Page 1


Türk Henkel Yayınlan 22

KIMLIK VE ŞIDDET KADER

YANILSAMASI

Amartya Sen

Çeviren

Yayıma Hazırlayan

Ahmet Kardam

Zülfü Dicleli

İstanbul 2006


© 2006 Amartya Sen Orijinal adı ve yayımcısı:

Identity and Violence, W.W. Norton & Company

Türkçe yayın haklan Akçalı Telif Haklan tarafından sağlanmıştır.

Yapım

: bzd Yayın ve İletişim Hizmetleri

(0216) 412 72 13 Basım

: Aralık 2006, İstanbul

ISBN

: 975-7051-56-X

Düzelti

: Fevzi Göloğlu

Düzenleme

: Selim Talay

Baskı ve Cilt

: Acar Basım ve Cilt San. Tic. A.Ş.

Türk Henkel Kayışdağı Cad. Karaman Çiftliği Yolu, Kar Plaza D-Blok

34752 İçerenköy - İstanbul Tel: (0216) 469 08 00


Antara, Nandana, Indrani ve Kabir'e, yanılsamanın daha az esir alabildiği bir dünya umuduy la


SUNUŞ

S

on birkaç y1ldlf dünya çapında yaşanan şiddet olaylan ve vahşet hem korkunç bir kafa karışıklığının hem de çok kötü çatışmaların

hüküm sürdüğü bir dönem başlattı. Kimi çevreler küresel çatışmalara dünyadaki dinsel ya da kültürel bölünmelerin sonucu gözüyle bakı­ yorlar. O zaman bu çatışmaların çözümü de aynı yaklaşımla aranıyor. Elinizdeki kitabın yazan Nobel İktisat Ödülü sahibi Amartya Sen bu yaklaşıma karşı çıkıyor. "Neredeyse dünyadaki bütün insanları yanlış anlamak için, içe kapanmacı böyle bir yaklaşımdan daha iyi bir yol olmadığı söylenebilir" diyor. Tek bir kimliğin belirleyiciliği fikri te­ melinde insanları kategorileştirmek ve kimliklerimiz üzerinde bir ter­ cih hakkımızın olmadığını ileri sürmek tehlikeli sonuçlara yol açıyor. "Oysa" diyor yazar, "birbirinden farklı çok sayıda aidiyetimizin olabileceğini, birbirimizle çok çeşitli biçimlerde etkileşim kurabilece­ ğimizi açıkça görmek zorundayız. Önceliklerimize karar verme imka­ nına sahibiz. " Yazara göre, insan yaşamının merkezinde tercih ve akıl sorumlu­ luğu durmaktadır. Amartya Sen'in Kimlik ve Şiddet kitabı bize gerçek ve kalıcı bir dünya barışına ve küresel bir istikrara temel olabilecek kapsamlı fi­ kirler sunuyor. Dünyanın birbirinden çok farklı noktalarında yaşadı­ ğı olaylardan verdiği çarpıcı örneklerle kuvvetlendirdiği bu fikirleri sizlerle paylaşmaktan sevinç duyuyoruz. Sevgilerimizle Türk Henkel

7


I ÇIND EKILER .

.

.

Başlarken

11

ÖNSÖZ

15

1. Bölüm

Yanılsamanın Şiddeti

21

2. Bölüm

Kimliğe Anlam Vermek

39

3. Bölüm

Uygarlık Hapishanesi

61

4. Bölüm

Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

79

5 . Bölüm

Batı ve Batı Karşıtlığı

103

6. Bölüm

Kültür ve Esaret

123

7. Bölüm

Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 41

8. Bölüm

Çokkültürlülük ve Özgürlük

1 71

9. Bölüm

Düşünce Özgürlüğü

193 209

Notlar

9


BAŞLARKEN

B

irkaç yıl önce, kısa bir yurtdışı seyahatinden İngiltere'ye döner­ ken (o sırada Cambridge Üniversitesindeki Trinity Kolejin müdü­

rüydüm) Hint pasaportumu baştan sona didik didik eden Heathrow havalimanının pasaport polisi anlaşılması zor bir felsefi soru sordu. Giriş formundaki ev adresime (Direktör Lojmanı, Trinity Koleji, Cam­ bridge) bakarak bana, göründüğü kadarıyla ev sahipliğinden hoşnut olduğum direktörün yakın arkadaşı olup olmadığımı sordu . Duraksa­ dım, çünkü kendi kendimin arkadaşı olduğumu söylesem mi, söyle­ mesem mi diye tereddüt ettim. Biraz düşündükten sonra, bu soruyu evet diye yanıtlamam gerektiği sonucuna vardım, çünkü kendime ge­ nellikle dostça davranırım ve üstelik aptalca şeyler söylediğimde, be­ nim gibi bir dostum olduktan sonra, ayrıca bir de düşmana ihtiyacım olmadığını derhal anlarım. Bütün bunları düşünmem biraz zaman al­ dığı için, pasaport görevlisi niye tereddüt ettiğimi, özellikle de İngil­ tere'de bulunmamda bir terslik olup olmadığını bilmek istedi. Mesele sonunda halloldu, ama bu konuşma bana, sanki şartmış gi­ bi, kimliğin karmaşık bir sorun olabileceğini anımsattı. Kendimizi bir nesnenin kendisine özdeş olduğuna ikna etmenin elbette fazla bir zorluğu yoktur. Gerçi büyük filozof Wittgenstein bir keresinde, bir şeyin kendisine özdeş olduğunu söylemekten "daha güzel ama ge­ reksiz bir önerme örneği daha yoktur" demişti, ama ardından da, tü-

11


12

KİMLİK VE ŞİDDET

müyle işe yaramaz olsa bile, bu önermenin, her şeye rağmen, "zihni­ mizin bize oynadığı oyunlardan biri olduğunu" da eklemişti. Dikkatimizi, insanın kendisine özdeş olması fikrinden, bir kimli­

ğin (özdeşliğin) belli bir gruba mensup başka insanlarla paylaşılma­ sına (sosyal kimlik fikrinin genellikle aldığı biçim budur) kaydırdığı­ mızda, karmaşıklık daha da artar. Aslında, günümüzün politik ve sos­ yal meselelerinin çoğu farklı grupları ilgilendiren, birbiriyle bağdaş­ maz kimliklerin çatışan iddiaları etrafında dönmektedir, çünkü dü­ şünce ve. eylemlerimiz kimlik kavramının çok yönlü etkisi altındadır. Son birkaç yıldır yaşanan şiddet olayları ve vahşet hem korkunç bir kafa karışıklığının hem de çok kötü çatışmaların hüküm sürdüğü bir dönem başlattı. Küresel çatışma politikalarına sık sık, dünyadaki dinsel ve kültürel bölünmelerin sonucu gözüyle bakılıyor. Aslında, dünya gittikçe daha çok-ima yoluyla bile olsa-bir dinler ve uygar­ lıklar federasyonu olarak görülüyor ve böylelikle, insanların kendile­ rini algılamasının diğer biçimleri görmezden geliniyor. Bu düşünce hattının temelinde, dünyadaki insanların, bir tür tekil ve her şeyi kap­

sayan bir bölümleme sistemine göre tek bir şekilde kategorileştirile­ bileceği gibi garip bir varsayım yatmaktadır. Dünya nüfusunun uygar­ lıklar ya da dinler arasında bölünmesi insan kimliği konusunda içe kapanmacı bir yaklaşım yaratıyor; ve bu yaklaşım insanları yalnızca tek bir grubun (daha önceki uluslara ve sınıflara dayanmanın tersine, şimdi uygarlık ya da din tarafından tanımlanan tek bir grubun) men­ subu olarak görmektedir. Neredeyse dünyadaki bütün insanları yanlış anlamak için, içe ka­ panmacı böyle bir yaklaşımdan daha iyi bir yol olmadığı söylenebi­ lir. Normal yaşamımızda, kendimizi çok çeşitli grupların mensubu olarak görürüz-bunların hepsine birden ait olduğumuz düşünürüz. Aynı kişi, herhangi bir çelişki yaşamadan, hem bir Amerikan vatan­ daşı, hem Karayib kökenli biri, hem bir vejeteryan, hem bir uzun me­ safe koşucusu, hem bir tarihçi, hem bir öğretmen, hem bir romancı, hem bir feminist, hem bir heteroseksüel, hem bir eşcinsel ve lezbi-


Başlarken

13

yen hakları savunucusu, hem bir tiyatro aşığı, hem bir çevre eylem­ cisi, hem bir tenis tutkunu, hem bir caz müzisyeni, hem de evrende kendileriyle acilen (tercihen İngilizce kullanarak) temas kurmamız gereken bizden başka zeki varlıklar olduğu görüşüne derinden ina­ nan biri olabilir. Bu kişinin aynı anda hepsine birden mensup oldu­ ğu bu kolektif bütünlüklerin her biri ona özel bir kimlik kazandır­ maktadır. Bu kimliklerden hiçbiri o kişinin tek kimliği ya da tekil mensubiyet kategorisi olarak düşünülemez. Kaçılması mümkün ol­ mayan kimliklerimizin çoğulluğu veri alındığında, belirli bir bağlam­ daki farklı ortaklıklarımızın ve aidiyetlerimizin göreli önemleri hak­ kında bir karara varmamız gerekir. Şu halde, insan yaşamının merkezinde tercih ve akıl sorumluluğu durmaktadır. Buna karşılık, sahip olduğumuz varsayılan ve anlaşıldı­ ğı kadarıyla bizden geniş (bazen aklımıza hiç yatmayan) taleplerde bulunan herhangi bir sözüm ona kendine özgü-genellikle savaşçı­ bir kimliğin kaçınılmaz bir şey olduğu duygusunun yaratılması ise sa­ dece şiddeti öne çıkartır. Sözüm ona kendine özgü bir kimlik dayat­ ması, genellikle sekter çatışmaları kışkırtıcı "savaş sanatının" kritik bir bileşenidir. Şiddetin bu türünü durdurmaya yönelik çok sayıda iyi niyetli giri­ şimin önündeki engellerden biri de, ne yazık ki, kimliklerimiz üze­ rinde tercih hakkımızın olmadığı algısıdır ve bu da şiddeti alt etme yeteneğimizi ciddi şekilde zedelemektedir. Farklı insanlar arasında iyi ilişkiler kurma umuduna esas olarak "uygarlıklar arasında dostluk" ya da "dinsel gruplar arasında diyalog" veya "farklı topluluklar arasında arkadaşça ilişkiler" bağlamında bakıldığında (ve böylelikle, insanların birbirleriyle ilişki kurmasının çok farklı biçimleri görmezden gelindi­ ğinde), insan ciddi bir biçimde minyatürleştirilmiş olur ve bu da ta­ sarlanan barış programlarının önüne geçmektedir. Dünyamızdaki çok sayıda bölünme-ya din ya topluluk ya kültür ya ulus ya da uygarlık adı altında (ve bunların her birinin, savaşa ve barışa ilişkin özel yaklaşım bağlamında kendine özgü bir güce sahip


14

KİMLİK VE ŞİDDET

olduğu varsayılarak)-sözüm ona egemen tek bir sınıflandırma siste­ mi içinde bir araya getirilecek olursa, ortak insanlığımıza vahşice meydan okunmuş olur. Belli bir şekilde parçalara ayrılmış bir dünya, onu biçimlendiren çoğul ve çeşitliliğe sahip kategoriler evrenine kı­ yasla çok daha kolay bölünebilir bir dünyadır. Bu ise, "biz insanlar birbirimize çok benzeriz" biçimindeki (bugünlerde-haklı nedenler­ le- çok aptalca bulunarak alaya alınan) eski inanışa ters düşmekle kalmaz, aynı zamanda üzerinde çok daha az konuşulan ama çok da­ ha akla yatkın olan, birbirimizden çok çeşitli yönlerden farklı oldu­ ğumuz biçimindeki anlayışa da ters düşer. Günümüz dünyasında uyum umudu büyük ölçüde, insan kimliğinin çoğulluğu konusunda daha net bir anlayışa ulaşmamıza ve birbirlerini çaprazlamasına ke­ sen bu kimliklerin geçit vermez tek bir katı hat boyunca çizilen kes­ kin bir ayrıma karşı koyduklarını idrak etmemize bağlıdır. Aslında, çevremizde gördüğümüz hengame ve barbarlığa sadece kötü niyetler değil, kavram kargaşası da önemli ölçüde katkıda bu­ lunmaktadır. Özellikle herhangi bir tekil kimlik ya da diğer bir şey (ve bunun sözde sonuçları) hakkındaki kader yanılsaması, dışlamalar ve dayatmalar yoluyla dünyada yaşanan şiddeti beslemektedir. Birbi­ rinden farklı çok sayıda aidiyetimizin olabileceğini, birbirimizle çok çeşitli biçimlerde etkileşim kurabileceğimizi-kışkırtıcılar ve onların şaşkın muhalifleri bize ne derlerse desinler-açıkça görmek zorunda­ yız. Önceliklerimize karar verme imkanına sahibiz. Aidiyetlerimizin çoğulluğuna ve tercih ve akıl ihtiyacına boş veril­ mesi, içinde yaşadığımız dünyayı anlaşılmaz hale getiriyor ve bizi Matthew Arnold'un "Dover Sahili" adlı şiirinde resmettiği korkunç olasılığa doğru iteliyor: Ve burada, karanlık bir düzlükteyiz sanki Mücadele ve kaçışın kafa karıştırıcı alarmlarıyla savrulmuş, Cahil orduların gece karanlığında çarpıştığı yerde. Oysa, bundan daha iyisini yapabiliriz.


ÖNSÖZ

O

scar Wilde, bulmaca gibi bir iddiada bulunmuştu: "Çoğu insan başka birisidir. " Bu söz onun ölçüsüz sözcük oyunlarından biri

gibi görünse de, Wilde'nin bununla ilgili savunusu oldukça inandırı­ cıydı: "İnsanların düşünceleri başkalarına ait kanaatlerdir, yaşamları taklittir, tutkuları alıntıdır. " Nitekim kendimizi özdeşleştirdiğimiz in­ sanlardan şaşırtıcı ölçüde çok etkileniriz. Aktif olarak öne çıkartılan sekter nefretler azgın bir yangın gibi her yanı sarabilir-tıpkı kısa bir süre önce Kosova'da, Bosna'da, Ruanda'da, Timor'da, İsrail'de, Filis­ tin'de, Sudan'da ve dünyanın daha birçok yerinde tanık olduğumuz gibi. Bir grup insanla kurulan özdeşlik duygusu, uygun bir kışkırt­ mayla, başka bir gruba gaddarca davranmanın güçlü bir silahı haline getirilebilir. Nitekim, dünyadaki çatışma ve barbarlıkların çoğu kendine özgü ve seçeneksiz bir kimlik yanılsaması sayesinde sürdürülebilmiştir. Nefret tohumları ekme sanatı diğer aidiyetleri boğan şu ya da bu söz­ de egemen kimliğinin büyüleyici gücünü harekete geçirme biçimini alır ve buna uygun savaşçı bir kimliğe dönüştüğünde de, insanlara karşı normal olarak besleyebileceğimiz sempatiyi ve doğal iyilikse­ verliği bastırabilir. Sonuç, ilkel bir yerel şiddet ya da ustalıklı bir kü­ resel şiddet ve terörizm olabilir. Nitekim, günümüz dünyasında çatışma potansiyelinin temel kay­ naklarından biri de, insanların din ya da kültür temelinde kendileri-

15


16

KİMLİK VE ŞİDDET

ne özgü kategorilere ayrılabileceği varsayımıdır. Tekil bir sınıflandır­ manın her şeyi kapsayıcı gücüne olan üstü örtülü inanç tüm dünya­ yı alev almaya hazır bir hale getirebilir. Kendine özgü bölücü bir ba­ kış açısı sadece insanlar olarak birbirimize çok benzediğimiz biçimin­ deki eski inanışa ters düşmekle kalmaz, aynı zamanda üzerinde çok daha az konuşulan, ama çok daha akla yatkın olan, birbirimizden çok çeşitli yönlerden farklı olduğumuz biçimindeki anlayışa da ters düşer. Dünya sık sık bir dinler (ya da "uygarlıklar" veya "kültürler") toplamı sayılırken, insanların sahip oldukları ve değer verdikleri sınıf, cinsi­ yet, meslek, dil, bilim, ahlak ve politik tercihten oluşan kimlikleri gör­ mezden gelinmektedir. Kendine özgü bu bölücülük, içinde fiilen ya­ şadığımız dünyayı biçimlendiren çoğul ve çeşitli sınıflandırmalar ev­ renine kıyasla çok daha çatışmacıdır. Yüksek teorinin bu indirgeme­ ciliği düşük politikanın ürünü olan şiddete, istenmediği halde, büyük katkılarda bulunabilmektedir. Aynı zamanda, benzer bir kavram kargaşasıyla, kendine özgü bir kimliğin kabul edilmesi çok sayıdaki aşikar direnme yolunun önüne geçtiğinde, şiddetin bu türünü önlemeye yönelik küresel girişimleri -açıkça ya da üstü örtülü bir biçimde-genellikle zayıf düşürmekte­ dir. Sonuçta iş, din temelli şiddete sivil toplumun güçlendirilmesi yo­ luyla değil (oysa izlenecek açık yol budur), "ılımlı" gibi görünen çe­ şitli dini liderlerin harekete geçirilmesi yoluyla meydan okunması noktasına gelip dayanabilmektedir; bu dini liderlere yüklenen görev aşırıcıların hakkından-muhtemelen söz konusu dinin taleplerinin uygun bir biçimde yeniden tanımlanması temelinde-din içi bir sa­ vaşla gelmek olmaktadır. Kişiler arası ilişkilere, uygarlıklar ya da din­ sel kökenler arasında "dostluk" ya da "diyalog" biçiminde, tekil bir gruplar arası bağlam içinde bakılınca ve aynı kişilerin aynı anda ait oldukları (ekonomik, sosyal, politik ya da başka kültürel bağlara sa­ hip) diğer gruplar dikkate alınmayınca, insan yaşamında önemli olan şeylerin çoğu yok olup gitmekte ve bireyler birtakım küçük kutula­ rın içine tıkılmaktadır.


Önsöz

17

B u kitabın konusu, insanların minyatürleştirilmesinin bu dehşet verici sonuçlarıdır. Bu sonuçlar, ekonomik küreselleşme, politik çok­ kültürlülük, sömürgecilik sonrası tarihsel dönem, sosyal kökenler, dinci köktencilik ve küresel terörizm gibi birtakım yerleşik konuları tekrar incelemeyi ve değerlendirmeyi gerektiriyor. Günümüz dünya­ sında barış umudu, bizleri küçük kutucukların içine sıkı sıkıya kapa­ tarak oraya mahkum etmekte değil, pekala, aidiyetlerin çoğulluğu­ nun kabulünde ve büyük bir dünyanın ortak sakinleri olarak aklımı­ zı kullanmakta aranabilir. İhtiyacımız olan şey, her şeyden önce, ön­ celiklerimizi belirleme özgürlüğümüzün önemini açıkça anlayabil­ mektir. Ve bu anlayışa bağlı olarak, kamuoyunun akla dayalı sesi­ nin-hem ülke içinde hem de dünya çapında-oynadığı rolü ve bu­ nun yararını doğru dürüst anlamaya ihtiyacımız var. Bu kitabı yazmaya Pardee Merkezinden Profesör David From­ kin'in nazik daveti üzerine Kasım 2001 ile Nisan 2002 arasında Bas­ ton Üniversitesinde kimlik konusunda verdiğim altı konferansla baş­ ladım. Çalışmalarını gelecek konusuna adamış olan bu merkezin dü­ zenlediği konferanslar "Kimliğin Geleceği" ana başlığı altında toplan­ mıştı. Ne ki, T.S. Eliot'tan da aldığım küçük bir yardımla, kendimi şu­ na ikna ettim: "Şimdiki zaman ile geçmiş zaman, / her ikisi de belki gelecek zamanın içindedir. " Yazmayı bitirdiğimde, kitabın konusu, kimliğin geçmişte ve günümüzde oynadığı rol kadar, bundan sonra­ sına ilişkin öngörüleri de içerir hale gelmişti. Aslında, Bostan sohbetlerinden iki yıl önce, Kasım 1998'de, Ox­ ford Üniversitesinde, "Kimlikten Önce Akıl" başlığı altında, kimlik ter­ cihinde aklın rolü konulu, herkese açık bir konferans vermiştim. Ox­ ford Üniversitesinde devamlı olarak, tamamen resmi olarak düzenle­ nen (ilki 1892'de William Gladstone tarafından verilen ve 1 999'daki­ nin konuşmacısının da Tony Blair olduğu) bu "Romanes Konferansı" her ne kadar son cümlemi söylememin hemen ardından (dinleyiciler­ den hiçbirinin soru sormasına fırsat kalmadan) benim (gösterişli giy-


18

KİMLİK VE ŞİDDET

siler içindeki üniversite yetkililerinin eşliğinde) salondan ayrılmak zo­ ruda kalmamla sonuçlandıysa da, verdiğim konferansın küçük bir broşür haline getirilmesi sayesinde birtakım yararlı eleştiriler alabil­ dim. Bu kitabı yazarken, Romanes Konferansından, eski metnimden ve aldığım eleştirilerden yararlandım. Doğrusu, bir dizi ilintili (kimlikle de bir ölçüde bağlantılı) konu­ larda verdiğim herkese açık diğer konferanslardan sonra aldığım eleştiri ve önerilerin çok yararını gördüm. Bu konferanslardan bazı­ ları şunlardı: British Academy'nin 2000'deki Yıllık Konferansı, Colle­ ge de France'da (ev sahipliğini Pierre Bourdieu'nun yaptığı) özel bir konferans, Tokyo'da Ishizaka Konferansları, St. Paul Katedralinde halka açık bir konferans, Bangkok'taki Vajiravudh Kolejinde Phya Prichanusat Anısına düzenlenen konferans, Bombay ve Delhi'deki Dorab Tata Konferansları, Trinidad ve Tobago Merkez Bankasındaki Eric Williams Konferansı, OXFAM'daki Gilbert Murray Konfearansı, Kaliforniya Berkeley Üniversitesinin Hitchcock Konferansları, Ameri­ kan Felsefe Derneğindeki Penrose Konferansı ve British Museum'da­ ki 2005 BP Konferansı. Son yedi yıl içinde dünyanın değişik yerlerin­ de yaptığım sunumları izleyen tartışmalardan da yararlandım: Am­ herst Koleji, Hong Kong'daki Çin Üniversitesi, New York'taki Colum­ bia Üniversitesi, Dakka Üniversitesi, Tokyo'daki Hitotsubashi Üniver­ sitesi, İstanbul'daki Koç Üniversitesi, Mt. Holyoke Koleji, New York Üniversitesi, Pavia Üniversitesi, Grenoble'deki Pierre Mendes Fransız Üniversitesi, Güney Afrika'nın Grahamstown kentindeki Rhodes Üni­ versitesi, Kyoto'daki Ritsumeikan Üniversitesi, Tarragona'daki Rovira Virgili Üniversitesi, Santa Clara Üniversitesi, Claremont'daki Scripps Koleji, St. Paul Üniversitesi, Lizbon Teknik Üniversitesi, Tokyo Üni­ versitesi, Toronto Üniversitesi, Kaliforniya Santa Cruz Üniversitesi, Villanova Üniversitesi ve bir de, elbette, Harvard Üniversitesi. Bu tar­ tışmaların söz konusu sorunlara ilişkin anlayışımın gelişmesinde bü­ yük payı oldu .


Önsöz

19

Çok yararlı eleştiri ve önerileri için ş u kişilere teşekkür borçluyum: Bina Agarwal, George Akerlof, Sabina Alkire, Sudhir Anand, Anthony Appiah, Homi Bhabha, Akeel Bilgrami, Sugata Bose, Lincoln Chen, Martha Chen, Meghnad Desai, Antara Dev Sen, Henry Finder, David Fromkin, Sakiko Fukuda-Parr, Francis Fukuyama, Henry Louis Gates ]r. , Rounaq ]ahan, Asma Jahangir, Devaki Jain, Ayesha Jalal, Ananya Kabir, Pratik Kanjilal, Sunil Khilnani, Alan Kirman, Seiichi Kondo, Se­ bastiano Maffetone, Jugnu Mohsin, Martha Nussbaum, Kenzaburo Oe, Siddiq Osmani, Robert Putnam, Mozaffar Qizilbash, Richard Par­ ker, Kumar Rana, Ingrid Robeyns, Emma Rothschild, Carol Rovane, Zainab Salbi, Michael Sandel, Indrani Sen, Najam Sethi, Rehman Sob­ han, Alfred Stepan, Kotaro Suzumura, Miriam Teschl, Shashi Tharoor ve Leon Wieseltier. Mahatma Gandi'nin kimlik konusundaki fikirleri­ ni anlamamda torunu, yazar ve şu anda Batı Bengal valisi Gopal Gandi'yle yaptığım tartışmaların olağanüstü yararını gördüm. Norton'daki editörlerim Robert Weil ile Roby Harrington yaptıkları çok sayıda önerinin yanı sıra, Lynn Nesbit'le yaptığım tartışmalardan da yararlandım. Amy Robbins, benim düzgün olmaktan çok uzak el yazmalarımı temize çekerken olağanüstü bir iş çıkartırken, Tom Ma­ yer de çalışmanın bütün evrelerini koordine etmekte harikalar yarattı. Ders verdiğim Harvard Üniversitesindeki destekleyici akademik at­ mosferin yanı sıra, özellikle yaz aylarında Cambridge'deki Trinity Ko­ lejinin sağladığı kolaylıklardan da yararlandım. Bana olağanüstü ve­ rimli bir araştırma temeli sağlayan Cambridge'deki King's Kolejin Ta­ rih ve İktisat Merkezinin yardımlarını gördüm; ve araştırmalarımla ilgi­ li birçok sorunumu hallettiği için Inga Huld Markan'a çok müteşekki­ rim. Ananya Kabir'in bu merkezde ilgili konularda yürüttüğü çalışma da benim için çok yararlı oldu. Mükemmel araştırma asistanlığı için David Mericle ile Rosie Vaughan'a müteşekkirim. Araştırma faaliyeti­ min masraflarının karşılanması konusunda Ford Vakfının, Rockefeller Vakfının ve Mellon Vakfının ortak katkılarına çok teşekkür ederim.


20

KİMLİK VE ŞİDDET Son olarak, Japon Hükümetinin Temmuz 2005'te Tokyo'da düzen­

lediği ve bana başkanlığını yapma ayrıcalığını verdiği Dünya Uygar­ lıkları Forumuna çok değişik ülkelerden gelen katılımcılarla yaptığım geniş kapsamlı tartışmalardan sağladığım yararı da belirtmem gerekir. 2004'te Torino'da Piero Bassetti'nin yönettiği Glocus et Locus tartış­ malarından ve küresel demokrasiye ilişkin, George Papandreou'nun yönettiği, Temmuz ayında Girit'te, Heraklion'da düzenlenen 2005 Symi Sempozyumundan da yararlandım. Küresel şiddet konularına gösterilen güncel ilgi ve angajman her ne kadar korkunç derecede trajik ve alt üst edici olayların bir ürünü olarak ortaya çıktıysa da, bu konuların yaygın bir biçimde kamuoyu­ nun dikkat alanına girmesi yine de iyi olmuştur. Hükümetlerin ve müttefiklerinin askeri girişimlerinden ve stratejik faaliyetlerinden ayrı olarak, küresel sivil toplumun işleyişinde sesimizin daha fazla çıkma­ sını elinden geldiğince güçlü bir şekilde savunmaya çalışan birisi ola­ rak, karşılıklı etkileşime dayanan bu gelişmeler bana cesaret veriyor. Bunun beni iyimser bir kişi yaptığını sanıyorum, ama her şey karşı karşıya olduğumuz bu meydan okumaya nasıl yanıt vereceğimize bağlı olacaktır. Amartya Sen Cambridge, Massachusetts Ekim 2005


1.

BÖLÜM

YANILSAMANIN ŞİDDETİ

A

frikalı Amerikalı yazar Langston Hughes 1940 tarihli özgeçmişin­ de, Afrika'ya gitmek üzere New York'tan ayrılırken yaşadığı key­

fi anlatır. Amerikan kitaplarını kaldırıp denize atmış: "Bu yüreğimde­ ki milyonlarca tuğlayı boşaltmak gibi bir şeydi. " "Zenci insanların anayurduna, onların Afrika'sına" dönüyordu! Çok yakında, "sadece kitaplarda okunmakla kalmayıp, dokunulacak ve görülecek gerçeği"

yaşayacaktı. " 1 Kimlik duygusu sadece onur ve neşeye değil, aynı za­ manda güç ve güvene de kaynaklık edebilir. Kimlik fikrinin, insanın komşusunu sevmesi gerektiği gibi sıradan fikirlerden sosyal sermaye ve toplulukların kendini tanımlaması gibi yüksek teorilere kadar, bu kadar yaygın bir hayranlık toplaması şaşırtıcı değildir. Bununla birlikte, kimlik öldürücü-hem de kendinden geçme de­ recesinde öldürücü-de olabilir. Bir gruba-ve yalnızca o gruba­ güçlü bir aidiyet duygusuyla bağlanma birçok durumda diğer grup­ larla arada mesafe ve uzaklaşma olduğu şeklinde bir algıyı da bera­ berinde getirebilir. Grup içi dayanışma gruplar arası anlaşmazlığı bes­ lemeye hizmet edebilir. Bize, sadece Ruandalı olmadığımız, özellikle Hutulu olduğumuz ("Tutsilerden nefret ettiğimiz") ya da sadece Yu-

21


22

KİMLİK VE ŞİDDET

goslav olmadığımız, aslında Sırp olduğumuz ("Müslümanlardan ke­ sinlikle hoşlanmadığımız") aniden hatırlatılabilir. 1940'lı yıllardaki bö­ lünme politikalarıyla bağlantılı Hindu-Müslüman ayaklanmalarına iliş­ kin çocukluk anılarımda, ocak ayındaki geniş yürekli insan yığınları­ nın nasıl bir anda temmuz ayının acımasız Hintlileri ve azgın Müslü­ manları haline geldiği yer alıyor. "Kendi halkı" adına başkalarını öl­ düren ve başını kan dökücülerin çektiği kişilerin elinde, yüz binlerce insan yok olup gitti. Şiddet, terör ustalarının şampiyonluğunu yaptığı tekil ve savaşçı kimliklerin saf insanlara dayatılmasıyla kışkırtılır. Kimlik duygusunun-komşularımız veya topluluğumuzun üyeleri veya hemşeri ya da dindaşlarımız gibi-başka insanlarla olan ilişkile­ rimizin gücüne ve sıcaklığına önemli katkısı olabilir. Belirli kimlikle­ re

odaklanmamız bağlarımızı zenginleştirip başkaları için pek çok şey

yapmamızı sağlayabilir ve kendimize odaklanmış yaşamımızın dışına çıkmamıza yardımcı olabilir. Robert Putnam'ın ve başkalarının büyük bir gayretle araştırdıkları "sosyal sermaye" konusunda son yıllarda ya­ zılmış literatür, insanın kendisini aynı sosyal topluluk içindeki diğer insanlarla özdeşleştirmesinin o toplulukta yaşayan herkesin yaşamını nasıl iyileştirebileceğini yeterince açık bir biçimde gözler önüne ser­ miştir; bir topluluğa ait olma duygusu, o nedenle-tıpkı sermaye gi­ bi-bir kaynak olarak görülmektedir.2 Bu anlayış önemli olmakla bir­ likte, kimlik duygusunun aynı zamanda, bazı insanlara kucak açar­ ken, çok sayıda başka insanı da kesinlikle dışlayabileceği olgusunun kabulüyle tamamlanması gerekir. Sakinlerinin, içgüdüsel olarak, bü­ yük bir yakınlık ve dayanışma duygusuyla birbirleri için kesinlikle çok güzel şeyler yaptıkları iyice bütünleşmiş bir toplulukta, o bölge­ ye başka bir yerden gelmiş göçmenlerin pencereleri taşlanıyor olabi­ lir. Dışlamanın karşıtlığıyla içselleştirmenin nimetlerinin bir arada ya­ şaması pekala mümkündür. Kimlik çatışmalarının beslediği şiddetin gittikçe aıtan bir sürekli­ likle kendisini dünyanın dört bir yanında tekrarladığı görülüyor.3


Yanılsamanın Şiddeti

23

Ruanda ve Kongo'daki güçler dengesi değişmiş olsa bile, bir grubun diğerini hedef tahtası haline getirmesi aynı güçle sürmektedir. Saldır­ gan bir Sudanlı İslam kimliğinin ırksal bölünmeleri de istismar ede­ rek savaş düzenine geçmiş olması, korkunç derecede askerileşmiş olan bu devletin güneyindeki boyun eğdirilmiş kurbanların ırzına ge­ çilmesine ve katledilmesine yol açmıştır. İsrail ile Filistin, karşı tarafı iğrenç cezalara çarptırmaya hazır karşıt kimliklerin öfkesini yaşatma­ yı sürdürüyor. El Kaide, özellikle Batılı halkları hedefleyen militan İs­ lamcı kimliği öne çıkartmaya ve bundan yararlanmaya bel bağlamış durumda . Üstelik Abu Garib'den ve başka yerlerden, özgürlük ve demokra­ si için savaşmak üzere oraya gönderilmiş olan Amerikan ve İngiliz as­ kerlerinin tutsakları "yumuşatmak" adı altında tamamıyla insanlık dı­ şı yollara başvurmayı da içeren faaliyetlerde bulunduklarına dair ra­ porlar gelmeye devam ediyor. Düşman savaşçıları olmakla itham edi­ len ya da kötü oldukları varsayılan insanların yaşamları üzerinde sı­ nırsız güç kullanımı, tutsaklarla onların muhafızları arasında bölücü kimliklerin keskin bir çatallanması olarak uzanmaktadır ("onlar biz­ den ayrı bir türe aitler"). Bunun, ayrışmanın karşı tarafında yer alan öteki insanları-diğer şeyler yanında, insan ırkına ait olma ortak özel­ likleri de dahil, daha az çatışmacı özelliklerini bile-hiçbir şekilde dikkate almadığı anlaşılıyor.

Rekabet Halindeki Aidiyetlerin Kabul Edilmesi Madem kimlik temelli düşünce bu tür acımasız manipülasyonlara ne­ den olabiliyor, o zaman bunun çaresi nedir? Bu sorunun yanıtı genel olarak kimlik arayışını bastırmaya ya da boğmaya çalışmak olamaz. Bir kere, kimlik şiddet ve teröre kaynaklık edebileceği gibi, zenginli­ ğe ve içtenliğe de kaynaklık edebilir; o nedenle kimliği genel bir kö-


24

KİMLİK VE ŞİDDET

tülük olarak görmek anlamsızdır. Tersine, savaşçı bir kimliğin karşı­ sına rekabet halindeki kimliklerin gücünün çıkartılabileceği anlayışın­ dan yararlanmamız gerekir. Bu elbette, ortak insanlığımızın geniş paylaşılan yanlarını içerebileceği gibi, herkesin aynı anda sahip oldu­ ğu çok sayıda başka kimlikleri de içerebilir. Bu, tek bir kategorileş­ tirmenin özellikle saldırgan yönünün istismarını sınırlayabilecek şe­ kilde, insanların farklı biçimlerde sınıflandırılmasını sağlayabilir. Kigalili bir Hutulu işçi kendisini sadece bir Hutulu olarak görme­ ye zorlanıp Tutsileri öldürmeye kışkırtılabilir; oysa bu işçi sadece bir Hutulu değil, aynı zamanda bir Kigalilidir, bir Ruandalıdır, bir Afrika­ lıdır, bir işçidir ve bir insandır. Sahip olduğumuz kimliklerin çoğullu­ ğunu ve bunların ima ettiği farklı şeyleri fark etmenin yanı sıra, kaçı­ nılmaz olarak birbirinden farklı olan belirli kimliklerin inandırıcılığı­ nın ve geçerliliğinin belirlenmesinde tercihin rolünü görmek de çok önemlidir. Bu nokta yeterince açık olsa bile, yanılsamanın çeşitli saygınlık düzeylerine sahip-ve aslında çok saygın olan-entelektüel düşünce okullarının uygulamacılarından gördüğü iyi niyetli ama oldukça yıkı­ cı desteğin farkında olmak da önemlidir. Bunlar arasında, diğerleri­ nin yanı sıra, topluluk kimliğini, sanki doğası gereği, hiçbir insan ira­ desine gerek bırakmayan (daha sevilen bir kavram kullanacak olur­ sak, sadece "kabul etmek" gereken), önceden belirlenmiş, kendine özgü ve yüce bir şey olarak gören adanmış toplulukçular ve dünya­ daki insanları birbiriyle bağdaşmaz uygarlık kutucuklarına sokan ka­ rarlı kültür teorisyenleri de vardır. Normal yaşamımızda kendimizi çok çeşitli grupların mensubu ola­ rak görürüz-bunların hepsine birden aitizdir. Bir vatandaşlığımız, ikametgahımız, coğrafi kökenimiz, cinsiyetimiz, sınıfımız, politik ter­ cihimiz, mesleğimiz, çalıştığımız işimiz, yemek alışkanlıklarımız, ilgi­ lendiğimiz spor dalları, müzik zevklerimiz, sosyal taahhütlerimiz vb.-bütün bunlar bizi çok çeşitli grupların üyesi yapar. Aynı anda


Yanılsamanın Şiddeti

25

mensup olduğumuz bütün bu kolektif bütünlükler bize belli bir kim­ lik kazandırır. Bunlardan hiçbiri bizim tek kimliğimiz ya da tek üye­ lik kategorimiz olarak görülemez.

Kısıtlar ve Özgürlükler Çoğu toplulukçu düşünür egemen topluluk kimliğinin bir tercih me­ selesi değil, sadece bir kendini gerçekleştirme meselesi olduğunu sa­ vunma eğilimindedir. Oysa insanın ait olduğu çeşitli gruplara atfetti­ ği göreceli öneme karar verirken aslında hiçbir tercihte bulunmadığı­ na, yapması gereken tek şeyin-sanki bunlar doğal olgularmışçasına (gündüz mü yoksa gece mi olduğuna karar vermek misali)-sahip ol­ duğu kimlikleri "keşfetmekten" ibaret olduğuna inanmak zordur. As­ lında hepimiz farklı aidiyetlerimiz ve ortaklıklarımız konusunda, üstü örtülü biçimlerde de olsa, sürekli tercihlerde bulunuruz. Ait olduğu­ muz bütün farklı gruplara yönelik bağlılıklarımızı ve önceliklerimizi belirleme özgürlüğümüz kabullenme, değer verme ve savunma ne­ denlerimiz olan özellikle önemli bir özgürlüğümüzdür. Böyle bir tercihe sahip olmamız elbette o tercihi sınırlayan hiçbir kısıtın bulunmadığı anlamına gelmez. Nitekim, tercihler her zaman mümkün görülen şeylerin sınırları içinde yapılır. Kimlikler söz konu­ su olduğunda, nelerin mümkün olduğu, önümüzde duran alternatif olasılıkları belirleyen tekil özelliklere ve koşullara bağlıdır. Ne ki, bu hiç de çarpıcı bir olgu değildir. Herhangi bir alandaki bütün tercihler fiilen böyle bir kısıtlamayla karşı karşıyadır. Nitekim, bütün alanlarda­ ki her türlü tercihin her zaman belirli kısıtlar içinde yapıldığı gerçe­ ğinden daha temel ve evrensel bir şey olamaz. Örneğin, alışverişe çık­ tığımızda ne satın alacağımıza karar verirken, harcayabileceğimiz pa­ ra miktarının bir sınırı olduğu gerçeğini görmezden gelemeyiz. İktisat­ çıların deyişiyle, bu "bütçe kısıtı" her zaman her yerde vardır. Her sa-


26

KİMLİK VE ŞİDDET

tın alıcının birtakım tercihlerde bulunmak zorunda olması onun hiç­ bir bütçe kısıtlamasıyla karşı karşıya olmadığını değil, yapacağı tercih­ lerin karşı karşıya olduğu bütçe kısıtları içinde yapılacağını gösterir. Bu basit iktisat doğrusu karmaşık politik ve sosyal kararlar için de doğrudur. Kişi-ister kendisi isterse başkaları tarafından-bir Fransız, bir Yahudi, bir Brezilyalı, bir Afrikalı Amerikalı ya da (özellikle günü­ müz hengamesi içinde) bir Arap ya da Müslüman olarak görüldüğün­ de dahi, ait olduğu bütün diğer geçerli kategoriler karşısında, o kim­ liğine tamı tamına ne önem atfettiğine dair yine de bir karar vermek durumundadır.

Başkalarını İkna Etmek Ne ki, kendimizi nasıl görmek istediğimiz konusunu kafamızda net­ leştirmiş olsak bile, başkalarını da bizi tam öyle görmeye ikna etmek­ te zorlanabiliriz. Irkçılığın egemen olduğu Güney Afrika'da yaşayan

beyaz olmayan bir kişi ırksal özelliklerine rağmen kendisine sadece insan muamelesi yapılmasında ısrarcı olamaz. Bu kişi genellikle dev­ letin ve toplumun egemen unsurlarının ona layık gördüğü kategori­ ye yerleştirilir. Kendimize hangi gözle bakıyor olursak olalım, kişisel kimliklerimizi başkalarına kabul ettirme özgürlüğümüz bazen o kişi­ lerin gözünde olağanüstü kısıtlanmış olabilir. Nitekim, başkalarının bize nasıl bir kimlik biçtiğinin tam olarak farkında bile olmayabiliriz-o kimlik bizim kendimizi algılamamız­ dan farklı olabilir. Faşist politikanın hızla yaygınlaştığı 1920'ler İtal­ ya'sı için anlatılan ilginç bir öykü vardır: Faşist Parti'nin, partiye üye devşirmekten sorumlu kişilerinden biri kırsal bölgeden sosyalist biri­ sini partisinden ayrılıp Faşist Parti'ye üye olmaya ikna etmeye çalış­ maktadır. Üye adayı şöyle der: "Sizin partinize nasıl katılayım? Babam bir sosyalistti. Büyük babam bir sosyalistti. Faşist Paıti'ye katılmam


Yanılsamanın Şiddeti

27

gerçekten mümkün değil . " Faşist örgütçü, "Bu nasıl bir mantık" der, haklı olarak. "Hem baban hem de büyük baban katil olsaydı ne ya­ pacaktın? Evet, o zaman ne yapacaktın?" Üye adayı, "Ha bak, o za­ man iş değişirdi" der. "O zaman Faşist Parti'ye elbette katılırdım. " B u oldukça makul, hatta zararsız bir yakıştırma olabilir, ama bu türden yakıştırmalar çoğu zaman iftiraya uğrayan kişiye karşı şiddet kışkırtması amaçlı kara çalmalarla birlikte yapılır. Yahudi Düşmanının Portresi 'nde Jean-Paul Sartre şöyle diyordu: "Yahudi, başkalarının Ya­ hudi olarak gördüğü bir adamdır; . . . Yahudi'yi Yahudi yapan Yahu­ di Düşmanıdır."4 Suçlayıcı yakıştırmalarda iki ayrı ama birbiriyle bağ­ lantılı çarpıtma vardır: hedef tahtası haline getirilen kategoriye dahil insanların yanlış tasvir edilmesi ve yanlış tasvir edilen bu özelliklerin hedef alınan kişinin kimliğinin tek geçerli özelliği olduğunda ısrar edilmesi. İnsan bu dışsal dayatmalara karşı çıkarken hem belirli özel­ lik yakıştırmalarına karşı direnmeye, hem de sahip olduğu diğer kim­ likleri hatırlatmaya çalışabilir-tıpkı Shakespeare'nin insanı altüst eden parlak öyküsünde Shylock'un yapmaya çalıştığı gibi: "Yahu­ di'nin gözleri yok mu? Yahudi'nin elleri, azaları, duyuları, sevgileri, arzuları yok mu? Onun karnı da aynı yemekle doymuyor mu? Ya da aynı silahlardan o da acı duymuyor mu? Aynı hastalıklara o da tutul­ muyor mu? Aynı ilaçlardan o da iyilik bulmuyor mu? Bir Hıristiyan kadar aynı kışın soğuğu, aynı yazın sıcağı ona da dokunmuyor mu?"5 İnsanlığın ortak yanlarının öne çıkartılması, farklı kültürlerde, farklı zamanlarda, aşağılayıcı yakıştırmalara direnmenin bir parçası olagelmiştir. İki bin yıl öncesinin Mahabharata adlı Hint destanında, tartışmanın muhataplarından

Bharadvaja, kast sistemini savunan

Bhrigu'ya (kurulu düzenin temel dayanaklarından biri) şu soruyla karşılık verir: "Tutkunun, öfkenin, korkunun, üzüntünün, endişenin, açlığın ve çalışmanın hepimizi aynı şekilde etkilediği anlaşılıyor; o halde, nasıl oluyor da, kastlara ayrılıyoruz?" Aşağılamanın temelinde sadece yanlış tasvirler değil, başkalarının küçük düşürülecek kişiye yakıştırmak zorunda oldukları tekil kimlik


28

KİMLİK VE ŞİDDET

yanılsaması da vardır. İngiliz aktörü Peter Sellers kendisiyle yapılan ünlü bir röportajda, "Bir zamanlar bir ben vardı, onu ameliyatla al­ dırttım" diyordu. Bu aldırtma işi her ne kadar kendi başına yeterince meydan okuyucu bir şey olsa da, bizi kendi düşündüğümüzden fark­ lı bir insan haline getirmeye kararlı kişilerce yapılan bir ameliyatla, bize bir "gerçek ben" implantasyonu da bir o kadar radikal bir mü­ dahaledir. Örgütlü yakıştırma zulme ve cenaze merasimine zemin ha­ zırlayabilir. Dahası, insan belirli koşullarda, kara çalma amacıyla (yakıştırılan kimliğe ilişkin tasvir çarpıtmaları eşliğinde) tertiplenmiş olanlardan farklı olan kimliklerini başkalarına kabul ettirmekte zorlandığında bile, bu durum söz konusu bu öteki kimlikleri koşullar değiştiğinde de görmezden gelmek için yeterli bir neden değildir. Bu örnek 1 930'lar Almanya'sındaki Yahudiler için değil, bugünün İsrail'indeki Yahudiler için geçerlidir. 1 930'lu yılların barbarlığı Yahudilerin Yahu­ diliklerinden başka herhangi bir kimlik edinme özgürlük ve güçleri­ ni sonsuza dek yok etmiş olsaydı, bu Nazizm hesabına kalıcı bir za­ fer olurdu. Benzer bir biçimde, hedef tahtası haline getirilen kurbanlara tekil kimlikler yakıştırılmasına ve onları terörize etmek amacıyla tertiple­ nen kanlı kampanyalar için asker devşirilmesine karşı direnmekte ak­ la dayalı tercihin oynadığı role vurgu yapılması gerekir. İnsanların kendi kimlik algılayışlarını değiştirme amaçlı, eski dostları yeni düş­ manlar ve iğrenç sekterleri de bir anda güçlü politik liderler haline getiren kampanyalar dünyada yaşanan çoğu canavarlığın nedeni ol­ muştur. Kimlik temelli düşünmede, aklın ve tercihin rolünü kabullen­ me ihtiyacı o nedenle hem heyecan verici hem de olağanüstü önem­ li bir şeydir.


Yanılsamanın Şiddeti

29

Tercih ve Sorumluluğun inkarı Eğer tercihlerin, var oldukları halde var olmadıkları varsayılıyorsa, ak­ lı kullanmanın yerini pekala, ne kadar kabul edilmez bir şey olursa olsun, konformist davranışa eleştirisiz boyun eğeme alabilir. Böyle bir konformizm genellikle muhafazakar sonuçlar doğurur ve eski adet ve uygulamaları akla dayalı sorgulama karşısında koruma işlevi­ ni görür. Nitekim, cinsiyetçi toplumlarda kadınların eşitsiz muamele­ lere (hatta şiddete) maruz kalmaları türünden geleneksel eşitsizlikler ya da diğer ırksal gruplara mensup kişilere karşı uygulanan ayrımcı­ lık varlığını (geleneksel mazlumların itaatkar rolleri de içinde olmak üzere) devralınmış inançların sorgusuz sualsiz kabullenilmesine borç­ ludur. Geçmiş uygulamaların ve varsayılan kimliklerin çoğu sorgulan­ ma ve ince eleyip sık dokuma karşısında dağılıp gitmiştir. Gelenek­ ler tek bir ülke ve kültürde bile değişim gösterebilir. John Stuart Mill'in 1 874'te yayımlanmış olan Kadınların Köleleştirilmesi adlı yapı­ tının İngiliz okuyucularının çoğu tarafından onun eksantrikliğinin ke­ sin kanıtı olarak görüldüğünü ve işin doğrusu, konuya gösterilen il­ ginin bu kitabı Mill'in tüm kitapları arasında yayımcısına para kaybet­ tiren tek kitap haline getirecek kadar düşük olduğunu anımsamakta yarar olabilir. 6 Ne ki, sosyal kimliğin sorgulanmadan kabullenilmesinin her za­ man geleneksel sonuçları olmayabilir. Bu kabullenme aynı zamanda kimlikte köklü bir yeni yönelim de yaratabilir ve bu daha sonra, ak­ la dayalı bir tercih olmadan, sözüm ona yeni bir "keşif" diye yutturu­ labilir. Bu durumun şiddetin kışkırtılmasında dehşet verici bir rolü olabilir. Daha önce sözünü ettiğim 1 940'lar Hindistan'ındaki Hindu­ Müslüman ayaklanmalarına ilişkin rahatsız edici anılarım arasında, bölücü politikaları izleyen kitlesel kimlik değiştirmelerine-bir çocu­ ğun şaşkın bakışlarıyla-tanık olmak da yer almaktadır. Çok sayıda insanın Hintli, alt kıtalı, Asyalı ya da insan ırkının üye­ si olarak sahip olduğu kimliklerin yerlerini-birden bire-Hindu,


30

KİMLİK VE ŞİDDET

Müslüman ya da Sih gibi sekter aidiyetlere bıraktığı görülüyordu. Bu­ nu izleyen katliamın, süreci eleştirel incelemeden geçirmeden, yeni fark ettikleri savaşçı kimliklerini insanlara "keşfettirten" temel sürü davranışıyla büyük ilgisi vardı. İnsanlar birden bire farklı insanlar ha­ line gelmişlerdi.

Uygarlıklar Hapishanesi Hayali tekilliğin çarpıcı bir kullanımı, yakınlarda, özellikle de Samu­ el Huntington'un Uygarlıklar Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden

Şekillenmesi adlı kitabının yayımlanmasının ardından,7 öne çıkarılan ve çok tartışılan "uygarlıklar çatışması" tezine zihinsel arka planlığı yapan temel sınıflandırıcı fikirde bulunabilir. Bu yaklaşımla ilgili zor­ luk, böyle bir çatışma var mı-yoksa yok mu-meselesi daha günde­ me gelmeden çok önce yaptığı benzersiz kategorileştirmeyle başla­ maktadır. Aslında, uygarlıklar çatışması tezi, kavramsal olarak asalak bir şekilde, uygarlıklar arasındaki sözde-ve nasıl oluyorsa sadece dinsel ayrımları yakından izleyen-hatlar boyunca yapılan benzersiz bir kategorileştirmenin baskın gücünden beslenmektedir. Huntington Batı uygarlığını "İslam uygarlığıyla, " "Hindu uygarlığıyla," "Budist uy­ garlıkla" vb. karşılaştırıyor. Dinsel farklılıklar arasında var olduğu id­ dia edilen karşıtlıklar, ağır basan ve katılaştırılmış tek bir bölünmüş­ lüğe ilişkin, usta bir marangozlukla oluşturulmuş bir vizyon içinde bir araya getiriliyor. Aslında, dünyadaki insanları elbette, her biri yaşamımızda bir mik­ tar rol oynayan-çoğunlukla geniş kapsamlı-başka bölme sistemle­ rine göre de sınıflandırmak mümkündür: örneğin milliyetlere, yerle­ şimlere, sınıflara, mesleklere, sosyal statüye, dillere, politikalara ve daha pek çok şeye göre. Dinsel kategoriler her ne kadar son yıllarda geniş şekilde tartışılır olduysa da, bunların diğer ayrımları yok ettiği


Yanılsamanın Şiddeti

31

düşünülemeyeceği gibi, bu kategoriler hele yerkürenin dört bir ya­ nında yaşayan insanları sınıflandırmanın tek geçerli sistemi olarak hiç görülemez. Dünya nüfusunu "İslam dünyasına" ait olanlar, "Batı dün­ yasına" ait olanlar, "Hindu dünyasına" ait olanlar, "Budist dünyaya" ait olanlar biçiminde ayrıştırırken, sınıflandırma önceliğinin bölücü gücü, üstü örtük bir biçimde, insanları kendine özgü bir katı kutular kümesi içine sıkı sıkıya yerleştirmek amacıyla kullanılmaktadır. Diğer bölünmelerin (diyelim zenginler ile yoksullar arasındaki, farklı sınıf­ lardan ve mesleklerden insanlar arasındaki, birbirinden ayrı milliyet­ ler ve yerleşim bölgeleri arasındaki, dil grupları arasındaki vb. bölün­ melerin) hepsinin üzeri, insanlar arasındaki farklılıkları ele almanın temel yolu olduğu iddia edilen bu bakış açısıyla örtülmektedir. Uygarlıklar çatışması tezinin karşılaştığı zorluk kaçınılmaz bir ça­ tışma meselesine gelmemizden çok önce başlamaktadır; söz konusu zorluğun kökeninde tekil bir sınıflandırmanın kendine özgü geçerli­ liği varsayımı yatmaktadır. Nitekim, "uygarlıklar çatışıyor mu" sorusu, insanlığın her şeyden önce birbirinden ayrı ve ayrıksı uygarlıklar ola­ rak sınıflandırılabileceği ve farklı insanlar arasındaki ilişkilere bir şe­ kilde, ciddi bir kavrayış kaybına uğramadan, farklı uygarlıklar arasın­

daki ilişkiler olarak bakılabileceği varsayımı üzerine oturtulmuştur. Bu tezin temel sakatlığı, uygarlıkların çatışmak zorunda olup olmadı­ ğı sorusu sorulmadan çok önce ortaya çıkmaktadır. Bu indirgemeci bakış açısı, korkarım, genellikle, birincisi, bu uy­ garlık kategorilerinin içerdiği içsel çeşitliliklerin boyutunu görmezden gelen, ikincisi, bu sözde uygarlıkların bölgesel sınırlarını çaprazlama­ sına kesen-zihinsel olduğu kadar cisimsel de olan

karşılıklı etkile­

-

şimlerin kapsam ve etkisini (bunu 3 . Bölümde daha ayrıntılı olarak ele alacağız) görmezden gelen, oldukça puslu bir dünya tarihi algı­ sıyla birleşmektedir. Üstelik bu bakış açısının kafa karıştırma gücü sa­ dece, bu çatışma tezini (Batılı şovenlerden İslam köktencilere kadar) desteklemek isteyenleri değil, aynı zamanda, karşı çıkmak istedikleri halde, bunu önceden belirlenmiş referans çerçevelerinin deli gömle-


32

KİMLİK VE ŞİDDET

ğini sırtlarına geçirmiş olarak yapmaya çalışanları da tuzağına düşü­ rebilmektedir. Böyle uygarlık temelli düşüncelerin kısıtlılıkları, uygarlıklar çatış­ ması teorileri kadar, "uygarlıklar arası diyalog" programları için de (bunların bugünlerde çok revaçta olduğu anlaşılıyor) aldatıcı olabilir. İnsanlar arasında dostluk oluşturmaya yönelik o soylu ve yüceltici arayışın uygarlıklar arasında dostluk arayışı olarak görülmesi çok yönlü insanların hepsini çarçabuk tek boyuta indirgemekte ve yüzyıl­ lardır süregelen-sanatı, edebiyatı, bilimi, matematiği , spor karşılaş­ malarını, ticareti, politikayı ve insanlığın diğer ortak ilgi alanlarını da kapsayan-sınır aşıcı etkileşimlere zenginlik ve çeşitlilik zemini su­ nan, değişik ilgi alanlarının sesini boğmaktadır. Küresel barış peşin­ de koşan iyi niyetli çabalar eğer insanlar dünyasının daha baştan ya­ nıltıcı bir şekilde kavranmasını getiren bir temele oturtulacak olursa, bunun kendi amacına çok zararlı sonuçları olabilir.

Bir Dinler Federasyonundan Daha Fazlası Kaldı ki, dünyadaki insanların din temelli sınıflandırılmasına gittikçe daha fazla bel bağlanması Batının küresel terörizme ve çatışmaya tep­ kisini de özellikle hoyratlaştırmaktadır. "Diğer insanlara" saygı, küre­ sel düzeyde karşılıklı etkileşim içinde olan farklı insanların hem din­ sel hem de dinsel olmayan alanlardaki çok yönlü etkileşimlerini ve başarılarını dikkate almak yerine, onların kutsal kitaplarına övgüler düzülerek gösterilmektedir. "İslam terörizmi" denilen şeye çağdaş kü­ resel politikanın o karmakarışık sözcük dağarcığıyla karşı konulur­ ken, Batı politikasının zihinsel gücü büyük ölçüde İslamı tanımlama­ yı-ya da yeniden tanımlamayı-hedeflemektedir. Oysa, yalnızca muhteşem bir dinsel sınıflandırmaya odaklanmak sadece insanları harekete geçiren diğer önemli ilgi alanlarını ve fikir-


Yanılsamanın Şiddeti

33

leri gözden kaçırmak anlamına gelmez, aynı zamanda dinsel otorite­ nin sesinin genel olarak daha yüksek çıkması sonucunu da doğurur. O zaman, örneğin Müslüman din adamları, bulundukları makam ge­ reği, sözüm ona İslam dünyasının sözcüleri muamelesi görürler--oy­ sa dini inançları gereği Müslüman olan çok sayıda insan şu ya da bu mollanın söyledikleriyle derin görüş ayrılığı içindedir. Çok farklı çe­

şitliliklerimize rağmen, dünya birden bire bir insanlar topluluğu ola­ rak değil, bir din ve uygarlıklar federasyonu olarak görülmeye baş­ lar. İngiltere'de, çok etnisiteli toplumun ne yapması gerektiğine dair karışık görüşler, var olan devlet destekli Hıristiyan okullarının ta­ mamlayıcısı olarak, devletin finanse ettiği Müslüman, Hindu, Sih vb. okullarının teşvik edilmesi sonucunu doğurmuştur; böylece küçük çocuklar, onların dikkat alanına girebilmek için birbiriyle yarışabile­ cek farklı özdeşleşme sistemleri hakkında karar verebilecek durum­ da olmaktan henüz çok uzak oldukları bir yaşta, tekil aidiyetlerin nü­ fuz alanına terk edilmiş oluyorlar. Daha önce, Kuzey İrlanda'da, dev­ let yönetimindeki mezhep okulları da, kişi daha bebekken belirlenen tekil bölücü kategorileştirme hattı boyunca, Katolikler ile Protestan­ lar arasındaki politik uzaklaşmayı pekiştirici bir rol oynamıştı ve "keş­ fedilmiş" kimliklerin böyle önceden belirlenmesinin nüfusun farklı kesimleri arasındaki yabancılaşmayı daha da artırmasına şimdi İngil­ tere'de de izin veriliyor, daha doğrusu, teşvik ediliyor. Din ya da uygarlık sınıflandırması elbette savaşçı çarpıtmalara da kaynaklık edebilir. Örneğin, ABD'li Korgeneral William Boykin'in Müslümanlara karşı verdiği savaşı masumlaştıncı bir kabalıkla anlatır­ ken avaz avaz haykırarak söylediği-ve artık çok ünlenmiş-sözle­ rinde çok iyi görüldüğü gibi, bu çarpıtma ilkel inançlar kılığına da büıünebilir: "Benim Tanrımın onunkinden daha büyük olduğunu" ve Hıristiyan Tanrının "gerçek Tanrı olduğunu, Müslümanların tanrısının ise bir put olduğunu biliyordum. "8 Bu kadar yoğun bir bağnazlığın ahmaklığını teşhis etmek çok kolay olduğu için, bu türden güdüm-


34

KİMLİK VE ŞİDDET

süz füzelerin hoyratça fırlatılmasının yarattığı tehlikenin görece daha sınırlı olduğuna inanıyorum. Buna karşılık, Batının-İslamı doğru dü­ rüst tanımlamak biçimindeki görünüşte zararsız bir strateji yoluyla, Müslüman eylemcileri muhalefet saflarından koparmak amaçlı, ilk bakışta soylu gibi görünen bir vizyon sunan-kamu politikalarında entelektüel "güdümlü füzeler" kullanılması çok daha ciddi bir sonın yaratmaktadır. İslamın bir barış dini olduğuna ve "gerçek bir Müslü­ man"ın hoşgörülü olması gerektiğine vurgu yapılarak ("onun için, sen gel, bu işleri bırak, barışçı ol" denilerek), İslam teröristleri şiddet­ ten uzaklaştırılmaya çalışılıyor. Şu sıralar, çatışmacı İslamcı görüşün reddi kesinlikle yerinde ve olağanüstü önemli olmakla birlikte, "ger­ çek Müslümanın" ne olması gerektiğini fazlasıyla politik bir termino­ lojiyle tanımlamaya çalışmanın şart ya da yararlı , hatta mümkün olup olmadığını da sorgulamamız gerekir.9

Müslümanlar ve Entelektüel Çeşitlilik Dinin, her şeyi kapsayan dışlayıcı bir kimlik olması şart değildir. Özel­ likle İslam, bir din olarak, Müslümanların yaşamın birçok alanında so­ rumlu tercihlerde bulunmalarının önünde bir engel oluşturmaz. Aslın­ da, bir Müslüman çatışmacı bir görüşü benimserken, bir başkasının heterodoksluk konusunda tamamıyla hoşgörülü olması mümkündür ve bu iki kişi salt bu nedenle Müslümanlıktan çıkmış olmazlar. İslam tarihi ile Müslüman halkların tarihi arasında ayrım yapmak­ ta genel bir eksiklik olduğunda, İslam köktenciliğine ve onunla ilin­ tili terörizme gösterilen tepki de özellikle anlaşılmaz bir hal almakta­ dır. Dünyadaki bütün diğer insanlar gibi Müslümanların da çok fark­ lı ilgi alanları vardır ve bütün önceliklerinin ve sahip oldukları değer­ lerin tek bir İslam kimliği içine sığdırılması gerekmez. ( 4. Bölümde bu meseleyi daha derinlemesine ele alacağım) . İslam köktenciliğinin sa-


Yanılsamanın Şiddeti

35

vunuculuğunu yapanların Müslümanların bütün öteki kimliklerini İs­ lam kimliği lehine bastırmayı istemelerinin elbette şaşırtıcı bir yanı yoktur. Ama İslam köktenciliğiyle bağlantılı gerilim ve çatışmaları hal­ letmek isteyenlerin de Müslümanları İslam olmak dışında başka bir biçimde görememeleri olağanüstü gariptir. Bunun nedeni, bir şekilde Müslüman olmuş, çeşitlilik gösteren insanların çok boyutluluğunu görmek yerine, İslamı yeniden tanımlama çabalarıyla bağlantılıdır. İnsanlar kendilerini çok farklı biçimlerde görürler-ve bunun bir­ takım nedenleri vardır. Örneğin, bir Bangladeşli Müslüman sadece bir Müslüman değil, aynı zamanda bir Bengalli ve Bangladeşlidir, sınıfıy­ la, cinsiyetiyle, mesleğiyle, politik tercihiyle, estetik zevkleriyle vb. bağlantılı diğer olası kimlikleri bir yana, konuştuğu Bengalceyle, sa­ hip olduğu Bengal edebiyatı ve müziğiyle iftihar etmektedir. Bangla­ deş'in Pakistan'dan ayrılma nedeninin dinle hiçbir ilgisi yoktu, çünkü bölünmemiş Pakistan nüfusunun her iki yakasındaki insanların ana kitlesi aynı Müslüman kimliğini paylaşıyorlardı. Ayrılmaya neden olan meseleler dille, edebiyatla ve politikayla ilgiliydi. Benzer bir biçimde, Müslüman geçmişin ve bu bağlamda Arap mi­ rasının savunuculuğunu yapanların, Arap ve Müslüman toplumların büyük katkılarda bulunmuş olduğu ve Müslüman ya da Arap kimli­ ğinin birer parçası olabilecek bilim ve matematiği bir yana bırakıp, sadece dinsel inançlarına yoğunlaşmak zorunda olmalarının hiçbir ampirik nedeni yoktur. Bu mirasın önemine rağmen, kaba sınıflandır­ malar, bilim ve matematiği "Batı bilimi" sepetine koyma ve insanları, iftihar vesilelerini dinin derinliklerinde aramak zorunda bırakma eği­ liminde olagelmiştir. Eğer günümüzün muhalif Arap eylemcileri Arap tarihinin çok yönlü zenginliklerini bir yana bırakıp övünç kaynağını sadece İslamın saflığında bulabiliyorlarsa, bunun nedeni, her iki ta­ raftan savaşçıların da dine benzersiz bir öncelik vermelerinin insan­ ların tek bir kimliğin sınırları içine hapsedilmesinde büyük bir rol oy­ namasıdır.


36

KİMLİK VE ŞİDDET Batılıların içine girdikleri o delice "ılımlı Müslüman" arayışı bile,

politik inançların ılımlılaştırılması ile dinsel imanın ılımlılığını birbiri­ ne karıştırmaktadır. Kişi, hoşgörülü politik tercihlerinin yanı sıra, is­ ter İslam olsun ister başka bir şey, güçlü bir dinsel imana da sahip olabilir. 1 2 . yüzyıldaki Haçlı Seferleri sırasında İslam uğruna yiğitçe savaşmış olan Sultan Selahaddin hoşgörüsüz Avrupa'dan kaçan ünlü Yahudi filozof Maimonides'e Mısır'daki kraliyet sarayında itibarlı bir yer verebiliyor ve bunu yaparken hiçbir çelişki yaşamıyordu. 1 6 . yüz­ yıla girilirken, kafir Giordano Bruno Roma'daki Campo dei Fiori'de kazığa bağlanarak yakılırken, Büyük Hint sultanı Akbar (Müslüman olarak doğmuş ve bir Müslüman olarak ölmüştür) Agra'da, herkesin dinsel özgürlüklerini de içerecek biçimde, azınlık haklarını yasal bir çerçeveye kavuşturmaya yönelik büyük projesini henüz bitirmişti. Akbar kendi liberal politikalarını Müslümanlığına halel getirmeden uygulama özgürlüğünü kullanırken, İslam böyle bir özgürlüğü emret­ mediği gibi, kesinlikle yasaklamıyordu da--özellikle dikkat edilmesi gereken nokta işte budur. Bir başka Hint sultanı olan Alemgir azın­ lık haklarını reddedip Müslüman olmayanları cezalandırabilirken na­ sıl ki salt o nedenle Müslüman olmaktan çıkıyor değildiyse, aynı şe­ kilde Akbar da hoşgörülü çoğulcu politikaları nedeniyle Müslüman­ lıktan çıkmış olmuyordu.

Kafa Karışıklığının Alevleri İnsan kimliğinin tercihsiz tekilliğinde-üstü örtülü olarak bile olsa­ ısrar etmek sadece hepimizi küçük düşürmekle kalmaz, aynı zaman­ da dünyayı da alev almaya çok daha hazır bir hale getirir. Tek bir yü­ ce kategorileştirmenin bölücülüğünün alternatifi, herkesin birbirine benzediği yolunda gerçek dışı bir iddia olamaz. Çünkü öyle değiliz. Tersine, sorunlu dünyamızda uyumlu yaşama umudunun dayanağı


Yanılsamanın Şiddeti

37

kimliklerimizin çoğulluğudur; bu kimlik çoğulluğudur ki, birbirini çaprazlamasına kesmekte ve karşı konulamaz olduğu iddia edilen tek bir katı ve şiddetli bölünme hattının iki tarafı arasındaki keskin bö­ lünmelere karşı koymaktadır. Aramızdaki farklılıklar daraltılarak eşsiz güçte olacak şekilde tasarlanmış tek bir kategorileştirme sistemine so­ kulunca, ortak insanlığımız vahşice bir meydan okumayla karşı kar­ şıya bırakılmış olur. Belki de en kötü bozulma, çoğul kimliklerimizin kabulünün sonu­ cu olan aklın ve tercihin rolüne boş verilmesinin-ve inkar edilmesi­ nin-eseri olarak ortaya çıkar. Kendine özgü bir kimlik yanılsaması, içinde fiilen yaşadığımız dünyayı nitelendiren çoğul ve çeşitli sınıflan­ dırmalar evrenine kıyasla çok daha bölücüdür. Tercihlerden yoksun tekilliğin tasvir etmedeki zayıflığı sosyal ve politik aklımızın güç ve kapsamını ciddi şekilde yoksullaştırır. Kader yanılsamasının bedeli olağanüstü yüksektir.


2.

BÖLÜM

KIMLIGE ANLAM VERMEK •

.

V

v

S. Naipaul, A Tıım in the Soııth adlı yapıtının çarpıcı bir yerin­

de, insanın geçmişini ve tarihsel kimliğini anın potası içinde yi­

tirmekten duyduğu endişeyi dile getirir. 1961 'de, ilk gezi kitabımı yazmak için Karayibler'de seyahat eder­ ken, Martinique yerlilerinden bazılarını görüp de, Martinique tara­ fından yutulduklarını, tarihleri belli bir aşamada benimkine ben­ zeyen, ama artık köklü bir biçimde ve diğer bakımlardan başka bi­ rer kişi haline gelmiş olan bu insanların dünya görüşlerini asla paylaşamayacağımı anladığımda geçirdiğim şoku, kokuşmuşluk ve manen yok olmuşluk duygumu anımsıyorum. 1 Bu tür endişeler sadece bir huzursuzluğu ve rahatsızlığı dile getir­ mekle kalmaz, aynı zamanda insanların ortak bir tarihe atfetme eğili­ minde oldukları olumlu ve yapıcı öneme ve bu tarihe dayalı bir aidi­ yet duygusuna açıklayıcı bir vurgu da yapar. Buna rağmen, kendimize ve ait olduğumuz gruplara bakmanın tek yolu tarih ve geçmiş değildir. Aynı anda ait olduğumuz çok çeşit­ li kategoriler vardır. Aynı anda hem bir Asyalı, hem bir Hindistan va-

39


40

KİMLİK VE ŞİDDET

tandaşı, hem ataları Bangladeşli bir Bengalli, hem Amerika'ya ya da İngiltere'ye yerleşmiş bir kişi, hem bir iktisatçı, hem amatör bir felse­ feci, hem bir yazar, hem bir Sanskritçeci, hem hararetli bir laisizm ve demokrasi taraftarı, hem bir erkek, hem bir feminist, hem bir hetero­ seksüel, hem bir eşcinsel ve lezbiyen hakları savunucusu, hem de Hindu geçmişi olan, ama dinsel bir yaşam tarzı olmayan, Brahman ol­ mayan ve ölümden sonraki yaşama inanmayan (ayrıca, eğer sorula­ cak olursa, "doğumdan önceki yaşama" da inanmayan) bir kişi olabi­ lirim. Bu benim aynı anda ait olabileceğim çeşitli kategorilerin sade­ ce küçük bir örneklemidir-bunun dışında elbette, koşullara bağlı olarak harekete geçip benim ilgimi çekebilecek çok sayıda başka üyelik kategorileri de vardır. Belirli bağlamlara bağlı olarak, bu üyelik gruplarından her birine ait olmak çok önemli olabilir. Bu gruplar insanların dikkatini çekip onların öncelikleri arasında yer alabilmek için birbirleriyle rekabete girdiklerinde (ama bunu her zaman yapma gereğini duymazlar, çün­ kü farklı bağlılıkların talepleri arasında herhangi bir çatışma olmaya­ bilir), insanın bu kimliklerin her birine, gene kesin bağlamlarına bağ­ lı olarak, atfettiği göreceli öneme karar vermesi gerekir. Burada bir­ birinden ayrı iki mesele söz konusudur. Birincisi, kimliklerin sağlıklı bir çoğulluğa sahip olduklarından ve bir kimliğin öneminin diğerleri­ nin önemini yok etmediğinden emin olmaktır. İkincisi, kişinin belli bir bağlamda diğerlerinin önüne geçebilmek için birbirleriyle rekabe­ te girmeleri söz konusu olabilecek farklı bağlılıklara ve önceliklere atfedeceği göreceli önem konusunda-açıkça ya da ima yollu-birta­ kım tercihlerde bulunma zorunluluğudur. Bir toplumda yaşayabilmek için, insanın kendisini başkalarıyla çok çeşitli biçimlerde özdeşleştirmesi olağanüstü büyük bir önem ka­ zanabilir. Ne ki, toplum analizcilerini kimliğe yeterince yer vermeye ikna etmek her zaman kolay olmamıştır. Sosyal ve ekonomik analiz alanındaki resmi yazında özellikle çok sayıda iki indirgemecilik türü


Kimliğe Anlam Vermek

41

olduğu görülüyor. Bunlardan birine "kimlikleri görmezden gelme" denebilir. İndirgemeciliğin bu türü, başkalarıyla özdeşlik kurmanın değer verdiğimiz şeyler ve davranışlarımız üzerindeki etkisini tümüy­ le önemsememe ya da görmezden gelme biçimini almaktadır. Örne­ ğin, çağdaş iktisat teorisinin önemli bir bölümü amaç, hedef ve ön­ celik tercihlerinde bulunurken, insanların kendileri dışında başka hiç kimseyle özdeşleşme duygusu yaşamadığı-ya da buna önem verme­ diği-noktasından hareket etmektedir. John Done "Hiç kimse tümüy­ le kendisinden ibaret bir adacık değildir" uyarısında bulunmuş olsa da, saf iktisat teorisinin varsaydığı insanlar kendilerini genellikle ol­ dukça "kendinden ibaret" kişiler olarak görmektedirler. "Kimlikleri görmezden gelme" dışında bir de adına "tekil aidiyet" diyebileceğimiz, farklı bir indirgemecilik tüıü vardır. Bu tür, herhan­ gi bir kişinin her şeyden önce, söz konusu olabilecek bütün pratik amaçları bakımından-ne bir eksik ne bir fazla-sadece tek bir ko­ lektif bütünlüğe ait olduğunu varsayar. Oysa biz, bütün gerçek insan­ ların aslında-gerek doğuştan, gerekse ortaklıklar ve ittifaklar yoluy­ la-çok sayıda farklı gruba ait olduklarını elbette biliriz. Bu grup kim­ liklerinin her biri söz konusu kişiye bir aidiyet ve bağlılık duygusu verebilir-ve bazen vermektedir de. Buna rağmen, tekil aidiyet var­ sayımı bazı sosyal teorisyen grupları arasında-sadece üstü örtük bir biçimde de olsa-şaşırtıcı derecede popülerdir. Bu varsayımın, dün­ ya nüfusunu uygarlık kategorilerine bölmekten hoşlanan kültür poli­ tikası teorisyenlerine olduğu kadar toplulukçu düşünürlere de yete­ rince hitap ettiği anlaşılıyor. Her bir kişiyi tamı tamına tek bir aidiyet içine yerleştirmek, verimli insani bir yaşam sürmenin zenginliğinin yerine kişileri sadece tek bir organik pakete "yerleştirmekte" ısrar et­ menin formülcü darlığını geçirmekle, çoğul grupların ve çoklu bağlı­ lıkların inceliklerini yok etmektedir. Tekillik varsayımının sadece çok sayıda kimlik teorisinin esas gı­ dası olmakla kalmayıp, aynı zamanda birinci bölümde öne sürdüğüm


42

KİMLİK VE ŞİDDET

gibi, hedef tahtası haline getirilen insanlardan, özellikle damgalanmış sürüye olan bağlılıklarını ılımlaştırabilecek bütün diğer bağlantılarına tümüyle boş vermelerini isteyen sekter eylemcilerin sık sık başvurdu­ ğu bir silah olduğundan emin olabilirsiniz. Tek bir sınırlı kimlikten kaynaklananlar dışında, bütün diğer aidiyet ve bağlılıklara boş ver­ meye yönelik teşvikler çok aldatıcı olabileceği gibi, sosyal gerilimle­ ri ve şiddeti de besleyebilir. 2 Çağdaş sosyoloji ve iktisat düşüncesindeki bu iki tür indirgemeci­ liğin güçlü varlığı veri alındığında, bunların her ikisi de ciddi olarak incelenmeyi hak etmektedir.

Kimlikleri Görmezden Gelme ve Rasyonel Budala Kimlikleri görmezden gelmeyle başlıyorum. Öz çıkarcı dar bireyler varsayımının çoğu modern iktisatçıya "doğal" bir şey olarak göründü­ ğü açıktır ve bu varsayım, yine oldukça yaygın olan, "rasyonelliğin" tam da kaçınılmaz olarak bunu gerektirdiği ısrarıyla daha da aşırılığa vardırılmıştır. Bu, çok sık karşılaştığımız bir savdır-hem de nakavt edici bir sav. Bunun aldığı biçim şöyle bir soru olmaktadır: "Eğer kendi çıkarınıza uymasaydı, her ne yapıyorsanız, onu yapar mıydı­ nız?" Bu kurnaz adam kuşkuculuğu, bir toplum içinde yaşayan ve çe­ şitli aidiyetleri ve yükümlülükleri olan insanları harekete geçiren mo­ tivasyonların çeşitliliğini tamamıyla görmezden gelerek, Mohandas Gandi'yi, Martin Luther King Jr. 'yi, Teresa Ana'yı ve Nelson Mande­ la'yı tam birer budala ve geriye kalan bizim gibileri de daha küçük budalalar haline getirmektedir. Çok sayıda iktisat teorisinin davranış­ sa[ temellerini oluşturan bu tek amaçlı, kendisinden başka kimseyi düşünmeyen insan, "ekonomik adam" ya da "rasyonel aktör" gibi ad­ landırmalarla çok sık yüceltilerek süslenmiştir. Elbette tek amaçlı, öz çıkarcı ekonomik davranış varsayımını eleş­ tirenler de çıkmıştır (genellikle "ekonomik adam"ın fikir babası sayı-


Kimliğe Anlam Vermek

43

lan Adam Smith bile böyle bir varsayım konusunda beslediği derin kuşkuları dile getirmiştir), ama modern iktisat teorisinin büyük bir kısmı, bunlar sanki kolayca bir yana bırakılabilecek maıiinal endişe­ lermiş gibi, yoluna devam etme eğiliminde olmuştur.3 Ne ki, son yıl­ larda, bu genel eleştirilerin yerini, deneysel oyunların ve diğer davra­ nış testlerinin sonuçlarından kaynaklanan eleştiriler almıştır. Bu so­ nuçlar tekil aidiyeti olan katıksız öz çıkarcı insan varsayımı ile insan­ ların fiilen nasıl davrandıklarına ilişkin gözlemler arasında ciddi geri­ limler yaratmıştır. Bu gözlemler böyle tek odaklı insanların zihinsel yapısına ilişkin varsayımın tutarlılığı ve sürdürülebilirliği konusunda­ ki kavramsal kuşkuları ampirik olarak pekiştirmiştir. Bunun nedeni, birbirlerinden tamamıyla ayırt edilebilecek şu sorular arasında hiçbir etkin ayrım yapamamanın getirdiği felsefi ve psikolojik kısıtlılıklardır: "Şimdi ne yapacağım?", "Çıkarıma en uygun düşen şey nedir?", "Beni hedeflerime yaklaştıracak en iyi tercihler hangileridir?" , "Rasyonel ter­ cihim ne olmalıdır?" Kusursuz bir tutarlılık ve kestirilebilirlikle davran­ dığı halde birbirinden tamamıyla ayrı olan bu sorulara asla farklı ya­ nıtlar veremeyen bir kişi, olsa olsa bir "rasyonel budala" sayılabilir.4 Kimlik algısını ve anlayışını, tercih ve davranışın iktisattaki nitelen­ dirilişiyle birleştirmeye çalışmak bu bağlamda özellikle önemlidir.5 Son zamanlarda bu birleştirme çabasına literatürde çok farklı biçim­ lerde tanık olunuyor. İnsanın kendisini ortak bir grup içinde yer alan diğer insanlarla özdeşleştirmesine-ve George Akerlof'un "bağlılık filtreleri" dediği şeyin işleyişine-ilişkin düşüncelerini meseleye dahil etmek, çok zengin ve değişik biçimler alabilecek olan bireysel dav­ ranışlar kadar, bu davranışların karşılıklı etkileşimlerini de güçlü bir şekilde etkileyebilir.6 Katıksız öz çıkarcı davranışa ilişkin bu reddin, insanın kendisini başkalarıyla özdeşleştirme duygusunun o kişinin davranışlarını mut­ laka etkileyeceği anlamına gelmediği elbette kabul edilmelidir. İnsan davranışının, kabul edilebilir birtakım normlara bağlılık türünden


44

KİMLİK VE ŞİDDET

(parasal dürüstlük ya da adalet duygusu gibi) başka düşüncelerin ya da insanın kendisini hiçbir belirgin anlamda özdeşleştirmediği kişile­ re karşı beslediği görev duygusunun-ya da emanete ihanet etmeme sorumluluğunun--etkisi altında kalması pekala mümkündür. Bunun­ la birlikte, insanın kendisini başkalarıyla özdeşleştirme duygusunun, o dar öz çıkarcı davranışa kolayca ters düşebilecek davranışlar üze­ rinde çok önemli-ve oldukça karmaşık--etkileri olabilir. Şu halde, bu kapsamlı soru aynı zamanda, araçsal olarak önemli bir rol oynaması söz konusu olabilecek bir başka soruyla, davranış normlarında evrimsel seçilimin rolü sorusuyla bağlantılıdır.7 Eğer öz­ deşleşme duygusu grup başarısı ve o yolla bireysel iyileşme getiriyor­ sa, o zaman kimliğe duyarlı davranış tarzlarının çoğalması ve öne çık­ ması söz konusu olabilecek demektir. Aslında, hem derin düşünce

ürünü olan tercihte hem de evrimsel seçilimde, kimlik fikirleri önem­ li olabilmekte ve bu ikisinin karışımı--eleştirel düşünce ile evrimsel seçilimi birleştirerek-aynı zamanda kimlikten etkilenen davranışın egemenliğine kesinlikle yol açabilmektedir. "Kimlikleri görmezden gelme" varsayımının, "ekonomik adam" kavramının etrafına örülmüş iktisat teorisinin önemli bir kısmında ve ayrıca politika, hukuk ve sosyoloji teorilerindeki (rasyonel tercih eko­ nomisi denen şeyin taklitçi bir hayranlıkla-samimi bir yağcılıkla­ kullanılması sayesinde) yüceltilmiş olduğu yerden uzaklaştırılmasının zamanı kesinlikle gelmiştir.

Çoğul Aidiyetler ve Sosyal Bağlamlar Şimdi de indirgemeciliğin ikinci türüne geçiriyorum: tekil aidiyet var­ sayımı. Hepimiz kendi yaşamımızda, bireyler olarak, kendi geçmişi­ mizin ya da ortaklıklarımızın veya sosyal etkinliklerimizin ürünü olan, birbirinden apayrı bağlamlarda, çeşitli kimliklere sahibizdir. Bu-


Kimliğe Anlam Vermek

45

nu 1 . Bölümde ele almıştık, ama burada bir kez daha vurgulamakta yarar olabilir. Bir insan aynı zamanda, örneğin hem Çin ırkının özel­ liklerine sahip, Malezya kökenli bir Britanya vatandaşı, hem bir bor­ sa aracısı, hem bir vejetaryen, hem bir astım hastası, hem bir dilci, hem bir vücut geliştiricisi, hem bir şair, hem bir kürtaj muhalifi, hem bir kuş gözlemcisi, hem bir astrolog ve hem de Tanrının Darwin'i ah­ makları sınamak için yarattığına inanan bir kişi olabilir. Şu ya da bu şekilde, çok farklı gruplara ait olabiliriz ve bu kolek­ tif bütünlüklerin her biri bize potansiyel olarak önemli bir kimlik ka­ zandırabilir. Ait olduğumuz şu ya da bu grubun bizim için ne kadar önemli-ya da önemsiz--olduğuna karar vermek durumunda kalabi­ liriz. Burada iki farklı ama birbiriyle bağlantılı alıştırma söz konusu­ dur: (1) geçerli kimliklerimizin hangileri olduğuna karar vermek ve (2) bu farklı kimliklerin göreceli önemlerini ağırlıklandırmak. Her iki iş de akıl yürütmeyi ve tercihte bulunmayı gerektirir. İnsanları sosyal analiz yapabilmek için kendine özgü bir biçimde sınıflandırma arayışı elbette yeni değildir. Klasik sosyalist yazında çok yaygın kullanılan, insanların işçiler ve işçi olmayanlar biçiminde po­ litik olarak gruplandırılması bile bu basit özelliğe sahipti. İnsanların bu şekilde iki sınıfa ayrılmasının sosyal ve ekonomik analiz bakımın­ dan (toplumun mazlumlarına karşı kendilerini yükümlülük altına sokmuş olanlar için bile) çok aldatıcı olabileceği artık yaygın kabul görüyor ve bu bağlamda, Kari Marx'ın kendisinin de 1875 tarihli Got­

ha Programının Eleştirisi'nde (Komi.inist Manifesto'dan çeyrek yüz yıl sonra) bu kendine özgü özdeşleştirmeyi sert bir biçimde eleştirdiğini anımsamakta yarar olabilir. Marx'ın Alman İşçi Partisi'nin önerdiği ey­ lem planına ("Gotha Programı"na) yönelttiği eleştiri, diğer şeyler ya­ nında, işçilerin insan olarak sahip oldukları farklılıkların yok sayılıp, "sadece" işçi olarak görülmelerini de içeriyordu: Eşit olmayan bireyler (eşit olsalardı farklı bireyler olmazlardı), an­ cak eşit bir bakış açısından değerlendirilirlerse, yalnızca belirli bir


46

KİMLİK VE ŞİDDET yanlarıyla, örneğin burada söz konusu olduğu gibi, sadece işçi olarak ele alınırlarsa, bunun dışında başka hiçbir yönleri dikkate alınmazsa, diğer her şey görmezden gelinirse, eşit bir standartla ölçülebilirler. s Tekil aidiyet görüşü, herhangi bir kişinin sadece ve sadece tek bir

gruba ait olduğu kaba varsayımıyla haklı çıkarılamaz . Hepimiz açık­ ça, çok sayıda gruba aitiz. Ama bu görüş; ait olunan grupların çoğul­ luğuna rağmen, söz konusu kişi için, her durumda ve doğal olarak, bunlardan sadece bir tanesinin diğerlerinden önce geleceği ve o ki­ şinin farklı üyelik kategorilerinin göreceli önemlerine karar verme gi­ bi bir tercihinin bulunmadığı iddia edilerek de haklı çıkaıtılamaz. Çoklu üyelik ve kimlik fikrindeki tercihin rolü sorusuna tekrar ge­ ri dönmem gerekiyor, ama ondan önce, kimliklerin göreceli önemi varyasyonunda, aynı zamanda önemli dışsal etkilerin de söz konusu olabileceğine işaret etmekte yarar var: Her şey kesinlikle akıl yürüt­ menin ve tercihin doğası etrafında dönüyor değildir. Bu açıklamaya ihtiyaç vardır, çünkü tercihin oynadığı rol ancak kişinin yapabileceği tercihleri kısıtlayan ve sınırlayan diğer etkiler dikkate alındıktan son­ ra anlaşılmalıdır. Bir kere, belirli bir kimliğin önemi sosyal bağlama bağlıdır. Örne­ ğin, akşam yemeğine çıkılıyorsa, kişinin vejetaryen kimliği dilci olma kimliğinden daha büyük bir önem kazanabilir; buna karşılık, eğer o kişi dil incelemeleri konulu bir konferansa gitmeyi düşünüyorsa, dil­ ci olma kimliği özellikle önemli hale gelebilir. Bu değişkenlik, tekil aidiyet varsayımına hiçbir şekilde itibarını iade etmez, sadece bağlam bağımlı durumlarda tercihin rolünü görme gereğini ortaya koyar. Aynı zamanda, bütün kimlikler kalıcı öneme de sahip değillerdir. Aslında, bir kimlik grubunun varlığı bazen çok kısa süreli ve çok rast­ lantısal olabilmektedir. Amerikalı komedyen Mort Sahl'ın, yönetmen­ liğini Otto Preminger'in yaptığı (antikçağda Yahudilerin Musa'nın ön­ derliğinde Mısır'dan ayrılışları hakkındaki) Eksodus adlı dört saatlik


Kimliğe Anlam Vermek

47

filmin bıktırıcı yoğunluğuna, aynı eziyeti çeken sinema izleyicileri adına, "Otta, bırak da insanlarım artık gitsinler" diyerek tepki göster­ diği söylenir. Bu cefaya katlanan film izleyicileri kitlesinin ortak duy­ gular içinde olma nedenleri vardı, ama böyle geçici bir grup oluştu­ ran "benim insanlarım" ile Musa'nın önderlik ettiği birbirine sıkı sıkı­ ya bağlı ve ciddi şekilde eziyet çeken insan topluluğu-bu ünlü ya­ kınmanın özgün özneleri-arasındaki muazzam karşıtlığı görmemek mümkün değildir. Önce kabul edilme meselesini ele alacak olursak, sınıflandırma farklı biçimler alabilir ve sürekli üretilen kategorilerin hepsi önemli bir kimlik için makul bir temel oluşturmaz. Dünyadaki, yerel saatle sabahın 9'u ile l ü'u arasında doğmuş insanlar kümesini ele alalım. Bu özgül ve çok iyi tanımlanmış bir grup olsa bile, böyle bir grup için­ de dayanışmayı ve bunun yaratabileceği kimliği sürdürme konusu­ nun çok fazla sayıda insanı heyecanlandırabileceği düşünülemez. Benzer bir biçimde, 45 numara ayakkabı giyen insanların böyle bir ayakkabı numarası temelinde güçlü bir aidiyet duygusuyla birbirleri­ ne bağlanmaları alışıldık bir durum değildir (iş ayakkabı satın alma­ ya ve daha da önemlisi, o büyüklükte ayakkabılarla etrafta dolaşmak­ tan keyif alma meselesine gelince, tasvir edici bu özgüllük elbette da­ ha büyük bir önem kazanır) . Sınıflandırma kesinlikle ucuz bir şeydir, ama kimlik öyle değil. Da­ ha ilginç olanı, belli bir sınıflandırmanın makul bir şekilde bir aidiyet duygusu yaratıp yaratamayacağı sosyal koşullara bağlı olmak zorun­ dadır. Örneğin, eğer herhangi karmaşık bir bürokratik nedenle 45 nu­ mara ayakkabı bulmak olağanüstü zorlaşmışsa (böyle bir arz sıkıntı­ sının olabilirliğini kavrayabilmek için insanın, Sovyet uygarlığının do­ ruğundaki Minsk ya da Pinsk kentinin bir yerlerinde yaşadığını dü­ şünmesi gerekebilir), o büyüklükteki ayakkabılara olan ihtiyaç ger­ çekten de ortak bir açmaz haline gelerek dayanışma ve kimlik için yeterli bir neden oluşturabilir. Hatta 45 numara ayakkabıların nereler-


48

KİMLİK VE ŞİDDET

de bulunabildiği konusunda enformasyon alışverişi amacıyla (terci­ hen içki ruhsatına sahip) sosyal klüpler bile kurulabilir. Benzer bir biçimde, henüz anlamadığımız birtakım nedenlerle ve belli bir rahatsızlık nedeniyle, sabah saat 9 ile 1 0 arasında doğmuş olanlar diye bir grubun ortaya çıkması halinde (Harvard Tıp Okulun­ dan bu konuya el atması istenebilir), yine özdeşleme duygusu yara­ tabilecek ortak bir endişe var demektir. Bu örneğin farklı bir versiyo­ nunu ele alacak olursak, otoriter bir yönetici, o saatlerde doğan in­ sanların sadakatsiz olacaklarına dair birtakım doğaüstü inançları yü­ zünden (Macbeth'teki büyücüler ona sabah saat 9 ile 10 arasında doğmuş birisi tarafından öldürüleceğini söylemiş olabilirler), o saat­ ler arasında doğan insanların özgürlüklerini kısıtlamaya kalkışacak olsa, o zaman da bu sınıflandırıcı birlik ve cezalandırma temeli üze­ rinde bir dayanışma ve kimlik ortaya çıkabilir. Bazen haklı gösterilmesi mantıksal olarak zor olan bir sınıflandır­ ma, gene de sosyal düzenlemeler yoluyla önemli hale getirilebilir. Fransız filozof ve sosyolog Pierre Bourdieu, sosyal eylemin "hiç var olmayan bir farklılığı nasıl var edebileceğini" ve "sosyal büyünün in­ sanlara farklı olduklarını söyleyerek onları nasıl dönüştürebileceğini" göstermiştir. İnsanları birbirleriyle yarıştıran sınavların yaptığı da bu­ dur (300. aday hala bir şeydir, 301 . ise hiçbir şeydir). Başka bir de­ yişle, sosyal dünya farklılıkları onları salt tasarlayarak oluşturur.9 Bir kategorileştirme keyfi ya da gelgeç olduğunda bile, bu şekil­ de sınıflandırılan gruplar, aralarındaki ayrım çizgilerine göre söylem­ leştirilip öyle tanındıklarında, buradan türeyen bir geçerlilik edinirler (bu, kamu alanındaki işlere başvuranlar arasında yapılan sınavlarda, iyi bir işe sahip olmakla işsiz kalmak arasındaki fark olabilir) ve bu, ayrım çizgisinin her iki tarafındaki kimlikler için yeterince makul bir temel oluşturabilir. Geçerli kimlik tercihi konusundaki akıl yürütme, o nedenle, katık­ sız zihinsel olanın çok ötesine geçip, sosyal önemin koşullu alanına


Kimliğe Anlam Vermek

49

girmek zorundadır. Kimlik tercihinde söz konusu olan sadece akıl yürütme değildir; akıl yürütmenin sosyal bağlamı ve şu ya da bu ka­ tegoride yer almanın koşullu geçerliliğini dikkate alması gerekebilir.

Zıt ve Zıt Olmayan Kimlikler Aynı zamanda, "zıt" ve "zıt olmayan" kimlikler arasında da ayrım ya­ pabiliriz. Farklı gruplar, ya aynı türden üyelerle ilgilenen aynı kate­ goriye (vatandaşlık gibi) ya da farklı kategorilere (vatandaşlık, mes­ lek, sınıf ya da cinsiyet gibi) dahil olabilirler. Birinci durumda, aynı kategoriye dahil farklı gruplar-dolayısıyla kendilerini ilintilendirdik­ leri farklı kimlikler- arasında birtakım zıtlıklar vardır. Ama farklı te­ melde tasnif edilmiş (birbirinden ayrı meslek ve vatandaşlık gibi) gruplar söz konusu olduğunda, "aidiyet" bakımından bunlar arasında gerçek bir zıtlık söz konusu olmayabilir. Ne ki, aralarında zıtlık olma­ yan bu kimlikler, "aidiyet" bakımından bizim dikkatimizi çekmek ve önceliklerimiz arasında yer almak için birbirleriyle rekabet ediyor olabilirler. İnsan iki şeyden birini yapmak zorunda kaldığında, diye­ lim ya ırka ya dine ya politik taahhütlere ya mesleki yükümlülüklere veya vatandaşlığa öncelik verme konusundaki bağlılıklar birbiriyle çatışabilir. Aslında, birbirine zıt kategoriler içinde bile çoğul kimlikler bulu­ nabilir. Aynı kişinin kimliğinde, sahip olduğu bir vatandaşlık, en ba­ sit anlamında, sahip olduğu öteki vatandaşlıkla çatışabilir. Ama bu ör­ nekte de görüldüğü gibi, birbirine zıt kimlikler bile kendine özgü özellikler arasından sadece bir tanesinin-bütün öteki alternatifleri ezerek-tek başına var kalmasını gerektirmez. Kişi, diyelim hem Fransa'nın hem de ABD'nin vatandaşı olabilir. Bir vatandaşlık elbette bütün öteki vatandaşlıkları dışlar hale getirilebilir-tıpkı Çin ya da Ja­ pon vatandaşlığı için söz konusu olduğu gibi (çok yakın zamana ka-


50

KİMLİK VE ŞİDDET

dar ABD vatandaşlığı için de durum böyleydi). Ama dışlayıcılıkta ıs­ rar edildiğinde bile, bunun çifte bağlılığın yarattığı çatışmayı ortadan kaldıracağı anlamı çıkmaz. Örneğin, İngiltere'de yaşayan bir Japon vatandaşı Japon ulusal kimliğini yitirmek istemediği için İngiliz vatan­ daşlığına geçmek istemediği halde, İngiltere'ye olan-ve hiçbir Japon mahkemesinin yasaklayamayacağı-bağlantılarına ve İngiliz kimliği­ nin diğer özelliklerine buna rağmen önemli ölçüde sadık kalabilir. Benzer bir biçimde, eski bir Japon vatandaşı da Japon kimlik duygu­ suna bağlılığını hala önemli ölçüde koruyor olabilir. Farklı kimliklerin öncelikleri ve talepleri arasındaki çatışma hem zıt hem de zıt olmayan kategoriler açısından önemli olabilir. Burada söz konusu olan, bir kimliğe öncelik vermek için bir diğerinin inkar edilmesi değil, çoğul kimliklere sahip kişinin, bir çatışma halinde, söz konusu farklı kimliklerin göreceli önemleri konusunda bir karar ver­ mesidir. Akıl yürütme ve ince eleyip sık dokuma o nedenle hem kim­ likler tanımlanırken, hem de bu kimliklerin karşılıklı taleplerinin gö­ receli gücü üzerinde düşünülürken çok önemli bir rol oynayabilir.

Tercih ve Kısıtlar Bütün sosyal bağlamlarda, insanın, hem kabul edilebilirlikleri hem de göreceli önemleri bakımından onları tartabileceği, potansiyel karşılık­ ları ve geçerlilikleri olan bir dizi kimlik söz konusudur. Çoğu durum­ da, bu çoğulluk milliyet, dil, etnisite, politik tercih ya da meslek gibi kalıcı ve sık sık öne çıkarılan niteliklerin yaygın geçerliliği nede­ niyle, merkezi bir yere sahip olabilir. Kişinin, farklı aidiyetlerin bağ­ lama göre değişiklik gösterebilecek göreceli önemleri konusunda bir karar vermesi gerekebilir. Bir kişinin alternatif özdeşleşmeler üzerin­ de düşünme imkanından gerçekten yoksun olabileceğini ve sanki bunlar tamamıyla doğal olgularmış gibi, kimliklerini sadece "keşfet-


Kimliğe Anlam Vermek

51

mek" zorunda olduğunu düşünebilmek çok zordur. Aslında hepimiz, sadece üstü örtük bir biçimde de olsa, sahip olduğumuz farklı aidi­ yetlerimize ve ortaklıklarımıza atfedeceğimiz öncelikler konusunda durmadan birtakım tercihler yaparız. Bu tercihler çoğunlukla olduk­ ça belirgin ve

dikkatle gerekçelendirilmiştir-tıpkı Mohandas

Gandi'nin İngiliz adaletinin dava vekilliği kimliğini bırakıp, kendisini İngiliz yönetimine karşı bağımsızlıklarını elde etmek isteyen Hintliler­ le özdeşleştirmeye öncelik tanımaya bilinçli olarak karar vermesi ya da E .M. Forster'in vardığı şu ünlü sonuçta olduğu gibi: "Eğer ülkeme ihanet etmek ile dostlarıma ihanet etmek arasında bir tercihte bulun­ mak zorunda kalırsam, umarım ülkeme ihanet etme yürekliliğini gös­ terebilirim. " 1 0 Herkesin ait olduğu farklı kategori ve grupların sürekli varlığı ve­ ri alındığında, tekil aidiyet tezinin makul bulunma olasılığının söz ko­ nusu olmadığı görülür. Tekil aidiyet savunucuları arasında yaygın olan ve sık sık tekrarlanan, kimliğin bir "keşif" meselesi olduğu inan­ cının, bu konudaki tercihlerin olabilirlikle kısıtlı oluşundan destek al­ ması mümkündür (yılın altı ayının gece oluşundan hiçbir şikayeti ol­ mayan Laplandlı mavi gözlü bir genç kızın kimliği konusunda kolay bir tercihte bulunmam mümkün değildir) ve o zaman, bu kısıtlar bü­ tün öteki alternatifleri olabilir olmadıkları gerekçesiyle saf dışı bıraka­ bilecektir. Böyle bir durumda bile geriye, örneğin milliyet, din, dil, politik inançlar ya da mesleki yükümlülükler gibi, yapılacak tercihler yine de kalacaktır. Üstelik bu konudaki kararlar çok önemli olabilir: Örneğin müteveffa eşim Eva'nın babası Eugenio Colorni, Mussoli­ ni'nin 1930'lardaki faşist İtalya'sında bir İtalyan, bir felsefeci, bir aka­ demisyen, bir demokrat ve bir sosyalist olma gibi kendisine yönelik farklı talepleri tartmak zorunda kalmış ve İtalyan direnişine katılmak için akademik olarak felsefeyle uğraşmaktan vazgeçmeyi tercih et­ mişti (ve Amerikan askerlerinin Roma'ya girmesinden iki gün önce orada, faşistlerce öldürülmüştü).


52

KİMLİK VE ŞİDDET Bu kısıtlar, başkalarını ne kadar ikna edebileceğimizi-en çok da,

bizi, bize yakıştırmakta ısrar ettikleri kimlikten farklı (ya da onun öte­ sinde) bir kimlik olarak kabul etmeye-tanımlama bakımından özel­ likle katı olabilir. Nazi Almanya'sındaki bir Yahudi ya da Amerika'nın güneyindeki linç güruhuyla karşı karşıya gelen bir Afrikalı Amerikalı veya Kuzey Bihar'daki üst kasta mensup toprak sahiplerince tutulmuş bir katilin tehdit ettiği topraksız bir isyancı tarım emekçisi, saldırga­ nın gözündeki kimliğini değiştirmeyi başaramayabilir. Başkalarının gözündeki kimliğimizi tercih etme özgürlüğümüz bazen olağanüstü sınırlı olabilir. Bunun tartışılacak bir tarafı yoktur. Yıllar önce, Cambridge'de bir lisans öğrencisiyken, mükemmel bir iktisat profesörü olan öğretmenim Joan Robinson (bana verdiği çok tartışmalı özel bir ders-bunların sayısı çok fazlaydı-sırasında) bana şöyle demişti: "Japonlar çok kibar oluyor; siz Hintliler çok kaba olu­ yorsunuz; Çinliler en iyisi." Bu genellemeyi derhal kabullendim; yok­ sa bunun alternatifi elbette Hintlilerin kabalığa yatkınlığı konusunda daha fazla kanıt dinlemek zorunda kalmak olacaktı. Ama aynı za­ manda şunu da fark ettim: ne söylersem söyleyeyim veya ne yapar­ sam yapayım, öğretmenimin zihnindeki imaj öyle çabucak değişebi­ lecek bir şey değildi (bu arada şunu da ekleyeyim: Joan Robinson Hintlileri çok severdi; kendilerine özgü kabalıklarına rağmen, olağa­ nüstü ince insanlar olduklarını düşünürdü). Daha genel olarak ifade etmek gerekirse, kimliklerimize ister ken­ di kabul ettiğimiz biçimde ister başkalarının bizi gördüğü biçimde ba­ kıyor olalım, bu tercihi belirli kısıtlar içinde yaparız. Ama bu asla şa­ şırtıcı değildir-tercihlerle karşı karşıya geldiğimiz her seferinde kar­ şılaştığımız durum budur. Her türlü tercih her zaman belirli kısıtlar çerçevesinde yapılır ve herhangi bir tercihin en temel yönü herhalde budur. 1 . Bölümde tartıştığımız gibi, tüketicinin tercihini her zaman bir bütçe kısıtları çerçevesinde yaptığını her iktisat öğrencisi bilir, ama bundan tüketicinin tercihi diye bir şeyin söz konusu olmadığı


Kimliğe Anlam Vermek

53

sonucu değil, sadece tercihini kendi bütçesi çerçevesinde yapmak zorunda olduğu sunucu çıkar. Kimlik temelli düşüncenin talep ve sonuçlarının belirlenmesinde de akıl yürütmeye ihtiyaç vardır. Kendimize bakış tarzımızın pratik akıl yürütmemizi pekala etkileyebileceği yeterince açık olmakla bir­ likte, bundan bu etkinin hemen o anda nasıl-ve hele hangi yönde­ olacağı asla çıkmaz. Kişi, düşünerek, sadece belli bir etnik grubun üyesi olduğuna (örneğin Kürt olduğuna) karar vermekle kalmaz, ay­ nı zamanda bunun kendisi için olağanüstü önemli bir kimlik olduğu­ na da karar verebilir. Bu karar o kişiyi kolayca, o etnik grubun esen­ liği ve özgürlükleri için daha büyük sorumluluklar üstlenme yönün­ de etkileyebilir-bu karar o kişi için kendine güvenme yükümlülüğü­ nün bir uzantısı haline gelebilir (burada "ben" artık bu kişinin kendi­ ni özdeşleştirdiği gruptaki diğer kişileri de kapsayacak şekilde geniş­ lemiştir) . Ne ki, bu bize, bu kişinin yapmak zorunda olduğu tercihlerde bu grubun mensuplarını kayırıp kayırmaması gerektiği konusunda he­ nüz bir şey söylememektedir. Örneğin, kamusal kararlar alırken ken­ di etnik grubunu kayıracak olursa, bu durum parlak bir ahlak ve etik örneği olarak değil, haklı olarak, karanlık bir eş-dost kayırmacılığı olarak göıülebilir. Nitekim, özveri nasıl kamusal ahlakın bir parçası olabiliyorsa, kişinin kendisini özdeşleştirdiği grup mensuplarını kayır­ ma konusunda özellikle temkinli davranmak zorunda olduğu dahi id­ dia edilebilir. Bir kimliğin kabul ya da ilan edilmesiyle, bunun pratik kararlarda mutlaka dayanışmacı bir zemin oluşturacağı gibi bir varsa­ yım söz konusu değildir; bu, daha ileri bir akıl yürütmenin ve ince eleyip sık dokumanın konusu olmak zorundadır. Nitekim, akıl yürüt­ me ihtiyacı kimlik temelli düşünce ve kararların bütün aşamalarına baştan sona sinmiştir.


54

KİMLİK VE ŞİDDET

Toplulukçu Kimlik ve Tercih Olanağı Şimdi de, toplulukçu felsefede şiddetle savunulan ve kişinin topluluk temelli kimliğinin öncelikli olduğu iddiasından başlayarak, belli bazı sav ve iddialara geçiyorum. Bu düşünce çizgisi sadece belirli bir top­ luluk grubuna ait olmanın önemine diğerlerine kıyasla daha fazla ön­ celik vermekle kalmaz, ayrıca ve çoğu zaman, topluluk üyeliğini ki­ şinin kendi benliğinin bir uzantısı olarak da görme eğilimindedir. ı ı Toplulukçu düşünce son birkaç onyıldır çağdaş sosyal, politik ve ah­ laki teorilerde yükselişe geçmiş ve sosyal kimliğin hem davranışlarda hem de bilgide oynadığı egemen ve zorlayıcı rol yaygın bir biçimde araştırılmış ve savunulmuştur.12 Toplulukçu düşüncenin bazı versiyonlarında-ya açıkça ya da ima yollu-kişinin topluluk kimliğinin onun esas ya da egemen (hat­ ta belki de tek önemli) kimliği olduğu varsayılır. Bu sonuç birbiriyle ilintili ama ayrı iki alternatif akıl yürütme tarzına bağlanabilir. Bu tarz­ lardan biri kişinin topluluktan bağımsız diğer kimlik anlayışlarına ve kimliğe ilişkin diğer düşünme biçimlerine erişmesinin mümkün olma­ dığını savunur. Erişebileceği mümkün akıl yürütmeyi ve etik kalıpla­ rı belirleyen, "topluluğa ve kültüre" sıkı sıkıya dayalı olan kendi öz­ geçmişidir. İkinci akıl yürütme tarzı vardığı sonucu algının kısıtlılığı­ na değil, kimliğin her koşulda bir keşif meselesi olmasına ve toplu­ lukçu kimliğin-herhangi bir kıyaslama yapıldığında-şaşmaz bir bi­ çimde bilince çıkacağına bağlar. Önce algının katı sınırlılığına baktığımızda, bunun çoğunlukla şa­ şırtıcı derecede güçlü bir iddia biçimini aldığını görürüz. Bu tezin da­ ha ateşli versiyonlarından bazılarında, söz konusunu kişiden, ait ol­ duğu topluluktan edindikleri dışında, başka hiçbir rasyonel davranış kriteri talebinde bulunamayacağımız söylenir. Rasyonelliğe yapılan her türlü atıf anında, "hangi rasyonellik" ya da "kimin rasyonelliği" tü­ ründen sert bir yanıta yol açar. Aynı zamanda, kişinin ahlaki yargıla-


Kimliğe Anlam Vermek

55

rının a çıklanmasının o kişinin ait olduğu topluluğun değer ve norm­ larına dayandırılması gerektiğinin yanı sıra, bu yargıların etik açıdan

sadece bu değer ve normlar çerçevesinde değerlendirilebileceği de savunulmaktadır; ve bu da, birbiriyle rekabet halindeki normların o kişinin dikkatini çekme amaçlı taleplerde bulunduğunu inkar etmeyi gerektirir. Bu geniş kapsamlı iddiaların çeşitli versiyonları medyada geniş olarak yer almış ve hararetle savunulmuştur. Bu yaklaşım, kültürler ve toplumlar ötesi davranış ve kurumların normatif yargılarını değerlendirme-hatta belki de kavrama-olasılı­ ğının reddi sonucunu doğurmuş ve zaman zaman ciddi çapraz kültü­ rel alışveriş ve anlayış olanaklarını baltalamak amacıyla kullanılmış­ tır. Araya böyle mesafe konulması bazen belli bir politik amaca-ör­ neğin kadınların eşitsiz toplumsal konumunun ya da el veya kol kes­ mekten zina yaptığı iddia edilen kadınların taşlanmasına kadar uza­ nan bazı beylik cezalandırma tarzları gibi belli adet ve geleneklerin savunulmasına-hizmet eder. Burada, koskoca dünyayı birbirinin zi­ hinsel kapsama alanına girmeyen küçük adacıklara bölme ısrarı söz konusudur. Bu algısal iddiaları ince eleyip sık dokumakta kesinlikle yarar var­ dır. Kişinin ait olduğu topluluğun ya da kültürün o kişinin bir duru­ ma bakış ya da bir kararı değerlendiriş tarzı üzerinde büyük bir etki­ si olabileceği kuşkusuzdur. Herhangi bir açıklama çabasının, belli bir topluluğun paylaştığı yerel bilgiyi, bölgesel normları ve belli algı ve değerleri mutlaka dikkate alması gerekir.13 Buna ilişkin güçlü ampi­ rik kanıtların bulunduğu kesindir. Ama bu, kimlik konusunda tercih ve akıl yürütme olasılığını ve bunların rolünü asla zayıflatmaz ya da yok etmez. Bunun en az iki kesin nedeni vardır. Birincisi, belli bazı temel kültürel tutum ve inançlar akıl yürütme­ mizin doğasını etkileyebilse de, onu şaşmaz bir biçimde ve bütünüy­ le belirleyemez. Akıl yürütmemizi etkileyen çeşitli etmenler vardır ve kendimizi salt ait olduğumuz belli bir grupla özdeşleştiriyoruz ya da


56

KİMLİK VE ŞİDDET

o grup bizi etkiliyor diye, akıl yürütmenin diğer biçimlerini hesaba katma yeteneğimizi yitirmemiz gerekmez. Etkileme ile bütünüyle be­ lirleme aynı şey değildir ve kültürel etkilerin varlığına-ve önemi­ ne-rağmen, tercihler oldukları yerde dururlar. İkincisi, bu sözüm ona kültürlerin akıl yürütmemizi biçimlendire­ bilecek, benzersiz bir biçimde tanımlanmış tutum ve inanç kümeleri içermesi şart değildir. Nitekim, bu "kültürlerin" çok sayıda içsel var­ yasyonları vardır ve geniş olarak tanımlanmış aynı kültürde farklı tu­ tum ve inançlar kendilerine yer bulabilmektedir. Örneğin, Hint gele­ neklerinin genellikle dinle sıkı sıkıya bağlı olduğu düşünülür ve as­ lında birçok bakımdan öyle olmakla birlikte, Sanskritçede ve Pali di­ linde Yunanca, Latince, İbranice ya da Arapça gibi bütün diğer kla­ sik dillerden daha fazla ateist ve bilenemezci literatür mevcuttur. 14. yüzyılda yazılmış Sanskirtçe Sarvadarshanasamgraha (harfi harfi­ ne çevrildiğinde "bütün felsefelerin derlemesi" anlamına gelir) adlı kitapta din meselelerinde (ateizmden başlayarak) 1 6 farklı yaklaşımın her birine cana yakın bir yaklaşım içinde olan 1 6 ayrı bölüme yer verilirken, bundan amaç bunların birbirlerine karşı anlayışsızlıkla­ rını sergilemek değil, bilgiye ve kavrayışa dayalı tercihleri ortaya koymaktır. ı4 Elbette, net düşünme yeteneğimiz eğitimle ve yetenekle değişebi­ lir, ama yetişkin ve yetkin insanlar olarak imkan verildiğinde, bize öğretilenleri sorgulayabilir ve onlara meydan okumaya başlayabiliriz. Belli bazı koşullar bazen bizi böyle bir sorgulama yapmaya teşvik edici olmasa da, kuşkulanma ve sorgulama yeteneği erişemeyeceği­ miz bir şey değildir. İnsanın durduk yerde akıl yürütemeyeceğine haklı olarak sık sık işaret edilir. Ama bundan, kişinin daha önceki ortaklıkları ne olursa olsun, bunlara karşı çıkılamayacağı, bunların reddedilemeyeceği ve kalıcı oldukları sonucu çıkmaz. "Keşif" görüşünün alternatifi, (bazı toplulukçu polemikçilerin ima eder gibi oldukları ) herhangi bir kim-


Kimliğe Anlam Vermek

57

liğin bağlayıcılığını taşımayan bir pozisyonda yapılan tercih değil, ki­ şinin işgal ettiği şu ya da bu bağlayıcı pozisyonda bile var olmaya de­ vam eden tercihlerdir. Tercih durduk yerde pozisyon almayı gerek­ tirmez; ama insanın bir pozisyondan bir başka pozisyona geçmesine yol açabilir olabilir.

Öncelikler ve Akıl Şimdi de, algının sınırlı olduğu iddiasından, tercih şansı olmayan kimlikler iddiasının üzerine dayandırılabileceği noktaya, yani mesele­ nin merkezinin insanın "kim olduğunu" keşfetmesi olduğu iddiasına geçiyorum. Siyaset teorisyeni Michael Sandel (diğer toplulukçu iddi­ aların yanı sıra) bu iddiaya da aydınlatıcı bir açıklama getirmiştir: "Topluluk sadece onu oluşturan kişilerin hemşeriler olarak sahip ol­

dukları şeyleri değil, aynı zamanda ne olduklarını da-bunun (gönül­ lü bir ortaklıkta olduğu gibi) tercih ettikleri bir ilişki değil, keşfettik­ leri bir parçaları olmasını; sadece bir özellik değil, kimliğin bir bile­ şeni olmasını da-belirler. "15 Ne ki, aslında zenginleştirici bir kimliğin sadece kendimizi içinde bulduğumuz yeri keşfetme yoluyla edinilmesi şart değildir. Bu aynı zamanda edinilebilecek ve kazanılabilecek bir şeydir de. Su katılma­ mış bir İngiliz olan Lord Byron Yunanistan'dan ve kendisini bu ka­ dar yakından özdeşleştirdiği o insanlardan ayrılmayı düşündüğünde, bunun yasını tutmakta haklı nedenleri vardı: Ey Atina bakiresi, senden ayrılmadan önce, Bana yüreğimi, evet, yüreğimi geri ver. Byron'un edindiği Yunan kimliği bir yandan onun yaşamını zengin­ leştirirken, bir yandan da Yunanlıların bağımsızlık mücadelesine bir


58

KİMLİK VE ŞİDDET

ölçüde güç katmıştı. Keşfedilmiş kimlik savunucularının varsayar gö­ ründükleri gibi, hiç de yerleştirildiğimiz yerlerin ve aidiyetlerimizin esiri değilizdir. Ne ki, keşfedilmiş kimlik görüşü konusunda kuşkucu olmamızın en güçlü nedeni belki de, kendimizi içinde bulduğumuz verili yerler­ le bile farklı biçimlerde özdeşleştiriyor olmamızdır. Bir topluluğa ait olma birçok durumda yeterince güçlü bir duygu olmakla birlikte, bu­ nun diğer oıtaklıkları ve aidiyetleri yok etmesi-ya da ezmesi-şart değildir. Bu tercihlerle sürekli karşılaşırız (bütün zamanımızı fiilen yaptığımız tercihleri dile getirmekle geçirmesek bile). Örneğin, Karayibli ozan Derek Walcott'un, tarihsel Afrikalı geçmi­ şinin kendisini çeken değişik unsurlarını ve kendisinin İngilizce'ye ve onun ayrılmaz bir parçası olan edebiyat kültürüne olan bağlılığını (bu Walcott için çok güçlü bir aidiyettir) yakalayan "Afrika'dan Bir Çığlık" adlı şiirini ele alalım. Nereye döneyim, iliklerime kadar bölünmüş? Lanetlenmiş ben, İngiliz idaresinin sarhoş memuru, nasıl seçeyim Bu Afrika ile sevdiğim İngilizce'nin ikisinden birini? Her ikisine de ihanet etmek ya da bana verdiklerini iade etmek? Böyle bir katliama bakıp da mümkün mü serinkanlı olmak? Nasıl yaşarım dönüp de sırtımı Afrika'ya? Walcott gerçek kimliğini basitçe "keşfedemez;" yaşamındaki farklı bağlılıklara yer açabilmek için neyi nasıl-ve ne ölçüde-yapacağına karar vermesi gerekir. İster gerçek ister hayali olsun, çatışma mesele­ sini ele almak ve birbirinden ayrı önceliklere ve farklılaşmış aidiyetle­ re olan bağımlılığımızın sonuçlarını sorgulamamız gerekir. Eğer Wal­ cott Afrika'ya olan kopmaz bağlılığı ile İngilizce'ye ve o dili kullanma­ ya (bu dili gerçekten de şaşırtıcı bir güzellikte kullanmaktadır) olan


Kimliğe Anlam Vermek

59

sevgisi arasında bir çelişki olmasına şaşırıyorsa, bu insanları çeken bir­ birinden apayrı unsurlar konusuyla ilgili daha geniş somların varlığı­ na işaret etmektedir. Birbiriyle çelişen çeken unsurların varlığı Wal­ cott'un Karayib'inde ne kadar sahiciyse, Fransa' da, Amerika' da, Güney Afrika'da, Hindistan'da ya da herhangi bir başka yerde de o kadar sa­ hicidir. Bu birbirinden apayrı çeken unsurların-tarihin, kültürün, di­ lin, politik tercihin, mesleğin, ailenin, yoldaşlığın vb. sahip olduğu çe­ kişlerin-ciddiyeti layıkıyla fark edilmelidir; bunların hepsini sadece o tek amaçlı topluluk yüceltmesi içinde boğmak mümkün değildir. Burada tartışılan mesele şu ya da bu kimliğin tercih edilip edile­ meyeceği değil (bu saçma bir iddia olurdu) , alternatif kimlikler ya da bunların farklı bileşimleri konusunda gerçekten tercihlere sahip olup olmadığımız ve belki daha da önemlisi, aynı anda sahip olabileceği­ miz çeşitli kimlikler arasında sözü edilmeye değer bir tercih sıralama­ sı yapma özgürlüğümüzün olup olmadığıdır.16 Bir önceki bölümde değinilen bir örneği ele alacak olursak, bir kişinin tercihi o kişinin, sözgelimi Yahudi olduğunu fark etmesiyle kısıtlanabilir, ama o kişi­ nin buna rağmen, bu kimliğe sahip olabileceği diğer kimliklere (ör­ neğin politik inançlarına, milliyet algısına, insani yükümlülüklerine ya da mesleki bağlantılarına) kıyasla nasıl bir öncelik vereceği konusun­ da yine de bir karar vermesi gerekir. Rabindranath Tagore'nin yüzyıl önce yayımlanmış ve Bengalce ya­ zılmış Gora adlı romanında, yine Gora adlı sonınsal kahraman eski Hindu adet ve geleneklerin güçlü bir savunucusu ve inatçı bir dini muhafazakar olması bakımından kentsel Bengal'de yaşayan çoğu ar­ kadaşından ve ailesinden farklı bir kişidir. Ne ki, romanın sonlarına doğnı, Gora'nın sözde annesi onun, İrlandalı gerçek ana ve babasının 1 857'deki acımasız İngiliz karşıtı ayaklanma sırasında isyancı Hintli as­ kerler tarafından öldürülmesinden sonra kendisini yetim yurdundan alan bir Hintli aile tarafından evlat edinildiğini söyleyince, Gora'nın kafası karmakarışık olur (Gora "beyaz tenli" anlamına gelir; onun sıra


60

KİMLİK VE ŞİDDET

dışı görünümü muhtemelen dikkat çekmiş ama gerçek durumu sap­ tanmış değildi). Tagore, Gora'nın militan muhafazakarlığını bir anda yok etmiştir, çünkü Gara, kendisinin de savunucusu olduğu dar mu­ hafazakarlık yüzünden, bütün geleneksel tapınakların kapılarının -"Hindistan doğumlu olmadığı" için-kendisine kapandığını görür. Gora'nın karşı karşıya kaldığı kadar derin olmasa bile, kendimiz hakkında birçok şey keşfederiz. Ama bunun farkına varmak kimliği sadece bir keşif meselesi haline getirmekle aynı şey değildir. Kişi kendisi hakkında çok önemli bir şeyi keşfettiğinde bile, yine de bir­ takım tercih meseleleriyle karşı karşıyadır. Gara kendi kendisine, Hindu muhafazakarlığının savunuculuğunu (şimdi kaçınılmaz olarak belli bir mesafeden de olsa) sürdüreceğine mi, yoksa kendisini baş­ ka bir şey olarak mı görmesi gerektiğini sormak zorundaydı. Gara so­ nunda, kız arkadaşının da yardımıyla, kendisini, din ya da kast veya sınıf ya da ten rengiyle ayırt etmeyen, sadece Hindistan'da kendisini evinde hisseden bir insan olarak görmeyi tercih eder. Çok kritik ke­ şifler gerçekleştiğinde bile insan önemli tercihler yapmak zorunda kalabilir. Yaşam kaderden ibaret bir şey değildir.


3 . BÖLÜM

UYGARLIK HAPISHANESI '

Ü

'

• •

ne çıkarılan "uygarlıklar çatışması" dehşet verici 1 1 Eylül olaylarının dünyadaki çatışmaları ve güvensizliği yeni bir boyuta taşı­

masından önce de popüler bir konuydu. Ama bu korkunç olay bu sözde uygarlıklar çatışmasına yönelik ilginin olağanüstü artmasına nadan oldu. Nitekim, çok sayıda etkili yorumcu küresel çatışmalara ilişkin gözlemlerle uygarlıklar çatışması teorileri arasında dolaysız bir bağ kurmaya yöneldi. Samuel Huntinton'un ünlü kitabındaki uygar­ lıklar çatışması teorisine ilgi zaten büyüktü. 1 Özellikle, "Batı" uygarlı­ ğı ile "İslam" uygarlığı arasındaki çatışma teorisine sık sık atıfta bulu­ nuluyordu. Uygarlıklar çatışması teorisinin belirgin iki zorluğu vardır. Bunlar­ dan diğerine kıyasla daha köklü olduğu söylenebilecek birincisi, in­ sanları "ait oldukları" iddia edilen uygarlıklara göre sınıflandırmanın geçerliliği ve önemiyle ilintilidir. Bu sorunun ortaya çıkışı, bu şekilde uygarlık kutucukları içinde sınıflandırılan insanların birbirlerine ha­ sım olmaları-ait oldukları uygarlıkların birbirlerine düşman olmala­ rı-gerektiği görüşünün yarattığı sorunlardan çok önce gelir. Uygar­ lıklar çatışması tezinin temelinde, insanları esas olarak şu ya da bu uygarlığın mensubu olarak görmenin mümkün olduğu gibi çok daha

61


62

KİMLİK VE ŞİDDET

genel bir fikir yatmaktadır. Dünyadaki farklı kişiler arasındaki ilişki­ lere, bu indirgemeci yaklaşıma göre, o kişilerin ait oldukları iddia edi­ len uygarlıklar arasındaki ilişkiler olarak bakmak mümkündür. Birinci Bölümde üzerinde durduğumuz gibi, herhangi bir kişiyi esas olarak bir uygarlığın mensubu olarak (örneğin Huntington'un kategorileştirmesine göre, "Batı dünyasının, " "İslam dünyasının, " "Hindu dünyasının" y a da "Budist dünyanın" üyeleri olarak) görmek insanların zaten bu tek boyuta indirgenmesi demektir. O nedenle, ça­ tışma tezinin sakatlığı, (insanları çok net bir biçimde bölen) bu ayrı uygarlıkların birbirleıiyle çatışmalarının zorunlu-hatta tipik-olup olmadığı sorusundan çok önce gelir. Bu soruyu-bu sınırlı biçimiyle bile olsa-ne şekilde yanıtlarsak yanıtlayalım, bu tek kategorileştir­ menin dünyadaki insanların diğer sınıflandırılma biçimleri karşısında kendine özgü bir önem taşıdığı iddiasına açıkça olmasa da itibar ka­ zandırmış oluruz. Nitekim, "uygarlıklar çatışması" teorisinin muhalif­

leri bile, dünya nüfusunun bu tekil sınıflandırılma biçimini kabullen­ meye başlayacak olurlarsa, bu teorinin zihinsel temelinin desteklen­ mesine fiilen katkıda bulunabilirler. Farklı uygarlıklara mensup insan­ lar arasında özünde bir iyi niyet bulunduğu biçimindeki yürek rahat­ latıcı inanç, onlar arasında sadece çatışma ve anlaşmazlık görmenin soğuk kötümserliğinden elbette çok farklıdır. Ne var ki her iki yakla­ şım da, dünyadaki bütün insanların mensup oldukları birbirinden ay­ rı uygarlıklar olarak anlaşılabileceklerini ve her şeyden önce öyle ni­ telendirilebileceklerini söyleyen aynı indirgemeci inancı paylaşmak­ tadır. Uygarlık kutucuklarına bölünmüş bu soluk dünya görüşünü -soğuk ve sıcak-her iki teorisyen grubu da paylaşmaktadır. Örneğin, İslam uygarlığı mensuplarının savaşçı bir kültüre sahip olduklarını söyleyen kaba ve çirkin genellemeye karşı çıkarken, bu insanların aslında bir barış ve iyi niyet kültürüne sahip olduklarını öne sürmek yeterince yaygındır. Ama bu, bir klişeleştirmenin yerine bir başkasını koymaktan başka bir şey değildir ve dahası, rastlantı eseri ve inançları gereği Müslüman olan insanların başka bakımlardan


Uygarlık Hapishanesi

63

da temelde birbirlerine benzedikleri biçimindeki üstü örtük varsayımı kabullenmeyi gerektirir. Uygarlık kategorilerini birbirinden farklı ve bölücü birimler olarak tanımlamanın yarattığı bütün güçlüklerden ay­ rı olarak (birazdan bunun üzerinde ayrıca duracağız), bu durumda, her iki tarafın savları da, insanları bütünüyle ya da her şeyden önce ait oldukları dinsel temelli uygarlıklar bağlamında görmenin onları anlamanın iyi bir yolu olduğu biçimindeki varsayıma aynı inançla bağlı olmanın sakatlığına sahiptir. İnsanları uygarlıklara göre bölmek sosyal analizde, insanlara bakış açısının diğer-daha zenginleştirici­ biçimlerini boğuntuya getiren yayılmacı bir yabancı olgudur. Bu, uy­ garlıklar çatışmasının davul sesinden de önce gelen, dünyadaki he­ men herkesi yanlış anlamanın temellerini atan bir yaklaşımdır.

Tekil Vizyonlar ve Derinlik Görüntüsü Çatışan uygarlıklar tezi, çatışmalara ilişkin bütün tezler arasında en büyük olan tez olmakla birlikte, günümüz dünyasının farklı parçala­ rında tanık olduğumuz çatışma ve vahşet furyasını kültür ve kimlik karşıtlıklarına bağlayan daha alt düzeyde ama bir o kadar etkili iddia­ lar da vardır. Dünya nüfusunu, Huntington'un hayali evreninde oldu­ ğu gibi, birbiriyle çatışan uygarlıklar halinde bölen tek bir devasa ve görkemli ayrım yerine, bu yaklaşımın daha alt düzey varyasyonları, yerel nüfusları birbirlerine karşı düşmanlık beslemeye neredeyse "do­ ğal" olarak yatkın, ayrı kültür ve geçmişlere sahip çatışan gruplara bölünmüş insanlar olarak görür. O zaman, diyelim Hutular ile Tutsi­ ler, Sırplar ile Arnavutlar, Tamiller ile Sri Lankalılar arasındaki çatış­ malar, onlarda çağdaş politikanın pejmürdeliğinden çok daha gör­ kemli bir şeyler bulan, yüce tarihsel bağlamlarda yorumlanır. Bu durumda, çağdaş olay ve entrikalara değinmeden yeterince analiz edilmesi mümkün olmayan modern çatışmalar, günümüzün


64

KİMLİK VE ŞİDDET

aktörlerini sözüm ona atalarımızdan miras kalmış bir oyunun önce­ den belirlenmiş rollerine sözüm ona yerleştiren eski kan davaları ola­ rak yorumlanır. Sonuçta, çağdaş çatışmalara yönelik bu "uygarlık" yaklaşımı (ister daha büyük tezin isterse daha alt düzeylerdeki versi­ yonların biçimini alsın) süregelen politikaya daha eksiksizce odaklan­ manın ve çağdaş şiddeti kışkırtan süreç ve dinamiklerin araştırılması­ nın önünde büyük bir zihinsel engel oluşturma işlevini göıüyor. Dayatılan bu uygarlık yaklaşımının bu kadar çekici olmasının ne­ denini anlamak zor değildir. Bu yaklaşım tarihin zenginliğine ve kül­ türel analizin görünürdeki derinliğine ve çekim gücüne atıfta bulun­ makta ve-bayağı ve sıradan addedilen-"içinde bulunulan ana" iliş­ kin dolaysız politik analizde eksik gibi görünen derinliği bulmaya ça­ lışmaktadır. Uygarlık yaklaşımına karşı çıkıyorsam, bunun nedeni onun entelektüel baştan çıkarıcılığını görmüyor olmam değildir. Aslında bu bana, elli yıl önce Cambridge Üniversitesinde okumak üzere Hindistan'dan İngiltere'ye ilk gelişimin kısa bir süre sonrasında yaşadığım bir olayı anımsatıyor. İçgörülü politik analiz konusunda çoktan ün salmış kibar bir okul arkadaşım beni vizyona henüz girmiş

Arka Pencere adlı filme götürünce, karşı evdeki çok kuşkulu birtakım olayları gözleyen, James Stewart'ın oynadığı, bacağı kırıldığı için yü­ rüyemeyecek durumda olan uyanık fotoğrafçıyla karşılaştım. Tıpkı Ja­ mes Stewart gibi ben de, kendi nahifliğimle, arka pencereden görü­ len bir apartman dairesinde dehşet verici bir cinayetin işlenmiş ola­ bileceğine inandım. Ama teoriysen arkadaşım bana (sesini kesmesi uyarısında bulunan çevremizdeki sinema izleyicilerinin fısıltılı protestoları arasında) orta­ da cinayet diye bir şey olmadığından emin olduğunu ve bütün filmin, çok geçmeden fark edeceğim gibi, herkesi başkalarının faaliyetlerini büyük bir kuşkuyla izlemeye özendiren Amerika'daki McCarthyciliğe yönelik ciddi bir suçlama olduğunu açıkladı. Üçüncü dünyadan gel­ me benim gibi bir çaylağa "Bu" dedi, "şimdi Amerika'da boy atmak-


Uygarlık Hapishanesi

65

ta olan her şeyi gözetleme kültürünün sağlam bir eleştirisidir. " Böyle bir eleştiriden çok etkili bir film çıkabileceğini görebiliyordum, ama bir yandan da, seyretmekte olduğumuz filmin o film olup olmadığın­ dan emin olamıyordum. Filmin sonunda hayal kırıklığına uğrayan bu Batı kültürü rehberini, caniyi hak ettiği sıradan cezaya çarptıran sığ ve abes dünyayla uzlaştırabilmek için, kendisine koyu bir fincan kah­ ve yapmak zorunda kaldığımı anımsıyorum. Benzer bir şekilde sorul­ ması gereken soru, içinde yaşadığımız şu dünyada izlediğimiz şeyin büyük bir uygarlıklar çatışması mı olduğu, yoksa bunun-sadece ka­ rarlılıkla derinlik ve hikmet arayışında olanlara uygarlıklar çatışması gibi görünen-çok daha sıradan bir şey mi olduğudur. Ne ki, uygarlık analizinin aradığı derinlik sadece yüksek entelek­ tüel analize özgü bir şey değildir. Uygarlık analizi, bazı bakımlardan, pek de entelektüel olmayan çevrelerde yeşeren inançları yansıtmak­ ta ve büyütmektedir. Sözgelimi "Batı" değerlerinin "başkalarının" inandığı değerlerin karşısına çıkaıtılması halk arasındaki konuşmalar­ da çok yaygındır ve hem bulvar gazetelerinin manşetlerinde kendisi­ ne yer bulmakta, hem de politik söylemde ve göçmen karşıtı nutuk­ larda boy göstermektedir. 1 1 Eylül olaylarından sonra Müslümanların klişeleştirilmesi genellikle, benim anlayabildiğim kadarıyla, bu konu­ nun öyle uzun boylu uzmanı olmayan insanlardan gelmiştir. Ama uy­ garlıklar çatışmasına ilişkin teoriler genellikle kaba saba popüler inançları sözde gelişkin temellere kavuşturmuştur. Gelişkin teorinin sıradan bağnazlığa destek çıkması pekala mümkündür.

Uygarlık Açıklamalarının Karşılaştığı iki Zorluk Şu halde, çağdaş dünya olaylarını uygarlık kategorileri kullanarak açıklamanın zorluğu nerededir? 1 . Bölümde söylendiği gibi, bu açık­ lamaların en temel zayıflığı muhtemelen, tekillik yanılsamasının özel-


66

KİMLİK VE ŞİDDET

Jikle iddialı bir versiyonunu kullanmasından ileri gelmektedir. Buna ikinci bir problemi daha eklemek gerekir: dünya uygarlıklarını nite­ lerken, onları geçmişe ve bugüne ilişkin ampirik analizlerden çıkan eğilimlerden çok daha homojen ve çok daha yalıtılmış bir şekilde ele almadaki kaba yaklaşım. Tekillik yanılsamasının kaynağı, kişiyi ne çok sayıda aidiyeti olan bir birey, ne de çok sayıda farklı gruba ait birisi olarak görmek yeri­ ne, ona sadece kendine özgü önemi olan bir kimlik kazandırdığı ile­ ri sürülen belli bir kolektif bütünlüğün üyesi olarak görmektir. Tekil bir sınıflandırmanın çok kapsamlı gücüne olan bu üstü örtülü inanç bir tasvir ve öngörü yaklaşımı olarak sadece kaba olmakla kalmaz, aynı zamanda biçim ve sonuçları bakımından da son derece çatışma­ cıdır. Dünya nüfusuna ilişkin bu kendine özgü bölücü bakış sadece "dünyanın her yerinde insanların büyük ölçüde birbirine benzediği" biçimindeki o eski inanca ters düşmekle kalmaz, aynı zamanda bir­ çok bakımdan birbirimizden farklı olduğumuz biçimindeki önemli ve bilgece anlayışa da ters düşer. Farklılıklarımız tek boyutlu değildir. Hepimizin, aynı anda ait olduğumuz birbirinden farklı önemli grupların bize kazandırdığı çok sayıda kimliğe sahip olabileceğimizi ve olduğumuzu kabul etmek bazı insanlara oldukça karmaşık bir fi­ kir gibi geliyor. Oysa, bundan bir önceki bölümde ele aldığımız gibi, bu olağanüstü sıradan ve temel bir kabuldür. Normal yaşamımızda kendimizi çok çeşitli grupların üyesi olarak görürüz: Bunların hepsi­ ne birden aitizdir. Bir insanın kadın olması onun aynı zamanda bir vejetaryen olmasıyla çelişmez; vejetaryen olması avukat olmasını ar­ ka planda bırakmaz; avukat olması bir caz sever ya da heteroseksü­ el ya da eşcinsel ve lezbiyen hakları savunucusu olmasını engelle­ mez. Herhangi bir kişi (hiçbir çelişki yaşamadan) çok sayıda farklı grubun üyesidir ve bu kişinin ait olduğu bu kolektif bütünlüklerin her biri ona potansiyel bir kimlik verir ve bu kimlik-bağlamına gö­ re-büyük bir önem taşıyabilir.


Uygarlık Hapishanesi

67

Kaba ve tekil sınıflandırmaların kışkırtıcı sonuçlarına daha önce değindik ve bundan sonraki bölümlerde de değinmeye devam ede­ ceğiz. Dünyadaki insanlar hakkında onları uygarlıklara göre bölme yoluyla tekil bir anlayış geliştirme çabasının kavramsal zayıflığı sade­ ce hepimizin paylaştığı insanlığımıza ters düşmekle kalmaz, aynı za­ manda, bizleri kendine özgü ve katı bir ayrım hattı boyunca karşı karşıya getirmeyen farklı kimliklere de zarar verir. Yanlış tarif ve yan­ lış kavramlaştırma dünyayı olması gerektiğinden çok daha kırılgan bir hale getirebilir. Uygarlık yaklaşımı, sürdürülebilirliği olmayan tekil bir kategorileş­ tirme varsayımına bel bağlamanın yanı sıra, özdeşleşilen uygarlık içindeki farklılıkları yok sayma ve ayrıca birbirinden ayrı uygarlıklar arasındaki geniş karşılıklı ilişkileri görmezden gelme sakatlığını da barındıra gelmiştir. Bu yaklaşımın tasvir yoksulluğu, tekilliğe bel bağ­ lamasının getirdiği sakatlıktan daha öte bir şeydir.

Hindistan'ı Bir Hindu Uygarlığı Olarak Görmek Üzerine Meseleyi kendi ülkem Hindistan'ın bu sınıflandırıcı sistemde nasıl bir muamele gördüğünü ele alarak örneklendireyim.2 Huntington'un sözde "uygarlıklar çatışması" Hindistan'ı bir "Hindu uygarlığı" olarak sunarken, Endonezya ve çok küçük bir farkla Pakistan hariç, Hindis­ tan'da dünyanın diğer bütün ülkelerinden daha fazla Müslüman bu­ lunduğu gerçeğini gözlerden kaçırmak zorundadır. Hindistan'ı "Müs­ lüman dünyası" biçimindeki keyfi tanımlamanın içine yerleştirmek mümkün olmayabilir, ama Hindistan buna rağmen (145 milyon Müs­ lüman nüfusuyla-bu rakam tüm İngiltere ve tüm Fransa nüfusunun toplamından daha büyüktür) Huntington'un "Müslüman dünyası" ta­ nımında yer alan neredeyse tek tek bütün ülkelerden çok daha fazla


68

KİMLİK VE ŞİDDET

sayıda Müslüman barındırmaktadır. Kaldı ki, çağdaş Hindistan uygar­ lığını Müslümanların bu ülkenin tarihinde oynadıkları büyük rolleri dikkate almadan düşünmek mümkün değildir. Hem Hinduların hem de Müslümanların iyice iç içe geçmiş katkı­ larını görmeden, Hindistan sanatının, edebiyatının, müziğinin, filmle­ rinin ya da mutfağının doğasını ve kapsamını anlamaya kalkışmak bütünüyle boş bir çaba olur.3 Kaldı ki, günlük yaşamdaki ya da kül­ türel faaliyetlerdeki etkileşimler de topluluklara göre ayrılmış değil­ dir. Örneğin büyük sitar ustası Ravi Shankar ile büyük sarod ustası Ali Ekber Han'ın üsluplarını Hint klasik müziğinin farklı biçimlerinde­ ki ustalıkları temelinde birbiriyle kıyaslamak mümkünse de, (Shankar bir Hindu ve Ekber de bir Müslüman olduğu halde) bu iki sanatçıdan birini kesinlikle "Hindu müzisyeni, " diğerini de kesinlikle "Müslüman müzisyeni" saymak mümkün değildir. Aynı şey kültürel yaratıcılığın diğer alanları için de geçerlidir ve bu alanlardan biri de, tanınmış er­ kek ve kadın oyuncuların ve yönetmenlerin çoğunun Müslüman kö­ kenli olduğu ve yüzde 80'ini Hinduların oluşturduğu izleyici kitlesi­ nin hayranlığını kazanmış, Hindistan'ın kitle kültürünün en büyük merkezi olan Bollywood'dur. Kaldı ki, Hint nüfusu içinde Hindu olmayan tek grup Müslüman­ lar değildir. Tıpkı Jainler gibi Sihlerin de güçlü bir varlığı vardır. Hin­ distan sadece Budizmin doğduğu bir ülke değildir; Budizm bin yıl­ dan uzun bir süre Hindistan'ın egemen dini olmuştur ve Çinliler Hin­ distan' dan çoğunlukla "Budist krallığı" diye söz etmişlerdir. Biline­ mezci ve ateist düşünce okulları Carvaka ve Lokayata da en azından MS 6. yüzyıldan başlayarak günümüze kadar Hindistan kaynaklı ola­ gelmiştir. 4. yüzyıldan-İngiltere'de sözü edilmeye değer Hıristiyan topluluklarının ortaya çıkmasından iki yüzyıl öncesinden-itibaren, Hindistan'da büyük bir Hıristiyan topluluğu var olagelmiştir. Yahudi­ ler Hindistan'a Kudüs'ün düşmesinden kısa bir süre önce ve Parsiler de 8. yüzyıldan itibaren gelmişlerdir.


Uygarlık Hapishanesi

69

Huntington'un Hindistan'ı "Hindu uygarlığı" olarak nitelemesinin çok sayıda tarif zorlukları olduğu açıktır. Kaldı ki, bu aynı zamanda politik bakımdan da patlayıcı gelişmelere temel olabilir. Böyle bir ni­ teleme sekter Hindu politikacıların Hindistan'ın bir "Hindu uygarlığı" olduğu görüşünü öne çıkarmaya çalışırken savunmaya çalıştıkları ve tarihin olağanüstü çarpıtılmasına ve günümüz gerçeklerinin maniple edilmesine yönelik görüşlere çok yanıltıcı bir itibar kazandırma po­ tansiyeli taşımaktadır. Nitekim, "Hindutva" hareketinin politik faaliyet yürüten liderlerinin çoğu Huntington'a sık sık atıfta bulunuyorlar. Onun Hindistan'ı "Hindu uygarlığı" olarak görmesi ile Hindutva ha­ reketinin politik akıl hocaları için büyük önem taşıyan "Hindu görü­ şünün" öne çıkarılması arasındaki benzerlik dikkate alındığında, bu­ nun şaşırtıcı hiçbir yanı yoktur. Bilindiği gibi, Hindistan'da 2004 baharında yapılan seçimlerde, ge­ niş kesimleri etkileyen oldukça kapsamlı altüstlükler eşliğinde, mili­ tan Hindu partisinin önderliğindeki koalisyon ağır bir yenilgiye uğra­ dı. Başında Müslüman bir devlet başkanı olmasına ek olarak, laik Hindistan Cumhuriyetinin şu andaki başbakanı bir Sih ve iktidar par­ tisinin başkanı da bir Hıristiyan'dır (yüzde SO'ini Hindu seçmenlerin oluşturduğu dünyanın en kalabalık demokratik seçmen kitlesi bakı­ mından hiç de kötü bir durum değil). Ne ki, Hindistan'a ilişkin sek­ ter Hindu anlayışının tekrar öne çıkma tehlikesi hala vardır. Kendile­ rini Hindu Hindistan'ı görüşünü savunmaya adamış politik partilerin oy oranları dörtte birin çok altında olsa bile (bu oran Hindu nüfusu­ nun çok ufak bir kısmına tekabül etmektedir), Hindistan'ı "Hindu uy­ garlığı" haline getirmeye yönelik politik çabalar öyle kolayca yok ola­ cak değildir. Hindistan'ı basitçe yapay bir tekil dinsel zemine dayalı olarak tarif etme çabası, tasvir sakatlığının yanı sıra, politik bakımdan patlayıcı bir durum yaratma tehlikesini de içermektedir.


70

KİMLİK VE ŞİDDET

Batılı Değerlerin Benzersizliği iddiası Üzerine Hindistan'ı Hindu uygarlığı olarak resmetmek kaba bir hata olabilir, ama şu ya da bu tür kaba sabalıklar diğer uygarlıklara ilişkin nitele­ melerde de vardır. "Batı uygarlığı" denen şeyi ele alalım. Aslında, "uygarlıklar çatışması" savunucuları, tekil ayrım çizgisinin kendine özgü hikmetine olan inanca uygun olarak, hoşgörüyü-onu tarihin derinliklerine uzatarak-Batı uygarlığının özel ve kalıcı bir özelliği olarak görme eğilimindeler. Nitekim, bu özelliğe sözüm ona uygar­ lıklar çatışmasının temel dayanağı olan değerler çatışmasının en önemli yönlerinden biri gözüyle bakılmaktadır. Huntington, "Batının modern olmadan çok önce de Batı olduğunda" diretmektedir.4 "Sos­ yal çoğulculuk" gibi sözüm ona özgün özelliklerinin yanı sıra, "uygar toplumların kendine özgü bireycilik anlayışına ve bireysel hak ve öz­ gürlükler geleneğine" atıfta bulunmaktadır. Uygarlık bölünmeleri konusunda gittikçe yaygınlaşan bu bakış tar­ zı Batının geleneksel kültürel analizinde aslında hiç de, kimi zaman sanıldığı kadar kökleşmiş değildir. Örneğin, Oswald Spengler'in ge­ niş yankı uyandırmış olan Batının Batışı adlı kitabında, Batı kültürü­ nü çok farklı diğer kültürler dünyasındaki herhangi bir kültür olarak nitelendirmesi, her kültür içinde açıkça gözlemlenebilen heterojenlik­ lere ve çapraz-kültürel benzerliklere açıkça yer açıyordu. Nitekim Spengler şunu ileri sürmüştü: "Sokrat'ın, Epikür'ün ve özellikle de Di­ yojen'in Ganj nehri kıyısında yaşamaları fikrinde akla ters gelen hiç­ bir şey yoktur, oysa bir Batı megapolisinde Diyojen olsa olsa önem­ siz bir aptal olurdu. " 5 Aslında, Huntington'un tezini ampirik olarak kanıtlamak çok zor­ dur. Hoşgörü ve özgürlüğün (Nazi Almanya'sındaki ya da İngiliz ve­ ya Fransız ya da Portekiz imparatorluklarının Asya ve Afrika'daki hoş­ görüsüz yönetimleri gibi bazı sapkınlıkları bir yana bırakacak olursak) modern Avrupa'nın önemli başarıları arasında yer aldığı kesindir. Ama-bin yıl geriye giderek-bu olguda benzersiz bir tarihsel ayrım


Uygarlık Hapishanesi

71

çizgisi görmek tam bir hayalciliktir. Politik özgürlüğün ve dinsel hoş­ görünün çağdaş biçimleri içinde eksiksiz savunusu dünyanın hiçbir ülkesinin ya da uygarlığının eskiden gelen tarihsel bir özelliği değil­ dir. Plato ve Aquinas düşünceleri bakımından Konfüçyüs'ten daha az otoriter değillerdi. Avrupa düşüncesi içindeki hoşgörü savunucuları­ nın varlıklarını inkar etmemek (Yunanlılar ve Romalılardan Vikingler ve Ostragotlara kadar) tüm Batı dünyasına hakkını teslim etmek anla­ mına gelse bile, bunun başka kültürlerde de benzer örnekleri vardır. Örneğin, MÖ 3 . yüzyıldaki Hint imparatoru Ashoka'nın ("bütün di­ ğer insan kesimleri şu ya da bu nedenle saygıya layıktır" diyerek) kendisini dinsel ve diğer hoşgörü türlerinin şampiyonluğuna adamış olması, kesinlikle hoşgörünün dünyadaki en eski politik savunuların­ dan biridir. Kısa bir süre önce (rastlantı eseri, Müslüman bir yönetmen tarafından) çekilen Ashoka adlı Bollywood filmi bütün ayrıntıları ba­ kımından doğru bir film olabilir ya da olmayabilir (her şeyden önce şarkılarıyla, romantikliğiyle ve ucuz dans kostümleriyle mide bulandı­ rıcıdır) , ama Ashoka'nın 2300 yıl önceki laiklik ve hoşgörü fikirlerine ve bunların geçerliliğinin günümüz Hindistan'ında devam etmesinin önemine yaptığı vurgu doğrudur. Daha sonraki Büyük Hint İmpara­ toru Ekber, 1 590'dan başlayarak, yerleştiği Agra' da dinsel hoşgörü ko­ nusunda (örneğin "Hiç kimsenin dinine karışılmayacaktır ve herkesin hoşuna giden dine geçmesine izin verilecektir" biçiminde) benzer açıklamalar yaparken, Engizisyon Avrupa'da çok yaygındı ve kafirle­ ri kazıklara bağlayarak yakma uygulaması hala sürüyordu.

Demokrasinin Küresel Kökleri Benzer biçimde, demokrasiye de çoğu zaman Batılı olmayan dünya­ ya yabancı, su katılmamış Batılı bir fikir gözüyle bakılıyor. Bu uygar­ lık basitleştirmesi başını ABD'nin çektiği koalisyonun Irak'a demok-


72

KİMLİK VE ŞİDDET

ratik bir yönetim sistemini yerleştirmekte karşılaştığı güçlüklerde ken­ disine bir miktar destek bulmuştur. Ne ki, müdahale sonrası Irak'ta karşılaşılan zorlukların nedeni alelacele kararlaştırılmış, yeterli enfor­ masyona dayanmayan ve üzerinde yeterince düşünülmemiş askeri müdahalenin kendine özgü niteliğine değil de, demokrasinin Irak ya da Ortadoğu veya Batılı olmayan kültürlere uymadığı gibi hayali bir görüşe dayandırıldığında, netlik gerçekten yitip gitmektedir. Ben bu­ nun-Ortadoğu'da ya da herhangi başka bir yerde-bugün karşı kar­ şıya olduğumuz sorunları anlamaya çalışmanın tamamıyla yanlış bir yolu olduğunu savunuyorum. Batılı ülkelerin Irak'a ya da başka bir ülkeye demokrasiyi "dayata­ bileceğine" dair kuşkular sık sık dile getiriliyor. Ne ki, soruyu-"dayat­ ma" fikri üzerinde yoğunlaşarak-bu şekilde formüle etmek, demok­ rasiye ilişkin mülkiyetçi bir inanç, demokrasinin Batıya ait bir şey ol­ duğu, sadece Batıda ortaya çıkmış ve serpilmiş, su katılmamış "Batılı" bir fikir olduğu anlamına geliyor. Bu, demokrasi tarihini ve ona ilişkin çağdaş umutları anlamaya çalışmanın tamamıyla yanlış bir yoludur. Demokrasiye ilişkin modern anlayışların ve kamuya açık akıl yü­ rütme tarzının, Avrupa ve Amerika'da son birkaç yüzyıldır yapılan analizlerden ve yaşanan deneyimlerden, özellikle Avrupa Aydınlan­ masının zihinsel gücünden (Marquis de Condorcet, James Madison, Alexis de Tocqueville ve John Stuart Mill gibi demokrasi teorisyenle­ rinin katkılarından) derinlemesine etkilendiği elbette yadsınamaz. Ama bu güncel deneyim karşılaştırmalarından hareketle geriye doğ­ ru gidip, Batılı ile Batılı-olmayan arasında su katılmamış ve uzun va­ deli bir bölünme sonucuna varmak çok garip bir tarih yaratmak olur. Uzun vadeli geçmişi kısa vadeli deneyimler temelinde yeniden ta­ nımlayan bu yanıltıcı tarihe karşılık, özellikle antik Yunana odakla­ nan, alternatif-tarihsel olarak daha iddialı-bir akıl yürütme biçimi vardır. Demokrasinin sözüm ona "Batılı" niteliğine olan inanç genel­ likle Yunanistan'ın, özellikle de Atina'nın, eskiye uzanan oy kullan­ ma ve seçim uygulamalarıyla ilintilendirilir. Antik Yunanda yapılan


Uygarlık Hapishanesi

73

bu öncü çıkış gerçekten çok önemliydi, ama antik Yunan'dan hare­ ketle demokrasinin niteliğinin sözüm ona "Batılı"-ya da "Avrupa­ lı"-olduğu tezine sıçramak kafa karıştırıcı ve yanıltıcıdır. Bunun üç belirgin nedeni vardır. Birincisi, uygarlıkları esas olarak ırksal bağlamda tanımlayıp tasnif etmedeki keyfiliktir. Uygarlık kategorilerine böyle bakılırken, diyelim daha sonraki Got ve Vizigot kuşaklarını Yunan geleneğinin eksiksiz mirasçıları saymakta sözü edilmeye değer bir zorluk görülmemekte­ dir (bunların "hepsinin Avrupalı oldukları" söylenmektedir). Ama an­ tik Yunanlıların (antik Ostragotlarla sohbet etmek yerine) antik İran­ lılarla ya da Hintlilerle veya Mısırlılarla konuşmaya çok daha büyük bir önem vermiş olmalarına rağmen, iş Yunan entelektüellerinin Yu­ nanistan'ın doğusundaki veya güneyindeki antik uygarlıklarla kur­ dukları bağları hesaba katmaya gelince, büyük bir isteksizlik ortaya çıkmaktadır. İkinci neden eski Yunan deneyiminin izini sürmekle ilgilidir. Ati­ nalıların oy kullanmanın öncülüğünü yaptıkları kesin olmakla birlik­ te, daha sonraki yüzyıllarda aynı yöntemi kullanan çok sayıda yerel yönetim ortaya çıkmıştır. Seçime dayalı yönetim konusundaki Yunan deneyiminin Yunanistan'ın ve Roma'nın batısındaki ülkeler üzerinde, diyelim bugünün Fransa'sına, Almanya'sına ya da İngiltere'sine teka­ bül eden ülkeler üzerinde, dolaysız etkisi olduğunu gösteren hiçbir şey yoktur. Buna karşılık, o günün Asya'sındaki-İran'daki, Baktri­ a'daki ve Hindistan'daki-bazı kentler Atina demokrasinin yeşerme­ sini izleyen yüzyıllarda, demokrasi unsurlarından bazılarını yerel yö­ netimlere dahil etmişlerdir. Örneğin, güneybatı İran'daki Susa (ya da Şuşan) kentinde seçilmiş bir konsey, bir halk meclisi ve konseyin önerip meclisin seçtiği yargıçlar vardı. Üçüncüsü, demokrasi sadece oy pusulalarından ve seçimden iba­ ret bir şey değildir, aynı zamanda halka danışmayı ve akıl sormayı -eski bir deyişi kullanacak olursak-genellikle "tartışarak yönetme" denen şeyi de kapsar. Kamuya açık akıl yürütme her ne kadar antik


74

KİMLİK VE ŞİDDET

Yunan'da geliştiyse de, aynı zamanda birkaç başka antik uygarlıkta da gelişmiştir-hatta bazen çok çarpıcı biçimlerde. Örneğin, özellik­ le farklı görüşler arasındaki anlaşmazlıkları giderme amaçlı, herkese açık bazı ilk toplantılar Hindistan'da, farklı görüş taraftarlarını birbir­ lerini ikna etmek üzere bir araya getiren Budist konseylerde yapılmış­ tır. MS 3. yüzyılda Hindistan'ın o günlerdeki başkenti Pataliputra'da (bugünkü adı Patna'dır) Budist konseyin üçüncüsüne-ve en büyü­ ğüne-ev sahipliği yapmış olan, yukarıda sözünü etmiş olduğumuz İmparator Ashoka, aynı zamanda, kamuya açık tartışma kurallarının en eski formülasyonlarından birini (19. yüzyıldaki "Robert'in düzen kurallarının" bir tür ilk versiyonunu) yasallaştırmaya ve yaygınlaştır­ maya çalışmıştır. Kamuya açık tartışma geleneğine dünyanın her yerinde rastlamak mümkündür. Başka bir tarihsel örnek verecek olursak, Japonya'da 1 7 . yüzyılın başlarında, annesi İmparatoriçe Suiko'nun naibi olan Bu­ dist prens Shotoku, MS 604'te ilan edilen "on yedi maddeli anayasa" konusunda ısrar etmişti: "Önemli meseleler sadece tek bir kişi tara­ fından karara bağlanmamalı. Çok kişi tarafından tartışılmalı." Görül­ düğü gibi, bu 1 3 . yüzyılda imzalanan Magna Carta'dan 600 yıl önce oluyor. On yedi maddeli Japon anayasası daha da ileriye giderek, ço­ ğul akıl yürütmenin neden o kadar önemli olduğunu da açıklıyordu: "Ne de başkaları bizden farklı düşündüğünde bundan alınalım. Zira bütün adamların bir yüreği vardır ve her yürek kendine özgü eğilim­ ler taşır. Onların doğrusu bizim yanlışımız ve bizim doğrumuz onla­ rın yanlışıdır. "6 Bazı yorumcuların on yedi maddeli bu anayasayı Ja­ ponya'nın "demokrasiye doğrultusunda ilk tedrici adımı" olarak gör­ mesine şaşmamak gerekir.7 Kamuya açık tartışmanın dünyanın her yerinde uzun bir geçmişi vardır. Büyük fatih İskender'e bile, MÖ 325 dolaylarında Hindistan'ın kuzeybatısına seferler düzenlerken, kamuya açık tartışmanın iyi bir örneği sunulmuştur. İskender bir grup Jain filozofuna, büyük fatihi neden dikkate almadıklarını sorduğunda (İskender bu Hintli filozof-


Uygarlık Hapishanesi

75

ların kendisine ilgi duymamasından açıkça hayal kırıklığına uğramış­ tı), onlardan şu sert yanıtı almıştı: Kral İskender; yeryüzündeki her insan ancak bizim şu anda üze­ rinde durduğumuz kadar bir yer kaplayabilir. Oysa, sürekli meş­ gul olmanı ve hiçbir işe yaramamanı bir yana bırakacak olursak, sen de bizler gibi bir insansın, yurdundan bu kadar uzaklarda do­ lanman hem seni hem de başkalarını rahatsız ediyor! . . . Çok geç­ mez, sen de ölürsün, o zaman senin de ancak bedenini örtmeye yetecek kadar toprağın olacak. "8 Ortadoğu tarihi ve Müslümanların tarihi de çok sayıda kamuya açık tartışma ve diyalog yoluyla politik katılım örneği içerir. Kahire, Bağdat ve İstanbul merkezli ya da İran'daki, Hindistan'daki ve aynı şekilde İspanya'daki İslam krallıklarında çok sayıda kamuya açık tar­ tışma şampiyonu vardı (örneğin 13. yüzyılda Côrdoba Halifesi III. Abd ül-Rahman ya da 16. yüzyılda Hint İmparatoru Ekber). Bir son­ raki bölümde, hem köktencilerin hem de Batılı kültür basitleştiricile­ rin açıklamalarında göıiilebilen, İslam tarihine ilişkin sistemli çarpıt­ maları ele alırken bu konuya tekrar döneceğim. Batı dünyasının demokrasi fikri üzerinde hiçbir mülkiyet hakkı olamaz. Demokrasinin modern kurumsal biçimleri her yerde görece yeni olmakla birlikte, kamusal katılımı ve kamuya açık akıl yürütme biçimindeki demokrasi tarihine dünyanın her yerinde rastlanır. Alexis de Tocqueville'nin 1835 'te, demokrasi üzerine yazdığı ünlü kitabında işaret ettiği gibi, Amerika'da gerçekleşmesine tanık olduğu "büyük demokratik devrim" her ne kadar belli bir bakış açısından "yeni bir şey" olarak görülebilirse de, daha geniş bir bakış açısından "tarihin bildiği en sürekli, en eski ve en kalıcı eğilimin" bir parçası olarak da görülebilir.9 Tocqueville verdiği tarihsel örnekleri her ne kadar (örne­ ğin "700 yıl öncesinin Fransa'sında" sıradan insanların ruhban sınıfı­ na kabul edilmesinin demokratikleşmeye yaptığı büyük katkıya işa-


76

KİMLİK VE ŞİDDET

ret ederek) Avrupa tarihiyle sınırlı tutmuşsa da, ortaya attığı genel sa­ vın çok daha geniş bir geçerliliği vardır. Nelson Mandela Özgürlüğe Doğru Uzun Yürüyüş adlı özgeçmişin­ de, Afrika'da doğup büyüdüğü kasabadaki yerel toplantılarda uygu­ lanan usullerin demokratik niteliğinin küçük bir çocuk olarak kendi­ sini ne kadar etkilediğini anlatır: Konuşmak isteyen herkes konuşurdu. Bu en katıksız biçimiyle de­ mokrasiydi. Konuşmacılar arasında bir önem hiyerarşisi var olmuş olabilir, ama şef ya da tebaası, kabile savaşçısı ya da büyücüsü, bakkalı ya da çiftçisi, toprak sahibi ya da işçisi, herkese kulak ve­ rilirdi. ıo Mandela'nın demokrasi arayışı herhangi bir Batı "dayatmasının" ürünü değildi. Bu arayış belirgin bir biçimde Afrika'da, kendi yurdun­ da başlamış, hatta demokrasiyi "Avrupalılara dayatmak" için savaş­ mıştır (anımsanacağı gibi, ırkçı Güney Afrika'nın beyaz yöneticileri kendilerine "Avrupalı" diyorlardı). Mandela'nın nihai zaferi insanlığın zaferiydi-Avrupalılara özgü belirli bir fikrin değil.

Batı Bilimi ve Küresel Tarih Sözüm ona Batı biliminin dünya mirasını nasıl kullandığını görmek de aynı derecede önemlidir. Batı matematiğini ve bilimini belirgin bir biçimde çok sayıda Batılı olmayan uygulamacıya bağlayan bir ente­ lektüel ilişkiler zinciri vardır. Örneğin, birinci bin yılın ilk yüzyılların­ da Hindistan'da gelişmiş olan ondalık sistem aynı bin yılın sonların­ da Araplar kanalıyla Avrupa'ya taşınmıştır. Batılı olmayan değişik top­ lumlardan-Çinli, Arap, İranlı, Hintli ve diğerleri-çok sayıda insan Avrupa Rönesansında ve daha sonraki Aydınlanmada büyük rolü olan bilimi, matematiği ve felsefeyi etkilemiştir.


Uygarlık Hapishanesi

77

Küresel bilim ve teknolojinin serpilip gelişmesi sadece Batılıların başını çektiği bir olgu olmadığı gibi, Avıupa'nın çok uzaklarındaki kapsamlı uluslararası karşılaşmaları içeren büyük küresel ilerlemeler de yaşanmıştır. Francis Bacon'un "dünyanın her yerinde her şeyin tüm görünümünü ve duıumunu değiştiren" şeyler arasında saydığı matbaacılığı ele alalım. Birinci bin yılda matbaacılık sanatını geliştir­ me yönündeki bütün çabalar Avıupa'nın çok uzağında ortaya çıktı. Bu çabalar aynı zamanda ve büyük ölçüde Budist entelektüellerin kendilerini genel okuryazarlığın gelişmesine ve fikirlerin yaygınlaş­ masına derinden adamış olmalarıyla bağlantılıydı. Nitekim, Çin, Kore ve Japonya'daki ilk matbaacılık girişimlerinin hepsini Budist teknis­ yenler gerçekleştirmişti. Daha önce 7. yüzyılda matbaacılığı geliştir­ meyi denemiş olan Hintli Budistler bu konuda fazla başarılı olama­ mışlardı, ama dünyanın en eski basılı kitabı olan ve halk arasında El­

mas Sutra olarak bilinen Sanskritçe yazılmış Budist klasiğin (Vajracc­ hedikaprajnaparamita) malzemesinin oluşumuna katkıda bulunmuş­ lardır-bu kitap yarı Hintli yarı Türk bir bilgin tarafından MS 402'de Sanskritçe'den Çince'ye çevrilmiştir. Kitap MS 868'de Çince basıldı­ ğında, kitabın "evrensel serbest dağıtım" amacıyla basıldığını belirten esinlendirici bir önsöz içeriyordu. 1 1 Son birkaç yüzyılda Avıupa ve Amerika'da kaydedilen muazzam fikir ve bilgi ilerlemesinin hakkının yeterince teslim edilmesi gerekti­ ği elbette doğıudur. İnsan uygarlığının niteliğini dönüştürmüş olan Rönesans, Aydınlanma ve Endüstri Devrimi sırasında Batı dünyasın­ da ortaya çıkan büyük başarıların övünç payının tamamının Batıya ait olduğu kabul edilmelidir. Ama bunların hepsinin görkemli bir yalıtıl­ mışlık içinde gelişen tümüyle münzevi bir "Batı uygarlığı"nın boy ver­ mesinin ürünü olduğunu varsaymak ciddi bir yanılsamadır. Hayali bir yalıtılmışlığı övmek, dünyamızda öğrenme ve düşün­ menin değişik bölgelerdeki gelişmelerden yararlanarak kaydetme eğiliminde olduğu ilerleme tarzına haksızlık olur. Batıda gelişmiş olan fikir ve bilgiler son yüzyıllarda çağdaş dünyayı köklü bir biçim-


78

KİMLİK VE ŞİDDET

de değiştirdi, ama bunu katıksız bir Batılı anlayışın eseri olarak gör­ mek mümkün değildir.

Beceriksiz Soyutlamalar ve Puslu Tarih Uygarlığa dayalı ayrımlara bel bağlamak tamamıyla sakattır-ve bu­ nun en az iki belirgin nedeni vardır. Birincisi, uygarlığa dayalı ayrı­ mın kendine özgü bir geçerliliği olduğu ve insanların kendilerini öz­ deşleştirmesinin diğer yollarını boğması-ya da ezmesi-gerektiği bi­ çimindeki zımni varsayımın temel bir yöntemsel sorunu vardır. Küre­ sel karşıtlıkları ve yerel sekter şiddeti kışkırtanların politik vahşetin fedaileri olarak kullanılacak insanlara önceden belirlenmiş tek ve bö­ lücü bir kimlik dayatmaya kalkışmaları yeterince kötü ama hiç şaşır­ tıcı bir şey olmamakla birlikte, dünya halklarını tek bir kategori için­ de toplayan, Batı ülkelerinde yeşertilmiş teorilerin Batı karşıtı kökten­ ci savaşçılara verdiği zımni destekle, at gözlüğü takmış bu vizyonun önemli ölçüde pekiştirilmesi gerçekten üzücüdür. Bu yaklaşımdaki uygarlığa dayalı ayrımın yarattığı ikinci zorluk, yaptığı tasvirlerdeki olağanüstü kabalıktan ve tarih konusundaki cehaletinden kaynaklan­ maktadır. Her bir uygarlığın içerdiği önemli çeşitlilikler bir yana bıra­ kılmakta ve bunlar arasındaki karşılıklı etkileşimler esas olarak gör­ mezden gelinmektedir. Bu çifte sakatlık, farklı uygarlıklara ve bunların benzerliklerine, bağlantılarına ve bilim, teknoloji, matematik, edebiyat, meslek, tica­ ret alanlarındaki ve politika, ekonomi ve sosyal fikirlerdeki karşılıklı bağımlılıklarına ilişkin olağanüstü yoksullaştırılmış bir anlayış üret­ mektedir. Küresel tarih konusundaki bu puslu algılama, Batı uygarlı­ ğına ilişkin garipsenecek darlıkta bir okuma da dahil, bütün kültürle­ re ilişkin şaşırtıcı derecede sınırlı bir görüşün ortaya çıkmasına neden olmaktadır.


4 . BÖLÜM

DİNSEL AİDİYETLER VE İSLAM TARİHİ

U

ygarlıklar çatışmasına ilişkin yakın zaman tezleri, farklı kültürle­ rin merkezi niteliklerini belirlemekte dinsel farklılıkları çok faz­

la kullanma eğiliminde olmuştur. Oysa, insanları tek bir aidiyet bağ­ lamında görmenin kavramsal sakatlığı ve birbirlerinden büyük ölçü­ de kopuk ve farklı oldukları varsayılan uygarlıkların kritik önemdeki karşılıklı ilişkilerini görmezden gelmenin tarihsel hatası bir yana (bu sonınların ikisini de bir önceki bölümde ele almıştık), bu uygarlık te­ orileri aynı zamanda çoğu ülkeyi, hatta bunun da ötesinde, çoğu uy­ garlığı niteleyen dinsel aidiyetlerin heterojenliğini görmezden gelme sakatlığını da taşımaktadır. Bu sonuncusu da büyük bir sorun yarata­ bilir, çünkü aynı dinden insanlar genellikle çok farklı ülkelere ve bir­ birinden ayrı birkaç kıtaya dağılmış durumdadır. Örneğin, daha önce de değindiğimiz gibi, Samuel Huntington Hindistan'ı bir "Hindu uy­ garlığı" olarak görebilir, ama yaklaşık 1 50 milyonluk Müslüman nü­ fusuyla Hindistan aynı zamanda dünyanın en büyük Müslüman ülke­ lerinden biridir. Dinsel kategorileştirmeyi ülke ve uygarlıkların sınıf­ landırılmasına uydurmak kolay değildir. Bu sonuncu sorun, insanları ("İslam uygarlığı, " "Hindu uygarlığı" gibi ya da Huntington'un kategorileştirmesinde olduğu gibi) dinlere

79


80

KİMLİK VE ŞİDDET

tekabül eden kaba uygarlık birimleri halinde değil de, doğıudan in­ sanların dinsel gıuplaşmaları halinde sınıflandırmakla aşılabilir. Bu, daha pürüzsüz ve daha sorunsuz bir sınıflandırmaya imkan verdiği gibi, çok sayıda insana da hitap etmektedir. Bunda şaşılacak bir şey yoktur. İnsanları dinsel aidiyetlerine göre ele almanın son yıllardaki kültürel analizlerde çok yaygınlaştığı kesindir. Peki, dünya insanları­ nın böyle din merkezli olarak analiz edilmesi insanlığın anlaşılmasını kolaylaştırmakta mıdır? Kolaylaştırmadığını söylemek zorundayım. Bunun uygarlık temel­ li kategorileştirmeye kıyasla belki daha tutarlı bir sınıflandırma oldu­ ğu söylenebilir, ama insanları sadece tek bir aidiyete, yani dinsel ai­ diyete göre sınıflandırma çabası da aynı hataya düşmektedir. Böyle bir sınıflandırma çoğu bağlamda (örneğin bayram tatili tercihlerinin belirlenmesinde ya da ibadet yerlerinin güvenliğinin sağlanmasında) oldukça yararlı olabilir, ama bunu genel olarak sosyal, politik ve kül­ türel analizin geniş kapsamlı temeli haline getirmek, kişinin davranış­ ları, kimliği ve öz kavrayışı bakımından önemli olabilecek diğer or­ taklıklarını ve bağlılıklarını görmezden gelmek olur. Doğrudan dinsel kategorileştirmeye dayalı uygarlık sınıflandırması insanların çoğul kimliklerinin ve öncelik tercihlerinin dikkate alınması biçimindeki kritik ihtiyacı ortadan kaldırmıyor. Nitekim, dinsel kimliklerin dünya halklarını sınıflandırmanın en üstün-ya da biricik-ilkesi haline getirilmesinin gittikçe yaygınlaş­ ması sosyal analizin çok kabalaştırılmasına neden olmuştur. Bu du­ rum, özellikle, sözgelimi Müslüman olan bir kişinin çeşitli aidiyetleri ve bağlılıkları ile özel olarak onun İslam kimliği arasında bir ayrım yapma olanağını ortadan kaldırdığı için büyük bir anlayış kaybına yol açmıştır. İslam kimliği o kişinin en önem verdiği (belki de kritik say­ dığı) kimliklerinden biri olabilir, ama bu o kişinin önemli olabilecek diğer kimliklerini inkar ettiği anlamına gelmez. Genellikle "İslam dünyası" denen şeyde elbette Müslümanların ağırlığı vardır, ama hep­ si de Müslüman olan farklı insanlar politik ve sosyal değerleri, eko-


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

81

nomik ve edebi uğraşları, profesyonel ve felsefi ilgileri, Batıya yöne­ lik tavırları vb. gibi farklı yönleri bakımından büyük farklılıklar gös­ terebilirler ve gösteriyorlar da. Onların bu "diğer aidiyetlerine" ilişkin global ayrım çizgileri çok farklı biçimlerde çekilebilir. Sadece bu ba­ sit dinsel sınıflandırmaya odaklanmak, dinleri gereği Müslüman olan insanların genellikle sahip oldukları çok çeşitli-ve değişik-endişe­ lerini gözden kaçırmak demektir. Bu ayrım olağanüstü önemli olabilir-en azından İslam köktenci­ liğinin ve militanlığının güçlü olduğu ve Batının buna karşı koyuşu­ nun çoğu zaman, belli belirsiz ifade edilse de, genel olarak Müslü­ manlara duyulan kuşkuyla birleştirildiği bir dünyada. Yansıttığı kav­ ramsal kabalık bir yana, bu genel tutumun aynı zamanda Müslüman­ ların politik ve sosyal inançları bakımından birbirlerinden çok farklı oldukları açık gerçeğini de görmezden gelmektedir. Müslümanlar edebi ve sanatsal zevkleri, bilime ve matematiğe duydukları ilgi ve hatta dindarlıklarının biçimi ve derinliği bakımından da birbirlerinden farklıdırlar. Dolaysız politikanın acil ihtiyaçları Batının İslam içindeki (Şiilik ya da Sünnilik arasındaki ayrım gibi) alt kategorileri bir miktar daha iyi anlamasını sağlamışsa da, bunun da ötesine geçerek, dünya­ daki bütün diğer insanlar gibi Müslümanların da sahip oldukları çok sayıda dinsel olmayan kimliklerini yeterince dikkate almada giderek daha büyük bir isteksizliğe tanık olunuyor. Oysa Müslümanların po­ litik, kültürel ve sosyal konulardaki fikir ve öncelikleri büyük farklı­ lıklar gösterebilir.

Dinsel Kimlik ve Kültürel Çeşitlilikler Aynı dinden insanların sosyal davranışlarında da, hatta dinle sıkı sı­ kıya bağlı olduğu düşünülen alanlardaki davranışlarında bile, büyük farklılıklar olabilir. Buna günümüz dünyasından örnekler vermek ko-


82

KİMLİK VE ŞİDDET

laydır. Örneğin, Suudi Arabistan'daki geleneksel kırsal kadınların ti­ pik uygulamaları ile (giyim kurallarının çoğu yerde Avrupalı kadınla­ rınkine benzediği) kentsel Türkiye'nin Müslüman kadınlarını karşılaş­ tırabilirsiniz. Bunu, söz konusu kişilerin hepsi Müslüman oldukları halde, Bangladeş'in sosyal aktivitesi yüksek kadınları ile aynı ülkenin daha muhafazakar çevrelerindeki, evden dışarıya daha az çıkan ka­ dınları arasındaki büyük farklılıklara işaret ederek de örneklemek mümkündür. Ne ki, bu farklılıklar basitçe, modern çağın Müslüman insanlara getirdiği yeni bir olgunun değişik yönleri olarak görülmemelidir. Di­ ğer endişelerin, diğer kimliklerin etkisini Müslümanlık tarihinin tama­ mında görmek mümkündür. Örneğin, 14. yüzyılda, iki Müslüman arasında yaşanmış bir tartışmayı ele alalım. 1 304'te Tangier'de doğ­ muş ve 30 yıl Afrika ve Asya'da dolaşmış olan İbn Battuta, bugünün Mali'si ile Gana'sı arasında kalan bölgede tanık olduğu şeylerden şaş­ kına dönmüştür. İbn Battuta Timbuktu'nun yakınlarındaki Ivaltan'da, önemli bir makamda bulunan Müslüman kadıyla dost olmuştur. İbn Battuta Ivaltan kadısının ailesindeki sosyal davranıştan duydu­ ğu tiksintiyi şöyle ifade ediyor: Bir gün Ivaltan kadısını ziyarete gittim, içeri girmek için izin iste­ dim ve yanında genç ve çok güzel bir kadın olduğunu gördüm. Ben orada kadını görünce çekindim ve odadan çıkmak istedim, ama kadın bana güldü ve hiçbir sıkılganlık göstermedi. Kadı bana şöyle dedi: "Niye geri dönüyorsun? O benim dostum." Onların bu davranışına şaştım kaldım. ı Ama İbn Battuta'yı şaşkına çeviren tek kişi kadı değildir. İbn Battuta iyi bir Müslüman ve daha önce Fas'ı bizzat ziyaret etmiş olan Abu Muhammed Yandakan al-Musufi'yi özellikle eleştirir. Onu evinde zi­ yarete gittiğinde, bir kadını sedirde oturan bir erkekle konuşurken bulmuştur. İbn Battuta olayın gerisini şöyle anlatıyor:


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

83

Ona dedim ki: "Bu kadın kim?" Dedi ki: "Karımdır." Dedim ki: "Bu adam onun nesi oluyor?" Dedi ki: "Arkadaşı olur. " Dedim ki: "Bi­ zim ülkemizde yaşadığın ve Şeriat'ın emirlerini bildiğin halde, na­ sıl oluyor da bu duruma razı geliyorsun?" Dedi ki: "Bizde kadın­ ların erkeklerle birlikte olması makbul olup, görgü kurallarının bir parçasıdır, kuşku duyulacak bir şey değildir. Bizim kadınlarımız sizin ülkenin kadınları gibi değildir. " Onun bu umursamazlığına şaştım kaldım. Yanından ayrıldım ve bir daha da gitmedim. Beni birkaç kez davet etti, ama kabul etmedim.2 Dikkat ederseniz, her ikisi de Müslüman olan Abu Muhammed ile İbn Battuta arasındaki fark dinden değil, doğru yaşam tarzı konusun­ daki kararlarından ileri gelmektedir.

Müslüman Hoşgörüsü ve Çeşitlilik Şimdi daha politik bir konuya geçiyorum. Dinsel hoşgörü konusun­ daki çeşitli tutumlar dünya tarihinde çoğu zaman sosyal bakımdan önemli olmuştur ve hepsinde de İslam dininden değişik insanların bu bakımdan çok çeşitlilik gösterdiklerini görmek mümkündür. Ör­ neğin 17. yüzyılda, Hindistan tahtına oturan İmparator Aıemgir genel­ likle oldukça hoşgörüsüz bulunur; hatta Müslüman olmayan tebaası­ na özel vergiler bile koymuştur. Buna rağmen ağabeyi Dara Şikoh'un yaşamında ve davranışında çok farklı bir tutum içinde olduğunu gör­ mek mümkündür. Dara Şikoh, İmparator Cihan Şah ile ileride anısı­ na Taç Mahal'in inşa edileceği Mümtaz Mahal'ın en büyük oğulları (ve tahtın meşru varisi) idi. Alemgir tahtı ele geçirmek için Dara'yı öl­ dürdü. Dara sadece bir Sanskritçe uzmanı ve Hinduizmi inceleyen ciddi bir bilgin olmakla kalmamıştı; yüzyılı aşkın bir süre boyunca Avrupalıların Hinduizmin dinsel felsefesine gösterdikleri ilginin ana


84

KİMLİK VE ŞİDDET

temellerini oluşturan Upanişadlar'ın Sanskritçe'den Farsça'ya çevirisi­ ni de o yapmıştı. Dara ve Alemgir'in büyük büyükbabaları Ekber (daha önce değin­ diğimiz gibi) dinsel hoşgörüyü olağanüstü destekliyordu ve "hiç kim­ senin dinine karışılmamasını ve herkesin hoşuna giden dine geçme­ sine izin verilmesini" devletin resmi görevlerinden biri haline getir­ mişti. Ekber, kendisinin "aklın yolu" (rahi ak]) olarak adlandırdığı arayışına uygun olarak, 1 590'lı yıllarda açık diyalog ve serbest seçi­ me duyulan ihtiyaç konusunda ısrarcı olmuş ve aynı zamanda sade­ ce egemen Müslüman ve Hindu düşünürlerinin değil, Hıristiyan, Ya­ hudi, Parsi, Jain, hatta ateist düşünürlerin de katıldığı, sık sık tekrar­ lanan tartışma toplantıları da düzenlemişti.3 Dara bir yana, Alemgir'in yine Ekber adlı öz oğlu da babasına karşı isyan etti ve bu girişimin­ de Racastan'daki Hint krallıklarıyla ve daha sonra Hindu Maratalarla işbirliği yaptı (ama Ekber'in bu isyanı sonunda Alemgir tarafından bastırılmıştır) . Racastan'dan yönettiği savaş sırasında Ekber babasına bir mektup yazarak, onun hoşgörüsüzlüğünü ve Hindu dostlarına if­ tira etmesini protesto etmişti.4 Müslüman olmak ile İslam kimliğine sahip olma arasında hiçbir fark göremeyenler Müslümanlar arasındaki bu farklılıklarla karşılaştık­ larında şöyle diyeceklerdir: "İslam'a göre bu görüşlerden hangisi doğ­ rudur? İslam böyle bir hoşgörüden yana mıdır, değil midir? Gerçek İs­ lam bunlardan hangisidir?" Burada öncelikle ele alınması gereken me­ sele, bu sorunun doğru yanıtının ne olduğu değil, sorunun kendisi­ nin doğru bir soru olup olmadığıdır. Müslüman olmak kişinin inandı­ ğı her şeyi belirleyecek kadar kapsayıcı bir kimlik değildir. Örneğin İmparator Ekber'in hoşgörüsü ve heterodoksisinin 16. yüzyıl Hindis­ tan'ının Agra ve Delhi kentindeki etkili Müslüman gruplar içinde hem destekçileri hem de muhalifleri vardı. Nitekim Ekber Müslüman din adamlarının hatırı sayılır muhalefetiyle karşılaşmıştı. Buna rağmen, 1605'te öldüğünde, Ekber'in hoşgörülü inançlarının çoğunu sert bir


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

85

biçimde eleştiren, İslam teologu Abdul Hak, Ekber'in "buluşlarına" rağmen, iyi bir Müslüman olduğunu kabul etmek zorunda kalmıştı.5 Bu çelişkiyle uğraşırken teslim edilmesi gereken nokta, Ekber'in ya da Alemgir'in düzgün Müslümanlar olmadığı sonucuna varmanın şart olmadığıdır. Bunların her ikisi de, aynı politik tutumları ya da sosyal ve kültürel kimlikleri paylaşmayan iyi Müslümanlar olmuş ola­ bilirler. Heterodoksluk konusunda bir Müslüman hoşgörüsüz bir gö­ rüşü savunurken, başka bir Müslümanın çok hoşgörülü olması müm­ kündür ve bu durum bu kişilerden birini ya da ötekini Müslüman ol­ maktan çıkarmaz. Bunun nedeni sadece içtihat (yani dinsel yorum) fikrinin İslam içinde geniş bir serbestlik alanına izin vermesi değil, aynı zamanda herhangi bir Müslümanın, temel İslam inancından ödün vermeden, diğer değer ve öncelikler konusundaki tercihlerini belirlemekte geniş bir özgürlüğe sahip olmasıdır.

Din Dışı Endişeler ve Çeşitli Öncelikler Arap ve Yahudi politikaları arasındaki bugünkü soğukluk dikkate alı­ nırken, bu iki grubun karşılıklı saygıya dayalı uzun bir geçmişleri ol­ duğunu anımsamakta yarar vardır. 1 2 . yüzyılda hoşgörüsüz Avrupa'yı terk etmek zorunda kalan Yahudi filozofu Maimonides'in Arap dün­ yasında kendisine hoşgörülü bir sığınak bulduğundan 1 . Bölümde söz etmiştik. Kahire'deki sarayında Maimonides'e onurlu ve etkili bir konum veren ev sahibi, İslam uğruna Haçlılara karşı verilen savaşta­ ki yiğitliği dikkate alındığında (Aslan Yürekli Richard onun baş düş­ manıydı), Müslümanlığından asla kuşku duyulamayacak olan İmpa­ rator Selahaddin'den başkası değildi. Aslında Maimonides'in yaşadıkları bir istisna değildi. Nitekim, çağ­ daş dünya her ne kadar Müslümanlar ile Yahudiler arasındaki çatış­ ma örnekleriyle doluysa da, Arap dünyasının ve ortaçağ İspanya'sı-


86

KİMLİK VE ŞİDDET

nın Müslüman hükümdarlarının Yahudileri, sosyal topluluğun, özgür­ lüklerine-ve bazen liderlik rollerine de-saygı duyulan güvenilir üyeleri olarak entegre etme çabalarının uzun bir tarihi vardır. Örne­ ğin, Maria Rosa Menocal'ın Dünya 'nın İncisi adlı kitabında işaret etti­ ği gibi, 10. yüzyıla gelindiğinde, Müslümanların yönetimindeki İspan­ ya'da, C6rdoba "yeryüzünün en uygar yeri sayılma konusunda Bağ­ dat'a ciddi bir rakip olma, belki ondan da ileri olma" konusunda el­ de ettiği başarıyı, Halife III. Abd el-Rahman ile Yahudi veziri Hasday ibn Şaprut'un ortak çalışmasının yapıcı sonuçlarına borçluydu . 6 Nite­ kim, Menocal'ın savunduğu gibi, Müslüman fethinden sonra Yahudi­ lerin konumu, "eziyet edilen bir azınlık olmaktan çıkıp korunan bir azınlık haline geldikleri için her bakımdan iyileşmişti. "7 Dinsel ya da uygarlık kimliğimizin çok önemli olması pekala mümkündür, ama bu çok sayıdaki kimliklerimizin sadece bir tanesi­ dir. Sormamız gereken soru, İslamın (ya da Hinduizmin veya Hıristi­ yanlıkın) barışsever mi, yoksa savaşçı mı olduğu değil ("Söyle baka­ lım, bunlardan hangisi?"), dindar bir Müslümanın (ya da Hindunun veya Hıristiyanın) dinsel inançlarını veya uygulamalarını kişisel kim­ liğiyle ve (barış ve savaşa karşı tutum gibi) diğer bağlılıkları ve de­ ğerleriyle nasıl bağdaştırdığıdır. Kişinin dinsel-ya da "uygarlık"-ai­ diyetini her şeyi kucaklayıcı bir kimlik olarak görmek son derece so­ runlu bir saptamadır. Bütün dinlerin, kendini o dine adamış mensupları arasından, hem amansız savaşçılar hem de büyük barış savunucuları çıkmıştır; bunlar­ dan hangilerinin "gerçek iman sahibi, " hangilerinin "sadece düzenbaz" olduklarını sormaktansa, dinsel inancımızın-politik ve sosyal öncelik­ lerimiz ve bunlara tekabül eden davranış ve eylem meselelerimiz de dahil olmak üzere-yaşamımızdaki bütün kararlarımızı belirlemeye tek başına yetmeyeceğini kabullenmemiz gerekir. Hem barış ve hoş­ görünün savunucuları hem de savaş ve hoşgörüsüzlüğün şefleri aynı dinin mensuplarıdır ve (kendi tarzlarında) gerçek iman sahibi olabilir-


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

87

ler-ve bu duıum bir çelişki yaratmaz. Kişinin dini kimliği o kişinin anlayışının ve aidiyetinin bütün diğer yönlerini ortadan kaldırmaz. Eğer Müslümanlık Müslüman olan birisinin tek kimliği olsaydı, o zaman bu dini özdeşleşme elbette, o kişinin yaşamında karşı karşıya olduğu çok sayıdaki diğer tercihleri de halletmek yükünü omuzlamak zorunda kalırdı. Oysa bir Müslümanın sahip olduğu tek kimlik asla Müslümanlığı değildir. Nitekim, hem çoğulluğun inkarı hem de kim­ lik meselelerinde tercihin reddi, şaşırtıcı derecede dar ve çarpık bir görüşün oluşmasına neden olabilir. 1 1 Eylül olaylarının etrafında oluşmuş günümüzdeki bölünmeler bile Müslümanları bütün ayrım çizgilerinin her iki tarafına da yerleştirmiştir ve bizim de, bunlardan hangisinin doğru İslami konum olduğunu sormak yerine, bir Müslü­ man'ın politik, ahlaki ve sosyal yargıları ilgilendiren meselelerde fark­ lı konumlar arasından tercihlerde bulunabileceğini ve yaptığı tercih­ ten ötürü Müslümanlığından bir şey kaybetmeyeceğini kabullenme­ miz gerekir.

Matematik, Bilim ve Entelektüel Tarih 1 1 Eylül' de, Dünya Ticaret Merkezi'nde aynı zamanda çok fazla sayı­ da Müslümanın ölmesi üzerine çok şey söylendi. Bu kişilerin orada çalışan insanlar olarak Dünya Ticaret Merkezi'ni Batı uygarlığının kö­ tü bir göstergesi saymadıkları açıktır. Dünya Ticaret Merkezi'nin, mu­ azzam yüksekliğiyle ve tüplü inşaata dayalı ileri teknolojisiyle elbette simgesel bir önemi vardır ve-politik savaşçı gözüyle bakıldığında­ Batı küstahlığının bir ifadesi olarak görülebilir. Bu bağlamda, tüplü teknolojinin ardındaki başlıca mühendisin Fazlur Rahman Han oldu­ ğunu anımsamak ilginçtir. Bangladeş kökenli Şikagolu bir mühendis olan Fazlur Rahman bu buluşun temelinde yatan asıl çalışmayı yapan kişidir ve daha sonraki yıllarda Şikago'daki 1 1 0 katlı Sears Kulesi ile


88

KİMLİK VE ŞİDDET

100 katlı John Hancock Merkezini ve Suudi Arabistan Cidde'deki Hac Terminalini de o tasarlamıştır. Aynı zamanda 197l 'de Bangladeş'in Pakistan'a karşı bağımsızlık savaşına katılmış ve bu savaşı anlatan, okunmaya değer Bengalce kitabı kaleme almış bir kişidir. Müslüman olmanın her şeyi kucaklayıcı bir kimlik olmadığı kabul edildiğinde, Müslümanların çok sayıda kültürel ve politik bölünmede farklı yan­ larda yer aldıkları gerçeği hiç de şaşırtıcı olmasa gerek. Müslümanların küresel bilgide büyük bir farklılık yaratmış birçok zihinsel katkılarının hiçbir anlamda saf İslami katkılar olmadığını gör­ mek de önemlidir. MIT'den ya da Princeton veya Stanford'dan bir modern matematikçinin zor bir bilgi işlem sorununu çözmek için bir "algoritma" bulması, bugün bile, "algoritma" terimini onun adına borçlu olduğumuz, 9. yüzyıl Arap matematikçisi Musa el Harezmi'nin

katkılarının anılmasına vesile olmaktadır ("cebir" terimi onun Hesab­

ül Cebir vel-Mukabele adlı kitabından gelmektedir) . Matematik, bilim ve teknoloji tarihindeki diğer birçok gelişmeyi de Müslüman entelek­ tüellere borçluyuz. Bu gelişmelerin çoğu Avrupa'ya, Arapça'dan Latince'ye çevirilerin oldukça yaygınlaştığı ikinci bin yılın başında ulaştı. Ne ki, Avrupa üze­ rindeki etkiler İspanya'daki Müslüman hükümdarlar sayesinde daha erken bir dönemde görüldü. Buna teknolojik ilerleme alanından bir örnek vermek gerekirse, hem Arap hem de Berberi Müslüman mü­ hendisler, Ortadoğu'nun çorak topraklarında daha önce uyguladıkları buluşlardan yararlanarak, İspanya'da acequias biçiminde bilinen sula­ ma teknolojisini geliştirip kullanıma soktular. Bu, bin yıldan da uzun bir süre önce, o zamana kadar tamamıyla çorak olan Avrupa toprak­ larında tahıl, meyve ve sebze yetiştirmeyi ve hayvan otlatmayı müm­ kün hale getirdi. Bu hayranlık uyandırıcı teknik görevin sorumluluğu­ nu yüzyıllar boyunca fiilen Müslüman teknisyenler üstlendi.8 Dahası, Müslüman matematikçiler ve bilimciler fikirlerin Eski Dün­ ya boyunca hareket etmesi sayesinde teknik bilginin küreselleşme­ sinde önemli bir rol oynadılar. Örneğin, ondalık sistem ve trigono-


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

89

metri alanındaki bazı ilk sonuçlar, ikinci bin yılın ilk yıllarında, Arap ve İranlı matematikçilerin yapıtları sayesinde, Hindistan'dan Avru­ pa'ya aktarıldı. Aynı zamanda, Hindistanlı matematikçilerin-Aryab­ hata, Varahamihira ve Brahmagupta'nın-5 . yüzyılla 7. yüzyıl arasın­ da ulaştıkları ve Sanskritçe makaleler halinde ürettikleri matematik sonuçların Latince versiyonları önce Sanskritçeden Arapçaya, oradan da Latinceye çevrilip, iki ayrı aşamadan geçerek Avrupaya ulaştı (bu tür çok kültürlü aktarımları 7. Bölümde ele alacağım). Tarihin o dö­ neminin buluşçu düşüncesinin liderleri durumundaki Müslüman en­ telektüeller kendilerini bilim ve matematiğin küreselleşmesine ada­ mışlardı. İşin içindeki insanların hangi dinden oldukları (Müslüman mı, Hindu mu, yoksa Hıristiyan mı oldukları), matematik veya bilim alanındaki bu Müslüman liderlerin bilime olan adanmışlıkları açısın­ dan pek bir şey değiştirmiyordu. Benzer bir biçimde, Batı klasiklerinin birçoğu da, özellikle antik Yunan kökenli olanlar, ancak Arapça çevirileri sayesinde yok olmak­ tan kurtulmuşlar ve ikinci bin yılın Avrupa Rönesans'ına ön gelen ilk yüzyıllarında, çoğunlukla Latinceye tekrar çevrilmişlerdir. Bu Arapça çeviriler başlangıçta elbette koruma amacıyla değil, birinci bin yılın sonunda oldukça büyük bir genişliğe ulaşmış olan Arapça konuşan dünyada bunlardan yararlanılabilsin diye yapılmıştı. Ama bu sürecin yerel olduğu kadar küresel de olan nihai sonuçları, bu belirleyici yüz­ yıllarda dünya düşüncesinin liderliğini yapan o kişilerin bilginlikleri­ nin kapsam ve açık fikirliliğinden beklenebilecek şeylere tamamıyla uygun düşmektedir.

Çoğul Kimlikler ve Çağdaş Politika Günümüzde Müslümanları (1) tamamıyla-ya da esas olarak-men­ sup oldukları İslam dini bağlamında görmek ile (2) İslam kimlikleri-


90

KİMLİK VE ŞİDDET

ni de kesinlikle içermekle birlikte, bilimsel ilgi alanlarının, mesleki yükümlülüklerinin, edebi uğraşlarının veya politik aidiyetlerinin ürü­ nü olan bağlılıklarını dışlaması şart olmayan bir bağlam içinde anla­ mak arasındaki ayrıma dikkat etmenin kritik önem taşımasının birkaç nedeni vardır. Bu nedenlerden birincisi, elbette, bilginin değerli olmasıdır--olup biteni bilmenin önemidir. Net bir anlayışa sahip olmak kendi başına ör.emlidir ve bunun düşünce ve eylem üzerinde geniş kapsamlı so­ nuçları olabilir. Örneğin, bir grup eylemci giriştikleri terörist eylemle­ rin İslamın bir gereği olduğunu iddia ederek dinsel emirlerin kapsa­ mını radikal bir biçimde genişletmeye çalıştıklarında bile, durumun gerçekten böyle olup olmadığını kesinlikle sorgulayabiliriz. Onların İslam kimliği ile İslam davasının gereği olarak gördükleri kararlı te­ rörist kimlik arasında ayrım yapamayışlarının peşinden süıüklenmek çok açık ve kaba bir hata olur. Bu ayrımı görmek elbette İslamın ge­ reklerinin bu şekilde yorumlanıp yorumlanamayacağının entelektüel açıdan tartışılmasının önünde bir engel oluşturmaz, ama eğer İslam kimliği ile Müslüman olan kişinin sahip olduğu çok sayıda kimlik ara­ sındaki ayrım tümüyle gözden kaçırılacak olursa, böyle bir tartışma daha baştan engellenmiş olur. Çoğu Müslüman bilgin İslamın şartlarının terörizmi gerektirdiği ya da onu yasakladığı ya da, hatta, terörizmi hoş gördüğü iddiasını tü­ müyle reddedecektir; oysa aynı bilginler Müslümanlığın kendisine yüklediği vecibeleri farklı (kendisini eleştirenlerin bakış açısından ise, yanlış) yorumladığında, insanın temel İslam inançlarına ve uygulama­ larına bağlı kaldığı sürece Müslümanlığından bir şey kaybetmeyeceği göıüşünü savunacaktır. Ama birinci mesele, şu ya da bu dinsel kim­ liğin oynadığı rol ile o dine mensup kişinin (çok çeşitli başka neden­ lerle) tercih edebileceği çeşitli öncelikleri birbirine karıştırmamaktır. İkincisi, bu ayrım dinin politikleştirilmesine karşı savaş açısından önemlidir. Üstelik burada sadece politik İslamın gösterdiği hızlı bü­ yüme değil, aynı zamanda diğer dinlerin politikleşme yönünde kat


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

91

ettikleri enerjik ilerleme de (örneğin Hıristiyanlığın "yeniden doğu­ şu"nun ya da Yahudi aşırıcılığının veya Hindutva hareketinin ulaştığı politik kapsam da) söz konusudur. Pratik dünya-bu bazen gerçek­ ten çok iğrenç ve acımasızca sekter bir hal alabiliyor-sistemli bir bi­ çimde, insanın bir dini olması ile dinsel inanç içine "hapsedilmesi" gerekmeyen meseleler üzerinde karar verilirken ihtiyaç duyulan akıl yürütmenin-ve düşünce özgürlüğünün-reddedilmesinin birbirine karıştırılmasından etkilenmektedir. Bu sevimsiz politikleşme süreci­ nin aldığı çeşitli boyutları, gittikçe kutuplaşan dünyamızda görmek mümkündür ve bunlar aktif terörizmi doğrudan güçlendirmekten tu­ tun da, bu güçlendirmeye ya da şiddete din adına hoşgörü gösteril­ mesine göz yummayı yaygınlaştırmaya kadar çeşitli biçimler alabil­ mektedir. Örneğin, Endonezyalı Müslüman akademisyen Syafi'i Anwar'ın büyük bir telaşla dile getirdiği, "Endonezya'nın sinsince şeriatlaştırıl­ ması" sadece dinsel bir uygulamanın gelişmesinden ibaret bir şey ola­ rak kalmamakta, aynı zamanda geleneksel olarak hoşgörülü-ve zen­

gin çok kültürlülüğe sahip-bir ülkede özellikle savaşçı bir sosyal ve politik bakış açısının yaygınlaşmasına neden olmaktadır.9 Benzer şey­ ler, sahip oldukları kültürel çeşitliliğe ve politik yelpazelerinin geniş­ liğine rağmen, başka bazı ülkeler için de söylenebilir-bunlar arasın­ da, çatışma kültürünün İslam adına hızlı bir ilerleme kaydettiği Ma­ lezya da vardır. Madem dinsel kimliğin istismarı bu tür örgütlü çatış­ maların yeşermesinde bu kadar önemli bir rol oynamaktadır, o za­ man politik kutuplaşmanın önünün alınabilmesi için bu temel ayrıma vurgu yapılması gerekir.ıo Üçüncüsü, bu ayrım bize, yabancıların-sanki o özdeşleşme ora­ larda şu anda yaşanmakta olan entelektüel gelişmeleri bütün boyut­ larıyla açıklayabilirmiş gibi-sözüm ona İslam dünyası türünden şu ya da bu din kalıbı içine soktukları ülkelerde ne olup bittiğini daha eksiksiz anlama imkanını vermektedir. Resmen İslam devleti olan bir­ çok ülkenin süregelen politik mücadelelerinde, çoğu baş aktörün


92

KİMLİK VE ŞİDDET

-en dindar Müslüman olanlarının bile-savlarında sadece İslam kimliğini kullanmadıklarını görmek önemlidir. Kesinlikle bir İslam devleti olan, İslamın devlet dini olarak kabul edildiği ve bunun (örneğin Müslüman olmayanların ne kadar çok oy alırlarsa alsınlar devlet başkanlığına seçilememeleri gibi) çeşitli poli­ tik sonuçlar yarattığı Pakistan'ı ele alalım. Bu durumuna rağmen, can­ lı bir entelektüel faaliyeti olan bu ülkenin sivil toplumu, esas olarak -ya da hiçbir bakımdan-din kaynaklı olmayan çok sayıda bağlılığa ve uğraşa yaşama alanı tanımaktadır. Örneğin, Pakistan'da sadece İs­ lamın tanıdığı haklarla sınırlı kalmayan, daha geniş tanımlı insan hak­ larını da dile getiren, davasına sıkı sıkıya bağlı ve birçok bakımdan çok başarılı bir İnsan Hakları Komisyonu vardır. Bu Komisyon, Hin­ distan ya da Güney Afrika'nın yasal yetkilerle donatılmış İnsan Hak­ ları Komisyonlarının tersine, hiçbir yasal ya da anayasal zemine sa­ hip değildir (aslında resmen, bir sivil toplum kuruluşundan başka bir şey değildir); ama buna rağmen, Asma Jahangir ve LA. Rehman gibi vizyon sahibi kişilerin önderliğindeki sivil toplum kadınların, azınlık­ ların ve tehdit altındaki diğer insanların özgürlükleri için mücadelede çok şeyler yapmıştır. Hak ettiği bu başarısını, Pakistan'ın (aşırıcılığın tırpanından kurtulduğu ölçüde) yurttaşlık yasalarına, sivil muhalifle­ rin cesaretine ve davalarına adanmışlıklarına, yargı organlarındaki çok sayıda dürüst yargıcın sağduyusuna, sosyal olarak geniş bir ilerici kamuoyunun varlığına ve nihayet ama bir o kadar önemli ol­ mak üzere, medyanın insan haklarının ve sivil kuralların ihlali konu­ sundaki etkin duyarlılığına borçludur. Aslında, Bangladeş basını gibi Pakistan medyası da, yolsuzluk olaylarını doğrudan araştırıp çarpıcı bir biçimde haberleştirmekte ve insani-ve genellikle laiklikle ilgili­ meseleleri konuya duyarlı kamuoyunun dikkatine sunmakta çok ak­ tif olmuştur.1 1 Bu saptamalar, Pakistan'ın eski Sri Lanka büyükelçilerinden Hü­ seyin Hakkani'nin deyişiyle, "Pakistan'ın İslam aşırıcılığıyla ilgili de­ rin sorunlarını" ele alma gereğini asla ortadan kaldırmaz. Hakkani'nin


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

93

ikna edici bir biçimde ortaya koyduğu, "Pakistan'daki köktenci grup­ ların yararlandıkları orantısız etki gücünün devletin bu tür gruplara arka çıkmasının sonucu olduğu" teşhisinin ve "İslamcı ve militarist ideolojilerin egemenliği altındaki ortamın radikallerin ve başka ülke­ lere ihraç edilmeye uygun radikalizmin üzerinde yeşerdiği ideal ze­ mini oluşturduğu" uyarısının dikkate alınması büyük önem taşıyor.12 Bu meselelerin değişik düzeylerde ele alınması ve sivil yönetimde ve orduda reform yapılması, demokratik hakların vurgulanması, dinsel ve aşırı olmayan politik partilere daha fazla faaliyet özgürlüğü tanın­ ması ve öğrencileri çatışmaya ve militanlığa yatkın hale getiren eği­ tim zeminleri ve köktenci okullar meselesinin halledilmesi gerekiyor. Ama aynı zamanda Pakistan içinde süregelen ve entelektüel toplulu­ ğun değerli ve genellikle vizyon sahibi bir rol oynadığı mücadeleye de dikkat edilmesi gerekiyor. Nitekim, Hüseyin Hakkani'nin derin analizi alabildiğine yapıcı olan bu hareketin bir parçasıdır. Ameri­ ka'nın başını çektiği "teröre karşı savaş" askeri çıkışlarla, devletler arası diplomasiyle, hükümetler arası diyaloglarla ve genel olarak yö­ netenlerle birlikte hareket etmekle (sadece Pakistan'da değil, dünya­ nın her yerinde) o kadar çok ilgilidir ki, çok zor koşullar altında kri­ tik önemde çalışmalar yapan sivil toplumu ciddi şekilde ihmal etme eğilimi ortaya çıkmıştır. Pakistan'da geniş kapsamlı insancıl çabaların gerçekten zengin bir geçmişi vardır ve bu gelenek takdir ve desteği hak etmektedir. Bu ge­ lenek başka bağlamlarda küresel dikkati üzerine çekmeyi başarmış, geniş hayranlık uyandıran sonuçlara zaten ulaşmış bulunuyor. Örne­ ğin, Pakistan'ın eski maliye bakanı iktisatçı Mahbub ul Hak'ın öncü­ lüğünde, ekonomik ve sosyal ilerleme konusunda geliştirilmiş (ilerle­ meyi sadece gayri safi ulusal hasılayla değil, insanların yaşam koşul­ larının zenginleşmesiyle ölçen) insani yaklaşım bunlardan biridir.13 Kamusal politikalardaki eksiklikleri (bu konudaki eleştiriler genellik­ le ağır olmuştur) değerlendirmekte bu yaklaşımdan, Pakistan'ı da kapsar biçimde, uluslararası ölçekte geniş bir şekilde yararlanılmıştır


94

KİMLİK VE ŞİDDET

ve şu anda da, Birleşmiş Milletlerin ekonomik ve sosyal kalkınma ko­ nusundaki yapıcı çabalarının esas dayanaklarından biri de bu yakla­ şım olmaya devam etmektedir. Pakistan'ın yurtdışına ihraç ettiği şey­ lerin A.Q. Han'ın gizli nükleer nesnelerinden ibaret olmadığının gö­ rülmesi önemlidir. Din farkı gözetmeyen bu tür önemli katkılar, özel olarak ilgili in­ sanların dindarlıklarının değil, engin vizyonlarının eseri olmaktadır. Böyle olmakla birlikte, bu olgu Mahbub ul Hak'ı daha az Müslüman yapmıyordu . Kendi alanında dine olan inancı güçlüydü-Cl 950'li yıl­ ların başlarında, Cambridge Üniversitesindeki lisans öğrenciliğimden, 1998'deki ani ölümüne kadar) onun yakın arkadaşı olma ayrıcalığına erişmiş bir kişi olarak bunu teyit edebilirim. Müslümanların, bir yan­ da geniş çeşitliliğe sahip bağlılıkları, öte yanda özellikle onların dar anlamdaki İslami kimlikleri olmak üzere, bu ikisi arasındaki ayrımın anlaşılması olağanüstü önemlidir. Bu ayrımın önemine yapılan vurgunun dördüncü nedeni, şu anda sürdürülmekte olan "terörizme karşı verilen savaşların" bazılarında, bu noktanın önemli oranda-ve bazen de tümüyle-gözden kaçırılı­ yor olmasıdır. Bunun amaca çok ters düşen sonuçları olabilir-ve ben bu sonuçların yeterince bol olduğuna inanıyorum. Örneğin, te­ rörizme karşı savaşta, dini "kendi tarafına" devşirme çabaları sadece çok verimsiz olmakla kalmamış, aynı zamanda, bana kalırsa, ciddi bir kavramsal yön sapmasına da uğramıştır. Bu konu, üzerinde daha ay­ rıntılı durulmayı kesinlikle hak etmektedir.

Terörizmle Savaş ve Kimlikleri Anlamak Müslümanların çoğul kimlikleri ile onların özellikle İslami kimlikleri arasındaki kafa karışıklığı sadece tarifle ilgili bir hata değildir; bunun yaşadığımız istikrarsız dünyadaki barış politikaları bakınundan da


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

95

ciddi sonuçları vardır. Günümüz dünyasındaki küresel çatışmalar ve terörizm çok sayıda endişeye neden oluyor. Öyle de olması gerekir, çünkü bunlar ciddi tehditler ve bu tehlikeleri aşmak ve azaltmak için bir şeyler yapmaya acilen ihtiyaç var. Bu konuda son yıllarda yapılan müdahaleler, Afganistan ve Irak'a askeri müdahaleleri içeriyor. Bun­ lar kamuoyunda tartışılacak önemli konulardır (Irak operasyonu baş­ ta olmak üzere, koalisyon partnerlerinin başvurdukları politikaları baştan sona kuşkuyla karşıladığımı itiraf etmeliyim), ama benim bu­ rada üzerinde duracağım konu, çatışmalar ve terörizm konusundaki küresel yaklaşımların kültürel ilişkilere ve sivil topluma yönelik ka­ musal politikalarla bağlantılı başka bir yönü olacaktır.

1 . Bölümde de sözünü ettiğimiz gibi, bu kitap özellikle, bu çatış­ malara bakışın ve anlaşılmasının ve kamusal eylemin taleplerinin yo­ rumlanışının kavramsal çerçevesiyle ilgilidir. Burada, dünyadaki in­ sanların tek bir kategoriye göre sınıflandırılmasına dayanılması kafa karıştırıcı bir rol oynamaktadır. Bu kafa karışıklığı, içinde yaşadığımız dünyanın patlamaya hazır barut fıçısı niteliğini daha da artırıyor. Bu­ rada sözünü ettiğim sorun, Batıdaki, örneğin ABD Kara Kuvvetlerin­ den korgeneral William Boykin gibi (bu kişinin Hıristiyan Tanrısının İslam Tanrısından "daha büyük" olduğu iddiasına 1 . Bölümde değin­ miştik) bazı kişilerin diğer kültürler hakkında dile getirdiği kaba ve küfür niteliğindeki görüşlerden çok daha inceliklidir. Böyle görüşler­ deki mankafalılığı ve saçmalığı görmek kolaydır. Ne ki, bundan daha büyük ve daha genel bir sorun olarak görü­ lebilecek olan şey, insanların tamamıyla dinsel kimlikler etrafında, te­ kil aidiyetlerine göre sınıflandırılmasının (kaba iftiralara yer vermiyor olsa bile) yaratabileceği korkunç sonuçlardır. Bu, günümüz dünya­ sındaki küresel şiddet ve terörizmin niteliğinin ve dinamiğinin anla­ şılması bakımından özellikle kritiktir. Dünyanın dinlere göre bölün­ mesi dünyadaki insanlar ve onlar arasındaki çeşitli ilişkiler hakkında son derece yanıltıcı bir anlayış yaratır ve aynı zamanda, iki insan ara-


96

KİMLİK VE ŞİDDET

sındaki diğer bütün önemli meselelerin dışlanması pahasına, tek bir ayrımın mercek altına alınması sonucunu doğurur. "İslam terörizmi" denilen şey ele alınırken, Müslüman olmanın güçlü bir çatışmacı militanlığı gerektirip gerektirmediği ya da, çok sa­ yıda dünya liderinin sevecen-hatta özendirici-bir tarzda savundu­ ğu gibi, "gerçek bir Müslümanın" hoşgörülü bir kişi olması gerekip gerekmediği konusunda tartışmalar olmuştur. İslamın mutlaka çatış­ macı olması gerektiği anlayışının reddi kesinlikle yerinde ve günümüz koşullarında olağanüstü önemlidir ve Tony Blair özellikle bu konuda­ ki çabalarından ötürü hararetle alkışlanmayı hak etmektedir. Ama Bla­ ir'in sık sık "İslamın ılımlı ve gerçek sesi"nden söz etmesi bağlamın­ da, kimin "gerçek Müslüman" olduğunu, o kişinin çatışma ve hoşgö­ rü konusundaki politik ve sosyal inançlarına göre belirlemenin müm­ kün-ya da şart-olup olmadığını sormak gerekir. Daha önce de de­ ğindiğimiz gibi, değişik Müslümanlar bu konularda, geçmişte çok farklı konumlarda olmuşlardır. Bu din merkezli politik yaklaşımın ve bunun yarattığı kurumsal politikaların sonucu ("tek bir birleşik cephe oluşturmak üzere tasarlanmış bir sonraki yaşamsal aşamada, hükümet Müslüman liderlerle bir araya gelecektir" türünden sık rastlanan açık­ lamalar buna verilebilecek örneklerinden sadece biridir), dinsel olma­ yan kurum ve hareketlerin öneminin azalmasına karşılık, dinsel oto­ ritelerin sesinin daha yüksek ve güçlü çıkması olmuştur. Tek bir kimlik-dinsel kimlik-varsayımına göre hareket etmenin yarattığı zorluk elbette sadece Müslümanlar için söz konusu olan özel bir sorun değildir. Aynı şey, Hıristiyan, Yahudi, Hindu ya da Sih olan insanların politik görüşlerini ve sosyal kanaatlerini esas olarak-ya da sadece-sözde dinsel liderlerin kendi "sürülerinin" sözcüsü sıfatıyla açıkladıkları şeyler temelinde anlama çabaları için de geçerlidir. Te­ kil sınıflandırma, diğer bakış açılarını görece arka plana itip gölgede bırakırken, söz konusu dinsel hiyerarşinin "kurumsal" şahsiyetlerini hakim duruma getirmektedir.


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

97

Müslümanların dinsel kurumlan ile Hıristiyan olmayan diğer grup­ ları küresel barışın ve yerel huzurun sağlanması konusunda diyalog içine sokma çabalarına rağmen, dinsel köktenciliğin ve militan dev­ şirme faaliyetlerinin Batılı ülkelerde bile gelişmeye devam etmesi gü­ nümüzde endişe-ve bir miktar da şaşkınlık-yaratmaktadır. Oysa bunun şaşılacak bir tarafı yoktur. Söz konusu dinleri politik ve sos­ yal tutumlarına göre yeniden tanımlama çabasının yanı sıra, dinsel li­ derleri ve din adamlarını da, politik davalara destek olsunlar diye, se­ ferber etmeye çalışmak, insanların-ister dindar olsunlar ister olma­ sınlar-kendi alanlarında sahip olabilecekleri ve oldukları dindışı de­ ğerlerin önemini arka plana itmektedir. Mollaları ve din adamlarını doğrudan dinle ilgisi olmayan alanlar­ da rol oynasınlar diye seferber etme çabaları cami ya da mabetlerde verilen vaazlarda elbette bir miktar değişiklikler yaratabilir. Ama bu durum aynı zamanda, dinleri gereği Müslüman olan ve özü itibariyle politik ve sosyal nitelikli sorunlar konusunda (diğer çevrelerin yanı sıra) bir şeyler yapabilecek durumda olan ve fiilen de yapan insanla­ rın sivil girişimlerini de arka plana iter. Dahası, özellikle farklı dinsel topluluklara mensup kişiler arasındaki dinsel farklılıkları-sahip ol­ dukları ve daha birleştirici bir rol oynayabilecek olan (söz konusu ül­ kenin vatandaşlığı da dahil) diğer kimlikleri pahasına-Do plana çı­ kartarak, aralarındaki uzaklık duygusunu daha da artırır. Müslüman olan bir İngiliz vatandaşı, dini liderlerle konuşmaya özellikle önem veren başbakanla iletişim kurmak için, ait olduğu dinsel topluluğun din adamlarına ya da diğer liderlerine tabi olmak zorunda mıdır? İnsanların dinle bağlantılı olanlar dışındaki diğer bütün kimlikleri­ nin görmezden gelinmesinin dinsel sekterliğin gücünü kırmanın so­ runlu bir yolu olduğunun görülmesi kimseyi şaşırtmamalı. Bu sorun, savaşın yerle bir ettiği Irak ile Afganistan'daki daha zor-ve daha fır­ tınalı-politik durumla başa çıkmaya çalışılırken kendisini daha da büyük bir keskinlikle ortaya koymaktadır. Irak'ta 2005'te yapılan se­ çimler ve referandum, onlara özgü değerlendirme kriterleri bakımın-


98

KİMLİK VE ŞİDDET

dan, oldukça büyük bir başarı olarak görülebilir: Seçimler yapılmış­ tır, seçmenlerin katılım oranı oldukça yüksektir ve şiddet olayları bu genel başarıya gölge düşürememiştir. Ama yine de, dinsel kurumla­ rın sağladıklarının ötesine geçen, herkese açık fırsatların ve katılımcı diyalogun bulunmadığı koşullarda, oy kullanma süreci, önceden kes­ tirilebileceği gibi, dinsel ve etnik gruplardan kaynaklanan bir sekter­ lik içeriyordu . Farklı kesimlerden (Şii, Sünni, Kürt) insanların seçime ve referanduma katılım oranının-genel vatandaşlık rollerinin serpi­ lip gelişmesine çok az imkan verildiği için-bu kesimlerin sözcüleri­ nin katı arabuluculuğuna tabi olduğu anlaşılıyor. Kabil'deki Karzai hükümetinin çok sayıdaki başarısına rağmen (bu hükümet kesinlikle çok şey başarmıştır), Afganistan'da da, yoğunluğu daha az olmakla birlikte, resmi politikayı daha ilgi uyandırıcı ama kri­ tik önem taşıyan, dinsel politikanın ötesine geçebilecek, herkese açık diyalogların ve karşılıklı etkileşimlerin geliştirilmesi yerine, kabile li­ derleri toplantılarına ve din adamlarının oluşturduğu meclislere da­ yandırma çabası yüzünden, benzer bir sorun yaşanmaktadır. Dinsel aidiyeti her şeyi kucaklayan bir kimlik olarak görmenin politik bede­ li oldukça yüksek olabilir. Afgan liderliğinin karşı karşıya olduğu mu­ azzam meydan okumalar veri alındığında, denenmekte olan yaklaşım­ lar konusunda sabırlı olmak gerekir, ama bu dar yolu tercih etmenin yaratabileceği uzun vadeli zorluklar Karzai hükümetinin övülmeyi hak eden başarısına halel vermeden dile getirilmek zorundadır. Terörizmin yarattığı küresel meydan okumaya gelince, ona karşı . mücadele eden dünya liderlerinden, şu anda tanık olduğumuzdan da­ ha büyük bir düşünce berraklığı beklemeye hakkımız var. İçe kapan­ macı kimlik anlayışına olan üstü örtük inancın yarattığı kafa karışıklı­ ğı küresel terörizmi alt etmenin ve ideolojik olarak örgütlenmiş geniş çaplı şiddetten arınmış bir dünya yaratmanın önünde ciddi bir engel oluşturmaktadır. Çoğul kimliklerin ve dinsel aidiyetlerin ötesinde du­ ran bir dünyanın var olduğunun görülmesi, çok dindar insanlar için bile, içinde yaşadığımız şu sancılı dünyada bazı farklılıklar yaratabilir.


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

99

Terörizm ve Din Daniel Pearl'i az da olsa tanıma ayrıcalığım oldu . 2000 yazında Pa­ ris'te yaptığım konuşmayı dinlemeye gelmişti ve daha sonra birlikte uzunca bir konuşmamız oldu. Kısa bir süre sonra, Wall Street]ournal hesabına Hindistan'da gazetecilik yapmak üzere Bombay'a (ya da bu­ günkü adıyla Mumbai'ye) gönderileceğini biliyordu. Daha ileri bir ta­ rihte, Şubat 200 1 başlarında, onunla Bombay'da tekrar karşılaştığı­ mızda, sohbetimizi sürdürme imkanını buldum. Pearl'in sadece ola­ ğanüstü zekasından değil, aynı zamanda hakikati kovalama ve o yol­ dan, daha iyi-ve adaletsizliklerle daha az dolu-bir dünya yaratıl­ masına katkıda bulunmaya olan adanmışlığından da çok etkilendim. Onunla birlikte, özellikle ilk karşılaşmamız sırasında, dünyadaki şid­ det tohumlarının az dikkat çeken adaletsizliklerin yanı sıra, cehalet ve kafa karışıklığının da etkisi altında olduğu üzerinde durduk. Daniel Pearl'in anlayışından ve aydınlanmayı ilerletme yoluyla barış ve ada­ let için savaşmaya olan adanmışlığından hem zihinsel hem de duy­ gusal olarak etkilendim. Onun araştırmaya ve keşfetmeye olan bu tutkusu, ne yazık ki sonunda hayatına mal oldu-onu son görüşüm­ den bir yıl sonra teröristler tarafından kaçırılıp Pakistan'da öldüıüldü. Daniel'in babası ve çalışmasını kültürler arası anlayışı geliştirmeye adamış Daniel Pearl Vakfı'nın başkanı Judea Pearl, Müslüman akade­ misyenlerin Amman'da (Ürdün) yaptığı önemli bir toplantının sonuç­ ları hakkında kısa bir süre önce kaleme aldığı çarpıcı-ve aynı za­ manda aydınlatıcı-bir makalede sıkıntısını dile getiriyordu . Kırk ül­ keden 1 70 İslam din adamının ve uzmanın katıldığı bu konferans "Gerçek İslamı ve Modern Toplumdaki Rolü"nü tanımlamaya çalış­ mıştı. Amman konferansının 6 Temmuz 2005 günü yayınlanan sonuç bildirgesinde kategorik olarak şöyle deniyordu: "Allah'a (C.C.) ve El­ çisi'ne (S.A.V.), imanın şartlarına inanan ve İslamın şartlarına saygı gösteren ve dinin gereği olan kurallarından hiçbirini inkar etmeyen


1 00

KİMLİK VE ŞİDDET

hiçbir Müslüman grubu sapkın olarak ilan etmek mümkün değil­ dir. "14 Judea Pearl, öfkesini dışa vurmayacak kadar kibar ve hoşgörü­ lü bir insan olmakla birlikte, bildirgenin vardığı "imanın şartlarına inanmanın sapkınlık suçlamasına karşı şaşmaz bir koruma sağlayaca­ ğı" sonucu onu hayal kırıklığına uğratmıştı. Makalesinde bunun şu anlama geldiğine işaret ediyordu: "Bin Laden, Abu Musab Al-Zarqa­ wi ve Daniel Pearl ile Nick Berg'in katilleri Müslüman inancının sa­ mimi mensupları olmaya devam edeceklerdir-yeter ki, onu açıkça inkar etmesinler. " Judea Pearl'in bu hayal kırıklığı açıkça beslediği bir umudu da yansıtıyordu: Korkunç terör eylemleri sadece Müslüman akademis­ yenlerce lanetlenmekle kalmayacak (nitekim bunu hiç de muğlak ol­ mayan bir biçimde yaptılar), aynı zamanda dinsel aforoz için de ye­ terli bir zemin oluşturacaktı. Ama aforoz diye bir şey olmadı ve Müs­ lüman olmanın şartları İslamın temellerinde yer aldığına göre, böyle bir şey zaten olamazdı. Judea Pearl'in olayında, yaşadığı kişisel hayal kırıklığı tamamıyla doğaldır, ama aynı beklentiye terörizme karşı kü­ resel düzeydeki savaş stratejisinde yer verilecek olursa, o zaman Ba­ tılı stratejicilerin terörizmle mücadelede teröristleri sapkın ilan etmek için dinin kendisinden yararlanılabileceğini beklemelerinin makul bir nedeni olup olmadığı haklı olarak sorulabilir. Bu umut Amman'da yerle bir oldu, ama stratejicilerin böyle bir beklenti içine girmeleri ak­ la yatlun mıydı? Daha önce de üzerinde durduğumuz gibi, "gerçek Müslümanı" -İslamın dayatmadığı ve farklı Müslümanların yüzyıllar boyunca çok farklı tutumlar takındığı bir konu olan-çatışma ve hoşgörü hakkın­ daki inançlara dayanarak tanımlamanın mümkün olup olmadığını sormamız gerekir. Bu konularda farklı tutumlar içinde olma özgürlü­ ğü Ürdün Kralı II. Abdullah'a, söz konusu konferansta yaptığı gibi, "Belli bazı aşırı grupların İslam adına başvurdukları şiddet ve terö­ rizm eylemlerinin İslam ilkelerine ve ideolojisine kesinlikle ters düş­ tüğü" iddiasını kesin bir dille ifade etme imkanı vermiştir. Ama-as-


Dinsel Aidiyetler ve İslam Tarihi

101

lında bir paylama olan-bu teşhis bizi, buna rağmen, bu şekilde eleş­ tirilen kişinin "sapkın" sayılması gerektiği sonucuna götürmeye yet­ miyor ve Amman deklarasyonunun Müslüman akademisyenlerce te­ yit edilen merkez noktası da budur. Sapkınlık temel bir dinsel inanç ve belirlenmiş bir uygulama meselesidir; yoksa sosyal ya da politik il­ kelerin doğruluğu ya da sivil toplumun haklılığı, hatta çoğu Müslü­ manın hangi sivil davranışı korkunç ya da hangi politik davranışı iğ­ renç saydığını tespit etme meselesi değildir.

Müslüman Kimliklerin Zenginliği Eğer bir Müslümanın tek kimliği İslam olsaydı, o kişinin bütün ahla­ ki ve politik yargıları elbette özel olarak dinsel değerlendirmelerle bağlantılı olurdu. Batının sözüm ona terörizme karşı savaşta İslamı seferber etme çabalarının-özellikle Ango-Amerikan çabalarının-te­ melinde bu içe kapanmacı yanılsama vardır. 1 5 (1) Bir Müslümanın de­ ğişik ortaklıkları ve aidiyetleri (bunlar kişiden kişiye büyük değişik­ likler gösterebilir) ile (2) o kişinin özellikle İslam kimliği arasında ay­ rım yapma isteksizliği, Batılı liderleri terörizme karşı verdikleri poli­ tik savaşları İslamı tanımlama-ya da yeniden tanımlama-gibi egzo­ tik bir yola sapmaya özendirmiştir. Görülmesi gereken sadece bu içe kapanmacı yaklaşımın şu ana kadar fazla başarılı olamadığı değil, ay­ nı zamanda bu yaklaşımdan, bir yanda dinsel meseleler, öte yanda, ne kadar dindar olursa olsunlar, Müslümanların kendilerinin karar vermesi gereken meseleler olmak üzere, bu ikisi arasındaki ayrım ve­ ri alındığında, fazla bir başarı da beklenemeyeceğidir. Bu iki alan ara­ sında bir sınır çizgisi çekmek her ne kadar zor olsa da, dinsel aforoz ve sapkınlık alanını İslam kurallarının yerleşik merkezi ilkelerinin çok ötesine taşırmak mümkün değildir. Din kişinin her şeyini kucaklayan bir kimlik değildir ve olamaz.16


1 02

KİMLİK VE ŞİDDET Sözde İslam teröristlerinin dinin rolünü-(Kral Abdullah'ın haklı

olarak işaret ettiği gibi) İslam ilkelerinin ve alanının genel kabul gör­ müş ilkelerinin tersine-diğer alanları da kapsayacak şekilde geniş­ letmeyi tekrar tekrar denedikleri elbette doğrudur. Aynı zamanda, te­ rörizme militan devşirenlerin Müslümanların başka kimliklere de sa­ hip olduklarını ve-kendilerini kullananların İslama ilişkin sıradışı yorumlara dayalı fikirlerine göre davranmak yerine-çok sayıda önemli politik ve ahlaki konuda karar vermek ve bu kararlarının so­ rumluluğunu taşımak zorunda olduklarını unutmalarını istedikleri de doğrudur. Bu çabaların üzerine dayandırıldığı yanlış varsayımlar ke­ sinlikle sorgulanıp eleştirilmelidir. Ama terörist devşirmenin bu türü­ nü kullananları "sapkın" ilan ederek durdurmaya çalışma stratejisi de-korkarım bir miktar tekilci bir tarzda-dinin menzilini yerleşik alanının dışına taşırmak olacaktır. Kimliklerin çoğulluğuna ilişkin temel kabulün, din alanının sınır­ ları içinde ne kadar dindar olurlarsa olsunlar, insanları sadece dinsel bağlamda ele alma çabasına karşı önemli bir etkisi olacaktır. Terö­ rizmle dinden yararlanarak başa çıkma çabası, Müslümanların-de­ mokrasinin yaşama geçirilmesi de dahil-sivil toplumdaki rollerine vurgu yapılmasına ve bu rolün çok daha fazla desteklenmesine ihti­ yaç duyulduğu bir dönemde, İngiltere ve Amerika'daki İslam din adamlarının ve din kurumunun diğer mensuplarının seslerinin daha çok çıkması sonucunu doğurmuştur. Vatandaşların (dinsel kökenle­ rinden bağımsız olarak) yürüttükleri sorumlu politik eylemlerini geri­ letmek ve arka plana itmek için dinci aşırıcılığın yapıp ettiklerinin kö­ kü kazınacağı yerde, din kurumunu terörizme karşı savaşta "doğru ta­ raf" lehine kullanma çabaları yüzünden, onların bu faaliyetleri belli ölçüde güçlendirilmiştir. Politik ve sosyal kimliklerin dinsel kimlik karşısında arka plana itilmesinden zararlı çıkan sivil toplum olmuş­ tur-hem de tam güçlendirilmesine büyük ihtiyaç duyulduğu bir za­ manda.


5 . BÖLÜM

BATI VE BATI KARŞITLIGI

G

ünümüz dünyasında "batılılaşmaya" karşı direnç kendisini iyi­ den iyiye hissettiriyor. Bu direnç "Batılı" addedilen fikirlerden

uzak durmak biçimini alabiliyor-oysa bunların çoğu Batılı olmayan toplumlarda ortaya çıkmış, gelişmiş ve küresel geçmişimizin bir par­ çası haline gelmiştir. Örneğin özgürlüğe değer vermenin ya da kamu­ ya açık akıl yürütmeyi savunmanın, onu yalnızca "Batılı" yapan hiç­ bir yanı yoktur. Buna rağmen bu fikirlere "Batılı" damgası vurulması, diğer toplumlarda onlara karşı olumsuz bir tutum takınılmasına ne­ den olabilir. Nitekim bu tutumun kendisini, Batı karşıtı söylemde, "Asyalı değerlerin" şampiyonluğunu yapmaktan (bu tutum 1 990'lı yıl­ larda özellikle Doğu Asya'da gelişmiştir), "İslam ideallerinin" Batının savunduğu her şeye kökten düşman olmasında ısrar etmeye kadar (son yıllarda kendisine epey taraftar bulmuş bir tutum), değişik bi­ çimlerde ortaya koyduğu görülebilmektedir. Batıya ya da sözlim ona Batıya yönelik bu takıntının nedeni kıs­ men sömürgecilik tarihinde yatmaktadır. Batı empeıyalizmi son bir­ kaç yüzyıl boyunca, sömürgeci güçlerce yönetilen ya da onların ege­ men olduğu ülkelerin politik bağımsızlığını yok etmekle kalmamış, aynı zamanda kafasını Batıya takmış bir davranış atmosferi de yarat-

1 03


1 04

KİMLİK VE ŞİDDET

mıştır. Bu takıntının aldığı biçimler, bir yanda körü köıüne taklit, öte yanda kararlı düşmanlık olmak üzere, çok değişik biçimler almakta­ dır. Sömürgeleştirilmiş zihnin diyalektiği kendi içinde hem hayranlığı hem de hoşnutsuzluğu barındırır. Sömürgecilik sonrasındaki Batı hoşnutsuzluğunu sadece sömürge­ cilerin kötü muamelesine, sömürüsüne ve aşağılamasına karşı bir tep­ ki olarak görmek hata olur. Sömürgecilik sonrası yabancılaşmada, gerçekten istismarcı olan geçmişe tepkiden daha fazlası vardır. Bu konuda "kısasa kısas" türünden aceleci bir açıklamanın peşine düş­ mek yerine, sorunun daha derinine inmemiz gerekir-az sonra bu­ nun üzerinde daha fazla duracağız. Bununla birlikte, geçmişte ciddi istismarların olduğunu ve bazen toplumsal bellekte-nesir ve şiir olarak-yer etmiş bu fiili ihlallerin Batı karşıtı tutumları bugün dahi canlı tuttuğunu kabul etmek ve anımsamak da önemlidir. Dünkü imparatorluklara--özellikle İngiliz imparatorluğuna-yönelik samimi bir nostaljinin Avrupa'da (ve garip bir biçimde Amerika'da bile) tekrar canlanır gibi olduğu dikkate alı­ nacak olursa, sömürgeci haksızlık algısının tümüyle temelsiz olmadı­ ğını anımsamakta yarar vardır. Sömürgeci efendilerin (Hindistan'da, 13 Nisan 1919 günü yapılan barışçı bir toplantıda silahsız 379 kişinin kurşunlanmasının çok iyi gösterdiği türden) ihlal ve vahşetlerine ek olarak, boyundurukları al­ tında tuttukları insanlara karşı sergiledikleri genel psikolojik tutumla­ rı da çoğunlukla güçlü bir aşağılanma duygusu ve algısal bir küçük düşürülmüşlük dayatması yaratmıştır. Sömürgeci aşağılamanın bo­ yunduruk altında tutulan insanların diyalektiğindeki rolü, en az im­ paratorluk yetkililerinin dayattığı ekonomik ve politik asimetrinin ya­ rattığı sonuçlar kadar dikkate alınmayı hak etmektedir. John Bunyan Çarmıh Yolcusu 'unda "aşağılanma vadisinden" söz eder. Uzun yıllarını hapiste geçirmiş olan Bunyan aşağılanmanın ne demek olduğunu çok iyi bilmektedir. Aslında Çarmıh Yolcusu 'nu


Batı ve Batı Karşıtlığı

105

yazmaya 1670'li yıllardaki ikinci hapisliği sırasında başlamıştır (kita­ bın basım tarihi 1 678'dir). Ama bu hayali vadinin imgesi ne kadar dehşet verici olursa olsun, yine de diyelim Afrika'nın o yüzyılda za­ ten yaşamakta olduğu onursuzluk ve küçük düşürülmüşlük dünyası­ nın eline su bile dökemezdi. İnsan ırkına analık etmiş ve dünya uy­ garlığının çok sayıda öncü gelişmesini gerçekleştirmiş olan Afrika, Avrupa kıtasının bir dominyonu ve Yeni Dünya'ya hayvanlar gibi nakledilen köleleri avlama alanı haline getirilmeye başlamıştı bile. Aşağılanmanın insan yaşamı üzerindeki yıkıcı sonuçları konusun­ da ne kadar söz söylense azdır. Köle ticaretinin ve sömürgeciliğin (ve açılan fiziksel ve sosyal yaraların üzerine eklenen ırkçı hareketlerin) yarattığı tarihsel illetler, Albert Tevoedjre'nin başkanlığındaki Bağım­ sız Afrika Komisyonu tarafından "Afrika'ya karşı verilen savaş" olarak görülmüştür-bu komisyon Afrika'nın bugünkü esas görevini "aşağı­ lanmaya karşı savaşı kazanmak" (raporun başlığı budur) olarak belir­ lemiştir.1 Komisyonun iddiasına göre, Afrika'nın son birkaç yüzyıl bo­ yunca boyunduruğa vurulup kötülenmesi, ardında bu kıtanın insan­ larının savaşmak zorunda oldukları muazzam bir olumsuz miras bı­ rakmıştır. Bu mirasın içinde sadece eski kurumların tahribi ve yerle­ rine yenilerini inşa etme konusunda kaçan fırsatlar değil, aynı zaman­ da çok şeyin ancak onun üzerinde inşa edilebileceği sosyal güvenin yok edilmesi de vardır. Benzer baltalamalar başka yerlerde de olmuştur. Hindistan'daki İngiliz idaresinin gerçek anıları artık İngiltere'de büyük ölçüde silin­ miş ve onun yerini (köri tadının eşliğinde) o idareye duyulan güçlü bir nostalji almış olduğuna göre, Güney Asyalıların İngiltere'ye karşı takındıkları karmaşık tavrın, empeıyal zihniyetinin başka unsurlarıy­ la birlikte bulunan özellikle itici bazı öğelerine duyulan tepkileri içer­ diğini anımsamakta yarar vardır. İmparatorluk hiyerarşisinde Hindis­ tan dostlarının eksikliği hiçbir zaman hissedilmemiş ve bunların var­ lığı 18. yüzyılda özellikle önemli olmuştur. Ama imparatorluk bir kez


1 06

KİMLİK VE ŞİDDET

yerli yerine oturunca, 19. yüzyılın başlarından itibaren, araya bir mik­ tar mesafe koymak Hindistan'daki İngiliz subayının eğitiminin kritik bir parçası haline geldi. 2 Bunun altında yatan mantığın en iyi açıkla­ malarından biri de, James Mill'in Hindistan tarihi üzerine yazdığı ün­ lü yapıtında yer alır. Bu kitap o ülkeye doğru yola çıkmak üzere olan imparatorluk kadroları için standart bir okuma malzemesiydi: "Atala­ rımızın kaba samimiyetine" karşılık, "Hindu'nun o cilalı dış görünü­ münün altında yaradılıştan gelen genel bir hilekarlık ve sadakatsizlik vardır. "3 Mill'in Hindistan'a bir kez olsun gitmeden ve Hindistan'da konuşulan dillerden hiçbirini bilmeden yazdığı bu kitap İngiliz yöne­ timi tarafından çok yetkin bulunmuş ve kısa bir zaman sonra İngiliz­ lerin Hindistan'daki en güçlü idarecisi olacak Lord Macaulay tarafın­ dan, "Gibbon'unkinden sonra dilimizde yazılmış, bütünüyle en bü­ yük tarih yapıtı" olarak niLelendirilmiştir.4 Mill, kaleme aldığı bu "İngiliz Hindistan subayının incilinde," aynı zamanda, bazılarının Hintlileri ve Hinduları "yüksek uygarlığa sahip bir halk" olarak görmelerine karşılık, kendisinin "bu insanların aslın­ da uygarlığa doğru ilerleyişin olsa olsa ilk birkaç adımını attıklarını" düşündüğünü açıkça belirtiyordu.5 Bunu sergilemek için, Mill'in kita­ bında klasik Hint astronomisine ilişkin sayfalar dolusu suçlayıcı de­ ğerlendirmelerden birini kısaca ele alayım. Bu değerlendirme özellik­ le MS 476 doğumlu Aryabhata'nın ortaya attığı dünyanın kendi ekse­ ni etrafında dönmesi ve yerçekimi modeline ilişkindir-bu savlar da­ ha sonra, 6. ve 7. yüzyıllarda, sırasıyla Hintli astronomlar Varahamihi­ ra ve Brahmagupta tarafından da araştırılmıştır. Bunlar Arap dünya­ sında çok iyi bilinen ve çok tartışılan çalışmalardı. Brahmagupta'nın kitabı Arapçaya aslında 8. yüzyılda çevrilmişti, ama İranlı matematik­ çi Alberuni onun Arapça çevirisini 1 1 . yüzyılda tekrar yaptı (çünkü daha önceki Arapça çevirisinde bazı hatalar olduğunu düşünüyordu) . 18. yüzyılın sonlarında, Kalküta'da, Doğu Hindistan Şirketinde gö­ rev yapan William Jones bu eski Sanskritçe belgelere rastladı ve bu ilk Hintli astronomi çalışmalarına duyduğu hayranlığı ifade etti.6


Batı ve Batı Karşıtlığı

1 07

Onun bu hayranlığını yorumlayan Mill, Jones'in saflığının kendisini şaşırttığını söylüyordu.7 Mili, bu atfın saçmalığıyla alay ettikten ve Jo­ nes'in Hintli haber kaynaklarının "iddia ve görüşleri" üzerinde yo­ rumlarda bulunduktan sonra şu sonuca varıyordu: "Sir William Jo­ nes'in, evrendeki düzene ilişkin Avrupalı filozofların fikirlerinden da­ ha önceden haberdar olan Hintlilerden, o fikirlerin kendi kitapların­ da yer aldığını duyması son derece doğaldır."8 Böylece, Mill'in Hint­ lilerin "yaradılıştan gelen genel hilekarlık ve sadakatsizlik" konusun­ daki inancı, aynı zamanda kendi Hindistan tarihi kitabı için de açık­ layıcı bir işlev de görmüş oluyordu . Mill, Hintlilerin özellikle matematik ve fen alanındaki sözde başa­ rılarını hedefleyen kapsamlı bir saldırıdan sonra, Hint uygarlığının kendisinin bildiği "diğer aşağı uygarlıklarla" aynı düzeyde olduğu so­ nucuna varıyordu: "Çinlilerinki, Perslerinki ve Araplarınki neyse bun­ larınki de aşağı yukarı aynıdır" ve diğer "alt uluslarınki, Japonlarınki, Cochin Çinlilerinki, Siamlılarınki, Burmalılarınki, hatta Malaya ve Ti­ betlilerinki" kadar aşağıdır.9 Bu kapsamlı değerlendirmenin ardından, eğer bu "alt uluslar" sömürgeci Batıya karşı belli bir hoşnutsuzluğun pençesine düşüyorlarsa, bunu basitçe kendi ürettikleri bir paranoya­ ya bağlamak bir parça haksızlık olur.

Sömürgeleştirilmiş Zihnin Diyalektiği Gene de, sömürgeleştirilmiş zihnin ufuk darlığının ve Batıya ilişkin -ister hoşnutsuzluk ister hayranlık biçimindeki-takıntılarının aşıl­ ması gerekir. İnsanın kendisini (ya da atalarını) esas olarak, sömürgeciler tara­ fından yanlış davranılmış ya da kötü muameleye maruz bırakılmış bi­ risi olarak görmesi-bu tespit ne kadar doğru olursa olsun-anlam­ sızdır.


1 08

KİMLİK VE ŞİDDET

Bu teşhisin oldukça geçerli olduğu durumlar da elbette vardır. Bir­ takım sömürgeci asimetrilerin değişik biçimler altında devam ettiği -bunlar için genellikle "yeni sömürgecilik" terimi kullanılmaktadır­ ve eski emperyal düzenlemelerde büyük hikmetler görme yönünde­ ki güçlü yeni eğilim göz önüne alındığında, bu gibi durumlar pekala sık sık ortaya çıkabilir. Geçmişten gelen aşağılık olma dayatmasına karşı duyulan rahatsızlığın bugünkü önceliklerimize egemen olduğu bir yaşamı sürdürmek, insanın kendisine haksızlık yapmasından baş­ ka bir şey değildir. Böyle bir durum, aynı zamanda, eski sömürge ko­ numundan kurtulanlarda, günümüz dünyasında değer verip sahip çıkmaları gereken diğer hedeflere ilişkin dikkat sapmalarına da yol açabilir. Nitekim, sömürgeleştirilmiş zihnin, sömürgeci güçlerle olan dışsal ilişki konusunda asalak bir takıntısı vardır. Böyle bir takıntının sonuç­ ları çok farklı biçimler alsa da, böyle bir genel bağımlılık kendini ta­ nıma bakımından hiç de iyi bir temel oluşturmaz. Birazdan üzerinde duracağım gibi, bu "tepkici öz algılama"nın günümüzün meseleleri üzerinde geniş kapsamlı etkileri olmuştur. Sıralayacak olursak: (1) çok sayıda küresel fikrin (örneğin demokrasi ve bireysel özgürlük fikirle­ rinin) "Batıya özgü fikirler" olduğu biçiminde yanlış bir kanaat uyan­ dırarak, bunlara karşı beslenen gereksiz düşmanlığı teşvik etmiştir; (2) dünyanın entelektüel ve bilimsel tarihine ilişkin çarpıtılmış yorumlara katkıda bulunmuştur (buna su katılmamış "Batılılık" nedir ve karma miras neleri içerir soruları da dahildir); ve (3) dinci köktenciliğin, hat­ ta uluslararası terörizmin gelişmesini destekler nitelikte olmuştur. Bunun hem dolaysız hem de dolaylı katkıları içeren oldukça uzun bir liste olduğunu kabul ediyorum, ama bunun ayrıntısına girmeden önce, bu tepkici öz algılamayı entelektüel kimlikle ilgili tarihsel bir örnek vererek göstermeye çalışacağım. Bu örnek Hindistan'ın geçmi­ şinin yorumlanmasıyla ve Hintli kimliğine ilişkin öz algılamayla ilgi­ lidir. !O Hindistan'ın fen ve matematik alanındaki başarılarına yönelik


Batı ve Batı Karşıtlığı

1 09

-James Mill'inki gibi-sömürgeci aşağılamalar "uyarlanmış" bir öz algılamaya katkıda bulunmuştur. Batıyla rekabet için Hindistan'ın "manevi" konulardaki kıyaslamalı üstünlüğünü vurgulayarak "kendi zeminini" seçen bu tutumun ortaya çıkışını Partha Chatterjee şöyle yorumlamaktadır: Antisömürgeci milliyetçilik, sömürgeci toplum içindeki kendi ege­ menlik alanını imparatorluk güçleriyle politik savaşa girişmeden çok önce yaratır. Bunu sosyal kurum ve uygulamalar dünyasını, biri maddi diğeri manevi olmak üzere, iki alana bölerek yapar. Maddi alan, "dışsal" alandır; ekonomi ve devlet yönetimi, bilim ve teknoloji alanıdır; Batının kendi üstünlüğünü kanıtladığı ve Doğu­ nun havlu attığı alandır. Şu halde, Batının bu alandaki üstünlüğü­ nü teslim etmek, başarılarını dikkatle incelemek ve tekrar etmek gerekir. Oysa manevi alan, kültürel kimliğin "özsel" damgasını ta­ şıyan "içsel" alandır. O nedenle, Batının maddi alandaki becerile­ rini taklit etme başarısı ne kadar büyük olursa, manevi kültürün özgüllüğünü koruma gereği de o kadar büyük olur. Bu fonnül, bana kalırsa, Asya ve Afrika'daki antisömürgeci milliyetçiliğin te­ mel özelliklerinden birisidir. ı ı Chatterjee'nin bu içgörülü teşhisini belki biraz fazla "Hint merkez­ li" bulmak ve coğrafi bakımdan vardığı-"Asya ve Afrika"yı da içe­ ren-kapsamlı sonucu özellikle Hint alt kıtasının 1 9 . yüzyıl deneyi­ mine dayalı çok geniş bir genelleme olarak görmek mümkündür. Tepkici öz kimlikler farklı bölgelerde, farklı zamanlarda gerçekten de çok farklı biçimlerde etkin olabilir. Buna rağmen, Chatterjee'nin Av­ rupa'nın-İngiliz yönetimi sırasındaki Hint altkıtası da dahil-Asya ve Afrika'daki imparatorluklarının birçok kısmında gelişmiş olan eğilim­ lerin önemli yönlerini doğru tespit ettiğini teslim etmek kanımca doğ­ ru olacaktır. Onun bu tespitinin, Hintlileri "manevi yönlerini" öne çı­ karmaya teşvik ettiği kesindir. Bu, önemli ölçüde, Hindistan'ın anali-


1 10

KİMLİK VE ŞİDDET

tik ve bilimsel uzak geçmişine ilişkin oldukça inkarcı emperyalist yo­ ruma gösterilen bir tepkiydi. 12 Bu seçmeci odaklanma, emperyalistle­ rin genel üstünlük iddialarına karşı koymakla birlikte (manevi alan "bizimdir" deniyordu), Hindistan'ın fen ve matematik mirasının çok büyük bir kısmını görmezden gelme-ve arka plana itme-sonucu­ nu doğuruyordu . Nitekim bu tepki, bu bakımdan, James Mill'in Hin­ distan'ın entelektüel geçmişini yanlış yorumlamasına karşı çıkmayıp, tersine onu pekiştirmiş oluyordu. Tepkisel kimliğin genel gelişme kalıbını gösteren bir örnek de var­ dır. Sömürgecilik sonrası dünyanın garipliklerinden biri de, felsefeci Akeel Bilgrami'nin "Müslüman Kimdir?" başlıklı makalesinde çok gü­ zel belirttiği gibi, günümüzde Batılı olmayan çok sayıda insanın ken­ disini su katılmamış "öteki" olarak görmeye yatkın olmasıdır.13 Bu durum onların kendi kimliklerini esas olarak Batılı insanlardan farklı olma şeklinde tanımlamalarına neden oluyor. Bu "ötekiliği" kısmen, kültürel veya politik milliyetçiliği niteleyen çeşitli öz tanımların orta­ ya çıkışında, hatta bu tepkici bakış açısının köktenciliğe yaptığı kat­ kıda görmek mümkündür. Bu "Batılı olmayan"-ve bazen de "Batı karşıtı" olan-görüşler sö­ mürgeci egemenlik karşısında empati duyabileceğimiz bir bağımsız­ lık arayışını içeriyor olsa bile, aslında-olumsuz ve ters biçimiyle­ tamamıyla yabancıya bağımlıdır. Büyülenmiş zihnin diyalektiği derin­ lemesine önyargılı ve asalakça tepkici bir öz algılamaya neden olabi­ lir. Bu tekil düşünme hali aynı zamanda, Batıyla "ödeşmeyi" deneme ve Batı dünyasının geçmiş ve bugünkü suçlarına atıfta bulunarak, gü­ nümüz dünyasında adaleti sağlama arayışı biçimini de alabilir. Aynı zamanda, Batıyı "kendi oyununa getirerek" ya da "Batılıların bile hay­ ranlık duymak zorunda kalacakları" bir toplum kurmaya çalışarak "Batıyı yakalamayı" istemek gibi yapıcı bir biçim de alabilir. Bu yapı­ cı programlar yola getirici ya da cezalandırıcı bir gündemin karşıtlığı­ na ve sağduyudan yoksun öfkesine sahip olmayabilir, ama buna rağ-


Batı ve Batı Karşıtlığı

111

men bunlar da kişinin kimliğini başkalarıyla olan ilişkilerinde derin­ den itaatkar yapar. Dünün sömürgeci efendileri, günümüzün sömür­ gecilik sonrası zihni üzerindeki o muazzam etkisini sürdürmektedir. İnsanın kendisini "öteki" olarak görmesinin başka bir talihsiz so­ nucu, evrenselci politik fikirlerin (özgürlüğün veya demokratik aklın önemi gibi) küresel mirasına Batılılarca el konulmasını çok daha za­ rar verici hale getirmesidir. "Batının" ne olduğuna yanlış teşhis koy­ manın (3 . Bölümde işaret edildiği gibi, çok yaygındır) bedeli çok yüksek olabilir, çünkü böyle bir teşhis Batılı olmayan dünyadaki de­ mokrasiye veya özgürlüğe verilen desteği zayıflatır. Bu yanlış teşhis ayrıca, "Batı bilimi" konusunda yeterince kuşkucu olunması gerekti­ ği gibi bir bahaneyle, bilim ve bilgi alanındaki nesnellik anlayışının altının oyulmasına da yardımcı olabilir. Sömürgeleştirilmiş diyalektiğin Asya ve Afrika'daki insanların ya­ şamlarını zorlaştırmaktaki rolü değişik türden örneklerle gösterilebi­ lir. Özellikle geniş kapsamlı bir sergilemeyi ele alacak olursak, tanın­ mış doktor, önde gelen ırk ayrımcılığı karşıtı aktivist ve küresel poli­ tika geliştiricinin olağanüstü bir karışımı olan Mamphela Ramphele, Güney Afrika'daki AIDS hastalığına karşı yetersiz korunma konusun­ da, "geleneksel olarak beyazların kontrolündeki bilime karşı duyulan güvensizliğin" ırkçılık sonrası Güney Afrika'nın kamusal politikasını nasıl etkilediğini büyük bir içgörüyle ele almıştır. Bu güvensizlik, "ırksal klişeleştirmenin en kötü biçimini alevlendirmekte kolayca kul­ lanılabilecek bir hastalığı kabullenme korkusundan" kaynaklanan ey­ lemsizlik yönündeki başka bir diyalektik etkiye güç katıyordu . 1 4 Sömürgeleştirilmiş zihnin diyalektiği tepkici Batı takıntısı olan in­ sanların yaşam ve özgürlüklerine ağır cezalar kesebilir. Bu tepki, ça­ tışma arayışının-intikam olarak görülenler de dahil-şiddete dayalı biçimlerine başvurduğunda, başka ülkelerde yaşayan insanların da yaşamını mahvedebilir. Bu bölümde, bu iç karartıcı konuya tekrar döneceğim.


1 12

KİMLİK VE ŞİDDET

Asyalı Değerler ve Küçük Meseleler Batılı olmayan tepkici kimlik söylemleri arasında dikkat çekici olan­ larından biri de, çok sayıda Doğu Asyalı yorumcunun şampiyonluğu­ nu yaptığı "Asyalı değerlerde" bulunabilir. Bu, büyük çapta, Batılıla­ rın kendilerinin özgürlük ve haklara ilişkin fikirlerin tarihsel emanet­ çisi oldukları iddiasına (Samuel Huntington'un bu yöndeki iddiaları­ nı daha önce ele almıştık) karşı bir tepkidir. "Asyalı değerlerin" mü­ kemmelliğini savunanlar bu iddiaya karşı çıkmayıp, aslında tam ter­ sini yapıyorlar. Karşı çıkacakları yerde, dedikleri şudur: Avrupa öz­ gürlüğün ve kişi haklarının anayurdu olabilir, buna karşılık "Asyalı değerler" de disiplin ve düzeni gözetir ki, bu da olağanüstü bir ön­ celiktir. Bu görüş Batıya, kendi bireysel özgürlüklerini ve haklarını korumaya devam edebileceğini, ama Asya'nın da düzenli tutumuyla ve disiplinli davranışlarıyla ondan daha iyisini yapacağını söylemek­ tedir. Bu muhteşem "Asyalı" iddianın Batı konusunda takıntılı biçimi­ ni ıskalamak mümkün değildir. "Asyalı değerlerin" bu şekilde yüceltilişinin en iyi biçimlerine-As­ ya'nın geri kalan kısmının da "benzer" bir durumda olduğuna dair birtakım daha iddialı görüşler varsa da-genellikle Tayland'ın doğu­ sundaki ülkelerde (özellikle politik parti liderleri ve hükümet sözcü­ leri arasında) rastlanmaktadır. Örneğin, Singapur'un müthiş eski baş­ bakanı ve Doğu Asya'nın yeniden uyanışının büyük mimarı ve ken­ di çapında vizyon sahibi politik lideri Lee Kuan Yew, "Batının top­ lum ve devlet anlayışı ile Doğu Asya'nın anlayışı arasındaki temel farklılığı" formüle ederken, şöyle bir açıklama yapmaktadır: "Doğu Asyalılar dediğimde, Hint kültürünün kendisi de benzer değerlere vurgu yapmakla birlikte, Çin ile Hint kültürlerinin bir karması olan Güneydoğu Asya' dan ayrı olarak, Kore'yi, Japonya'yı, Çin'i, Vietnam'ı kastediyorum. "15 Lee Kuan Yew devamla, Asyalı değerlere yaptığı vurguyu Batının hegemonyasına, özellikle de ABD'nin politik ege-


Batı ve Batı Karşıtlığı

1 13

menliğine, karşı çıkma gerekliliğine bağlıyor ve Singapur'un "Ameri­ ka'nın uydu devletlerinden biri" olmadığına işaret ediyordu. 1 6 1 993'te Viyana'da toplanan İnsan Hakları Dünya Konferansının bazı resmi delegasyonları Asya ile Batı arasındaki kültür ve değer farklılıklarına vurgu yaptılar. Singapur dışişleri bakanı "evrenselciliğin çeşitliliği reddetmek ya da maskelemek için kullanılması halinde, ide­ al insan haklarının evrenselliğini kabul etmenin zararlı olabileceği" uyarısında bulundu."17 Çin delegasyonu bölgesel farklılıkları vurgula­ makta ve yayınlanan bildirilerde benimsenen bağlayıcı çerçevenin "bölgesel çeşitliliği" göz önünde bulundurmasını güvence altına al­ makta başı çekti. Hatta Çin dışişleri bakanı, Asya'nın sahip olduğu önceliklerin "bireylerin devletin haklarını kendi haklarının önüne ge­ çirmelerini gerektirdiği" cümlesini tutanaklara geçirtti. 18 Bu kültürel teşhisi savunmanın benim için niçin zor olduğuna 3 . Bölümde değinmiştim. Özgürlük ve kamuya açık tartışma fikirlerinin ve temel insan hakları olarak adlandırılabilecek şeylerin desteklen­ mesi meselesi Asya'da-Hindistan'da, Çin'de, Japonya'da ve Doğu, Güneydoğu, Güney ve Batı Asya'nın diğer bazı ülkelerinde-Avru­ pa'da olduğundan daha az dile getirilmiş değildir.19 Burada üzerinde durulması gereken nokta sadece "Asyalı değerler" teşhisinin tartışma­ lı niteliği ve bunun Asya'nın entelektüel mirasının uzanım ve kapsa­ mını ciddi bir biçimde küçümsüyor olması değildir. Buradaki analiz bağlamında, bu görüşün şeceresinin tepeden tırnağa gerici olan nite­ liğinin görülmesi de önemlidir. Hem sömürgecilik sonrası diyalekti­ ğin kendisini Batıdan ayrı tutma ihtiyacı, hem de Asya'nın Avru­ pa'dan çok daha iyi yönleri olduğu iddiasının çoğu Asyalıya çekici geldiği burada açıkça görülüyor. Açıktır ki, Le Kuan Yew'in özel farklılıklar iddiası reddedilecek gi­ bi değildir. Lee'nin söyledikleri ve yaptıklarının, politik özgürlüğün ve demokrasinin-aralarında bu kitabın yazarının da bulunduğu­ Asyalı savunucularına ters düşüyor olması onları olsa olsa üzer, ama


1 14

KİMLİK VE ŞİDDET

yeri geldiğinde Lee'nin hakkını teslim etmemek de olmaz. Özellikle Lee Kuan Yew'in Singapur'unun sadece ekonomik açıdan büyük bir başarı elde etmekle kalmayıp, aynı zamanda azınlık topluluklarına, oldukça büyük azınlıklara sahip çoğu Avrupa ülkesinin kendi azın­ lıklarına veremediği kadar güçlü bir aidiyet, güvenlik ve ortak bir ulu­ sal kimlik kazandırmayı da başarmış olduğunu teslim etmek gerekir. Fransa'da 2005 sonbaharında patlak veren ve ırk ve etnik kökenle bağlantılı kentsel ayaklanmaların bu bakımdan yarattığı karşıtlığı anımsamamak mümkün değil. Bununla birlikte, Asya'nın hem tarih klasikleri hem de çağdaş de­ neyim ve literatürü yansız okunduğunda, Lee'nin Asya'nın değerleri­ ne ilişkin yaptığı genellemeleri savunmanın kolay bir şey olmadığı gerçeği ortada durmaktadır. Lee'nin ve diğerlerinin tezlerinde yer alan Asyalı değerler teşhisinin, Batının özgürlüklerin ve hakların do­ ğal anayurdu olduğu iddialarına gösterilen tepkiden etkilendiği açık­ tır. Lee, bu iddiaya meydan okuyacağı yerde, evet, Batılı özgürlük ve hak fikirleri konusunda fazla bir şey yapmıyoruz, çünkü bizim onlar­ dan daha üstün olduğumuz bir yanımız var, diyerek Batılıların eline koz vermektedir. Batı karşıtı söylemin bu versiyonu da, diyalektik an­ lamda, Batı konusunda takıntılıdır.

Sömürgecilik ve Afrika Geçen yüzyılın özellikle ikinci yarısının en problemli kıtası herhalde Afrika'dır. Yüzyılın ikinci yarısına doğru İngiliz, Fransız, Portekiz ve Belçika imparatorluklarının resmen sona erişine, Afrika'da demokra­ tik gelişmeler olacağına dair güçlü vaatler eşlik etti. Ama bölgenin ana gövdesi çok geçmeden, otoriterliğin ve militarizmin, sivil düzen ile eğitim ve sağlık hizmetlerinin çöküşünün ve yerel çatışmaların, toplumlar arası ihtilafların ve sivil savaşların pençesine düştü .


Batı ve Batı Karşıtlığı

1 15

Afrika'nın daha yeni yeni kurtulmaya başladığı-ama yenisiyle (AIDS gibi) ve eskisiyle (sıtma gibi) kıtanın birçok bölgesini vuran hastalıkların yarattığı muazzam sorunların bu çabaları daha da güçleş­ tirdiği-bu hayal kırıcı gelişmelerin nedenlerine girmenin yeri burası değildir. Bu karmaşık gelişmeleri başka vesilelerle (özellikle Kalkınma

ve Özgürlük adlı kitabımda) yorumlamaya çalıştığım için,20 burada özellikle sömürgeciliğin bu konudaki süregelen rolüne ve büyülenmiş zihnin işleyişine ilişkin birkaç yorumda bulunmakla yetineceğim. Birincisi, Batının dünya üzerindeki egemenliğinin Afrika ekonomi­ lerinin büyüyüp gelişmesini (örneğin Avrupa ve Amerika'daki ihracat pazarlarına, tarım ürünlerine ve tekstil ve diğer mallara yapay olarak dayatılan sınırlamalar ve ancak yeni yeni hafifletilmeye başlayan da­ yanılmaz borç yükü yoluyla) engellemekteki olası rolü konusunda çok şey yazılmış olmasına rağmen, Batılı güçlerin kıtanın yakın zaman politik ve askeri gelişmeleri üzerindeki rolünü görmek de önemlidir. Afrika'nın klasik emperyalizm döneminde yaşadığı talihsizlikleri, görülebileceği gibi, 20. yüzyılın ikinci yarısındaki soğuk savaş döne­ minde yaşadığı kurumsal handikaplar dönemi izlemiştir. Çok ender olarak kabul edilse bile, esas olarak Afrika toprakları üzerinde veri­ len soğuk savaş, süper güçlerin her birinin orada kendisine dost-ve belki de daha önemlisi, kendi düşmanına düşman-askeri rejimler kurmasını getirdi. Kongo'daki Mobuto Sese Seko ya da Angola'daki Jonas Savimbi veya benzerleri gibi askeri derebeyler Afrika'nın sos­ yal ve politik düzenini (ve sonuçta ekonomik düzenini de) çökertin­ ce, kurdukları askeri ittifaka göre, ya Sovyetler Birliği'nden ya da ABD'den aldıkları destekle ayakta durabiliyorlardı. Sivil otoriteye as­ keri yoldan el koyan kişi askeri ittifak kanalından bağlantılı olduğu dost bir süper güçten asla yoksun kalmıyordu. 1950'li yıllarda aktif demokratik politikalar geliştirecek gibi görünen bu kıta çok geçme­ den soğuk savaşın saldırgan taraflarından biriyle bağlantılı militer zor­ baların şu ya da bu türü tarafından yönetilir hale geldi. Bunlar des­ potlukta ırkçı Güney Afrika'yla yarışıyorlardı.


1 16

KİMLİK VE ŞİDDET

Bu tablo artık yavaş yavaş değişiyor ve ırkçılık sonrası Güney Af­ rika bu yapıcı değişime önderlik ediyor. Ne ki, Batı'nın Afrika'daki askeri varlığı-ve kışkırtmaları-gittikçe farklı bir biçim, küresel silah pazarının ana tedarikçisi olma biçimini almıştır. Sık sık yerel savaşla­ rı ve askeri çatışmaları sürdürmek için kullanılan bu durumun sade­ ce yoksul ülkelerin ekonomik geleceğiyle sınırlı olmayan çok yıkıcı sonuçları olmaktadır. Silah satışlarının-ve "dayatmasının"- kıtadaki askeri çatışmaları azaltma konusunda el atılması gereken tek mesele olmadığı açık olmakla birlikte (silah pazarının talep yanı elbette böl­ genin iç sorunlarını yansıtmaktadır), uluslararası yığınsal silah ticare­ tine gem vurulması olağanüstü büyük bir acil ihtiyaçtır. Silahlanma işi, silah satışının donanımın dayatılmasıyla genellikle çok at başı git­ tiği bir alandır. Günümüzde dünya silah pazarının esas tedarikçileri G8 ülkeleri­ dir; 1998-2003 arasında kalan dönemdeki silah satışlarının yüzde 84'ünü bu ülkeler yapmıştır. 21 G8'in Batılı olmayan tek üyesi olan Ja­ ponya aynı zamanda bu birliğin silah ticaretinden uzak duran tek üyesidir. Dünya pazarındaki silah satışlarının yarısını tek başına ABD yapmakta ve bu ihracatının üçte ikisi aralarında Afrika'nın da bulun­ duğu gelişmekte olan ülkelere gitmektedir. Silah kullanımı sadece kanlı sonuçlara yol açmakla kalmamakta, aynı zamanda ekonomi, po­ litik yapı ve toplum üzerinde de yıkıcı sonuçlar yaratmaktadır. Bu, ba­ zı bakımlardan, soğuk savaşın Afrika üzerinde yürütüldüğü 1 960'lı yıl­ lardan 1980'li yıllara kadar uzanan dönemde, dünya güçlerinin Afri­ ka'daki politik militarizmin gelişmesinde oynadıkları, yardımcı olmak­ tan uzak rollerini devam ettirmeleri demektir. Soğuk savaş yıllarında Afrika'daki demokrasinin yıkıma uğratılmasının dehşet verici sorum­ luluğu Dünya güçlerinin omuzlarındadır. Silah satışı ve dayatması bunlara, Afrika'da ve diğer yerlerde askeri çatışmaların tırmanmasın­ da oynadıkları rolü bugün de sürdürme imkanı vermektedir. Yasadı­ şı hafif silah satışları konusunda ortak önlemler alınmasını öngören


Batı ve Batı Karşıtlığı

1 17

anlaşmanın (birkaç yıl önce Kofi Annan'ın ortaya attığı bu çok müte­ vazı önerinin) bile reddedilmesi bu konudaki zorlukları gösteriyor. Bugün Afrika'nın, sömürge geçmişinden ve demokrasisinin soğuk savaş tarafından bastırılmış olmasından kurtulmaya çalışırken karşı karşıya olduğu güçlüklerden biri de, militarizm ve sürekli savaşlar bi­ çimindeki izleyen olgudur ve Batı burada kolaylaştırıcı bir rol oyna­ maktadır. Bugünlerde çok kullanılan uygarlık kategorileştirmesinde, Batıyı sık sık, (Huntington'un deyişiyle) "uygar toplumlara özgü kişi­ sel hak ve özgürlükler geleneğine" sahip olduğundan ötürü yücelt­ mek mümkün olsa bile, bu tezin tarihsel sınırlılığının görülmesinin yanı sıra (buna daha önce değindik), Batının, aralarında Afrika'nınki­ ler de dahil, diğer ülkelerdeki "kişisel hak ve özgürlüklerin" baltalan­ masındaki rolünün dikkate alınması da önemlidir. Batı hükümetleri­ nin kendi ülkelerindeki ölüm tüccarlarının faaliyetlerini sınırlandırıcı ya da önleyici politika değişikliklerine gitmeleri gerekiyor. Sömürge­ leştirilmiş zihnin sömürgecilikten kurtarılmasının Batının uluslararası politikasındaki değişikliklerle tamamlanması gerekiyor. İkincisi, elbette çok sayıda zihinsel sorunlar da var. Kwame Ant­ hony Appiah'ın üzerinde durduğu gibi, "Eğer içsel 'geleneği' ya da dışsal 'Batılı fikirleri' görmezden gelecek olursa, ideolojik sömürgeci­ likten kurtuluş başarısızlığa mahkümdur. "22 Özellikle sık sık tekrarla­ nan, demokrasinin Afrika için uygun olmadığı-"çok Avrupalı bir şey olduğu"-iddiası, 1 960'lı yıllardan 1 980'li yıllara kadar, Afrika'da de­ mokrasi savunuculuğunu zayıflatmakta muazzam olumsuz bir rol oy­ namıştır. Demokrasinin (dünyanın diğer yerlerinde olduğu gibi) Afri­ ka'da yapıcı bir rol oynadığını görme gereğini bir yana bırakacak olursak, bu kültürel sav iki kat daha sakattır, çünkü Batılı bir icat, öy­ le olmasına rağmen, dünyanın diğer kısımlarında da yararlı olabilir (penisilin bunun çok belirgin bir örneğidir) ve çünkü katılımcı ku­ rumsal yönetim geleneğinin, daha önce değindiğimiz gibi, Afrika'da da uzun bir geçmişi vardır.


1 18

KİMLİK VE ŞİDDET

Büyük Afrika antropologları Meyer Fortes ve Edward Evans-Pritc­ hard, 60 yıldan fazla bir süre önce basılmış olan ünlü Afrika 'nın Po­

litik Sistemleri adlı klasik kitaplarında, "Afrika devletinin yapısı, kral ve şef yönetiminin rızaya dayalı olması anlamına geldiğini" savunu­ yorlardı. 23 Gerçi bunda, eleştirmenlerin iddia ettikleri gibi, bir miktar aşırı genelleştirme olduğu belki söylenebilir, ama Afrika'nın politik mirasında hesap sorulabilirliğin ve katılımın önemli ve süregelen bir payı olduğundan kuşku duyulamaz. Afrika'nın demokrasi mücadele­ sine sadece "Batıya özgü demokrasi fikrini" dışarıdan ithal etme giri­ şimi olarak bakmaya çalışıp, bütün bunları görmezden gelmek (daha önce de üzerinde durduğumuz gibi) tümüyle yanlış bir reçetedir. Bu konuda da, yükümlülüklerin çoğulluğunu anlamak ve çoklu kimliklerin yan yana var olmasını kavramak olağanüstü önemlidir -özellikle Afrika'nın sömürgecilikten kurtuluşu bakımından. Appiah kendi babasının "bir Asante, bir Ganalı, bir Farikalı ve bir Hıristiyan ve Metodist olarak, sahip olduğu kimliklere olan çoklu bağlılığının" kendisini nasıl etkilediğini anlatır.24 Çoklu kimlikler dünyasının doğ­ ru anlaşılması, çoklu yükümlülüklerimizin ve aidiyetlerimizin kabul­ lenilmesi konusunda-bu kabullenme şu ya da bu bakış açısına iliş­ kin tek odaklı bir savunmanın bastırmasıyla boğulmak istense bile­ düşünce netliği gerektirir. Zihnin sömürgecilikten kurtuluşu içe kapa­ nık kimlik ve önceliklerden sağlam bir kopuş ister.

Köktencilik ve Batının Merkezliği Şimdi de, çağdaş dünyada belirgin bir varlığı olan ve hem sadakat hem de sosyal hoşnutsuzluk yaratmakta önemli bir rolü olan kökten­ cilik meselesine geçiyorum. Köktenciliğin hem Batıda hem de onun dışında serpilip geliştiği mutlaka belirtilmelidir. Aslında Darwin'in ve evrimci bilimin günümüz Amerika'sının eğitimli kısımlarında dünya-


Batı

ve

Batı Karşıtlığı

1 19

nın her yerinde olduğundan daha fazla ve daha örgütlü muhalefetle karşılaştığı görülüyor. Ne ki, ben burada özellikle Hıristiyan olmayan köktencilik üzerinde duracağım-bu köktenciliğin dünyanın sömür­ gecilik tarihiyle olan bağının anlaşılması önemlidir. Dünyadaki Hıristiyan olmayan köktenci hareketlerden bazılarının sahip olduğu aşırı Batı karşıtı nitelik, bunların aslında Batıya temel­ den bağlı oldukları önermesini inanılması zor bir şey haline getirebi­ lir. Oysa tamamıyla ve kararlı bir biçimde Batılı kavramları ve çıkar­ ları hedef alan değer ve öncelikleri ilerletmeye odaklandıkları ölçü­ de, böyle bir bağımlılıkları olduğu açıktır. İnsanın kendisini şu ya da bu dışsal güç yapısı-bu durumda sömürgeci güç yapısı-karşısında (Akeel Bilgrami'nin bütün ayrıntılarıyla ele alıp incelediği etkili bir kavramı kullanacak olursak) "öteki" olarak görmesi, aralarında İslam köktenciliğinin en ateşli versiyonlarının da yer aldığı, Batı karşıtı kök­ tenci hareketlerin en keskinlerinden bazılarının sahip oldukları inanç sisteminin bir parçasıdır. Müslüman hükümdarların Eski Dünyanın merkezini tuttukları ve o dünya üzerinde sarsılmaz bir güce sahip oldukları günlerde (7. ve 17. yüzyıllar arasında), Müslümanlar kendi kültür ve önceliklerini esas olarak böyle tepkici ifadelerle tanımlamıyorlardı. Gerçi İslamı yay­ mak diğer dinlerin-Hıristiyanlığın, Hinduculuğun, Budizmin ve di­ ğerlerinin-gücünü kırmayı gerektiriyordu ama, Müslümanların ken­ dilerini, dünyadaki birtakım egemen güçlerle karşılaştırarak, "öteki" olarak tanımlamaya ihtiyaçları yoktu. Ama -"Büyük Şeytan"ın ya da başka bir şeyin cisimleşmiş hali olan-Batıya karşı birleşik bir duruş konusundaki diretme ve onunla savaşma konusundaki aşırı taahhüt­ ler Batıyı köktenci bir bakış açısının politik arenasının merkezine oturtunca, o özgüvenli perspektiften bir miktar sapma olur. Müslü­ man üstünlüğünün o ihtişamlı günlerinde böyle bir tepkici öz tanım­ lamaya ihtiyaç yoktu. Böyle bir " ihtiyaca" bugün de kesinlikle fazla gerek yoktur. Müs­ lüman olmak birtakım yapıcı dinsel inançlara sahip olmayı (özellikle,


1 20

KİMLİK VE ŞİDDET

"Allah'tan başka Tanrı olmadığını" ve "Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu" kabul etmeyi) ve (namaz gibi) bazı görevleri yerine getir­ meyi gerektirir. Ama bu geniş dinsel inançlar ve görevler yelpazesi içinde, Müslümanlar dünyevi konulardaki farklı görüşler arasında ter­ cihlerde bulunabilirler ve yaşamlarını nasıl sürdüreceklerine kendile­ ri karar verebilirler. Üstelik günümüzde, dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların ezici çoğunluğunun yaptığı da bundan başka bir şey değildir. Buna karşılık, bazı köktenci İslam hareketleri kendilerine, içinde Batının çok olumsuz ama merkezi rol oynadığı bir sosyal viz­ yon ve politik bakış açısı içeren özel bir alan yaratıyorlar.25 Çağdaş İslam köktenciliği bu anlamda Batıdan beslenme bakımın­ dan asalaksa, zaman zaman ona eşlik eden, Amerika'yı veya Avru­ pa'yı hedef alan terörizm daha da asalaktır. İnsanın yaşamını Batıyı yok etmeye ve Batı için pratik ya da simgesel önemi olan ünlü yapı­ ları havaya uçurmaya adaması, bütün öteki öncelikleri ve değerleri arka plana iten bir Batı takıntısını yansıtmaktadır. Sömürgeleştirilmiş zihnin diyalektiğinden çok büyük cesaret alabilecek takıntılardan bi­ ri de budur. Kaba uygarlık sınıflandırmalarında, büyük ölçüde bulanıklaştırılan bir ayrım da, 4. Bölümde ele aldığımız gibi, (1) kişinin Müslüman ol­ ması-önemli bir kimlik olmakla birlikte bunun o kişinin tek kimliği olması şart değildir-ile (2) kişinin tümüyle ya da esas olarak sahip olduğu İslam kimliğiyle tanımlanması arasındaki ayrımdır. Çağdaş politikaya ilişkin tartışmalarda, Müslüman olmak ile tek bir İslam kimliğine sahip olmak arasındaki ayrım konusunda yaygın olarak ya­ ratılan bu bulanıklığın ardında birtakım kafa karıştırıcı endişeler yat­ maktadır ki, bunlardan birisinin de kaba uygarlık kategorileştirmesi­ ne aşırı bel bağlama olduğu kesindir. Ne ki, Batı karşıtı düşüncede ve söylemde görülen tepkici öz kavramlaştırmaların ortaya çıkması bu kavramsal bulanıklığı daha da artırmaktadır. Kültür, edebiyat, fen ve matematiği paylaşmak dini paylaşmaktan daha kolaydır. İnsanın


Batı

ve

Batı Karşıtlığı

121

kendisini Batıdan kesin çizgilerle ayrılmış "öteki" olarak görme eğili­ mi, Asya ve Afrika'daki insanların çoğunun, öz kavrayışlarının diğer parçalarına kıyasla, kendilerini adadıkları-Batının Yahudi-Hıristiyan mirasından uzaklaştırılmış-Batılı olmayan kimliklerine çok daha bü­ yük vurgu yapmaları sonucunu doğurmaktadır. Üzerinde daha fazla durabilmek için, bu genel sınıflandırma soru­ nunu-köktenciliğe ve terörizme karşı Amerika ve Avrupa'da göste­ rilen kimi tepkilerin yön şaşırtıcı rolünü de içerecek biçimde-tekrar ele almam gerekecek.


6 . BÖLÜM

KÜLTÜR VE ESARET

D

ünya-gerektiğinden daha meydan okuyucu bir biçimde-kül­ türün önemli olduğu sonucuna varmıştır. Haklı olduğu kesin­

dir-kültür önemlidir. Ne ki, sorulması gereken asıl soru şudur: "Kül­ tür hangi bakımdan önemlidir?"1 Kültürü, son iki bölümde ele aldığı­ mız gibi, birbirinden kesinlikle ayrılmış uygarlık ya da din kimlikleri­ ne ait kutucukların içine hapsetmek kültürel özelliklere çok dar bir açıdan bakmak olur. Ulusal, etnik ya da ırksal gruplar türünden di­ ğer kültürel genellemeler de insanların bu niteliklerine ilişkin şaşırtı­ cı derecede sınırlı ve kasvetli bir kavrayışın ortaya çıkmasına neden olabilir. Kültüre ilişkin bulanık bir algı kültürün egemen gücüne iliş­ kin bir kadercilikle birleştiğinde, bizlerden fiilen yanılsamacı bir gü­ cün hayali köleleri olmamız istenir. Bununla birlikte, basit kültürel genellemelerin düşünce tarzımızı belirlemekte büyük bir etkisi vardır. Böyle genellemelerin popüler inançta ve gayri resmi iletişimde çok yaygın olduğu kolaylıkla görü­ lebilir. Üstü örtük ve çarpıtılmış inançlar çoğu zaman ırkçı şakalara ve etnik kara çalmalara konu olmakla kalmazlar, bazen kendilerini büyük teoriler olarak da dışa vururlar. Kültürel önyargılar ile sosyal gözlem arasında (ne kadar sıradan olursa olsun) rastlantısal bir kore-

1 23


1 24

KİMLİK VE ŞİDDET

lasyon söz konusuysa, buradan bir teori doğar ve bu rastlantısal ko­ relasyon ardında hiçbir iz bırakmadan yok olduğunda bile, bu teori ölmeye razı gelmeyebilir. İngiltere'de İrlandalılar hakkında inceden inceye düşünülerek uy­ durulmuş, uzun süre dolaşımda kalmış ve Amerika'da Polonyalılar hakkında uydurulmuş aynı derecede aptalca olanlara benzer şakala­ rı ("Bir elektrik ampulünü değiştirmek için kaç İrlandalı gerekir" tü­ ründen kabalıkları) ele alalım. İrlanda ekonomisinin çok zor durum­ da olduğu dönemlerde, bu kabalıkların ekonominin içinde bulundu­ ğu iç karartıcı duruma yüzeysel olarak çok iyi uyduğu gibi bir izle­ nim doğabiliyordu. Ne var ki İrlanda ekonomisi şaşırtıcı bir hızla bü­ yümeye başladığında bile-nitekim son yıllarda diğer Avrupa ekono­ milerinden daha hızlı büyümektedir (İrlanda şu anda kişi başına dü­ şen gelir bakımından Avrupa'nın neredeyse bütün ülkelerinden daha zengindir)-bu kültürel klişeleştirme ve onun dayandığı sözde köklü ekonomik ve sosyal bağlam düpedüz ve eksiksiz bir zırva olarak çö­ pü boylamadı. Teorilerin-fiilen gözlemlenebilen olgusal dünyaya oldukça karşı koyabilen-kendilerine özgü bir yaşamları vardır.

Hayali Hakikatler ve Gerçek Politikalar Bu tür teoriler genellikle sadece zararsız bir eğlence olmakla kalmaz­ lar. Örneğin, bu kültürel önyargı İrlanda'nın İngiliz devletinden gör­ düğü muamelede bir rol oynadığı gibi, 1 840'lı yıllardaki açlığın ön­ lenmeyişine bile katkıda bulunmuştur. Londra'nın İrlandalıların eko­ nomik sorunları karşısındaki tavrını etkileyen unsurlar arasında kül­ türel yabancılaşmanın da etkisi vardır. İngiltere'deki yoksulluğun ge­ nellikle ekonomik değişime ve dalgalanmalara bağlanmasına karşılık, İrlanda'daki yoksulluğun (politik analizci Richard Ned Lebow'un öne sürdüğü gibi) tembelliğin, kayıtsızlığın ve beceriksizliğin neden oldu-


Kültür ve Esaret

1 25

ğu bir şey olduğu düşüncesi İngiltere'de yaygındı-öyle ki, "İngilte­ re'nin misyonu İrlanda'nın sıkıntılarını hafifletmek değil de, İrlandalı­ ların kendilerini insan gibi hissedip buna uygun davranmalarını sağ­ lamak" olarak görülüyordu. 2 İrlanda'nın ekonomik sıkıntısında kültürel nedenler arayışının çok eskilere, en azından 16. yüzyıla kadar uzandığını Edmund Spenser'in 1 590'da yayımlanmış Periler Ülkesinin Kraliçesi adlı yapıtı çok iyi gösterir. Bu kitapta da bol miktarda görülen, kurbanı suçlama sana­ tına 1840'lı yıllardaki açlık sırasında da etkin bir biçimde başvuruldu ve eski öyküye yeni unsurlar eklendi. Örneğin, İrlandalıların patate­ se olan düşkünlüğü, İngilizlerin bakış açısıyla, yerli halkın kendi başına açtığı felaketler listesine eklendi. Açlık sırasında hazinenin ba­ şında olan Charles Edward Trevelyan, açlığın insanları amansızca öl­ dürmesine rağmen (nitekim, İrlanda'daki açlık sırasında görülen ölüm oranı dünyada kaydı tutulmuş bütün açlık felaketlerinde rastla­ nandan daha yüksekti), Londra'nın elinden geleni yaptığına inandığı­ nı belirtmiştir. Trevelyan, aynı zamanda, (İngiliz yönetimini suçlayacağı yerde) İrlanda'nın çektiği bu belirgin açlığı İrlanda kültürünün sözüm ona kısıtlı ufkuna bağlayarak, oldukça dikkat çekici bir kültürel yorum da getiriyordu: "İrlanda'nın batısındaki köylü sınıfı içinde, yemek pişir­ me sanatı patates kaynatmanın ötesine geçen kadın bulmak zordur. "3 Bu yorum İngilizlerin, başka yerlerin (Fransızların, İtalyanların ve bel­ ki bir adım sonra Çinlilerin de) yemek pişirme sanatını uluslararası düzeyde eleştirmekten geri durmaktan cesaret verici bir şekilde vaz­ geçmeleri olarak görülebilir. Ama İrlanda'daki açlığa getirilen bu kül­ türel açıklamadaki gariplik eksantrik antropoloji kayıtlarına geçmeyi kesinlikle hak etmektedir. Kültürel bağnazlık ile politik zorbalık arasında çok yakın bir bağ­ lantı olabilir. Yöneten ile yönetilen arasında abartılmış bir kimlik kar­ şıtlığı duygusu yaratan güç asimetrisi kültürel önyargılarla birleştirile-


1 26

KİMLİK VE ŞİDDET

rek kurumsal yönetimin ve kamusal politikaların başarısızlığını örtbas etmede kullanılabilir. Winston Churchill, Hindistan'ın 1 947'de İngilte­ re'den bağımsızlığını kazanmasının hemen öncesinde, Bengal'de gö­ rülen 1 943 açlığı konusunda (daha sonra bunun Hindistan'da o yüz­ yıl içinde yaşanan son açlık olduğu görülecekti, çünkü İngiliz idare­ siyle birlikte açlık da yok oldu), buna ora halkının "tavşanlar gibi üre­ mesinin" neden olduğu yolunda ünlü bir yorum getirmişti. Bu, fela­ ketlerin nedenini kötü yönetimde değil, boyunduruk altında tutulan­ ların kültüründe arama şeklindeki yaygın geleneğe özgü bir açıklama tarzıdır ve Bengal'de yaşanan açlık sırasında yapılan gıda yardımının iki ila üç milyon insanın ölümüne neden olacak kadar gecikmesinde bu düşünme alışkanlığının gerçekten kritik bir rolü olmuştur. Churc­ hill, bu konudaki sıkıntısını ifade ederken Hindistan'ı yönetme işini bu kadar zorlaştıran şeyin, Hintlilerin "Dünya'da Almanlardan sonra gelen en hayvani halk" olması olduğunu söylemişti. Kültür teorileri­ nin ne işe yaradığı açıkça görülüyor.

Kore ve Gana Ekonomik azgelişmişliğe getirilen kültürel açıklamalara son zaman­ larda geniş yer verilir oldu. Örneğin, Lawrence Harrison ile Samuel Huntington'un yayına birlikte hazırladıkları Kültür Meseleleri adlı et­ kileyici ve sürükleyici kitaptaki şu savı ele alalım-bu sav Hunting­ ton'un bu kitaba yazdığı "Kültür Önemlidir" başlıklı giriş makalesin­ de yer alıyor: 1990'lı yılların başlarında, Gana ve Güney Kore'nin 1960'lı yıllara ait ekonomik verilerine rastladığımda, bu iki ülkenin o tarihlerde­ ki ekonomilerinin birbirine benzerliği beni şaşırttı. . . . Otuz yıl sonra Güney Kore dünyanın en büyük 14. ekonomisiyle, çokulus-


Kültür ve Esaret

1 27

lu şirketleriyle, büyük miktarda otomobil, elektronik donanım ve diğer karmaşık imalat ürünleri ihracatıyla ve aşağı yukarı Yunanis­ tan'ınkine eşit kişi başına düşen geliriyle bir endüstri devi olmuş­ tu. Dahası, demokratik kurumlarını da sağlamlaştırma yolundaydı. Kişi başına düşen geliri artık Güney Kore'ninkinin yaklaşık beşte biri olan Gana'da bu değişikliklerin hiçbiri olmamıştı. Kalkınma konusundaki bu olağanüstü farklılık nasıl açıklanabilirdi? Bunda birçok etmenin rolü olduğu kuşkusuzdu, ama benim gördüğüm kadarıyla, bu açıklamanın önemli bir kısmını kültüre bağlamak ge­ rekiyordu . Güney Koreliler tasarrufa, yatırıma, çok çalışmaya, eği­ time, örgütlenmeye ve disipline önem veriyorlardı. Ganalıların önem verdiği şeyler farklıydı. Kısacası, kültür önemlidir.5 Bu sıra dışı (ve dile getirilen hakikatlerin üçte ikisinin bağlam dışı ol­ duğu) kıyaslamada ilgi çekici noktalar pekala bulunabilir, ama ortaya konan karşıtlık derinlemesine bir incelemeyi gerektirmektedir. Yuka­ rıda aktarılan açıklamada kullanıldığı şekliyle, bu nedensel öykü ola­ ğanüstü yanıltıcıdır. 1 960'lı yılların Gana'sı ile Kore'si arasında, kültü­ rel yatkınlıklarından başka, çok sayıda önemli farklılıklar da vardı. Birincisi, iki ülkenin sınıfsal yapısı birbirinden çok farklıydı; Güney Kore'de çok daha büyük-ve aktif-bir işadamları sınıfı vardı. İkinci­ si, iki ülkenin politikaları da çok farklıydı; Gana'dan farklı olarak, Gü­ ney Kore hükümeti şirket merkezli bir ekonomik gelişmeyi başlatmak­ ta başlıca harekete geçirici rolü üstlenmeye hazır ve istekliydi. Üçün­ cüsü, Kore ekonomisinin bir yanda Japon ekonomisiyle, öte yanda ABD ekonomisiyle olan sıkı ilişkisi-en azından Kore ekonomisinin genişlemesinin ilk aşamalarında-önemli bir farklılık yaratıyordu. Dördüncüsü-ve belki de en önemlisi-1960'lı yıllara gelindiğin­ de, Güney Kore Gana'ya kıyasla çok daha yüksek bir okuryazarlık düzeyine ve çok daha yaygın bir okul sistemine kavuşmuş bulunu­ yordu. Kore okul eğitiminde kaydettiği ilerlemeyi esas itibariyle İkin­ ci Dünya Savaşı sonrası dönemde, temel olarak kararlı kamusal poli-


1 28

KİMLİK VE ŞİDDET

tikalar sayesinde göstermişti; buna (kültürün bir ülkede olup bitten her şeyi kapsayan bir şey olarak görüldüğü genel anlamı dışında) sa­ dece bir kültür yansıması olarak bakmak mümkün değildir.6 Hunting­ ton'un kültürel determinizme dayanarak vardığı sonucu sözde des­ tekleyen cılız irdeleme, ne Kore'nin yararına bir kültür zaferi ne de Gana'nın geleceğine ilişkin radikal bir kötümserliği haklı çıkarabilir. Bundan kültürel etmenlerin kalkınma sürecinde hiçbir rolü olma­ dığı sonucu çıkmaz. Rol oynarlar, ama sosyal, politik ve ekonomik etkilerden kopuk olarak değil. Bu etmenler değişmez de değildir. Kültürel meseleler, diğer meselelerle birlikte, toplumsal değişimin bir parçası olarak ele alındıklarında, kalkınma süreci ve kimliğimizin do­ ğası da içinde olmak üzere, dünya konusundaki anlayışımızın alabil­ diğine genişlemesine yardımcı olurlar. Sözüm ona değişmez kültürel önceliklerle karşılaşılır karşılaşmaz,

(Huntington'un

"Ganalıların

önem verdiği şeyler farklıydı" demesinde olduğu gibi) bunları derhal olumsuzlamak ne özellikle aydınlatıcı olur ne de belirgin bir yarar sağlar. Onun yerine, değerlerin ve davranışların sosyal değişime-ör­ neğin okullar ve üniversiteler yoluyla-nasıl tepki verdiğini incele­ mekte yarar vardır. 1 960'lı yıllarda (yani Huntington'a her iki ekono­ minin de birbirine oldukça benzer göründüğü dönemde), Gana'dan çok daha okuryazar ve daha eğitimli bir toplum olan Güney Kore'ye bir kez daha atıfta bulunmak istiyorum. Daha önce de sözünü ettiğim gibi, bu iki ülke arasındaki tezat esas olarak Güney Kore'nin İkinci Dünya Savaşı sonrasında izlediği kamusal politikaların ürünüydü . Ama eski kültür özellikleri, savaş sonrasında izlenen eğitim alanında­ ki kamusal politikaları da etkiliyordu. Onu kader yanılsamasından ayırıp, diğer etkilerle ve karşılıklı etkileşim halindeki sosyal süreçler­ le yan yana koyduğumuzda, kültür sosyal değişimi daha iyi anlama­ mıza yardımcı olabilir. Bu iki yönlü bir ilişkidir: Eğitim nasıl kültürü etkiliyorsa, eğitime ön gelen kültür de eğitim politikalarını etkileyebilir. Örneğin, dünya-


Kültür ve Esaret

1 29

da Budist geleneğin güçlü varlık gösterdiği neredeyse bütün ülkele­ rin yaygın okullaşmaya ve okuryazarlığa bir ölçüde hevesle sarılma eğilimi göstermiş olması dikkat çekicidir. Bu sadece Japonya ve Ko­ re için değil, aynı zamanda Çin, Tayland, Sri Lanka, hatta başka ba­ kımlardan geri olan Burma (Myanmar) için de geçerlidir. Budizmin aydınlanma odaklı olması ("Buda" sözcüğünün kendisi de "aydınlan­ mış" anlamına gelir) ve okuma işini rakiplerine bırakacağı yerde ön­ celiği metin okumaya vermiş olması, eğitimin yaygınlaşmasını teşvik ediyor olabilir. Daha geniş bir açıdan bakıldığında, burada muhteme­ len araştırılması ve ders çıkartılması gereken bir şey var demektir. Ne ki, başka ülkelerle temas ve onların deneyimlerinden öğrenme yoluyla büyük pratik farklılıklar yaratabilen bu sürecin etkileşimli ni­ teliğini görmek de önemlidir. İkinci Dünya Savaşının sonunda okul eğitimini yaygınlaştırma konusunda hızlı hareket etmeye karar verir­ ken, Kore'nin sadece eğitime duyduğu kültürel ilgiden değil, aynı za­ manda Japon ve-ABD de dahil-Batı deneyimi temelinde, eğitimin rolü ve önemi konusunda vardığı yeni anlayıştan da etkilendiğini gösteren her türlü kanıt mevcuttur.

Japon Deneyimi ve Kamusal Politikalar Uluslararası etkileşim ve ulusal tepki konusunda Japonya'nın kendi eğitim geçmişinde de daha eski tarihli benzer bir öykü vardır. Japon­ ya (Tokugawa rejimi altında, 17. yüzyıldan itibaren) kendi kendisine uyguladığı yalıtılmışlıktan çıkarken, görece gelişmiş bir okul sistemi­ ne zaten sahipti ve bu başarısında eğitime duyduğu geleneksel ilgi­ nin önemli bir payı olmuştu. Nitekim, 1868'de, Meiji restorasyonu dö­ neminde, Japonya'daki okuryazarlık oranı Avrupa'dan daha yüksek­ ti. Ama buna rağmen, Japonya' da okuryazarlık oranı (tıpkı Avrupa'da da olduğu gibi) hala düşüktü ve belki de en önemlisi, Japon eğitim


1 30

KİMLİK VE ŞİDDET

sistemi, endüstrileşmekte olan Batının bilimsel ve teknik bilgi alanın­ da kaydettiği ilerlemelerden çok kopuktu. 1852'de, Komodor Mathew Perry yeni tasarlanmış, bacasından si­ yah dumanlar tüten buharlı gemisiyle Edo Körfezine daldığında, Ja­ ponlar sadece, bundan etkilenerek-ve bir miktar da dehşete kapıla­ rak-ABD ile diplomatik ve ticari ilişkiler kurmayı kabullenmek zo­ runda kalmadılar, aynı zamanda dünyaya karşı uyguladıkları zihinsel yalıtılmışlıklarını da gözden geçirip tekrar değerlendirmek zorunda kaldılar. Bu durum Meiji restorasyonuna varan politik sürece katkıda bulundu ve onunla birlikte Japon eğitiminin çehresini değiştirme ka­ rarlılığı başladı. 1 868'de ilan edilen Yemin Sözleşmesinde, "dünyanın her yerinden geniş bilgi toplama" ihtiyacı konusunda kararlı bir açık­ lama yer alıyordu .7 Üç yıl sonra, 1872'de çıkartılan Temel Eğitim Yasasında, egıtım konusundaki kararlılık hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak şekilde or­ taya kondu : Gelecekte, tek bir ailesi bile okuryazar olmayan topluluk, tek bir ferdi bile okuryazar olmayan aile kalmayacaktır.s O dönemin en etkili liderlerinden Kido Takayoşi temel meseleyi çok net ifade ediyordu: Halkımızın günümüz Amerikalılarından ya da Avrupalılanndan hiçbir farkı yoktur; bütün mesele eğitim ya da eğitimsizlik mese­ lesidir.9 Japonya'nın 1 9 . yüzyılın sonunda kararlılıkla göğüslediği meydan okuma işte buydu . 1 906 ile 1 9 1 1 arasında, Japonya'nın bütün kent ve köy bütçeleri­ nin yüzde 43 gibi yüksek bir bölümü eğitime aynldı. 1 0 1906 yılında, orduya asker alımıyla ilgilenen subaylar, 19. yüzyılın sonuna kıyasla,


Kültür ve Esaret

131

askere yeni alınan erler arasında okuıyazar olmayan hemen hemen hiç kimseye rastlanmadığını görmüşlerdi. 1910 yılına gelindiğinde, genellikle kabul edildiği gibi, Japonya'da ilkokul çağında olup da okula gitmeyen çocuk kalmamıştı. 1 9 1 3 yılına gelindiğinde, ekono­ mik olarak hala çok yoksul ve azgelişmiş olduğu halde, Japonya dün­ yanın en çok kitap üretilen ülkelerinden biri haline gelmişti-yayım­ lanan kitap sayısı İngiltere'ninkinden daha fazla ve ABD'dekinin ger­ çekten iki katıydı. Nitekim, Japonya'nın tüm ekonomik kalkınma deneyiminin başını büyük ölçüde insani yetenek formasyonu çeki­ yordu ve buna (birbiriyle karşılıklı etkileşim içindeki) kamusal politi­ kalarla destekleyici kültürel atmosferin ikisi de önayak oluyordu . Japonya'nın çarpıcı ekonomik ve sosyal kalkınmasının temellerini nasıl attığının anlaşılması bakımından, ilişkiler dinamiği olağanüstü önemlidir. Bu öyküyü daha da ileriye götürecek olursak, Japonya sadece bir öğrenci değil, aynı zamanda iyi bir öğretmendi de. Japonya'nın eği­ timi yaygınlaştırma ve bunun toplumu ve ekonomiyi dönüştürmekte­ ki belirgin başarı deneyimi doğu ve güneydoğu Asya ülkelerinin kal­ kınma çabalarını derinden etkilemiştir. Doğu Asya mucizesi denen şey, hiç azımsanmayacak ölçüde Japon deneyiminin esinlendirdiği bir başarıdır. Kalkınma ve değişim konusundaki anlayışımızı ilerletmenin yarar­ lı bir yolu, karşılıklı kültürel ilişkilere, bu ilişkileri geniş bir çerçeve içine oturtarak eğilmektir. Bu, hem kültürü hepten boşlamaktan (ba­ zı dar ekonomik modellerin yaptığı gibi), hem de kültüre değişmez bir varlık ve karşı konulmaz etkisi olan bağımsız ve sabit bir kuvvet olarak ayrıcalık tanımaktan (bazı kültür teorisyenlerinin tercih eder göründükleri gibi) farklı bir şeydir. Kültürel kader yanılsaması sade­ ce yanıltıcı olmakla kalmaz, aynı zamanda önemli ölçüde güçten dü­ şürücü de olabilir, zira olumsuz koşullar içindeki insanlarda bir ka­ dercilik ve tevekkül duygusu yaratabilir.


132

KİMLİK VE ŞİDDET

Geniş Bir Çerçevede Kültür Kültürel geçmişimizin davranış ve düşüncemiz üzerinde oldukça bü­ yük bir etkisi olduğu yadsınamaz. Aynı zamanda, tadını çıkardığımız yaşam kalitesi de kuşkusuz kültürel geçmişimizin etkisi altındadır. Bunun kimlik duygumuzu ve kendimizi mensubu olarak gördüğü­ müz gruplarla olan aidiyet algımızı da etkileyebileceği kesindir. Be­ nim burada dile getirdiğim kuşkuculuk, insanın algı ve davranışında kültürün temel önemiyle değil, kültürün bazen ve çok keyfi bir bi­ çimde, toplumsal açmazların merkezi, acımasız ve tümüyle bağımsız belirleyicisi olarak görülmesiyle ilgilidir. Kültürel kimliklerimiz olağanüstü önemli olabilir, ama bunlar tek başlarına ve anlayış ve önceliklerimiz üzerindeki diğer etkilerin tama­ mıyla uzağında değildir. Kültürün insanların yaşam ve eylemleri üze­ rindeki etkisini teslim ederken, bazı belirlemeler yapmak gerekir. Bi­ rincisi, kültür ne kadar önemli olursa olsun, yaşam ve kimliklerimi­ zin belirlenmesinde benzersiz bir öneme sahip değildir. Sınıf, ırk, cin­ siyet, meslek, politik tercih gibi diğer şeyler de önemlidir-hem de çok önemli olabilirler. İkincisi, kültür homojen bir özellik değildir-aynı genel kültür or­ tamı içinde bile büyük farklılıklar olabilir. Örneğin, günümüz İran'ın­ da hem muhafazakar Ayetullahlar hem de radikal muhalifler vardır­ tıpkı Amerika'da (çok sayıdaki diğer düşünce ve davranış okullarına ek olarak) hem doğuştan Hıristiyanlara hem de ateşli inançsızlara yer olduğu gibi. Kültür deterministleri "tek" bir kültür olduğu sanılan şey içindeki heterojenliğin boyutlarını genellikle azımsarlar. Çatlak sesler dışarıdan gelmekten çok, genellikle "içseldir. " Aynı zamanda, kültü­ rün üzerinde yoğunlaşmaya karar verdiğimiz özel yönüne (örneğin dine mi, edebiyata mı yoksa müziğe mi odaklandığımıza) bağlı ola­ rak, karşımıza söz konusu içsel ve dışsal ilişkilere ilişkin çok değişik bir tablo çıkabilir.


Kültür ve Esaret

133

Üçüncüsü, kültür olduğu yerde durmaz. Japonya ve Kore'nin ya­ şadığı ve derin kültürel sonuçları olan eğitim dönüşümünün kısaca özetlediğimiz anısı, değişimin kamuya açık tartışma ve kamu politi­ kasıyla-çoğu zaman görülen-bağlantılı önemini gösteriyordu. İster belirgin olsun ister üstü örtük, her türlü değişmezlik varsayımının al­ datıcılığı yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Kültürel determinizmden yarar­ lanmanın çekiciliği, çoğu zaman, hızla hareket eden bir teknenin du­ rabilmek için kültür çapasını atmaya çalışmasına benzer bir çaresiz­ lik biçimini alır. Dördüncüsü, kültür sosyal algı ve eylemin diğer belirleyicileriyle karşılıklı etkileşim halindedir. Örneğin, ekonomik küreselleşme sade­ ce ticareti artırmakla kalmaz, aynı zamanda beraberinde daha fazla küresel müzik ve sinema da getirir. Kültüre diğer etkilerden bağım­ sız, yalıtılmış bir kuvvet olarak bakılamaz. Genellikle üstü kapalı di­ le getirilen içe kapalılık varsayımı çok aldatıcı olabilir. Ve nihayet, kültürel özgürlük fikri ile kültürel korumaya değer

venne fikri arasında ayrım yapmamız gerekir. Bunlardan birincisi, ön­ celiklerimizi (ya daha fazla hilgi veya daha derin düşünme temelin­ de ya da buna bağlı olarak, adet ve alışkanlıklarımızı değiştirmeye ilişkin değerlendirmelerimiz temelinde) koruma ya da değiştirme öz­ gürlüğümüze odaklanır; ikincisi ise çokkültürlülük söyleminde (çoğu zaman Batıya giden yeni göçmenlerin geleneksel yaşam tarzlarını sürdürmelerini destekleyen) büyük bir mesele haline gelmiştir. Kül­ türel özgürlüğün, haklı olarak değer verilen insani yetenekler arasına dahil edilmesinin kuşkusuz sağlam bir gerekçesi vardır, ama aynı za­ manda kültürel özgürlük ile çokkültürlülüğün öncelikleri arasındaki ilişkinin tam olarak ne olduğuna ilişkin sorgulayıcı bir incelemeye de ihtiyaç vardır. 1 1


1 34

KİMLİK VE ŞİDDET

Çokkültürlülük ve Kültürel Özgürlük Çokkültürlülük son yıllarda önemli bir değer, daha doğrusu, güçlü bir slogan olarak (çünkü dayandığı değerlerin hepsi net değildir) epey bir ilerleme kaydetti. Aynı ülke ya da bölgede farklı kültürlerin eşzamanlı gelişmesi kendi başına önemli bir şey olsa da, çokkültür­ lülük çoğu zaman, bunun kültürel özgürlüğün talep ettiği bir şey ol­ duğu gerekçesine dayanılarak savunulmaktadır. Bu iddianın ayrıntılı olarak irdelenmesi gerekir. Kültürel özgürlüğün önemini, bütün kültürel miras biçimlerinin -söz konusu kişilerin bu uygulamaları eleştirel irdelemeden geçirme ve diğer seçenekler ve fiilen var olan tercihler hakkında yeterli bilgi­ ye erişme imkanına sahip olduktan sonra mı tercih ettiklerine bak­ maksızın-yüceltilmesinden ayırmak gerekir. Kültürel etmenlerin sosyal yaşamdaki ve insanın gelişmesindeki önemli ve kapsamlı rolü konusu son yıllarda çok tartışılmış olsa bile, bu tartışmaların odak noktasını genellikle-açıkça ya da ima yoluyla-kültürün korunması (örneğin, Avrupa'ya ya da Amerika'ya göçen insanların muhafazakar yaşam tarzlarına bağlılıklarını sürdürmelerinin kültürel uyumla her zaman örtüşmemesi) oluşturmuştur. Kültürel özgürlük, diğer öncelik­ lerin yanı sıra, eski geleneklerin-özellikle gençlerin kendi yaşam tarzlarını değiştirmeyi istememeleri halinde-otomatikman onaylan­ masını sorgulama özgürlüğünü de içerebilir. İnsanların karar verme özgürlüğü madem önemlidir, o zaman bu özgürlüğün, sorgusuz sualsiz koruma dayatmasının önceliği tarafın­ dan reddedilmeyip, makul bir biçimde kullanılmasına önem verilme­ lidir. Bu kritik bağlantı, bizim alternatif seçenekleri hesaba katma, söz konusu tercihleri anlama ve ardından, isteme nedenimize karar ver­ me yeteneğimizden oluşur. Bir toplum belirli bir topluluğun, o topluluk üyelerinin özgürce seçtikleri bazı geleneksel yaşam tarzlarına uygun davranmasına izin


Kültür ve Esaret

135

vermiyorsa, kültürel özgürlüğün bundan zarar göreceği elbette teslim edilmelidir. Nitekim, belli bazı yaşam tarzlarının--eşcinsellerin, göç­ menlerin, belli bazı dinsel grupların yaşam tarzlarının-sosyal olarak bastırılmasına dünyanın birçok ülkesinde yaygın olarak rastlanır. Eş­ cinsellerin ya da lezbiyenlerin ya heteroseksüeller gibi yaşamalarında ya da evlerine kapanmalarında ısrarcı olmak sadece bir birörneklik ta­ lebi değil, aynı zamanda tercih özgürlüğünün de inkarıdır. Çeşitliliğe izin verilmiyorsa, çoğu tercihin bir hükmü kalmayacak demektir. Kül­ türel özgürlük için çeşitliliğe izin verilmesi gerçekten önemli olabilir. Eğer (süregelen geleneğin içine hapsedilmek yerine) kişilerin de­ ğer verdikleri biçimde yaşamalarına izin verilir ve bu yönde teşvik edilirlerse, kültürel çeşitlilik zenginleşebilir. Örneğin, etnik bakımdan farklı yaşam biçimlerine (örneğin yemek alışkanlıklarına ya da müzik tercihlerine) uygun davranma özgürlüğü-tam da kültürel özgürlüğe geçerlilik kazandırılmasının bir sonucu olarak-toplumu kültürel ba­ kımdan daha da çeşitlendirebilir. Bu durumda, kültürel çeşitliliğin araçsal önemi doğrudan doğruya kültürel özgürlüğün değerine bağlı olacaktır, zira birincisi ikincisinin ürünü olacaktır. Çeşitlilik aynı zamanda ondan doğrudan etkilenmeyen insanların özgürlüklerinin zenginleşmesinde de pay sahibi olabilir. Örneğin kül­ türel çeşitliliğe sahip bir toplum, başkalarına da keyfini çıkartabile­ cekleri çok çeşitli deneyimler sunarak, onlar için de yararlı olur. Ör­ nek vermek gerekirse, Afrikalı Amerikan müziğinin zengin geleneği­ nin-Afrikalı kökeni ve Amerika'daki evrimi sayesinde-sadece Afri­ kalı Amerikalıların kültürel özgürlüğünü ve öz saygınlıklarını zengin­ leştirmekle kalmayıp, aynı zamanda (Afrikalı Amerikalı olsunlar ya da olmasınlar) bütün insanların kültürel seçenek yelpazesini genişlettiği ve Amerika'nın-aslında tüm dünyanın-kültür coğrafyasını zengin­ leştirdiği rahatlıkla söylenebilir. Bununla birlikte, eğer dikkat odağımızda (kültürel özgürlüğü de kapsar şekilde) özgi.irlük varsa, kültürel çeşitliliğe verilen önem ko­ şulsuz olamaz- insan özgürlüğüyle ve bu özgürlüğün insanların


136

KİMLİK VE ŞİDDET

kendi kararlarını kendilerinin vermesinde oynadığı rolle olan neden­ sel bağlarına göre, kültürel çeşitliliğin değişebilmesi gerekir. Aslında, kültürel özgürlük ile kültürel çeşitlilik arasındaki ilişkinin her zaman olumlu bir ilişki olması şart değildir. Örneğin, kültürel çeşitliliğe sa­ hip olmanın en basit yolu, bazı durumlarda, o anda varlığını tesadü­

fen sürdürmekte olan eskiye ait bütün kültür uygulamalarını olduğu gibi devam ettirmek olabilir (örneğin, yeni göçmenleri eski, sabit usul ve adetlerini sürdürmeye ve mevcut davranış kalıplarını asla değiştir­ memeye-dolaysız ya da dolaylı biçimlerde--özendirmek mümkün­ dür). Ama bunun sonucu, kültürel çeşitlilik adına, kültürel m uhafaza­

karlığı desteklememiz ve insanlardan kendi kültürel geçmişlerine sa­ rılmalarını, haklı gördükleri nedenlerle bile olsa, başka yaşam tarzla­ rını benimsememeye çalışmalarını istememiz gerektiği olacaktır. Oy­ sa bunun bir gereği olarak tercihleri bastırmak, bizi derhal özgürlük karşıtı bir konuma iter ki, böyle bir şey, çok sayıda insanın sahip ol­ mayı arzulayabileceği değişik bir yaşam tarzına ilişkin tercihleri en­ gellemenin yol ve yordamını aramaya başlamak olur. Örneğin Batıdaki muhafazakar göçmen ailelerin yaşlıları, çoğunluk topluluğunun serbest yaşam tarzına imrenecekleri korkusuyla, genç kadınları sıkı göz hapsine alabilirler. O durumda, çeşitlilik kültürel öz­ gürlük pahasına sağlanacak demektir. Asıl önemli olan kültürel özgür­ lükse, o zaman kültürel çeşitliliğe verilen önem buna bağlı ve koşul­ lu bir biçim almak zorundadır. Demek ki, çeşitliliğin erdemi kesinlik­ le o çeşitliliğin nasıl sağlandığına ve korunduğuna bağlıdır. Aslında, kültürel çeşitliliği, farklı insan gruplarının geçmişten mi­

ras aldıkları şeyin bu olduğunu ileri sürerek savunmak kültürel öz­ gürlük üzerine temellendirilmiş bir sav değildir (kültürel çeşitlik ba­ zen sanki "özgürlük yanlısı" bir şeymiş gibi sunulsa dahi). Belli bir kültürün içine doğmuş olmak kesinlikle bir kültürel özgürlük uygu­ laması değildir ve kişinin damgasını taşıdığı bir şeyi-salt ona doğuş­ tan sahip olduğu için-korumak kendi başına bir özgürlük uygula­ ması olamaz. İnsanlara o özgürlüğü yaşama geçirme imkanı fiilen ve-


Kültür ve Esaret

137

rilmedikçe ya da, eğer mevcutsa, bir tercih fırsatının nasıl uygulana­ cağı en azından dikkatle değerlendirilmedikçe, hiçbir şey özgürlük adına haklı gösterilemez. Sosyal sindirme nasıl kültürel özgürlüğü in­ kar edebiliyorsa, özgürlük ihlali de, topluluk üyelerinin başka yaşam tarzlarını tercih etmelerine katlanamayan konformizmin tiranlığının ürünü olabilir.

Okullar, Akıl ve İnanç Özgürlüksüzlük aynı zamanda başka kültürler ve alternatif yaşam tarzları konusundaki bilgi ve anlayış eksikliğinin de ürünü olabilir. Burada söz konusu olan esas meseleyi örnekleyecek olursak, mo­ dern İngiltere'nin o ülkede yaşayan farklı geçmişlere ve kökenlere sa­ hip insanlara büyük ölçüde vermeyi başardığı kültürel özgürlüklerin (tıpkı benim gibi) hayranı olan bir kimse bile, İngiltere'de ( 1 . Bölüm­ de kısaca sözünü ettiğimiz) devlet desteğinde din okulları kurulması yönünde atılan resmi adımları kuşkuyla karşılayabilir. Devletçe finanse edilen mevcut din okullarının sayısının azaltılma­ sı yerine, onlara fiilen yenilerinin (mevcut Hıristiyan okullarının yanı­ na bir de Müslüman, Hindu ve Sih okullarının) eklenmesi, çocukla­ rın geliştirip kullanma imkanına sahip olabilecekleri, akla dayalı dü­ şünmenin rolünü azaltma sonucunu doğurabilir. Üstelik bu, diğer halkları ve grupları anlama ufkunun genişletilmesine büyük ihtiyaç duyulduğu bir zamanda ve akla dayalı kararlar alma yeteneğinin özel önem kazandığı bir sırada olmaktadır. Yeni din okulları çocukların kendi yaşamlarına ait öncelikleri belirleme konusunda akla dayalı ter­ cihler geliştirme imkanlarını daralttığında, onlara dayatılan kısıtlama­ lar özellikle aşırı hale gelmektedir. Bu okullar aynı zamanda, sahip oldukları kimliklerin (milliyet, dil, edebiyat, din, etnik köken, kültü­ rel geçmiş, bilimsel ilgi alanları gibi şeylerle ilintili) çeşitli parçaları-


1 38

KİMLİK VE ŞİDDET

nın nasıl öne çıkartılacağına kendilerinin karar vermesi gerektiği ko­ nusunda da çocukları uyarmamaktadır. Bundan, İngiltere'deki bu yeni din okullarında, önyargıların (ve at gözlüklü vizyonların bile bile geliştirilmesinin) yarattığı sorunların, sözgelimi Pakistan'daki köktenci medreselerdeki kadar aşırı uçlara vardığı sonucu çıkmaz-bu medreseler dünyanın o gerilimli kesimin­ deki hoşgörüsüzlüğün ve şiddetin-ve çoğunlukla terörizmin-üre­ me alanı haline gelmiştir. Ama bu yeni din okullarında akla dayalı düşünmeye ve irdelemeye dayalı tercihlere olan ihtiyaç konusundaki bilinci yeşertme imkanı İngiltere'de bile, ülkedeki daha karışık ve da­ ha az münzevi öğrenim yerlerine kıyasla, çok daha kısıtlı olabilir. Fii­ li imkanlar genellikle geleneksel din okullarındaki imkanlardan bi­ le-özellikle, doğrudan din eğitimine yönelik hatırı sayılır düzeydeki kuşkuculuğa hoşgörülü yaklaşmanın yanı sıra, müfredatlarını geniş tutma geleneğine sahip Hıristiyan okullarındaki imkanlardan bile­ daha azdır (kaldı ki, bu eski okulların da şu andaki kısıtlayıcılıklarını azaltmak mümkündür) . İngiltere'de din okulları yönünde atılan adımlar aynı zamanda ül­ keyi "bir topluluklar federasyonu" haline getirme amaçlı özel bir viz­ yonu da yansıtmaktadır. Oysa yapılması gereken şey, İngiltere'yi bu ülkede yaşayan bütün insanlardan oluşan, dinsel ve topluluk temelli ayrımların (dil, edebiyat, politik tercih, sınıf, cinsiyet, yerleşim yeri ve diğer özelliklere ilişkin farklılıkların yanı sıra) sadece bir parçasını oluşturduğu, çeşitli farklılıklar gösteren bir kolektif bütünlük haline getirmektir. Akla dayalı düşünme ve tercihlerde bulunma imkanına henüz yeterince sahip olmamış çocukları tek bir özel kategorileştirme kriterine sahip sağlam kutucuklara soktuktan sonra, onlara "Sahip ol­ duğunuz ve olabileceğiniz tek kimlik işte budur" demek haksızlıktır. Akademinin,

konuşmacısı

olma

ayrıcılığına

sahip

olduğum

2001 'deki yıllık konferansına sunduğum ("Öteki İnsanlar" başlıklı) tebliğde, bu "federasyon" yaklaşımının çok problemli olduğunu ve özellikle de göçmen ailelerden gelen İngiltereli çocukların insani ye-


Kültür ve Esaret

1 39

teneklerinin gelişimini önemli ölçüde engelleyeceğini savundum. 12 Benim bu tebliği sunmamdan sonra (Temmuz 2005'te), İngiltere do­ ğumlu ama çok yabancılaşmış genç adamların Londra'da gerçekleş­ tirdiği intihar bombacılığı olayları öz algılama ve bunun İngiltere'de­ ki gelişimi sorununa yeni bir boyut kazandırdı. Ne ki, federalci yak­ laşımın temel sınırlılığının terörizmle arasında kurulabilecek olası bağlantının çok ötesine geçtiğini söyleyebilirim. Tartışmamız gereken önemli sorun ortak insanlığımızın bununla olan ilişkisinden ibaret de­ ğildir-bu, gereğini yerine getirmekte okulların kritik rol üstlenebile­ ceği (ve geçmişte de çoğu kez üstlendiği) bir konudur. Buna ek ola­ rak bir de, insan kimliklerinin birbirinden ayrı çok sayıda biçim ala­ bileceğini ve insanların kendilerine ne gözle bakacaklarına karar ve­ rirken akıllarını kullanmak zorunda olduklarını ve belli bir toplulu­ ğun üyesi olarak doğmuş olmaya nasıl bir önem atfedeceklerini kav­ rama gibi önemli bir mesele vardır. Bu meseleyi son iki bölümde ele alma fırsatım olacak. Aklın uzanımını (eleştirel irdeleme de içinde) daraltmak yerine ge­ nişleten sekterlik ve bağnazlıktan uzak bir okul eğitiminin önemini ne kadar vurgulasak azdır. Shakespeare bu konudaki düşüncesini di­ le getirirken şöyle diyordu: "Bazı insanlar büyük doğar, bazıları bü­ yüklüğü sonradan yakalar ve bazı insanlara da büyüklük dayatılır. " Çocukların eğitiminde, önlerinde uzun bir yaşam duran gençlere kü­

çüklüğün "dayatılmadığından" emin olmamız gerekir. Burada çok şe­ yin geleceği söz konusudur.


7 . BÖLÜM

KÜRESELLEŞME VE KÜRESEL SESLER

D

ünya hem göz kamaştıracak kadar zengin, hem de iç karartacak kadar yoksuldur. Çağdaş yaşamımızda görülmemiş bir bolluk ve

artık bir veri olarak kabul ettiğimiz kaynaklar, bilgi ve teknoloji üze­ rinde atalarımızın hayal dahi edemeyeceği kadar büyük bir hakimi­ yetimiz var. Ama dünyamız aynı zamanda iğrenç bir yoksulluk ve korkunç bir yoksunluk içinde. Akıl almayacak kadar çok çocuk kötü besleniyor, kötü giyiniyor, kötü muamele görüyor ve aynı zamanda cahil ve gereksiz yere hasta. Her hafta milyonlarca insan kökü kazı­ nabilecek ya da en azından insanları yığınlar halinde öldürmesi ön­ lenebilecek hastalıklar yüzünden yok olup gidiyor. Çocuklar, doğ­ dukları yere bağlı olarak, ya büyük bir refahın araç ve kolaylıklarına sahip olabiliyorlar ya da çaresiz bir yoksunluk içinde yaşama olasılı­ ğıyla baş başa kalıyorlar. Değişik insanların sahip oldukları imkanlardaki muazzam eşitsiz­ lik, küreselleşmenin ezilenlerin çıkarına hizmet ettiği yönündeki kuş­ kuları artırıyor. Nitekim, küreselleşme karşıtı denilen protesto hare­ ketlerinin sloganları bu hayal kırıklığı duygusunu çok iyi yansıtıyor. Küresel ilişkilerin herkesin yararına olmaktan çok, esas olarak çeliş­ kili ve karşıt olduğu tezinden yola çıkan protestocular, dünyanın ezi-

141


142

KİMLİK VE ŞİDDET

len insanlarını küreselleşmenin bedeli saydıkları şeylerden kurtarmak istiyorlar. Küreselleşmeye yönelik eleştiriler sadece, dünyanın dört bir tarafında, Seattle'de, Washington'da, Quebec'de, Madrid'de, Lon­ dra'da, Melbourne'de yapıla gelen gösterilerde yüksek sesle dile ge­ tirilmekle kalmıyor. Bu endişeler aynı zamanda, ateşli gösterilere ka­ tılmak istemeyen ama zenginliğin muazzam asimetrisini oldukça ada­ letsiz bulan ve kınanması gerektiğini düşünen çok daha geniş bir kit­ lenin de sempatisini kazanıyor. Bazıları bu eşitsizliklerde, küresel bir kimliğin harekete geçirmesi beklenebilecek şu ya da bu ahlaki kuv­ vetin kesin başarısızlığını da görüyor.

Küresel Sesler ve Kamuya Açık Akıl Yürütme Burada, yoksunlukları ve bölünmüş yaşamları küreselleşmenin bede­ li olarak görmenin yanlış olduğunu, bunların daha çok sosyal, poli­ tik ve ekonomik düzenlemelerin başarısızlığının eseri ve tamamen koşullara bağlı olduğunu, küresel yakınlaşmanın kaçınılamaz refakat­ çileri olmadığını savunacağım. Bununla birlikte, aynı zamanda, küre­ selleşme karşıtı olarak bilinen eleştiricilerin, üzerinde düşünülmesi ve değerlendirilmesi gereken bir dizi ciddi sorunun kamuoyunun gün­ demine taşınmasında yapıcı ve önemli katkıları olabileceğini-ve ço­ ğu zaman olduğunu-da savunacağım. Nedenlere ilişkin ciddi bir teşhis bazı bakımlardan yersiz olsa da, varlığı kesin olan ciddi sorun­ ların aşılabilmesi için yapılması gerekenler konusunda aydınlatıcı bir irdelemenin başlamasını buna rağmen sağlayabilir. Francis Bacon'un 400 yıl önce (1605'te) Öğrenmenin İlerleyişi baş­ lıklı bilimsel incelemesinde işaret ettiği gibi, "Kuşkuların kayda geçi­ rilmesinin ve oıtaya atılmasının ikili bir yararı vardır. " Bunlardan bi­ rincisi yalındır: Bizi "yanlışlara karşı" korur. İkinci yararı, Bacon'a gö­ re, anlayışımızı zenginleştirme etkisi yaratabilecek bir irdeleme süre-


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 43

cini başlatma ve ilerletmede kuşkunun rolüyle ilgilidir. Bacon'un işa­ ret ettiği gibi, "üzerinde durup düşünmeden geçip gidilen" meseleler salt "kuşkuların müdahalesi" nedeniyle "dikkat ve özenle gözlemle­ nir" hale gelir. ı Küreselleşme ve küresel ekonominin niteliği konusunda ciddi so­ rular sormak-özelikle genç ve şamatacı protestocuların kullandığı belli bazı sloganlar çok su götürür olduğunda bile-yapıcı bir diya­ lektik katkı getirebilir. Küresel ekonomik ilişkilerin, küreselleşme kar­ şıtı bakış açısının özetleri biçiminde çarpıcı gazete manşetlerine yan­ sıyan sonuçlarının uğursuzluğu iddialarına kuşkuyla bakmak için haklı nedenler bulunabilir. Gene de protestocuların ön plana çıkara­ bileceği-ve çoğu zaman çıkardığı-ciddi sorunları ince eleyip sık dokuyan bir incelemeye tabi tutmak şarttır. Nitekim, bunun başlattı­ ğı tartışmalar küresel kamuoyunun önemli meseleler üzerinde akıl yürütmesi için bir temel oluşturabilir. Demokrasi (3. Bölümde üzerin­ de durulduğu gibi) özünde kamuoyunun akıl yürütmesiyle ilgili bir şey olduğuna göre, "küresel kuşkuların" yarattığı bu tartışmalar, kü­ resel demokrasiyi uygulamanın (ister istemez ilkel) bir biçimine yapı­ lan basit ama muhtemelen önemli katkılar olarak görülebi!ir.2

Eleştiri, Dile Getirme ve Küresel Dayanışma Burada protestocuların ve küreselleşmeye kuşkuyla bakan diğer çev­ relerin gündeme getirdiği özlü soruları ele alacağım ve aynı zamanda küreselleşme savunucularının sundukları karşı savları inceleyeceğim. Ama ondan önce, bu tartışmaların-açıkça ya da ima yollu-içerdiği küresel kimliğin niteliği üzerinde kısaca durmak istiyorum. Küresel­ leşmeye çok geniş kapsamlı birtakım eleştiriler getirenler, bu vicdan­ sız dünyada, etkin bir küresel dayanışma duygusunun içler acısı yok­ luğuna kuvvetle parmak bastıklarını düşünüyorlar. Derin iç karartıcı


1 44

KİMLİK VE ŞİDDET

uluslararası meseleler ele alınırken, etkin küresel ahlak konusundaki belirgin eksiklik karşısında karamsarlığa kapılmamak elde değil. Ama gerçekten ahlaken münzevi bir dünyada mı yaşıyoruz? Ma­ dem küresel dayanışma duygusu gerçekten bu kadar anlamsızdır, o zaman neden dünyanın dört bir yanında ("küreselleşme karşıtı" pro­ testocular ve gerçekten daha başka birçokları da dahil) bu kadar çok sayıda insan dünyanın içinde bulunduğu durumdan bu kadar rahat­ sız olsunlar ve dezavantajlı ve yoksunluk içindeki insanların durumu­ nu-gürültülü bir biçimde de olsa-bu kadar ateşli bir biçimde dile getirsinler? Protestocuların kendileri de dünyanın dört bir yanından geliyor-bunlar sadece Seattle ya da Melboume ya da Cenevre ya da Edinburg'un yerel sakinleri değiller. Muhalifler dünya halklarını pen­ çesine aldığını düşündükleri ciddi eşitsizlik ve adaletsizlikleri protes­ to etmek için birlikte davranmaya çalışıyorlar. Eğer küresel aidiyet diye bir şey yoksa ve küresel adaletsizlik kim­ seyi ilgilendirmiyorsa, o zaman dünyanın bir ucunda yaşayan insan­ ların uğradıkları haksızlıklar dünyanın öteki ucundaki kadın ve er­ kekleri niçin bu kadar endişelendiriyor? Protestocu hareketlerin (ka­ bul edelim ki, bazen çok gürültücü bir biçimde) dile getirdikleri kü­ resel hoşnutsuzluk, küresel bir kimlik duygusunun ve küresel etik konusundaki birtakım endişelerin varlığının kanıtı olarak göıülebilir. Burada, "küreselleşme karşıtlığı" teriminin, bu ad altında dile ge­ tirilen hoşnutsuzluğun niteliğini niçin iyi tarif etmediğini ele almam gerekiyor. Ama adına ne dersek diyelim, bu sınırları belirsiz hoşnut­ suzluğun kendisi, hem duyulan kaygıların (insani etiği ve kapsamlı politik tercihleri de zımnen kapsayan) konusu bakımından, hem de dünyanın dört bir yanında yarattığı geniş ilgi ve katılım biçimi bakı­ mından, büyük bir küresel olgudur. Bu endişelerin altında yatan kapsamlı kimlik duygusu milliyet, kültür, topluluk ya da din sınırlarının çok ötesine geçmektedir. Bu kadar çok sayıda insanı dünya nüfusunu bölen adaletsizlik olarak gördükleri şeye meydan okumak üzere harekete geçiren, bu çok


Küreselleşme ve Küresel Sesler

145

kapsayıcı aidiyet fikrini gözden kaçırmak mümkün değildir. Aslında, küreselleşme karşıtlığı olarak adlandırılan bu eleştiri belki de günü­ müz dünyasınin en küresel ahlak hareketidir.

Entelektüel Dayanışma Bütün bunlar küreselleşme karşıtı eleştiri konusuna ciddiyetle eğilme­ nin önemini daha da artırıyor. Gerçi küreselleşme çağdaş dünyanın en çok tartışılan konularından biridir ama, tümüyle iyi tanımlanmış bir kavram da değildir. Kültürel ve bilimsel etkilerin sınırları aşan şekilde genişlemesinden ekonomik ve iş ilişkilerinin dünyanın her yerini kap­ sar hale gelmesine kadar, çok sayıda küresel etkileşim geniş küresel­ leşme başlığı altında toplanmaktadır. Küreselleşmenin toptan redde­ dilmesi sadece küresel şirketlere zarar vermekle kalmaz, aynı zaman­ da, dünya nüfusunun en dezavantajlı kesimlerini de dahil, bütün in­ sanlar için yararlı olabilecek fikir, anlayış ve bilgi hareketlerini de tır­ panlar. Şu halde, küreselleşmenin kapsamlı bir şekilde reddi güdülen amacın kendisine zarar verebilir. Küreselleşme karşıtı protestoların söyleminde hepsi iç içe geçmiş gibi görünen farklı soruları birbirin­ den ayırmaya şiddetle ihtiyaç vardır. Bilginin küreselleşmesi, "yerel bilginin" önemi konusunda haklı olarak söylenebilecek bütün iyi şey­ lere rağmen, yüksek düzeyli bir farkındalığı özellikle hak ediyor. Küreselleşme, hem gazete sayfalarındaki tartışmalarda hem de dikkat çekici çok sayıda akademik makalede, genellikle bir Batılılaş­ ma süreci olarak görülüyor. Nitekim, bu olguyu büyük bir sevinçle -bir bayram havasında-karşılayanlar arasında küreselleşmeyi Batı uygarlığının dünyaya yaptığı bir katkı olarak görenler bile var. Aslın­ da, bu sözüm ona mantıklı yoruma güzelce stilize edilmiş bir tarih de eşlik etmektedir. Her şey Avrupa'dan başladı: Önce Rönesans, sonra Aydınlanma ve Endüstri Devrimi geldi ve Batıda yaşam standartlarını


1 46

KİMLİK VE ŞİDDET

ciddi şekilde yükseltti. Şimdi olan, Batının bu büyük başarılarının dünyaya yayılmasıdır. Küreselleşme, bu bakış açısına göre, sadece iyi bir şey olmakla kalmaz, aynı zamanda Batının dünyaya bir armağa­ nıdır da. Tarihin bu şekilde yorumlanmasının şampiyonluğunu ya­ panlar sadece bu büyük nimetin çok sayıda insan tarafından bir kü­ für gibi algılanmasından değil, aynı zamanda Batının dünyaya bah­ şettiği bu büyük nimetin Batılı olmayan nankör dünya tarafından te­ pilip horlanma biçiminden de rahatsızlık duyuyorlar. Gerçi iyi stilize edilmiş çoğu öyküde olduğu gibi, bu öyküde de bir miktar hakikat payı vardır, ama içinde yapay bir küresel bölünmeyi besleyen epey bir fanteziyi de barındırmaktadır. Bunun dışında, aynı oranda dikkat çeken ve ciddi ölçüde saptırı­ cı bir rol oynayan başka bir öykü-bazı bakımlardan "karşıt" bir öy­ kü-de vardır. Bu öykü, küreselleşmenin merkezinde Batı egemenli­ ğinin durduğunu kabul etmekte ve küreselleşmeyle bağlantılı kötü özellikleri buna atfetmektedir. Bu eleştirilerde küreselleşmenin sahip olduğu iddia edilen Batılı karakterine genellikle belirgin ve zarar ve­ rici bir rol biçilmektedir (bu olgu süregelen protesto hareketlerinin söyleminde kolayca görülebiliyor). Nitekim, küreselleşme zaman za­ man Batı egemenliğiyle bağlantılı bir şey-aslında Batı emperyalizmi­ nin devamı-olarak görülmektedir. Küreselleşme karşıtı hareketlerin farklı parçalarının farklı ilgi alanları ve öncelikleri olmakla birlikte, bu protestoların çoğunda Batı egemenliğinden duyulan hoşnutsuzluğun önemli bir rol oynadığı kesindir. Küreselleşme karşıtı harekette yer yer "Batı karşıtı" bir unsurun da bulunduğu açıkça görülmektedir. Ya dinle (İslam köktenciliği gibi) ya bölgeyle (Asyalı değerler gibi) ya da kültürle (Konfüçyüsçü etik gibi) Batılı olmayan değişik türden kim­ liklerin yüceltilmesi (bunu 4-6. Bölümlerde ele almıştık) küresel ayrı­ lıkçılığın tutuşturduğu yangını körükleyebilir. Eleştirici irdelememize başlarken şöyle bir soru sorulabilir: "Küre­ selleşme gerçekten Batının yeni bir laneti midir?" Genel olarak ifade


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 47

etmek gerekirse ve bana kalırsa, küreselleşme ne yeni, ne kaçınılmaz olarak Batılı bir şey, ne de bir lanettir. Küreselleşmenin, binlerce yıl boyunca, seyahatler, ticaret, göç, kültürel etkilerin yaygınlaşması ve (bilim ve teknoloji alanındakiler de dahil) bilgi ve anlayışın yayılma­ sı yoluyla dünyanın ilerlemesine katkıda bulunduğu doğrudur. Bu küresel karşılıklı ilişkilerin dünyanın değişik ülkelerinin ilerlemesin­ de çoğu zaman verimli sonuçları olmuştur. Üstelik, küreselleşmenin aktif aktörleri bazen Batının çok uzağında yaşıyorlardı. Bunu örneklemek için, geriye dönüp, bir önceki bin yılın sonun­ dan çok, başına bakmak istiyorum. MS 1 000 dolaylarında, bilimin, teknolojinin ve matematiğin küresel yayılması eski dünyanın niteliği­ ni değiştirmekle birlikte, bu yayılma o tarihte büyük ölçüde bugün gördüğümüz yayılmanın tam tersi yönündeydi. Örneğin, MS 1 000 dünyasının ileri teknolojileri saat ve demir zincirli asma köprü, uçurt­ ma ve mıknatıslı pusula, kağıt ve matbaa, yaylı tüfek ve barut, el ara­ bası ve döner çarktan oluşuyordu. Bin yıl önceki dünyanın bütün bu ileri teknoloji örnekleri Çin'de iyice yerleşmişti ve yaygın biçimde kullanılıyordu ve haşka yerlerde neredeyse hiç bilinmiyordu. Küre­ selleşme bunları, Avrupa da dahil, dünyanın dört bir yanına taşıdı. Thomas Carlyle Çeşitli ve Eleştirel Makaleler adlı yapıtında "mo­ dem uygarlığın üç büyük unsurunun Barut, Matbaa ve Protestan Dini" olduğunu iddia eder. Protestanlığın ortaya çıkışında Çin'i ne övmek ne de suçlamak mümkünse de, Carlyle'nin uygarlık bileşenleri listesinde Çinlilerin katkısı üç kalemden ikisini oluşturmaktadır: barut ve matbaa. Ne ki, bu listenin kapsamı Francis Bacon'un 1 620'de yayımlanmış No­ vum

Organ um 'unda yer alan, Çinlilerin uygarlık bileşenlerine yaptığı

katkı listesinden ("matbaa, barut ve mıknatıs") daha dardır. Benzer bir hareket, 3. Bölümde ele aldığımız gibi, Doğunun Batı matematiği üzerindeki etkisinde de söz konusudur. Ondalık sistem 2 . v e 6. yüzyıllar arasında Hindistan'da ortaya çıktı v e çok gelişti ve da­ ha sonra Arap matematikçileri tarafından da geniş bir biçimde kulla-


148

KİMLİK VE ŞİDDET

nıldı. Güney ve batı Asya'daki matematiksel ve bilimsel buluşların öncülüğünü Aryabhata, Brahmaguphta ve Harezmi gibi seçkin aydın­ lar yapıyordu. Bu yapıtlar Avrupa'ya esas olarak 1 0 . yüzyılın son çey­ reğinde ulaştı ve Avrupa'nın dönüşümüne büyük katkısı olan bilim­ sel devrimde önemli bir rol oynayarak, geçen bin yılın ilk yıllarını önemli sonuçlar yaratacak şekilde etkilemeye başladı. Küreselleşme aktörlerinin kimliği hakkında söylenecek tek bir şey varsa, o da bu kimliğin ne sadece Batılı, ne bölgesel olarak Avrupalı, ne de kaçınıl­ maz bir biçimde Batı egemenliğiyle bağlantılı olduğudur.

Bölgesel Olan ile Küresel Olan Fikir ve uygulamaların küreselleşmesine "Batılılaşmaya" neden oldu­ ğu gerekçesiyle karşı çıkılması gerektiği biçimindeki yanlış teşhis, (5. Bölümde üzerinde kısaca durulduğu gibi) sömürgecilik ve sömürge­ cilik sonrası dünyada oldukça gerici bir rol oynamıştır. Bu teşhis dar bir bölgesel bakış açısını kışkırttığı gibi, bilim ve bilginin sınırlar öte­ si ilerlemesine de zarar vermektedir. Aslında sadece kendi amacına zarar vermekle kalmamakta, aynı zamanda Batılı olmayan toplumla­ rın kendi topuklarına-hatta o çok değer verdikleri kültürel topukla­ rına-ateş etmeleri sonucunu bile doğurabilir. Bu "yerelci" bakış açısının kendine özgü gerici niteliğini örnekle­ yeyim. Hindistan'da, 19. yüzyılda, Batılı fikir ve kavramların bilim ve matematikte kullanılmasına yönelik karşı çıkışı ele alalım. İngiliz ida­ resi altındaki Hindistan'da yer alan bu tartışma, Batılı eğitime mi odak­ lanmalı, yoksa (sanki tek alternatif buymuş gibi) Hindistan'ın kendine özgü eğitimine mi, biçimindeki daha geniş kapsamlı anlaşmazlığa denk düşmektedir; bu bağdaştırılması imkansız bir ikilem gibi görülü­ yordu. 1835'te, Hindistan eğitimi üzerinde olağanüstü etkili olmuş olan "Tutanak"ı kaleme almış olan, korkutucu ve güçlü İngiliz idare-


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 49

cisi T. B. Macaulay gibi "Batılılaştırmacılar" Hindistan geleneğinde hiç­ bir erdem bulamıyorlardı. Şöyle diyordu: "Bunlar arasında [Hint dili­ nin ve geleneğinin savunucuları arasında] iyi bir Avrupa kütüphanesi­ nin tek bir rafının bile Hindistan ve Arabistan'ın tüm yerli edebiyatına bedel olduğunu reddedebilen tek bir kişiye olsun rastlamadım. "3 Yer­ li eğitim savunucuları, kısmen öç almak amacıyla, geleneksel bilginli­ ği ve klasik Hint eğitimini tercih ederek, Batıdan gelen her şeye karşı çıkıyorlardı. Ama tarafların, her iki yaklaşımda da, büyük çapta, zo­ runlu bir dışlayıcılık olması gerektiğini kabul ettikleri görülüyordu. Ne ki, kültür ve uygarlıklar arasındaki karşılıklı ilişkiler veri alın­ dığında, bu varsayımın birtakım çok garip sınıflandırma sorunlarına yol açması kaçınılmazdı. Yaygın uluslararası ilişkilerin niteliğine iliş­ kin çarpıcı bir örnek, trigonometride kullanılan "sinüs" teriminin doğ­ rudan Batı trigonometrisinden alınıp Hindistan'a gelişidir. Bu modern terimin (yani "sinüs"ün) 19. yüzyılın ortalarında doğrudan İngilte­ re'den gelerek eski Sanskritçe kavramların yerini alması Hindistan kültürüne yönelik Anglo-Sakson istilasının bir başka örneği olarak görülmüştü. Oysa, işin komik tarafı, "sinüs" aslında bu kritik önemdeki trigo­ nometrik kavramın Sanskritçe karşılığının çeşitli dönüşümlerden geç­ miş haliydi ve Hint kökenliydi. Bu kavram ve terimin izlediği göç yo­ lu aslında fikirlerin geçmişteki-ve özellikle "modern çağ öncesi"­ küreselleşmesi hakkında bir fikir vermektedir. 5 . yüzyıl matematikçi­ si Aryabhata "sinüs" kavramını geliştirmiş ve geniş bir şekilde kullan­ mıştı: Ona jya-ardha adını vermişti ki, bu Sanskritçe'de "kiriş yarısı" demektir. Terim daha sonra, Howard Eves'in Matematiğin Tarihi'nde anlattığı gibi, ilginç bir göç yolu izlemiştir: Aryabhata buna ardha-jya ("yarım kiriş") ve jya-ardha ("kiriş yarı­ sı" dedi ve terimi jya ("kiriş") biçiminde kısalttı. Araplar bu jya 'dan fonetik olarak jiba 'yı türettiler ki, Arapların yazıda sesli harfleri kullanmama adetleri nedeniyle jb biçiminde yazılıyordu. Oya jiba,


1 50

KİMLİK VE ŞİDDET

teknik anlamı bir yana bırakıldığında, Arapça'da anlamı olmayan bir sözcüktü. Daha sonraları, bu anlamsız jiba sözcüğünün kısalt­ ması olan jb ile karşılaşan yazarlar onun yerine jaib sözcüğünü ge­ çirdiler ki, aynı harfleri içermekle birlikte Arapça'da "koy" ya da "körfez" anlamına geliyordu. Daha sonraları, Arapça'dan çeviri ya­ pan Cremonalı Gherardo (1 1 50 dolaylarında), bu Arapça jaib söz­ cüğünün Latince'deki karşılığı olan [ve koy ya da körfez anlamına gelen] sinus sözcüğünü kullandı ve bizim bugün kullandığımız si­ nüs de işte buradan gelmektedir.4 Dünya tarihinin kültürel ve entelektüel karşılıklı bağlantıları veri alın­ dığında, neyin "Batılı" olup neyin olmadığı sorusunun yanıtını bul­ mak kolay değildir. Aslında, Aryabhata'nın jya 'sı Çince'ye ming ola­ rak çevrilmiş ve yue jianliang ming gibi (sözlük karşılığı "ay evreleri­ nin sinüsleri") yaygın olarak kullanılan tablolarda kullanılmıştır. Eğer Macaulay dünyanın entelektüel tarihini biraz daha iyi biliyor olsaydı, o çok hayran olduğu Avrupalı kitaplara ayrılmış "tek rafa" bakmakla yetinmezdi. Hint yanlısı muhalifleri de Batılı kitaplar konusunda bu kadar kuşkucu olmazlardı. Şayet Avrupa, ikinci bin yılın başlangıcında, Çin, Hint, İran ve Arap dünyası kökenli matematiğin, fen ve teknolojinin küreselleşme­ sine direnmiş olsaydı, ekonomik, kültürel ve bilimsel bakımdan çok daha yoksul olurdu. Aynı şey, yönü artık değişmiş olsa bile, günü­ müz için de geçerlidir. Bilim ve teknolojinin küreselleşmesine (bazı protestocuların iddia ettikleri gibi) Batı emperyalizmi olduğu gerek­ çesiyle karşı çıkmak, sadece Batılı sayılan bilim ve teknolojinin ardın­ da yatan ve dünyanın değişik yerlerinden gelen küresel katkıları gör­ mezden gelmekle sınırlı kalmaz, aynı zamanda-entelektüel alışveriş sürecinden bütün dünyanın ne kadar geniş bir biçimde yararlandığı göz önüne alındığında--çok aptalca bir uygulama kararı olur. Avru­ palıların birinci bin yılın başında Doğunun bilim ve matematik üze­ rindeki etkisini reddetmesi ne kadar büyük bir hata olacak idiyse, bu


Küreselleşme ve Küresel Sesler

151

olguyu fikir ve inanç empeıyalizmine ya da Avrupa sömürgeciliğine indirgemek de (söz konusu söylemin yaptığı genellikle budur) aynı derecede ciddi ve maliyeti yüksek bir hata olur. Küreselleşmenin emperyalizmle gerçekten bağlantılı meseleleri ol­ duğunu da elbette görmezden gelmemeliyiz. Geçmişin istilaları, sö­ mürgeci egemenlikleri, yabancı yönetimleri ve istilaya uğrayan halk­ ların aşağılanması çok değişik biçimlerde bugün de geçerliliğini ko­ rumaktadır (meselenin bu yönünü daha önce, özellikle 5. Bölümde ele aldık). Ama küreselleşmeyi esas olarak geleceğin emperyalizmi olarak görmek büyük hata olur. Küreselleşme emperyalizmden çok daha büyük-ve ondan olağanüstü daha önemli-bir süreçtir.

Ekonomik Küreselleşme ve Eşitsizlik Ne var ki, küreselleşme karşıtı protestocular birkaç değişik kampa mensuplar ve bazı "ekonomik küreselleşme" karşıtlarının (bilim ve edebiyat da dahil) fikirlerin küreselleşmesiyle hiçbir sorunları yoktur. Bunların özenli dikkat isteyen görüşlerinin-bilimin, teknolojinin ve anlayışın küreselleşmesinin dünyaya çok olumlu katkılarda bulundu­ ğu gerekçesiyle-bir yana itilmesi kesinlikle doğru değildir, çünkü bu, ekonomik küreselleşme eleştiricilerinin hiçbir şekilde inkar etme­ dikleri bir şeydir. Ne ki, ekonomik küreselleşmeye özgü çok sayıda olumlu kazanım da dünyanın değişik yerlerinde görülmektedir. Küresel ekonominin Japonya, Çin ve Güney Afrika gibi yerkürenin çok değişik bölgeleri­ ne ve farklı boyutlarda, Brezilya'dan Botswana'ya kadar, başka yerle­ re de büyük maddi refah getirdiğini görmezden gelemeyiz. Birkaç yüzyıl önce, sadece birkaç ender refah adacığı dışında, dünyaya yay­ gın bir yoksulluk hakimdi. Thomas Hobbes'in 165l 'de yayımlanmış

Leviathan adlı klasik kitabında dediği gibi, insanların yaşamı, oldukça


1 52

KİMLİK VE ŞİDDET

birörnek denilebilecek derecede, "kötü, yabani ve kısa" idi. Hem ül­ keler arasındaki geniş karşılıklı ekonomik ilişkiler hem de kalkınma­ ya yönelik ekonomik teşvikler ve modern üretim yöntemlerinin kulla­ nımı o yoksulluğun aşılmasında olağanüstü etkili ve yararlı olmuştur. Dünyanın dört bir yanındaki yoksulların yaşam koşulları bakımın­ dan kaydedilen ilerlemenin onları çağdaş teknolojinin, ticaret ve de­ ğiş tokuşun yarattığı değerli fırsatların ve kapalı ekonomiye kıyasla açık toplumun hem sosyal hem de ekonomik nimetlerinin büyük üs­ tünlüklerinden mahrum bırakarak da gerçekleştirilebileceğine inan­ mak mümkün değildir. Çok yoksun ülkelerin insanları modern tek­ nolojinin meyvelerinden (özellikle AIDS tedavisinde kullanılan yeni icat edilmiş ilaçlardan-bu ilaçlar Amerika ve Avrupa'daki AIDS has­ talarının yaşamlarını değiştirmiştir) yararlanabilmek için çırpınıyorlar; şekerden tekstile kadar, çok daha zengin bir mal çeşitliliğine sahip olabilmek amacıyla, zengin ülkelerin pazarlarına daha fazla erişebil­ mek için didiniyorlar; ve dünya meselelerinde daha fazla söz sahibi olabilmeyi ve daha fazla dikkate alınmayı istiyorlar. Eğer küreselleş­ menin sonuçları konusunda kuşkular varsa, bunun nedeni sıkıntı içindeki insanlığın kendi kabuğu içine kapanmak istemesi değildir. Aslında, günümüzde karşı karşıya olunan belli başlı pratik mey­ dan okumalar; ekonomik bağlantıların, teknolojik ilerlemenin ve po­ litik fırsatların olağanüstü getirilerinden-yoksun ve mazlumların çı­ karlarının yeterince dikkate alınmasını sağlayacak şekilde-iyi yarar­ lanma olasılığını da içermektedir. Bu da, küresel ekonomik ilişkilerin kaldırılıp çöpe atılması meselesi değil, küreselleşmenin muazzam ya­ rarlarının daha adilane paylaşılması meselesidir. "Küreselleşme karşı­ tı" hareketlerin kullanmayı yeğlediği terminolojiye rağmen, yakınma­ ların merkezindeki sorunu, küresel ekonomik ilişkilere girmemenin daha yararlı olacağı iddiasına değil, şu ya da bu biçimde, yığınsal kü­ resel eşitsizliğin ve yoksulluğun gerçekten var olmasına ve dayanık­ lılığına bağlamak gerekir.


Küreselleşme ve Küresel Sesler

153

Küresel Yoksulluk ve Küresel Adalet Peki, küresel eşitsizlik ve yoksulluğa ne demeli? Hem küreselleşme karşıtı denilen protestocuların hem de "küreselleşme yanlılarının" söylemlerindeki-açık ya da ima yollu-bölüşüm sorunlarının bir miktar eleştirel ince eleyip sık dokumaya tabi tutulması gerekir. Nite­ kim ben, bu meselenin birtakım garip ve dağınık soruların popüler­ liğine kurban gittiği görüşündeyim. Bazı "küreselleşme karşıtları" merkezdeki sorunun, dünyadaki zenginler daha da zenginleşirken yoksulların daha da yoksullaşması olduğunu savunuyorlar. Bunun gerçekten gözlemlendiği özellikle La­ tin Amerika ve Afrika gibi bazı durumlar söz konusu olsa bile, bu ol­ gunun her yerde rastlanan birörnek bir durum olduğu söylenemez; ama asıl kritik mesele bu değil, günümüzün küresel ekonomisinin merkezi adalet ve eşitlik sorunlarını anlamanın doğru yolunun bu olup olmadığıdır. Öte yandan, küreselleşmenin coşkulu ve kararlı savunucuları ço­ ğu zaman dünya yoksullarının (sık sık iddia edildiği gibi) daha da yoksullaşmadıklarını, bunların yoksulluklarının genellikle azaldığını dile getiriyor ve esas olarak bu görüşü savunuyorlar. Özellikle ticare­ te ve değiş tokuşa katılan yoksulların daha da yoksullaşmadıkları, ter­ sine zenginleştikleri kanıtına atıfta bulunuyorlar. Yoksulların küresel ekonomiye katılmaları madem onları daha da zenginleştiriyor (öne sürdükleri sav budur), o zaman küreselleşmede yoksullar için adalet­ siz olan bir şey yoktur: "Bundan yoksullar da yararlanıyor-sızlanma­ ya ne gerek var?" Meselenin merkezindeki sorunun bu olduğu kabul­ lenilecek olursa, esas olarak ampirik olan tüm tartışma hangi tarafın haklı olduğunu belirleme meselesi etrafında dönecek demektir: "Kü­ reselleşmeye katılan yoksullar daha mı yoksullaşıyor, yoksa daha mı zenginleşiyor (haydi söyle, söyle bakalım, hangisi doğru)?" Ama sorulması gereken soru gerçekten bu mudur? Bana kalırsa, kesinlikle değildir. Adaletsizlik meselesine bu açıdan bakmanın iki


1 54

KİMLİK VE ŞİDDET

sorunu vardır. Birincisi, hem devre dışı bırakma hem de dayatma so­ runları da içinde olmak üzere (bunları birazdan ele alacağız), günü­ müzde var olan küresel fırsatlar veri alındığında, çoğu insanın küre­ sel ekonomiye girmekte zorlanıyor olması gerçeğinin görülmesi so­ runudur. Ticaretten kazanç sağlayanlar üzerinde yoğunlaşmak, bu ti­ caretten dışlanan-ve kendilerine etkin bir biçimde kucak açılmayan-milyonlarca insanı ayrıcalıklı insanların faaliyetlerinin dışında bırakmaktadır. Burada dışlanma, eşitsiz dahil edilme kadar önemli bir sorundur. Böyle bir dışlanmışlığın çaresi, ülke içi ekonomik politika­ lardan (temel eğitim, sağlık hizmetleri ve ev içi ekonomik faaliyete mikro kredi sağlanması gibi) radikal bir kopuşu gerektirdiği kadar, diğer ülkelerin de-özellikle zengin ülkelerin de-kendi uluslararası politikalarını değiştirmelerini gerektirir. Bir kere, ekonomik olarak gelişmiş ülkeler gelişmekte olan dünyanın ihraç ürünlerine-hem ta­ rım hem de tekstil ürünlerine ve diğer endüstri ürünlerine-daha çok kucak açarak durumda büyük bir farklılık yaratabilirler. Bunlar aynı zamanda yoksul ülkelerin özgürlüğünü büyük ölçüde sınırlayan eski borçlarının insani-ve gerçekçi-bir biçimde nasıl halledileceğine ilişkin sorunları da içermektedir (son yıllarda bu yönde birtakım adımların atılmaya başlamış olması çok iyi bir gelişmedir). 5 Ayrıca, yardım ve kalkınma desteği gibi-hakkında değişik politik kanaatler olsa bile, asla ilgisiz bir dikkat odağı sayılamayacak-büyük bir me­ sele daha vardır.6 Şu andaki patent hakları gibi, mevcut yasal hüküm­ ler üzerinde tekrar düşünülmesi gerekenler de dahil (bunu birazdan ele alacağım), el atılmayı bekleyen daha birçok mesele vardır. Ne ki, ikinci sorun hem çok daha karmaşıktır hem de çok daha net bir anlayış gerektirir. Küreselleşen ekonomiye katılan yoksullar bir miktar daha zenginleşseler bile, bundan yoksulların karşılıklı eko­ nomik ilişkilerin ve bunun getirdiği geniş potansiyellerin yararların­ dan adil pay aldıkları sonucu çıkmaz. Kaldı ki, böylelikle uluslarara­ sı eşitsizliklerin marjinal bir artış mı yoksa azalış mı gösterdiği gibi bir


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 55

soru sormak da yeterli değildir. Günümüz dünyasını niteleyen ürkü­ tücü yoksulluğa ve baş döndürücü eşitsizliklere karşı isyan etmek ya da küresel işbirliğinin yararlarının hakça paylaşılmamasını protesto etmek için, eşitsizliğin sadece büyük olmakla kalmayıp, aynı zaman­ da marjinal olarak büyümekte olduğunu iddia etmek şart değildir. Farklı gruplardan ve birbirinden çok ayrı kimliklerden oluşan bir dünyadaki adalet meselesi bundan daha geniş bir anlayışı gerektirir. Hiçbir işbirliğinin söz konusu olmadığı duruma kıyasla, işbirliğinin getirdiği birtakım kazançlar varsa, tarafların hepsinin yararına olabi­ lecek çok sayıda alternatif düzenleme yapmak mümkün demektir. İş­ birliği ihtiyacına rağmen, bu yararların paylaşımı çok farklılık göste­ rebilir (buna bazen "işbirliği çatışması" deniyor).7 Örneğin, yeni en­ düstrilerin kurulmasından elde edilen önemli kazanımlar olabilir, ama bu yararların işçiler, kapitalistler, girdi satıcıları, çıktı alıcıları (ve tüketicileri) ve söz konusu yerlerdeki gelir artışından dolaylı yarar sağlayanlar arasında paylaşımı sorunu hala vardır. Söz konusu payla­ şımlar değiş tokuşa ve üretime hükmeden göreceli fiyatlara, ücretle­ re ve diğer ekonomik parametrelere bağlı olacaktır. O nedenle, sade­ ce, hiçbir işbirliği yapılmadığı duruma kıyasla, bütün tarafların pay al­ dığı birtakım kazanımların var olup olmadığını sormakla yetinmeyip (çok sayıda alternatif düzenleme için söz konusu durum bu olabilir), kazanım paylaşımının adil ya da kabul edilebilir olup olmadığını da sormak yerinde olur. Matematikçi ve oyun teorisyeni (ve Sylvia Nasar'ın harika biyog­ rafisinden yararlanılarak çekilmiş Akıl Oyunları adlı olağanüstü başa­ rılı film sayesinde adı artık her eve girmiş olan) John Nash'ın yarım yüzyıldan daha uzun bir süre önce (1950'de yayımlanmış ve kendisi­ ne 1 994'teki Nobel İktisat Ödülünü veren İsveç Kraliyet Akademisi­ nin onun yapıtları arasında saydığı makalesinde) tartıştığı gibi, mer­ kez sorun belli bir düzenlemenin, hiçbir işbirliği olmadığı duruma kı­ yasla, daha iyi olup olmadığı değildir (oysa çoğu alternatif düzenle-


1 56

KİMLİK VE ŞİDDET

me için söz konusu olan budur) . Tersine, ana sorun, mevcut çeşitli alternatifler arasından çıkacak belirli bölüşümlerin-onlar yerine ter­ cih edilebilecek diğerleri veri alındığında-adil olup olmadıklarıdır.s İşbirliğine eşlik eden bir paylaşım düzenlemesinin adaletsiz olduğu eleştirisinin (ister sektörel ilişkiler, ister aile düzenlemeleri, isterse uluslararası kurumlar bağlamında dile geliyor olsun), sadece-işbirli­ ğinin söz konusu olmadığı durumlara kıyasla-bundan bütün tarafla­ rın kazançlı çıktığına işaret edilerek çürütülmesi mümkün değildir (sözüm ona etkili olan şu sav böyle bir çürütme çabasını çok iyi yan­ sıtır: "Bundan yoksullar da yararlanıyor-sızlanmaya ne gerek var?") Bu, çok sayıda-muhtemelen sınırsız sayıda-alternatif düzenleme için söz konusu olabileceğine göre, asıl mesele burada değil, bütün tarafların farklı kazanım paylarına sahip olacakları çeşitli alternatifler

arasından yapılacak tercih meselesidir. Bunu bir benzetmeyle göstermek mümkün. Eşitsiz ve cinsiyetçi bir aile düzenlemesinin adaletsiz olduğunu savunabilmek için, aile diye bir şey olmasaydı kadınların durumunun daha iyi olacağını ("Sü­ regelen aile içi iş bölümünün kadınlar bakımından adil olmadığını düşünüyorsanız, neden ailenizi terk etmiyorsunuz?") göstermek ge­ rekmez. Mesele bu değildir-aile içinde daha iyi bir düzenleme pe­ şinde olan kadınlar, buna alternatif olarak ailesiz yaşama olasılığını önermiyorlar. Anlaşmazlık konusu aile sistemi içindeki yarar paylaşı­ mının, yapılabilecek alternatif düzenlemelere kıyasla, mevcut kurum­ sal düzenleme içinde ciddi bir biçimde eşitsiz olup olmadığıdır. Kü­ reselleşme konusundaki tartışmaların çoğunun üzerinde yoğunlaştığı, yerleşik ekonomik düzenin yoksulların da yararına olup olmadığı meselesi, asıl değerlendirilmesi gereken nokta bakımından tamamıy­ la yetersizdir. Bunun yerine sorulması gereken soru, yoksulların eko­ nomik, sosyal ve politik fırsat eşitsizliklerinin daha az olduğu, daha iyi-ve daha adil-bir düzenlemeye kavuşmalarının mümkün olup olmadığı ve eğer mümkünse, bunu sağlayacak olan uluslararası ve


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 57

ülke içi yeniden düzenlemelerin neler olabileceğidir. Gerçek kavga bu noktada verilmektedir.

Daha Fazla Adalet Olanağı Ama bundan önce ele alınması gereken birtakım ön meseleler vardır. Daha adil bir küresel anlaşmaya ekonomik ve sosyal ilişkileri kapsa­ yan küresel sistemi baştan aşağı altüst etmeden varmak mümkün mü­ dür? Özellikle, farklı grupların küreselleşmiş ekonomik ve sosyal iliş­ kiler çerçevesinde elde ettikleri şeyleri küresel pazar ekonomisinin yararlarına zarar vermeden ya da bunları yok etmeden değiştirmek mümkün müdür, diye sormamız gerekir. Küreselleşme karşıtı eleşti­ rilerde bu sorunun yanıtının olumsuz olması gerektiği biçiminde, ço­ ğu zaman zımnen dile getirilen inanç, dünyanın küresel pazarlar ko­ nusundaki geleceğine ilişkin kasvet ve kötümserliğin yaratılmasında kritik önemde bir rol oynamıştır ve küreselleşme karşıtı denilen pro­ testocuların böyle anılmasının nedeni de budur. Özellikle, özel faali­ yetlere, kamusal girişimlere ve pazar dışı kurumlara ilişkin kurallar ile pazarların varlığı ne şekilde bağdaştırılıyor olursa olsun, "pazarın

kendi çözümü" diye bir şeyin her durumda var olacağına ilişkin ga­ rip ve yaygın bir varsayım vardır. Kolayca anlaşılabileceği gibi, bu ya­ nıt aslında bütünüyle yanlıştır. Pazar ekonomisinin kullanılması çok farklı mülkiyet kalıplarıyla, kaynak mevcudiyetiyle, sosyal imkanlarla ve (patent yasaları, antit­ röst düzenlemeler, sağlık hizmetleri ve gelir desteği koşulları vb. tü­ ründen) faaliyet kurallarıyla uyumludur. Pazar ekonomisi, bu koşul­ lara bağlı olarak, farklı fiyatlar, farklı ticaret hadleri, farklı gelir dağı­ lımları ve daha genel anlamda, çok farklı genel sonuçlar yaratır.9 Ör­ neğin, kamu hastanelerinin, okullarının ve üniversitelerinin kuruldu­ ğu ya da kaynakların bir gruptan başka bir gruba kaydırıldığı her se-


158

KİMLİK VE ŞİDDET

ferinde, pazar sonuçlarına yansıyan fiyat ve miktarlar kaçınılmaz ola­ rak değişir. Pazarlar kendi başlarına hareket etmezler-edemezler. Ekonomik kaynak ve mülkiyet dağılımı da içinde, pazarlara hükme­ den koşulları hesaba katmayan, "pazarın kendi çözümü" diye bir şey yoktur. Sosyal güvenliğe ve diğer destekleyici kamu müdahalelerine yönelik kurumsal düzenlemelerin getirilmesi veya güçlendirilmesi de önemli sonuçlar yaratabilir. Merkezdeki soru, pazar ekonomisinden yararlanılsın mı, yararla­ nılmasın mı değildir-ve olamaz. Bu sığ soruyu yanıtlamak kolaydır. Bugüne kadar dünyanın hiçbir ekonomisi, pazarlardan ve pazarlara dayalı üretim koşullarından hatırı sayılır ölçüde yararlanmadan, seç­ kinlerin göz kamaştırıcı yaşamları dışında, yaygın bir bolluk yaratma­ yı başarabilmiş değildir. Pazar ilişkilerinin sunduğu değiş tokuş ve uzmanlaşma imkanlarından geniş bir biçimde yararlanmadıkça, genel ekonomik bolluk yaratmanın imkansız olduğu sonucuna varmak zor değildir. Ama bu-{kamusal sağlık hizmetleri gibi) toplu tüketilen mallar nedeniyle ve aynı zamanda, (son zamanlarda çok tartışıldığı gibi) pazar ekonomisinin değişik katılımcılarının sahip olabileceği asimetrik-ve daha genel olarak, eksik-enformasyonun önemi ne­ deniyle-pazar ekonomisinin işleyişinin çoğu durumda önemli ölçü­ de ve kesinlikle aksayabileceği temel gerçeğini asla yadsımaz. ıo Ör­ neğin kullanılmış bir otomobilin alıcısı o otomobil hakkında onu sa­ tan sahibine kıyasla çok daha az şey bildiği için, insanlar değiş tokuş kararlarını kısmi bilgisizlik ve özellikle de eşitsiz bilgi koşulları altın­ da verirler. Ne ki, önem ve ciddiyet taşıyan bu sorunlar pazar ekono­ misinin işleyişini tamamlayan uygun kamu politikalarıyla giderilebilir. Ama ekonomik ilerleme beklentisini yok etmedikçe, pazar kurnmla­ rından tümüyle vazgeçmek kolay değildir. Aslında, pazarlardan yararlanmak nesir konuşmaktan çok farklı de­ ğildir. Onsuz bir şey yapmak kolay değildir, ama çoğu şey komışma­ yı tercih ettiğimiz nesrin ne olduğuna bağlıdır. Kiireselleşmiş ilişkiler


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 59

içinde pazar ekonomisi tek başına işlemez-aslında, belli bir ülke

içinde bile tek başına işleyemez. Mesele pazarı da kapsayan genel sis­ temin, çeşitli mümkün kılıcı koşullara (örneğin maddi kaynakların na­ sıl dağıtıldığına, insan kaynaklarının nasıl geliştirildiğine, iş ilişkilerinin tabi olduğu kurallara, yürürlükteki sosyal güvenlik sistemine, teknik bilgi paylaşımının yaygınlığına vb.) bağlı olarak, sadece çok farklı so­ nuçlar yaratabilmesinden ibaret değildir, aynı zamanda o mümkün kı­ lıcı koşulların da hem ulusal hem de küresel düzeyde etkin olan eko­ nomik, sosyal ve politik kurumlara kritik bağımlılığı vardır. Ampirik incelemelerin yeterince gösterdiği gibi, eğitim ve okurya­ zarlığa, epidemiolojiye, toprak reformuna, mikro kredi imkanlarına, öıgün yasal korumalara vb. ilişkin kamusal politikalar pazar sonuç­ larının niteliğini büyük ölçüde etkilemektedir ve bütün bu alanların her birinde, yerel ve küresel ekonomik ilişkilerin sonuçlarını kökten değiştirebilecek kamusal önlemler yoluyla yapılabilecek şeyler vardır. Dünya ekonomisini niteleyen eşitsizlik ve asimetrileri değiştirmek için anlaşılması ve kullanılması gereken şey işte bu karşılıklı bağım­ lılıklar kümesidir. Tek başına pazar ilişkilerinin küreselleşmesi, dün­ ya refahı açısından çok yetersiz bir yaklaşım olabilir.

Dışlamalar ve Dayatmalar Dünyada daha adil ekonomik ve sosyal düzenlemeler için çalışmanın karşısına dikilen çok sayıda çetin sornn vardır. Örneğin, küresel ka­ pitalizmin genellikle, diyelim demokrasinin kurulması ya da kamu eğitiminin yaygınlaşması veya toplumun mazlumları için sosyal im­ kanların artırılması gibi meselelere kıyasla, pazarla çok daha fazla il­ gilendiğinin çok sayıda kanıtı vardır. Çokuluslu firmalar da, çoğu üçüncü dünya ülkesinin kamu harcamalarının yaygın cehaleti, sağlık hizmetlerinden yoksunluğu ve yoksulların karşı karşıya olduğu diğer


1 60

KİMLİK VE ŞİDDET

engellerin kaldırılması yerine, yönetici sınıfların ve ayrıcalıklı işçilerin yararına öncelik veren alanlara yönlendirilmesi konusunda önemli et­ kilerde bulunabilirler. 1 1 Latin Amerika' da, Afrika' da ve kimi Asya ül­ kelerinde gözlemlenen bu ters bağlantılarla yüzleşmek ve uğraşmak gerekmektedir. Bunlar eşitlikçi gelişmenin önünde aşılmaz bir engel oluşturmasalar bile, aşılabilir engellerin hangileri olduğuna net teşhis­ ler konması ve fiilen aşılmaları önemlidir. Küresel ekonominin süregelen eşitsizlikleri, aşılması gereken çe­ şitli kurumsal başarısızlıklarla yakından bağlantılıdır. Düzeltilmesi ge­ reken ciddi dışlamalara ek olarak, bir de, temel küresel adaletin sağ­ lanması bakımından el atılması gereken ciddi dayatma sorunları var­ dır. Bu sorunların çoğu ilgili literatürde geniş bir şekilde tartışılmış­ tır.12 Ne ki, bu meselelerin bazıları kamuya açık tartışmalarda şimdi­ ye kadar olduğundan daha büyük bir dikkati hak etmektedir. Yoğun acıların yanı sıra kalıcı yoksunluğa da neden olan ve garip bir biçimde yeterince tartışılmayan küresel "dayatmalardan" biri de, bir önceki bölümde tartıştığımız, dünya güçlerinin küreselleşmiş silah ticaretine katkısıyla ilgilidir (son yıllarda uluslararası pazarda satılan silahların neredeyse yüze 85'inin satıcısı, dünya liderliğinde temel rol oynayan büyük güçlerin oluşturduğu GS ülkeleri olmuştur).13 Bu, şu anda ağırlıklı odak noktasını oluşturan, terörizmi gemleme ihtiyacı­ nın-çok önemli olan bu ihtiyacın-ötesine geçecek şekilde, yeni küresel girişimleri acilen gerektiren bir alandır. Zararlı dayatmaların arasında, yoksul ülkelerin ihracatını frenle­ yen, çok sınırlayıcı-ve verimsiz-ticaret engelleri de vardır. Bir baş­ ka önemli mesele, AIDS gibi hastalıklar için ihtiyaç duyulan-ve ge­ nellikle çok ucuza üretilebileceği halde lisans ücretleri nedeniyle pa­ zar fiyatları çok yüksek olan-yaşam kurtarıcı ilaçların kullanımı ko­ nusunda kendi amacına ters düşen engeller oluşturması söz konusu olabilecek eşitsiz patent yasalarıdır. İlaç alanında buluşçu araştırma­ ların kökünü kurutacak türden ekonomik koşulların yaratılmaması


Küreselleşme ve Küresel Sesler

161

kesinlikle önemli olmakla birlikte, gerçekte, bir yanda dünya yoksul­ larına bu yaşamsal önemdeki ilaçları satın alma imkanını verirken, bir yanda da araştırmalar için iyi teşvikler temin edebilecek değişken fi­ yatlandırma imkanları yaratanlar da dahil, çok sayıda akıllı uzlaştırıcı düzenlemeler vardır. Satın almaya güçleri yetmeyen yoksulların ilaç satın alamamasının ilaç üreticilerine sağlanan teşviklere hiçbir katkı­ sının olamayacağı unutulmamalıdır; sorun, verimliliği esas alan dü­ şünceler ile eşitlik taleplerini-akıllıca ve insani bir biçimde, küresel verimlilik talepleri kadar adalet taleplerini de yeterince dikkate ala­ cak şekilde-birleştirmektir. Şu anda var olan ve kendi amacına ters düşen egemen patent re­ jimlerinin, pahalı ilaçları satın alma gücü çok sınırlı olan dünya yok­ sulları için özellikle yararlı olacak (tekrarlanmayan aşılar da dahil) ye­ ni ilaçlar geliştirme amaçlı tıbbi araştırmalara sağladığı teşvikler de çok yetersizdir. Düşük gelirli insanlara özel yararı olacak tıbbi buluş üretimine verilen teşviklerin uzanımı gerçekten çok sınırlı kalabilir. İlaç araştırmalarının harcayacak geliri fazla olan insanlara hizmet et­ meye yönelik güçlü önkabulleri bunu çok iyi yansıtmaktadır. Pazar ekonomisinin niteliği ve işleyişinde kar hesaplarının kaçınılmaz ola­ rak oynadığı rol veri alındığında, ağırlığın teşvik kalıplarında köklü değişikler yaratabilecek başlangıçlara verilmesi gerekir. Bunlar, fikir mülkiyeti haklarında değişiklik yapmaya yönelik yasal düzenlemeler­ den (buna farklı buluş türlerinden elde edilen karlardan alınan birbi­ rinden farklı vergi uygulamaları da dahildir), özel olarak tasarlanmış destek programları yoluyla kamu teşvikleri sağlamaya kadar uzanabi­ lir.14 Ekonomik küreselleşme talepleri sadece pazar ekonomisi ile ti­ caret ve değiş tokuşun birleştirilmesiyle (bunlar ne kadar önemli olursa olsun) sınırlı kalmayıp, aynı zamanda, kurumsal düzenlemele­ rin daha da adilleştirilmesini ve ekonomik bağlantılardan elde edilen kazanımların dağılımının daha eşitlikçi hale getirilmesini de kapsa­ maktadır.15


162

KİMLİK VE ŞİDDET

Ülke içi düzenlemelerin zenginleştirilmesi, küreselleşmenin küre­ sel değiş tokuşa daha fazla dahil edilen insanları etkileyiş biçimi ba­ kımından da kritik olabilir. Örneğin, rekabet güçlerinin bazı gelenek­ sel üreticileri alışageldikleri işlerinden etmelerine karşılık, işlerini yi­ tiren bu insanlar okuryazar olmadıkları için talimatları okuyamıyorlar ve kalite kontrolüne ilişkin yeni koşullara uyamıyorlarsa ya da üret­ kenliklerini ve hareket yeteneklerini engelleyen hastalıkları varsa, kü­ resel ekonomiyle bağlantılı yeni girişimlere girerek yeni iş edinmele­ ri kolay değildir.16 Bu engeller yüzünden, bu insanlar, küresel eko­ nominin havucunu tadamadan sopasını yemekle kalabilirler. Bu en­ gellerin kaldırılması okul ve eğitim imkanlarının ve ayrıca sağlık hiz­ metleri de dahil, destekleyici bir güvenlik şebekesinin geliştirilmesini gerektirir. Ekonomik küreselleşme sadece pazarların açılmasından ibaret bir şey değildir. Nitekim, küresel pazar ekonomisi birlikte takıldığı dostları ne ka­ dar iyiyse o kadar iyidir.17 Uzaktan ve yakından yükselen küresel ses­ ler küreselleşmenin, küresel pazarlar da dahil, daha iyi dostlar edin­ mesine yardımcı olabilir. İnsanlık adına kazanılacak bir dünya var -küresel sesler o dünyaya ulaşmamızı sağlayabilir.

Yoksulluk, Şiddet ve Adaletsizlik Duygusu Eğer din ve cemaat birçok insanın zihninde küresel şiddeti çağrıştırı­ yorsa, küresel yoksulluk ve eşitsizlik de öyledir. Aslında, politik an­ laşmazlıkları ve kargaşayı önlemenin en emin yolunun o olduğu ge­ rekçesiyle, yoksulluğu kaldırmaya yönelik politikaları haklı gösterme eğilimi son yıllarda arttı. Hem uluslararası hem de ülke içi kamu po­ litikalarını böyle bir anlayış üzerine oturtmanın birtakım gözle görü­ lür çekici yanları vardır. Dünyanın zengin ülkelerinin kamuoylarında savaş ve düzensizlik konusunda duyulan endişeler veri alındığında,


Küreselleşme ve Küresel Sesler

163

yoksulluğu kaldırmanın bu dolaylı gerekçesi-yani kendi başına bir amaç olmayıp, dünya barışı ve huzuru uğruna yapılacak bir iş ola­ rak-muhtaç insanlara yardımcı olunması konusunda öz çıkarlara seslenen bir sav oluşturmaktadır. Bu, yoksulluğun kaldırılmasına da­ ha fazla kaynak tahsis etmeyi ahlaki bir temele değil de, elde edile­ ceği varsayılan politik sonuçlara dayandıran bir savdır. Böyle davranmanın çekiciliği anlaşılır bir şey olmakla birlikte, say­ gıdeğer bir dava için bile olsa, tehlikeli bir yoldur. Zorluğun bir kıs­ mı, yanlış olması halinde, ekonomik indirgemeciliğin sadece dünya hakkındaki anlayışımızı zayıflatmakla kalmayıp, aynı zamanda yok­ sulluğu kaldırma yönündeki ilan edilmiş kamusal taahhüdümüze de zarar verebilecek olmasından ileri gelmektedir. Bu özellikle ciddi bir endişedir, zira yoksulluk ve yoğun eşitsizlik kendi başına yetirince korkunç şeyler olup, şiddetle hiçbir bağlantıları olmasa bile öncelik­ le ele alınmayı hak eden sorunlardır. Erdem nasıl ki kendi kendisinin ödülüyse, yoksulluk da en azından kendi kendisinin cezasıdır. Bun­ dan yoksulluk ile eşitsizliğin çatışına

ve

anlaşmazlıkla geniş çaplı

bağlantıları olabileceğini-ve olduğunu-yadsıdığımız sonucu çık­ maz, ama bu bağlantıların, "haklı bir davayı" desteklemek amacıyla, mantıksız bir acelecilikle, rasgele dile getirilmeyip, hak ettikleri özen ve ampirik irdelemeyle incelenip araştırılmaları şarttır. Yoksulluk elbette, yerleşik yasa ve kurallara karşı gelmeyi tahrik edebilir, ama bunun insanlara şiddete başvurma inisiyatifini, cesare­ tini ve fiili yeteneğini de vermesi kaçınılmaz bir sonuç değildir. Yok­ sulluğa sadece ekonomik zayıflık değil, aynı zamanda politik çaresiz­ lik de eşlik edebilir. Açlık çeken bir zavallı mücadele edemeyecek ve savaşamayacak, hatta protesto edip bağırıp çağıramayacak kadar bü­ yük bir zayıflık ve karamsarlık içine girebilir. O nedenle, yoğun ve yaygın sıkıntı ve çileye çoğunlukla olağanüstü bir barış ve huzur or­ tamının eşlik etmesi şaşırtıcı değildir. Nitekim, çoğu açlık olaylarında öyle sözü edilmeye değer isyanlar ya da iç çatışmalar veya gruplar arası savaşlar yaşanmamıştır. Örneğin,


1 64

KİMLİK VE ŞİDDET

İrlanda'nın 1840'lardaki açlık yılları en barışçıl dönemlerden biriydi ve zengin gıda maddeleriyle yüklü gemiler peş peşe Shannon nehrinden geçerek bunları açlıktan kıvranan İrlanda'dan daha fazla alım gücü olan iyi beslenen İngiltere'ye taşırken, aç yığınların bu teknelere sözü edilmeye değer herhangi bir müdahale girişimi olmamıştı. İrlandalılar uysal itaatkarlıklarıyla ün salmış insanlar olmamalarına rağmen, bu aç­ lık yılları, büyük ölçüde (çok ender istisnalar dışında) yasa ve düze­ nin korunduğu yıllar olmuştur. Gözümüzü başka bir yere çevirelim: 1943 yılındaki Bengal açlığı sırasında, Kalküta'daki anılarım arasında, tek bir vitrin camı kırılmadan ya da yasa ve düzen bozulmadan, vit­ rinleri kat kat leziz yiyeceklerle dolu tatlıcı dükkanlarının önünde aç­ lıktan ölen insan manzaraları da yer alıyor. Bengalliler şiddete başvu­ rulan çok sayıda isyanın sorumluluğunu taşımakla birlikte (bunlardan biri de, 1943 açlığının hemen arifesinde, 1942'de, İngiliz idaresine kar­ şı başlatılan ayaklanmadır), o açlık yılının kendisi sakindi. Zamanlama sorunu özellikle önemlidir, zira herhangi bir adaletsiz­ lik duygusu, açlığın ve yoksunluğun zayıflatıcı ve çaresizleştirici etki­ leri geçtikten çok sonra bile, hoşnutsuzluğu uzun süre besleyebilir. Yoksunluk ve yıkımın geçmişte kalan anılarını ayaklanma ve şiddet için harekete geçirip kullanmak mümkündür. 1840'larda İrlanda'nın yaşadığı açlık yılları barışçıl bir döneme tekabül etmiş olabilir, ama politik ve ekonomik ilgisizliğin yarattığı adaletsizliğin ve sosyal acıla­ rın anısı İrlandalıları İngiltere'den ciddi şekilde uzaklaştırmış ve bu durumun İngiltere-İrlanda ilişkilerine 150 yılı aşkın bir süre boyunca damgasını vuran şiddete çok büyük katkısı olmuştur. Ekonomik yok­ sunluk hemen o anda şiddete yol açmayabilir, ama buna bakarak yoksulluk ile şiddet arasında herhangi bir bağ olmadığı varsayımında bulunmak yanlıştır. Afrika'nın günümüzde içinde bulunduğu durumu görmezden gel­ menin de dünya barışının geleceği üzerinde buna benzer uzun vade­ li bir etkisi olabilir. Afrika nüfusunun en az dörtte birinin AIDS, sıt-


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 65

ma ve diğer hastalıklardan kırılarak yok olma tehdidiyle karşı karşı­ ya olduğu görüldüğü halde, dünyanın geri kalan kısmının (özellikle zengin ülkelerin) yaptığı-ya da yapmadığı-şeyler anılardaki tazeli­ ğini çok uzun süre koruyabilir. Güç asimetrisiyle bağlantılı yoksullu­ ğun, yoksunluğun, ihmal edilmişliğin ve aşağılanmanın, parçalanmış kimlikler dünyasının tepesindekilere karşı duyulan kinden kaynakla­ nan çatışmalarla bağlantılı şiddet yatkınlığıyla olan uzun vadeli ilinti­ sini daha iyi anlamamız gerekiyor. İhmal edilmişlik hınç için yeterli bir neden oluşturabilir, ama teca­ vüze uğramayı, küçük düşürülmeyi ve aşağılanmayı isyan ve ayak­ lanma amacıyla kullanmak daha kolay olabilir. İsrail'in Filistinlileri as­ keri güç kullanarak yerinden etme, ezme ve üzerlerinde hakimiyet kurma yeteneğinin-İsrail'e şu anda sağladığı ivedi politik kazanım­ ların çok çok ötesine geçen-yaygın ve uzun vadeli sonuçları vardır. Filistinlilerin haklarının keyfi ihlalinin yarattığı adaletsizlik duygusu, karşı taraf açısından şiddet içeren "misilleme" olarak görülen şey için kullanılmaya hazır beklemektedir. İntikam eylemlerine sadece Filis­ tinliler değil, aynı zamanda Arap, Müslüman ya da üçüncü dünya kimlikleriyle bağlantılı çok daha büyük insan grupları da başvurabi­ lir. Dünyanın zenginler ile yoksullar arasında bölündüğü algısı, hoş­ nutsuzluk tohumlarının ekilmesini çok kolaylaştırmakta ve bu da, in­ sanları genellikle "misillemeci şiddet" olarak görülen şey uğruna se­ ferber etme olanaklarını yaratmaktadır. Bunun nasıl işlediğini anlayabilmek için, şiddet içeren başkaldırı­ nın liderleri ile bu liderleri destekleyen çok daha geniş yığınlar ara­ sında ayrım yapmak şarttır. Osama bin Laden gibi liderler, en hafif deyimiyle, yoksulluk içinde olmadıkları gibi, küresel kapitalizmin meyvelerinin paylaşımından dışlanmışlık duygusu içinde olmaları için de hiçbir nedenleri yoktur. Ama buna rağmen, varlıklı liderlerin başını çektiği hareketler genellikle ve büyük ölçüde, kurulu dünya düzeninin ürettiği düşünülen adaletsizlik, eşitsizlik ve aşağılanmışlık


1 66

KİMLİK VE ŞİDDET

duygusundan güç almaktadır. Yoksulluk ve ekonomik eşitsizlik he­ men o anda terörizme yol açmayabilir ya da terörist örgütlerin lider­ lerini derhal etkilemeyebilir, ama buna rağmen, terör kamplarına mi­ litan devşirmek için verimli bir zemin yaratabilir. İkincisi, aslında barışçıl bir halkın terörizmi hoşgörüyle karşılama­ sı da, çağdaş dünyanın-örneğin küresel ekonomik ve sosyal ilerle­ menin gerisinde bırakılmaktan ötürü kötü muameleye maruz kalmış­ lık duygusunun bulunduğu ya da geçmişte yaşanan politik kargaşa anılarının hala taze olduğu-birçok yerinde görülen diğer bir garip olgudur. Küreselleşme nimetlerinin daha adil paylaşımı şu iki konu­ da uzun vadeli önleyici önlemlerin alınmasını kolaylaştırabilir: (1) te­ rörizmin barut kaynağının kesilmesi ve (2) terörizmin hoşgörüyle kar­ şılanmasına (hatta bazen yüceltilmesine) imkan veren genel iklimin doğmasının engellenmesi. Yoksulluk ve küresel adaletsizlik duygusu şiddetin patlak verme­ sine hemen o anda yol açmasa bile, uzun vadede sonuç verecek ve şiddet olasılığı üzerinde önemli etkisi olabilecek bağlantılar kesinlik­ le vardır. Batılı güçlerin on yıllar-belki de yüz yıllar--önce Ortado­ ğu'ya yaptığı kötülüklerin Batı Asya'da değişik biçimlerde hale taze olan anısı, çatışmanın başını çeken şeflerce beslenerek ve büyütüle­ rek, teröristlerin gönüllü şiddet yanlılarını saflarına katma yetenekle­ rini artırmak amacıyla kullanılabilir. Sovyetler Birliği'nin özellikle Af­ ganistan politikasının yol açtığı öfke Amerikalı stratejicilerce soğuk savaşta rahatlıkla kullanılabilecek bir silah olarak görülmüş olabilir, ama bu, Avrupa ve Amerika'ya cephe almış içe kapanmacı bir İslam­ cı kimliğin bakış açısından (kapitalist ABD ile Komünist Sovyetler Birliği arasındaki ayrımın bu tekil bakış açısından herhangi bir öne­ mi olamazdı) Batı dünyasına karşı da kullanılmaya uygun bir silahtı. Bu ikili sınıflandırma içinde, küresel adaletsizlik söy1emi yapıcı bağ­ lantılarından kopartılmakta ve tersine, uygun bir biçim verilerek, şid­ det ve intikam atmosferini beslemek için seferber edilmektedir.


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 67

Farkındalık ve Kimlik Aslında günümüz dünyasında, eşitsizliklere yanıt vermenin alternatif yolları ile küresel adaletsizlik duygusunun, insanların dikkatini çeke­ bilmek amacıyla, birbirleriyle bir ölçüde rekabet etmeleri mümkün­ dür. Bir bakış açısından, küresel adalet arayışını motive eden bir teş­ his, başka bir bakış açısından, çarpıtılarak, daraltılarak ve acımasız­ laştırılarak, küresel öç alma davasını beslemeye yarayan iyi bir mal­ zeme olabilir. Çoğu şey, kimlik meselesinin küresel eşitsizliğin sonuçlarını değer­ lendirmekte nasıl ele alındığına bağlı olacaktır. Bu bizi birkaç farklı yöne götürebilir. Yıkıcı etkiler yaratmak için kullanılan bu yönlerden biri, geçmiş aşağılanmışlık ya da bugünkü eşitsizlik duygularının ne­ den olduğu ve özellikle "Batı ve Batı karşıtlığı" formülasyonu aracılı­ ğıyla birtakım içe kapanmacı kimlik karşıtlıkları temelinde yükselen hoşnutsuzluğu körüklemek ve istismar etmektir (bu meseleyi 5. Bö­ lümde ele almıştık). Şu anda bunun, Batıyla karşı karşıya gelmeye ha­ zır kavgacı bir dinci (özellikle İslamcı) kimliği tamamlayan ve-bir öl­ çüde-besleyen çok sayıda örneğine tanık olmaktayız. Bu, ekonomik ve politik karşıtlıkların-bir "alt tema" olarak-dinsel köken farklılık­ larının içine oturtulduğu, parçalanmış bir tekil kimlikler dünyasıdır. Neyse ki, küresel eşitsizlikleri ve geçmiş ve bugünkü aşağılanmış­ lıkları ele almanın tek yolu bu değildir. Yapıcı bir yanıt vermenin bi­ rinci yolu, küresel eşitsizlik ve kırgınlıkları daha açıkça ele almak ve ilgili meselelere ve bunları onarmanın olası yollarına ilişkin daha bü­ yük bir anlayış göstermek olabilir (bu bölümün büyük bir kısmı me­ selenin bu yönüyle ilgiydi). İkinci yol, küreselleşmenin kendisinin de yapıcı bir rol oynaması olabilir-sadece küresel ekonomik ilişkilerin diğer kurumsal düzenlemelerle tamamlanan işleyişinin yaratabilece­ ği-ve daha eşit bir biçimde paylaştırabileceği-refah yoluyla değil (bunu daha önce ele almıştık), aynı zamanda küresel ekonomik ya-


168

KİMLİK VE ŞİDDET

kınlaşmanın yaratabileceği yaygın insani bağlantıların üıünü olabile­ cek sınır ötesi ortak kaygılar yoluyla da. Daha sıkı bütünleşme, daha hızlı iletişim ve daha kolay erişim sa­ yesinde, dünya son zamanlarda çok küçüldü. Ne ki, daha 225 yıl ka­ dar önce David Hume, artan ekonomik ve sosyal ilişkilerin kimlik duygumuzun uzanımını ve adalet konusundaki düşüncelerimizin kapsamını genişletmekteki katkısından söz ediyordu. Hume, 1 777'de yayımlanan Ahlak İlkeleri Üstüne Bir İrdeleme'de ("Adalet Üzerine" başlıklı bölümde) bu bağlantılara işaret ediyordu: Gene, birbirinden farklı birkaç toplumun karşılıklı yarar ve avan­ tajlar uğruna aralarında kurdukları bir tür ilişkiyi sürdürdüklerini varsayın; adaletin sınırları-insanların sahip oldukları görüşlerin genişliği ve karşılıklı bağlantılarının kuvveti oranında-genişleme­ ye devam edecektir. Tarih, deneyim, akıl bize insan duygularının bu doğal ilerleyişi ve adalete karşı saygımızın tedricen genişleme­ si konusunda-biz bu erdemin engin yararlarını görebildiğimiz oranda-yeterince ders vermektedir. 18 Hume ülkeler arasındaki ticaret ve ekonomik bağlantıların birbi­ rinden uzak halkların birbirlerine olan ilgilerini artırabileceğinden söz ediyordu. İnsanlar birbirleriyle daha yakın temas kurduklarında, da­ ha önce varlıklarını ancak şöyle böyle algılayabildikleri uzaklarında­ ki insanlara daha fazla ilgi duymaya başlayabilirler. Küresel eşitsizlik ve asimetrilere gösterilen yaygın ilgi (küreselleş­ me karşıtları da bunun bir parçasıdır), David Hume'nin yakın ekono­ mik ilişkilerin birbirinden uzak halkları "adalete karşı saygımızın ted­ ricen genişlemesinin" uzanımı içine sokacağını iddia ederken söyle­ diklerinin cisimleşmesi gibi görülebilir. Bu, daha önce sözü edilen, küresel protesto seslerinin çağdaş dünyada yeni yeni gelişmekte olan küreselleşme etiğinin bir parçası olduğu iddiasına uygun düşmekte­ dir. Adaleti ihmal eden küresel kapitalizmin eleştirisi her ne kadar ço-


Küreselleşme ve Küresel Sesler

1 69

ğu zaman onu kınamanın ötesine geçmiyorsa da, bu eleştiri uygun kurumsal değişiklikler yoluyla daha fazla küresel adalet talep eder hale getirilerek kolayca genişletilebilir. Dünyadaki mazlumlara reva göıülen eşitsiz ve adaletsiz muamele­ lere odaklanan "küreselleşme karşıtı" eleştirileri (bu eleştirilerin kuv­ vetle yer verdiği güçlü küresel etik veri alındığında), gerçekten küre­ selleşme karşıtı saymanın bir anlamı olamaz. Bu eleştirileri esinlendi­ ren fikirler, küresel düzende uygun değişiklikler yapılarak, yoksun­ luk ve sefalet içindeki insanlar için daha adil bir muamele ve imkan­ ların daha adil paylaştırılması arayışına olan ihtiyacı dile getirmekte­ dir. Bu meselelerin küresel düzeyde ivedilikle tartışmaya açılması kü­ resel adaletsizliği azaltmanın yol ve araçlarına yönelik yapıcı bir ara­ yışın temelini oluşturabilir. Bu arayış kendi başına kritik bir önem ta­ şımaktadır ve bu konuda söylenebilecek ilk-ve temel-şey bu ol­ malıdır. Ama bu arayış bizi aynı zamanda, kesinlikle parçalayıcı kim­ lik çatışmalarından uzaklaştırmakta da çok önemli bir rol oynayabi­ lir. Önemli olan, kendimize ne gözle bakacağımız konusundaki ter­ cihimizdir.


8 . BÖLÜM

ÇOKKÜLTÜRLÜLÜK VE ÖZGÜRLÜK

G

ünümüz dünyasında çok kültürlülüğe güçlü bir talep var. Bu ta­ lep özellikle Batı Avrupa ve Amerika'da sosyal, kültürel ve po­

litik politikaların oluşturulmasında çokça dile geliyor. Bu hiç de şa­ şırtıcı değil, çünkü küresel temasların ve karşılıklı ilişkilerin aıtması ve özellikle yaygın göçler kültürle ilgili çeşitli farklı uygulamaları yan yana getirmiştir. "Komşunu seveceksin" uyarısının gördüğü genel ka­ bul, komşuların birbirlerine alabildiğine benzer türden bir yaşam sür­ melerinin ürünü olsa gerektir ("Sohbetimize gelecek pazar sabahı, orgcu ara verdiğinde devam edelim"). Ama komşunu seveceksin uya­ rısı artık, insanın en yakınındaki kişilerin çok farklı yaşam tarzlarıyla ilgilenmesini gerektiriyor. Günümüz dünyasının küreselleşmiş niteli­ ği çokkültürlülüğün ortaya çıkardığı zor soruları görmezden gelme lüksüne izin vermiyor. Bu kitabın konusu-kimlikler ve bunların dünyadaki şiddetle iliş­ kisi-çokkültürlülüğün doğasının, sonuçlarının ve erdemlerinin (ya da erdemsizliklerinin anlaşılmasıyla yakından ilintilidir. Bana göre, çokkültürlülük konusunda birbirinden ayrı iki temel yaklaşım vardır. Bunlardan biri çeşitliliği kendi başına bir değer olarak öne çıkarma­ ya yoğunlaşır; ötekisi ise akıl yürütme ve karar alma özgürlüğüne

171


1 72

KİMLİK VE ŞİDDET

odaklanır ve kültürel çeşitliliği, söz konusu kişinin bu konuda olabil­ diğince özgür tercihte bulunması noktasına kadar yüceltir. Bu tema­ ları bu kitapta daha önce kısaca ele aldık (özellikle 6. Bölümde) ve bunlar, başka bir vesileyle savunmaya çalıştığım gibi, aynı zamanda genel anlamda sosyal ilerleme-"özgürlük olarak gelişme"-biçimin­ deki geniş yaklaşıma da uygun düşmektedir. 1 Ama çokkültürlülük uygulaması günümüzün özel bağlamı içinde değerlendirilirken, bu meselelerin-özellikle Avrupa ve Amerika'da-daha yıkından ince­ lenmesi gerekiyor. Merkezi meselelerden biri de, insanlara ne gözle bakıldığı olmak zorundadır. İnsanlar içine doğdukları topluluktan miras aldıkları ge­ leneklere-özellikle de din mirasına-göre mi kategorize edilecekler­ dir (ve kendi seçimleri olmayan o kimliğin politik tercihleri, meslek­ leri, sınıfları, toplumsal cinsiyetleri, dilleri, edebiyatları, sosyal uğraş­ ları ve diğer pek çok bağlantıları içeren diğer aidiyetleri üzerinde oto­ matikman öncelik kazanmasına izin mi vereceklerdir)? Yoksa, önce­ liklerini kendilerinin belirlediği (akla dayalı tercihlerinin sorumlulu­ ğunu üstlendikleri) çok sayıda aidiyet ve ortaklıklara sahip kişiler ola­ rak mı görüleceklerdir? Aynı zamanda, çokkültürlülüğün adaletini, esas olarak, farklı kültürel geçmişlere sahip insanların ne ölçüde "tek başlarına bırakıldıklarına" bakarak mı değerlendireceğiz, yoksa akla dayalı tercihlerde bulunma yeteneklerinin sivil toplumun eğitim ve katılım konusunda sağladığı sosyal imkanlar ve o ülkede süregelen politik ve ekonomik süreçler tarafından ne ölçüde desteklendiğine bakarak mı değerlendireceğiz? Eğer çokkültürlülük hak ettiği biçim­ de değerlendirilecekse, bu oldukça temel sorulardan kaçmanın hiç­ bir yolu yoktur. Çokkültürlülüğün teori ve pratiği ele alınırken, İngiltere deneyimi­ ni özellikle dikkate almakta yarar vardır. İngiltere kapsayıcı çokkültür­ lülüğü-Avrupa'nın diğer ülkeleri ve ABD için de geçeri olan birtakım kazanım ve zorluklarıyla birlikte-desteklemekte öne çıkmış bir ülke-


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

173

dir.2 1981'de İngiltere'nin Londra ve Liverpool kentleri (Fransa'nın 2005 sonbaharında yaşadığı kadar ciddi olmasa da) ırk ayaklanmala­ rına sahne oldu ve bu ayaklanmalar entegrasyon konusunda daha ile­ ri adımların atılmasına neden oldu. Geçtiğimiz yüzyılın son çeyreği ol­ dukça istikrarlı ve sakin geçti. İngiltere'nin Milletler Topluluğu ülkesi kökenli sakinlerinin hepsinin (beyaz olmayan göçmenlerin çoğunu bunlar oluşturmaktadır), İngiltere vatandaşlığına geçmelerine bile ge­ rek kalmadan, geldikleri anda eksiksiz oy hakkına sahip olmaları, İn­ giltere'nin entegrasyon sürecine çok yardımcı oldu. Göçmenlere bü­ yük ölçüde ayrımcı olmayan sağlık, okul ve sosyal güvenlik hizmetle­ ri sağlanmasının da entegrasyona katkısı oldu. Ne ki, bütün bunlara rağmen, ülke bir grup göçmenin yabancılaşmasıyla ve ayrıca İngilte­ re'de doğmuş, eğitilmiş ve yetiştirilmiş Müslüman göçmen ailelerden birkaç genç Müslümanın intihar bombalarıyla Londra'da çok sayıda in­ sanı öldürmesiyle tümüyle yerli bir terörizme de sahne oldu. Dolayısıyla, İngiltere'nin çokkültürlülük politikalarının tartışılması, konunun gözle görülür çerçevesinden beklenenden çok daha geniş bir kapsama sahip olduğu gibi, aynı zamanda çok daha büyük bir il­ gi ve heyecan da uyandırmaktadır. 2005 yazında Londra'nın sahne ol­ duğu terörist saldırılardan altı hafta sonra, önde gelen Fransız gaze­ tesi Le Monde'de "İngiltere'nin Çokkültürlülük Modeli Krizde" başlık­ lı bir eleştiri yayımlanınca, başka bir liberal kuruluşun lideri, Ameri­ ka'daki Açık Toplum Adalet Girişimi direktörü James A. Goldston tar­ tışmaya derhal katılıp, Le Monde'deki makaleyi "borazanlık" yapmak­ la eleştirerek şöyle yanıtladı: "Çok ciddi bir tehdit oluşturan teröriz­ mi, İngiltere'nin çeyrek yüzyılı aşkın bir süre boyunca ırk ilişkileri alanında elde ettiği başarıyı rafa kaldırmanın gerekçesi haline getir­ meye kalkışmayın. "3 Burada tartışılması ve değerlendirilmesi gereken önemli bir genel mesele vardır. Bana göre, gerçek mesele (eleştirisinin bir boyutunu özetlerken Goldston'un dediği gibi) "çokkültürlülüğün fazla ileri gidip gitmedi-


174

KİMLİK VE ŞİDDET

ği" değil, çokkültürlülüğün nasıl bir biçim alması gerektiğidir. Çok­ kültürlülük kültür çeşitliliğine hoşgörü gösterilmesinden ibaret bir şey midir? Kültür uygulamalarını kimin seçtiğinin, bunların "topluluğun kültürü olarak" mı dayatıldığının yoksa alternatiflerin ne olduğunu öğrenme ve bunlar konusunda akıl yürütme imkanına yeterince sa­ hip insanlar tarafından özgürce mi seçildiğinin bir önemi var mıdır? Farklı topluluklara mensup insanların, hem okulda hem de genel ola­ rak toplumda, dünyanın değişik halklarının dinsel inançlarını-ve inançsızlıklarını-öğrenme ve insanların, dolaylı biçimlerde de olsa, yapmak zorunda oldukları tercihler konusunda nasıl akıl yürütecek­ lerini anlama imkanları nelerdir?

İngiltere'nin Başarıları İlk kez 1 953'te öğrenci olarak geldiğim İngiltere, farklı kültürlere yer veriyor olması bakımından özellikle etkileyici bir ülkeydi. Bu konu­ da kat ettiği yol birçok bakımdan olağanüstüdür. Cambridge'deki ilk ev sahibemin banyo yaparken ten rengimin çıkma olasılığı konusun­ da ne kadar endişelendiğini (onu rengimin yeterince sabit ve daya­ nıklı olduğu konusunda temin etmem gerekmişti) ve yazının Batı uy­ garlığının özel bir buluşu olduğunu ("Bunu yapan İncil oldu") bana büyük bir özenle açıklayışını (kabul etmeliyim ki, biraz da sevgiyle) anımsıyorum. İngiltere'nin kültürel çeşitliliğinin geçirdiği güçlü evri­ me kesintilerle de olsa uzun süre tanık olmuş bir kişi için, bugünün İngiltere'siyle yarım yüzyıl öncesinin İngiltere'si arasındaki karşıtlık çok şaşırtıcıdır. Kültürel çeşitliliğin özendirilmesinin insanların yaşamına büyük katkısı olduğu kesindir. Bu İngiltere'yi birçok bakımdan son derece canlı bir ülke haline getirmiştir. İngiltere yemeğin, edebiyatın, müzi­ ğin, dansın ve sanatın çokkültürlülüğünden Notting Hill Karnavalının


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

175

baş döndürücü çekiciliğine kadar, çok farklı kökenlerden gelen in­ sanlarına tadını çıkartıp kutlayacakları çok şey sunmaktadır. Aynı za­ manda, kültürel çeşitliliğin kabulü de (ve daha önce sözünü ettiği­ miz, oy hakkı ve genellikle ayrımcı olmayan kamu ve sosyal güven­ lik hizmetleri) çok farklı kökenlerden insanların kendilerini evlerinde hissetmelerini kolaylaştırmıştır. Ne ki, farklı yaşam tarzlarının ve farklı kültürel önceliklerin kabul görmesinin her zaman kolay olmadığını anımsamakta yarar vardır. Göçmenlerin kendi geleneksel yaşam tarzlarından vazgeçip göçtük­ leri toplumun egemen yaşam tarzına uyum göstermeleri yönünde dö­ nemsel ama ısrarlı bir talep olagelmiştir. Bu talep zaman zaman kül­ tür konusunda, çok ayrıntılı davranış konularını da içerir bir biçimde, olağanüstü ayrıntılı bir görüş halini almıştır-ününü layıkıyla hak eden muhafazakar politikacı, korkutucu Lord Tebbit'in önerdiği ünlü "kriket testi" bunun iyi bir örneğidir. Bu test, iyi entegre olmuş bir göçmenin, geldiği ülkenin (diyelim Pakistan'ın) takımına karşı oyna­ nan eleme maçlarında İngiltere'ye tezahürat yapıp yapmadığını anla­ maya yaramaktadır. Bu test hakkında önce olumlu bir şey söylemek açısından: Teb­ bit'in "kriket testinin" erdemi, gıpta edilecek bir kesinliğe sahip olma­ sı ve göçmen kişiye İngiliz toplumuna entegre olabilmesi için izleme­ si gereken yolu çok net bir biçimde göstermesidir: "İngiliz kriket ta­ kımı için tezahürat yaparsan mesele kalmaz!" Tersi durumda göçme­ nin İngiliz toplumuna gerçekten entegre olup olmadığından emin ol­ ması oldukça zor olacaktır, çünkü , her şey bir yana, İngiltere'nin ayak uydurulması gereken egemen yaşam tarzının aslında tam olarak ne olduğunu tespit etmek artık kolay bir iş değildir. Örneğin, İngiliz mutfağında köri o kadar çok kullanılmaktadır ki, İngiltere Turizm Ku­ rulu onu "otantik İngiliz yemeğinin" özellikleri arasında saymaktadır. 2005 yılının Ortaöğretim Genel Diploma imtihanına giren 16 yaş ci­ varındaki öğrencilere sorulan "Boş Zaman ve Turizm" sorularından ikisi şöyleydi: "Paket restoranlarının genellikle, Hint yiyecekleri dışın-


1 76

KİMLİK VE ŞİDDET

da verdiği bir yemek adını söyleyin" ve "Hintli bir paket restoranın ev servisinden yararlanmak için müşterinin ne yapması gerekir. " Mu­ hafazakar Daily Telegraph gazetesi 2005 yılının Ortaöğretim Genel Diploma imtihanın haberini verirken, ülke çapında yapılan bu imti­ hanın kültürel yanlılığından yakınmak yerine, İngiltere'de yaşayan herkesin herhangi bir özel eğitim görmeden de yanıtlayabileceği so­ ruların "kolaylığından" yakınıyordu.4 Aynı zamanda, kısa süre önce, bir Londra gazetesinin bir İngiliz kadınının tartışılmaz İngilizliği konusunda yaptığı kesin tasviri de anımsıyorum: "Nergis kadar veya tavuk tikka masalası kadar İngi­ liz'dir." Bütün bunlara bakan bir Güney Asyalı göçmenin, Tebbit'in yardımseverliği dışında, dışarıdan gelen birisinin tartışmasız bir bi­ çimde İngiliz sayılmasını garanti edecek testin hangisi olduğu konu­ sunda kafası bir miktar karışabilir. Saçmalık gibi görülebilecek bu tar­ tışmanın temelinde yatan önemli mesele şudur: Mevcut kültürel te­ maslar dünyanın her yanında davranış tarzlarını o kadar melezleştir­ mektedir ki, herhangi bir "yerel kültürün" bütün zamanlar için ger­ çekten özgün olup olmadığını tespit etmek zordur.5 Ama Lord Teb­ bit sayesinde, insanların İngilizliğini belirleme işi artık güzel bir algo­ ritmaya ve mükemmel bir kolaylığa kavuşabilir (Ortaöğretim Genel Diploma imtihanının yukarıda aktardığımız sorularını yanıtlamak ka­ dar kolaylaşabilir). Lord Tebbit kısa bir süre önce işi, önerdiği "kriket testi" kullanıl­ mış olsaydı, bunun İngiltere doğumlu Pakistanlı militanlarca gerçek­ leştirilen terörist saldırıların önlenmesine katkısı olacağını iddia etme noktasına kadar vardırdı: "Söylediklerimin gereği yapılmış olsaydı, bu saldırıların gerçekleşme olasılığı azalırdı. "6 Bu kendinden emin tah­ min, potansiyel bir teröristin-El Kaide tarafından eğitilmiş olsun ya da olmasın-davranışını bir nebze bile olsun değiştirmesine gerek kalmadan, İngiliz kriket takımına tezahürat "testini" kolaylıkla geçe­ bilme olasılığını küçümsüyor olabilir.


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

177

Lord Tebbit'in kriketten ne kadar anladığını bilmiyorum. Eğer bu oyundan keyif alıyorsanız, hangi takıma tezahürat yapacağınızı belir­ leyen çok değişik etmenler söz konusudur. Bunlar arasında elbette kişinin ulusal bağlılığı ya da kendisini yaşadığı ülkeyle özdeşleştirme düzeyi de vardır; ama aynı zamanda oyun kalitesi ve o maçın-ve se­ rinin-uyandırdığı genel ilgi de rol oynar. Maçı hangi takımın kazan­ masını isteyeceğiniz koşullara bağlıdır ki, bu da ısrarla ve şaşmaz bir biçimde (ister İngiltere olsun, ister bir başkası) belli bir takımı des­ teklemenizi zorlaştırır. Kökenim ve milliyetim Hindistan olduğu hal­ de, sadece İngiltere'ye karşı değil, aynı zamanda Hindistan'a karşı da zaman zaman Pakistan kriket takımına tezahürat yaptığımı itiraf et­ meliyim. Pakistan takımının 2005 yılındaki Hindistan turnesi sırasın­ da, Pakistan'ın altılık serinin gün boyu süren ilk iki maçını kaybetme­ si üzerine, serinin canlılığının ve ilginçliğinin devamı için üçüncü maçta Pakistan'a tezahürat yaptım. O seferinde, Pakistan benim tüm umutlarımın da ötesine geçerek, geriye kalan dört maçın dördünü de kazandı ve Hindistan'ı 4-2 mağlup etti (Hintlilerin çok şikayet ettiği Pakistan "aşırılığının" başka bir örneği!). Daha ciddi bir sorun, Tebbit'in önerdiği kriket testinde göklere çı­ kartılan önlemlerin İngiltere politikasına katılım, İngiliz sosyal yaşa­ mına katılma ya da bomba imal etmekten kaçınma gibi İngiliz vatan­ daşı olmanın ya da İngiltere'de yaşıyor olmanın gerektirdiği yüküm­ lülüklerle hiçbir belirgin bağlantısının olmamasından ileri gelmekte­ dir. Bunlar, aynı zamanda bu ülkede tamamıyla uyumlu bir yaşam sürmenin gerektirdiği şeylerin de çok uzağındadır. Sömürgecilik sonrası İngiltere bu noktaları kavramakta gecikmedi ve Tebbit'in kriket testi türünden icatların yarattığı sapmalara rağmen, İngiliz politikasının ve sosyal geleneklerinin kapsayıcılığı, birbirinden farklı kültür tarzlarının çok etnisiteli İngiltere'de tamamıyla kabul edi­ lebilir bir şey olarak görülmesini temin etti. Yerli halktan çoğu kişi­ nin bu tarihsel eğilimin büyük bir hata olduğunu düşünmesinin ve bu


178

KİMLİK VE ŞİDDET

itirazın çoğu zaman İngiltere'nin bu kadar çok etnisiteli bir ülke ha­ line gelmiş olmasının yarattığı hoşnutsuzlukla birleşmesinin şaşırtıcı bir tarafı yoktur (bu küskün insanlardan biriyle otobüs durağında karşılaştığım son keresinde, bana durup dururken, "Ben sizin tümü­ nüzün ruhunu biliyorum" dedi, ama sözünün arkasını getirip, orada ne bulduğunu söylememesi beni hayal kırıklığına uğrattı). Ama İngi­ liz kamuoyu kültürel çeşitliliği, en azından yakın zamana kadar, ol­ dukça büyük bir hoşgörüyle-hatta coşkuyla-karşılamıştır. Bütün bunlar ve (daha önce sözünü ettiğimiz) oy hakkı ile ayrım­ cılık yapmayan kamu hizmetleri, özellikle Fransa'nın son zamanlarda tanık olamadığı türden bir ırklar arası sükunet ortamının yaratılması­ na katkıda bulunmuştur. Ne ki, çokkültürlülüğünün tümüyle çözül­ memiş birtakım merkezi sorunları hala vardır ve şimdi bunları ele al­ mak istiyorum.

Çoğul Tekkültürlülüğün Sorunları Önemli sorunlardan biri, çokkültürlülük ile "çoğul tekkültürlülük" olarak adlandırılabilecek olgu arasındaki ayrımla ilgilidir. Gece yol alan gemilerin çarpışmadan birbirlerinin yanından geçebilmeleri tü­ ründen bir kültür çeşitliliğinin varlığı başarılı bir çokkültürlülük sayı­ labilir mi? İngiltere şu anda karşılıklı etkileşim ile yalıtılmışlık arasın­ da bölünmüş durumda olduğuna göre, bu ayrım (terörizm ve şiddet sorunuyla bile bağlantılı) merkezi bir öneme sahiptir. Bu ayrım üzerinde konuşmaya, Hint mutfağı ile İngiliz mutfağının her ikisinin de kendisinin çokkültürlü olduğu iddiasında bulunabile­ cek durumda olmasının yarattığı karşıtlığa işaret ederek başlayayım. Poıtekizliler onu Amerika'dan Hindistan'a getirinceye kadar Hintliler kırmızıbiber diye bir şey bilmezlerdi, ama günümüz Hint yiyecekleri­ nin birçoğunda kırmızı biber kullanılmaktadır ve görüldüğü kadarıy-


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

1 79

la, çoğu köri türünün egemen bileşenlerinden biridir. Örneğin, vin­ dalunun acılı türünde bol miktarda kullanılmaktadır ve adından da anlaşılacağı gibi, şarap ile patates bileşiminin göçmen belleğindeki yerini yansıtmaktadır. Aynı zamanda tandırda pişirme tarzı (tandoori) bugünkü haline Hindistan'da kavuşmuş olsa bile, aslında Hindistan'a Batı Asya'dan gelmiştir. Öte yandan, Lord Clive'den önce Hindis­ tan'da bilinmeyen köri tozu, sanıyorum İngiliz ordusunun mutfağın­ dan çıkma, özel bir İngiliz icadıdır. Üstelik, Londra'daki gelişkin Hint restoranlarında Hint yemeklerini hazırlamanın yeni tarzlarının ortaya çıktığına tanık oluyoruz. Buna karşılık, iki tarzın ya da geleneğin, birbirlerine değmeden bir arada bulunması aslında "çoğul tekkültürlülük" sayılmalıdır. Şu gün­ lerde sık sık duyduğumuz yüksek perdeden çokkültürlülük savunula­ n

genellikle çoğul tekkültürlülüğün bahanesinden başka bir şey değil­

dir. Muhafazakar bir göçmen ailenin genç kızı bir İngiliz oğlanla çık­ mak istiyorsa, bu kesinlikle çokkültürlü bir girişimdir. Buna karşılık, kızın muhafızlarının onu bunu yapmaktan alıkoyma çabalarına (sık rastlanan bir durum), kültürleri birbirinden uzak tutmaya çalıştığı için, çokkültürlülük denemez. Ama çoğul tekkültürlülüğü besleyen de ana babaların bu yasaklarıdır-ve bu yasakların sesleri en yüksek çıkan gürültücü baş savunucuları da, sözüm ona çokkültürlülük yanlılarıdır. Bunlar bu savunularını, geleneksel kültürlerin önemine saygılı olmak gerekçesine dayandırıyorlar-sanki genç kadınların kültürel özgürlük­ lerinin hiçbir önemi yokmuş ve sanki ayrı kültürlerin bir şekilde ken­ dilerine tahsis edilmiş kutucuklar içine hapsedilmesi şartmış gibi. Belli bir sosyal köken içine doğmak (daha önce değindiğimiz gi­ bi) kendi başına bir kültürel özgürlük uygulaması değildir, çünkü bu­ rada tercih diye bir şey söz konusu değildir. Buna karşılık, gelenek­ sel tarza sıkı sıkıya bağlı kalmak, eğer bu tercih diğer alternatifleri de­ ğerlendirdikten sonra yapıldıysa, bir özgürlük uygulamasıdır. Aynı şekilde, miras alınan davranış kalıbından şu ya da bu ölçüde uzak-


1 80

KİMLİK VE ŞİDDET

laşma kararı da, eğer üzerinde düşünüldükten ve akıl yürütüldükten sonra alındıysa, aynı kategoriye girer. Aslında kültürel özgürlük ile kültürel muhafazakarlık birbiriyle sık sık çatışabilir ve eğer çokkültür­ lülük kültürel özgürlük adına savunuluyorsa, o zaman onu kişinin miras aldığı kültürel geleneğin sıkı sıkıya ve koşulsuz olarak destek­ lemesi talebi olarak görmek mümkün değildir. İkinci soru, bu kitapta çok sözü edildiği gibi, din veya etnisite in­ sanlar için önemli bir kimlik olmakla birlikte, (özellikle miras aldık­ ları ya da kendilerine atfedilen gelenekleri yüceltme ya da reddetme tercihine sahiplerse) o kimliğin yanı sıra başka aidiyet ve ortaklıkla­ ra da değer verebilecekleriyle ilgilidir. Çok sıra dışı bir biçimde ta­ nımlanmadıkça, çokkültürlülük kişinin sivil topluma katılma ya da ulusal politikada yer alma veya sosyal bakımdan kural dışı bir yaşam sürme hakkını bastıramaz. Üstelik, ne kadar önemli olursa olsun, çokkültürlülük geleneksel kültürün emrettiği şeylere bütün diğer şey­ ler karşısında otomatik olarak öncelik kazandırmaz. Daha önce de sözünü ettiğimiz gibi, dünyadaki insanlar-bir din­ ler federasyonu gibi-sadece dinsel aidiyetleri bağlamında ele alına­ mazlar. Aynı nedenlerle, çok-etnisiteli İngiltere'yi bir etnik topluluk­ lar koleksiyonu olarak görmek de mümkün değildir. Ne ki, "federas­ yon" görüşü günümüz İngiltere'sinde kendisine epey bir destek bul­ muştur. Nitekim, kişileri köşeli belli cemaat kutucuklarının içine tıkış­ tırmanın gaddar sonuçlarına rağmen, federasyon görüşü, sık sık ve oldukça şaşırtıcı bir biçimde, bir kişisel özgürlük müttefiki olarak de­ ğerlendirilmektedir. Hatta, "çok-etnisiteli İngiltere'nin geleceğini, " onu "ortak çıkar ve sevgi bağlarıyla ve kolektif varlık duygusuyla bir arada tutan, başarısız bir kültürler federasyonu" olarak gören ve sö­ zü çok edilen bir "vizyon" dahi vardır.7 Oysa kişinin İngiltere'yle olan ilişkisinin, o kişinin içine doğduğu ailenin "kültürü" aracılığıyla belirlenmesi şart mıdır? Kişi bu önceden tanımlanmış kültürlerden birden fazlasıyla yakınlık kurmaya ya da,


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

181

aynı şekilde, hiçbiriyle kurmamaya karar verebilir. Aynı zamanda, ki­ şi etnik ya da kültürel kimliğinin, diyelim, politik inançlarından veya mesleki yükümlülüklerinden veya edebi kanaatlerinden daha önem­ siz olduğuna karar verebilir. Hayal ürünü bu garip "kültürler federas­ yonu" içindeki yeri ne olursa olsun, o kişi açısından bu bir tercih me­ selesidir. Bunlar ne soyut düşünceler, ne de modern yaşamın karmaşıklığı­ nın kendine özgü özellikleridir. İngiltere'ye uzun süre önce gelmiş bir Güney Asyalının durumunu ele alalım. Cornelia Sorabji İngilte­ re'ye 1880'li yıllarda Hindistan'dan gelmişti ve sahip olduğu kimlik­ ler, tıpkı diğer insanlarınki gibi, çeşitli aidiyetleri yansıtıyordu. Hem o kendisini, hem de başkaları onu şu şekillerde tarif ediyorlardı: "Hintli" (sonunda Hindistan'a geri dönüp Hindistan 'ın Çağrısı adlı il­ ginç bir kitap yazdı), kendini İngiltere'deyken de evinde hisseden bir kadın ("biri İngiltere diğeri Hindistan olmak üzere iki evi vardı"), Par­ si ("Ben milliyet olarak Parsiyim"), Hıristiyan ("Hıristiyan Kilisesinin ilk şehitlerine" büyük bir hayranlık duyuyordu), sari giyen bir kadın

(Manchester Guardian'ın onu tasvir ettiği gibi, "hep rengarenk ipek sari içindeki mükemmel giyimli kadın"), bir avukat ve baro jürisi (Lin­ coln's Inn'de), kadınların eğitim hakkını ve özellikle eve kapatılmış kadınların yasal haklarının savunucusu (peçeli kadınlara, "purdahna­ şinlere" hukuki danışmanlık yapmakta uzmanlaşmıştı), Hindistan'da­ ki İngiliz idaresinin kararlı bir destekçisi (çok haklı nedenlerle olma­ sa bile, Mahatma Gandi'yi "altı veya yedi yaşındaki bebekleri bile" kendi safına devşirmekle suçluyordu), Hindistan özlemiyle yanıp tu­ tuşan biri ("Budh Gaya manastırındaki muhabbet kuşları: bir Hint kö­ yünün mavi odun dumanları"), kadınlar ile erkekler arasındaki asi­ metriye kesinlikle inanan birisi ("modern bir kadın" olarak görülmek­ ten gurur duyuyordu), yalnız erkeklerin kabul edildiği bir üniversite­ de öğretmen ("on sekizindeyken, bir Erkek Üniversitesinde) ve arka planı ne olursa olsun, Oxford'dan hukuk lisansı derecesi almayı ba-


1 82

KİMLİK VE ŞİDDET

şarmış "ilk kadın" ("Üniversite Senatosunun özel kararıyla alınabilen bir eğitim").8 Sosyal kökeni ve geçmişi Cornelia Sorabji'nin bu tercih­ lerini etkilemiş olmalı, ama kendi kararlarını kendisi veriyor ve önce­ liklerini kendisi belirliyordu. Eğer çokkültürlülük kişinin kimliğinin ait olduğu topluluk ya da din tarafından belirlenmesi gerektiği biçiminde yorumlansaydı, onun ahlaki ve sosyal iddiaları ciddi sorunlarla karşılaşırdı, çünkü o zaman kişinin sahip olduğu diğer aidiyetlerin (dil, sınıf ve sosyal ilişkilerden politik görüşlere ve sivil rollere kadar) tümünü görmezden geliyor ve miras aldığı dine ya da geleneğe düşünce ve tercihe otomatik olarak öncelik tanıyor olurdu. Ne var ki çokkültürlülüğe ilişkin bu dar yak­ laşım, buna rağmen, İngiltere'nin son yıllardaki resmi politikalarının bazılarında üstünlüğü ele geçirmiştir. Bu yaklaşımı gözler önüne seren ve (zaten var olan Hıristiyan okullarına ek olarak) Müslüman, Hindu ve Sih çocukları için yeni "din okullarının" açılmasını aktif olarak destekleyen devlet politikası sadece eğitim açısından birtakım sorunlar yaratmakla kalmamakta, aynı zamanda ırk ayrımına yer vermeyen bir ülkede yaşamaya yöne­ lik taleplerin de parça bölük algılanmasını teşvik etmektedir. Bu ye­ ni kurumların çoğu, tam da önceliklerin dine göre belirlenmesinin dünyadaki şiddetin önemli kaynaklarından biri haline geldiği bir za­ manda ortaya çıkmaktadır (ve bu durum, Kuzey İrlanda'daki Katolik­ Protestan bölünmesi de dahil-bölünmenin tarafları ayrı okullarla olan bağlarını koparmış değillerdir-bu türden şiddetin İngiltere'nin kendi tarihindeki yerine katkıda bulunmaktadır. Başbakan Blair, "Bu okullarda çok güçlü bir düşünce yapısı ve değerler duygusu vardır" derken kesinlikle haklıdır.9 Ama eğitim, çocukları-en küçük olanla­ rını bile-miras aldıkları eski bir düşünce yapısının içine sokmaktan ibaret bir şey değildir. Eğitim aynı zamanda çocukların bütün yetiş­ kin insanlar gibi, almak zorunda oldukları yeni kararlar hakkında akıl yürütme yeteneklerini geliştirmelerine yardımcı olmakla da ilgili bir şeydir. Önemli olan hedef, eski İngilizlerin eski din okulları ile bun-


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

1 83

lar arasında formülse! bir "eşitliğe" ulaşmak değil, çocukların entegre olmuş bir ülkede büyürken "sorgulanmış yaşamlar" yaşama yetenek­ lerini en iyi geliştirecek şeyin ne olduğunu bulmaktır.

Aklın Önceliği Hindistan imparatoru Ekber, merkezi sorunu bundan çok önce, 1 590'lı yıllarda akıl ve iman konusundaki gözlemleri sırasında, büyük bir netlikle ortaya koymuştu. Büyük Hint imparatoru Ekber bir Müs­ lüman olarak doğmuş ve bir Müslüman olarak ölmüştü, ama inancın akıl karşısında önceliği olamayacağını, çünkü insanın miras aldığı inancı-gerektiğinde-reddederken bile bunu akıl yoluyla gerekçe­ lendirmesi gerektiğinde hep ısrarcı olmuştur. İçgüdüsel imandan ya­ na çıkan gelenekselcilerin saldırısına uğrayınca, dostu ve güvenilir yardımcısı (Hinduizm ve İslam da dahil, çeşitli diniler konusunda bü­ yük uzman, Sanskritçe kadar Arapça ve Farsçanın da rakipsiz alimi) Abul Fazl'a şöyle demiştir: Akıl arayışı ve gelenekselciliğin reddi kanıtlanmayı gerektirmeye­ cek kadar açıktır. Gelenekselcilik doğru olsaydı, peygamberler (ye­ ni mesajlarla ortaya çıkmak yerine) yaşlıların yolundan giderlerdi.ıo Aklın her şeyin üstünde olması gerekir, çünkü aklı reddederken bile bunu gerekçelendirmeye ihtiyaç duyarız. Çokkültürlü Hindistan'daki çeşitli dinlerle ciddi bir şekilde ilgilen­ mesi gerektiğine inanan Ekber (daha önce sözünü ettiğimiz gibi) sa­ dece 16. yüzyıl Hindistan'ının ana akımı oluşturan Hindu ve Müslü­ man kökenli insanlarıyla değil, aynı zamanda Hıristiyan, Yahudi, Par­ si kökenlilerle, hatta "Carvaka"-Hindistan'da yaklaşık MÖ 6. yüzyıl­ dan itibaren iki bin yıldan uzun bir süre boyunca sağlam temeller


1 84

KİMLİK VE ŞİDDET

üzerinde serpilip gelişmiş bir ateist düşünce okulu-yandaşlarıyla da sürekli diyalog halindeydi.11 Ekber iman konusunda "ya hep ya hiç" biçiminde bir görüşü be­ nimsemektense çok yönlü dinlerin her birinin belirli bileşenleri üze­ rinde akıl yürütmekten hoşlanıyordu. Örneğin Jainlerle tartışırken on­ ların törenleri konusundaki kuşkularını korumakla birlikte, vejetar­ yenlik konusundaki savlarına aklı yatmış, hatta işi et yemenin her tü­ rüne karşı çıkma noktasına kadar vardırmıştı. Bütün bunların dinsel inancı akla değil imana dayandırmayı tercih edenleri rahatsız etmesi­ ne rağmen, Ekber "akıl yolu" (rahi ak!) dediği şeyden şaşmadı ve açık diyalog ve özgür seçimin gerekliliği konusunda ısrarcı oldu. Aynı za­ manda kendi İslami inançlarının "kör imanın" ya da "gelenek batak­ lığı" dediği şeyin değil, akıl ve seçimin ürünü olduğunu savundu . Kaldı ki, bir de (özellikle İngiltere için geçerli olan), göçmen ol­

mayan toplulukların çokkültürlü eğitim taleplerine nasıl bakılması ge­ rektiği sorusu vardır. Bu bakış açısı her topluluğun kendi özel tarih­ sel yüceltmesini istediği gibi yapma konusunda serbest bırakmak mı olmalıdır? Bu durumda "eski İngilizlerin" dünya uygarlığının köken­ leri ve gelişimindeki küresel etkileşimlerin daha çok farkında olma yönündeki ihtiyaçları (bundan 3 -7. Bölümlerde söz etmiştik) karşı­ lanmayacaktır. Batı bilimi ve kültürü denen şeyin kökleri, diğer şey­ lerin yanı sıra, diyelim Çinlilerin yaptıkları buluşlara, Hint ve Arap matematiğine ya da Yunan-Roma mirasının Batı Asyalılar tarafından korunmasına (örneğin unutulmuş yunan klasiklerinin Arapça çeviri­ lerinin yüzyıllar sonra Latince'ye çevrilmesine) kadar uzanıyorsa, bu sağlam karşılıklı etkileşim tarihi üzerinde-günümüzün çok-etnisiteli İngiltere'sinin şu andaki okul müfredatına kıyasla-daha çok durul­ ması gerekmez mi? Çokkültürlülüğün öncelikleri, çoğul tekkültürlü toplumun önceliklerinden çok farklı olabilir. Din okullarının niteliğiyle ilgili meselelerden biri akla dayalı olma­ yan imana akıl karşısında öncelik verilmesiyse, bir başka ciddi mese-


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

1 85

le de, insanların kategorileştirilmesinde-başka sınıflandırma kriterle­ rinin alınması yerine-dinin oynadığı rolle ilgilidir. Örneğin, Bangla­ deş'in Pakistan'dan ayrılması, daha önce sözünü ettiğimiz gibi, bölün­ me öncesi Pakistan'ın her iki kanadının da paylaştığı dine değil, po­ litik önceliklerin yanı sıra, dil ve edebiyatla ilgili gerekçelere de da­ yandırılmıştı. İman dışında kalan her şeyi görmezden gelmek, insan­ ları dinin çok ötesine geçen kimliklerini öne çıkarmaya sevk eden düşüncelerin gerçekliğini yok etmek demektir. İngiltere'deki geniş Bangladeşli topluluk, din açısından bakılarak, kültür ve öncelikler konusunda başka hiçbir şey dikkate alınmadan, bütün diğer din kardeşleriyle birlikte tek bir büyük kitleye dahil edil­ miştir. Bu durum İslam din adamları ile dini liderlerin hoşuna gidiyor olsa da, o ülkenin kültür zenginliğini kesinlikle bir yana atmakta ve Bangladeşlilerin zengin kimlik çeşitliliğini tırpanlamakta ve aynı za­ manda Bangladeş'in kuruluş tarihini de tümüyle görmezden gelmeyi yeğlemektedir. Öte yandan, şu anda Bangladeş içinde laiklik yandaş­ ları ile (dinci köktenciler de dahil) karşıtları arasında süregelen politik bir mücadele vardır ve İngiltere'nin resmi politikasının niye birinciler­ le değil de ikincilerle daha uyumlu olduğu yeterince açık değildir. Bu meselenin politik önemi ne kadar vurgulansa azdır. Bu soru­ nun yaratıcısı, kabul etmek gerekir ki, son yılların İngiliz hükümetle­ ri değildir. Aslında, İngiltere'nin resmi politikası uzun yıllar boyunca İngiliz vatandaşları ile Hindistan alt kıtasından gelmiş sakinlerine esas olarak ait oldukları topluluklar bağlamında baka gelmiştir ve-dün­ yada (köktencilik de dahil) dinselliğe son zamanlarda yapılan vur­ guyla birlikte-topluluk artık, daha geniş anlamda tanımlanmış kül­ türleri hesaba katmak yerine, esas olarak iman bağlamında tanımlan­ maktadır. Sorun sadece okullaştırmayla ya da elbette Müslümanlarla sınırlı değildir. Hindu ya da Sih dininin liderlerini İngiltere'deki Hin­ du ya da Sih nüfusun sözcüleri olarak kabul etme eğilimi de aynı sü­ recin parçasıdır. İngiltere'nin değişik kökenlerden gelen farklı vatan-


1 86

KİMLİK VE ŞİDDET

daşları sivil toplum içinde birbirleriyle etkileşmeye ve İngiltere'nin politik yaşamına vatandaşlar olarak katılmaya teşvik edilecekleri yer­ de, bunu "kendi toplulukları üzerinden" yapmaya çağrılıyorlar. Bu indirgemeci düşüncenin ufuk sınırlılığı, özellikle göçmenlerin ve ailelerinin yaşamları üzerindeki ağır sınırlayıcılığıyla, farklı toplu­ lukların yaşam tarzlarını doğrudan etkilemektedir. Ama bunun da ötesinde, bu ülkedeki 2005 'teki olayların da gösterdiği gibi, İngiltere vatandaşlarının ve sakinlerinin kendilerini nasıl gördükleri de başka!arının yaşamını etkileyebilmektedir. Bir kere, eğer kişi sekter bir tarzda (bunun şiddeti de içeriyor olması şart değildir) yetiştirilmiş ve eğitilmişse, sekter aşırılığın etkileri karşısındaki kırılganlık çok daha büyük olmaktadır. İngiltere hükümeti dini liderlerin nefret aşılayan vaazlarını önlemeye çalışıyor-ve bu doğru bir davranış sayılmalı­ dır-ama sorunun bunun çok ötesine geçtiği de kesindir. Bu, göç­ menlik kökeninden gelen vatandaşların kendilerini önce belli bir top­ luluğun ve özgül bir dinsel kökenin mensubu olarak göıüp, ancak ondan sonra ve o mensubiyet üzerinden-sözüm ona bir topluluklar federasyonu içinde-İngiliz sayıp saymayacakları sorunudur. Her hangi bir ülkeye ilişkin bu kendine özgü fraksiyoncu görüşün o ül­ keyi sekter şiddetin vazedilmesine ve beslenmesine daha da açık ha­ le getireceğini kavramak zor olmasa gerek. Tony Blair'in "dışarı çıkıp" "Müslüman topluluğa karışıp" terör ve huzur konusunda onlarla tartışmaya girmesinin ve o "topluluğun en küçük hücrelerine kadar derinliklerine inmesinin" anlaşılır nedenleri vardır.12 Blair'in kendisini insaflı davranmaya ve adalete adamışlığını reddetmek mümkün değildir. Bununla birlikte, çok etnisiteli İngilte­ re'nin geleceği, (farklı etnik köken ve dinlerinin yanı sıra) farklı po­ litik tercihleri, dilsel kökenleri ve sosyal öncelikleri olan vatandaşla­ rının birbirleriyle-sahip oldukları (vatandaşlık da dahil) farklı kapa­ sitelerle-çok farklı biçimlerde karşılıklı etkileşim içine girmelerini kabul etmekte, buna destek ve yardımcı olmakta aranmalıdır. Özel­ likle sivil toplumun bütün vatandaşların yaşamında oynaması gere-


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

1 87

ken çok önemli bir rolü vardır. İngiltere'deki göçmenlerin-Müslü­ manlar kadar ötekilerinin de-sivil topluma katılımı, şu anda gittikçe daha fazla yapıldığı gibi, esas olarak "topluluk ilişkileri" sepetinin içi­ ne konup, aracılığını da ("ılımlı" din adamlarını ve "ılımlı" imamları ve dinsel toplulukların diğer makul sözcülerini de içerir biçimde) di­ ni liderlerin yaptığı bir şey olarak görülmemelidir. Hem sosyal kimlik konusundaki kavramsal kargaşadan kaçınabil­ mek, hem de bu kavramsal kargaşanın izin verdiği, hatta bir ölçüde teşvik ettiği, bölünmüşlüğün kasıtlı istismarına karşı koyabilmek ba­ kımından, çokkültürlülük anlayışı üzerinde bir kez daha düşünmeye gerçekten ihtiyaç vardır. Özellikle kaçınılması gereken şey (eğer bu analiz doğruysa), çokkültürlülük ile kültürel özgürlük bir yanda, ço­ ğul tekkültürlülük ile iman temelli ayrılıkçılık öte yanda olmak üze­ re, bunların birbiriyle karıştırılmamasıdır. Ne herhangi bir ülke, vatan­ daşlarının-önceden belirlenmiş sabit kesimler içine yerleştirildiği­ münzevi kesimler toplamı olarak görülebilir, ne de İngiltere-ister açıkça ister zımnen olsun-dinsel etnik kökenlerin hayali bir ulusal federasyonu olarak görülebilir.

Gandi' nin Fikirleri Günümüz İngiltere'sinin sorunları ile İngiliz idaresi altındaki Hindis­ tan'ın karşı karşıya olduğu ve Mahatma Gandi'nin İngiliz İdaresi tara­ fından doğıudan teşvik edildiğini düşündüğü sorunlar arasında açık­ lanması zor bir benzerlik vardır. Gandi özellikle Hindistan'ın bir din­ sel topluluklar toplamı olduğu görüşünü eleştiriyordu. Gandi İngilte­ re hükümetinin 1931 yılında topladığı "Hindistan Yuvarlak Masa Kon­ feransı" için Londra'ya geldiğinde, "Federal Yapı Komitesi" olarak ad­ landırılan yerde kendisine sekter bir köşe ayrıldığını gördü. Gandi, Hinduların, özellikle de "Hindu kastı"nın sözcüsü olarak kabul edil-


188

KİMLİK VE ŞİDDET

mişti, buna karşılık Hindistan nüfusunun diğer yansı "diğer topluluk­ lar" olarak anılarak her bir topluluğun İngiltere başbakanı tarafından seçilmiş delegelerince temsil edilmesi sağlanmıştı. Gandi, kendisi de bir Hindu olmakla birlikte, başında bulunduğu politik hareketin topluluk temelli değil, tamamıyla evrenselci bir ha­ reket olduğunda ısrar etti; bu hareketin Hindistan'daki bütün farklı din gruplarından destekçileri vardı. Ayrımın dinlere göre de yapılabi­ leceğini görmekle birlikte, Hindistan nüfusunu başka biçimlerde ay­ rıştırmanın da bundan daha az geçerli olmayacağı gerçeğine işaret et­ ti. İngiliz yöneticilerini ısrarla, Hintlilerin sahip olduğu çeşitli kimlik­ lerin çoğulluğunu görmeye çağırdı. Nitekim, sadece Hindular adına değil, "Hindistan nüfusunun yüzde 85'inden fazlasını" oluşturan "ses­ siz, çilekeş, yan aç milyonlar" adına konuşmak istediğini söyledi.13 Ve az bir gayretle, nüfusun geri kalan kısmı-"Prensler, toprak bey­ leri, eğitilmiş sınıf"-adına da konuşabileceğini ekledi. Gandi'nin işaret ettiği başka önemli bir aynın temeli daha vardı: cinsiyet. İngilizlerin kullandığı kategoriler bunu görmezden geliyor ve o yüzden de Hintli kadınların sorunlarının ele alınmasına hiçbir özel yer vermiyordu. Gandi İngiltere başbakanına şöyle dedi: "Kadın­ ların özel olarak temsil edilmesini tamamıyla reddetmişsiniz. " Ve ar­ dından ekledi: "Kadınlar Hindistan nüfusunun yarısını oluşturuyor. " Yuvarlak Masa Konferansına Gandi'yle birlikte katılmış olan Sarojini Naidu konferansın tek kadın delegesiydi. Gandi, Naidu'nun ezici bir çoğunlukla Hindistan'ın en büyük politik partisi olan Kongre Parti­ si'nin başkanlığına seçilmiş olduğunu belirtti (tarih 1 925'ti, yani İngil­ tere'nin herhangi büyük bir partisinin başkanlığına bir kadının, yani 1975'te Margaret Thatcher'in ilk kez seçilmesinden 50 yıl önce). İngi­ liz idaresinin "temsil" mantığına göre, Sarojini Naidu Hindistan halkı­ nın yarısı adına, yani Hintli kadınlar adına, konuşabilirdi; konferans delegelerinden Abdul Kayyum, "Hindistan'ın Bülbülü" olarak adlan­ dırdığı Sarajini Naidu'nun aynı zamanda, o toplantıya katılan tanın-


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

1 89

mış bir şair olduğuna, bunun bir Hindu politikacısı olmaktan farklı bir kimlik oluşturduğuna da işaret etti. O ziyaret sırasında Kraliyet Uluslararası İlişkiler Enstitüsünde dü­ zenlenen bir toplantıda, Gandi ayrıca, "koskoca bir ülkenin kesilip biçilmesine" karşı direnmeye çalıştığının altını çizdi.14 Gandi, her ne kadar, 1947 yılındaki ayrılmayı önlemek amacıyla yürütülen müzake­ relere Kongre Partisi yönetiminin çoğunluğunun razı geldiğinden da­ ha fazla zaman ayrılmasından yana olduysa da, sonunda "bir arada kalma"

çabasında başarılı olamadı.

Sekter Hindu

liderlerinin

Gandi'nin kendi eyaleti Gujarat'ta 2002 yılında Müslümanlara karşı gi­ riştiği şiddet eylemi de kuşkusuz ona derin acı verecek bir olaydı.15 Ne ki, bu vahşetin Hindistan nüfusunun geniş bir kesimi tarafından yığınsal olarak mahkum edilmesi ve bunun ardından (Mayıs 2004'te) yapılan seçimlerde Gujarat'daki şiddet olaylarına karışmış partilerin uğradığı ağır yenilgi Gandi için bir teselli kaynağı oldu . Gandi'nin 1 93 1 'de Londra'daki Yuvarlak Masa Konferansında işa­ ret ettiği noktayı anımsatacak şekilde, nüfusunun yüzde 80'inden faz­ lasının Hindu olduğu Hindistan'ın günümüzde bir Sih başbakan (Manmohan Singh) ile bir Müslüman devlet başkanının (Abdul Ka­ lam) yönetiminde olması ve iktidar partisinin (Kongre Partisi'nin) ba­ şında da Hıristiyan kökenli bir kadının (Sonia Gandi) bulunması Gandhi'yi bir ölçüde rahatlatırdı. Topluluklar arasında bu tür iç içe geçmeler, edebiyat ve sinemadan iş yaşamına ve spora kadar, Hin­ distan yaşamının çoğu alanında görülebiliyor ve hiç garipsenmiyor. Mesele sadece, örneğin Hindistan'ın en zengin işadamının (aslında en zengin kişisinin-Azim Premji) ya da Hindistan kriket takımı kap­ tanlarının (Pataudi ve Azharuddin) veya uluslararası kadın tenisçiler arasındaki ilk ciddi yıldızının (Sania Mirza) bir Müslüman olması de­ ğil, aynı zamanda bunların hepsinin, bütün bu bağlamlarda, özel ola­ rak Hintli Müslümanlar değil, genel olarak Hintli kabul edilmeleridir Indra Gandi'nin bir Sih olan koruyucusu tarafından öldürülmesi­ nin hemen ardından Sihlerin öldürülmeye başlanmasıyla ilgili adli ra-


1 90

KİMLİK VE ŞİDDET

por üzerine geçenlerde parlamentoda yapılan tartışma sırasında, Hin­ distan başbakanı Manmohan Singh parlamentoya hitaben şöyle dedi: "Sadece Sih topluluğundan değil, bütün Hint ulusundan özür dileme­ ye hazırım, çünkü 1 984'te yaşananlar ulus olma kavramının ve Ana­ yasamızın kutsal saydığı şeyin inkarıdır. "16 Manmohan Singh Hindis­ tan'ın başbakanı ve Cl984'te de iktidarda olan) Kongre Partisinin li­ deri sıfatıyla, mensubu olduğu Sih topluluğundan (üstünden eksik et­ mediği mavi türbanıyla) ve vatandaşı olduğu tüm Hint ulusundan özür dilerken, sahip olduğu çeşitli kimlikler ön plana çıkıyordu. Eğer insanlara tek bir kimliğin "içe kapanmacı" göıüş açısından bakılacak olursa, bütün bunlar çok şaşırtıcı olabilir, oysa kimlik ve rollerin çok­ luğu Gandi'nin Londra konferansında işaret ettiği temel noktayla çok uyumludur. Neredeyse dünyanın Müslüman çoğunluğa sahip tek tek bütün ül­ kelerinden daha fazla Müslümanın yaşadığı (ve neredeyse Pakistan kadar çok sayıda-145 milyondan fazla-Müslüman nüfusa sahip) Hindistan'da ülke içinden kaynaklanan ve İslam adına girişilen terör eylemlerinin olağanüstü az olması ve bunlardan neredeyse hiçbirinin El Kaide ile bağlantılı olmaması üzerinde çok durulmuştur. Bu konu­ da çok fazla sayıda nedensel etki söz konusudur (bunlardan biri de, gazeteci ve yazar Thomas Friedman'ın da işaret ettiği gibi, büyüyen ve entegre Hindistan ekonomisidir17) . Ama Hindistan'ın demokratik po­ litikasına ve Hindistan'da geniş kabul görmüş ve Mahatma Gandi'nin de savunuculuğunu yaptığı şu fikre de bir miktar pay ayırmak gere­ kir: İnsanın dinsel köken dışında çok sayıda başka kimlikleri de var­ dır ki, bunlar o kişinin kendisini kavrayışı ve ülkenin çeşitli kökenle­ re sahip vatandaşları arasındaki ilişkiler bakımından da geçerlidir. Mahatma Gandi'nin ve başkalarının (bunlar arasında, kendi aile kökenini "üç kültürün-Hindu, Müslüman ve İngiliz kültürünün-ke­ sişme noktası" olarak tarif eden, Hindistan'ın en büyük şairi Rabin­ dranath Taggore'nin "Hindistan fikri" şeklindeki berrak analiz de var­ dır) liderliği sayesinde Hindistan'ın, şu anda aralarında İngiltere'nin


Çokkültürlülük

ve

Özgürlük

191

de bulunduğu bir dizi Batılı ülkeyi tehdit eden İslamla bağlantılı te­ rörizmi büyük ölçüde savuşturduğunu iddia ederken, bir Hintli ola­ rak, bir miktar utandığımı teslim ediyorum. Ama Gandi, "Koskaca bir ülkenin kesip biçildiğini ve param parça edildiğini düşünün; onu bir ulus haline getirmek mümkün müdür" diye sorarken, özel olarak Hindistan'ı kastetmiyor, çok genel bir endişeyi dile getiriyordu. Gandi'yi bu irdelemeye sevk eden şey Hindistan'ın geleceğine iliş­ kin beslediği derin endişelerdi. Ne ki, bu sorun sadece Hindistan'a özgü olmayıp, 1947'ye kadar Hindistan'ı yönetmiş olan ülke de da­ hil, diğer ülkelerin de gündemine gelebilir. İnsanları dinsel kökenle­ rine göre tanımlamanın ve topluluk temelli bakış açısına bütün diğer kimlikler karşısında önceden tanımlanmış bir öncelik vermenin (Gandi bunun Hindistan'ı yöneten İngiliz idarecilerinden destek gör­ düğünü düşünüyordu) yıkıcı sonuçları, pekala ve ne yazık ki, ege­ menlerin kendi ülkelerini de pençesine alabilir. 1 93 1 'deki Yuvarlak Masa Konferansında Gandi istediğini elde ede­ medi, hatta muhalif düşünceleri-gerekçelerine bile değinilmeden­ kayıtlara kısaca geçildi. Gandi, toplantı sırasında İngiltere başbakanı­ na hitaben dile getirdiği nazik yakınmasında şöyle diyordu: "Bu ra­ porların çoğunda muhalif bir düşünce olduğunu göreceksiniz ve ço­ ğu durumda bu muhalefet maalesef bana aittir. " Oysa, Gandi'nin ile­ ri görüşlülükle ülkeyi bir din ve topluluklar federasyonu olarak gör­ meyi reddetmesi sadece ona "ait" bir şey değildir. Bu, aynı zamanda, Gandi'nin işaret ettiği ciddi sorunu görmeyi arzulayan bir dünyaya da aittir. Aynı şey bugünün İngiltere'sine de ait olabilir. En azından ben öyle olacağını umuyorum.


9 . BÖLÜM

DÜŞÜNCE ÖZGÜRLÜGÜ

I

lk kez bir c nayete tanık olduğumda 1 1 yaşındaydım. 1 947 yılında sona eren Ingiliz idaresinin son yıllarına damgasını vuran toplu

ayaklanmaların yaşandığı 1 944 yılıydı. Tanımadığım kanlar içinde bir kişinin birden bire bahçe kapısından içeriye sendeleyerek girdiğini, yardım ve biraz da su istediğini gördüm. Bir yandan büyüklerime seslenirken, bir yandan da su getirdim. Babam adamı alelacele hastaneye götürdü, ama ağır yaraları yüzünden orada öldü . Adı Ka­ der Mia'ydı. Bağımsızlık öncesi yaşanan Hindu-Müslüman ayaklanmaları aynı zamanda ülkenin Hindistan ve Pakistan olarak parçalanmasına da yol açtı. Katliam çok ani bir biçimde patlak verdi ve genellikle huzurlu bir yer olan Bengal'i de sardı. Kader Mia o sırada henüz bölünmemiş olan Bengal'in-Kalküta'dan sonraki-ikinci büyük kenti ve ayrılma­ dan sonra Doğu Pakistan'ın başkenti haline gelecek olan Dakka'da öldürüldü . Babam Dakka Üniversitesinde ders veriyordu ve evimiz üniversitenin yakınında, esas olarak Hinduların çoğunlukta olduğu, eski Dakka'nın Wari diye anılan bölgesindeydi. Kader Mia bir Müslü­ mandı ve ona saldıran ahlaksız Hindu katillerin gözünde onun bun­ dan başka hiçbir kimliği yoktu . O günkü ayaklanmada yüzlerce Müs­ lüman ve Hindu birbirlerini katletti ve bu durum günlerce sürdü .

1 93


1 94

KİMLİK VE ŞİDDET

Bu ani katliam durup dururken başlamış gibi görünüyordu, oysa el­ bette ülkenin bölünmesini isteyen ateşli politik taleplerle farklı biçim­ lerde bağlantılı sekter kışkırtmalarca özenle yönlendirilmekteydi. İn­ sanların katledildiği bu ayaklanmalar uzun sürmedi; Bengal'in bölün­ mesinin ardından, her iki taraf için de buharlaşıp yok oldu. Hindu­ Müslüman şiddetinin ateşi, kişinin kendisi ve başkaları hakkında baş­ ka görüşler edinmeleriyle ve insan kimliğinin diğer özelliklerinin öne çıkmasıyla, hızla söndü . Nitekim benim yaşadığım Dakka'da, birkaç yıl içinde, hem Müslümanların hem de Hinduların paylaştığı Bengal dili­ nin, edebiyatının, müziğinin ve kültürünün aşırı yüceltilmesi eşliğinde, Bengal milliyetçiliği aldı başını gitti. Ortak Bengal kültürünün zengin­ liğinin yoğun gururunun tekrar canlanması kendi başına önemliydi, çünkü Hindu-Müslüman vahşetinin şaşırtıcı çılgınlığı onu çok arka planda bırakmıştı. Ama bununla politika arasında güçlü bir ilinti de vardı-bu durum özellikle, bütünlüğünü pek de iyi sağlayamamış olan İslam devletinin iki kesimi arasında politik güç, dilin statüsü ve eko­ nomik fırsatlar bakımından yaşanan ağır eşitsizliğin Doğu Pakistan'da (yani, Pakistan'ın Bengal kısmında) yarattığı öfkeyle bağlantılıydı. Bengallilerin Pakistan'a karşı yabancılaşmaları en sonunda, Aralık 1 97 l 'de Pakistan'ın parçalanması ve başkenti Dakka olmak üzere, la­ ik ve demokratik yeni bir Bangladeş devletinin kurulmasıyla nokta­ landı. Sancılı ayrılma sürecinde, Dakka'da, Mart 1 97l 'de, Bengal ayaklanmasını bastırmaya çalışan Pakistan ordusunun gözü dönmüş müdahalesiyle yaşanan katliam sırasında, kimlik ayrımı dine göre de­ ğil, dile ve politik görüşe göre yapılıyordu-Batı Pakistanlı Müslüman askerler esas olarak Müslüman olan Doğu Pakistanlı muhalifleri (ya da muhalif olduklarından kuşkulanılanları) gaddarca eziyor ve öldü­ rüyordu. O günden sonra, yeni kurulmuş olan "Mukti Bahini" ("öz­ gürlük tugayı") Bangladeş'in Pakistan'dan tamamıyla bağımsız olma­ sı için savaştı. "Kurtuluş mücadelesini" besleyen kimlik bölünmesi herhangi bir din farklılığına değil, sıkı sıkıya dile ve kültüre ve elbet­ te, bir de politik görüşlere dayanıyordu .


Düşünce Özgürlüğü

1 95

Kader Mia'nın ölümünün üzerinden geçen 60 şu kadar yıldan son­ ra, 1940'lı yıllarda yaşanan amansız Hindu-Müslüman ayaklanmaları­ nı anımsamaya çalışırken, o korkunç şeylerin gerçekten yaşanmış ol­ duğuna inanmakta zorlanıyorum. Bengal'deki toplu ayaklanmalar her ne kadar tamamıyla geçici ve kısa ömürlü olduysa da (ve daha son­ raları Hindistan'ın diğer kısımlarında patlak veren birkaç ayaklanma­ yı büyüklük ve kapsamları bakımından 1940'lı yılların olaylarıyla kı­ yaslamak mümkün olmasa da), geride binlerce ve binlerce Hindu ve Müslümanın cesedi kaldı. Bu katliamın politik kışkırtıcıları ("halkı­ mız" diye adlandırdıkları şey adına) her iki topluluğa ait, aslında ba­ rışçı olan çok sayıda insanı, kararlı katiller haline gelmeye ikna etme­ yi başardılar. Bu insanlar kendilerini, ("öteki topluluktan" intikam al­ mak zorunda olan) sadece Hindular ya da sadece Müslümanlar ola­ rak görür hale getirildiler; kesinlikle başka bir şey değillerdi: Hintli değillerdi, alt kıtalı değillerdi, Asyalı değillerdi, aynı insan ırkının mensupları değillerdi. Her iki toplumun da ezici çoğunluğu bu çılgınca dar bağlamda düşünmüyor olsa bile, birçoğu bu kısır düşünce tarzına kapılmakta gecikmedi ve bunlar arasından-genellikle her iki topluluğun da so­ runlu uçlarında yer alan-görece daha barbarları, "bizi öldüren düş­ manları" (taraflar birbirlerini böyle adlandırıyorlardı) öldürmeye yön­ lendirildiler. Sekter tekilliğin puslu camları ardından, çok yönlü in­ sanlar sadece dinle, ya da daha doğrusu dinsel kökenle bağlantılı, tek bir kimliğe sahipmiş gibi görülüyorlardı (çünkü kişinin kendisine mi­ ras dinin gereklerini yerine getirmiyor olması o kişiyi asla saldırıdan muaf tutmuyordu) . Müslüman bir gündelikçi işçi olan Kader Mia küçük bir ücret kar­ şılığında çalışmak üzere komşu bir eve giderken bıçaklanmıştı. Ken­ disini hiç tanımayan ve muhtemelen bir kez bile olsun görmemiş ki­ şilerce sokak ortasında bıçaklanmıştı. On bir yaşında bir çocuk için bu olay, gerçek bir kabus olmak bir yana, kafa karıştırıcıydı da. Bir


1 96

KİMLİK VE ŞİDDET

insan niçin durup dururken öldürülüyordu? Üstelik niçin, katillerine herhangi bir zararı dokunması mümkün olmayan kurbanlarını hiç ta­ nımayan insanlar tarafından? Kader Mia'nın bu insanlar tarafından tek kimlikli-saldırılması ve mümkünse öldürülmesi "gereken, " düşman topluluğuna mensup-bir kişi olarak görülmesi akıl alacak gibi değil­ di. Şaşkına dönmüş bir çocuk için kimliğe dayalı şiddet kavranması olağanüstü zor bir şeydi. Kaldı ki şaşkına dönmüş bir yetişkin için bi­ le öyle kolay bir şey değildir. Kader Mia'yı otomobilimizle hastaneye yetiştirmeye çalışırken, yolda babama, karısının kendisine toplu ayaklanma sırasında hasım bölgeye girmemesini tembihlediğini, ama küçük bir para karşılığında bile olsa iş aramak zorunda olduğunu, çünkü ailesinin ağzına koya­ cak bir lokma yiyecekten bile yoksun olduğunu anlatmış. Ekonomik yoksunluğun neden olduğu bu zorunluluğun cezası ölüm olmuştu. Ekonomik yoksulluk ile geniş kapsamlı özgürlük yoksunluğu (hatta yaşama özgürlüğüne bile sahip olmama) benim çocuk zihnime bal­ yoz gibi inen, korkunç bir bilinç oldu. Kader Mia kurban edilen bir Müslüman olarak öldü, ama aynı za­ manda çok zor bir dönemde ailesini ayakta tutacak küçük bir para karşılığında, umutsuzca iş peşinde koşturan yoksul, işsiz bir işçi ola­ rak öldü. Her topluluğun en yoksulları bu tür ayaklanmalarda öldü­ rülmesi en kolay kişiler olur, çünkü günlük maişetleri için sokağa ta­ mamıyla korumasız çıkmak zorundadırlar ve çetelerin kolayca girile­ bildikleri derme çatma barınaklarının tahrip edilmesi kolaydır. Hindu­ Müslüman ayaklanmaları sırasında, Hindu katiller yoksul Müslüman mazlumları kolayca öldürürken, Müslüman katiller de yoksul Hindu kurbanlarını yığınlar halinde boğazlıyorlardı. Her iki grubun acımasız muamelelere maruz kalan kurbanlarının topluluk kimlikleri çok fark­ lı olsa da, sınıf kimlikleri (ekonomik imkanları kısıtlı yoksul emekçi­ ler olarak) birbirine çok benziyordu. Tek bir kategoriye odaklı kutup­ laşmış vizyonun geçerli olduğu o günlerde, dinsel kökenden başka


Düşünce Özgürlüğü

1 97

hiçbir kimliğin hesaba katıldığı yoktu. Benzersiz bir çatışmacı gerçek­ lik yanılsaması insanları tümüyle alçaltmış ve kahramanlarının düşün­ ce özgürlüğünü gölgede bırakmıştı.

Şiddeti Beslemek Dünyanın her yanındaki sekter şiddet 60 yıl öncesine kıyasla ne da­ ha az acımasız ne de daha az indirgemecidir. Yontulmamış gaddarlı­ ğının altında aynca, insanların kimliğine ilişkin, onları çok boyutlu in­ sanlar olmaktan çıkartıp tek boyutlu yaratıklar haline getiren, büyük bir kavramsal kafa karışıklığı da vardır. 1 994'te Hutulu katiller çetesi saflarına katılan bir kişiden-ima yoluyla da olsa-kendisini bir Ruandalı ya da bir Afrikalı veya bir insan olarak değil (bunlar düş­ man Tutsilerin de paylaştığı kimliklerdi), sadece, tek görevi "Tutsile­ re hak ettikleri muameleyi yapmak" olan bir Hutulu olarak görmesi istenmişti. Katliam sonrasında Birleşmiş Milletler genel sekreteri tara­ fından Ruanda'ya gönderilmiş saygın bir kıdemli diplomat olan Pakis­ tanlı dostum Şaharyar Han, daha ileri bir tarihte bana şöyle demişti: "Sen ve ben 1940'lı yıllarda Hindistan'da yaşanan ayaklanmaların ca­ navarlığını görmüş kişileriz, ama o olay, Ruanda'da yaşanan katliamın devasa boyutları ve örgütlü soykırımın kapsamı yanında hiçbir şey­ miş . " 1 Ruanda'daki katliam ve komşu Burundi'de Hutular ile Tutsiler arasında bununla bağlantı olarak yaşanan şiddet olaylan sadece bir­ kaç gün içinde bir milyondan fazla insanı yaşamından etti. İnsanlardan nefret etmek kolay değildir. Ogden Nash'ın şiiri ("Hiç Kimseye Yönelik Daha Az Kötülük Yakarışı") bunu çok güzel dile getirir: Her okul çocuğu delicesine aşık olabilir, Ama nefret etmeye gelince oğlum, o bir sanattır.


1 98

KİMLİK VE ŞİDDET

Eğer farklı insan grupları arasında buna rağmen çokça nefret ve şid­ dete dayalı çatışma göıüyorsak, ortaya hemen çıkıveren soru şudur: "Bu 'sanat' nasıl işliyor?" Bu tür çatışmaları yönlendirenlerin şiddet amaçlarına hizmet eden tekil kimlik yanılsaması, işkence ve katliam komutanları tarafından ustalıkla beslenip kışkırtılmaktadır. Çatışma amacıyla istismar edilebi­ len kendine özgü kimlik yanılsamasının şiddet kışkırtıcılığı yapanların işine gelmesinin olağanüstü bir tarafı olmadığı gibi, böyle bir indirge­ meciliğin aranan bir şey olmasının da esrarengiz bir yanı yoktur. Ama bu tezin çoğul aidiyetlerin bu kadar apaçık olduğu bir dünyadaki ola­ ğanüstü nahifliği veri alındığında, gündeme, tekilliğin beslenmesinin nasıl olup da bu kadar başarılı olduğu gibi büyük bir soru gelip otur­ maktadır. Kişiyi bütünüyle, sahip olduğu o çok sayıdaki kimliklerin­ den sadece biri bağlamında görmek elbette (daha önceki bölümlerde göstermeye çalıştığım gibi) yapılabilecek çok kaba bir entelektüel hamledir; ama buna rağmen, hamlenin etkinliğine bakarak söylemek gerekirse, beslenen bu tekillik hayalini savunup öne çıkarmanın çok kolay olduğu görülüyor. Kendine özgü bir kimlik savunuculuğunu şiddet amacıyla yapmak, bir kimlik grubunu-gündemdeki şiddet amacıyla doğrudan bağlantılı olarak-özel bir odaklanmayla diğerle­ rinden koparma biçimini alır ve oradan hareketle, seçmeci bir vurgu­ lama ve kışkırtmayla, diğer ortaklık ve aidiyetlerin geçerliliğini gölge­ de bırakır. ("İnsanlarımız öldürülüp kadınlarımızın ırzına geçilirken, sen nasıl oluyor da bu gibi şeylerden söz edebiliyorsun?") Şiddeti tırmandırma şeklindeki savaş sanatı belli bazı temel içgü­ dülerden yararlanır ve bunları düşünce özgürlüğünü ve yatıştırıcı ak­ lı saf dışı etmek için kullanır. Ama bu sanatın aynı zamanda belli bir mantık tarzından-parçasal bir mantıktan-yararlandığını da kabul etmek gerekir. Belirli bir eylem amacıyla diğerlerinden kopartılan bu özel kimlik, çoğu durumda, devşirilecek kişi için sahici bir kimliktir: bir Hutu gerçekten bir Hutudur, bir "Tamil kaplanı" gerçekten bir Ta-


Düşünce Özgürlüğü

1 99

mildir, bir Sırp bir Arnavut değildir ve mantığı Nazi felsefesiyle zehir­ lenmiş bir ari Alınan kesinlikle ari bir Almandır. Bu öz kavrayışı bir cinayet aletine dönüştürmek için yapılan şey şudur: (1) bütün diğer aidiyet ve ortaklıkların geçerliliğini görmezden gelmek ve (2) bu "tek" kimliğin gereklerini özellikle savaşçı bir biçimde yeniden tanım­ lamak. Hem iğrençliğin hem de kavramsal kafa karışıklığının işin içi­ ne sokulduğu nokta tam da burasıdır.

Yüksek Teorinin Alçak Kenarı İnsanlardan düşüncelerini sadece tek bir kimliğin sınırları içine hap­ setmelerini istemek her ne kadar özellikle kaba bir çağrı olarak gö­ rülse de, insanları tekil kimlik kutucuklarının içine girmeye zorlama­ nın aynı zamanda, aslında şu anda çok etkili olan, yüksek kültür ve uygarlık teorilerinin birçoğunun özelliklerinden biri olduğunu anım­ samakta da yarar vardır (gene, daha önceki bölümlerde üzerinde du­ rulduğu gibi). Bu teoriler elbette ne şiddet savunuculuğu yapmakta, ne de şiddete göz yummaktadır-tam tersine. Ne ki, bu teoril er in­ sanları çeşitli kimliklere sahip kişiler olarak değil de, esas olarak tek bir özel sosyal grubun-ya da topluluğun-mensupları olarak kavra­ maya çalışmaktadır. Grup mensubiyeti elbette önemli olabilir (hiçbir ciddi kişi ya da birey teorisi bu sosyal ilişkileri görmezden gelemez), ama söz konusu insanların (bütün ötekileri bir yana bırakarak) sade­ ce tek bir mensubiyet kategorisini dikkate alacak şekilde küçültülme­ leri, çok çeşitli aidiyetlerimizin ve ilgi alanlarımızın geniş kapsamlı geçerliliğini bir çırpıda hükümsüz kılmaktadır. Örneğin, uygarlık tasnifçileri Hindistan'ı genellikle "Hindu uygar­ lığı" kutucuğunun içine yerleştiriyorlar-bu, diğer şeylerin yanı sıra­ ( daha önce de değindiğimiz gibi) Hindistan'da (Hintli Sihleri, Jainle­ ri, Hıristiyanları, Parsileri ve diğerlerini bir yana bıraksak bile) 145


200

KİMLİK VE ŞİDDET

milyondan fazla Müslüman bulunduğunu dikkate almayan ve aynı zamanda ülkenin, asla din aracılığıyla değil de, politik, sosyal, eko­ nomik, ticari, sanatsal, müzik veya diğer kültürel uğraşlara katılım yo­ luyla faaliyet gösteren insanları arasındaki yaygın iç bağlantıları da görmezden gelen bir tanımlamadır. Daha yalın bir şekilde ifade et­ mek gerekirse, toplulukçu düşünce okulu aynı zamanda topluluk mensubiyeti temelinde, her kişinin kesinlikle tek bir kimliğini kutsa­ makta ve insanları karmaşık ve girift sosyal yaratıklar yapan bütün öteki aidiyetleri fiilen önemsizleştirmektedir. Bu bağlamda, toplulukçu düşüncenin kişiyi "sosyal bağlamı" için­ de görmeye çalışarak, kısmen de olsa, kimlik konusunda yapıcı bir yaklaşım olarak başladığını anımsamak ilginçtir.2 Ama insanları daha "eksiksiz"-ve daha "sosyal"-açıdan görme biçiminde başlayan bu tümüyle saygıdeğer teorik çaba sonunda, büyük çapta, kişiyi kesin­ likle ve esas olarak tek bir grubun mensubu olarak görme gibi çok sınırlı bir kavrayışta kalmıştır. Ama bu, ne yazık ki, "sosyal bağlam" için yeterli değildir, çünkü her insanın çok sayıda farklı ortaklıkları ve bağlantıları vardır ve bunların her birinin önemi bağlamına göre bü­ yük ölçüde farklılaşır. "Kişiyi içinde yaşadığı toplumla birlikte ele al­ mak" biçimindeki takdir edilesi (ve sosyal teorilerin ısrarla üzerinde durduğu) görevin enginliğine rağmen, bu vizyon gerçek yaşama uy­ gulanırken, kişinin "sosyal durumunun" çoğul özelliklerinin zenginli­ ği ciddi bir biçimde azımsanarak, sahip olduğu sosyal ilişkilerin ge­ çerliliği genellikle bir yana bırakılmaktadır. Bunun temelinde yatan vizyon, insanlığı çok azaltılmış bir şey olarak görmektedir.

içe Kapanmacı Yanılsamanın Cezası İnsan kimliği konusundaki bu içe kapanmacı küçümsemenin geniş kapsamlı sonuçları vardır. İnsanları kendine özgü katı kategoriler ha-


Düşünce Özgürlüğü

201

linde bölme amacıyla yaratılabilecek bir yanılsama gruplar arası an­ laşmazlıkları kışkırtmak amacıyla istismar edilmeye açıktır. Uygarlık­ ları birbirinden ayıran ya da topluluk içine hapseden, içe kapanmacı özelliklere sahip yüksek teorilerin çatışma tohumları ekme gibi bir amaç gütmedikleri kesindir-aslında amaçları bunun tam tersidir. Ör­ neğin, "uygarlıklar çatışmasını" savunan bir teori ne zaman ortaya atı­ lıp öne çıkaıtılsa, amaç zaten var olduğu düşünülen bir gerçekliği tes­ pit etmektir (ben bunun yanlış bir biçimde yapıldığını savundum, ama işin o yönü niyetten ve güdüden farklı bir meseledir) ve bu te­ orinin sahipleri kendilerini bir çatışmanın yaratıcıları-ya da onun derinleştiricileri-olarak değil, "keşfedicileri" olarak görürler. Öyle de olsa, teoriler sosyal düşünceyi, politik faaliyeti ve kamu politikalarını etkileyebilir. İnsanların yapay bir biçimde tekil kimlikle­ re indirgenmesinin dünyayı kundaklanmaya çok daha hazır hale geti­ ren ters sonuçları olabilir. Örneğin, daha önce de sözünü ettiğimiz gi­ bi, Hindistan'ın indirgemeci bir nitelemeyle "Hindu uygarlığı" olarak gösterilmesi Hindutva adlı hareketin sekter eylemcilerinden çok bü­ yük alkış almıştır. Aslında, kendi minyatürleştirilmiş Hindistan görüş­ lerini destekler gibi görülebilecek her türlü kavramsal kategorileştirme bu eylemci hareket tarafından körüklenmeye doğallıkla yatkın olmak­ tadır. Hatta bu hareketin aşırı kanadı, kurbanlarının çoğunu kesinlik­ le Müslümanların oluşturduğu 2002 yılında Gujarat'da yaşanan tırman­ dırılmış şiddet olaylarında kritik önemde pay sahibi bile olmuştur. Te­ oriler bazen pratik karşılaşmalarda, onları yaratanların bile bekleme­ diği kadar ciddiye alınırlar. Üstelik bu teoriler bir de, sadece kavram­ sal kafa karışıklığı yaratmakla kalmayıp, aynı zamanda sekter dışlayı­ cılığı pekiştirme amacıyla kullanılmaya hazır şeylerse, sosyal çatışma ve şiddet yanlısı liderler bu teorileri hararetle bağırlarına basabilirler. Benzer bir biçimde, İslamın seçkinliğine ilişkin teoriler de, Müslü­ manların (dinsel aidiyetleriyle birlikte) sahip olabilecekleri bütün di­ ğer kimliklerinin geçerliliğinin yok sayılmasıyla birleştirildiğinde,


202

KİMLİK VE ŞİDDET

(hem azgın kışkırtmalar hem de barışçı uğraşlar için kullanılabilecek esnek bir terim olan) cihadın şiddete dayalı versiyonlarının kavram­ sal temelini oluşturmak amacıyla kullanılabilir. Tırmandırılan şiddete giden bu yolu izleme örneklerine, yanıltıcı bir biçimde İslamcı terö­ rizm denen şeyin yakın dönem tarihinde bolca rastlanır. Müslüman­ ların örneğin bilgin, bilimci, matematikçi, filozof, tarihçi, mimar, res­ sam, müzisyen ya da yazar olarak sahip oldukları farklı kimliklerin ta­ rihsel zenginliği-ve Müslümanların geçmiş kazanımlarında (ve 3-6. Bölümlerde değindiğimiz gibi, dünyanın küresel mirasında) çok bü­ yük payları vardır-savaşçı bir dinci kimliğin kararlı savunusuyla ve teoriden de alınan küçük bir destekle, yıkıcı sonuçlarıyla birlikte, ko­ layca ezilebilir. Üzerinde daha önce de durduğumuz gibi, günümüzün hoşnutsuz Müslüman eylemcilerinin, sistemli aşağılama ve eşitsizlikle ilintilen­ dirdikleri çağdaş dünyayı değiştirmek için ne yapacaklarına karar vermek için, aynı zamanda Müslümanların çok çeşitli alanlardaki bü­ yük kazanımları üzerinde de durmayı bir yana bırakıp, sadece İs­ lamın dinsel başarıları üzerinde durmaları için hiçbir neden yoktur. Buna rağmen, insanlar konusunda içe kapanmacı bir anlayışın-ta­ mamıyla savaşçı bir dinsel kimlik bağlamında-ortaya koyduğu indir­ gemecilik, şiddete dayalı cihat savunucuları tarafından, Müslümanla­ rın geniş tarihsel gelenekleri doğrultusunda kolayca kullanabilecek­ leri bütün diğer yolları kapamak amacıyla, yıkım getirecek biçimde harekete geçirilebilir. Öte yandan, benzer bir biçimde, terörizmin bu türüne karşı koyar­ ken ve onunla savaşırken, insanların sadece dinsel kimliklerine değil (teröristler saflarına insan kazanmak için bu kimliği istismar ediyor­ lar), çok sayıdaki kimliklerinin zenginliğine de seslenmek için yete­ rince neden vardır. Ama, daha önce de sözünü ettiğimiz gibi, diren­ menin entelektüel bileşeni ya söz konusu dinlerin inkarıyla ya da dinlerin "doğru" tarafta yer almasını sağlamak için onları tanımlama


Düşünce Özgürlüğü

203

(ya da yeniden tanımlama) çabasıyla (örneğin, Tony Blair'in sevimli deyişiyle, "İslamın ılımlı ve gerçek sesini" yardıma çağırmakla) sınır­ lı kalmaktadır.

İslamcı militanların Müslümanların İslam inancı

dışında kalan bütün kimliklerini reddetmek için haklı nedenleri var­ ken, o saldırganlığa karşı koymak isteyenlerin, Müslümanların sahip olduğu çok sayıdaki diğer kimliklerden yararlanmak yerine, İslama ilişkin yorumlara ve onu abartmaya niçin bu kadar bel bağladıkları açık değildir. Tekillik bazen İslam olma genel kategorisinin izin verdiğinden da­ ha da dar oluyor. Örneğin Şii ile Sünniler arasındaki ayrımın bu iki Müslüman grup arasındaki sekter şiddet için kullanıldığı olmuştur. Bu çatışma, Pakistan'dan Irak'a kadar, daha da sınırlı bir bağlamda ta­ nımlanan kimlik şiddetine yeni bir boyut ekliyor. Nitekim, ben bu ki­ tabın son sayfalarını yazarken, yeni Irak anayasasının Şii ve Kürt li­ derlerin yanı sıra Sünni liderlerden de ne kadar destek göreceği ve gelecekte nelerin yaşanabileceği henüz netlik kazanmamıştı. Irak'ın bütünlüğünü birçok tarihsel etmenin engellediği kesindir -bu engeller arasında Batılı sömürgeciler tarafından belirlenmiş sı­ nırların keyfiliği ve yine keyfi ve sağlam bilgilere dayanmadan girişil­ miş askeri bir müdahalenin yarattığı kaçınılmaz bölünmeler de var­ dır. Ama, buna ek olarak, işgalci liderlerin (İngiltere'nin sömürge Hindistan'ına karşı izlediği ve Gandi'nin çok şikayetçisi olduğu resmi yaklaşımdan çok da farklı olmayan) tarikat temelli politik yaklaşımla­ rı da mevcut yangını epey körüklemiştir. Batı basınına, Irak'ı bir topluluklar toplamı ve bireyleri de sadece Şii, Sünni ya da Kürt olarak gösteren haberler hakim olurken, bu du­ rum aynı zamanda Saddam sonrası Irak'ta politikanın ne hale geldi­ ğini de gösteriyor. Sa'Doon al-Zubaydi (Irak anayasa komitesi üyesi) BBC'den James Naughtie'ye, "Haberlerinizde benden bir Sünni ola­ rak değil, bir Iraklı olarak söz etmenizi rica edebilir miyim" demek zorunda kalıyor.3 Ama Irak'taki sekter politikalar ile gelişmelere ya-


204

KİMLİK VE ŞİDDET

pılan şaşkın askeri müdahaleler bir araya gelince, başı her alanda derde girmiş bu ülkede, Irak ile Bağdat'ın şu anda karşı karşıya oldu­ ğu topluluk sorunlarının içinden, daha geniş ve daha ulusal herhan­ gi bir şey çıkabileceğine dair umutlar azalıyor. Başını ABD'nin çektiği politik girişim Irak'ı bir vatandaşlar topla­ mı olarak değil, bir din toplulukları toplamı olarak görme eğiliminde olmuştur. Müzakerelerin neredeyse tümü, din topluluklarının liderle­ rinin kararlarına ve ağızlarından çıkacak sözlere odaklanmıştır. Ülke­ de zaten var olan gerilimlere bir de işgalin kendisinin yarattığı yeni­ leri eklenince, yol almanın kolay yolu elbette bu oldu. Oysa bir ül­ kenin geleceğini inşa etmenin en iyi yolu her zaman kısa vadedeki en kolay rotayı izlemek değildir-özellikle gündemde ülkeyi dinsel etnik gruplardan değil de, vatandaşlardan oluşan bir ulus haline ge­ tirme ihtiyacı gibi olağanüstü önemli bir mesele duruyorsa. Bu sorun üzerinde, bambaşka bir tarihe ve arka plana sahip çok farklı bir ülke olan İngiltere bağlamında, daha önce de durmuştuk ---özellikle bir önceki bölümde. Bu farklılığa rağmen, bir ülkeyi, bi­ reylerin kendilerini ulustan önce ona ait saydıkları bir topluluklar fe­ derasyonu olarak görmenin yarattığı temel zorluk her iki durum için de söz konusudur. Gandi bu tür topluluk temelli, kendine özgü bir özdeşleştirmenin beslenip bir öncelik haline getirilmesinin ülkenin "kesilip biçilmesi" anlamına geldiğini söylüyordu. Böyle bir bölünme yaratmak haklı politik endişeler yaratır. Aynı zamanda, Irak'taki kim­ liklerin (buna cinsiyet ve sınıf kadar dinsel kimlikler de dahildir) ço­ ğulluğunun dikkate alınması da kritik önem taşımaktadır. Burada in­ sanın aklına ister istemez, Gandi'nin İngiliz idaresini yürüten İngilte­ re başbakanına 1931 'de, kadınların "Hindistan nüfusunun yarısını oluşturduğu"nu hatırlatması geliyor-bu bakış açısı günümüz Irak'ı için de bir ölçüde geçerlidir. Irak'a ilişkin bu kapsamlı endişelerin dikkate alınmasının gerekliliği kendisini geçmişteki kadar büyük bir ağırlıkla bugün de hissettirmektedir.


Düşünce Özgürlüğü

205

Küresel Seslerin Rolü İçe kapanmacı yanılsamanın, küresel kimliklere bakış ve sesleniş tar­ zı bakımından da birtakım sonuçları vardır. Eğer kişinin sadece tek bir kimliği varsa, o zaman ulusal olan ile küresel olan arasında tercih yapmak bir "ya hep ya hiç" meselesi haline gelir. Aynı şey, sahip ola­ bileceğimiz herhangi bir küresel aidiyet duygusu ile bizi harekete ge­ çirmesi söz konusu olabilecek yerel bağlılıklarımız arasındaki tercih için de söz konusudur. Oysa soruna böyle keskin ve dışlayıcı bir bağ­ lam içinde bakmak, insan kimliğinin-özellikle de bu kimliğin kaçı­ nılmaz çoğulluğunun-niteliği konusunda derin bir yanlış kavrayışı yansıtmaktadır. Küresel bir kimliğin gereklerini hesaba katma ihtiya­ cının kabul edilmesi, aynı zamanda yerel ve ulusal sorunlara da bü­ yük bir dikkatle eğilme olanağını ortadan kaldırmaz. Önceliklerin be­ lirlenmesinde aklın ve tercihin oynadığı rol "ya-ya da" biçimini almak zorunda değildir. İvedilikle ele alınması gereken ve küresel boyutları olan birtakım ekonomik, sosyal ve politik sorunları ve bunlara ilişkin politika me­ selelerini daha önce de tespit etmeye çalışmıştım. Küreselleşmeyi da­ ha adil bir düzenleme haline getirmek için ihtiyaç duyulan değişim türlerini kolaylaştıracak kurumsal reformların dayandığı gerekçeler özellikle sağlamdır. Kırılgan ve güvenlikten yoksun insanların yüz yüze olduğu zorlukların değişik cephelerde göğüslenmesi gerekiyor. Alınması gereken zorunlu önlem yelpazesi ulusal politikalardan (ör­ neğin eğitim ve kamu sağlığı hizmetlerinin kapsamının ivedilikle ge­ nişletilmesinden), uluslararası girişimlere ve kurumsal reformlara (ör­ neğin silah ticaretini gemlemeye yönelik küresel düzenlemelere, yok­ sul ülkelerin zengin ekonomilerin pazarlarına erişiminin genişletilme­ sine, patent yasalarının ve teşvik sistemlerinin dünya yoksullarının ih­ tiyaç duyduğu ilaçların geliştirilip kullanılmasının kolaylaştırılmasına vb.) kadar uzanıyor. Bu değişiklikler kendi başlarına önemli olmakla


206

KİMLİK VE ŞİDDET

birlikte, bunlar, 7. Bölümde de değindiğimiz gibi, insanların güvenli­ ğinin artırılmasına daha fazla katkıda bulunabilir ve terörist saflara in­ san devşirilmesini ve terörist yetiştirilmesini zorlaştırabilir. Dahası, de­ rin hoşnutsuzlukların pençesinde kıvranan toplumlarda terörizmin yeşermesine imkan veren ve şiddetin hoşgörüyle karşılanmasını sağ­ layan atmosferin değiştirilmesini kolaylaştırabilir. Küresel tarihle ilgilenmenin kazandıracağı bir entelektüel adalet meselesi de vardır. Bu hem insanlığın geçmişinin daha eksiksiz kav­ ranması (hiç kolay bir şey değil), hem de kimlik çatışmasına hiçbir haklı gerekçeye dayanmadan katkıda bulunan, Batının geniş kapsam­ lı üstünlüğüne ilişkin yanlış kabulün aşılması bakımından önemlidir. Örneğin, Avrupa veya Amerika'daki göçmen kökenli insanların Batı uygarlığı hakkındaki bilgilerinin artırılması gerektiği konusunda son zamanlarda birtakım (haklı) tartışmalar olmakla birlikte, "eski İngiliz­ lerin, " "eski Almanların, " "eski Amerikalıların" ve diğerlerinin, dünya­ nın entelektüel tarihi hakkında daha fazla şey öğrenme ihtiyacına ve­ rilmesi gereken önem konusundaki bilinç hala çok düşük düzeydedir. Dünyanın farklı parçalarının tarihinde fen, matematik ve mühen­ dislikten felsefe ve edebiyata kadar farklı alanlarda olağanüstü kaza­ nımlar olduğu kadar, şu anda "Batı uygarlığı" ve "Batı bilimi" dediği­ miz şeyin çoğu özelliğinin temelinde yerkürenin değişik ülkelerinden gelmiş katkıların derin etkileri de vardır (meselenin bu yönünü 3-7. Bölümlerde ele almıştık) . "Öteki" toplumların katkısını görmezden gelen kültür ya da uygarlık teorileri sadece "eski Avrupalıların" veya "eski Amerikalıların"-özellikle eğitimlerini şu andaki parçasal du­ rumda tutarak-entelektüel ufkunu sınırlamakla kalmıyorlar, aynı za­ manda Batı karşıtı hareketlere de, insanları "Batı-Batı karşıtı" şeklin­ de bir cepheleşme hattı boyunca bölmeye hizmet eden yapay bir ay­ rılık ve çatışma duygusu kazandırıyorlar.


Düşünce Özgürlüğü

207

Mümkün Bir Dünya Görülebilir bir gelecekte demokratik bir küresel devlete sahip olma­ nın imkansızlığına-haklı olarak-sık sık işaret ediliyor. Durum ger­ çekten böyle olmakla birlikte, demokrasiye kamuya açık akıl yürüt­ me bağlamında, özellikle küresel sonmların dünya ölçeğinde tartışıl­ masına duyulan ihtiyaç bağlamında, bakılacak olursa (öyle olması ge­ rektiğini daha önce savunmuştum), küresel demokrasi olasılığını son­ suza kadar buzdolabına kaldırmamız gerekmez. Bu bir "ya hep ya hiç" meselesi değildir ve sürecin kapsamında çok sayıda kaçınılmaz kısıtlılık ve zayıflığın devam ettiği koşullarda bile, kamuya açık yay­ gın tartışmayı ilerletmenin sağlam gerekçeleri vardır. Aralarında elbet­ te Birleşmiş Milletler'in de yer aldığı çok sayıda kurumu bu küresel kimlik uygulamasına çağırmak mümkün olsa da, vatandaş örgütlen­ melerinin, çok sayıda sivil toplum kuruluşunun ve haber medyasının bağımsız unsurlarının zaten başlatmış oldukları, bu amaca hasredil­ miş çabaları da dahil etmek olanaklıdır. Küresel adalete daha fazla özen gösterilmesi talebiyle (David Hu­ me'un daha önce sözünü ettiğimiz, "adaletin sınırları genişlemeye de­ vam edecektir" biçimindeki beklentisine uygun olarak) harekete geç­ miş çok sayıdaki ilgili birey girişiminin de bu alanda oynayabileceği önemli roller vardır. Washington ve Londra, koalisyon güçlerinin Irak'ta uygulaya geldiği stratejiye yönelik, dört bir yandan yükselen bu yaygın eleştiriden rahatsızlık duyabilirler-tıpkı Şikago ya da Paris veya Tokyo'nun küreselleşme karşıtı denilen protesto hareketlerinin bazı kesimlerinden yükselen çarpıcı yergilerden ürkebileceği gibi. Gerçi protestocuların dile getirdiği itirazlar her zaman doğru olmuyor, ama daha önce göstermeye çalıştığım gibi, bunların bir çoğunda çok haklı sorular soruluyor ve bu sorular kamuya açık akıl yürütmeye ya­ pıcı katkılarda bulunuyor. Küresel demokrasinin-dev bir küresel devletin bütün kurumlarıyla birlikte ortaya çıkmasını beklemeden­ daha şimdiden kurulmasının bir parçasını da bu oluşturuyor.


208

KİMLİK VE ŞİDDET

Günümüz dünyasında sadece küreselleşmenin ekonomisi ve poli­ tikası hakkında değil, aynı zamanda bizim küresel dünya anlayışımı­ zı biçimlendiren değerler, etik ve aidiyet duygusu hakkında da soru­ lar sorulmasına yakıcı bir ihtiyaç vardır. İnsan kimliğine ilişkin içe ka­ panmacı olmayan bir anlayışta, bu tür meselelerle ilgilenmek, ulusal yükümlülüklerimizin ve yerel bağlılıklarımızın-devasa bir "dünya devletinin" işleyişine yansıyacak şekilde-küresel bir aidiyet duygu­ suyla baştan aşağı yer değiştirmesini gerektirmez. Aslında küresel kimlik, bizim diğer bağlılıklarımızı yok etmeden de, payına düşeni şimdiden almaya başlayabilir. Derek Walcott, çok farklı bir bağlamda, kendisine ait bütünleşmiş Karayib anlayışı hakkında (bölgenin bütün o muazzam ırk, kültür, kaygı ve tarihsel geçmiş çeşitliliğine rağmen) şöyle yazıyordu: O anım hiç olmadı ki,

bir anlayış gelip zihnimi bölmesin­ Benaresli kuyumcu ustasıyla, Cantonlu taşçı ustası için o anlayış, misinanın suda batması misali belleğin içine gömülüp gitsin.4 İnsanların minyatürleştirilmesine karşı koyarken-bu kitabın konusu budur-aynı zamanda onun dertli geçmişinin anılarını aşabilecek ve zorluklar içindeki bugünün güvensizliklerini kıracak bir dünyanın olanaklarının kapısını da aralayabiliriz. On bir yaşında küçük bir ço­ cuk olarak, başı kucağımda kanlar içinde yatan Kader Mia için yapa­ bileceğim fazla bir şey olamazdı. Ama, onun ve benim, çok sayıdaki ortak kimliğimizi birlikte onaylatabileceğimiz, erişemeyeceğimiz ka­ dar uzağımızda olmayan, bir evreni hayal ediyorum. Yeter ki, her şeyden önce, bir anlayış gelip zihnimizi bölmesin.


NOTLAR

1 . BÖLÜM

YANILSAMANIN ŞİDDETİ

1.

Langston Hughes, The Big Sea: An Autobiography (New York: Thun­ der's Mouth Press, 1940, 1986),

2.

s.

3-10.

bak. Robert D . Putnam, Bowling Alone: The Collapse and the Revival of the American Comm unity (New York: Siman & Schuster, 2000).

3.

Etno merkezciliğin yabancı düşmanlığına yol açmasının şart olmadığını gösteren yeterince çok ampirik kanıt vardır (örneğin bak. Elizabeth Cashdan, "Ethnocentrism and Xenophobia: A Cross-cultural Study", Cur­ rent Anthropology 42, 2001). Bununla birlikte, iyi bilinen çoğu olayda

etnik, dinsel, ırksal ya da diğer bazı seçmece bağlılıklar diğer gruplara karşı şiddete yol açan abartılı biçimlerde kullanılmıştır. Burada söz ko­ nusu olan, "içe kapanmacı" kışkııtmalara açıklıktır. 4.

Jean-Paul Sartre, Portrait ofthe Anti-Semite, çev. Erik de Mauny (Londra: Secker & Warburg, 1968), s. 57.

5.

Venedik Taciri, III perde, 1. sahne, 63. satır. [www. halksahnesi.org/in­

celemeler/saylok/saylok.html 6.

bak. Alan Ryan, ]. S. Mili (Landon: Routledge, 1974),

s.

125. Mili kadın­

lara oy hakkı konusundaki görüşlerine "bana özgü garip fanteziler" gö­ züyle bakıldığını belirtiyor (John Stuart Mili, A utobiography [1874; tek­ rar basım, Oxford: Oxford University Press, 1971], s. 169). 7.

Samuel P. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of the World Order (New York: Siman & Schuster, 1996). [Samuel P. Hun­

tington, Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulma­ sı, Okuyanus Yay.]

8.

International Herald Tribune, 27 Ağustos 2004, s. 6.

9.

Bu konu 4. ve 8. Bölümlerde ele alınıyor.

209


210

Notlar 2 . BÖLÜM KİMLİGE ANLAM KAZANDIRMAK

1.

V.S. Naipaul, A Tum in the South (Landon: Penguin, 1 989), p. 33.

2.

Ayrıca bak. Leon Wieseltier, Against Identity (New York: Drenttel, 1996).

3.

bak. benim On Ethics and Economics (O:xford: Blackwell, 1987) adlı ki­

tabım. 4.

Egemen iktisatta yer yer görülen bu garip hayali kişinin zihinsel kısıtlı­ lıkları için bak. Amartya Sen, "Rational Fools: A Critique of the Behavio­ ral Foundations of Economic Theoıy", Philosophy and Public Affairs 6 ( 1 977), tekrar basım: Choice, Welfare and Measurement içinde (O:xford: Blackwell, 1982; Cambridge, Mass . : Harvard University Press, 1997) ve ayrıca Jane ]. Mansbridge, der. , Beyond Self- interest (Chicago; Chicago University Press, 1 990).

5.

bak. George Akerlof, An Economic Theorist's Book of Tales (Cambrid­

ge: Cambridge University Press, 1984); Shira Lewin, "Economics and Psychology: Lessons for Our Own Day from the Early 20th Centuıy", ]o­ urnal of Economic Literature 34 0996); Christine Jolls, Cass Sunstein

ve

Richard Thaler, "A Behavioral Approach to Law and Economics", Stan­ ford Law Review 50 (1998); Matthew Rabin, "A Perspective on Psycho­

logy and Economics," European Economic Review 46 (2002); Amartya Sen, Ra tionality and Freedom (Cambridge, Mass. : Harvard University Press, 2002), denemeler 1-5; Roland Benabou ve ]eanTirole, "Intrinsic and Extrinsic Motivation," Review of Economic Studies 70 (2003). 6.

Diğer katkıların yanı sıra bak. George Akerlof ve Rachel Kranton, "Eco­ nomics and Identity", Quarterly ]ournal of Economics 63 (2000); John B. Davis, The Theory of the Individual in Economics: Identity and Vahı­ e (Londra ve New York: Routledge, 2003); Alan Kirman ve Miriam

Teschl, "On the Emergence of Economic Identity", Revue de Philosop­ hie Economique 9 (2004); George Akerlof ve Rachel Kranton, "Identity

and the Economics of Organizations, " ]ournal of Economic Perspectives 19 (2005). 7.

bak. Jorgen Weibull, Evolutionary Game Theory (Cambridge, Mass. : MIT

Press, 1995); Jean Tirole, "Rational Irrationality: Some Economics of Self­ management", European Economic Review 46 (2002). 8.

Kari Marx, Critique of the Gotha Programme, 1875; K. Marx ve F. En­ gels'in İngilizce çevirisi (New York: International Publishers, 1938), s. 9. [Kari Marx, "Gotha Programının Eleştirisi" , Marx Engels Seçme Yapıtlar 3 , (Ankara: Sol Yayınları, 1979), s. 23.)


Notlar 9.

211

Pierre Bourdieu, Sociology in Question, çev. Richard Nice (Londra: Sa­ ge, 1993), s. 160-61 .

10. E.M. Forster, Two Cheers for Democracy (Londra: E.Arnold, 1951). 1 1 . Benlik ile topluluk arasındaki ilişki konusunda aydınlatıcı analizler için bak. Charles Taylor, Sources of the Self and the Making of the Modern Identity (Cambridge, Mass. : Harvard University Press,

1984) ve Philo­

sophical Arguments (Cambridge, Mass. : Harvard University Press, 1995).

Bu ve bağlantı konularda içgörülü değerlendirmeler için ayrıca bak. Will Kymlicka, Contemporary Politica/ Philosophy. An Introduction (Oxford: Clarendon Press, 1990). 1 2 . Liberal adalet teorilerindeki toplulukçu eleştiriler için özellikle bak. Mic­ hael Sandel, Liberalism and the Limits ofjustice (Cambridge: Cambrid­ ge University Press, 1982; 2. baskı, 1998); Michael Walzer, Spheres of justice (New York: Basic Books, 1 983); Charles Taylor, "Cross-Purposes:

The Liberal-Communitarian Debate", Nancy L. Rosenblum, der. , Libera­ lism and the Moral Life içinde (Cambridge, Mass. : Harvard University

Press, 1989). Bu adalet teorisine Sandel ve diğerleri tarafından yönelti­ len eleştirilere verilen tepki için bak. John Rawls, "Justice as Fairness: Political Not Metaphysical," Philosophy and Pub/ic Affairs 14 (1985) ve Political Liberalism (New York: Columbia University Press, 1993). San­

del bu tepkiyi Liberalism and the Limits ofjustice'nin 1998 tarihli sayı­ sında yanıtlamıştır. Bu ateşli tartışmalara ilişkin yararlı yorumlar için bak. Will Kymlicka, Contemporary Political Philosophy: An Introduction, 6. Bölüm; Michael Walzer, "The Communitarian Critique of Liberalism," Political Theory 1 8 (1990); Stephen Mulhall ve Adam Swift, Liberals and Communitarians (Oxford: Blackwell, 1992, 1996). Adalet teorisine ilişkin

toplulukçu eleştiriler konusundaki benim kuşkuculuğum için bak. Rea­ son Before Identity (Oxford: Oxford University Press, 1999).

1 3 . Bu ve ilgili konular için bak. Frederique Apffel Marglin ve Stephen A. Marglin, der., Dominating Knowledge (Oxford: Clarendon Press, 1993). 14. Hint geleneklerindeki düşünce ayrılıklarının ve tartışmaların rolü konu­ sunda bak. Amartya Sen, The Argumentative Indian (Londra: Ailen La­ ne; ve New York: Farrar, Straus & Giroux, 2005). 1 5 . Sandel, Liberalism and the Limits ofjustice, s. 150- 1 5 1 . 16. Kimlik etiğinin bireysel davranış konusunda merkezi bir yere sahip ol­ masının nedeni, sahip olduğumuz çok sayıda aidiyet arasındaki öncelik­ ler konusunda kaçınılmaz tercihlerle karşı karşıya olmamızdır; bu konu­ ya ilişkin güzel bir analiz için bak. Kwame Anthony Appiah, The Ethics


212

Notlar of Identity (Princeton, N.J . : Princeton University Press, 2005). Ayrıca bak. Amin Maalouf, in the Name of Identity: Violence and the Need to Belong (New York: Arcade Publishing, 2001). [Amin Maalouf, Öliimcül Kimlikler (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004)].

3.

BÖLÜM

UYGARLIK HAPİSHANESİ 1.

Samuel P. Huntington, agy.

2.

Burada ele alınan meselelerin bazıları The Argumentative Indian (Lon­ don: Ailen Lane; New York: Farrar, Straus & Giroux, 2005) adlı kitabım­ da daha ayrıntılı olarak ele alınıyor.

3.

Hindistan'ın çok dinli ve çok kültürlü tarihini The Argumenta tive Indian

4.

Huntington, agy, s. 71.

adlı kitabımda ele alıyorum. 5.

Oswald Spengler, The Decline of the West, der. Arthur Helps (New York: Oxford University Press, 1 991), s. 178-179.

6.

bak. Nihongi: Chronicles of]apan from the Earliest Times to

A.D.

697,

çev. W. G . Aston (Tokyo: Tuttle, 1972), s. 1 28-133. 7.

bak. Nakamura Hajime, "Basic Features of the Legal, Political, and Eco­

nomic Thought of japan, " Charles A. Moore, der., The ]apanese Mind: Essentials of ]apanese Philosophy and Culture (Tokyo: Tuttle, 1973),

s. 144. 8.

Flavius Arrian'dan öğrendiğimize göre, İskender bu eşitlikçi siteme Di­ yojen'le karşılaşmasında gösterdiği aynı hayranlıkla karşılık vermiş -ama genel tutumunda hiçbir değişiklik olmamış ("itiraf ettiği hayranlı­ ğın tam tersi"). bak. Peter Green, Alexander of Macedon, 356-323 B.C.: A Historical Biography (Berkeley: University of Califomia Press, 1992),

s. 428. 9.

Alexis de Tocqueville, Democracy in America, çev. George Lawrence (Chicago: Encyclopaedia Britannica, 1990), s. 1 .

10. Nelson Mandela, Long Walk to Freedom (Boston: Little, Brown, 1994), s. 2 1 . 1 1 . Kamuya açık akıl yürütme amacıyla kitap basmanın önemini The Argu­ mentative Indian adlı kitabımda ele aldım (s. 82-83, 182-184).


Notlar

213

4 . BÖLÜM DİNSEL AİDİYETLER VE İSLAM TARİHİ 1.

Corpus of Early Arabic Sources far West African History, çev. ].F.P. Hop­

kins, yayıma hazırlayan ve notlayan N. Levtzion ve J.F.P. Hopkins (Cam­ bridge: Cambridge University Press, 1981), s. 285. Ayrıca bak. Ibn Bat­ tuta: Tra vels in Asia and Africa

1325-1354, çev. H.A.R. Gibbs (Londra:

Routledge, 1 929), s. 3 2 1 . 2. 3.

Corpus of Early Arabic Sources far West African History, s. 286. bak. Pushpa Prasad, "Akbar and the Jains," Irfan Habib, der., Akbar and His India içinde (Delhi ve New York: Oxford University Press, 1997), s.

97-98. 4.

Genç Ekber'in iltihak ettiği Maratha kralı Raja Sambhaji'nin babası, gü­ nümüzün politik Hindu eylemcilerinin bir süper kahraman saydıkları ve hoşgörüsüz Hindu partisi Şiv Sena'nın adını ondan aldığı Şivaji'den baş­ kası değildir (oysa Şivaji, başka bakımlardan ona hiçbir hayranlığı olma­ yan tarihçi Khafi Khan'ın belirttiğine göre, oldukça hoşgörülüydü).

5.

bak. Iqtidar Alam Khan, "Akbar's Personality Traits and World Outlook:

A Critical Reappraisal," Habib, der., Akbar and His India içinde, s. 78. 6.

Maria Rosa Menocal, The Ornament of the World: How Muslims, jews, and Christians Created a Culture of Tolerance in Medieval Spain (New

York: Little, Brown, 2002), s. 86. 7. 8.

agy, s. 85. bak. Harry Eyres, "Civilization Is a Tree with Many Roots, " Financial Ti­ mes, 23 Temmuz 2005. ]an Reed'ın işaret ettiği gibi, "Sonraları çok yay­

gınlaşan Fas'taki sulama yöntemleri İspanya ve Portekiz'in kavruk ve ço­ rak bölgelerinde tarımın temeli olmayı sürdürdü" ( The Moors in Spain and Portugal [Londra: Faber & Faber, 1974), s. 235).

9.

bak. Michael Vatikiotis, "Islamizing Indonesia'', International Herald Tri­ bune, 3-4 Eylül 2005, s. 5. Ayrıca bak. Vatikiotis, "The Struggle for Is­

lam", Far Eastem Economic Review, 1 1 Kasım 2003, ve M. Syafi'i Anwar, "Pluralism and Multiculturalism in Southeast Asia: Formulating Educatio­ nal Agendas and Programs, " ICIP joumal 2 (Ocak 2005). 10. Bununla bağlantılı olarak ayrıca, yorum yelpazesinin genişliği de dahil, İslamın sosyal ve politik bağlamda nasıl yorumlanması gerektiği mese­ lesi vardır. Bu konuda bak. Ayesha ]ala!, Sel{ and Sovereignty: Individu­ al and Community in South Asian Islam Since

1850 (Londra: Routledge,

2000). Ayrıca bak. Gilles Kepe!, The War far Muslim Minds: Islam and the West (Cambridge, Mass. : Harvard University Press, 2004).


214

Notlar

1 1 . Pakistan'da yürekli ve uzak görüşlü gazetecilerin adanmışlıkları sayesin­ de zinde ve büyük çapta bağımsız bir medyanın büyüyerek güçlenme­ si, barış ve adalet alanında-ülke dışından gördüğü takdirden çok daha fazlasını hak eden--önemli ve olumlu bir gelişmedir. Yürekli ve vizyon sahibi insan Najam Sethi'nin öncülüğündeki Friday Times ve Herald gi­ bi periyodiklerin ve The Dawn, The Nation, Daily Times ve News gibi günlük gazetelerin oluşturduğu iletişim ve korkusuzluk geleneği ülkenin geleceği konusunda büyüyen umutları haklı çıkarmaktadır. Bu durum, büyük ozan ve Pakistan Times eski genel yayın yönetmeni ve askeri yö­ netim ve politik aşırıcılık tarafından yerle bir edilmeden önce, bağımsız bir Pakistan medyasının gelişmesi için çok çalışmış olan Faiz Ahmet Fa­ iz'i çok hoşnut ederdi. Faiz Ahmed Faiz de, tıpkı Najam Sethi'nin daha sonra başına geldiği gibi, hapis yatmak zorunda kalmıştı. 12. Husain Haqqani, "Terrorism Stili Thrives in Pakistan," Intemational He­ rald Tribune, 20 Temmuz 2005, s. 8. Ayrıca bak. yazarın içgörü kazan­

dırıcı ve bilgilendirici kitabı Pakistan: Between Mosque and Militaıy (Washington, D.C. : Carnegie Endowment for International Peace, 2005). Ayrıca bak. Ahmed Rashid, Taliban: The Stoıy of the Afghan Warlords (Londra: Pan, 2001), ve Taliban: Islam, Dil and the New Great Game in Central Asia (Londra: Tauris, 2002).

13. bak. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından her yıl yayımlanan İnsani Kalkınma Raporları-bu Mahbub ul Hak'ın başlattığı ve uzun yıl­

lar onun başında bulunduğu bir projedir. Mahbub ul Hak'ın zamansız ölümünden sonra, genellikle laik nitelikteki bu çalışma onun tarafından kurulmuş (ve şu anda Khadija Hak'ın ustalıkla yönettiği) bir enstitü eliy­ le Pakistan'da yürütülmüştür. 14. Judea Pearl, "Islam Struggles to Stake Out Its Position," Intemational He­ rald Tribune, 20 Temmuz 2005.

1 5. Burası, Mahmud Mamdani'nin çok net bir biçimde ifade ettiği içgörülü ayrımı anımsamanın tam yeridir: "Amacım, aşırı dinci eğilimlerin politik terörizme eşitlenebileceği biçimindeki yaygın varsayımı sorgulamaktır. İster köktenci ister laik olsun, terörizm dinci eğilimlerin zorunlu sonucu değildir. Tersine, terörizm politik karşılaşmalardan doğar (Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold Waı� and the Roots of Terror [New York:

Doubleday, 2004] , s. 61-62). 16. Bu, İslam ilkeleri alanının biraz farklı bir biçimde tanımlanabileceğini in­ kar etmek anlamına gelmez; örneğin bak. M. Syafi'i Anwar'ın "yasal dış­ layıcı yaklaşım" ile "özsel kucaklayıcı yaklaşım" arasında ayrım yaptığı


Notlar

215

makalesi: "The Future of Islam, Democracy, and Authoritarianism in the Muslim World," ICIP journal 2 (Mart 2005). Ama bu varyasyonlardan hiç­ biri, dini kişinin her şeyi kucaklayan kimliği haline getiremez.

5.

BÖLÜM BATI VE BATI KARŞITLIGI 1.

Albert Tevoedjre, Winning the War Against Humiliation (New York: UNDP, 2002), Afrika ve Üçüncü Bin Yılın Meydan Okumaları Bağımsız Komisyonunun Raporu. Orijinali Fransızca' dır: Vaincre l'h umiliation (Pa­ ris, 2002).

2.

William Dalrymple'nin ilginç romanında White Mughals (Londra: Fla­ mingo, 2002), konu edilen, İngiliz erkeklerinin üçte birinin Hintli kadın­ larla birlikte 18. yüzyıl Hindistan'ında yaşadığı ırklar arası aşkların, onu izleyen yüzyılda, katılaşan imparatorluk ilişkileri altında, tekrarlanması pek mümkün değildi.

3.

James Mili, The History of British India (Londra, 1817; tekrar basımı, Chi­

4.

Aktaran John Clive: Mill'in The History of British India 'sına yazdığı giriş,

5.

Mili, The History of British India, s. 225-226.

6.

William Jones genellikle su katılmamış bir "oryantalist" olarak görülür ki,

cago: University of Chicago Press, 1975), s. 247. s. viii.

belirgin anlamıyla öyledir. Ne ki, William Jones'ten James Mill'e kadar, bütün oryantalistlerde geniş bir davranış ortaklığı bulmaya çalışan bir ta­ sarımı savunmak kolay değildir. Bu konuda bak. benim The Argumenta­ tive Indian (Londra: Ailen Lane; New York: Farrar, Straus & Giroux, 2005)

adlı kitabımın 7. Bölümü ("Indian Traditions and Western Imagination"). 7.

Mili, Jones'in eski Hint matematiği ve astronomisi hakkındaki inançların­ da "Hindular arasında bir zamanlar var olduğu düşünülen aşırı saf top­ lum yapısının kanıtlarını" görüyor ve Jones'in bu atıfları "bir inanç hava­ sında" yapmış olması onu özellikle eğlendiriyordu (The History of Bri­ tish India, s. 223-24). İşin özüne gelince, Mili birbirinden ayrı şu üç ko­

nuya ilişkin iddiaları birbirine karıştırıyordu: (1) yerçekimi ilkesi, (2) yer­ kürenin kendi ekseni etrafındaki günlük dönüşü, ve (3) yerkürenin gü­ neş etrafındaki dönüşü. Aryabhata ile Brahmagupta, üçüncüsüyle değil, esas olarak ilk ikisiyle ilgileniyorlar ve birtakım kesin iddialarda bulunu­ yorlardı. 8.

Mill, The History of British India, s. 223-224.


216 9.

Notlar agy, s. 248.

10. The Argumentative lndian, 6., 7. ve 16. Bölümler. 1 1 . Partha Chattetjee, The Nation and lts Fragments (Princeton, N.J . : Prince­ ton University Press, 1993), s. 6. 12. Bu ve ilintili konularda aynca bak. The Argumentative lndian, 1 -4. ve 68. Bölümler. 13. Akeel Bilgrami, "What Is a Muslim?", Anthony Appiah ve Henry Louis Ga­ tes, der., Jdentities içinde (Chicago: University of Chicago Press, 1995). 14. Mamphela Ramphele, Steering by the Stars: Being Young in South Afıi­ ca (Cape Town: Tafelberg, 2002),

s.

15.

1 5 . Fareed Zakaria, "Culture Is Destiny: A Conversation with Lee Kuan Yew," Foreign Affairs 73 (Mart-Nisan 1994), s. 1 13 . 16. Aktarıldığı yer lntemational Herald Tribııne, 13 Haziran 1995, s. 4. Ayn­ ca bak. Lee'nin içgörülü özgeçmişi, From Third World ta First: The Sin­ gapore Story,

1965-2000 (New York: HarperCollins, 2000).

17. Singapur'un dışişleri hakanı W.S. Wong'un 1 993'te Viyana'da yapılan İn­ san Haklan İkinci Dünya Kongresinde "İnsan Haklarının Gerçek Dünya­ sı" başlıklı konuşması. 18. Aktaran John F. Cooper, "Peking's Post-Tienanmen Foreign Policy: The Human Rights Factor," Jssııes and Stııdies 30 (Ekim 1994),

s.

69; aynca

bak. Jack Donnelly, "Human Rights and Asian Values: A Defence of

Western' Universalism," Joanne Bauer ve Daniel A. Beli, der. , The East Asian Challenge for Hııman Rights (Cambridge: Cambridge University

Press, 1999). 19. Buna ilişkin kanıtlan Hııman Rights and Asian Valııes: Sixteenth Mor­ genthau Memorial Lectııre on Ethics and Foreign Policy (New York: Car­

negie Council on Ethics and International Affairs, 1997) içinde değerlen­ dirdim (kısaltılmış versiyonu The New Repııblic, 14 ve 21 Temmuz 1997 içinde tekrar basılmıştır). Ayrıca bak. Amartya Sen, Development as Free­ dom (New York: Knopf; Oxford: Oxford University Press, 1999) ve "The

Reach of Reason: East and West," New York Review of Books, 20 Tem­ muz 2000, The Argumentative lndian (2005) içinde tekrar basılmıştır. 20. Development as Freedom, ayrıca Jean Dreze ile birlikte, Hunger and Pııblic A ction (Oxford: Clarendon Press, 1989).

2 1 . Stokholm Barış Araştırmaları Enstitüsünün verilerine dayanılarak hesap­ lanmıştır, http:/www.sipri.org. 22. Kwame Arıthony Appiah, in My Father's Hoııse: Africa in the Philosophy of Cııltııre (Londra: Methuen, 1 992), s. xii.


Notlar

217

2 3 . Meyer Fortes ve Edward E. Evans-Pritchard, African Political Systems (New York: Oxford University Press, 1940), s . 12. 24. Appiah, In My Father's House: Africa in the Philosophy of Culture, s. xi. 25. Filistinlilerin kendi topraklarına ve egemenliklerine sahip olma talepleri gibi yerel istekler öne süren özgül politik hareketler söz konusu oldu­ ğunda bile, bu yerel çatışmaları Batı egemenliğine karşı direnişin genel çerçevesi içine oturtan köktenci politik okumalar yine de görülüyor-bu yorumlar yerel halkın (bu durumda Filistinlilerin) çoğunluğunun o öz- . gül yerel anlaşmazlığa ne gözle baktıklarına hiç aldırmıyor.

6. BÖLÜM KÜLTÜR VE ESARET 1.

Bu meseleyi şu makalemde ele almaya çalışmıştım: "How Does Culture Matter?", Vijayendra Rao ve Michael Walton, der., Culture and Public Ac­ tion içinde (Stanford, Calif. : Stanford University Press, 2004).

2.

Bu zor konunun dengeli bir değerlendirmesi için bak. ]oel Mokyr, Why Ireland Starved: A Quantitative and Analytical History of the Irish Eco­ nomy,

1800-1850 (Londra: Ailen & Unwin, 1983), s. 291-292. Ayrıca

bak.

Mokyr'nin çıkardığı şu sonuç: "İngiltere İrlanda'yı yabancı, hatta düşman bir ulus olarak görüyordu. " (s. 291). 3.

bak. Cecil Woodham-Smith, The Great Hunger: Ireland,

1845-9 (Londra:

Hamish Hamilton, 1 962), s. 76. 4.

bak. Andrew Roberts, Eminent Ch urchillians (Londra: Weidenfeld & Ni­

5.

Lawrence E . Harrison v e Samuel P . Huntington, der., Culture Matters:

colson, 1994), s. 2 1 3 . How Values Shape Human Progress (New York: Basic Books, 2000),

s. xiii. 6.

Bu konuda bak. Noel E. McGinn, Donald R. Snodgrass, Yung Bong Kim, Shin-Bok Kim ve Quee-Young Kim, Education and Development in Ko­ rea (Cambridge, Mass . : Council on East Asian Studies, Harvard Univer­

sity, 1980). 7.

William K. Cummings, Education and Equality in ]apan (Princeton, N.J .: Princeton University Press, 1980), s. 17.

8.

bak. Herbert Passin, Society and Education in ]apan (New York: Teac­

hers College Press, Columbia University, 1965), s. 209-2 1 1 ; ayrıca bak. Cummings, Edııcation and Eqııality in ]apan, s. 17.


218 9.

Notlar Aktaran Shumpei Kumon ve Henry Rosovsky, The Political Economy of japan, 3. cilt, Cultural and Social Dynamics (Stanford, Calif. : Stanford

University Press, 1992), s. 330. 10. bak. Carol Gluck, ]apan 's Modem Myths: Ideology in the Late Meiji Pe­ riod (Princeton, N.].: Princeton University Press, 1985).

1 1 . Kültürel özgürlüğün Birleşmiş Milletlerce yayımlanan Human Develop­ ment Report

2004 (New York: UNDP, 2004) içinde yer alan "kalkınma­

nın insani boyutunu" ilgilendiren meseleler listesine dahil edilmesi kal­ kınmanın insani boyutuna ilişkin analizin kapsamını önemli ölçüde zen­ ginleştirmiştir. 12. bak. "Other People," Proceedings of the British Academy 2002 içinde; ayrıca "Other People-Beyond Identity" başlığıyla, The New Republic, 18 Aralık 2000 içinde de basılmıştır.

7 . B Ö LÜM KÜRESELLEŞME VE KÜRESEL SESLER 1.

The Advancement of Leaming (1605; B.H.G. Wormald, Francis Bacan: History, Politics and Science,

1561 -1626 içinde tekrar basılmıştır [Cam­

bridge: Cambridge University Press, 1993]), s. 356-357. 2.

Bu meseleyi 8 Haziran 2000'de, Harvard Üniversitesinde yaptığım açılış konuşmasında ("Global Doubts") ele almıştım; bak. Harvard Magazine 102 (Ağustos 2000).

3.

T.B. Macaulay, "Indian Education: Minute of the 2nd February, 1835," G. M. Young, der., Macaulay: Prose and Poetıy içinde tekrar yayımlanmış­ tır (Cambridge, Mass. : Harvard University Press, 1952), s. 722.

4.

Howard Eves, An Introduction to the Histoıy of Mathematics, 6. baskı. (New York: Saunders College Publishing House, 1990), s. 237. Ayrıca bak. Ramesh Gangolli, "Asian Contributions to Mathematics", Portland

Public Schools Geocultural Baseline Essay Series, 1999. 5.

Tony Blair v e Gordon Brown liderliğindeki İngiltere'nin G 8 ülkelerini bu doğrultuda harekete geçirmekte önemli bir rol oynadıkları teslim edil­ melidir. Bob Geldorf gibi kamuoyunca tanınmış renkli ve sempatik kişi­ lerin başını çektiği halk hareketleri de (bu tür ses getirici hareketleri ge­ nellikle kuşkuyla karşılayan akademik çevrelere rağmen) bu girişimlere destek sağlanmasında önemli bir rol oynadılar.

6.

bak. ]effrey Sachs, The End of Poverty: How We Can Make It Happen in Our Lifetime (Londra: Penguin Books, 2005).


Notlar 7.

219

Benim "Gender and Cooperative Conflict" başlıklı makalem (Irene Tin­ ker, der., Persistent Inequalities içinde [New York: Oxford University Press, 1990]), işbirliği ve çatışma bileşiminin geçerliliğini ve uzanımını ele almaktadır.

8.

bak. ].F. Nash, "The Bargaining Problem," Econometrica 18 0950);

9.

Aslında Adam Smith, Leon Walras ve Francis Edgeworth'dan John Hicks,

Sylvia Nasar, A Bea utiful Mind (New York: Simon & Schuster, 1999). Oscar Lange, Paul Samuelson ve Kenneth Arrow'a kadar, pazar ekono­ misinin öncü teorisyenleri pazar sonuçlarının kaynak dağılımına ve diğer belirleyici unsurlara derinden bağımlı olduğunu açıklığa kavuşturmaya çalışmışlar ve-Adam Smith'ten başlayarak-pazar düzenlemelerinin da­ ha adil ve hakça yol ve araçları konusunda önerilerde bulunmuşlardır. 10. bak. Paul A. Samuelson, "The Pure Theory of Public Expenditure, " Re­ view of Economics and Statistics 35 (1954); Kenneth Arrow, "Uncerta­

inty and the Welfare Economics of Medical Care," American Economic Review 53 (1963); George Akerlof, An Economic Theorist's Book of Ta­ Jes (Cambridge: Cambridge University Press, 1984); Joseph Stiglitz, "In­

formation and Economic Analysis: A Perspective," Economic journals (1985). 1 1 . Bu konuda bak. George Soros, Open Society: Refoıming Global Capita­ /ism (New York: Public Affairs, 2000).

1 2 . Diğer katkıların yanı sıra bak. Joseph Stiglitz, Globalization and Its Dis­ contents (Londra: Penguin, 2003) Uoseph Stiglitz, Küreselleşme, Biiyük Hayal Kırıklığı, Plan B Yayınları, İstanbul)] ve Sachs, The End of Poverty: How We Can Make It Happen in Our Lifetime.

1 3 . Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsünün bulgularına gö­ re, 1990'lı yılların tamamına ilişkin oran yüzde 84, 3 l 'di ve son rakamlar bu tablonun tersine dönmekten çok pekiştiğini gösteriyor. Bu konu 6. Bölümde daha geniş bir şekilde tartışıldı. G8 ülkeleri içinde sadece bir tanesi (Japonya) silah füraç etmemektedir. 14. Aşı Kurulu ve Aşı ve Bağışıklık İçin Küresel İttifak aşıların yoksul ülke­ lerde yaygın olarak bulunması için çok şey yaptı. Tıbbi araştırmaları özendirebilmek amacıyla, küresel STK'ların ve diğer uluslararası kuru­ luşların bu ilaçları büyük miktarlarda satın alma konusunda ön güvence verebilmeleri, bu tür ilaçların geliştirilmesine yönelik teşviklerin artırıl­ ması konusunda buluşçu bir öneri örneğidir; bak. Michael Kremer ve Rachel Glennerster, Strong Medicine: Creating Incentives far Phaımace­ utical Research on Neg/ected Diseases (Princeton, N.J.: Princeton Uni­

versity Press, 2004).


220

Notlar

15. "Modern tıbbın küresel cephe hattı" genel sorununun ele alınışında ay­ dınlatıcı bir yaklaşım için bak. Richard Horton, Health Wars (New York: New York Review of Books, 2003). Ayrıca bak. Paul Farmer, Pathologi­ es of Power: Health, Human Rights, and the New War on the Poor (Ber­

keley: University of California Press, 2003), ve Michael Marmot, Social Determinants of Health: The Solid Facts (Copenhagen: World Health Or­

ganization, 2003). 16. Pazar süreçlerinin eşitlikçi işleyişinde kamu hizmetlerinin rolünün çizim­ lerle desteklenmiş bir tartışması için bak. Amartya Sen ve Jean Dreze, In­ dia: Development and Participa tion (Delhi ve Oxford: Oxford University

Press, 2002). 17. Bu konuda bak. Amartya Sen, "Sharing the World", The Little Magazine (Delhi) 5 (2004). 18. David Hume, An Enquiry Concerning the Principles of Morals (ilk bas­ kı 1777; tekrar basım, La Salle, Ill.: Open Court, 1966), s. 25.

8.

BÖLÜM

ÇOKKÜLTÜRLÜLÜK VE Ö ZGÜRLÜK 1.

Development as Freedom (New York: Knopf; Oxford: Oxford University

2.

ABD'nin ve Avrupa'nın d a paylaştığı bu sorunlar için ayrıca bak. Ti­

Press, 1999). mothy Garton Ash, Free World: Why a Crisis of the West Reveals the Opportunity of Our Time (Londra: Ailen Lane, 2004).

3.

James A. Goldston, "Multiculturalism Is Not the Culprit, " International Herald Tribune, 30 Ağustos 2005, s. 6. Farklı bir bakış açısı için ayrıca bak. Gilles Kepe!, The War far Muslim Minds: Islam and the West (Cam­

bridge, Mass. : Harvard University Press, 2004), özellikle 7. Bölüm ("Batt­ le for Europe"). 4.

Julie Henry, "Dumbed-Down GCSEs Are a 'Scam' to Improve League Tables, Claim Critics", Daily Telegraph, 28 Ağustos 2005, s. 1 .

5.

Günümüz dünyasındaki melezleşmenin boyutları konusunda bak. Hami Bhabha, The Location of Culture (New York: Routledge, 1994).

6. 7.

Ajans France-Press'in haberi, 18 Ağustos 2005. Buradaki tanım "Çok-etnisiteli İngiltere'nin Geleceği Komisyonu"nun saygın başkanı Lord Parekh'e aittir ("A Britain We Ali Belong To," Guar­ dian, 1 1 Ekim 2000). Genellikle böyle bir "federal" sistemi çok daha ka-


Notlar

22 1

ba biçimlerde talep eden çok sayıda başka benzer ifadelere de rastlan­ maktadır. Ne ki, Bhikhu Parekh çokkültürlülüğe ilişkin diğer vizyonlara kendi yazılarında yer verme içgörüsüne sahipti; özellikle bak. Rethin­ king Multi-culturalism: Cııltural Diversity and Political Theory (Basing­

stoke: Palgrave, 2000). 8.

bak. Cornelia Sorabji, India Calling (London: Nisbet, 1934), ve Vera Brit­

tain, The Women at Oxford (Londra: Harrap, 1960). 9.

Kaynak: Tony Blair'in 26 Temmuz 2005 tarihli basın konferansı metni. Tony Blair yeni kurulan İslam okullarına kültürel bakımdan eski Hıristi­ yan okullarıyla eşit muamele gösterilmesini gerçekten arzulamaktadır. 6. Bölümde bu meseleyi de ele almıştık.

10. bak. M. Athar Ali, "The Perception of India in Akbar and Abu'l Fazl," Ir­ fan Habib, der. , Akbar and His India içinde (Delhi: Oxford University Press, 1997), s. 220. 1 1 . Dine ilişkin alternatif düşünce okullarının (bilinemezcilik ve ateizm de dahil) akıl yürütme gelenekleri konusunda bak. Amartya Sen, The Argıı­ mentative Indian (Landon: Ailen Lane; New York: Farrar, Straus & Giro­

ux, 2005). 12. 26 Temmuz 2005 tarihli bir basın toplantısından. 13. Indian Round Table Conference (Second Session) 7th September, 1931 -lst Decembeı�

1931:

Proceedings (Londra: Her Majesty's Stationery Of­

fice, 1932); ayrıca bak. C. Rajagopalachari ve ]. C. Kumarappa, der., The Nation 's Voice (Ahmedabad: Mohanlal Maganlal Bhatta, 1932).

14. M.K. Gandi, "The Future of India, " Intemational Mfairs 10 (Kasım 1931), s. 739. 1 5 . 2002'de Gujarat'daki o korkunç olayda yaşanan vahşet dışında, büyük ölçüde önceden tasarlanmış bu şiddet olayının gündeme getirdiği ide­ olojik meselelerin (bunlara Gandi'nin bütünleştirici fikirlerinin reddi de dahildir) aydınlatıcı bir tartışması için bak. Rafiq Zakaria, Commıınal Ra­ ge in Secıılar India (Mumbai: Popular Prakashan, 2002).

1 6. Indian Express, 13 Ağustos 2005. 17. Thomas Friedman, The World Is Flat (New York: Farrar, Straus & Giro­ ux, 2005). [Thomas Friedman, Dünya Düzdür, (Boyner Yay. İstanbul)] Ne ki, Hindistan'ın özellikle Keşmir karnesi hiç de o kadar iyi değildir. Keşmir politikası hem dış kaynaklı terörizm istilasından hem de ülke içindeki ayaklanmalardan zarar görmüştür.


222

Notlar 9 . BÖLÜM DÜŞÜNCE ÖZGÜRLÜGÜ

1.

Ayrıca bak. Khan'ın etkileyici

ve

iç karartacak kadar aydınlatıcı kitabı:

Shaharyar M. Khan, The Shallow Graves of Ruanda, Mary Robinson'un önsözüyle (New York: I. B. Tauris, 2000). 2.

bak. Will Kymlicka, Contemporary Political Philosophy: An Introduction

3.

bak. "The Real News from Iraq," Sunday Telegraph, 28 Ağustos 2005, s.

(Oxford: Clarendon Press, 1 990). 24. 4.

Derek Walcott, "Names", Collected Poems: 1948-1984 içinde (New York: Farrar, Straus & Giroux, 1986).


Amartya sen kimlik ve şiddet  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you