Page 1

Simpozium kushtuar 550-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit Skenderbeu (faqe 10-28)

OUR LADY OF SHKODRA PARISH la Ko

Az

e

ta

r Gu

JANUARY 19, 2018, WASHINGTON, D.C.

Dr.

C ko ash Dr. P

eo Dr. Ro m

ak uq i

am aj


2 Jeta Katolike

Janar-Mars 2018

Përmbajtja

-

Contents

Viti LIII, Numri 1, Janar-Mars 2018 Çmimi $5.00 • www.jetakatolike.com Dom Pjetër Popaj: Pashkët 2018 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 Papa Françesku: Brohoriteni Gëzimin e Krishtit, që Bota e Ka Humbur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 Nga Famullia Jonë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5

Mark K. Shkreli: Kur Kisha Thërret – Famullia Jonë Përgjigjet – Gjithmonë . . . . . . . . . . . . . . . .6

Botues: Kisha Katolike Zoja e Shkodrës Drejtor: Dom Pjetër A. Popaj Kryeredaktor: Mark K. Shkreli Redaktor (anglisht): Simon Vukel Redaktor (shqip): Klajd Kapinova Graphic Design Ismer Mjeku Marketing Fran Çotaj Website: Martin Smajlaj Këshilli Botues: Dom Pjetër A. Popaj Mark K. Shkreli Klajd Kapinova Simon Vukel Peter Saljanin Ismer Mjeku Martin Smajlaj Fran Çotaj Pashko Rr. Camaj Gjon Chota Luigj Çekaj Tomë Paloka Lekë Perlleshi Gjeto Turmalaj Mhill Velaj Të gjitha shkrimet dhe artikujt i nënshtrohen redakturës. Dorëshkrimet dhe fotografitë nuk kthehen edhe nëse nuk botohen.

Parapagimi: $30 në vit adresa e redaksisë: 361 W. Hartsdale Ave, Hartsdale, New York 10530 Tel. (914) 761-3523 Fax (914) 949-2690 e-mail: ShkreliM@aol.com

www.jetakatolike.org

Liz Estler: Feast of the Conversion of Saint Paul . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9

Klajd Kapinova: Kryetrimi i Kastriotëve Shkoi Pas Mendjes së Trimave Arbërorë . . . . . . . . . . . .10

Mark Shkreli: Fjalimi i Hapjes Solemne të Simpoziumit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14

Romeo Gurakuqi: Viti i Gjergj Kastriotit–Skënderbeut, Si Kohë Reflektimi . . . . . . . . . . . . . . . . .15

Azeta Zhabjaku Kola: Gjergj Kastrioti dhe Aleatët . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19

Pashko R. Camaj: Federata Vatra për Heroin Kombëtar Gjergj Kastrioti - Skënderbeu . . . . . . .22

Fahri Xarra: Skënderbeu Nuk Është Personazh Mitik Por Historik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24

Mons. Lush Gjergji: Gjergj Kastrioti-Skënderbeu – “Moisiu Arbëror” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .27

Asllan Bushati: Gjergj Kastrioti Skënderbeu mjeshtër i madh i mendimit luftarak . . . . . . . . . . . .28

Luigj Çekaj: Skënderbeu në Antologjinë - Shekulli XXI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29

Lëvizjet demografike në numrin e ardhshëm të Jetës Katolike, Prill-Qershor

OUR LADY OF SHKODRA PARISH

JANUARY 19, 2018, WASHINGTON, D.C.


Jeta Katolike 3

Janar-Mars 2018

Pashkët 2018

K

Çfarë gëzimi na sjellin Pashkët? n Dom Pjetër POPAJ

jo mëvaret se çfarë përgaditje bëjmë për këtë festë. Për dyzet ditë, gjatë Kreshmëve bëjmë lutje, agjerime, rrëfime mekatesh, bamirësi dhe largim prej tundimeve nga djalli, kështu që t’i përngjajmë Jezusit në shkreti. Dyzet ditë të Jezusit, kujton dyzet vjet të popullit të Izraelit në shkreti. Ku izraelasit janë tunduar dhe kanë ngelur, Jezusi e ndreqë mëkatin e tyre me qëndrushmerinë e Tij ndaj djallit. Kjo ishte përgaditje për misjonin e Tij publik trevjeçar. Dhe në fund, krejt misjoni ishte përgaditje për Misterin e Pashkëve, mundimet, vdekja në Kryq dhe ngjallja prej së vdekurit. Jezusi, gjithashtu i ka përgaditur apostujt që mos ta humbin besimin në Të. Në katër Ungjijt, Ai më se tridhjet herë e paralajmëron vdekjen e vetë: Se si Biri i njeriut do t’u dorzohet kryepriftrinjve e pleqëve dhe si do të gjykohet për vdekje; do të vuaj në bartjen e kryqit dhe që do të kryqëzohet, por, edhe që do të ngjallet të tretën ditë. Sikur edhe thotë: Rrënoje këtë tem-pull dhe unë do ta rindërtoj në tri ditë (Gjn.2:19). Gjithashtu, u ka çfaqur Lumninë në Transfig-urimin e Tij në malin Tabor. Por, prapë se prapë, kur kanë filluar mundimet e Krishtit, apostujt e kanë braktisur. Vetëm Sh. Gjoni dhe Zonja e Bekuar e kanë përcjellur deri në vdekje. Juda e tradhton, Sh. Pjetri e mohon e tjerët ikin. Çka do të thotë kjo gjë? Apostujt nuk kanë qenë mjaftë të përgaditur për mundimet, vdekjen dhe ngjalljen e Krishtit? Mundet që ata nuk e kanë kuptuar Jezusin; ndoshta frika i ka bërë të dyshojnë në Të. Të djelën e Pashkëve, prej frikës nuk kanë pasur guxim as të shkojnë te varri i Jezusit. Ndoshta kanë menduar se gjithëçka ka marrur fund. Këta ishin në terr, mbyllur në Dhomën e eperme, ku kanë ngranë darkën e mbrame me Krishtin. Vetëm kur Maria Magda-lenë kthehet për

t’ju treguar apostujve se Krishti është ngjallur prej së vdekuri, atëhërë vrapojnë për të parë varrin zbraztë dhe mbushen me fe e besim në Krishtin. Tani e kuptojnë atë çka Krishti u kishte premtuar, se do të ngjallet dhe do t’i presë në Galile. Varri i zbraztë është sigurimi i të Ngjallurit të Krishtit. Ai Jeton! Varri i zbraztë tregon se vdekja nuk ka pushtet mbi Të. Ngallnjimi i Krishtit është fitore edhe per ne, sepse Ai na ka premtuar se kush beson në Të, nuk do të vdesë por do të jetojë. Kur të shkoj e t’ju përgatis vendin do të vij prapë e do t’ju marr tek unë, që aty ku jam unë, të jeni edhe ju (Gjn.14:3). Punë të madhe ka bërë Zoti për ne. Vërtetë, Hyji aq fort e deshi botën sa që e dha një të vetmin Birin e vet, kështu që secili që beson në të, të mos birret, por të ketë jetën e pasosur (Gjn.3:16). Secili prej nesh, nëpërmjet sakramentit të pagëzimit, kemi hyrë në Misterin e Pashkëvë. Nëpërmjet mundimeve, vdekjes dhe të ngjallurit të Krishtit jemi bërë një me Të. Sikur e thotë Shën Pali në letrën drejtuar Romakëvë (6:4): Me anë të pagëzimit, pra, bashkë me Të jemi varrosur në vdekje që, sikurse Krishti u ngjall në lavdine e Atit prej të vdekurve, po ashtu edhe ne të jetojmë në jetën e re. Nuk ka pasur gëzim më të madh për apostujt se sa të ngjallurit e Krishtit. Për këtë të vër-tetë çdo njëri prej tyre ka vdekur martir. Shën Pjetri lypë që të kryqëzohet me krye tëposhtë, duke mos e ndie vetën të denjë të kryqëzohet sikur Krishti. Ashtu Shën Andreu kryqëzohet tërthoras sikur germa “X”. Shën Bartolomeun e rjepin për së gjalli, etj. Sikur apostujt, edhe ne duhet të dëshmojmë Krishtin e Ngjallur. Ai ka vdekur për ne dhe është ngjallur për ne. Ai ka marrur natyrën tonë, vuajtjet tona, vdekjen tonë dhe ka hyrë në var-rin tonë për të na nxjerrur prej tij duke na dhuruar jetën e amshuar. Ai ka vdekur vet për t’na

ngjallur ne. Ajo është arsyeja që ka ardhur në tokë. Sikur e thotë Shën Pali në letrën drejtuar Korintasve 15:17, Në qoftë se Krishti nuk është ngjallur prej së vdekuri feja e jonë është e kotë. Nuk ka gëzim më të madh për jetën tonë se sa sigurimi i jetës së amshuar. Vdekja për ne nuk është mbarimi por fillimi. Vdekja nuk i ka më fjalët e fundit sepse Krishti i Lum e ka shkatërruar njëherë e përgjithmon. Djalli, me gënjeshtrat e tija, nuk ka më fuqi sepse në ne zotëron e vërteta e Krishtit: “Unë jam Ringjallja dhe Jeta: kush beson në mua, edhe nëse vdes, do të jetojë” (Gjn. 11:25). Gjithashtu thekson se: Unë jam Udha, e Vërteta dhe Jeta. Askush nuk shkon tek Ati pos nëpër mua” (Gjn.14:6). Kjo e vërtetë e Krishtit duhet të banojë në zemër e ta shëndrisë jetën tonë ashtu që të bëhëmi pishtar drite për të tjerët. Sikur Fener në det që vetëm shndritë. Prandaj, të shndritur me gëzimin e Pashkëvë, të mundohemi me fjalë e me vepra bam-irësie, t’ju sjellim paqe e dashuri të tjerëve, duke e dëshmuar këtë të vertetë:

Krishti u Ngjall, Vërtetë u Ngjallë për ty e për mua.

Aleluja! Gëzuar Pashkët!


4 Jeta Katolike

Janar-Mars 2018

BROHORITENI

GËZIMIN E KRISHTIT QË BOTA E KA HUMBUR

J

Papa Françesku

ezusi hyn në Jeruzalem nga Mali i Ullinjve, i rrethuar nga turma, që brohoret: është preludi festiv i Pashkëve, përmbushja e misterit të vdekjes e Ngjalljes së Krishtit. Kjo, atmosfera, që jetoi sot Kisha në liturgjinë solemne, hapur me procesionin e bekimit të palmave e ullinjve. Papa i priu tek këmbët e Obeliskut, pastaj në tremen e Bazilikës, nësa Sheshi i Shën Pjetrit, i ndriçuar nga dielli pranveror i ditëve të fundit të marsit, tundej nga brohoritja e besimtarëve, ardhur nga mbarë bota e, sidomos, të rinjve, të cilët kremtojnë Ditën e 33-të Botërore të Rinisë në nivel dioqezan. Kundërshtitë e njeriut të sotëm Duke u nisur pikërisht nga hyrja ngadhënjimtare e Jezusit, Françesku, që sot qe veshur me petkat e dhuruara nga refugjatët e Pakistanit - i ftoi besimtarët, në homeli, të reflektojnë mbi Liturgjinë e kësaj së Dieleje, që bashkon në një “gëzimin dhe festën” e popullit, me “shijen e hidhur e të dhimbshme” të rrëfimit mbi Mundimet e Krishtit. Në këtë rrëfim - vërejti Papa - dalin në pah lakuriq “ndjenja e kundërshti”, që shpesh i shikojmë edhe në jetën e burrave e grave të sotme. Të aftë për të dashur shumë…e për të urryer - edhe më shumë; të aftë për flijime guximtare, por edhe për të larë duart në çastin e duhur; të aftë për

besnikëri, por edhe për braktisje të mëdha e tradhti të mëdha! E  duket qartë në gjithë tregimin ungjillor se gëzimi, i shkaktuar nga Jezusi, ngacmon shumëkënd, ia prish shumëkujt rehatin! Gëzimi, që ngjall Jezusi, bezdis Njerëzit, të cilët galdojnë rreth Krishtit - shpjegoi Françesku - janë ata, që gjetën në Të “besim”, “dinjitet”, “falje”, “shpresë” , që e provuan mëshirën e Tij e mund të bërtasin në kupë të qiellit: “Bekuar ai, që vjen në emër të Zotit”. Kështu për ta, por jo për të gjithë:

kush kërkon të justifikojë e të rehatojë veç vetveten! Sa e vështirë ta ndash këtë gëzim me ata, që u besojnë vetëm forcave të veta e u duket se kanë prekur qiellin me dorë! Vetëmburrja e fodullëku vrasin ëndrrat e përdëllimin E kështu - pohoi Papa - lind britma: “Kryqëzoje!”, që nuk është spontane, por e sajuar me përbuzje, me shpifje, me dëshmi në rrenë: është zë që e manipulon, që e trukon realitetin, që u ngre kurthe të tjerëve, për ta forcuar

“Kjo britmë ngazëllimi është e padëshiruar, absurde, shkandulluese për ata, që e mbajnë veten të drejtë e besnikë të ligjit e të rregullave rituale. Gëzim i padurueshëm, për ata, që  nuk preken fare përballë dhimbjes, vuajtjes, mjerimit. E shumë prej tyre mendojnë: “Pa shih, ç’popull i pacipë!” Gëzim i palejueshëm për ata, që humbën kujtesën, duke i harruar mundësitë, që patën. Sa e vështirë është ta kuptojë gëzimin dhe festën e mëshirës së Zotit,

vetveten e për t’i bërë të heshtin, kështu, zërat shqetësuese. “Kryqëzoje!” - është britmë e fabrikuar nga intrigat e vetëvlerësimit, të fodullëkut, mendjemadhësisë. E kështu, në fund, shuhet entuziazmi i festës së Popullit, rrënohet shpresa, vriten ëndrrat, shkelet nën thundër gëzimi; kështu blindohet zemra, akullohet mëshira. Është britma “shpëto vetveten!”, që synon ta vërë në gjumë solidaritetin, t’i shuajë idealet, ta bëjë të


Janar-Mars 2018

pandjeshëm shikimin… Britmë, që dëshiron ta harrojë përdëllimin. Ta lëmë Krishtin e kryqëzuar të na  flasë I vetmi ilaç, përballë gjithë këtyre zërave uluritëse - kujtoi Papa në këtë fillesë të Javës së Madhe - është të shikosh kryqin e Krishtit e ta dëgjosh britmën e Tij të fundit, britmë dashurie për secilin prej nesh, “shenjtorë e mëkatarë”, “të rinj e pleq”; britmë shëlbuese, që askush të mos e shuajë gëzimin e Ungjillit, askush të mos mbetet larg nga mëshira e Atit. Vëllezër e motra, ç’shikon zemra jonë? Jezusi vijon të jetë shkak gëzimi e lavdërimi në zemrën tonë, apo turpërohemi  pse Ai zgjedh, në radhë të parë, më të fundmit, më të harruarit? Të rinjtë nuk duhet të heshtin, të detyruar nga bota e korruptuar Pjesën e fundit të reflektimit, Papa ua drejtoi të rinjve, në Ditën e 33-të Botërore të Rinisë, në nivel dioqezan, duke kujtuar se ka edhe nga ata, që i shqetëson e i ngacmon gëzimi, të cilin e ngjall Jezusi në zemrat e të rinjve, sepse një i ri i gëzuar, vështirë se mund të manipulohet. Prandaj shpesh, në mënyra të ndryshme, kërkojnë t’ua mbyllin gojën të rinjve. E ka shumë mënyra për t’i bërë të rinjtë të heshtur e të padukshëm. Shumë mënyra, për t’i trullosur, për t’i vënë në gjumë, që të mos “bëjnë zhurmë”, të mos bëjnë pyetje e të mos vënë asgjë në diskutim. Shumë mënyra ka për t’i bërë të rrinë qetë-qetë. Të mos përzjehen, që dëshirat e tyre të humbasin e të bëhen  ëndrra në sirtar, të rëndomta e të trishta. Këtë theksoi Papa, duke u folur të rinjve, të cilëve u drejtoi ftesën e Jezusit: “Të dashur të rinj, ju takon ju vendimi për të bërtitur. Ju, vendimi për Hosananë e së Dielës, për të mos rënë, kështu, në “kryqëzoje” të së  premtes. E ju takon ju të mos e shuani zërin. Nëse të tjerët heshtin, nëse ne, pleqtë e krerët heshtim, nëse bota mbarë hesht e humbet gëzimin, ju pyes: “Ju, do të bërtisni? Ju lutem, vendosni, ‘para se të bërtasin gurët’!”. (Radio Vatikani)

NGA FAMULLIA JONË

Jeta Katolike 5

◊ Më 17 janar 2018 – Në Qendrën “Nëna Tereze” u mbajt Simpozium shkencor me rastin e 550-vjetorit të vdekjes së heroit tonë kombëtar Gjergj Gjon Kastriotit – Skënderbeut.

◊ Më 19 janar 2018 – Në Washington D.C. u mbajt March for Life (Marshimi për jetën) për të kundërshtuar vendimin e Gjyqit të Lartë, që legalizoi abortin më 1973. Famullia jonë, e udhëhequr nga famullitari Dom Pjetër Popaj, edhe sivjet ishte pjesëmarrëse në këtë ngjarje të rëndësishme të atyre që e kundërshtojnë këtë ligj. OUR LADY OF SHKODRA PARISH

JANUARY 19, 2018, WASHINGTON, D.C.

◊ Më 17 mars 2018 – Në Eastwood Manor u zhvillua një darkë për mbledhje fondesh për nevojat e Famullisë “Zoja e Shkodrës” dhe Arqipeshkvisë së New York-ut. Në darkë moren pjesë 410 vetë dhe u dhuruan $345 mije dollarë.

Në përgatitje

◊ Më 9-18 prill 2018 – Njëqind e dhjetë vetë nga Famullia “Zoja e Shkodrës” shkojnë në Tokën e Shenjtë, në Shegtari të organizuar nga Famullitari Dom Pjetër Popaj, përmes agjencisë “Louis Overseas Travel”. Shtegtarëve ju dëshirojmë udhëtim dhe qëndrim të këndshëm në vendet ku ka ecur Shëlbuesi ynë Jezu Krishti. Lutunju për të famullinë tonë dhe popullin shqiptar. ◊ Më 29 prill 2018 – Festa e Famullisë “Zoja e Shkodrës” do të kremtohet me Meshë dhe darkë argëtuese në restorantin Maestro’s.

◊ Më 6 maj 2018 – Për herë të parë, do të kremtohet ditëlindja e heroit tonë kombëtar Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. Njëkohësisht, u bëjmë thirrje Tiranës dhe Prishtinës, që këtë ditë ta shpallin Festë Kombëtare.

◊ Më 3 qershor 2018 – Në Kensico Dam Plaza do të zhvillohet pikniku vjetor “Albanian Heritage Day”, ku janë të ftuar të gjithë shqiptarët, pa dallim.


6 Jeta Katolike

H

Janar-Mars 2018

Kur Kisha Thërret – Famullia Jonë Përgjigjet – Gjithmonë

irësia e tij, Kardinali Timothy Dolan, Arqipeshkëv i Arqipeshkvisë së New York-ut, duke e parë nevojën e madhe për ndreqje dhe ndërtime në n Mark K. Shkreli famullitë dhe shkollat në Arqipeshkvi, me moton “Renew and Rebuild“ (Rinovo e Rindërto), bëri thirrje të gjithë famullive dhe besimtarëve për ndihmë. Qëllimi i kësaj fushate, është të mblidhen fonde për rinovimin e atyre objekteve që kanë nevojë për riparim dhe ndërtimin e ndonjë objekti të ri të nevojshëm për veprimtaritë e shumta të kishës në New York, si dhe për të ndihmuar famullitë e vobekta, që kanë më shumë nevojë. Kjo thirrje u shpall edhe në kishën tonë nga famullitari dom Pjetër Popaj. Këshilli i kishës, me kryetar z. Leonardo Berishaj, mori hapat e parë, duke formuar një komision të veçantë për këtë gjë. Në mbledhjen e parë të këtij komisioni, u vendos të organizohet një darkë për rritje fondesh, por nuk u prit për darkën, disa anëtarë aty-për-aty premtuan më se 60 mijë dollarë.

Terheqja e fituesëve të lotarisë

Komisioni gjatë numrimit të donacioneve

Po ashtu, për ta bërë darkën më të sukseshme, një numër i madh i anëtarëve u zotuan të marrin përsipër nga një tavolinë (10 vetësh). Në mbledhjen e dytë, u tha se ishin reservuar 35 tavoliona d.m.th. 350 bileta. Darka u bë në Eastwood Manor Restaurant, në Bronx, ku morën pjesë 410 vetë. Kjo darkë u moderua nga z. Leonardo Berishaj, i cili mbasi që e hapi darkën, ftoi famullitarin Dom Pjetër Popaj të bëj bekimin e darkës. Mbas lutjes dhe bekimit, anëtarët e komisionit dorëzuan emrat e dhuruesëve e që z. Berishaj herë pas here i lexoi. Çdo dhuratë u përcoll me duartrokitje, pa marrë parasysh shumën, por, natyrisht, sa më e madhe ishte dhurata, aq më e gjatë ishte duartrokitja, ashtu që kur u lexuan emrat: Anton Shtjefen Gazivoda $50,000,  familja e Noc Mati Gjonaj nga Reçi $30,000, familja e Prek Luc Shkrelit nga shën Gjergji $20,000, Pal Gazivoda  $10,000, Dodë Curanaj $10,000, Pal Çotaj $10,000, Paloke Rudaj $10,000, Pjetër Gashi  $10,000, duartrokitja ishte bumbulluese dhe e pafund. Gjatë darkës u tërhoq edhe loteria, që falë dhuruesve, ishte shumë e pasur: 1. Buqetë me lule mëndafshi me vlerë $300, nga Columbia Florist; 2. Darkë për dy persona nga Zef Gjelaj; 3. Nespresso Machine nga Rajmond Sinishtaj; 4. iPad nga Tony Boga; 5. SPA Certificate me vlerë $250 nga Margarita Gazivoda; 6. Çertifikatë me vlerë $200 nga Tesoro D’Italia Ristorante (Pjetër Lucaj);

Dom Pjetër Popaj

Leonardo Berishaj

Eliot Engel

Mark Gjonaj


Jeta Katolike 7

Janar-Mars 2018

Eliot Engel dhe Palokë Rudaj

Mark Gjonaj, Mark K. Shkreli, Eliot Engel dhe Dom Pjeter Popaj

7. Darkë për dy persona nga Lukas Restaurant (Lukë Burçaj); 8. Çertifikatë $200 nga Chuo Chuo Salon (Vera Elezaj); 9. Çertifikatë $200 nga Artiste Limousine Serrvice (Nua & Lule Gjokaj); 10. Çertifikatë $100 nga Tre Angelina Restarant. Tërheqjen e fituesve e udhëhoqi z. Margarita Kocovic, e cila shpalli edhe shumën nga lotaria prej $3,200. Të pranishmit i argëtuanë grupi Ceka, që pothuajse çdoherë e bën falas për kishën tonë dhe që nuk mund ta falënderojmë mjaft për këtë. Faleminderit Hajro Ceka. Me disa valle të zgjedhura moren pjesë edhe valltarët e Grupit “Rozafati” nga Qendra “Nëna Tereze” pranë kishës sonë. Dom Pjetër Popaj në fjalën përshëndetëse falënderoi të gjithë pjesëmarrësirt dhe dhuruesit, si dhe komisionin përgatitor me fjalë të bukura, që vetëm ai di t’i flasë. Pjesëmarrësit i përshëndetën edhe z. Mark Gjonaj, Këshilltari shqiptar në Këshillin e New York City, z. Eliot Engel, anëtar i Kongresit Amerikan dhe mbështetës i pa rezerva i çështjes shqiptare në përgjithësi e Kosovës në veçanti. Në fund, darka u mbyll me fjalën falënderuse të z. Leonardo Berishaj, i cili mes tjerash tha: “… dëshiroj që edhe një herë…, të ju falënderoj përzemërsisht për kontributin e dhënë”. Me natën e mirë, dom Pjetër Popaj dhe Leonardo Berishaj u shprehën se edhe kësaj radhe, Famullia “Zoja e Shkodrës” e tregoi bujarinë e vet, duke e shpallur shumën përfundimtare prej $345,000. Falëminderi dhe Zoti ua shpërbleft me të mira në familjet tuaja!

Lisa e Mark K. Shkreli dhe Leonardo Berishaj


8 Jeta Katolike

Janar-Mars 2018

Album me foto të pjesëmarrësve në darkën e Famullisë


FEAST OF THE CONVERSION OF SAINT PAUL* Janar-Mars 2018

Jeta Katolike 9

By Liz Estler

For love of Christ, Paul bore every burden

Paul, more than anyone else, has shown us what man really is, and in what our nobility consists, and of what virtue this particular animal is capable. Each day he aimed ever higher; each day he rose up with greater ardor and faced with new eagerness the dangers that threatened him. He summed up his attitude in the words: I forget what is behind me and push on to what lies ahead [Philippians 4:13]. When he saw death imminent, he bade others share his joy: Rejoice and be glad with me! [cf Philippians 2:18]. And when danger, injustice and abuse threatened, he said: I am content with weakness, mistreatment and persecution [cf 2 Corinthians 12:10]. These he called the weapons of righteousness, thus telling us that he derived immense profit from them. Thus, amid the traps set for him by his enemies, with exultant heart he turned their every attack into a victory for himself; constantly beaten, abused and cursed, he boasted of it as though he were celebrating a triumphal procession and taking trophies home, and offered thanks to God for it all: Thanks be to God who is always victorious in us! [cf 1 Corinthians 15:57]. This is why he was far more eager for the shameful abuse that his zeal in preaching brought upon him than we are for the most pleasing honors, more eager for death than we are for life, for poverty than we are for wealth; he yearned for toil far more than others yearn for rest after toil. The one thing he feared, indeed dreaded, was to offend God; nothing else could sway him. Therefore, the only thing he really wanted was always to please God. The most important thing of all to him, however, was that he knew himself to be loved by Christ. Enjoying this love, he considered himself happier than anyone else; were he without it, it would be no satisfaction to be the friend of principalities and powers. He preferred to be thus loved and be the least of all, or even to be among the damned, than to be without that love and be among the great and honored. To be separated from that love was, in his eyes, the greatest and most extraordinary of torments; the pain of that loss would alone have been hell, and endless, unbearable torture.

ConversiĂłn de Saulo (Conversion of Saul), Guido Reni, 1615-1620 (circa)

So too, in being loved by Christ he thought of himself as possessing life, the world, the angels, present and future, the kingdom, the promise and countless blessings. Apart from that love nothing saddened or delighted him; for nothing earthly did he regard as bitter or sweet. Paul set no store by the things that fill our visible world, any more than a man sets value on the withered grass of the field. As for tyrannical rulers or the people enraged against him, he paid them no more heed than gnats. Death itself and pain and whatever torments might come were but child’s play to him, provided that thereby he might bear some burden for the sake of Christ

* From Homily 2 de laudibus sancti Pauli: PG 50, 477480 by Saint John Chrysostom, bishop; second reading from today’s Office of Readings, Liturgy of the Hours.


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

KRYETRIMI I KASTRIOTËVE SHKOI PAS MENDJES SË TRIMAVE ARBËRORË E ATA MBAS TIJ

10 Jeta Katolike

Janar-Mars 2018

(Gjergj Kastrioti është modeli i Atit të kombit, një shenjt i shqiptarisë) “Gjergj Kastrioti, asht fatosi i lirisë dhe i pamvarėsis sė kombeve, tue qenë që dëshira e lirisë qe ajo që ma s’pari e shtyni at burrë të përmendun me rrok armët pėr Shqipnin. Prandaj të gjith shqiptarët e vërtet, pa ndërlikim partie a besimi, do ta nderojnë Skënderbeun, si nji fatos të kombit e do t’u bahet nam me kremtue emnin e punėn e tij. Skënderbeu asht ideali i liris e i pamvarsis së Shqipnis.” At Gjergj Fishta O.F.M. (18701940)

V

iti 2018, është shpallur me të drejtë, nga shteti amë shqiptar dhe Qeveria e Tiranës si Viti i Gjergj Gjon Kastriotit. Është e rëndësishme që n Klajd Kapinova bota shqiptare të mirëinformohet se komuniteti ynë në SHBA, asnjëherë nuk e ka harruar kryetrimin e Arbërisë, i cili, me të drejtë është përfshirë ndër 4 (katër) strategët më të mëdhenj ushtarakë të të gjithë kohërave

në historinë e njerëzimit. Në akademitë ushtarake amerikane mësohet arti i luftës së tij me ushtri të vogla shumë praktike, duke i rezistuar Perandorisë Otomane, e cila kishte shpallur zyrtarisht, përmes sulltanit, kalifatin (xhihadin) kundër trojeve të Arbërisë dhe shteteve të krishtera të Ballkanit … HARTSDALE, NEw YORK. Meshë dhe Simpozium Shkencor Përkujtimor në New York, në 550-vjetorin e kalimit në amshim të Heroit Kombëtar Gjergj Kastriotit. Viti jubilar kushtuar Kryetrimit të Arbërisë Gjergj Kastriotit, po përkujtohet kudo ndër shqiptarët në SHBA. Në disa shtete, si: New York, Michigan, Pennsylvania, Florida, dhe në disa qytete të Kanadasë, ku ka shqiptarë, mësojmë se diaspora shqiptare kudo ndodhet po organizohet me veprimtari të ndryshme përkujtimore kushtuar kryetrimit legjendar. Në traditën e saj të vazhdueshme patriotike dhe kulturdashëse, këto ditë kisha katolike shqiptare e Zojës së Shkodrës dhe Qendrës Kulturore Nënë Tereza në Hartsdale, New York, në bashkëpunim me Federatën Panshqiptare “Vatra”, përkujtuan kalimin në amshim, më 17 janarin të vitit 1468, të Kalorësit të Krishtërimit, Atletit të Krishtit, Mbrojtësit të Krishtërimit dhe të popullit shqiptar. Për këtë ngjarje, në kishën katolike shqiptare Zoja e Shkodrës në Hartsdale New York, u mbajt një meshë drite shumë e veçantë në bashkëcelebrim nga shumë meshtarë shqiptarë, përkushtuar birit të denjë të Arbërisë, strategut të madh ushtarak Gjergj Gjon Kastriotit. Mesha përkujtimore, u celebrua nga meshtarët miq të ardhur nga vendlindja, si

ipeshkvi i Rreshenit imzot Gjergj Meta, dom Vlash Palaj famullitar në katedralen e shën Shtjefnit në Shkodër dhe meshtarët e famullisë sonë I Përndershmi dom Pjetër Popaj dhe dom Viktor Dedaj etj. Gjatë predikimit të tij, mons. Gjergj Meta ka kujtuar se një meshë drite e tillë ishte mbajtur po në këtë ditë, në vendin ku 550 vjet më parë, kaloi në amshim në Lezhë heroi ynë kombëtar Gjergj Kastrioti, aty ku u mbajt dhe Kuvendi i Besëlidhjes së Shqiptarëve. Ndërkohë, falë përgatitjes së gjërë historike, prelati i ri katolik, disa herë gjatë shërbesës fetare ka renditur shumë fakte dhe prova historike të kohës, që sipas predikuesit vërtetonin se Gjergj Kastrioti, ishte një mbrojtës heroik i qyterimit perendimor, i cili, luftoi deri në fund të jetës së tij për mbrotjen e trojeve shqiptare dhe civilizimin e mbarë krishtërimit. Shumë emocionuese ishin intepretimet gjatë meshës të disa perlave apo kryeveprave klasike të muzikës së përbotshme kishtare, të interpretuar me profesionalizëm dhe ndjenja shpirtërore nga artistët profesionistë të famshëm shqiptarë, si kantautori dhe artisti i madh Frederik Ndoci, i cili intepretoi Ave Maria etj., dhe artistja Donika Ukshini Gjokaj. Meshtari ynë i përkushtuar atdhetar, I Përndershmi dom Pjetër Popaj, në cilësinë e organizaorit dhe mikëpritësit, udhëhoqi denjësisht veprimtarinë, duke shprehur vlerësimet për figurën e rëndësishme të historisë për mbarë kombin tonë, ku ndër të tjera tha: “Mirëse keni ardhur në Simpoziumin shkencor kushtuar 550-vjetorit të kalimit në amshim të Gjergj Kastriotit. Prania e juaj këtu pa dallim feje


Jeta Katolike 11

Janar-Mars 2018

Bashkëmshtarët Dom Pjetër Popaj, Imzot Gjergj Meta dhe Dom Vlash Palaj

e krahine, na gëzon të gjithëve dhe në mënyrë të veçantë i jepni soleminitetin e duhur ditës së madhe të gjithë kombit shqiptarë. Po të mos ishte Heroi Kombëtar Gjergj Gjon Kastrioti, ne si komb nuk do të ekzistonim si shqiptarë dhe kurrë nuk do të flisnim shqip…” Mbas meshës solemne, të gjithë të pranishmit u drejtuan në ambientet e Qendrës “Nënë Tereza”, ku u zhvillua akademia përkujtimore, në nderim të 550-vjetorit të kalimit në amshim të Heroit Kombëtar dhe kryetrimit të Arbërisë të pavdekshmin Gjergj Gjon Kastriotin. Flamuri amerikan dhe ai shqiptar me ngjyrë të kuqe dhe shqiponjën dykrenare qëndronte përkrah një busti të madh të Gjergj Kastriotit, punuar në “fibre glass” (fibër

Mark K. Shkreli

Mëhill Velaj

Imzot Gjergj Meta

Koreografja Angjelina Nika me pjestarë të Grupit Rozafati gjatë meshës

gles), krijim artistik i skuptorit të talentuar Kristaq Kapidani, i cili hijeshtonte ambientin shqiptar, të cilët ndiheshin krenar për Kryetrimin e njohur të trojeve të Arbërisë. Ndër miqtë squarë të ftuar ishte imzot Gjergj Meta, ipeshkëv i Rreshenit, don Vlash Palaj, famullitar i katedralës së shën Shtjefnit në Shkodrër, Ambasadorja Teuta Sahatçia konsulle e përgjithshme e Republikës së Kosovës, zv. ambasadori i Republikës së Shqipërisë në OKB-së Arben Idrizi, Fr. Nathan Preaston nga kisha ortodokse shqiptare e shën Nikollit në Queens, NY, ish-asamblisti e tani kësjilltari i porsazgjedhur dhe njëkohsisht aktivist i kishës sonë zoti Mark Gjonaj, kryetari i Vatrës Dritan Mishto, anëtarë të trungut të familjes princërore të Muzakajve, Victoria Muzakaj Murphy me bashkëshortin, që kishin udhëtuar nga Texas-i në New York, enkas për të marrë pjesë në shënimin e përkujtimit të 550 vjetorit të kalimit në

Dom Pjetër Popaj

Donika Ukshini Gjokaj dhe Frederik Ndoci

Gajtë meshës në rend të parë nga e majta: Agim Rexha, Dritan Mishto, Romeo Gurakuqi, Asllan Bushati dhe Idriz Lama

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

Marjan Cubi


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

12 Jeta Katolike

Janar-Mars 2018

Prof. Romeo Gurakuqi amshim të Gjergj Kastriotit si dhe përfaqësuesit e komunitetit shqiptarë, liderë, veprimtarë, gazetarë, shkrimtarë, muzikantë, artistë emigrantë të rinj dhe veteranë shqiptarë, që prej vitesh jetojnë e punojnë në SHBA. Gjatë një bisede me shqiptaro amerikanen Victoria Muzaka Murphy e emocionuar tha se ka zbuluar prejardhjen e saj nga familja e madhe e Muzakajve, dhe se ndjehet thellësisht krenare për rrën-

Mark Gjonaj

Dr.Azeta Zhabjaku Kola turore “Jeta Katolike”, moderatori veteran i palodhuri Mark K. Shkreli, është bërë bashkideatori i shumë paraqitjeve me kulturë të personaliteteve më të shquara të krenarisë së kombit tonë. Kryeredaktori i revistës Shkreli, ishte caktuar nga komisioni përgatitor për të bërë hapjen e Simpoziumi Shkencor, në 550-vjetorin e vdekjes së Kryetrimit tonë kombëtar, të madhit dhe të veçuarit, Gjergj Gjon Kastritotit.

Dritan Mishto

jët e saj të lashta shqiptare, që shkojnë deri në epokën kastriotiane të Gjergj Kastriotit. Ajo ndër të tjera tha se: ”Unë, mund të mos e flas gjuhën shqipe, por gjakun e kam shqiptar. Dhe gjaku shqiptar na bën një familje. Ju jeni familja ime dhe unë jam familja juaj”. Kisha Katolike “Zoja e Shkodrës” është besëlidhje e vlerave etnike arbërore në SHBA. Gjatë viteve të fundit institucionet kulturore të kishës në New York janë bërë epiqendra në përkujtimin e fytyrave të ndritshme të pushkës (liri) dhe pendës (dituri). Krahu i djathtë i meshtarëve dom Pjetër Popaj e dom Viktor Dedaj, aktivisti veteran i Kishës Katolike “Zoja e Shkodrës” dhe editor i revistës fetaro kul-

Teuta Sahatçija

Në fillim të kumtesës së tij Shkreli tha: “Që nga Viti i Ri 1468, Skënderbeu, bashkë me Fisnikët e Arbërit, që i kishte ftuar, sikur kishte bërë më 2 mars 1444, filluan këshillimet për t’u përgatitur për të sulmuar kështjellën turke të Elbasanit. Por, në ato ditë, siç na thotë jetëshkruesi i tij, prifti Marin Barleti, “…e zunë një palë ethe të rënda…”. Është titulli i një filmi, “Ushtarët vdesin me çizmet mbathur”. Edhe pse me ethe të rënda, kur i thanë se turqit do të sulmonin Shkodrën afër lumit Kir, ai u çua në këmbë, u vesh me rrobat luftarake, por nuk mundi të hyp mbi kalin e tij. U kthye në shtrat për mos t’u ngritur më. I rrethuar nga fisnikët dhe familja, Gjergj Kastrioti Skënderbeu vdiq, para 550 vitesh, më 17 janar 1468. Françeskani Dhimitër Frangu, miku dhe bashkëpunë-

Dr. Pashko Camaj tori i ngushtë i Heroit tonë Kombëtar, thotë: “…ra i sëmurë nga një ethe e fortë... Më në fund, duke ndjerë vdekjen fare pranë, thirri rreth vetes kapedanët dhe pati me ta një bisedë të gjatë. Ata u përlotën…” (Dh. Frangu, fq. 63). Sikur i pati bashkuar fisnikët para vdekjes së tij, pas 550 vitesh, Ai vazhdon t’i bashkojë shqiptarët kudo që janë, në trojet tona dhe në diasporën anë e mbanë botës.” Ndërsa më poshtë, ai theksoi se: “Dy qeveritë e shteteve shqiptare, në Tiranë dhe Prishtinë e kanë shpallur Vitin 2018 – Viti i Gjergj KastriotitSkënderbe. Edhe Kisha Katolike, në Arben Idrizi Shqipëri dhe Kosovë, e ka bërë të njëjtën gjë. Kudo po organizohen konferenca, simpoziume, seminare, mbrënje solemne, për ta përkujtuar këtë “super-njeri” të kombit tonë. Poashtu, skikur bëmë ne sot, për shpirtin e Gjergjit gjatë vitit do të kremtohen edhe meshë të shumta. Në kuadër të këtij Viti Jubilar, edhe ne sonte, jemi bashkuar në këtë vend të shenjtë, për t’ju bashkuar “fisnikëve e kapedanëve” dhe familjes në Lezhe, ashtu të “përlotur” për t’i bërë homazhë këtij kolosi jo vetëm të kombit por të tërë Evropës.” Zoti Shkreli tregoi se, përmes Gjergj Kastriotit, fisin e Arbërit e njohi bota. Atë e nderuan mbretër e gjeneralë të koshës, e nderuan papët e Romës, e paten frikë armiqtë, u përmend në veprat e shumë shkrimtarëve dhe poetëve, si Peshkop Fan


Janar-Mars 2018

Romeo Gurakuqi, historian, shpalosi kumtesën e vetë me titull: “Viti i Gjergj Kastriotit–Skënderbeut, si kohë reflektimi”. I ftuari tjetër special nga Kosova ishte Dr. Fahri Xharra, publicist, i cili, për shkaqe shëndetsore nuk mundi të marrë pjesë në Simpozium dhe moderator Mëhill Velaj lexoi kumtesën e tij: “Tentimet e mohimit të Gjergj Kastriotit Skënderbe nga ana shqiptare”’ Dr. Azeta Kola, historiane nga komuniteti shqiptar në New York, u paraqit me temën: “Gjergj Kastrioti, Lidhjet me Mbretërinë e Napolit, Papatin dhe Republikën e Venecias në shekullin e pesëmbëdhjetë”. Një tjetër studiues i komunitetit

Victoria Muzaka Murphy

dhe falënderojmë ligjëruesit, përfaqësuesit diplomatik, të gjithë pjesëmarrësit e simpoziumit dhe të gjithë ata që me angazhimet e veta i kontribuan këtij suksesi, si fjalimet përshëndetëse, kumtesat e ligjëruesve, telegramet, letër-falënderimi i Floreta Faber, Ambasadore e Republikës së Shqipërisë në washington DC, Prof. Sami Repishtit, etj.” Veprimtari i komunitetit, ish drejtuesi i radios Zëri i Kombit, Xhevat Kuka, në tubim recitoi një poezi kushtuar Gjergj Kastriotit, shkruar nga ai enkas me rastin e Vitit të Gjergj Kastriotit. Meshtari i nderuar i komunitetit tonë dom Pjetër Popaj, këshilli botues i revistës Jeta Katolike, kryeredaktori i

Asllan Bushati

tonë Dr. Pashko Camaj, përfaqësues i Federatës “Vatra” ligjëroi kumtesën: “Federata Vatra për heroin kombëtar Gjergj Kastrioti”. Simpoziumin e kanë përcjellur edhe mediat e komunitetit tonë, si: Zëri i Amerikës me gazetar Ilir Ikonomin, i cili e përcolli të gjithë tubimin LIVE, gazeta Dielli me editor Dalip Grecën, studiuesi Klajd Kapinova për revistën Jeta Katolike, TV Kultura Shqiptare me producent Adem Belliu, gazetari Beqir Sina për gazetën Bota Sot, Halil Mula TV21, etj. Gjatë një bisede të zhvilluar mbas takimit me aktivistin Leonardo Berishajn, kryetari i këshillit të kishës dhe kryetar i komisionit të veprimtarisë në fjalë, tha: “Ne, anëtarët e këshillit të kishës Zoja e Shkodrës New York, si dhe anëtarët e komisionit organizativ, konstatojmë se kjo veprimtari e rëndësishme kombëtare është realizuar me sukses, në nivel të duhur, në mënyrë cilësore e dinjitoze. Shprehim kënaqësi për bashkëpunimin

Xhevat Kukaj

saj Mark K. Shkreli me editorët: Simon Vukel dhe Klajd Kapinova, kanë përgatur këtë numër special të revistës në fjalë në shqip-anglisht dhe me ngjyra, kushtuar tërësisht, figurës, jetës dhe veprës së personalitetit më të shquar të të gjithë kohërave Gjergj Gjon Kastriotit. Aty po përfshihen të gjitha kumtesat e ligjëruesve dhe studime të tjera nga autorë të komunitetit tone, të pabotuara më parë. Në fund për të ftuarit dhe të pranishmit e tjerë u dha një koktej me ushqime të lehta (finger foods), të përgatitur nga Shoqata Drita me në krye Mark Berishaj, kurse verërat e shijshme ishin dhuratë nga kompania e verës Stone Castle nga Rahoveci i Kosovës, me pronar shqiptaroamerikanin Rustem Geci, në shishet të etiketuara enkas për Vitin e Skënderbeut. Piktori-skenograf Astrit Tota, ishte kujdesur për stolisjen e ambijentit të Qendrës “Nënë Terezae”, me piktura dhe skulptura kushtuar Gjergj Kastriotit-Skënderbe.

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

Noli dhe Atë Gjergj Fishta, duke mos munguar as të huajt, sikur amerikani Henry Longfellow që i kushton 173 vargje, kroati Fra Andria Kaçiq Mioshiq, me 17 poema epike, kroati tjetër nga Dubrovniku, Ivan Mazhuraniq, që në veprën “Osman”, nuk e lë pa e përmendur atë, etj.”. Në mbyllje, Shkreli citoi disa nga thëniet dhe vlerësime për Gjergj Kastriotin, duke filluar nga papët e Romës dhe deri tek studiues e shkrimtarë të huaj. Kështu Papa Pali VI, më 1968 mori pjesë aktive gjatë manifestimit katër ditor, në nder të 500-vjetorit të Skënderbeut. Janë të paharrueshme fjalët e tij me atë rast: “Ne ju shohim me kënaqsi, pse e dijmë se shpirti me të cilin ju e kujtoni këtë ditë është ai i gjithmonëshmi i fisit tuaj, i cili gjithëherë, mbi çdo interes ka vendosur vlerat e trashëguara të Besës, të Nderit e të Burrënisë.” “Fatosi Skënderbeg ka qenë personifikimi i gjallë i këtyre cilësive: ai ua ka lënë si trashëgim, bashkë me miqësinë e miqëve të vjetër të Atdheut tuaj, ndër të cilët kjo Seli Apostolike gëzohet që bën pjesë, mbasi e numëron veten ndër ata që kurrë s’i dolën fjale. Këto virtyte Gjergj Kastrioti ua ka lënë në roje trashëgim të shënjtë në Atdhe dhe në mërgim”, dhe përfundon porosinë: “Uroj që kjo trashëgimi të japë mundësi dhe meritim, që të jeni element kuptimi dhe paqeje ndërmjet fisesh e gjuhësh të ndryshme. Këso dore do të rindërtohet testamenti i Skënderbeut dhe Atdheu i juaj do të shkëlqejë me meritime të reja, Atdheu i juaj, të cilin na e kemi aq fort për zemër dhe që e bekojmë me dashuri atënore.” Meritë të madhe në këtë aktivitet mbarëshqiptarë kanë edhe antarët e tjerë të komisionit përgatitës, si: kryetar i komisionit përgatitor dhe kryetari i këshillit të kishës Leonardo Berishaj, kryetari i Qendrës “Nënë Tereza” Marjan Cubi, n/kryetari i këshillit të kishës Dr. Pashko Camaj, shkrimtari dhe drejtori i programit Mëhill Velaj. Moderatori Mëhill Velaj, në fillim ftoi kantautorin dhe artistin e madh Frederik Ndocin dhe Donika Ukshini Gjokaj për të interpretuar hymnet kombëtare të SHBA-së dhe Shqipërisë. I ftuari special nga Shqipëria, Prof.

Jeta Katolike 13


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

14 Jeta Katolike

Janar-Mars 2018

Fjalimi i hapjes solemne të Simpoziumit Shkencor të 550-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastritotit-Skenderbeut

I

Mark Shkreli

nderuar Shkëqesi Imz. Gjergj Meta, të nderuar meshtarë Dom Pjetër Popaj, Dom Viktor Dedaj, i nderuar Councilman Mark Gjonaj, i nderuar Kryetar i Vatres, z. Dritan Mishto, të nderuar referuesë, Frof. Dr. Romeo Gurakuqi, Dr. Azeta Kola, Dr. Pashko Camaj, të nderuar bashkëatdhetarë, mirëmbrëma Është nder tepër i madh për mua që Komisioni pëgatitor më ka besuar detyrën e hapjes së këtij Simpoziumi Shkencor, me rastin e 550-vjetorit të vdekjes së Kryetrimit tonë kombëtar, të madhit dhe të veçuarit, Gjergj Gjon Kastritotit-Skënderbeut. Që nga Viti i Ri 1468, Skënderbeu, bashkë me “Fisnikët e Arbërit”, që i kishte ftuar, sikur kishte bërë më 2 mars 1444, filluanë këshillimet për t’u përgatitur të sulmonin kështjellën turke të Elbasanit. Por, në ato ditë, siç na thotë jetëshkruesi i tij, Prifti Marin Barleti, “…e zunë një palë ethe të rënda…”. Është titulli i një filmi, “Ushtarët vdesin me çizmet mbathur”. Edhe pse me ethe të rënda, kur i thanë se turqit kishin mësy Shkodrën afër lumit Kir, ai u çua në këmbë, u vesh me rrobat luftarake, por nuk mundi të hyp mbi kalin e tij. U kthye në shtrat për mos t’u ngritur më. I rrethuar nga fisnikët dhe familja, Gjergj KastriotiSkënderbeu vdiq, para 550 vitesh, më 17 janar 1468. Dhimitër Frangu, miku dhe bashkëpunëtori i ngushtë i Heroit tonë Kombëtar, thotë: “…ra i sëmurë nga një ethe e fortë... Më në fund, duke ndjerë vdekjen fare pranë, thirri rreth vetes kapedanët dhe pati me ta një bisedë të gjatë. Ata u përlotën…” (Dh. Frangu, fq. 63). Sikur i pati bashkuar fisnikët para vdekjes së tij, pas 550 vitesh, Ai vazhdon t’i bashkojë shqiptarët kudo që janë, në trojet tona dhe në diasporën anë e mbanë botës. Dy qeveritë e shteteve shqiptare, në Tiranë dhe Prishtinë e kanë shpallur Vitin 2018 – Viti i Gjergj KastriotitSkënderbe. Edhe Kisha Katolike, në Shqipëri dhe Kosovë, e ka bërë të njëjtën gjë. Kudo po organizohen konferenca, simpoziume, seminare,

mbrëmje solemne, për ta përkujtuar këtë “super-njeri” të kombit tonë. Poashtu, skikur bëmë ne, për shpirtin e Gjergjit gjatë vitit do kremtohen edhe meshë të shumta. Për këtë, edhe ne sonte, jemi bashkuar në këtë vend të shenjtë, për t’ju bashkuar “fisnikëve e kapedanëve” Mark K. Shkreli dhe familjes, në Lezhe, ashtu të Kreyedaktor i revistës Jeta Katolike “përlotur” për t’i bërë homazhë këtij kolosi jo vetëm të kombit por të tërë meritime të reja, Atdheu i juaj, të cilin Evropës. na e kemi aq fort për zemër dhe që e Përmes Gjergj Kastriotit, fisin e bekojmë me dashuri atënore.” Arbërit e njohi bota. Atë e nderuanë Më parë se të kalojmë në programin mbretër e gjeneralë të koshës, e e rastiti, më lejoni të falënderoj nderuanë papët e Romës, e paten frikë famulliatrin e Kishës “Zoja e armiqtë, u përmend në veprat e shumë Shkodrës”, të përndershmin Dom Pjetër shkrimtarëve dhe poetëve, si Peshkop Popaj, pa të cilin ky takim nuk do të Fan Noli dhe Atë Gjergj Fishta, duke ndodhte. Kryetarin e Vatrës, z. Dritan mos munguar as të huajtë, sikur Mishto për bashkëpunim në organizimin amerikani Henry Longfellow që i e këtij simpoziumi. Komisionin kushton 173 vargje, kroati Fra Andria Përgatitor dhe koordinatorin z. Kaçiq Mioshiq, me 17 poema epike dhe Leonardo Berishaj. Qendrën “Nëna roati tjetër nga Dubrovniku, Ivan Tereze” dhe drejtorin z. Marjan Cubi. Mazhuraniq, që në veprën “Osman” nuk Grupin “Drita” me në krye z. Mark e lë pa e përmendur, etj. Berishaj. Dhe “last but not least”, Papa Pali VI, më 1968 mori pjesë falënderoj ju, të nderuar bashkëatdhetar aktive gjatë manifestimit 4-ditorë në që keni marrë mundimin për të ardhë nder të 500-vjetorit të Skënderbeut. Janë edhe pse sot është ditë pune dhe moti të paharrueshme fjalët e tij me atë rast: nuk është fort i volitshëm. Në veçanti, “Ne ju shohim me kënaqësi, pse e falënderoj kumtuesit, këtu të pranishëm, dijmë se shpirti me të cilin ju e kujtoni Prof. Dr. Romeo Gurakuqi, Dr. Azeta këtë ditë është ai i gjithmonëshmi i fisit Kola, Dr. Pashko Camaj, si dhe z. Fahri tuaj, i cili gjithëherë, mbi çdo interes ka Xharra nga Kosova, i cili për arsye vendosur vlerat e trashëguara të Besës, shëndetsore nuk është këtu me ne të Nderit e të Burrënisë “. fizikisht. Mandej, papa na porosit që këto Edhe një fjalë para se t’ia jap vlera të trashëguara t’i ruajmë dhe t’ua mikrofonin moderatorit të simpoziumit, lëmë trashëgim breznive të reja duke shpresoj dhe besoj se ky simpozium, me thënë: referuesit e shquar, do ta hedhë një dritë “Fatosi Skënderbeg ka qenë mbi personin, veprën, luftërat dhe personifikimi i gjallë i këtyre cilësive: ai përpjekjet që Skënderbeu ka bërë për të ua ka lënë si trashëgim, bashkë me mirën e kombit shqiptar dhe të mbarë miqësinë e miqëve të vjetër të Atdheut Evropës. Sikur e thotë shpesh Dom tuaj, ndër të cilët kjo Seli Apostolike Pjetri, po të mos kishte qenë Gjergj gëzohet që bën pjesë, mbasi e numëron Gjon Kastrioti – nuk jam i sigurt se ne veten ndër ata që kurrë s’i dolën fjale. sot do të flisnim shqip. Këto virtyte Gjergj Kastrioti ua ka lënë I përjetshëm qoftë kujtimi i Tij. në roje trashëgim të shënjtë në Atdhe Faleminderit. dhe në mërgim”, dhe përfundon Të nderuar bashkëatdhetarë, tani porosinë: programin do ta udhëheq, shkrimtari “Uroj që kjo trashëgimi të japë dhe poeti i mirënhjohur, aktivisti i mundësi dhe meritim, që të jeni element bashkësisë sonë, nënkryetari i Shoqatës kuptimi dhe paqeje ndërmjet fisesh e së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikane, gjuhësh të ndryshme. Këso dore do të zonja dhe zotëri - Prof. Mhill Velaj. rindërtohet testamenti i Skënderbeut dhe Atdheu i juaj do të shkëlqejë me


VITI I GJERGJ KASTRIOTIT–SKËNDERBEUT, SI KOHË REFLEKTIMI

Jeta Katolike 15

Janar-Mars 2018

S

ot, më datë, 17 janar 2018, populli shqiptar në çdo trevë përkujton 550-vjetorin e vdekjes së heroit tonë kombëtar, Gjergj KastriotiSkanderbe, e njohur si figura më e madhe e historisë së kombit shqiptar, falë të cilit ne kemi lirinë dhe një atdhe, por edhe si një nga figurat e mëdha të historisë europiane të kohës kapërcyell, ndermjet Mesjetës dhe Kohës së Hershme të Modernitetit Europian. Në këtë 550- vjetor popullli shqiptar, në Shqipëri, Kosovë, si dhe në trojet e tjera shqiptare Malësi, Ulqin, Dibër, Tetovë, Gostivar, po e pret me nderim të veçantë përvjetorin e 550-të të heroit tonë kombëtar Gjergj Kastrioti Skenderbeg, në këtë kohë reflektimi, mbasi ai është më afër andrrës ri-europianizuese, pas një ndërprerje afatgjatë të shkaktuar nga regjimet e dhunës së gjithanshme, të udhëheqjeve të deformuara në aspektin e kodeve tradicionale patriotike arbnore dhe kulturës politike dhe shtetformuese skenderbegiane. Nën udhëheqjen e Skenderbeut, arriti kulmin lufta një shekullore, që arbërit banë për mbrojtjen e vatrës së tokës amë dhe lirisë, kundër pushtuesve osmanë, asokohe rishtarë në Ballkan. Në këtë epope, lufta për organizimin dhe bashkimin politik të të gjithë shqiptarëve, të shpërndarë deri më atëherë nën sundimin e princërve të veçantë arbnorë, shënoi një hap të mëtejshëm, drejt bashkimit shtetëror, i përgatitur ky bashkim mbretnor, nga e gjitha faza pararëndëse e ecjes së njëkohshme e popullit tonë, krahas popujve të tjerë europianë. Në shekullin XV, shqiptarët, nën udhëheqjen e Skenderbeut, duke luftuar për të mbrojtur tokën, familjen, përkatësine europiane të kombit, lirinë e vet, u banë nji ledh mbrojtës për të ndalur vërshimin shkatërrues të agresionit të sulltanëve, kundër qytetërimit europian të Arbërisë adriatikase dhe joniane dhe

Prof. Dr. Romeo Gurakuqi

qytetërimit romano-bizantin në tanësi. Kështu, populli ynë, dha një kontribut të shquar në një nga çastet ma vendimtare për mbrojtjen e Europës dhe kulturës së saj, nga pasojat shkatërrimtare, që sillte me vete pushtimi huaj i ardhur nga djerrinat. Heroi ynë kombëtar ka nji rol te rëndësishëm themelor, si udhëheqës shtetëror dhe prijës ushtarak i Arbërisë, të riformatuar territorialisht, në kushtet e vështira të shekullit XV. Figura e tij qëndron ndërmjet dy periudhave të mëdha të historisë kombëtare, si udhëheqës i epokës së randësishme kapërcyell, ndërmjet mesjetës arbnore rilindase dhe humaniste (kuptuar se pari konvencionalisht), dhe modernitetit të hershëm europian, nëpër të cilin, Arbëria, si pjesë e pandarë e kontinentit dhe qytetërimit Adriatikas, kishte filluar te ecte , duke konsoliduar themelet e bashkimit të popullit të Gegërisë dhe Toskërisë të saj si dy njësi të pandara mes tyre. Këte e them mbasi, pavarësisht vështirësive, që krijonin ndarjet ndërmjet dy Kishave, ndarjet krahinore dhe politikat separatiste të principatave feudale arbnore, karakteristike për periudhën e Mesjetës të Epërme, populli shqiptar hyri në periudhën kur ndodhi invadimi i sulltanëve, i formësuar si një kombësi e përcaktuar, me një ndërgjegje pak a shumë të qartë për rrugën e vet të veçantë, si një unitet me vete, i formuar historikisht, në bazë të

origjinës së gjuhës si dhe një formimi shpirtëror e kulturor të përbashkët. Ka qenë kjo ndërgjegje dhe kjo pjekuri evolutive politiko-kulturore, që i mundësoi popullit shqiptar, t’i bëjë ballë rrezikut më të madh, që njohu deri atëhere, pushtimit të shtetit osman, që i kanosej, jo vetëm me asimilimin e plotë politik, por edhe me zhdukjen e tij të plotë fizike dhe shkrirjen e komponentëve identitarë kulturorë, vendas. Po kjo ecje nuk ishte produkt i izoluar i kësaj ane të Europës, por ishte kah europian zhvillimor. Epoka e Skënderbeut ka qenë produkt i idesë së kombësisë të sapoformuar, i kulturës arbnore të ngjizur me humanizmin italik dhe ndikimin e mbetur kulturor, që Perandoria Bizantine ushtronte ende mbi pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik. Kjo epokë ishte produkt i themelimit, nga fillimi i shekullit XIV, i strukturave shtetërore me vulë tipike arbnore. Nga njëra anë kemi princat shqiptarë dhe bri tyre qytetet e Arbërisë Venedikase. Është koha e ekspansionit të arbërve etnikë brenda strukturave të tyre të trashëguara kulturore dhe kishtare. Arbërit etnikë e përvetësuan atë përzjerje ndikimesh latine dhe greke, katolike dhe orthodokse, mbasi pikërisht në këtë hapësirë të Arbërisë së Mesme, kalonte asokohe, brezi i gjërë kufitar ndërmjet besimit katolik dhe orthodoks, midis kulturës katolike më vulë italike dhe traditës dhe kulturës orthodokse bizantine.

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

Prof. Dr. Romeo Gurakuqi Universiteti Europian i Tiranës Instituti i Historisë Bashkekohore


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

16 Jeta Katolike Epoka e Skënderbeut ka qenë kulmi i procesit të vitalitetit të arbërve etnikë, i ristartuar nga fundi i shekullit XIII, të cilët ishin mbizotërues të porteve të Durrësit dhe Lezhës, zotërues të ofiqeve të larta në Kishën Katolike të Arbanonit, Durrësit, Shkodrës, Ulqinit dhe brendatokës. Ishte koha kur kultura arbnore, e fuqizuar nga marrja e kontrollit të Kishës Katolike në këto anë nga vendasit, fillon të mbizotërojë mbi larminë e kulturës bizantine. Jo rastësisht, prijësit shpirtërorë të Arbërisë, si: Pal Ëngjëlli, ishin jo vetëm, kishtarë dhe ambasadorë, por edhe kultivuesit e parë të shkrimit të gjuhës shqipe, d.m.th të mjetit komunikativ mes një populli me ndërgjegje dhe me udhëheqësi. Arbëria ishte pjesë e gjithë prirjeve të zhvillimit të përgjithshëm europian, dhe mbi të gjithë i prijeve politike shtetformuese nacionale. Parë në këtë këndvështrim, në epokën e Skenderbeut dhe nën udhëheqësinë tij, ne mund të zbulojmë pa mëdyshje procesin fillestar të themelimit politik të kombit (pas separatizmit feudal pararëndës), proces që u ndal dhe u amortizua nga pushtimi otoman. Por, gjatë epopesë së shekullit XV, nën udhëheqjen e Skenderbeut, u kalit ai unitet, dhe ajo trashëgimi historike pararandëse, në mënyrë të atillë, sa, me gjithë kushtet e vështira të robërisë gati pesë shekullore otomane, ky popull arriti të dalë nga kjo periudhë e errët, në shekullin e XIX, me shtylla të ngjizura kombëtare në udheheqësi, për shkak të farkëtimit rezistent të zemrës arbnore skënderbegiane. Rilindja (Rinashimentoja) Arbënore e shekujve (XIV-XV) (në qoftë se e përdorim se pari konvencionalisht si kohë, si ndikim anësor i gadishullit italik, si ndikim i Kishave, si proces politik përbashkues politik, i principatave të vogla në një Principatë të madhe) pavarësisht robërisë pesë shekullore, arriti të prodhojë Risorgjimenton shqiptare (Rilingjalljen Kombëtare) të shekullit XIX dhe XX. Dhe kjo falë kujtesës së Gjergj Kastriotit dhe pasuesve të tij të lavdishëm, të asaj kohe historike, popullit në Shqipni dhe komuniteteve të lira arbëreshe dhe arvanitase, gjakut tonë rezistues, që na qëndron përherë si kujtesë për vëmendje, kurajo për mbijetesë dhe pamposhtje para sfidave, që forcat e errësirës ripërtërijnë në kohë. E tham këtë, se Gjergj Kastrioti dhe

pasuesit e tij, bazuar në Kodin Shqiptar të Fjalës së Dhanun, arritën të ndërtojnë Besëlidhjen, të mbrojnë popullin dhe ta orientojnë atë për nga hapësira nga ku lind liria. Pse e themi, që bazamenti i këtyre dy shekujve kapërcyell shërbeu si bazë për Rilindjen Kombëtare? Sepse duke u nisur nga gjysma e shekullit XIV, mbi gërmallat e Perandorisë së Car Dushanit, u mëkëmbën principatat e Balshajve, Topiajve, Komnenëve, të Spatajve, dhe hapësira e gjërë e qyteteve arbnore të Adriatikut, që nuk kishin pothuajse asnjë ndryshim, përsa i përket zhvillimit ekonomik, shoqëror, kulturor dhe institucional, krahasuar me hapësirën italiane të Rinashimentos dhe Humanizmit, i cili prodhoi një modul të qenësishëm dhe të qëndrueshëm ngjizjeje kulturore, gjuhësore dhe të krenarisë së hershme të nacionalitetit. Ashtu si edhe në bregun perëndimor të Adriatikut, edhe Arbëria dhe principatat e saj në pjesën lindore, kishin formësuar karakteristikat e njësive të vogla shteterore, ndërsa Rilindja dhe Humanizimi i shekullit XIV dhe lufta e përbashkët e rezistencës së shekullit XV, farkëtoi kulturën, jetën dhe veprat, shekullare dhe kishtare, ngjashmërisht sikurse pjesa ma e përparuar e kësaj kulture në Perëndim të Europës. Pikërisht në periudhën e shekujve (XIV – XV), kur principatat mesjetare shqiptare, afërsisht të ngjashme si edhe principatat mesjetare gjetkë në Europë qenë formësuar, mbi trojet shqiptare vërshoi invazioni i shtetit të osmanëve, dhe kështu, arbërve dhe ballkanikëve të tjerë, iu desh të përballen, në Maricë në vitin (1371), në Savër në vitin (1385), në Fushë - Kosovë ne vitin (1389), në Krujë në vitin (1415), në Berat dhe Vlorë në vitin (1417), me vërshimet e akixhinjve ardhacakë, që ishin shekuj mbrapa në procesin zhvilllimor shoqëror, ekonomik dhe institucional, krahasuar me kulurën e kontinentit ku shkelën të paftuar. Mbi të gjitha, ata ishin krejtësisht të ndryshëm nga pikëpamja e vlerave kulturore dhe institucionale. Dhe pikërisht në këtë kohë fatale, në mbrojtje të trojeve të Arbërisë, spikat një burrë shteti, udhëheqës ushtarak më i shquari ndër të gjithë princërit arbënorë, djali i Gjon Kastriotit, Gjergji, i mbiquajtur, Skanderbeg për arsye të rrethanave të veçanta të jetës së tij të trazuar, nder pengje dhe deportime sulltanësh. Ai u

Janar-Mars 2018

bë përfaqësuesi ma i spikatur i Parësisë arbnore, në kryesimin e një fronti të rezistencës dhe mbijetesës së qytetërimit europian shqiptar, në mbrojtje dhe të kulturës europiane, kundër invadorëve osmanë. Pas rënies së parë të Arbërisë, ishte ai që ndërmori kthesën historike dhe vendimtare, për Shqipërinë, gjatë viteve (1443-1449), gjë që nuk ndodhi për principatat e tjera ballkanike. Ishte ai, që me udhëheqësinë dhe largapamësinë e tij, diti të ndërtojë metodën për kapërcimin e përçarjes së vendit ndër zotërime vasale, drejt krijimit të një njësie përbashkuese, shtetërore dhe ushtarake, që i qëndroi nga (25 – 35) vite përparimit të shtetit osman, pikërisht në apogjeon e shtrirjes së tyre të pandalun në Europën Juglindore. “Lirinë nuk ua solla unë, por e gjeta midis jush... armët nuk jua solla unë, por ju gjeta të armatosur”, përbëjnë thelbin e startit, që na e sjell sot të pastër dhe të freskët penda e humanistit shkodran Marin Barleti, themeluesit të historiografisë shqiptare. Mbi këtë fillesë, Gjergj Kastrioti, në pranverën e vitit 1444 thirri Kuvendin e Lezhës, ku prijësit e krahinave, që bënin një jetë politike të veçantë, nën hijen e peshës së kambës së sulltanëve, Gjergj Araniti, Andre Topia me dy djemtë, Komninin e Muzakën dhe nipin Tanushin, Gjergj Stres Balsha, Nikollë e Pal Dukagjini, Muzakajt me vend, Lekë Zaharia, Pjetër Spani me katër djemtë, Lekë Dushmani, etj, formësuan institutin e Besëlidhjes Ndërshqiptare, dhe e kurorëzuan atë në Institucionin Politik, që në histori ka hyrë me emrin “Lidhja e Lezhës”. Lidhjes së njësisë së gjuhës, kulturës, tokës amë, iu bashkëngjit tashmë lidhja shtetërore, një bashkim në plan politik dhe ushtarak i vendit, i nxitur nga nevoja e mbijetesës dhe emergjenca e ndaljes së goditjes shkatërrimtare mbi nacionalitetin e sapongjizun arbnor. Lidhja e Lezhës ishte kështu organizata e parë politike e përbashkët, që njësoi në një drejtim, prijësit feudalë shqiptarë, njësim ky, që hidhte themelet e bashkimit shtetëror, me të cilin, kombi ynë në formësim e sipër, u orvat të dilte nga mesjeta në modernitetin e parë, modernitet fillestar, që u ndal fatkeqësisht nga rasti historik, jo fatlum. Detyra themelore, që shtrohej para anëtarëve të Kuvendit të Parësisë në Lezhë, ka qenë gjetja e rrugëve dhe formave për bashkimin e forcave politike


Jeta Katolike 17

Janar-Mars 2018

bashku me Papën Piu II, nismëtar i një aksioni të përbashkët europian për përballimin e agresionit. Por koha ishte tragjike dhe fati gjeografik, u kishte dhanë shqiptarëve misionin vetësakrifikues, për të ndalur përkohësisht agresionin mbi pjesë tjetër të Europës. Me Gjergj Kastriotin dhe familjen e tij është e lidhur edhe historia e flamurit tonë kombëtar. Historiani i parë i veprës së Gjergj Kastriotit (Skanderbe), bashkëkohës dhe bashkëluftëtar i Heroit tonë kombëtar, Marin Barleti, ka lënë si dëshmi një flamur të kuq të qëndisur me shqiponjën dykrenare, që Skënderbeu e mbante në duar dhe që ky flamur ishte flamuri i fisit të tij. Flamuri i kuq me shqiponjën dykrenare, u ruajt në kujtesën e një populli, të ndodhur nën peshën e randë të pushtimit, dhe shërbeu si simbol i rezistencës së një kohe lavdiplotë, për t’u ngritur sërish pas 500 vitesh robëri, me, 6 prill 1911, në Bratilë të Deçiqit nga Dedë Gjo’ Luli dhe me 28 nëntor 1812 në Vlorë nga Ismail Qemali, Dom Nikollë Kaçori, Luigj Gurakuqi dhe etërit tanë shtetformues, të cilëve duhet t’u jemi përjetësisht mirënjohës, për ngjizjen e drejtë të trashëgimisë skenderbegiane, ngjizjen e kombëtarizmit shqiptar në bashkëkohësinë europiane, mbi parimin e parë, atë të albanianizmit, gjegjësisht shqiptarizmit, laicizmit, vllaznisë së pandame ndërshqiptare pavarësisht besimit, njësueshmërisë kulturore, bazuar në gjuhën, kulturën, doket, zakonet, respektin e dinjitetit njërëzor, konstitucionalizmin e bazuar mbi Besëlidhjen ndërshqiptare, lirinë e përbashkët dhe ri-vendosjen në gjirin e kulturës europiane. Kur rilindasit tanë rikonceptuan flamurin e Skandergut si flamur kombëtar, nuk kishin aspak para tyne një model pikture të kjartësueme të flamurit të Kastriotëve. Ata thjesht morën nga Barleti informacionin, i cili qe i mjaftueshëm për ta zgjidhur mbi një bazë të sigurt historike, një herë e mirë, problemin e bashkëngjitjes së simbolit nacional me kombin dhe historinë e tij të lavdishme. Mbi bazën e këtij riskicimi të rilindasve, në mënyrë indipendente nga njëri - tjetri, terzitë shkodranë në vitin 1911 dhe udhëzuesit e Marigosë në vitin 1912, qendisën Flamurin Kombëtar Shqiptar, i cili na bën sot krenarë, ne Bijtë e Shqipes të shpërndame në të katër anët e globit.

Shteti shqiptar i Gjergj Kastriotit (Skenderbeu), në aktivitetin e vet diplomatik, e vlerësoi randësinë e bashkëpunimit me Europën, si kusht të domosdoshëm për të mbijetuar. Periudha e viteve (1466 -1467) ka qenë nje periudhë shumë kritike, ndaj ai u bëri thirrjen e fundit për ndihmë aleatëve europianë. Ai dërgoi të birin në Venedik, ndërsa në dhjetor të vitit 1466 u nis vetë për Romë, për ta bindur Papa Palin e II mbi nevojën dhe domosdoshmërine për ndihma. Skënderbeu arriti në Romë më, 12 dhjetor 1466, i veshur me zhgunin e ashpër e të thjeshtë që mbante gjatë luftës, i shoqëruar nga kalorësit e tij. Thuhet, se Qyteti i Romës i bëri heroit tonë, një pritje madhështore, të denjë vetëm për një udhëheqës të mbuluar me lavdi. Me ndihma të kufizuara Skandërbeu u kthye në Shqipëri, në fillimin e prillit 1467 dhe për 9 muaj rresht iu desh të përballonte ekspeditat e Mehmet Fatihut, të cilin, pengesa shqiptare e kishte ndalur në rrugën drejt Italisë. Fitoret e shqiptarëve dhe mbrojtja e Krujës, i krijuan hapësirën e nevojshme kohore Skanderbeut për të mbledhur, një kuvend të krerëve shqiptarë, sërish në Lezhë, në janar të vitit 1468. Në pragun e mbajtjes së kuvendit, një ushtri osmane e ardhur nga Kosova, sulmoi Shkodrën. Skënderbeu, i cili ndodhej i sëmurë në Lezhë, nuk mundi të merrte pjesë në luftime, por ushtria e tij, edhe pse pa prijësin e saj, arriti të korrte një fitore tjetër të rëndësishme mbi sulmuesit. Pas pak ditësh, me, 17 janar 1468, i mbuluar me lavdi të përjeshtme, Gjergj Kastrioti, ndërroi jetë në Lezhë dhe u varros, në Katedralen e Shën Kollit, aty ku ndodhet sot Mauzoleu, i cili u zbulua dhe u përcaktua si vendvarrim i prijësit legjendar, nga arkeologut të famshëm Frano Prendi. Vdekja e tij u përjetua si tronditje e thellë e Arbërisë, mbasi shqiptarët humbën prijësin, që i udhëhoqi për një çerek shekulli në një luftë të pabarabartë, si një ushtarak i madh. Fitoret e njëpasnjëshme provuan, se Skanderbeu ishte një strateg i shkëlqyer, me aftësi të radha. Ai arriti të korrte fitore të suksesshme në beteja spikatëse siç mund të përmendim: betejën e fitores duke u tërhequr në Torvioll, duke sulmuar në Ujët e Bardhë, duke luftuar kundër kalorësve të lehtë turq ose kalorësisë së rëndë italiane, apo

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

dhe ushtarake të vendit. Kuvendi arriti të ndërtonte një udhëheqësi të vetme, të përhershme politike dhe ushtarake, të kryesuar nga Gjergj Kastrioti. Por megjithatë, ky organizëm i parë politik ndihmoi popullin shqiptar, për më shumë se tre dhjetëvjeçarë, përmes betejave ngadhnjimtare, të njohura në histori si ajo e Terviollit, e Drinit, e Ujit të Bardhë, Krujës dhe Shkodrës, zhvilluar në vitet (1474 – 1478 - 1479), të mposhtte rezistencën e një makinerie të re, të pandalshme dhe shkatërrimtare, që derdhej mbi qytetnimin tonë, dhe të bahej bastioni i ndaljes, dhe llogorja e bashkimit, fronti i rezistencës së popujve europiano qendrorë (hungarez) dhe italikë. Jo rastësisht, shtetet italiane e vendosën Shqipërinë e Skenderbeut, në radhën e partnerëve të të gjitha aksioneve diplomatike, që u zhvilluan në lidhje me çështjen e pushtimit të huaj, që vinte nga rrugëkalimi i Europës Juglindore. Skënderbeu u përpoq të bashkërendonte veprimtarinë ushtarake, politike dhe diplomatike, me hungarezët, gjatë viteve (1443-1444), 1448, 1456, me shtetet italiane, Papatin dhe Napolin, Venedikut, posaçërisht në harkun kohor të viteve (1463-1468). Ky bashkërendim, në këtë fazë ka qenë vendimtar, mbasi Arbëria e Skanderbegut, bëhet partner me shtetet europiane, që mbartnin nivele shtetformimi modern dhe përfaqësonin vatrat themelore të kulturës së Humanizmit dhe Rilindjes, dhe vendi ynë u vendos dhe u konsiderua në një radhë me ata, politikisht, ushtarakisht, kulturalisht, për t’i bëre ballë kërcënimit osman. Skënderbeu dhe Gjergj Araniti, që prej vitit 1451 qenë pjesë e aksionit të gjërë diplomatik, të startuar nga Alfonsi i Aragonës dhe i Napolit, Mbretëria e Napolit në vitin 1455 dhe Venediku në periudhën e fundit të jetës së Skenderbeu, gjate viteve (1463-1468). Këto shtete, kanë qenë pjesëmarrëse me forca të armatosura në mbështetje të epopesë shqiptare. Në periudhën e viteve (1460-1462), Gjergj Kastrioti ishte vetë në një sipërmarrje diplomatike në Italinë e Jugut, për t’i bindun shtetet kryesore italiane si : Napolin, Shtetin Papnuer, Milanon, të angazhoheshin seriozisht në frontin shqiptar, aty ku luhej fati i Europës, në atë moment, dhe jo më vonë. Skënderbeu u përpoq të bëhej, së


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

18 Jeta Katolike duke i hapur betejë ushtrisë armike, si në: Oranik e Pollog, në shtigjet malore si në Grykën e Vajkalit. Figura e Skënderbeut mbeti po aq madhore dhe e dashur për popullin, që drejtoi edhe pas vdekjes së tij. Kronisti venedikas, Antonio Sabeliko shkruante 19 vjet pas vdekjes së heroit, në vitin 1487, se populli shqiptar “i këndon trimëritë e tij të çuditshme me vjersha solemne dhe me kanë treguar burra të denjë për t’u besuar se, ndërmjet zjarrit të luftës, në çastin kur çdo gjë dridhej përpara armëve të barbarit, një numër i madh vajzash mblidhej çdo ditë në udhëkryq të atyre vendeve ku Skanderbeu kishte sunduar, dhe këndonin lavdinë e princit të vdekur, ashtu siç e kishin zakon të moçmit në gostitë e hrejonjve të mëdhenj”. Një burrë shteti anglez, që jetoi në shekullin XVII, i quajtur Ëilliam Temple, e ka vendosur Skenderbeun në radhën e shtatë kapitenëve të mëdhenj, jo mbreterorë, pranë Belisarius, Huniadit, etj. Kujtimi i Gjergj Kastriotit mbeti i paharruar dhe u ruajt si gjëja ma e shtrenjtë dhe u bë burim frymëzimi për luftën çlirimtare edhe në kohët më të errëta Emri i Heroit u bë flamur i bashkimit të shqiptarëve në kalvarin e gjatë të mbijetesës së tyre, për t’u shfaqur pas 5 shekujsh, si simbol i bashkimit për të gjithë, në luftën për lirinë e vendit dhe krimin e shtetit të pavarur shqiptar. Epopenë e Skënderbeut, ne tradicionalisht e kemi të ndërtuar sot, duke u mbështetur në veprat e dy autorëve, Marin Barletit dhe Giammaria Biemmi. E një rëndësie të veçantë është edhe vepra e humanistit shkodran “Historia e Skënderbeut” , pasi përmes kujtimeve të bashkëkohësve dhe bashkëluftarëve, u botua për herë të parë në Romë, në harkun e viteve (1508-1510). Kopjet unikale të kësaj vepre ruhen si një relike e shenjtë, edhe në Bibliotekën e Universitetit të Shkodrës “Luigj Gurakuqi” , si dhe në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë. Barleti na kujton faktin, se Emri SKANDERBEG, me të cilin u ba i famshëm heroi ynë kombëtar, prej emërimit të tij nga osmanët pas dorëzimit peng, kishte parasysh Aleksandrin e Madh të Maqedonisë, dhe është i lidhur para së gjithash me madhështinë e figurës dhe veprës së tij , si dhe me rolin që ai luajti për mbrojtjen dhe prirjen e rilindjes së një populli në një moment aq

të vështirë historik. Kastriotët dhe Kastrioti i madh, përpunuan një stemë, që t’i lidhte ata me kohët e lavdishme të Molosëve Epirotas, Pirros, nga rridhte edhe Aleksandri i madh, të cilët, siç na e kumton Marin Barleti, shqiptarët e shekullit XV i njihnin me krenari, si pasardhës të tyre të drejtpërdrejt. Vetë Skenderbeu i shprehej kështu Princit të Tarentit në vitin 1460: “Ne quhemi epirotë dhe duhet ta dini, se në kohë të tjera, stërgjyshërit tanë, kanë kaluar në vendin tuaj, që ju e mbani sot dhe kanë bërë me romakët luftime të mëdha dhe e dimë se më të shumtën e herës, u ndanë me nder se sa me turp”. “Historia e jetës dhe e veprave të Skanderbeut, princit të epirotëve”, e Marin Barletit, asht nji vepër e përbame prej 13 librash, e mbështetur në dëshminë e tij personale, të bashkëqytetarëve të tij, që kanë qenë luftëtarë në Ushtrinë e Skenderbeut, ndërmjet të cilëve spikat, Pjetër Engjëlli, shok lufte dhe pjesëmarrës i drejtpërdrejt në epope. Dashuria për Atdheun, është një nga idetë më të larta, që përshkon si një fill i kuq gjithë veprën e Barletit, të cilën ai e jep në përshkrimin e veprës së Skanderbegut. Dhe ai e vendos këtë fill në fjalët e Skanderbegut: “nëse dashuria për atdhe, burrëria, nderi i prindërve, mund t’ia ngjallin ndjenjat krenare ndokujt, atëherë, rrëmbeni armët, mprehni me plot të drejtë shpatat, mbrojini po e deshi puna edhe me gjak, Krujën e truallin e të parëve... kryejeni detyrën ndaj atdheut, për të cilin kurrë s’duhet kujtuar, se është derdhur tepër gjak, se është luftuar sa duhet, sepse dashuria për të ia kalon çdo dashurie tjetër”. Viti i Skanderbeut, asht nji kohë reflektimi, për së paku dy parime themelore drejtuese ndër shqiptarët e thjeshtë dhe ata vendimarrës (politikëbërës): Së pari, është koha që trashëgimia europianiste, albanianiste, laike, konstitucionale dhe liridashëse, e epokës Skenderbegiane, të jetë aksioma udhërrëfyese e kombit tonë në procesin e bashkimit njërëzor ndërshqiptar dhe e drejtimit shtetëror drejt integrimit në Europën e Bashkuar. Dy shtetet shqiptare, pavarësisht mbështetjes së jashtëzakonshme të dhënë nga Aleati ynë themelor strategjik, krijuesi, mbrojtësi dhe garantuesi ndërkombëtarë i qenieve

Janar-Mars 2018

tona shtetërore në kohë të ndryshme, SHBA, gjenden sot në një moment frenimi në aspektet e ndërtimit të strukturave bashkëkohore të shtetit të së drejtës, respektimit të lirive, demokracisë funksionale, shekullarizimit të pacënueshëm. Sfidat e antishtetit, të lidhura me korrupsionin politik, krimin e organizuar, dobësia e shtetit para depërtimeve antialbanianiste, fryma e largimit të forcave të mirëfillta intelektuale dhe profesionale, kanë ndalur kohën e ecjes së procesit integrues europian dhe i kanë kthyer dy vendet shqiptare, nga pararoja të procesit integrues Euro-Atlantik, në vagonin e fundit të trenit të vendeve të Ballkanit Perëndimor drejt Brukselit. Dhe ky pozicion duhet të ndryshojë. Por mos harroni, se Shqipëria dhe Kosova, vetë, pa ndihmën e kualifikuar të burimeve të ditura shqiptare, të mbeshtetura nga Aleati ynë strategjik, nuk do të munden dot ta ndryshojnë këtë pozicion aspak optimist. Një pakt i menduar mirë, që do të skicojë një road map europianizues për Shqipërinë dhe Kosovën, do të ishte një imperativ, që Viti i Skënderbeut do të duhej ta prodhonte, dhe komuniteti shqiptar në SHBA do të duhej ta lobonte në të gjitha anët. Së dyti, studimet shqiptare dhe shkenca shqiptare e studimeve për periudhën e Skënderbeut dhe historinë mesjetare në përgjithësi, kanë nevojë për një program të mbështetur në mënyrën më profesionale. Nuk duhet të fshehim më, se numri i studiuesve të kualifikuar, të cilët janë në gjendje të punojnë në mënyrë indipendente në burimet historike të shekujve (XII-XVII) është aq i kufizuar, sa shkenca shqiptare e studimeve mesjetare nuk është në gjendje të marrë pjesë dhe të përballojë debatin shkencor bashkëkohor në lidhje me problematikat, që shkencëtarët e huaj, kryesisht fqinj paraqesin herë pas here. Shteti, si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë, është tërësisht i pavëmëndshëm ndaj një ripërtëritjeje të strukturuar të Shkollës së Studimeve Historike dhe Albanologjisë e Ballkanologjisë në përgjithësi, ndërsa shkollat universitare vetë, pa një ndërhyrje strategjike të shtetit, nuk do ta kenë edhe për një përiudhë të gjatë mundësinë për të rivendosur në shtyllat e duhura procesin e formimit të studiuesit të mirëfilltë medievist.


Jeta Katolike 19

Janar-Mars 2018

N

(LIDHJET ME MBRETËRINË E NAPOLIT, PAPATIN DHE REPUBLIKËN E VENECJAS NË SHEKULLIN E XV)

Dr. Azeta Zhabjaku Kola

ë shekullin a 15të, hapësira Shqiptare – territori ku jetonin shqiptarët etnikë - shtrihej nga gjiri i Kotorrit ne veri deri tek gjiri i Patras (Greqi) në jug. Ky territor ndahej në zona influence. Princat shqiptarë që zotëronin pjesën më të madhe të këtij territori ku secili kishte zotërimin e vet personal, ishin në konflikte me njëritjetrin. Republika e Venecias zotëronte qytetet bregdetare, Durrësin, Lezhën, Shkodrën, Drishtin, Tivarin, Ulqinin dhe Kotorrin, ndërsa Osmanët kishin okupuar juglindjen e hapësirës shqiptare që në fund të shekullit të 14të. Me kthimin e Gjergj Kastriotit në tokat atërore në 1443, ai i mblodhi udhëheqësit shqiptarë në Kuvendin e Lezhës më 3 Mars 1444, me qëllim që të arrinte unitet mes tyre dhe të krijonte një lidhje ushtarake – Lidhjen e Lezhës – në mënyrë që të përballonte vërshimin e ushtrive Osmane që synonin të arrinin në Adriatik. Skënderbeu ishte ndër të parët shqiptarë që mendoi seriozisht për krijimin e shtetit të parë shqiptar që doli nga Lidhja e Lezhës. Beslidhja e Lezhës krijoi një trup organizativ i cili u kombinua me aparatin ekonomik, administrative dhe luftarak të familjes Kastrioti me në krye Gjergj Kastriotin. Ky trup organizativ zhvilloi karakteristikat e një qeverie qendrore, autoriteti i të cilës u zgjërua për të përfshirë në të aparatin ekonomik të anëtarëve të tjerë të Lidhjes së Lezhës. Në këtë mënyrë, hapësira shqiptare, shuma e territoreve të familjeve fisnike shqiptare ishte nën një trup shtetëror administrativ që mund të krahasohet me një mbretëri feudale. Organët drejtuese të shtetit shqiptar të dala nga kjo lidhje ishin Udhëheqësi i Shtetit, Asambleja e Fisnikëve, Këshilli i Lartë, dhe Këshilli i Luftës. Këto organizma kishin si detyrë të shqyrtonin situatat dhe merrnin vendime në kohë paqeje dhe lufte. Beslidhja krijoi edhe

Dr. Azeta Zhabjaku Kola

një ushtri me Skënderbeun si komandant, si edhe një milici me forca vullnetare të aftë të përdornin armët dhe të rekrutoheshin në rast nevoje. Për të financuar ushtrinë, Lidhja krijoi një fond të përbashkët, në të cilin të gjithë pjesëtarët e Lidhjes ishin të detyruar të kontribonin në bazë të një kuote të caktuar. Paratë mblidhëshin nga të ardhurat e kripës, nga taksat, si dhe nga tregëtia e grurit dhe e metaleve. Sulltani Mehmeti II erdhi në fuqi në 1451 dhe me kurorëzimin e tij filloi vala e dytë e pushtimeve Otomane në Ballkanin Perëndimor, përfshi edhe tokat shqiptare, veçanërisht qytetet e Beratit dhe Krujës me kështjellat e tyre të cilat u sulmuan përsëri në 1450 nga forcat Turke. Ndërkohë që tokat shqiptare ishin nën sulmet e ushtrive Otomane, Mbreti Alfons V i Napolit ishte i ndërgjegjshëm se mbretëria e tij ishte e rrezikuar nga kjo ofensive Turke kaq afër territorit te tij ne Jug të Italisë. Mbreti Alfons i vlerësonte  shqiptarët si një faktor të domosdoshëm dhe me rëndësi qendrore në luftën kundër agresorëve Turq për t’i luftuar dhe nxjerrë ata jashtë nga tokat e Ballkanit. Në këto vite, Alfonsi V dërgoi rreth 200 ushtarë këmbësorë në ndihmë të Gjergj

Kastriotit. Gjithashtu, Mbreti i Napolit i shkruajti Papës në Romë më 25 Mars 1451dhe i rekomandoi atij ambasadorët e “të përndriturit” Skënderbej, Peshkopin e Krujës, Atë Stefanin si dhe Nikollë de Bercuci prej urdhërit të Shejt Dominikut. Në 26 Mars dhe më 7 Qershor 1451, Skënderbeu, Gjergj Arianiti, Muzak Topia dhe Gjon Muzaka, midis të tjerëve nënshkruan një marrëveshje bashkëpunimi me Mbretin e Napolit Alfonsin V, në të cilën ky i fundit i ofroi ndihmë forcave shqiptare për çlirimin e tokave jugperëndimore të territorit shqiptar që ndodheshin nën okupimin Otoman. Në bazë të kësaj marrëveshje, territoret që do të çlirohëshin me ndihmën e Alfonsit V do të njihnin atë si zot. Plani ishte që qyteti i Beratit të çlirohej i pari dhe për të arritur këtë plan dhe për të lehtësuar zbarkimin e forcave të Mbretit Napoletan në tokat shqiptare në Durrës, Skënderbeu rindërtoi kështjellën që gjendej në pjesën jugore të këtij qyteti si dhe ndërtoi një kështjellë të re në vendin e njohur me emrin Kepi i Rodonit. Në 29 Maj 1453, trupat Otomane pushtuan Konstaninopojen, kryeqytetin e Perandorisë Bizantine për shekuj me rradhë. Kjo ngjarje shkaktoi traumë dhe frikë në të gjithë Europën e Krishterë. Një vit më pas, në 1454, forcat Osmane pushtuan Novobrdën në Kosovë, e cila ishte qendër e prodhimit të argjendit dhe arit. Popullsia e kësaj qendre shqiptare u shpërngul edhe pas prëmtimeve të Sulltan Mehmetit II se populli i krahinës nuk do të ndeshkohej. Në verën e vitit 1455, 12 mijë luftëtarë shqiptarë dhe një kontingjent ushtarësh i mbretit Alfons të Napolit sulmuan qytetin e Beratit për ta marrë nga dora e Turqve pas pesë vjet pushtimi. Artileria Aragonese e mbretit Napolitan goditi me ngulm muret e kështjellës së Beratit dhe u duk sikur beteja do të fitohej, por Sultan Mehmeti II dërgoi një ushtri prej 20 mijë ushtarësh të cilët shkatërruan

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

GJERGJ KASTRIOTI DHE ALEATËT


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

20 Jeta Katolike dhe vranë 5 mijë ushtarë shqiptarë të udhëhequr nga Muzak Topia dhe 5 mijë ushtarë Napolitanë të mbretit Alfons V. Turqit e mbajtën Beratin dhe nuk e lëshuan më pas kësaj beteje. Në 1456, pas humbjes së Beratit, dhe i deshpëruar nga dezertimi i komandantëve të tij, Moisi Golemi dhe Hamza Kastrioti, Skënderbeu i kërkoi ndihmë Dukës së Milanos Francesco Sforza, por edhe pse ai ishte simpatizant i luftës së shqiptarëve, Sforza ofroi vetëm ndihmë morale. Pas vdekjës së Mbretit Alfons V të Napolit, në 1460 dhe 1461, Skënderbeu i ofroi ndihmën e tij djalit të Alfonsit, Ferdinand Mbret i Napolit gjatë dy ekspeditave në Bari dhe Barletta. Ferdinandi luftonte kundër kudërshtarëve të tij politikë në Jug të Italisë si dhe kundër Princit Frances, René i Anjou i cili kërkonte të merrte mbretërinë e Napolit për vehte. Kur Princi i Tarantos, Giovan Antonio de Orsini komunikoi me Skënderbeun nëpërmjet një letre në të cilën synonte ta dekurajonte mbështetjen e Skënderbeut për Ferdinandin e Napolit, Skënderbeu iu përgjigj: Krujë, 31 Tetor, 1460 … Të nderuar Princa dhe zotër! …Ju përgjigjemi se nëse ju mendoni se ne jemi besnikë, ashtu si thoni, dhe nese mendoni se ne jemi të mençur dhe të kujdesshëm, ju nuk duhet të çuditeni për këtë, sepse ju duhet të kujtoni se këshilla, ndihma, favori dhe puna hyjnore e këtij mbreti engjëllor ishin ato që më mbrojten mua dhe vasalet e mij nga shtypja në duart e pamëshirshme të Turqve, armiqtë tanë dhe armiqtë të fesë Katolikë. Dhë nësë unë do të isha eliminuar, me siguri Italia do ta kishte ndjerë, po ashtu edhe mbretëria që ju thoni është e juaja, mund të ishte bërë e tyre … Gjergj Kastrioti, Skënderbeu. Cila ishte gjendja e Kishës Katolike në këtë kohë? Këshilli i Firenzes i mbledhur në 5 Korrik 1439 synonte t’i jepte fund përçarjes 400 vjeçare midis Kishës Katolike dhe asaj Ortodokse dhe të vinte Kishën Ortodokse nën autoritetin e Romës. Papa me origjinë Venecjane, Eugenio IV e rivendosi autoritetin e Kishës Katolike dhe Papës së Romës, por Kryqëzata e vitit 1443 nuk arriti të ndalojë vrullin e ushtrive Otomane që sulmuan dhe moren

Janar-Mars 2018

Konstantinopojen në 1453. Në 1457, Kuria e Romës ndiqte me ankth zhvillimet e fundit në territoret Shqiptare, sepse lidhjet midis Kishës Katolike të Shqipërisë dhe Kishës së Romës kishin qenë historikisht gjithmonë të forta. Oliver Jens Schmitt, një historian zvicëran dhe autor i librit Das Venezianische Albanien, 1392-1479 (Arbëria Venedike, 2001) e trajton luftën 25 vjeçare të shqiptarëve si një rast hakmarrje personale të Skënderbeut, të cilit Turqit i vranë të jatin, Gjon Kastriotin, lord i principatës

në Shqipërinë e mesme dhe të veriut. Në një letër drejtuar Skënderbeut më 9 Qershor 1457, Papa Calistus III i drejtohet prijësit Shqiptar me fjalët “i dashur djale.” Papa e inkurajon Skënderbeun për të vazhduar luftën e tij së bashku me luftëtarët shqiptarë në emër të katolicizmit. Ai i dërgoi një anije të fortë e të armatosur mirë Skënderbeut duke i premtuar se do të dërgonte të tjera së shpejti. Më 2 Shtator 1457, Skënderbeu dhe ushtria e tij korren një fitore të rëndësishme në Fushën e Ujëbardhës (beteja e Albulenës) në të

Fitorja e Skenderbeut në betejen në Torvioll më 1444

së Krujës. Si pasojë Schmitt argumenton se Skënderbeu e organizoi këtë luftë për të marrë hakun e të jatit. Ky interpretim është miop dhe si rrjedhojë i pasaktë. Është një e vërtetë historike e pamohueshme së kryengritja 25 vjçare e shqiptarëve me në krye Skënderbeun ishte sfida më e madhe e shekullit të 15të që ju bë avancimit të trupave Otomane në Ballkan. Skënderbeu zgjodhi të lidhej me Perëndimin dhe Kishën Katolike si asnjë princ tjetër ortodoks dhe kjo i bëri shqiptarët kundërshtarët më të vendosur të Turqve në Ballkan. Kjo kthesë ofron një shpjegim më të besueshëm se teoria e Schmitt për kryengritjen e Skënderbeut, si dhe mbështetjen që ata morën nga Roma, Venecia, Napoli dhe fuqi të tjera Evropiane për dekada me rradhë. Nga viti 1450 e më vonë, Kisha Katolike dhe Papa i Romës, veçanërisht Papa Calixtus III dhe Pius II u bënë mbështetësit kryesorë të kryengritjeve

cilën ushtria shqiptare e cila kishte vetëm 8 deri në 10 mijë luftëtarë, shkatërroi ushtrinë Turke me gati 10 herë më tepër ushtarë duke marrë 30 mijë të burgosur lufte. Kjo fitore pati jehonë të madhe në Evropën Perëndimore. Hamza Kastrioti, nipi renegat i Skënderbeut që udhëhiqte ushtrinë Osmane u kap rob dhe u burgos. Në 11 Shtator 1457, Papa Kalistus III ju drejtua sërish Skënderbeut në një letër në të cilën ai e përgëzoi dhe vlerësoi qendresën e tij ndaj Turqve duke e quajtur Skënderbeun “ushtar dhe atlet i Krishtit” (Athleta Christi). Papa i ofroi fonde financiare nga paratë e mbledhura për kryqëzatën e re dhe dërgoi përfaqësuesin e tij, Gjon Navarre, t’i mblidhte ato në Dalmaci dhe tia dërgonte këto fonde Skënderbeut. Po në 1457, Cardinal Piccolomini njohu meritën e Papës në ndihmën që ai i dha Skënderbeut në një letër që i shkruajti zotit Martin Meyer në të cilën thuhet:


tokat e saj të Perandorisë së Detit (Stato da Mar) nepër Adriatik, Jon, Egje, Detin e Zi etj. Republika e Përndritur (Serenissima Republica di Venezia) ishte e vendosur të ruante privilegjet e saj tregëtare dhe rrugët e hapura detare në çdo rast dhe me çdo kusht. Në vitet 1447-1448 Venecia hyri në luftë me Dukagjinët dhe Skënderbeun i cili ishte aleat i familjes së Dukagjinëve për të marrë Danjen që mbahej nga Venecja, e cila i duhej kësaj të fundit si një arterie ujore që e lidhte me detin Adriatik. Pasi Skënderbeu refuzoi 1000 dukatë të ofruara nga Senati Venecian për të hequr dorë nga Danja, në 23 Korrik, 1448, Skënderbeu fitoi betejën në dyert e Shkodrës kundër ushtrisë Veneciane prej të cilës zuri rob rreth 1000 ushtarë mercenarë të Venecias pasi kishte vrarë rreth 2500 të tjerë. Senati Venecian u përpoq të eliminonte Skënderbeun si kundërshtar i hapur i interesave të Republikës së Përndritur në këtë kohë. Në të njëjtën kohë, Andrea Venier, Proveditor i Shkodrës hyri në bisedime me Osmanët për të bindur ata që të hynin në konflikt me Skënderbeun. Po ashtu, Venecianet  u përpoqen që të bindnin Dukagjinët për të prishur aleancën me Skënderbeun, por të gjitha këto përpjekje dështuan. Në marrëveshjen e paqes mes Skënderbeut, Gjergj Arianitit (pëfaqësues i fisnikëve të tjerë shqiptarë) dhe Andrea Venierit si përfaqësues i palës Veneciane në Tetor të 1448 në Lezhë, Republika e Venecias mbajti Danjen por u detyrua t’i paguante Skënderbeut një pension vjetor prej 1400 dukatesh si dhe e përjashtonte nga taxat për 200 ngarkesa me kripë nga Durrësi. Skënderbeut ju njoh edhe e drejta të strehohej në Venecia në rast se rrezikohej nga Turqit. Familja e princërve Arianiti të cilët ishin aleatë të Skënderbeut po ashtu përfitoi privilegje tregëtare nga Republika e Venecias në këtë marrëveshje. Republika e Venecias e cila në mënyrë aktive luftonte për të mbrojtur interesat e saj ekonomike kishte firmosur  marrëveshje paqeje me Sulltanet Osmanë në 1419, 1430, 1446 dhe 1454. Me vendim të Senatit Venecian të 31 Dhjetorit 1454, administratori Venecian i Shkodrës si dhe të gjithë rektorët Venecian në tokat shqiptare kishin marrë udhëzime që të qendronin neutral në të gjithë konfliktet midis Skënderbeut dhe turqve, në

Jeta Katolike 21 mënyrë që paqja që Venecia kishte lidhur me Sulltanin të ruhej me çdo kusht. Të mos harrojmë se rënia e Konstantinopojes një vit më parë në 1453 e kishte trembur e tronditur Senatin Venecian se tepërmi. Për këtë arsye, Republika e përndritur e Venecias pranoi t’i paguajë një shumë vjetore Sulltanit në mënyrë që të ruante privilegjet e saj tregetare dhe përfitimet financiare që dilnin prej saj në Mesdheun lindor. Venecia e theu marrëveshjen e paqes së 1454 me Osmanët në 28 korrik të vitit 1463, kur e kuptoi se lufta me ta ishte e pashmangshme. Konflikti i parë midis Vencias dhe Osmanëve zgjati për 16 vjet dhe përfundoi në 1479 kur të dy palët nënshkruan marrëveshjen e paqes me të cilën Shkodra, qendra e Arbërisë Venedike iu dha Turqve fitues të konfliktit. Si përfundim, gjatë shekullit të 15të, hapësira shqiptare u përshkua nga konflikte të shumta në të cilat Skënderbeu ishte figura kryesore që dominoi këtë shekull si drejtues i kryengritjeve me karakter çlirimtar kundër pushtuesve Osmanë. Skënderbeu luftoi edhe kundër Republikës së Venecias e cila ndërhyri në të drejtat e fisnikëve shqiptarë në territoret shqiptare për interesat e veta ekonomike. Kisha Katolike në Romë dhe Mbretëria e Napolit e mbështetën luftën e shqiptarëve me Skënderbeun në krye. Ata  vlerësuan sakrificat dhe trimërinë e tij si dhe aftësinë e tij si strateg i talentuar ushtarak i cili mundi të përdorë një numër të vogël ushtarësh besnikë kundër një ushtrie të panumërt dhe të armatosur mirë, siç ishte ushtria Otomane. Skënderbeu u quajt “Atlet i Krishtit” dhe drejtimi i tij nga Evropa Perëndimore i përjetësoi shqiptarët si kundërshtuesit më kokëfortë të pushtimit Osman në Ballkan dhe mbështetës të fesë Katolike në Ballkan. Në këtë përvjetor të Skënderbeut, Shqipëria dhe Kosova gjenden në udhëkryq si asnjëherë tjetër në historinë e tyre dhe kërkojnë një drejtim ideologjik, shpirtëror e kulturor. Shëmbulli i Skënderbeut në shekullin e 15të dhe kthimi i tij nga Perëndimi janë modeli më i mirë të cilin pushtetarët shqiptarë në Shqipëri, Kosove e Maqedoni duhet të ndjekin me ngulm e pa vonesë, nësë duam që kombi dhe etnia shqiptare të mbijetojë në shekujt e ardhshëm. 

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

Janar-Mars 2018 në të vërtetë, as atleti i Krishtit dhe mbrojtësi i palodhur i besimit tonë, Skënderbeu – ndoshta keni dëgjuar për famën e tij, sepse thonë se ai ka vrarë ose ka marrë të burgosur mbi tridhjetë mijë turq – nuk do të kishte bërë gjithë atë kërdi në Turq, nëse ai nuk do të ndihmohej nga paratë e Calistus. Një vit më vonë, në 1458, Papa Kalistus III i dërgoi Skënderbeut rreth 5 mijë fiorina me  anën e përfaqësuesit të tij. Po atë vit, Papa Kalistus III vdiq duke lenë rreth 15 mijë dukatë për t’u përdorur në luftën kundër Turqve dhe u zëvëndësua nga Papa i Ri, Pius II i njohur edhe me emrin Eneas Silvio Piccolomini. Pius II mblodhi Këshillin e Mantovës në 1459 në të cilin u diskutua për organizimin e një fushate të re kundër Turqve (de far impressa contra Turchi) me një numër të konsiderueshëm të princave Europianë që morën pjesë në këtë kongres internacional. Vendet Katolike Europjane të kohës rreshtuan forcat dhe burimet e tyre financiare për fillimin e një lufte të përbashkët kundër pushtuesve Mysliman. Në letrën e tij drejtuar personaliteteve Europiane, Pius II përmendi territoret shqiptare dhe vetë shqiptarët si një forcë e mundshme që do t’i shtohej koalicionit Evropian. Në planin e tij, nga 40 mijë trupa që formonin ushtrinë e koalicionit Evropian, 20 mijë do të mblidheshin nga forcat e Skënderbeut, dhe gjysma tjetër nga shtetet e tjera të Evropës. Papa dhe Duka nga Burgundy do t’i mblidhnin këto forca në Ragusa që të bashkohesin me trupat e Skënderbeut. “Kush mund të dyshojë,” tha Papa Piu II në konferencën e Mantovës, “se Osmanët nuk do të munden prej këtyre trupave? Ata do të përballen nga Gjergj Kastrioti dhe nga grushti i fortë i ushtarëve shqiptarë …” Rëndësia e madhe që Kisha Katolike i jepte qendreses shqiptare me në krye Skënderbeun është e qartë nga këto dokumente të kohës të cilat kanë ardhur deri në ditët tona si dëshmi historike të patjetërsueshme. Republika e Venecias administrohej nga Senati i përbërë prej fisnikëve të familjeve më të vjetra e të pasura Veneciane. Ajo ishte shumë pragmatike në mënyrën se si i drejtonte punët e saj në shekullin e 15të, ashtu si gjatë gjithë historisë së saj një mijë vjeçare. Venecia ishte një republikë detare, dmth. e nxirrte jetesën e saj nga tregëtia dhe të ardhurat e mallrave që i siguronte nga


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

22 Jeta Katolike

Janar-Mars 2018

FEDERATA VATRA PËR HEROIN KOMBËTAR GJERGJ KASTRIOTI - SKËNDERBEU

Dr. Pashko R. Camaj, Shef i Kabinetit të Presidentit të Federatës Pan-Shqiptare Vatra

Si anëtar i kësaj Shtëpie të Zotit dhe te Kombit, në qendrën e se ciles organizohet ky simpozium dhe si anëtar i Kryesisë së Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës “Vatra”, që është dhe bashkëorganzatore e këtij kremtimi, e ndiej vehten në shtëpinë time, prandaj edhe Ju përshëndes, edhe ju uroj mirëseardhje të gjithëve.Në veçanti përshëndes ligjërusit në këtë simpozium (Prof. Romeo Gurakuqin, Publicist Fahri Xharra dhe Dr. Azeta Zhabjaku/Kola. Po ashtu ju përshëndes edhe në emër të Kryetarit të Federates Pan-Shqiptare të Amerikës “Vatra”, Zotit Dritan Mishto, të cilin dua edhe ta falenderoj, që ma besoi këtë kumtesë. Tema e kumtesës sime ka të bëjë me veprimtarinë dhe aktivitetet e Federatës Panshqiptare të Amerikës “Vatra”, lidhur me figurën e Heroit tonë Kombëtar Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. Gjurmët e kësaj veprimtarie i gjejmë në faqet e gazetës Dielli, që ështe organ i kësaj Federate gjatë të gjthë ekistencës se saj, madje qe e themeluar për më shumë se 3 vjet para saj. Kështu që ky punim imi modest nuk ka për qëllim të trajtojë figurën e ndritur të kryetrimit të kombit Shqiptar, Gjergj KastriotiSkenderbeu, por të dëshmojë aktivitetet e Vatrës lidhur me këtë figurë dhe kontributin e madh që dha gazeta Dielli.Prandaj, për të realizuar temën që mban titullin: “Veprimtaria dhe aktivitetet e Federatës Pan-Shqiptare Vatra për figuren e Heroit tonë Kombëtare Gjergj KastriotiSkënderbeu”, kryesisht u bazova në shkrimet publikuar në gazetën Dielli. Megjithatë, fjalën time po e filloj nga ajo që është aktuale dhe që na ka mbledhur sot këtu, e që ka të bëjë me 550 vjetorin e vdekjes së prijësit legjendar. Pra, para 550 viteve, në Lezhë, vdiq Heroi ynë kombëtar, GJERGJ KASTRIOTISKËNDERBEU. Atë ditë të ftohtë 17 janari, të vitit 1468, në fakt u shua trupi i tij, por vepra, fama, lavdia dhe porosia e tij nuk do të vdesin kurrë. Ato

Dr. Pashko R. Camaj

kapërcyen shekujt, dhe Gjergjin e bënë figurën me të cilën, ne shqiptarët e të gjitha kohërave, vendeve, partive, apo dallimeve të tjera, krenohemi! Këtë e dëshmon edhe ky simpozium sot në kët vënd, me ç’rast afirmojmë historinë tonë, por edhe bëjmë homazh dhe përulemi para figurës më të shkëlqyer të tokës arbënore! Dihet se heronjt vdesin, vetëm nëse harrohen, prandaj duhet vlerësuar edhe puna e atyre që nuk lejuan që kryetrimin ta mbulojë pluri i harresës. Nëse u referehomi rrethanave në të cilat jetoi populli shqiptar pas vdekjes së kryetrimit, kur edhe eshtrat nga vorri iu tretën, dhe sanksionohej çdo kujtim për të, atëherë duhet vlersuar edhe më lartë sakrificat e atyre që nuk lejuan që heroi të vdes. Të parët ishin Rilindasit tonë, ata të cilët glorifikuan këtë figurë madhore, rreth të cilit u lidh e githë rezistenca dhe krenaria jonë kombëtare, që atëherë e deri më sot. Por, kur flasim për ruajtësit e heronjëve nga harresa, edhe për ruajtësit e memories sonë kolektive dhe ndergjegjes sonë kombëtare, atherë nuk mund dhe nuk guxon të kapërcehet kontributi i Vatres dhe i gazestës Dielli. Fedrata Pan-Shqiptare Vatra në misionin e vet të shënjtë kombëtar, që nga themelimi i saj, 105 vite më parë, ka synuar të jetë vatra e të gjithë shqiptarëve,duke synuar që së bashku të mbrojmë e të ruajmë identitetin tonë kombëtar, të mbrojmë e ruajmë atë për

çka njeriu për të cilin flasim sot, kishte luftuar dekada të tëra. Në jetën e vet mbi 100- vjeçare, Vatra gjithnjë ka kultivuar dhe ngrit në pediestal të kaluerën dhe sakrificat e shumëta të popullit tonë, të heronjëve tonë, e në veçanti figurën dhe rolin e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Këtë kolos të kombit, Vatra e kujtonte përmes veparimtarisë dhe aktiviteteve të shumta të veta, të cilat janë publikuar dhe ruajtur përmes revistës Dielli, që nga fillimi i publikimit, në vitin 1909, kështu që nëse duam të flasim për kontributin e Fedratës Pan-Shqiptare Vatra, patjetër duhet të shfletojmë faqet e gazetës Dielli. Duhet vërejtur se seicili numër dhe seicili artikull i publikuar në revistën Dielli, që nga numri i parë i sajë e deri më sot, është i ruajtur në arkivin, në qëndrën e Vatrës. Sot, ky arkiv organizohet, plotsohet dhe mbahet me kujdes të veçantë nga editori i gazetës Dielli, Z. Dalip Greca. Ai me punë të perkushtuar, jo vetëm që mban dhe ullëheq revistën Dielli, por drijeton me një enciklopedi të pasur, me libra dhe punime nga e gjithë bota shqiptare, që nga fillimi i shkrimëve të para shqipe. Shfrytëzoj rastin që këtu nga kjo platformë ta falenderoj dhe përgëzoj për punën e madhe qe ai bën për Vatrën dhe për gazetën Dielli. Kur flasim për veprimtarinë dhe aktivitetet e Vatrës, për figurën dhe veprën e madhe të Gjergj Kastriotit Skënderbeut, kthehemi tek themeluesit e Federatës Pan-Shqiptare Vatra, pikërisht tek Imzot Fan Noli, i cili në vitin 1921 publikoj veprën e tij madhështore “Historia e Skënderbeut” në Boston. Më 1947, në New York, Noli botoi përpunimin e plotë  që i bëri “George Castrioti Scanderbeg (1405-1468),” vepër që do ti shërbente atij si temë diplome në Universitetin e Bostonit. Një kontribut me plot vlerë e Fan S. Nolit është dhe përkthimi në gjuhën shqipe i peomës “Scanderbeg” të poetit Amerikan të shekullit XIX, Henry Ëadsëorth Longfelloë. Kjo poemë konsiderohet nga shumë studiues si poema


manifestimeve madhështore: së pari një shtgëtetim madhështor të Vatranëve dhe shqiptarve nga e gjithë bota e lire ku do bashkoheshin në Romë me Arbreshet tonë të gjakut shqipëtare në Italisë. Në Romë te Italisë do the bëhej një manifestim madhështor i organizuar nga Arbreshët të cilët në zemër e ruajnë atë shqipatri nga e cila parardhësit e tyre ishin largaur 5 shekuj më parë. Kuptohet, këti manifestimi nuk mundën tu bashkohëshin edhe shqiptarët nga shteti amë i Shqipërisë ngase qeveria komuniste kishte shpallë luftë pothuajse gjithë mërgatës, e vecenarishtë Vatrës së Nolit.  Dhe kremtimi i dytë, po aq madhështor, i organizuar në Boston me 5 Maj- ku u ftuan të gjithë shqipëtarët nga të gjitha vëndet e Amerikës dhe Kanadas te marrin pjesë, “në Kremtimin e Kremtimëve” siç shkruan faqja e parë e gazetës Dielli e datës 29 Nëndor të vitit 1967. Në kët shënim përmes të tjerash jepën sqarime që degët e Vatrës në shumë vënde të Amerikës dhe Kanada, kanë mundësi të festojnë sipas dëshirës dhe planëve të veta, por “Kremitmi i gjith Kremtimëve” do të bëhej për gjithë shqipëtaret në Shtëpinë e Vatrës, në Boston të Massachusetts, me 5 maj 1968. Prëgatitje për këto kremtime, gazeta Dielli i mbuloi në secilin edicion që nga fundi i vitit 1967 dhe gjerë në fund të manifestimeve. Ështe i dukshëm pubilikim i një eseje të gjatë nga Vatrani, Xhavit Kallajxhiu, i cili një kohë ishte dhe editor i gazetës Dielli. Kjo ese në vazhdimësi publikohet në 8 numrat e Diellit nga Dhjetori 1967 der në Shkurt te 1968, nën pseudonimin Gjin Shpata, ngase z. Kallajxhiu aso kohe ishte gazetar në seksionin Shqip të ‘Zërit te Amerikës.’ Në kët ese, ai publikon një pjesë të poemës të Longfelloë-it, të cilën Fan Noli e kishte përkthyer në gjuhën shqipe disa vite më parë. Kështu e përshkruan hyrjen e Gjergj Kastriotit Skënderbeut në Kalanë e Krujës Longfellow (e përkthyer nga Imzot Fan S. Noli): “Dhe pastaj me salltanet, Veshur armët si një mbret, Shkon kaluar në kështjellë Edhe hyn nga port’ e gjerë Nga kështjella shpejt ka rënë Flamuri me gjysmë-hënë Edhe populli shikon Që në vënt të tij valon Flamur’ i Skënderit n’erë

Jeta Katolike 23

Shkab’ e zezë me dy krerë. Dhe një thirrje lart-u-ngrit, Se çdo zëmër e çdo shpirt U-mërzit nga Turku i lik, Q’e kish bërë atë Krujë Zi, murtajë edhe rrëmujë. Ai zë me gas e me bujë Q’oshëton nga breg në breg Është: “Rrofsh, o Skanderbeg!”

Editorialet, shkrimet historike dhe informacionet me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut, dominojn numra me radhë të gaztës Dielli gjatë të gjithë pjesës së parë të vitit 1968. Rëndesi të madhe i jepet shtegtimit në Itali me 23, 24 dhe 25 Prill, ku delagacioni i Vatrës i udhëhqur nga kryetari Anthony Athanas, iu bashkangjitën grupit Arbëresh për një manifestim madhështor. Numra me radhë të Diellit stolisën me shkrime, lajme dhe fotografi të bukura që e përshkruajnë një eufori dhe një manifestim të mrekulluashëm. Kështu shkruan Dielli për suksesin e madh të shtegtimit në Romë: “Të nipërit e Skënderbeut u bashkuan në basiliken e Shën Pjeter dhe kënduan shqip dhe përshëndetën në gjuhën shqipe Shënjtrinë e Tij papa Palin VI-të. Nga shën Pjetri Shqiptarët kremtuan 500 vjetroin në qëndrat e Romës rrethuar nga autoritet civile e fetare të qytetit te pavdekshëm.” Një ndër ceremonitë më madhështore u zhvillua në “Piazza Albania” pranë monumentit të Skënderbeut, ku në prezencën e mijëra njerzësh, u celebrua heroi ynë Kombëtare shkruan gazeta Dielli. Njëkohësisht, Dielli i cilson të rëndesishëm dhe të sukseshëm takimet e delegacionit të Vatrës, Kryetarit Anthony Athanas, Prof. Ernest Koliqit etj. me Shënjtrinë e Tij Papa Palin VI të si dhe me Sekretarin e Shtetit të Vatikanit, me Kryebashkiakun e Romës etj. Dielli i 15 Majit 1968 publikon dhe letrën e falenderimit nga Kryetari i Vatrës dërguar Shëjntrisë së Tij Papa Palit VI-të ku përmes të tjerash thuhet: “Që nga Faik Konitza e nga Peshkop Theofan Noli që tash 60 vite e themeluam këtë Federatë shqipëtaresh pa ndryshim feje e kemi të ditur se Selia e Shënjtë na dashuron e mbron sikurse na dashuroi dhe na mbroi në keto 500 vite e më tepër.” Mund të thuhet se manifestimi në Romë ishte një ngajrje e rëndësishme

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

më e denjë shkruar nga një autor i huaj, kushtuar heroit tonë kombëtar. Një punim tjeter i rëndësishëm për veprën e Skënderbeut publikohet në punimin shkencor(“L’Albanie et l’invasion turque au XVe siècle” )-“Shqipëria dhe Invazioni Turk në të XV-tin Shekull” nga Dr. Athanas Gegaj, i cili për një kohë 8 vjecarë ishte dhe Editori i gazetës Dielli. Me këtë vepër Zoti Gegaj mbrojti temën e doktoraturës në universitetin Louvain në Belgjikë më 1937, pra 30 vite para se të merrte detyrën e editorit të Diellit. Imzot Noli, e kishte cilësuar këtë si një ndër veprat më të mira për heroin tonë kombëtar, Gjergj Kastriotin Skënderbeun. Vepër tjeter për figurën e Skënderbeut është dhe libri me titullin “Scanderbeg” botuar me rastin e 500 vjetorit të vdekjes së Heroit, pikërisht në vitin 1968 nga vatrani, Nelo Drizari, ish-Editor i Diellit në vitet 1937-39. Z. Drizari ishte gazetari i parë Shqiptarë i diplomuar në SHBA, gjegjsisht në Universitetin Columbia, dhe si i tillë, themeluasi i Seksionit Shqip në “Zërin e Amerikës”. Ma në fund, një vepër tjetër e rëndësishme është nga Isa Ndreu (vëllai i Jonuz Ndreut, Vatranit qe shërbeu në ushtrinë Amerikane) i cili me patriotët e tjerë lobuan pranë  Zhak Shirak-ut, kryebashkiak i Parisit i asaj kohe, i cili më datën 10 korrik të vitit 1978, me rastin e 100- vjetorit të Lidhjes së Prizrenit, mori vëndimin zyrtar dhe i akordoi emrin e Skenderbeut, njërit prej shesheve në qendër të Parisit. Pas marrjes së atij vendimi, ceremonia zyrtare për emrimin e sheshit “Skënderbeg,” u zhvillua me datën 6 Maj të vitit 1980, ku morën pjesë me qindra personalitete të mërgatës antikomuniste shqiptare nga shumë vende të botës.  Për të treguar dhe më shumë për aktivitete  e Vatrës, për figurën dhe veprën e madhe të Gjergj Kastriotit Skënderbeut, kthehemi në një kohë të vecantë dhe specifike. Kthehemi tek viti 1968, pra plot 50 vite mrapa. Revista Dielli që nga muajët e fundit të vitit 1967 e fillon fushatën për “Vitin e Skenderbeut’’, konkretishtë 500-vjetorin nga vdekja e Heroit tonë Kombëtare, Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Në numrat e njëpasnjishëm të gazetës Dielli, shkruhet me detaje më të vogla për organizimin i këti përvjetori historik. Fillimisht shkruhet për planet e dy Janar-Mars 2018


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

24 Jeta Katolike përmes së ciles i treguan botes së lirë jo vec të kaluarën tonë madhështore, por dhe qeverisë komuniste në Tiranë si dhe mbarë popullit shqipëtarë, se Vatra dhe mërgata shqiptëre janë të organizuar dhe kan fuqi dhe influence të gjërë, në aspiratat tona për ta parë popullin Shqiptarë të liruar nga telat me gjëmba që e kishin kapluar popullin tonë.   Manifestimi i dytë madhështore u zhvillua me 5 maj 1968, në Boston. Dielli i datës 22 Maj, 1968 shkruan “Qe një kremtin që nuk harrohet.” Në preznecën e qindra e qindra shqipëtareve nga shumë vende të Amerikës dhe Kanadasë, u përkujtua

500 vjetori i vdekjes së Heroiit tonë Kombëtare. Në të mes të tjerash, gazeta Dielli shkruan se Kryetari Anthony Athanas lexoi letrën përshëndetëse të Guvernorit të shtetit Massachusetts (Z. John Volpe) dhe deklaratën e Kryebashkiakut Kevin Ëhite, me të cilën ai e proklamoi 5, Majin si “Dita e Skënderbeut” në qytetin e Bostonit. E përfundoj këtë kumtesë me fjalët e Dr. Athanas Gegaj, që në editroialin e botuar në gazetën Dielli me 20 Maj 1968 përmes të tjerash shkruan: “Skënderbeu qe përhere pranë popullit shqiptar në luftra e në mbledhje, në të vështira dhe në gëzime. Hija e

Janar-Mars 2018 Skënderbeut ështe si një fuqi hyjnore, që udhëzon popullin shqipëtar tash 500 vjet e këtej. Ai ësht i shenjtë, është drejtonjës, dhe bashkonjës i të gjitha aspiratave ose dëshirave të popullit tonë. Ne e provuam këtë gjë në Boston me 5 maj 1968. E Arbreshët tonë, që jetojnë në Itali tash disa shekuj, e dëftuan me 2425-26 Prill 1968 në Romë. Një gjë e vetme i bashkon shqiptarët e mirë: Skënderbeu. Ky do ti bashkojë kurdoherë!” Në zëmrat e çdo shqiptari, i përjetshëm qofte Gjergj Kastrioti Skëndebeu!

SKËNDERBEU NUK ËSHTË PERSONAZH MITIK POR HISTORIK

Dr. Fahri Xharra

“…Ditën e 31 majit 1999, në kulmin e bombardimeve të NATO-s, shënimi i ditës merret me një polemikë midis shqiptarësh në gazetën “Illyria” të NjuJorkut. Shkak është shkrimi “Skënderbeu e kishte nënën sllave” (me autor Fatos Lubonjën),botuar pak ditë më parë në “Courrier International” të Parisit. Autori shqiptar i shkrimit fajësohet me një gjuhë tejet të ashpër, për qëndrim antishqiptar e njëherësh antieuropian. Pra, është 31 maj i vitit të fundit të mijëvjeçarit të dytë. Shprehja “ora e keqe”, më shumë se metaforë, është përcaktim i saktë i kohës për Kosovën. Ajo mezi po merr frymë nën masakrën serbe, një nga më të egrat e shekullit. NATO-ja është duke bombarduar Serbinë, për shkak të shqiptarëve të Kosovës dhe shqiptarët po paguajnë taksën. Shkurt, për ndëshkimin e Serbisë, NATO-ja ka vënë aviatorët dhe avionët më modernë të saj, kurse Kosova ka vënë gjënë më të vjetër në botë, në kësi rastesh: gjakun. Liria e kërkon se s’bën këtë karburant të vjetër, dhe shqiptarët e dinë këtë. Hakmarrja serbe është në kulmin e saj: grirje foshnjash, përdhunime vajzash e grash, djegie shtëpish, vrasje verbazi, shpërngulje,

tmerr…” Retë e zeza valojnë mbi qiellin tonë, kjo nuk është hera e parë. Ato re janë të përcjellura me vetëtima e bubullima, s’është hera e parë. Kemi kaluar ne si komb, kohëra edhe më të turbullta. I kemi bërë ballë tradhtive nga më të ndryshmet. Tradhtitë nga vetë individët e vendit tonë, të tokave shqiptare, janë të njohura. Njëra nga poshtërsitë më perfide është mohimi i vetvetes, mohimi i të kaluarës sonë, mohimi i të mëdhenjve tanë. Nga qarqet më antishqiptare, nga kuzhinat e tyre po përgatitën meny të ndryshme me anën e të cilave po mundohen të na krijojnë historinë tonë pa heronj. Si duket, programet vijnë të gatshme, bile edhe në gjuhën shqipe, se si të mohohet e tërë e kaluara e jonë. Olsijazexhitë,

nexhmedinspahitë, fatoslubonjat, rexhepqosët, fatlumsadikëtnuk po kanë të ndalur në mohimin e çdo çkaje shqiptare. E duan popullin tonë pa histori, pa heronj, pa ardhmëri. Kombi ynë, ka një figure historike si Skenderbeu, qe ju mungon kombeve te tjerë, sidomos atyre qe kërkojnë te na zhbëjnë. Pikërisht për ketë, ne emër te demitizimit te figurave historike, po ngrihet një stuhi propagande nga te huaj dhe shqiptare te shitur kundër tij. Ata kane përpunuar nje strategji qe ta shpallin Skenderbeun, te paktën jo shqiptar, dhe ne pamundësi te kesaj, ta shpallin atë si një kryengritës, qe luftoi kundër turqve për hakmarrje personale. Retë e zeza, vijnë e do të shkojnë përkundër zhurmës shurdhuese që e kanë, përkundër dritës friguese qe e lëshojnë. S`do të ketë mohim të së kaluarës sonë. Skënderbeu, kalorësi i Europës dhe i Shqiptarisë do të jetë krye kreje mbi të gjithë shqiptarët pa dallim feje apo bindje politike. Krenaria shqiptare në të njejtën kohë edhe krenarja Europiane, përkundër asaj që i pengon aziatët, flamuri i tij do të valojë edhe në shekujt e ardhshëm të ardhmërisë sonë. Nëse Skënderbeu i ka tmerruar mehmetfati-


Janar-Mars 2018

vlerësuar të historisë së Europës së bashkuar dhe së treti është një figurë e mbarë botës së civilizuar dhe posaçërisht e vlerave universale të familjes europiane. Nga lufta e drejtë 25-vjeçare e popullit shqiptar për t’u çliruar nga pushtuesit osman, të udhëhequr nga komandanti legjendar Gjergj Kastrioti, lindi dhe u ndërtua periudha më historike e këtij populli. Pa këtë periudhë, shqiptarët do të ishin pa histori dhe johistorikë. Pra, ky bir i madh i Arbërisë na bëri me histori, na dha emër. Si çdo luftë në histori, edhe lufta çlirimtare e shqiptarëve në shekullin XV, e udhëhequr nga ngadhënjimtari i betejës së Torviollit dhe të Albulenës, e kishte çmimin e vet. Princi i famshëm i fisit të Kastriotëve, për herë të parë në histori, arriti të bëjë bashkimin politikshtetëror të popullit shqiptar. Figura e Tij sintetizon një epokë të tërë të historisë kombëtare shqiptare – luftën njëshekullore kundër pushtuesit osman (1380-1479), për mbrojtjen e tokës, të lirisë dhe të pavarësisë së vet. Në mes të shekullit XIX do të duken agimet e para të pranverës shqiptare. Do të lind Rilindja Kombëtare. Pa periudhën skënderbeane, nuk do të kishim as Rilindje. Pa këto dy epoka të lavdishme të historisë së popullit shqiptar, nuk do ta kishim as Vlorën e 1912-ës të Ismail Qemalit. Me fjalë të tjera, nuk do të kishim liri, pavarësi, dinjitet dhe as shtet shqiptar. Qëndresa epike e këtij mjeshtri të artit luftarak zuri vend në kujtesën historike të çdo shqiptari. Vepra kolosale e këtij vigani paraqet ndërgjegjen kombëtare të popullit shqiptar. Skënderbeu nuk ka bërë luftë fetare... Skenderbeu nuk ishte një kryqëzator, por ai bënte luftë çlirimtare kombëtare. Mos të harrojmë se kryeheroi ynë është rritur si mysliman dhe ne nuk shohim se ai e urrente këtë fe, por se për të ishte jetike që luftën nuk mund ta bënte kundër turqve ndërsa ende mbante fenë e tyre të sjellë në vendin e shqiponjave. Nëno moj – i drejtohem Shqipërisë, ky sistemi komunist i të kaluarës së turpshme i paska përgatitur do bijë dhe bija tuaja që në çdo kohë të vjellin vrerë mbi ty. Ti nuk e di nënë e dashur, që në atë mbledhjen e Katovicës me Gorbaçovin (Servet Pëllumbi: Ramiz Alia zbatoi “Katovicën”, 28 Prill 2015 mapo.al) Ramiz Alija i kishte sjellur do rregulla që duhet t`i përmbahen ata që e duan shkatërrimin e Shqiperisë. E sheh moj nëno që Katovica i kishte përgatitur edhe Fatos Lubonjën, edhe Ardian Klosin e tani së fundi po del në shesh një dobiç i ri nga “zbatimi i

Katovicës“ Nëno, shihe se çka shkruan shtypi i Shqipërisë: “Skënderbeu ka qenë më shumë i krishterë se shqiptar”, kështu është shprehur publicisti Mustafa Nano, gjatë një takimi me nxënës, me të cilët ka diskutuar ndër të tjera edhe për çështje që lidhen me identitetin e shqiptarëve dhe fqinjërinë me serbët e grekët, tema të nxitura nga libri i tij më i fundit, “Sandviç; Kuku për ty, Nëna Shqipëri kur Mustafa Nano i thotë botës: “Ne sot themi që Skënderbeu ka qenë shqiptar dhe ka qenë i joni, ndërkohë që ai ka qenë më shumë i krishterë se shqiptar kur u bë i famshëm, madje ai nënën e ka pasur sllave. Etnia nuk ka qenë shumë e rëndësishme atëherë dhe martesat mes shqiptarëve dhe serbeve bëheshin pa problem. Mustafa Nanos dhe të gjithë atyre që e pretendojnë një “eliminim“ të Skënderbeut nga historia, iu kisha kujtuar librin: “Skenderbeg u pesmama” botuar në Pançevë (Serbi ) me 1883, ku Skënderbeut i këndohet si shqiptar e jo si katolik apo ortodoks: ‘Nese mendon Epirin ta robërosh, Skenderbeun gjallë ta zesh Merr 50 mijë ushtarë Sepse ti nuk e di cka janë shqiptarët Njeri do tu u hidhet njëqindve Skenderbeu do tu hidhet njëmijëve’ (Këtë këngë popullore serbe e shkëputa nga nga libri i serbëve: “Skenderbeu në këngë“, faqe 11 Tani nje shkrim qe ia pata drejtuar Oliver Shmitit, te porositurit nga qaret me ekstreme te Beogradit per zhberjen e histories shqiptare …. SKËNDERBEU NUK ËSHTË PERSONAZH MITIK POR HISTORIK A ka qenë Skënderbeu vërtetë një “Atlet i krishtërimit” apo një aventurier e një hakmarrës? Deri vonë, askush nuk guxonte ta vinte këtë në dyshim për Heroin tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Disa vite më parë, historiani Oliver Jens Schmitt, në një vepër të tij kushtuar Gjergj Kastriotit, ndër të tjera servirte edhe një dokument, sipas të cilit lufta e tij kundër Sulltanit s’ishte gjë tjetër veçse hakmarrje personale ndaj vrasjes së të atit. Në këtë 100-vjetor të pavarësisë, revista “Përpjekja” i ka kushtuar një numër të veçantë pikërisht Skënderbeut.“ Mrekulli dhe mrekulli shqiptare, dhe vetëm shqiptarët dijnë të bëjnë këso mrekullira”. Askush nuk paska guxuar ta vë në dyshim meritën e Skënderbeut! Dhe ja që tani na doli njëfarë dr. Schmitti i cili pa kurrfarë

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

hët ne kohën e tyre, po i tmerron edhe sot fatihët e rinj, që duan t’i shtrijnë rrënjët e tyre të thara edhe një herë në këtë tokë të përgjakur. Pra mallkua qoftë aj bir shqiptari, që dhuratën historike të perëndisë, Skënderbeun, që nuk e ka në gji, dhe si hajmali mbrojtëse t`a përcjellë gjithë jetën.Iu themi të gjithëve, larg duart nga historia e jonë, largë duart nga Gjergj Kastrioti – Skënderbeu. Dy te shiturit F. Lubonja dhe sidomos A. Klosi, mundohen ti heqin atij dimensionin gjigant historik dhe kur munden dhe përkatësinë shqiptare, duke e ditur qe është ky hero, emri i te cilit na rreshton te paktën te barabarte mes europianeve te tjerë.Shkruani për heroin shqiptar Skënderbeun , mos e lini te zvogëlohet dhe te cenohet figura e tij nga këta individë te shitur.Ardian Klosi( i ndjere) dhe Fatos Lubonja janë me te vërtete mohuesit me te madhej. Duan te jene Evropian dhe intelektual, kur vete Evropa i ka ngritur monumente dhe buste këtij njeriu legjendar, sado qe mund te ketë pasur ato probleme qe ka ç’do udhëheqës qe duhet te mbaj vendin, aq me tepër ne balle te një bajlozi te madh siç ishte Turqia. Nuk kam pare asnjë shtet te Evropës apo te botes, te mundohet kaq shume sa mohuesit te ulin te vetmit heronj qe te paktën njihen me dokumentacione, apo ti bëjnë ata sikur nuk janë Shqiptare. Ne jemi ata te çilet ngremë lapidare dhe varreza te huajve dhe leme dëshmoret tanë tek plehrat vetëm te mbushin xhepat e tyre. Tani po e vërtetojnë edhe pseudo-injorantet te cilët duan te bëjnë te njeten gjë me figura te cilat i nderon je bote e tere. Figura mbikohore e Gjergj Kastriotit duhet shikuar në tri aspekte; e para në atë të një figure të civilizimit të përbashkët të familjes europiane, e dyta të ruajtjes dhe shpalosjes së identitetit të plotë të shpirtit kombëtar, kulturor e europian dhe se fundi të mbrojtjes së vlerave rrënjësore të shpirtit, identitetit dhe kulturës së përgjithshme si të kombit shqiptar europian ashtu edhe të përbashkësisë së plotë të familjes europiane. Gjergj Kastrioti është simbol i civilizimit europian të kombit shqiptar, ai nuk ka kufij të panjohur gjeografik as vend që nuk ka dijeni për këtë hero dhe figurë stoike të kombit shqiptar europian, madje ka shtete dhe kombe europiane e botërore që jo vetëm kanë respekt të thellë shpirtëror, por edhe e duan si pjesë të civilizimit të tyre europian. Në këtë kontekst mendoj se Gjergj Kastrioti së pari është bir i madh i kombit shqiptar europian, së dyti është një ndër bijtë më të

Jeta Katolike 25


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

26 Jeta Katolike

fytyre po e studion në mënyrën më “serioze”dhe më “drejtkallxuese” se si paska arritur Skënderbeu që “të prishë rehatinë” e tij personale prej Begu dhe përkundër të gjitha të mirave që i kishte dhe që e rrethonin, t`i kujtohej se ka për të “larë një borxh” sipas Kanunit. Skënderbeut si “fytyrë mitike” që ishte, dhe po “vërtetohet” nga drejtkallzuesit e historisë, i duhej patjetër që “të mbronte” fytyrën e Kastriotëve dhe në mënyrën më aventuriere të hakmerret. Që patjetër të na groposin krenarinë tonë të vjedhur, “Historianit” që flet rrjedhshëm shqip dhe serbisht, dhe që na mahnitë me aftësitë e tij zbërthyese të dokumenteve (të përzgjedhura sipas dëshirës së tij dhe të komentuara sipas qëllimit të tij), i japim vend në foltoret tona dhe në hapësirën tonë që përditë e më tepër po na mjergullohet. Pa u harruar për të përmendur dhe “falenderuar”, është edhe ndihma e shqiptarëve të llojit të Artan Putos dhe atij të Fatos Lubonjës, të cilët me një mohim kombëtar ia çelin dyert e shëmtimit të historisë sonë nga paçavurët e llojit të dr. Shmittit. Hajde ku është katandisur populli shqiptar që lejon paçavure të tilla,si të jashtme ashtu edhe të brendshme! O bobo, e ç`na zuri të papërgatitur kjo kohë e dreqit të mallkuar! Studiuesi gjerman H. A. Barnatzik shkruante se që nga viti 1444 gjer më 1468, u zhvilluan 24 beteja të përgjakshme, në të cilat Skënderbeu, heroi gjenial i shqiptarëve, arriti t’i zmbrapste turqit, të cilët pa dyshim,do të kishin vërshuar në të gjithë Evropën. Po, po, shkruante dhe nuk hamendej të na “mbushë’ mendjen se heroi ynë ishte shqiptar i vërtetë dhe se “i paskësh premtuar babait të tij Gjonit, se do t`ia nxjerrë hakun”. Hajde Schmitt hajde, edhe ju ndjekësit e tij! Po Papa Nikolla V, bashkëkohës i Gjergj Kastriotit, e konsideronte si “mit” kryetrimin shqiptar kur i dha titullin “Atlet i Krishterimit”?! Ç`është miti? Një rrëfim i trilluar për diçka që nuk ka qenë kurrë dhe nuk është e vërtetë, është përrallë, legjendë; diçka që lakohet sipas dëshirës së treguesit duke ia veshur një petk të rrejshëm dhe përrallor. Skënderbeu nuk ishte Ëillhelm Teli, legjenda e të cilit fillon në shekullin e 15 -të, në kohën e themelimit të Federatës së vjetër të Zvicrës. Telli ishte figura qendrore e patriotizmit zvicerian (Ëikipedia). Skënderbeu nuk ishte as Robin Hudi i folklorit anglez, i njohur si njeri i shpatës dhe shigjetës “i cili iu merrte të pasurve dhe iu jepte të varfërve.” Pra dr. Schmitti duhet të bindet që po gabon

rëndë e edhe më shumë duhet që ndjekësit e tij të mos bëhen “përrallë me tupan” si ç`thonë në Gjakovë, me teoritë, zbërthimet, mbërthimet e tyre sa qesharake aq edhe të pakapshme për kohën e sotme. Doktori po m`a kujton shkrimtarin gjerman Karl May-in (1842 – 1912) i cili me Ëinnetun dhe Old Shattelandin e tij gjuhet mbi popullin tonë për t`i bërë romanet e tij më interesante me fantazinë e pakontrolluara dhe ofenduese. Karl Mayi nuk dinte shqip, e vërtetuar se kurrë s`kishte qenë në anët tona; por ti i mosrespektuari doktor Farkëtari (Schmitt), pse na farkëton trillime që nuk zënë vend kurrë. Kur Karl Friedrich Mayi shkruante, ne nuk guxonim të shkonim në shkolla shqipe po nga ata porositësit e tu; por sot, përkundër asaj që i ke gjetur disa ndjekës besnikë, të kotë e ke. Por sidoqoftë, prapëne na duhet të merremi me ty. “Patjetër që serbët i shqetëson fakti se shqiptarët janë një nga popujt më të vjetër të Europes, pasardhës të pellazgëve dhe të ilirëve mitikë. Patjetër i shqetëson fakti se Shqipëria ka stof katolik europiano-perëndimore shprehur më së miri në figurat me famë botërore si Gjergj Kastrioti i cili jo më kot u quajt “atlet i krishtërimit” sepse për 25 vjet ndaloi përparimin e hordhive turke drejt perëndimi) dhe të ShenjtesGonxhe Bojaxhiu-Nënë Terezës (e cila u shndërrua në nënë e paqes, e mirësisë, e humanizmit për botën mbarë) dhe jo oriental dhe bizantin sikurse janë serbët. Patjetër që nuk u shkon për shtati serbëve identiteti katolik europian i shqiptarëve, që janë ura lidhëse vertikale e Shqipërisë me Europën Perëndimore e cila nuk u ndërpre asnjëherë, sepse ky stof katolik i shqiptarëve dhe kontributi i tyre për kulturën e përbashkët europiane me shpatë para 5 shekujsh me humanizëm në epokën moderne, e bën teorinë e tyre të pabesueshme dhe banale.” (P.Sh) Për hakmarrje personale, Skënderbeu mund të vriste vetë Sulltanin dhe e kishte këtë mundësi sepse kishte hyrje të lirë tek ai si Gjeneral i lartë, por nuk e bëri këtë sepse Gjergj Kastrioti u shty nga një motiv më sublim se sa ai personal. U shty nga atdhedashuria dhe patriotizmi, prandaj serbët i shqetëson ky fakt dhe duan përmes Schmitt ta sulmojnë figurën eSkënderbeut sepse nuk e kanë një të tillë për veten e tyre. Një popull që e ka filluar formimin e shtetit nga shqiptarët (Karagjorgjeviqët), një popull që shkrimleximin e ka nga shqiptarët (Vuk Karaxhiqi), si munden të të bindin për njol-

Janar-Mars 2018

losjen e Skënderbeut, të po atij Skënderbeu që me shekuj janë munduar ta përvehtësonin? O ti zotëri i një makinerie mirë të koordinuar antishqiptare! Njëzet e pesë vite lufte të pandërprerë nuk mund të quhet hakmarrje aventuriere private. Por kjo është një ide “a la Karl May”! Një ide që nuk pi ujë në analet e historisë. Por qëllimet janë të tjera: Si të gjithë të huajt që shkruajnë me keqdashje për historinë e Shqipërisë, ai kërkon të eliminojë Skënderbeun si personalitet qendror i historisë së Shqipërisë. Nuk është e vështirë që të kuptohet se përse bëhet kjo gjë. Por mohimi i kombit shqiptar është qëllimi i tyre dhe i të gjithë atyre që qëndrojnë prapa. Heroi ynë kombëtar dhe shqipëtarët e tij, ia kanë dhënë realisht dhe historikisht përgjigjen Otomanizmit, Europës dhe sigurisht edhe sot (apo nesër) Oliver Schmittit apo oliverëve të nesërm. Shpirti i madh i një populli për liri, Skënderbeu, e thotë vetë: “Lirinë nuk jua solla unë, atë e gjeta këtu midis Jush”. Pra, kjo është dëshmi e qartë historike… psikologjia e vetë fjalëve të Tij. Shpirti i rezistencës që gjeti mes bashkatdhetarëve të vet. Apo jo z. Oliver Shmitt? “Shqiptarët janë e vetmja rracë në Ballkan, që tregon të vërtetën historike”, thoshte Edith Durham, e juve nuk iu mbush mendjen? Pra, mos ta zgjasim se edhe vetë jeni të bindur se Gjergj Kastrioti- Skënderbeu (1405- 1468) personifikon një epokë të tërë të historisë kombëtare të shqiptarëve, që mori emrin e tij: luftën më se njëshekullore të tyre kundër vërshimit osman (fundi i shek. XIV – fillimi i shek. XVI) për mbrojtjen e tokës, të pasurisë e të lirisë. “Nën udhëheqjen e tij lufta e shqiptarëve u ngrit në një shkallë të lartë e të organizuar, shënoi një kthesë vendimtare në zhvillimin politik të vendit dhe në forcimin e vetëdijes kombëtare të tyre. Gjergj Kastrioti-Skënderbeu ishte përfaqësuesi më konsekuent dhe më i shquar i elitës drejtuese shqiptare, që udhëhoqi me vendosmëri frontin e luftës së shqiptarëve kundër pushtuesve osmanë. Ai e kuptoi,më qartë se kushdo tjetër, detyrën që shtronte çasti historik: nevojën e bashkimit politik si kusht kryesor për të realizuar mbrojtjen e interesave të të gjitha shtresave shoqërore, të pasura e të varfëra, të kërcënuara tashmë prej pushtuesve osmanë në çështjet jetike”.


Gjergj Kastrioti-Skënderbeu – “Moisiu Arbëror” Jeta Katolike 27

Janar-Mars 2018

Kaluan 550 vjet pas vdekjes së tij. Shumëçka ka shkruar historiografia botërore, diçka më pak ajo arbërore dhe shqiptare. Megjithatë kemi mjaft elemente për ta portretizuar dhe paraqitur atë në dimensione historike dhe aktuale. Figura e tij zgjon gjithnjë shumë mendime, vlerësime, shqyrtime, këndvështrime, deri te kundërshtimi, urrejtja, keqinterpretimi, frika nga e vërteta dhe jeta e tij. Kjo dëshmon bindshëm që aktualiteti i tij, “ballafaqimi” me të, siç duket, jo vetëm që nuk zbehet kurrë, por gjithnjë është personalitet, përmbajtje, porosi për të tashmen dhe të ardhmen tonë. Ai popullit tonë Ilir dhe Arbëror ia gjeti rrënjët, ia gjeti damarin, ia ktheu besimin dhe dinjitetin, lirinë dhe pavarësinë, duke i përmirësuar gabimet e shumta të dinastive apo princave tanë, që të ndarë dhe përçarë, luftonin njëri – tjetrin duke u bërë “pré” e të huajve, në vend që të bashkoheshin për t’i luftuar armiqtë tanë të përbashkët dhe të përbetuar.. Besëlidhja e Lezhës (1444), akti kulmor i urtisë dhe strategjisë vizionare të tij, ku u vunë themelet për

mirë të vetvetes”, por për të tjerët, për të mirën e përbashkët për të gjithë, si model flijimi dhe dhurimi, altruizmi dhe atdhedashurie shembullore. Shtyllë jete dhe veprimi pati BESËN, dhe me Besëlidhjen Shqiptare më 2 mars 1444, vuri themelet e reja dhe të vjetra tona kombformuese dhe shtetformuese, duke nderuar traditat e përbashkëta, simbolet, mbi të gjitha synimet, idetë dhe idealet tona, nën flamurin e përbashkët drejt historisë forcën, vizionin, guximin, dhe ardhmërisë. trimërinë t’i kthehet Ai është dhe mbetet vetvetes, rrënjëve ilire dhe model i intelektualit, filoarbërore, fesë së krishterë zofit, dijetarit, vizionarit, dhe të vërtetës historike. burrështetasit, luftëtarit të Kthimi te burimi është pashembullt për popullin porosi dhe testament tonë ilir dhe arbëror, për ta shpirtëror i tij edhe sot për gjetur edhe një herë vendin ne, kaq të ndarë dhe të dhe dinjitetin e humbur, përçarë, të shkapërderdhur bashkimin dhe vëllazërinë anekënd, pa ndonjë idengjithëkombëtare me popuj titet dhe personalitet bazik, dhe vendet e qytetërimit të pa vetëdije dhe përcaktim krishterë dhe evropian. në këto tri pika: kush jemi, Kështu unë e vlerësoj çka duam dhe si duam të figurën më madhore të hisrealizojmë atë çka vërtet torisë sonë, Gjergj Kastriotin duam. – Skënderbeun, i cili së Ai nuk e kishte humbur bashku me Shën Nënën kujtesën historike personale, Tereze, është përfaqësuesi familjare, fetare dhe kommë i mirë i lashtësisë, bëtare. Edhe pse babai i tij autoktonisë, krishterimit, Gjon Kastrioti qe i detyruar traditës, kulturës dhe t’ua dorëzonte Gjergjin në qytetërimit tonë shekullor moshën e brishtë 9 vjeçare, ilir, arbëror dhe shqiptar, diku në fillim të vitit 1415, Njeri i Provanisë së Zotit Gjergji ynë i mbeti besnik dhe historisë sonë, figurë historisë familjare, kompër nderim, admirim, mbi të bëtare dhe fetare. gjitha imitim dhe vijim për Ai është shembull i çdo shqiptar. Historia, si shkëlqyer i përfaqësuesit të Mësuesja e jetës, edhe një “diasporës”, i cili nuk men- herë na fton dhe na mëson donte me “bark”, por me për atdhedashuri dhe vëlkrye, vlerësonte me mendje lazëri gjithëshqiptare, si dhe me zemër, dhe thënë parakusht për zhvillim dhe me gjuhën e Shën Nënës përparim të gjithanshëm. Tereze, e “jep pjesën më të

SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

Mons. Dr. Lush Gjergji

shtetin arbëror, me kohezion dhe bashkim në çdo kuptim dhe drejtim për formimin e binomit Shtet dhe Komb. Hapi tjetër i strategjisë dhe urtisë së tij ishte bashkëpunimi me aleatet perëndimor, ndër të cilët duhet përmendur Mbretërinë e Napolit, atë të Venedikut, Raguzës, Papatin, Hungarinë, sidomos trimin Janos Hunyadi, por edhe shumë të tjerë. Këtu erdhi në shprehje aftësia e tij në diplomacinë e mirëfilltë dhe komunikim i vazhdueshëm me qendrat e rëndësishme evropiane. Në këtë punë tejet të madhe dhe vendimtare Gjergj Kastrioti i ndriçoi dhe vlerësoi rrënjët tona ilire, pra, lashtësinë, traditën, kulturën, qytetërimin, krishterimin tonë që nga kohët apostolike, duke u frymëzuar nga këto vlera dhe virtyte ai dhe populli ynë, si pasardhës të Aleksandërit të Madh, të Ilirikut antik, të një historie dhe tradite të gjatë dhe të lavdishme shekullore, që qëllimisht ishte mbuluar me harresë dhe mospërfillje. Nëpërmjet Jeroni De Radës, më vonë rilindësve tanë, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu ishte “ngjallur” edhe një herë në popullin tonë, në histori, traditë, kulturë, qytetërim, si model dhe ideal për çdo shqiptar, si mundësi për rikuperimin e historisë, ndërgjegjes, vlerave dhe virtyteve tashmë të harruara dhe tjetërsuara. Nga ajo që dimë dhe mund të theksojmë:Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, pati


SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 550-VJETORIT TË VDEKJES SË GJERGJ KASTRIOTIT-SKENDERBEUT, HARTSDALE NEW YORK

GJERGJ KASTRIOTI- SKËNDERBEU SRTATEG E MJESHTËR I MADH I MENDIMIT USHTARAK

28 Jeta Katolike

N

Asllan Bushati

ë kuadër të 17 Janarit, 550 vjetorit të largimit nga jeta të Heroit tonë Kombëtar Gjergj Kastrioti- Skënderbeu, të kremtimeve që bëhen ne te gjithe trojet shqiptare në kujtim të kësaj dite të shënuar, më lejoni të paraqes para jush fare shkurt, disa mendime vetëm të karakterit ushtarak.Drejtimet strategjike nga erdhën pushtuesit turq në trojet shqiptare (për lehtësi të të kuptuarit po përdor emërtimet e sotme) jane: Së pari: Stamboll, Edirne, Manastir, Dibër, Mat, Shkodër, Gjiu i Kotorrit. Ky është njëkohësisht edhe boshti i goditjes kryesore në të cilin përfshihen kryesisht hapsirat e zotrimeve të Kastriotëve. Këtë drejtim e favorizonte edhe rruga Egnatia që kalonte herë në to e herë fare pranë tyre. Nisur nga këto fakte shumica e betejave të Skënderbeut janë zhvilluar në kuadrin e këtij drejtimi shtrategjik. Por lypset të theksohet se pjesë e këtij drejtimi përfshihet edhe hapsira e banuar nga shqiptarët në zonën: Follorinë- FllamorosKapshticë,( që sot janë jashtë kufijëve shqiptar), si dhe Fusha e Korcës, Pogradeci, Elbasani, Durrësi , Kruja e Kurbini. Drejtimi i dytë nëpërmjet të cilit u realizu pushtimi i pjesës jugore të trojeve shqiptare është : Stamboll, Edirne,Selanik, Athinë, Gjiu Artës, Janinë, Berat. Nëpërmjet të cilit më së pari është pushtuar Camëria, dhe më pas bregu i Jonit Konispol- Himarë, drejtimi KucVlorë; drejtimi GjirokastërTepelen-Fier dhe ai më qëndrori Janinë –Konicë- Berat. Por ky i fundit (Berati) është sulmuar edhe nga një segment i drejtimit kryesor pra nga drejtimi: Elbasan –Berat kur ai ra në rrethim dhe u dorëzu. Dhe drejtimi i tretë nga u pushtuan trojet veriore është : Stamboll, Edirne, Preleb, Shkup, Hani Elezit, Guci. Pjesë e këtij boshti janë nën drejtimet: Gjilani, Prizreni, Gjakova, Peja, Plava e Gucia. Kurse Prishtina, Mitrovica e Zona e Dukagjinit janë pjesë e drejtimit Hani Elezit- Gryka e Sanxhakut. Historia e luftrave dhe ajo e artit ushtarak,i kanë analizuar me shumë hollësi të gjitha betejat e Skënderbeut kundër turqëve. Ata

Janar-Mars 2018

janë një thesar i madh përvoje dhe për nga vecantitë nuk kanë të krahasur me betajat e mesjetës të vendeve të tjera. Medoemos që në të ardhmet duke u studiuar arkivat e kësaj peridhe ,do të dalin në dritë më shumë se deri tani edhe më mirë vlerat e Skënderbeut si strateg e mjeshtër i madh i artit ushtarak, si gjeneral i madh i kohës me famë europiane e botërore. Por, unë në këtë prezantim të shkurtër do të ndalem shumë shkurt vetem në tre beteja që sollën tri sinteza të reja në artin e të luftuarit. Fillimisht për Betejën e Torviollit. Ajo nisi si betejë e zakonëshme ku u vunë përballë kuadrate të mëdha ushtarake turke e shqiptare. Turqit kishin epërsi të madhe në numër. Kurse forcat shqiptare të komanduara nga Skënderbeu, ishin më të pakta dhe ishin rreshtuar si më poshtë: në vijën e parë kishte (trekatër rrjeshta), shpatarët të paisur me shpata e prazmore. Pas tyre vinin tre-katër rreshta të tjerë me ushta e thika të mëdha (kama) , që alteroheshin e shpatarët dhe pas tyre disa rrjeshta harktarësh të paisur me shigjeta dhe shpata ose sopata me bisht te gjate. Ushtria ishte rreshtuar në tre skalione dhe pas tyre kishte edhe forca rezervë për të përballuar të papriturat e betejës. Në anën e djathtë rreth një kilomerët nga fushbeteja ishte perqëndruar grupimi i kalorsisë i komanduar nga Karl Topia. Në anën e majtë pak më larg se i pari (plotësisht në fshehtësi), ishte vendosur grupimi kalorësve të Moisi Golemit. Beteja filloi e ashpër dhe pas katër orë luftimesh , Skënderbeu, tërhoqi skalionet e qendrës pak prapa, për ta mashtruar armikun sikur kishte pësuar humbje të rënda dhe se po tërqiqej gradualisht. Në fakt ky ishte një kurth taktik për ti futur turqit në një ” xhep në formë patkoi”. Ashtu u bë , turqit u mashtruan dhe ai fillimisht i goditi në krah me kalorsinë e Karl Topijës dhe më pas nga e shpina me grupimin kalorsiak të Moisi Golemit. Pas këtyre dy lëvizjeve taktike, turqit ranë në rrethim të plotë dhe pas tetë orë luftimesh, humbën katastrofisht betejën e parë me Skënderbeu. Mësimi i madh që doli nga

Skënderbeut), u emruar nga Sulltani në krye të një ushtrie tetëdhjetë mijëshe, me qëllim për të shkatërruar përfundimisht rrezistencën shqiptare të organizuar nga Skënderbeu. Ai i pa shqetësuar ndoqi rrugën Egnatia dhe u vendos në kushte fushore midis lumejve Mat dhe Ishëm dhe në thellesi rrëzë kodrave të vijës Milot, FushKrujë. Duke mos ndeshur në asnjë rezistencë, ai mendoi se ushtria e Skënderbeut ishte shkatrruar dhe urdhëroi ti jepej një ditë pushim Asllan Bushati ushtrisë për të larë rrobat dhe kjo betejë për artin ushtarak ishte se kryer shërbime të tjera vetiake. Por tërheqia taktike e shoqëruar me Skënderbeu në fshehtësi të plotë sulm në krah dhe më pas edhe në kishte përgatitur qe me pare, një shpinë, është vdekje prurëse. ushtri dhjetë mije vetash (tetë mijë Kështu betejën mund ta fitojë edhe këmbësor dhe dy mijë kalorës) dhe një ushtri më e vogël në numër e grupoi te gjithe ne faqen perendinëse ajo komandohet nga një more te Malit Skenderbeg ne vijen mjeshtër i taktikës ,sic ishte i madhi :Skuraj- Gallatë-Vinjollë-GardhnocSkënderbe. Cudhi. Pikërisht këtë ditë Një betejë tjetër shumë simbopushimi,në mes të ditës ai i sulmoi like ishte ajo kundër Ballaban forcat turke nga drejtimet :SkurajPashës, të cilin Skënderbeu e njihte Milot-derdja e Matit; Daul- Lacmirë që në fëmijëri në karakter dhe Fush Kuqe;Gardhnoc-Livadhenë mendësi si eprorë i lartë Mamurras –Gjiu Patokut dhe ushtarak turk. Nisur nga këto e lejoi Shkretë- Fush Krujë – Derdhja e atë të ecte i pa shqetësuar me një Ishmit. Midis Lacit e Mamurrasit ushtri të stërmadhe gati njëqind është një kodër përballë fshatit mijëshe nga Manastiri, Kërcova, Sanxhak aty ishte shtabi dhe hareDibra, Gryka e Radikës, Bulqizë, mi i Hamzajit i cili i zu rob i pari dhe Klos , Suc, Perlat, Rrubik dhe kur pastaj gjithë ushtri brenda pesë arriti në Skuraj (aty ku takohet lumi i orësh u shpartallu dhe u largu në Matit me Fanin), e sulmoi dy orë panik drejt këthimit në Stamboll. para agimit në katër pika të kolonës E reja që solli beteja e me tetë grupime forcash. Dhe Albulenës në artin ushtarak, ishte konkretisht: Gallatë- Skuraj dhe befasia, e cila e realizuar mirë dhe Rrubik- Skuraj, pastaj Rrëshennë kohë të përshtatëshme e shpërUlëz dhe Baz, Bushkash- Ulëz. Në fillë dhe ndryshimin e madh në qendër e sulmoi nga Burgajet-Suc raportitin e forcave. Në këtë rast ai dhe Burrel- Suc dhe në pjesën fun- ishte 8 me 1 në favor të turqëve , dore Gurrat- Klos dhe Guri i por që betejën e fitoi Bardhë –Klos. Agimi e gjeti ushtrine Skënderbeu.Parë jo vetëm nga këto e Ballaban Pashës të coptuar në tri beteja që përmenda shkurt më katër pjesë dhe në prag të muzgut lart, por në tërësi të gjitha luftimet e Ballabanin të zënë rob , betejën të Skënderbeut, në gjykimet e shumë humbur dhe ushtrinë të shkatërruar. historianëve dhe studiuesve të artit Mësimi që doli nga kjo betejë ushtarak , ai cfaqet si një strateg për historinë e artit ushtarak është dhe mendimtar i madh i fushës së se kush kryen sulmin natën të luftës. Kjo na bën nderë të madh kombinuar me atë në ne si komb, por edhe na obligon që pritë ,ka përparësi edhe në frymën e veprës së tij, të ecim , kur raporti i forcave është me të mendojmë , veprojmë e po të diferencë të madhe në disfavor , jetë nevoja edhe të luftojmë me sic ndodhi me Ballaban Pashën mendimin ushtarak të kohës. 10 me 1. Së fundi beteja e Albulenës (Uji i bardhe- Llixhat). Hamza Kastrioti (nipi


SKËNDERBEU NË ANTOLOGJINË - SHEKULLI XXI (O i mbeturi pa varr, o Skënderbe” (I. Kadare) Jeta Katolike 29

Janar-Mars 2018

T

n Luigj Çekaj

ani vërtetë kanë kaluar shumë vite, por mua më kujtohet fort mirë, se si, kur ish pedagogu ynë i gjuhë-letërsisë, në gjimnazin “Jordan Misja”, prof. Jusuf Shpuza na siguroi se deri në atë kohë, për heroin tonë kombëtar Gjergj Kastriotin-Skënderbeun, ishin shkruar, publikuar dhe gdhendur në bronx nga skulptorë vendas dhe të huaj, pak më shumë se tetqind vepra të mirëfillta arti dhe ne studentët u çuditëm, prof. Shpuza na tha: Përse po çuditeni “xhentlemenë”, dhe a nuk ua kam shpjeguar edhe ndonjë herë tjetër se të njëzetepesë fitoret radhazi dhe çuditë kanë qenë vazhdimisht si bashkëudhëtare të Skënderbeut, ashtu sikur është për shëmbull edhe vetë emblema e tij Një kokë dhie... Në lidhje me heroizmin dhe strategjinë e këtij gjenerali të lindur dhe të madh natyrisht janë shkruar me dhjetra tregime artistike, novele të ndryshme, si dhe romane historike. Për Skënderbeun gjithashtu janë shkruar dhe shfaqur drama, janë kompozuar opera, madje poetët Gligor Prliçevi dhe Henry Longfellow, me nga një poemë për Skënderbeun, kanë zënë nga një vend nderi edhe në letërsinë EvroAmerikane. Ndërkohë na duhet që të mos harrojmë se në “listën e artë” të të gjithë atyre poetëve dhe shkrimtarëve më të shquar shqiptarë, që ia kanë përkushtuar disa nga veprat e tyre më të bukura këtij strategu të pathyeshëm, kanë hyrë pothuajse të gjithë emrat më të lavdishëm të autorëve tanë më zëmëdhej, siç janë përshëmbull: Marin Barleti, Jeronim

DeRada, Dom Ndre Mjeda, Naim Frashëri, Patër Gjergj Fishta, Ismail Kadare, Frederik Rreshpja, Fatos Arapi, Xhevahir Spahiu, Maikom Zeqo, Preç Zogaj, poeti i shkëlqyer Gjekë Marinaj, Bardhyl Lando, Rudolf Marku, Adnan Mehmeti, Dalan Luzaj, etj. Nëpër dashuritë e dhëmbshura të të gjithë këtyre poetëve të trishtuar dhe krenarë, momenti i vdekjes së Skënderbeut, siç do ta shihni edhe te “Cikli” është dhënë si një monument piskamash dhe zishë kombëtare, aq sa të ngjethen mishët kur i përjeton. Megjithatë, dhe sado i bukurndjeshëm që të jetë një cikël me poezi të përzgjedhura nga krijimtaria, ta zëmë e pesëmbdhjetë autorëve të ndryshëm, ai prapëseprapë është i pamjaftueshëm që të përfaqsojë shpirtin e një populli të tërë, kur dihet se për heroizmat e Skënderbeut janë shkruar me qindra dhe ndoshta me mijëra poezi të tjera si këto! Atëherë vetiu lind pyetja nëse do të ishte më mirë për letrat shqipe, që e gjithë krijimtaria poetike, që i është përkushtuar Skënderbeut, këtu e pesëqind vjet të shkuara, të ribotohet sa më shpejt në një libër më vete, i cili, pak a shumë, mund të ketë titullin: “Gjergj Kastrioti-Skënderbeu - Antologji poetike e shekullit XXI - Me 200 poetë”. Kjo antologji, në dukje “imagjinare”, por që nuk është kushedi se çfarë ndonjë punë e madhe për ta bërë realitet, them se do t’i shërbente më së forti lartësimit të mëtejshëm të këtij personaliteti të pazakontë, me dimensione unltranacionale, i cili në historinë botërore njihet ndryshe edhe si “Themelues i kombit të vet”. Prandaj dhe them, si kam thënë gjithmonë, dhe si do ta rithem përsëri, se si “Themelues i kombit të vet” Gjergjit i takon dhe i duhet që të ketë edhe një “shtëpi” të bërë me këngë te “Antologjia”.

Gjekë Marinaj

KTHIMI I SKËNDERBEUT

Gojëzat E zhbëra Nga zhguni i zi Që ia kishte bërë Vojsava I mjaftuan Jo vetëm Të gjente Rrugën e kthimit

Por dhe të qëndiste Një shqiponjë Të zezë në gjoks

Para se ta transplantonte Përfundimisht atë Në dy anët e Flamurit të Kuq

AVANTAZHI I SKËNDERBEUT

Gjergj Kastrioti qe më shumë se një neuron fillikat Në trurin e shekullit të çudirave Nuk i lexon shkallëzimet e kufijve mbi harta, Nuk e prononcon dot të vdekur momentin e pajetë. Mendimet e Skënderbeut qenë të mbartura, Të medituara mirë kolektivisht prej neuroneve. Ai u stërvit për drejtimin e impulseve. Fitoi Me një ushtri operatorësh individualisht të paditur,

Të njëtrajtshme me filozofinë e thyerjes së thuprave. Faslli Haliti

LEVETËS

-Ushtarit që shpëtoi SkënderbeunKruja ishte kryekështjella Që s’duhej ta humbiste Arbëria, Skënderbeu ishte kryekulla Që s’duhej ta humbiste Shqipëria. *** Unë, vetë të falënderoj, Nuk të përjetësoj dot ty, Levetë, Duke shpëtuar Gjergjin Ti e përjetësove veten vetë!


30 Jeta Katolike

Fatos Arapi

Besnik Mustafaj

-Lirinë nuk jua solla unë, po e gjeta këtu midis jushSKËNDERBEU

Flasim për Gjegjin për ditët e netët e gjata të rrethimeve, për luftrat e rrepta, fitoret, për kalin e tij të zgjuar dhe për shpatën e rëndë por shpesh të harrojmë ty.

SKËNDERBEU

Në thëngjijt’ e zjarrit e kafshata e bukës, në diellin e syve tuaj, në këngën në buzëishte liria.

Dallgët kërkojnë oqeanet-fortunë, zogjtë hapsirat qiellore të lirë; dhe varret e të rënëve bedena kështjellash pa gjumë, në një aguliçe me rrënjët në gurëishte liria.

Qiellin mund ta mbulojnë shigjetat e turkut, Po dielli është prapë në vendin e tija. Në majën e shpatës e në thikën e plugut, në gjirin e nënës që mbante fëmijën, ishte liria. Shqiponja pranë diellit fluturon në fortunë, në një fjalë njeriu, në një kokërr grurë, ishte liria.

(“Poezi”, Tiranë, 1983, fq. 193) Xhevahir Spahiu

URDHËRI I GJERGJ KASTRIOTIT

Sytë e Gjergjit të menduar si ullinjtë mbi shkëmbij Parmenda e shkretë, dheu i mardhur gjylet nëpër këmbë, të vdekurit të pakallur.

Prej cepit të syrit në skaj të kalasë ëndërr thuret apo endet një dasmë?

“Çdo çift para dasmës të mbjellë dhjetë ullinj, kurrë mos heqtë zitë e ullirit populli im”.

Arbërorët me kurorë të ullinjtë mbi krye në gji mbollën urdhrin e komandantit të tyre.

Hap e ëndërr drejt dhëndrit. Krahëlehtat si bora një vatër fëmijësh ëndërronin të lindnin e secili të ish një Gjergj Kastrioti për këtë tokë ullinjsh.

DONlKA

Harrojmë si kthehej ai i lodhur nga betejat dhe te dera e prisje ti. I merrje në trupin tënd dhimbjet e plagëve të të rënëve, të fushave të djegura me grurë, të puseve të shterruara pa ujë për të mos ia lënë atij.

Se ai duhej të pushinte pak, për të qenë përsëri nesër për luftë Koka e tij që s’përkulej përpara gjyleve të rënda të topave rrëzohej mbi supin tënd të butë.

Shihje si rëndoheshin ngadalë qerpikët si i mbylleshin sytë. E, për t’ia bërë edhe ëndrrat më të lehta hyje vetë aty.

Ndaj kur ti i ishe e domosdoshme në rrethimet e gjata, aq e domosdoshme i je dhe tani në pavdekësi. Ndryshe si mund të themi se kemi njohur Gjergjin e vërtetë pa pjesën e vet që ka lënë tek ti! Moikom Zeqo

VDEKJA E GJERGJ KASTRIOTIT

Zemra e tij ndali, për herë të parë koha ndjeu mosbindje ndaj ligjit të lëvizjes. Midis dorës dhe shpatës ndenji vdekja si midis dy maleve humnera. Erërat shkulën flokët si Leka, qelqi i horizonteve u thërmua e historia u thinj nga dhimbja. Barleti ende fëmijë mori një pamje stërgjyshi mendoi për epilogun e librave të ardhshëm, për fletët e tyre-pazmore letre, më madhështore e të pathyeshme se çeliku i kalitur. Zemra e heroit ndali. Fjalët e paravdekjes u bënë gurë kështjelle, një mbi një. Bënë sërish një rrethim mbrojtës të Lezhës, të Krujës, të krejt Arbërisë. Shpata e tij u rrit-shtyllë vigane midis tokës dhe qillit, monument i çuditshëm-në njërin teh çahet përgjysmë e bie vdekja e së kaluarës, në tjetrin teh çdo vdekje e së ardhmes.

Janar-Mars 2018

E mbështollën me flamur, e futën thellë në dhe Çdo gur në Arbëri lëshoi një piskamë.

Po ai në të vërtetë kish dalë prej kohe nga trupi skenën e varrimit e shihte në pavdekësi nga larg! Ilirjan Zhupa 1468

Qielli u hepua. Ra me rrapëllimë bashkë me kapakët e syve, perëndimi i ditës i përskuqi retë si zambakë të larë me gjak. Zogjve iu mpinë krahët; u ulen mbi supet e njerëzve. Malet nga dhimbja i bënë shpinat hark. Kishte vdekur Gjergj Kastrioti-prijësi dhe i ati i kombit, ai që çerekshekulli e vuri gjysmëhënën nën këmbë. Po para se të vdiste, për luftërat e reja që vinin me dhimbjen-korb dhe zemrën kish lënë. Kishte vdekur… Rudolf Marku

VENDVARRIMI I SKËNDERBEUT

Ka shekuj që u thurën me dhjetra legjenda për vdekjen e të madhit Skënderbe, eshtrat e tij nëpër botë u shpërndanë po zemrën e la këtu ndër ne.

Dhe u hap varri ku ish varrosur, vërtet poshtë pllakës as eshtër, as shpatë, veç krahu ynë u rëndua më tepër dhe zemra e të gjithëve se ç’deshi të thotë. Frano Kulli GJERGJI

Re të zvargura, të tejngopura, pezull në qiellin pus Në sytë e tij po nderej ngadalë perëndimi Princat në gjunjë, heshtja buzët ua ndez prush Lot i fshehur-ngashërimi.

Ai po jepte shpirt. Ata të ligështuar lypin zemër Ja, hoqi dhe të fundmen herë, Fjalëfikur, me dorë mundohet shpatën të ngrejë, Të ndajë më dysh ngashërimin e trimave. (“Zëri i Rinisë”, Maj 1978)


Janar-Mars 2018

Ndre Mjeda

VORRI I SKANDERBEUT

Diq i Madhi: askund n’ushtri s’e sheh ma jo kurr mizori; rrebt si para s’shndritë, Shqipni, nj’ ajo shpatë qi sa herë nxori, frigë e mnerë kërkund s’na mbeti qysh se ne na u rrxue qyteti e gjith’ fisin e rrënoi.

Diq: vorfnisht n’gjat vorr a mbëlue pa lumni ma i madh luftari: Fisi ynë me të u rrënue, me të diq për luftë shqiptari, bashkë n’at’ vorr a mbëlue Shqipnia derisa ta thrrasë mnia me e tha dorën qi e turpnoi. Si krismë lufte gjith’ u hapte nëpër fushë të nj’ atij vorrit; kush për terr andej u kapte, ndijte ‘j duhmë, si duhmë toborrit, shoqe m’shoqe shpata kriste, e kalorë, ushtri qi u niste, merrshin hovin për at’ vend.

Edhe u dukte se luftote shpirt me shpirt për ato fusha; trupi n’vorr ndoshta iu shkote e ata u hidheshin si harusha. Lypshin luftë për vende t’veta, për djelmni çalltore 1) si zhgjeta tym e flakë lypshin me shend.

Larg e larg do britma ushtoshin: vajza e gra me flokë të shprishun afër vorreve u rrethoshin tue ba vaj e tue u dërmishun, 2) Kjashin t’mjerat, se temeli i Atdheut u tund, e i shkel kombi i huej nën kambë të vet.

E prej vorrit t’k’tij farë trimit merrte uzdajë për veti 3) e mjera Te ky lter 4) i dashunimit niste djelmt për luftna tjera. Nji’ tu shpesh u çil ushtria, nji’ tu u njihte trimënia kombet e hueja me i ndalun n’cak.

Rreth e rreth ma e kandshmja erë drandofilleve u ndihej, e n’kët vorr t’shugruem n’pranverë i natyrës gazmendi shihej; Lott e shendin e shqiptarit nji ky vorr e dijte s’parit, nji ‘tu shfryte i ri e plak.

Çohu, o trim, e mbi t’tu vllazën siell syt’ qi xhixhilloshin; kqyr sa kobe n’ta po shprazen, kqyr se kombeve qi e droshin sot mbi ne iu mbet paria. Jo, t’baj be, s’â kjo Shqipnia qi ti rrite me krah tand.

Sado mue ma rrit trimnin; forcom krahun me luftue; me gjak tem unë Shqipnin’ prej k’so kobesh due me e pshtue 5) Me kët’ parzëm un’ anmikun do ta pres, derisa t’ fikun ta shohë bota kand e kand. ___________ 1) Çalltore - të shkathët, të hedhur 2) tue dermishur -duke gërvishtur faqen 3) veti –vetë 4) lter –altar 5) pshtue -shpëtuar Frederik Rreshpja JENIÇERET

Në mbrëmjen verore, kur yjet flenë, Në fund të përrenjve argjendorë Vijnë jeniçeret nën gjysmë hënë: -Ku është varri i të madhit Skënderbe?

E këmbët e kuajve trazojnë përrenjt, Trokëllimat e tyre ndër këngë jehojnë: Ngrihen të rënët që nga fundi i këngëve Me leshra të përgjakura, Thërrasin shoqi-shojnë .

... Dhe ikin jeniçeret mes fshatrave arbëreshe, Mes kasolleve me thekrishte që turku na i dogj; I mallkon pas era e fushave të gjëra, I mallkojnë kasollet, Thekra që s’u poq. Ismail Kadare

BALADA E ZHVARRIMIT

Dhe u sulen përsëri osmanët, Trok i kuajve ngrij pluhur, re; Ulërinin rugëve nën tufane: Ku është varri i xhindit “Skënderbe”?

Fushat tona nën ta vajtonin, Qiëlli ynë i bukur mbante zi. Ndersa kuajt përmbi dhe trokonin, Nën dhe heroi kish agoni.

Dhe e gjetën varrin tek një kishë, Shpatat e gërmuan dhenë e zi. Eshtrat jashtë i nxorën porsi bishat Midis tyre i ndanë si hajmali.

Sipas gradave i ndanë eshtrat Gjokseve i varen dhe pastaj Duke tundur hajmalitë e tmerrshme Ikën nën një dajre, nën një vaj.

... Rrugëve pa fund, betejash humbur, U shpërndanë eshtrat e heroit, Drejt veriut tutje, drejt Danubit, Ndanë brigjëvë ku lufta shkoi. Ranë jeniçeret nëpër botë Prapa luftërash ngelnin gjithnjë

Jeta Katolike 31

Varre, varre me një çallmë te koka Dhe ca shkronja arabe, e asgjë më.

Edhe eshtrat e heroit vrapuan, U varrosën bashkë me ata Rrëzave, kështjellave ku shkuan, Në Ballkan a në Çanak-Kala.

Ku është darë e tij e ku janë brinjët, Që i rrihtë zëmra dikur. Mbi sa varre vallë vështrojnë yjet Të shënuara me nga një gur? Afër dorës ndoshta rrahin valët Pranë brinjës ndoshta fryn tufan Rrotull kafkës heshtur rrinë luanët, Ulërijnë ujqit në Ballkan. O, siç duket, jo, një varr i vetëm Nuk e mbante trimin mbrenda dot Prandaj prapë u sui si erë e rreptë Fushave të luftës me galop.

Trupi i tij porsi një shi i tmerrshëm Përmbi qindra sheshe luftërash ra. Tani toka avullon legjenda Nga Ballkani në Çanak-Kala . ... Mbi të ndritin yjet e veriut Ndritin yjet e jugut përmbi të. Larg shkretish ndodhet Shqipëria Dhe për ne një mall i rëndë zë.

Atje larg në grykat madhështore Maleve, luginave atje Rrojnë prapë njerëzit arbërorë Ti në gjak të tyre varrin e ke, O i mbeturi pa varr, O Skënderbe! Luigj Çekaj

MONUMENTI I GJERGJ KASTRIOTIT

Në sfond qielli, dekori i përjetshëm, Me diell, yje, edhe hënë, Si një fragment luftrash-Monumeni, Nga mesjeta ardhur me gjithë kalë.

Në një dorë shpata, mburoja në krahun tjetër, Dhe koha e kthyer në gurë piedestali, Hero që lavdinë, s’ta zuri dot një emër, Dhe asnjë gadishull sa Ballkani.

Prandaj sikur dhe duket, të ngrinin monumente, Aty këtu nëpër qytete dhe gati në gjithë Evropën. Vërtetë trimëria jote, duhej që të gdhëndej në art patjetër, Se Ti përveçArbërisë, i shpëtove botës edhe Romën…

Ndryshe të mbrosh Selinë e Krishtit Dhe po të flasësh me gjuhë të apostujve Skënderbeu i bëri nder të gjithë njerëzimit Pse mbrojti të ardhme shpirtrore të popujve.


Duke ju dëshiruar që këtë vit Pashkët t’ju sjellin shëndet, harmoni, shpresë dhe gëzim në familjet tuaja!

FAMILJA E NOC MATI GJONAJ NGA REÇI I ULQINIT DHE BIRI I SAJ I DENJË Z. MARK GJONAJ KËSHILLTARI I QYTETIT TË NEW YORKUT

JK # 89 (2018)  

Jeta Katolike

JK # 89 (2018)  

Jeta Katolike

Advertisement