara borçludur. Yukar›da da belirtti¤imiz gibi üst mevkilerdeki Selçuklu yöneticileri, özellikle Sultan Melikflah ve Sancar, saraylar›n› bir ilim ve edebiyat merkezleri haline getirmifllerdir. ‹flte bu muhitlerde flairler divanlar›n› hep Farsça yazm›fllard›. Baz› sultanlar ve hanedan üyeleri Fars fliirinden hofllanmaktayd›lar ve edebî bir zevk sahibiydiler. Hatta bunlardan Farsça rubai yazanlar› bile vard›.

S›ra Sizde 5 Selçuklular, daha önceki uygulamalar› gelifltirerek abidevi bir cami mimarisi ortaya koydular. Özellikle mihrap önündeki kubbeli mekan› gelifltirdiler ve bütün Türkistan’a ve ‹ran’a dört eyvanl›, avlulu ve mihrap önü kubbeli bu cami modeli hakim oldu. Büyük Selçuklulardan bize ulaflan ilk mescid (cami), önemli k›s›mlar› Melikflah zaman›nda yap›lan Isfahan Mescid-i Cumas›’d›r (1080). Bu mescid-i cuman›n özelli¤i, mihrab›n önünde, payeli k›sm›n ortas›nda yükselen ve avlu taraf›nda büyük bir eyvana bitiflen muazzam kubbeli mekand›r. Bu bölümün harimin di¤er k›s›mlar›ndan belirgin bir flekilde ayr›lmas›, buran›n sultan›n Cuma namaz›n› k›lmas› için ayr›ld›¤›n› gösterir. XII. yüzy›lda ise avlu cephelerinin her birinin ortas›na birer eyvan yap›larak dört eyvanl› cami tipinin (klasik Asya cami tipi) en görkemli örneklerinden biri ortaya ç›km›flt›r. Selçuklu kubbelerinin geliflmifl zengin iç yap›lar›na ra¤men, d›fllar› süslemesiz sade, s›k tu¤la örgülü, kübik ve masif yüzeylerle kapl›d›r. Kübik gövde üzerinde, sekizgen bir geçiflten sonra hafifçe sivrilen kubbe, Selçuklular›n gelifltirdi¤i bir kubbe tipidir; dolay›siyle d›fltan hakim bir konumda görünen kubbe ile orijinal bir cami mimarisi ortaya ç›km›flt›r.


10. Ünite - Kültür ve Medeniyet

Yararlan›lan Kaynaklar Fazl›o¤lu ‹. (2005). “Türk Felsefe-Bilim Tarihi’nin Seyir Defteri (Bir Önsöz)”, Dîvân ‹mî Araflt›rmalar, 18, s. 1-57. ‹slâm Ansiklopedisi. (1940-1987). I-XIII, ‹stanbul: M.E.B. (‹lgili maddeler). Köprülü. M. F. (2003). Türk Edebiyat› Tarihi, Ankara: Akça¤.. Köymen. M. A. (1992). Büyük Selçuklu ‹mparatorlu¤u Tarihi, III (Alp Arslan ve Zaman›), Ankara. Makdisi. G. (2004). Ortaça¤’da Yüksek Ö¤retim, ‹slâm Dünyas› ve H›ristiyan Bat›, (çev. A. H. Çavuflo¤lu - H. T. Baflo¤lu), Ankara. Ocak. A. (2002). Selçuklular›n Dinî Siyaseti, ‹stanbul: Tarih ve Tabiat Vakf›. fieflen. R. (2004). “Selçuklular Devrinde ‹lme Genel Bir Bak›fl”, III. Uluslar aras› Mevlâna Kongresi, 5-8 May›s 2003, Konya, s. 233-244. TDV ‹slâm Ansiklopedisi. (1988-2011). I-XXXIV (‹lgili maddeler). Turan. O. (2005). Selçuklular Tarihi ve Türk-‹slâm Medeniyeti, ‹stanbul: Ötüken Neflriyat. Zebîhullah-i Safâ. (2002). ‹ran Edebiyat› Tarihi, Çev. Hasan Almaz, ‹stanbul.

213

Büyük selçuklu tarihi aöf  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you