Page 1

Tirane 2 013


Perm 6 Akti normativ me fuqine e ligjit Xhelian Seferi Prokuror

14 Zhvillimi i pensioneve ne Shqiperi

Fatjona Halilaj

33 Jeta dhe ligji Silvi Haruni Studente

37 A duhet te kemi

enderren e nje lideri? Anxhel Shkulaku Student

48 Vitr

Ke

rk

at k vo A o


mbajtja

22 E drejta per te jetuar, dispozitat e KEDNJ

Ilma Bici Lektore

39 Pse duhet ti bindemi ligjit?

Emsal Hajredini Studente

41 Modernizmi dhe kultura shqipetare

Ervin Shkulaku Gazetar

rina e librit

m

i

e tsh

Li

e gj

te

d cu

ne

te o b


Editorial

Të nderuar kolegë! Në numrin e parë të revistës mujore juridike Albania Law Review do të ketë: Tema rreth jetës sociale ne baze te ligjit, pse duhet ti bindemi ligjit dhe ta jetojme ate ne jeten tone te perditshme. Modernizmi dhe shqiptarët është një tjetër shkrim, i cili flet për kulturën shqiptare, përmasat e modernizmit dhe ndikimin e ndërsjelltë të njëra-tjetrës. Rëndësia e arsimit, si kusht parësor për mirëqenie, solidarizim dhe zhvillimin e një shoqёrie, si dhe deshira e cdo te riu per tu bere lider I ideve te tij per te ndryshuar “boten”. Njohuri mbi pensionet private ne shqiperi, veshtiresite, problematikat dhe risqet e tregut të sigurimeve dhe tregut të pensioneve private. E drejta per jeten eshte padyshim e drejta me e rendesishme njerezore, nga gezimi i se ciles burojne dhe nje sere te drejtash te tjera themelore te ndervarura. Mendimi mbi Aktin normativ si nje kompetence e teper qe I eshte “veshur” Keshillit te Ministrave. Përveç këtyre do të ketë politike, aktualitet, kuriozitete si edhe biografi te liderave te cilet kane bere dhe vazhdojne te bejne ngjarje. Pёr mё tepёr ju ftojmё qё tё shfletoni brendёsinё e revistёs. Mirpresim sygjerimet dhe reagimet tuaja. “alr” same for all ( nga REDAKSIA )


Kerko Avokat

Emër, Mbiemër: Besmir ALUSHI Adresa: Tiranë, Rr. “Komuna e Parisit” E-mail:

besmir.alushi@hotmail.com

Telefon: 0682004441 / 0696244130

2011-2014: Doktorant në Shkollën e Doktoratures, Universiteti Tiranes, Fakulteti Histori-Filologjisë, Instituti Studimeve Evropiane Teza “Sfidat e traktateve dhe konventave për të drejtat e njeriut që e presin Shqipërinë pas procesit të Integrimit ”


Akti normativ me fuqinë e ligjit Xhelian Seferi Prokuror

N

eni 101 i Kushtetutes parashikon kompetencen e Keshillit te Ministrave (me poshte KM) per te nxjerre akt normativ me fuqine e ligjit per marrjen e masave te perkohshme. Akti normativ me fuqine e ligjit eshte nje akt juridik qe permban norma te pergjithshme me karakter abstrakt dhe qe rregullon marredhenie te cilat per arsye te kushteve dhe rrethanave nuk mund te rregullohen me ligj. Ketij akti nuk i eshte dhene ndonje emertim konkret, por si i tille emertim eshte pranuar

nga Kushtetuta. Ne vende te ndryshme akti me fuqine e ligjit merr emertime te ndryshme. Nje akt i tille psh. ne legjislacionin italian cilesohet si dekretligj. Kjo kompetence eshte parashikuar veçmas dhe jo ne nenin 100/5, ku sanksionohet kompetenca e KM per te nxjerre “akte normative te zakonshme”, siç jane VKM. Ky akt normativ me fuqine e ligjit perben nje akt te veçante, ose nese mund ta cilesoj perjashtimor nga aktet e zakonshme te KM. Megjithese nje rast perjashtimor, Kushtetuta nuk ka shkuar me tej se ky


parashikim, pa parashikuar konkretisht fushen konkrete te veprimit te tij, por vetem ka dhene kriteret mbi bazen e te cilave ai akt duhet nxjerre. Ne raste te tilla, kur behet perjashtim nga rregulli, vete Kushtetuta duhet te parashikoje kufij ne te cilat do te zbatohet perjashtimi, per te mos i lene shkas abuzimit dhe absolutizmit. Mendoj se kjo e drejte e KM duhet te kufizohej shprehimisht ne Kushtetute dhe jo te lihej ne dore te KM per te vleresuar rast pas rasti. Perjashtim duhet te perbenin rastet kur akti do te prekte rregullimet e institucioneve baze te shtetit; te drejtat dhe lirite e qytetareve apo sistemin e taksave dhe tatimeve. Sigurisht ekziston kontrolli i Kuvendit per kete kompetence te jashtezakonshme te KM, por deri sa Kuvendi te vendoste miratimin ose jo te ketij akti, ai do te kishte sjelle pasoja per shtetasit, te cilat mund te cenonin te drejtat dhe lirite themelore. Kjo e drejte ka natyre lejuese dhe perjashtimore, prandaj Kushtetuta e ka kushtezuar ushtrimin e saj me ekzistencen e nevojes dhe urgjences, si dhe me kontrollin perfundimtar nga Kuvendi te akteve te nxjerra. Mendoj se akti normativ me fuqine e ligjit konsiderohet si norme juridike me fuqi qe mund te vendoset ne te njejtin hirearki me ligjin ne kuptimin formal, me kushtin qe te miratohet me pas nga Kuvendi. Me kete perkufizim i jepet pergjigje edhe pyetjes nese ky kontrolli i ketij akti hyn ne kompetencat e Gjykates Kushtetuese, รงeshtje do te gjeje trajtim me poshte. Ligji ne teorine juridike perkufizohet ne dy kuptime, ne kuptimin forma dhe ate material. Ligji ne kuptimin formal eshte ajo norme juridike, e cila miratohet dhe merr fuqi sipas nje procedure te parashikuar nga kushtetuta dhe nga nje organ i posaรงem kushtetues. Pra, ligji ne kuptimin formal eshte norma juridike qe miratohen rregullisht nga Kuvendi gjate nje

procesi ligjvenes dhe qe botohen ne Fletore Zyrtare. Ndersa ligji ne kuptimin material eshte norma juridike qe nxjerr nje organ mbajtes i pushtetit publik per te rregulluar nje numer te caktuar รงeshtjesh dhe qe nuk kane efekte vetem brenda kompetencave te ketij mbajtesi te pushtetit publik . Siรง duket keto kuptime te ligjit jane te ndryshme nga njera tjetra, aq sa mund te thuhet se ligji ne kuptimin formal nuk eshte detyrimisht edhe ligj ne kuptimin material. Edhe e anasjella vlen. Mendoj se akti normativ me fuqine e ligjit nuk eshte ligj ne kuptimin formal, por eshte ligj ne kuptimin material. Kjo per faktin se ky akt nuk eshte produkt i procedures normale dhe te zakonshme te parlamentit, te percaktuar ne Kushtetute dhe rregulloren e Kuvendit, por rregullimi qe ai ben dhe pasojat qe sjell jane ato te nje ligji material, ne kete rast i nxjerre nga KM. Por persa i perket pasojave, ato jane te njejta si ligji i nxjerre nga Kuvendi. Nga sa me siper mendoj se akti normativ me fuqine e ligjit, sipas hirearkise se normave, klasifikohet ne te njejtin rend me ligjin ne kuptimin formal . Kjo per faktin se si persa i perket fuqise, ashtu edhe pasojave, akti normativ me fuqine e ligjit qendron perkrah ligjit formal ne hirearkine e normave juridike. Kompetence te ngjashme me ate te parashikuar ne nenin 101 te Kushtetutes shqiptare e gjejme edhe tek vendet e tjera, kryesisht te sistemit anglo-sakson (ShBA, Argjentine, Brazil, etj) por edhe tek ato te sistemit te se drejtes civile (Itali, Spanje, pjeserisht Gjermani, Austri). Dhenia e kesaj kompetence KM, ne fakt del jashte juridiksionit normal te saj si organi me i larte qe ushtron pushtetin ekzekutiv. Siรง e theksova edhe me siper, akti normativ me fuqine e ligjit eshte nje perjashtim nga rregulli i


zakonshem, ku “berja” e ligjeve eshte kompetence ekskluzive e Kuvendit. Neni 101 i Kushtetutes parashikon kompetencen e Keshillit te Ministrave (me poshte KM) per te nxjerre akt normativ me fuqine e ligjit per marrjen e masave te perkohshme. Akti normativ me fuqine e ligjit eshte nje akt juridik qe permban norma te pergjithshme me karakter abstrakt dhe qe rregullon marredhe-

nie te cilat per arsye te kushteve dhe rrethanave nuk mund te rregullohen me ligj. Ketij akti nuk i eshte dhene ndonje emertim konkret, por si i tille emertim eshte pranuar nga Kushtetuta. Ne vende te ndryshme akti me fuqine e ligjit merr emertime te ndryshme. Nje akt i tille psh. ne legjislacionin italian cilesohet si dekretligj. Kjo kompetence eshte parashikuar veçmas dhe jo ne

nenin 100/5, ku sanksionohet kompetenca e KM per te nxjerre “akte normative te zakonshme”, siç jane VKM. Ky akt normativ me fuqine e ligjit perben nje akt te veçante, ose nese mund ta cilesoj perjashtimor nga aktet e zakonshme te KM. Megjithese nje rast perjashtimor, Kushtetuta nuk ka shkuar me tej se ky zakonshem, ku “berja” e ligjeve eshte kompetence ekskluzive e Kuvendit.

“Keshilli i Ministrave, ne rast nevoje dhe urgjence, nen pergjegjesine e tij, mund te nxjerre akte normative qe kane fuqine e ligjit, per marrjen e masave te perkohshme. Keto akte normative i dergohen menjehere Kuvendit, i cili mblidhet brenda 5 diteve nese nuk eshte i mbledhur. Keto akte humbasin fuqine qe nga fillimi, ne qofte se nuk miratohen nga Kuvendi brenda 45 diteve. ” Kjo kompetence e KM nuk e vendos ate mbi Kuvendin per nxjerrjen e ligjeve, as nuk e zevendeson e as e sposton ate nga ushtrimi i detyres se tij ligjvenese . Duhet te theksoj se ne kete rast del mjaft qarte parimi i sanksionuar ne nenin 7 te Kushtetutes, ai i ndarjes dhe balancimit te pushteteve, ne kete rast te pushtetit legjislativ dhe ekzekutiv. I. Kushtet e nxjerrjes se aktit

normativ me fuqine e ligjit Sipas nenit 101 te Kushtetutes, kerkohet ekzistenca e kater elementeve per nxjerrjen e ketij akti, te cilet jane: A. Nevoja dhe urgjenca; B. Perkohshmeria; C. Fuqia ligjore e ketyre akteve dhe kufizimet per nxjerrjen e tyre; D. Miratimi nga Kuvendi. A. Nevoja dhe urgjenca si kushte per nxjerrjen e aktit normativ me fuqine e ligjit

Kushti i pare eshte situata e nevojes dhe e urgjences ne nxjerrjen e aktit normativ me fuqine e ligjit. Ky eshte nje kusht i cili gjen vend ne te gjitha legjislacionet qe e parashikojne kete lloj akti. Kushtetuta jone, si nje ligj themelor, nuk jep kuptimin e termit nevoje ose urgjence. Kete term e ka interpretuar Gjykata Kushtetuese ne jurisprudencen e saj. Nevoja dhe urgjenca jane


rrethana dhe situata fakti qe vleresohen rast pas rasti. Ato mund te shkaktohen nga faktore te ndryshem jetesore, shoqerore e natyrore. Te tilla raste jane fatkeqesite natyrore, boshlleku legjislativ i shkaktuar nga shfuqizimi i akteve, apo nevoja per efekte te menjehershme ne fusha me ndjeshmeri te madhe publike. Gjithashtu rast urgjence do te ishte rasti kur Kuvendi nuk eshte i mbledhur. Ne kete rast Kuvendi duhet te mblidhet brenda 5

se ushtrimi i kompetences ligjvenese nga ana e ekzekutivit eshte thjesht nje perjashtim nga rregulli dhe ka per qellim vetem marrjen e masave te perkohshme, te pamundura te vendosen me ligj te Kuvendit. Ky efekt ka te beje me rregullimin e marredhenieve deri ne momentin e shprehjes se Kuvendit per miratimin ose jo te ketij te fundit. Ne rast se Kuvendi do ta miratoje aktin, atehere ai do te kthehet ne ligj ne kuptimin formal.

nga fillimi dhe do te konsiderohet se nuk ka ekzistuar kurre nese Kuvendi nuk e miraton, ose lejon te kaloje afati 45 ditor pa u shprehur ne menyre perfundimtare per te. Çdo lloj nderhyrje nga ana e Kuvendit, pas kalimit te ketij afati, eshte e pavlefshme pasi praktikisht nuk ekziston me objekti ndaj te cilit mund te behet vleresim. Ne menyre te qarte Kushtetuta e ka percaktuar afatin 45 ditor, si nje afat prekluziv, qe nuk mund te zgjatet per asnje lloj arsyeje, nga asnje autori-

diteve, dhe te vendose brenda 45 diteve mbi aktin. Si kusht i pare i nxjerrjes se aktit normativ me fuqine e ligjit, nevoja dhe urgjenca duhet te ekzistojne si para se te merret iniciativa ashtu edhe gjate nxjerrjes se aktit. Ato cilesohen si parakushte per ekzistencen e aktit normativ me fuqine e ligjit, mungesa e te cilave perben shkak per pavlefshmeri absolute te ketij aktit. Akti normativ absolutisht i pavlefshem nuk prodhon pasoja juridike.

Nese akti nuk miratohet nga Kuvendi brenda 45 diteve, apo nuk merret ne shqyrtim prej tij brenda kesaj periudhe kohore, ai jo vetem nuk prodhon me efekte per te ardhmen por, njekohesisht, humbet fuqine qe nga fillimi. Ne kete rast konsiderohen sikur nuk kane ekzistuar asnjehere. Afati kohor 45 ditor, eshte nje kusht vlefshmerie per aktin. Gjithashtu duke parashikuar nje afat prekluziv, Kushtetuta e ka ndaluar Kuvendin qe te beje nje kontroll ketij akti pas kalimit te 45 diteve, nga dita e nxjerrjes se tij. Ne nje vendim te saj, Gjykata Kushtetuese ka theksuar se: “Akti normativ me fuqine e ligjit do te vazhdoje te prodhoje efekte, nese miratohet, njesoj si gjithe ligjet e tjera por, ai do te humbase fuqine juridike qe

tet. Perfundimi i ketij afati sjell pasoja te menjehershme per aktin normativ me fuqine e ligjit, duke e lene ate pa fuqi qe nga fillimi.”

B. Perkohshmeria e masave qe permban akti normativ me fuqine e ligjit Karakteri i perkohshem i veprimit eshte nje element i dyte qe duhet te permbaje akti normativ me fuqine e ligjit. Kjo gje tregon edhe nje here qellimin e ligjvenesit,

C. Fuqia ligjore e ketyre akteve dhe kufizimet per nxjerrjen e tyre Siç e kam theksuar edhe me siper, akti normativ me fuqine e ligjit, eshte ligj ne kuptimin material, dhe jo ne ate formal. I takon Kuvendit, si organi kushtetues kompetent ligjberes, qe te beje checkun (kontrollin, vleresimin ne forme dhe permbajtje te normes dhe elementeve perberes te saj si dhe shprehjen e mendimit perfundimtar nga organi vleresues lidhur me aktin qe shqyrton) e ketij akti, perpara se ai te kthehet dhe te marre formen e nje ligji formal.


Fuqia e akit normativ me fuqine e ligjit, eshte e njejte me ligjin ne kuptimin formal. Ne lidhje me faktin se kur hyn ne fuqi akti normativ me fuqine e ligjit, mendoj se ai i prodhon pasojat qe nga momenti i nxjerrjes se tij, me kusht qe t’u njoftohet personave te cilet mund te fitojne te drejta apo te ngarkohen me detyrime nga ky akt. Gjithashtu akti normativ duhet te botohet ne Fletoren Zyrtare, por jo per efekt te vlefshmerise te tij. Nese do te pranonim te kunderten, se akti normativ me fuqine e ligjit, hyn ne fuqi vetem pasi te botohet ne Fletoren Zyrtare, siç parashikon neni 117/1 i Kushtetutes, atehere do te humbiste karakteri i urgjences se ketij akti. Pasi respektimi i procedures dhe afatit qe kerkon botimi ne Fletoren Zyrtare, do te bente qe akti te hynte ne fuqi me vone. Pro ketij argumenti eshte dhe fakti se vete neni 101, ne fjaline e trete te tij, parashikon se “Keto akte humbasin fuqine qe nga fillimi, ne qofte se nuk miratohen nga Kuvendi brenda 45 diteve”. Kjo tregon se akti hyn ne fyqi menjehere, duke mos e lidhur me botimin ne Fletoren Zyrtare. Nese do te shohim praktiken e KM, do te verejme se ne pjesen me te madhe, akti 10 stylus magazine

normativ shprehet se “Ky akt normativ hyn ne fuqi menjehere dhe botohet ne Fletoren Zyrtare.” Kjo gje verehet ne aktet normative te viteve te fundit. Megjithate ne praktike kam hasur edhe disa akte normative te cilet ne fund shprehen se “Ky akt normativ hyn ne fuqi menjehere, vetem pasi te jete njoftuar publikisht ne organet e informimit publik.” Gjithashtu verehen disa akte normative te cilave i jepet fuqi juridike ne nje date te mevonshme nga data e miratimit. D. Miratimi i aktit normativ me fuqine e ligjit nga Kuvendi Shqyrtimi dhe miratimi nga Kuvendi i aktit normativ me fuqine e ligjit eshte kusht vlefshmerie. Kuvendi nese do t’i jape fuqi aktit, duhet ta beje kete duke e miratuar ate me ligj. Forma e miratimit te aktit do te jete ligj ne kuptimin formal. Ne fund Kuvendi vetem sa i jep aktit formen perfundimtare te ligjit, duke miratuar materien qe akti ka ne brendesine e tij. II. Kompetenca e Gjykates Kushtetuese per te shqyrtuar aktet normative sipas nenit 131 te Kushtetutes Duke iu referuar perfundimit te mesiperm ne lidhje me llojin e normes (akti norma-

tiv me fuqine e ligjit si nje ligj material), Gjykata Kushtetuese eshte kompetete per shqyrtimin tij. Ne fund te fundit akti normativ me fuqine e ligjit perfaqeson nje ligj kuptimin material, dhe ben pjese ne rrethin e akteve te parashikuar nga neni 131 i Kushtetutes sone. Gjithashtu duke u referuar me siper, theksoj se akti normativ me fuqine e ligjit eshte ligj ne kuptim te nenit 116 te Kushtetutes. Neni 101 i Kushtetutes e lidh vlefshmerine e aktit normativ me fuqine e ligjit me miratimin ose jo te tij nga Kuvendi. Shqyrtimi nga Kuvendi nuk eshte thjesht politik, por eshte kriter kushtetues. Kuvendi ben vleresimin ne forme dhe permbajtje te normes dhe elementeve perberes te saj si dhe shprehjen e mendimit perfundimtar nga organi vleresues lidhur me aktin qe shqyrton. Ne rast se nuk plotesohet ky kusht, atehere kemi te bejme me shkeljen e ndalimit te ushtrimit te kompetencave ligjvenese nga ana e ekzekutivit. Ne rast se ekzekutivi tejkalon kompetencat e dhena nga neni 101 i Kushtetutes atehere do te diskutonim per antikushtetutshmerise, ndersa nese Kuvendi nuk do te ushtronte miratimin e aktit ose do te heshte, do te kemi


pavlefshmeri te aktit. Rasti i pare hyn ne kompetencen e Gjykates Kushtetuese. Kjo e fundit ka per funksion te shqyrtoje perputhshmerine e akteve normative me Kushtetuten dhe te beje interpretimin perfundimtar te saj. Si perfundim, mendoj se aktet normative me fuqine e ligjit jane kompetence e shqyrtimit nga Gjykata Kushtetuese, ne baze te nenit 131/a te Kushtetutes. > Kufijte e shqyrtimit te çeshtjes nga Gjykata Kushtetuese Lindin disa pyejte. Çfare do te shqyrtoje Gjykata Kushtetuese? Cila eshte hapesira e shqyrtimit te saj? Ketyre pyetjeve i eshte dhene disi pergjigje pergjate punimit, megjithate e shikoj me vend te perseris se aktet normative me fuqine e ligjit jane ligje ne kuptimin material dhe

natyrisht kane karakter normativ. Gjykata Kushtetuese, si gjykate kompetente, ne shqyrtim te aktit normativ me fuqine e ligjit duhet t’i jape pergjigje ketyre pyetjeve: -A jemi ne kushtet e nevojes dhe urgjences? -A jane keto masa me karakter te perkohshem? -A jane miratuar keto akte me fuqine e ligjit nga Kuvendi? Te tre pyetjet lidhen me vlefshmerine e aktit normativ, por dy pikat e para me teper perbejne shqyrtimin e themelit te çeshtjes ndersa pyetja e trete lidhet me anen formale te aktit. Gjate shqyrtimit te çeshtjes mbi aktin normativ me fuqine e ligjit, Gjykata Kushtetuese duhet te respektoje kufijte dhe proceduren e shqyrtimit te kushtetutshmerise se ligjeve, ne perputhje me piken “a” te nenit 131 te Kushtetutes. Sipas ketij neni “Gjykata

Kushtetuese vendos per: a) pajtueshmerine e ligjit me Kushtetuten …” Sa i perket çeshtjes se gjykimit te rasteve qe perbejne nevoje dhe urgjence, nuk eshte ne detyren e Gjykates Kushtetuese te percaktoje te gjitha rastet kur mund te konsiderohet nje situate si urgjence ose nevoje, pasi ne fund te fundit ky eshte vleresim qe duhet te behet nga organi qe ushtron dhe mban pergjegjesine politike per kete gje. Gjykata Kushtetuese mund te shqyrtoje ne kete rast aktet konkrete duke dhene rast pas rasti vleresimin e saj, nese perben nevoje ose urgjence ushtrimi i kompetences ligjvenese nga ana e qeverise. Ligji i cili miraton aktet normative, nuk permban ne vetvete asnje dispozite tjeter perveç shprehjes se miratimit te aktit.

stylus magazine 11


Keshtu qe, Kuvendi nuk ben gje tjeter veçse konverton aktin normativ me fuqine e ligjit ne ligj formal. Nese çeshtja shkon perpara Gjykates Kushtetuese, ajo nuk duhet te marre ne shqyrtim veçmas aktin e miratimit, por se bashku me aktin normativ, pasi ai nuk eshte gje tjeter veçse konfirmim i aktit normativ te nxjerre nga qeveria. Nese akti normativ i KM do te rrezohet nga Gjykata Kushtetuese, rrjedhimisht do te pushoje fuqija juridike e ligjit miratues, pasi ai nuk ka se si te qendroje pa aktin normativ. Ashtu si dhe e anasjella, ne rast se Gjykata Kushtetuese arrin ne perfundimin se miratimi i aktit normativ me fuqine e ligjit eshte bere ne kundershtim me Kushtetuten, atehere edhe akti normativ nuk mund te jete i vlefshem pasi eshte miratuar ne kundershtim me kerkesat kushtetuese. Pra, keto akte nuk mund te mendohen si te shkeputur nga njeri tjetri, pasi ne fund te fundit ato dalin per te njejtin qellim dhe kushtezojne vlefshmerine e tyre. Ne praktiken e vendit tone jane te shumta rastet ku KM ka perdorur kompetencen e jashtezakonshme per nxjerrjen e akteve normative me fuqine e ligjit. Shumica e tyre jane miratuar nga Kuvendi, 12 stylus magazine

megjithate nuk kane munguar rastet kur Kuvendi ka rrefuzuar miratimin e tyre. I tille eshte rrefuzimi per miratim i Aktit Normativ Nr. 4, date 13.12.2005 “Per nje shtese ne Ligjin Nr. 8405, sate 17.09.1998 “Per Urbanistiken”, i cili nuk u miratua nga Kuvendi brenda afatit kushtetues 45 dite. Ky akt eshte bere objekt gjykimi edhe nga Gjykata Kushtetuese, e cila e ne dispozitiv eshte shprehur per konstatimin e pafuqisë juridike të aktit normativ nr. 4, datë 13.12.2005. Mendoj se Gjykata Kushtetuese ka vepruar drejt pasi ne kete rast akti normativ e ka humbur vete fuqine juridike, pasi nuk eshte miratuar nga Kuvendi. Akti eshte absolutisht i pavlefshem, dhe si i tille pavlefshmeria ne kete rast mund vetem te konstatohet. > Perfundime Akti normativ me fuqine e ligjit eshte nje akt juridik qe permban norma te pergjithshme me karakter abstrakt dhe qe rregullon marredhenie te cilat per arsye te kushteve dhe rrethanave nuk mund te rregullohen me ligj. Ai eshte nje ligj ne kuptimin material, por qe ka te njejten fuqi juridike si ligji ne kuptimin formal. Akti normativ me fuqine e ligjit qendron perkrah ligjit formal ne hirearkine e normave juridike.

Kjo kompetence e jashtezakonshme e KM nuk e vendos ate mbi Kuvendin per nxjerrjen e ligjeve, as nuk e zevendeson e as e sposton ate nga ushtrimi i detyres se tij ligjvenese. Ajo nuk cenon parimin kushtetues te ndarjes se pushteteve. Burimet 1- Neni 101 i Kushtetutes se RSH. 2- Perkufizim nga Dr. Arta Vorpsi E drejta kushtetuese e krahasuar, Leksione per kursin e studimeve master. 3- Neni 116 i Kushtetutes 4- Sokol Sadushi – E drejta Administrative 2, Botimi i Trete i Ripunuar, Tirane 2005. 5- Vendimi nr. 24, date 10.11.2006 i Gjykates Kushtetuese 6- Neni 117/1 i Kodit te Procedurave Administrative 7- Vendimi nr. 24, date 10.11.2006 i Gjykates Kushtetuese 8- Mjetet e njoftimit mund te jene te ndryshme, si me ane te medias se shkruar apo asaj vizuale, ose me ane te shpalljes 9- Akti Normativ Nr. 5, Date 6.10.2000, PER NJE SHTESE NE LIGJIN NR.7928, DATE 27.4.1995, “PER TATIMIN MBI VLEREN E SHTUAR” 10- Akti Normativ Nr.101, Date 5.3.1999, PER DISA SHTESA DHE NDRYSHIME NE LIGJIN NR.8449, DATE 27.01.1999 “ PER KODIN DOGANOR TE REPUBLIKES SE SHQIPERISE” 11- Neni 124/1 I Kushtetutes RSH.


Disa nga ligjet me te cuditshme ne te gjithe boten: Gjate viteve kam degjuar disa forma ligjesh te cuditshme nga e gjithe bota. Disa prej ketyre te ashtuquajtura “ ligjet ” jane kaq ekstreme saqe duhet ti supozoj sikur jane fallso ose te vjetra, qe kane nje kuptim te vogel ne shekullin 21. Me poshte po ju veme ne njohje me disa prej ketyre ligjeve te cuditshme nga e gjithe bota: -Ne Angli eshte akt tradhetie te vendosesh mretereshene e Anglise kokeposhte ne pullen postare. -Ne Lancashire, personi i cili nxit qenin te lehe ne plazh ndalohet nga nje polic i thjeshte. -Te gjithe meshkujt mbi moshen 14 vjec, duhet te kryejne dy ore ne dite praktike me shigjeta. -Ne New York, eshte e ligjshme te vrasesh nje skocez brenda nje qyteti antic ne kufi, por vetem nese ai eshte duke mbajtur nje shigjete dhe nje hark. -Nese nje baleen e vdekur eshte gjetur ne bregdetin britanik , koka eshte ligjerisht prone e Mbretit, ndersa pjesa tjeter I takon mbretereshes, t’I perdori kockat per korse. -Ne Britani, ne 1888, nese jeni duke levizur me biciklete, ligjerisht ju duhet t’I bini ziles vazhdimisht. -Ne Londer eshte e paligjshme t’i gjuash qenit me thuper, por mund te perdoresh nje sulm me pluhur, si piperin ne xhaketen tuaj ose mund te perdoresh kamer trekendesh ne park. -Ne Londer dhuna ne familje eshte e ligjshme, kur eshte para ores 9-te te mbremjes dhe kur nuk shqeteson komshinjte. -Ne Londer, ne shekullin 19-te ishte e paligjshme te beje rolin e nje pensioner nga Chelsea, denimi ishte me vdekje. -Ne Angli ne 1837, nese nje burre puthte nje grua kunder vullnetit te saj , ligjerisht ajo kishte ted rejten e gjuajtjes se tij ne hunde. -Ne Arizona gjuetia e deveve eshte kunder ligjit. -Kalifornia e Veriut e ka bere te paligjshme te betuarit perpara njerezve te vdekur. -Gjyqtari J.h.Logan nga Kalifornia, krijoi Loganberry duke kultivuar nje mjeder me nje manaferre te eger. -Ne Kaliforni ne 1986, gjyqtari “Samuel mbret” u inatos shume me anetaret e jurise te cilet kishin munguar ne nje ceshte , shkaku shiu masiv. Ne kete ceshtje ai deklaroi: “Shiu do te pushoj deri te marten dhe Kalifornia do te vuaje 5 vjet problemin e thatesires, pas 5 vitesh ne 1991, nje gjyqtar tjeter pothuajse I njejte deklaroi “ shiu do te bjere ne Kaliforni me ardhjen e shkurtit deri ne date 27.” Ne po te njejten dite Kalifornia ka vuajtur renien e rende te shiut ne keto 10 vjet. stylus magazine 13


T

regu i sigurimeve shoqerore në Shqipëri mund të quhet një treg relativisht i ri .Ndonëse fillimet historike të sigurimeve në Shqiperi i gjejmë në fillimet e shtetit shqiptar në vitet 1920-1930,me futjen e disa kompanive të huaja qe ofronin produkte të sigurimeve,pas Luftës së Dytë Botërore në sistemin e ekonomisë së centralizuar që u vendos në Shqipëri,aktiviteti sigurues ishte pothuajse inekzistentë. Shteti ishte ai që siguronte gjithçka,nuk ekzistonte prona private dhe praktikisht nuk ishte e nevojshme të siguroheshe.Të vetmet forma të sigurimeve ishin sigurimet shoqërore dhe shëndetessore,të detyrueshme sipas sistemit bazë shtetëror. Në vitin 1991,me vendosjen e sistemit të ri të ekonomisë së tregut,rishfaqjen e pronës private dhe me kalimin ne një sistem

demoklratikë,ishte më se e kuptueshme nevoja për të patur një aktivitetë sigurues. Keshtu në këtë vit u krijua kompania e parë shqiptare e sigurimeve INSIG(Instituti i Sigurimeve) nga reforma që ndahu institutin ekzistues të Arkeave të Kursimit dhe Sigurimeve në dy institucione të reja.Për disa vjet kjo kompani operoi në pozicione monopoli në treg,deri ne shfaqen e kompanive të para private në vitin 1999. Dekatën e fundit tregu i sigurimeve ka marrë një zhvillim të kosiderushëm me futjen në treg të disa kompanive të tjera dhe së fundmi me hyrjen në treg të disa kompanive të huaja nëpërmjet blerjes së aksioneve në kompanitë shqiptare. Tregu i sigurimeve në Shqipëri rregullohet në bazë të ligjit nr.9267 “Per Sigurimet” të vitit 2004.

Fatjola Halilaj Avokate

Zhvillimi i pensioneve private në Shqiperi Zhvillimi i tregut të pensioneve private. Pak zhvillime ka në tregun privat të pensioneve suplementare. Kështu, niveli është ende i ulët vetëm 32.1 milion lekë kontribute dhe një numër i ulët, rreth 2800 kontribues. Tregu është i ndarë në mes tre kompanive, ku pjesën më të madhe e ka IAPPSH me rreth 80 % të kontributeve, Sigma IPP rreth 11.6 % dhe pjesën tjetër kapital. Ndërsa po t’i shohim nga numri i kontribuesve IAPPSSH ka rreth 47.5 %, pastaj SIGMA IPP rreth 30 për qind dhe kapital

14 stylus magazine

rreth 22 %. Kuptohet duke qenë nivel i ulët dhe treg i ri, nuk bëhet fjalë për pagesa të pensioneve ende, pasi jemi akoma vetëm në vitin e dytë të aktivitetit. Janë disa faktorë që ndikojnë në zhvillimin e ulët të tregut: - Mangësitë e shumta të kuadrit ligjor rregullator në zhvillimin e tregut të pensioneve private suplementare. Ndonëse ligji është është ndryshuar disa herë, përsëri ende jemi larg një


tregu të mirërregulluar. -Mungesën e eksperiencës nga pikpamja manaxheriale. - Mungesë e kulturës dhe njohurive të publikut rreth kontributeve vullnetare dhe pensioneve. - Niveli i ulët i të ardhurave për frymë të popullsisë. - Niveli i lartë i informalitetit të ekonomisë (ka ende probleme të mëdha me pagesën e sigurimeve shoqërore të detyrueshme, jo më të flitet për pensione private suplementare). - Niveli i besimit të publikut dhe mungesa e eksperiencave të mëparshme në investime afatgjata të këtij niveli. Kompanitë ofrojnë aktualisht disa lloje produktesh, si pension pleqërie, pensione të parakohshme, pensione familjare të lidhura me sigurimin e jetës, etj. Janë dy kategoritë e klientëve të këtyre kompanive: individët dhe punëdhënësit. Individët janë të interesuar të sigurojnë përfitime pensioni individuale, ndërsa për punëdhënësit është një formë shpërblimi për punonjësit dhe mënyrë për t’i mbajtur ata për një periudhë afatgjatë. Nga pikpamja e kanaleve të shitjes dhe marketingut jemi ende në nivele elementare, nuk mund të flitet për agjentë apo kanale komunikimi me publikun, dhe prezenca e këtyre kompanive në media është e ulët. Si përfundim mund të themi që ky është një treg

Një nga dukuritë që vihet re qartë në tregun e sigurimeve në Shqipëri është fakti se ai mbështetet fuqimisht në sigurimet e detyrueshme, kryesisht në sigurimet e detyrueshme motorike. Madje dhe një pjesë e mirë e sigurimeve vullnetare, janë në fakt “pothuajse të detyrueshme”, në kuptimin që nuk janë të siguruarit iniciatorë të procesit që çon në nënshkrimin e një kontrate sigurimi, por një palë e tretë. Kështu ndodh në sigurimin e jetës për sigurimin e jetës së debitorit në rastet e marrjes së kredive. Po ashtu në sigurimin e pronave të lëna në hipotekë për të marrë kredi. Gjithashtu sigurimi i ofertave/garancive, sigurimi i shëndetit në udhëtim (një policë që shitet më shumë për faktin se kërkohet në procedurat për vizë të ambasadave), apo raste të tjera të sigurimeve.

që pritet të ketë shpërthimin e vet pas disa vitesh.

rime nga ngjarje që mund të shkaktojnë probleme të mëdha dhe dëme të mëdha ekonomike dhe sociale. Në fakt shkaqet për të cilat shteti mund të detyrojë sigurimin për objekte apo ngjarje të caktuara mund të jenë: - Dëmet e mëdha që mund të shkaktohen në raste të ndodhjes së ngjarjeve.

4. Problematika dhe risqet e tregut të sigurimeve dhe tregut të pensioneve private 4.1. Sigurime të detyrueshme apo sigurime vullnetare.

Pyetja që shtrohet është, si mundet që të arrijmë në një nivel më të lartë të aktivitetit të sigurimeve: duke stimuluar sigurimet vullnetare apo duke rritur numrin e sigurimeve të detyrueshme? Sigurimet e detyrueshme janë lloje sigurimesh që përcaktohen me ligj nga shteti. Si të tilla ato janë subjekt i kontrollit të autoriteteve shtetërore. Për shembull, kontrollin për pajisjen me sigurimin e detyrueshëm për automjetet e kontrollon policia rrugore. Duke qenë të tilla janë përgjithësisht sigurime masive, ose sigu-

stylus magazine 15


P.sh. në rastet e shtëpive. Ka vende që e kanë të detyrueshme sigurimin e shtëpive nga zjarri dhe shkaqet natyrore. Në këtë rast, shteti e ka të pamundur të menaxhojë një situatë katastrofe, ndërkohë që kompanitë e sigurimit, nëpërmjet aktivitetit risigurues, mund ta transferojnë riskun. - Shmangien e konflikteve sociale. Ky është rasti tipik i siguracionit të përgjegjësive ndaj palëve të treta në sigurimin e automjeteve. Për të shmangur problemet e zgjidhjeve “individuale” të dëmshpërblimit në rastet e aksidentit, ndërhyhet me anë të siguracionit të detyrueshëm. - Stimulimi i tregut të sigurimeve, nëpërmjet kanalizimit të fondeve nga sigurimet e detyrueshme. Një ekonomi e fortë ka përgjithësisht një industri sigurimesh të fortë, dhe mund të themi se është kusht që një ekonomi të zhvillohet, që të ketë një sektor

cili ndikon në reduktimin e riskut në përgjithësi në ekonomi. - Përfitimet që merr ekonomia nga aplikimi i sigurimeve janë: - Dëmshpërblimi i humbjeve, lejon individët dhe bizneset të ruajnë pozicionet e tyre financiare, duke mos cënuar konsumin për individët dhe investimet për biznesin. - Reduktimi i pasigurisë dhe frikës. Kjo është e vërtetë si para ngjarjes që shkakton dëm ashtu dhe pas ngjarjes. Në tërësi, sigurimi ul riskun dhe kjo nxit gjithashtu zhvillimin. - Burime investimi të fondeve- kompanitë ë sigurimeve janë ndërmjetës të mirëfilltë financiarë, që transferojnë jo vetëm risqet, por edhe fondet tek ata që kanë kërkesë për fonde. Thuhet se sigurimet janë një formë e detyruar kursimi. - Parandalimi i humbjeve – kompanitë e sigurimit janë

të sigurimeve të zhvilluar, i

përgjithësisht mjaft aktive në

PENSIONET 16 stylus magazine

marrjen e masave që parandalojnë humbjet e mundshme. Kështu ato investojnë në sigurinë e rrugëve, në mbrojtjen kundër zjarrit, mbrojtjen kundër vjedhjes së automjeteve apo vjedhjeve në përgjithësi, parandalimin e aksidenteve në punë, etj. - Rritje e kreditimit - sigurimi shton mundësinë për të marrë kredi, pasi shton besueshmërinë e individit dhe sigurinë e të ardhurave të tij. - Në Shqiprëi aktualisht mendoj se ka vend për përmirësimin e kuadrit ligjor për shtimin e llojeve të aktivitetit sigurues të detyrueshëm, ose të paktën për krijimin e rrethanave të tilla që të favorizojnë sigurimin në situata të caktuara. Disa nga aktivitetet ku mund të aplikohen sigurime të detyrueshme(7), janë: - Shitja e karburanteve me shumicë dhe pakicë (sigurimi kriter për dhënien e liçencës)


SHTETI - Ndërtimi (sigurimi i projekteve mund të jetë kriter për lejet e ndërtimit). - Sigurimet në fushën e bujqësisë, të lidhura me sub-

- Niveli i ulët i të ardhurave për frymë – është e paimagjinueshme të mendosh që një familje me të ardhura modeste të ketë mundësi të

komunitet. - Niveli aktual i shërbimit të kompanive të sigurimeve. Niveli i ulët i pagimit të dëmeve dhe problemet që ka

vencionimin e mundshëm. - Produktet e sigurimit në turizëm (sigurimi i përgjegjësisë së operatorëve turistikë). - Sigurimi i konçesioneve – sigurimi i kontratës konçesionare. - Sigurimi i jetës së punonjësve në profesione të caktuara, të cilësuara si me vështirësi të lartë. Lidhur me sigurimet vullnetare problemi është pak më i ndërlikuar. Faktorët që sti-

sigurojë jetën, pronën apo përgjegjësinë. Gjithashtu deri diku kjo vlen për bizneset, dihet që në Shqipëri shumica e bizneseve janë të vogla, madje shpesh familjare, dhe sigurimi i pronës apo aktivitetit të biznesit nga ndërprerja është shpesh luks për fitimet e tyre modeste. - Mentaliteti dhe kultura e jetesës – sigurimet janë një aktivitet relativisht i ri në Shqipëri dhe mentaliteti i pu-

ky process e largojnë publikun nga blerja e produkteve të sigurimeve. - Mangësi në ligjet dhe problemet në sistemin e drejtësisë. Kjo sidomos në rastet e sigurimit të përgjegjësive dhe pronës. Zgjidhjet e konflikteve civile nga ana e sistemit gjyqësor si dhe ekzekutimi i vendimeve lënë për të dëshiruar. Sistemi i marketimit të produkteve të sigurimeve. E

mulojnë ose efektivisht pengojnë sigurimin vullnetar janë disi më vështirë të kontrollohen apo stimulohen. Nga ana e AMF është duke u punuar një projektligj për aplikimin e sigurimeve në këto aktivitete si kriter për liçenësim.

blikut për transferimin e riskut dhe sigurimin është ende në nivele të ulta. Perceptimi publik për sigurimet është gati i barasvlershëm me atë të një takse të detyruar për t’u paguar. Kjo vjen si pasojë e disa faktorëve: -Perceptimi për riskun dhe pasigurinë. - Mungesë përgjegjësie në çështjet civile dhe jetesën në

thënë thjesht, kompanitë e sigurimeve ende nuk janë aq prezente në kanalet e marketimit, promovimit dhe shitjes së produkteve të tyre. Ndërsa shitjet janë përqendruar në sistemin e agjentëve eskluzivë, shpesh këta agjentë nuk janë në gjendje të promovojnë dhe shesin produktet e kompanisë, pasi nuk kanë as

Disa prej tyre që ndikojnë në Shqipëri janë:

stylus magazine 17


kualifikimin minimal përkatës. Sigurimet vullnetare janë përgjithësisht të përqendruara në departamentet e kompanisë. Megjithatë vihet re një përmirësim i kësaj situate dhe premisat në vijim janë për një rritje të nivelit të sigurimeve vullnetare. Këtu ka ndikuar si fakti që kompanitë e sigurimeve kanë tashmë një pozicion të konsoliduar financiar, tregu i sigurimeve të detyrueshme është deri diku “I ngopur” dhe konkurrenca e fortë, si dhe futja në treg e kompanive të huaja me eksperiencë e praktika të zhvilluara në këtë fushë. Veçanërisht një fushë që ia vlen të eksplorohet është ajo e sigurimeve të jetës, me ofrimin e produkteve alternative që kombinojnë sigurimin e jetës me investimet. Përfundimisht mund të themi se varësia e tregut të sigurimeve nga sigurimi i detyruar motorik mund të ulet në vitet në vijim si efekt i kombinuar i shtimit të llojeve të sigurimeve të detyrueshme dhe fokusimit gjithnjë e më tepër të kompanive të sigurimeve në sigurimet vullnetare. 4.2. Risqet me të cilat ndeshen kompanitë e sigurimeve 18 stylus magazine

Kompanitë e sigurimit janë ndërmarrje të specializuara në menaxhimin dhe transferimin e risqeve, por ndërkohë dhe ato vetë, duke qenë biznese, janë të ekspozuara nga disa risqe të mundshme. Kompanitë duhet të bëjnë kujdes lidhur me menaxhimin e këtyre risqeve dhe parandalimin e humbjeve të mundshme. Disa nga risqet kryesore me të cilat ndeshen kompanitë e sigurimit në Shqipëri janë: Risku i paaftësisë paguese- ky risk, që mund të jetë fatal për kompaninë, ka të bëjë me faktin që kompania mund të mos jetë në gjendje të paguajë detyrimet e saj. Kjo mund të ndodhë nëse kompania ka një nivel të ulët të të ardhurave (primeve) dhe nivel të lartë të shpenzimeve (dëmeve dhe shpenzimeve operative) dhe rezulton me humbje të vazhdueshme të cilat nuk mund t’i mbulojë me kapitalin e saj. Në përgjithësi kjo tregohet nga një raport tepër i lartë i kombinuar(8) si dhe nga një raport i ulët i kapitalit dhe sidomos i aftësisë paguese. Në tregun shqiptar, kompanitë e sigurimeve kanë në përgjithësi raporte të kombinuar të mira, nivel shumë të lartë të mjaftueshmërisë së kapitalit dhe aftësisë pa-

guese, megjithatë ka një problem. Raporti i kombinuar vërtet është brenda parametrave, por përbërësit e tij (raporti dëme/prime dhe raporti i shpenzimeve) janë në kahe të kundërta ku duhet të ishin. Në nivel afatgjatë kjo përbën një risk potencial, pasi duke pasur një nivel të lartë të shpenzimeve, në momentin që kompania do të ketë një përkeqësim të raportit dëme/prime, do të vihet në vështirësi. Kështu që është e nevojshme që kompanitë të mbrohen nga kjo, ose nëpërmjet kapitalit, ose duke reduktuar nivelin e shpenzimeve. Risku i përqendrimit-ka të bëjë me grumbullimin e një klase të aktiveve mbi një nivel të caktuar. Ky risk është objekt dhe i kontrollit nga autoriteti i mbikqyrjes. Kështu përqendrimi shumë i lartë i investimeve në një lloj të caktuar (ose i vetë investimeve në total), apo fokusimi vetëm në një lloj police sigurimi, apo niveli tepër i lartë i provigjioneve, janë raste të këtij risku. Ky lloj risku shmanget nëpërmjet diversifikimit të portofolit të kompanive të sigurimit dhe nivelit të mjaftueshëm të kapitalit. Kompanitë shqiptare preken nga ky risk për dy arsye:


- Së pari, sepse portofoli i tyre i investimeve, është pak i diversifikuar. Statistikat tregojnë që rreth gjysma e aseteve të kompanive të sigurimit janë në formën e depozitave në bankë, ndërkohë që rreth një e katërta janë investuar në letra me vlerë të qeverisë. Në kushtet e një krize financiare që mund të prekte sistemin banker, kjo do të kishte efekte të menjëhershme në tregun e sigurimeve. - Së dyti, duke qenë një treg i mbështetur fuqimisht tek sigurimet e detyrueshme, ekziston risku për ato kompani që janë më fort të varura nga këto lloj sigurimesh, sidomos kompanitë e vogla, që në rastet e shtimit të konkurencës, të një “lufte çmimesh”, të hasnin vështirësi pasi do të kishin një rënie të të ardhurave. Risku i likuiditetit-ka të bëjë me bllokimin e fondeve të mëdha në investime të cilat mund të duhen kohë të maturohen, nëse kompanisë do t’i duheshin shuma të mëdha parash në kohë të shkurtër. Kompanitë e sigurimeve janë të detyruara të kenë një system të menaxhimit të likuiditetit, duke mbajtur rezerva të mjaftueshme për raste të emergjencës. Në Shqipëri ky risk është për-

gjithësisht i menaxhueshëm pasi kompanitë kanë shuma të mëdha të depozituara në banka dhe niveli i likuiditetit monitorohet vazhdimisht. (8)Raporti i kombinuar krahason demet e papaguara+shpenzimet operative te kompanise me primot neto.) Risku i normës së interesit- lidhet me faktin e humbjeve potenciale nga ndryshimi i normave të interesit. Pjesën më të madhe të aseteve të kompanive të sigurimit e zë portofoli i investimeve, dhe në Shqipëri investimet kanë formën e depozitave ose investimit në letra me vlerë shtetërore, që janë me të ardhura fikse dhe ndikohen nga normat e interesit. Ky lloj risku menaxhohet nëpërmjet diversifikimit të investimeve, ndonëse siç dihet, në Shqipëri mundësitë për investime në alternative të tjera janë të kufizuara dhe risku potencial nga norma e interesit është mjaft present. Risku i kreditit-ka të bejë me riskun që buron nga huatë/borxhet që kompania e sigurimit jep në formën e investimit. Ky risk vlerësohet përgjithësisht i ulët për kompanitë shqiptare, duke

qenë se investimet në përgjithësi vlerësohen me nivele të mira sigurie, pasi sistemi bankar paraqitet në gjendje të mirë dhe pjesa tjetër është e investuar në letra me vlerë shtetërore. Siç e thamë, tregu i pensioneve private suplementare është një treg në fillimet e veta në Shqipëri. Si i tillë ai shfaq ende një potencial të paeksploruar nga kompanitë prezente në treg. Më poshtë po vlerësojmë disa nga mundësitë që ofron tregu dhe pse në të ardhmen pritet një zhvillim më i shpejtë i tij. Pak aktorë në treg. Eshtë një avantazh i konsiderueshëm fakti që ka pak kompani prezente në treg. Barrierat për futjen e konkurentëve të rinj nuk janë të papërfillshme. Pikë së pari, legjislacioni aktual ka një kufizim të fuqishëm lidhur me futjen e punëdhënësve në treg, nëpërmjet krijimit të planeve të pensionit për punonjësit e tyre. Kërkesat minimale për numrin e punonjësve (9) janë një pengesë e fortë. Mendoj se kjo duhet riparë. Në Shqipëri ka kompani të fuqishme të cilat mund të ishin të interesuara për këtë lloj stylus magazine 19


aktiviteti, por janë të detyruara të veprojnë me IPP ekzistuese. Futja e kompanive në këtë lloj tregu do të ishte positive jo vetëm për kompanitë (mundësi gjenerimi të ardhurash shtesë nga investimet), por edhe për vetë ekonominë, pasi është një aktivitet që stimulon kursimin dhe investimet. Sistemi bazë në krizë. Sistemi aktual i sigurimeve shoqërore, funksionon me sistemin PAYG (Pay as you go), dhe has në vështirësi të mëdha financiare. Prej vitesh sistemi është në krizë dhe me defiçit i cili mbulohet çdo vit nga buxheti i shtetit. Tranzicioni dhe papunësia, ekonomia informale, puna në të zezë dhe inefiçenca e strukturave shtetërore për ta kontrolluar kanë çuar në këtë situatë. Në këto kushte shteti e ka shumë të vështirë të ofrojë kushte të mira për punonjësit që sigurohen, dhe kjo i shtyn më tej individët të kërkojnë sigurimin e detyrueshëm nga punëdhënësit e tyre. Nga kjo mund të përfitojë tregu privat i pensioneve, i cili duke ofruar ndjeshëm kushte më të mira, mund të tërheqë një pjesë të personave me të ardhura më të larta. Të ardhurat nga emigrantët. Shqipëria është një vend ku të ardhurat nga emigrantët luajnë një rol të madh në zhvillimin e ekonomisë. Por e rëndësishme është që këto të ardhura, të cilat duhet thënë se nga viti në vit vijnë në rënie, të mos kalojnë për konsum, por të investohen. Një formë mjaft e mirë investimi në këtë pikë janë fondet private të pensioneve, të cilat i garantojnë emigrantit një të ardhur ekstra në momentet kur nuk do të jetë në gjendje të gjenerojë më të ardhura. (9)sipas ligjit aktual,nje punedhenes mund te krijoj nje IIP kur ka jo me pak se 500 punonjes.ose ne rastet e bashkimit te disa pundhenesve,secili te kete jo me pak se 100.) Po t’i shtojmë kësaj faktin që emigrantët kanë shumë vite shkëputje nga sistemi bazë i sigurimeve shoqërore, nëse duan të marrin një pension në Shqipëri, ju kushton shumë më tepër ta marrin atë nëpërmjet kontributeve vullnetare në skemën shtetërore, ku në fund të fundit dhe përfitimi është shumë më i ulët se në skemat private. Rritja e numrit të individëve me të ardhura të mjaftueshme për një skemë pensioni privat Kuptohet që jo çdo individ do të ishte i gatshëm të merrte pjesë në një skemë të tillë. Optimalja do të ishin individët rreth të dyzetave, me të ardhura mesatare ose të larta. Të ardhurat janë në një lidhje të tillë me moshën, që përgjithësisht mbas moshës 50 vjeç vijnë në rënie. Ky numër nuk është shumë i lartë në Shqipëri. Mosha mesatare në Shqipëri është ende e ulët dhe numri i personave me të ardhura mesatare ose të larta nuk është i madh, ndonëse vjen në rritje. Por, situata pritet të ndryshojë pas disa vjetësh, kur të ardhurat mesatare për frymë pritet të rriten, ndërkohë që vjen në rritje dhe mosha mesatare e punonjësve. Disa nga mënyrat për të tërhequr kontribues në IPP mund të jenë: * Informimi dhe publikimi i materialeve edukuese, organizimi i aktiviteteve dhe fushatave publicitare 20 stylus magazine


lidhur me përfitimet nga IPP. Kryesorja është të ndryshohet mentaliteti i publikut lidhur me pensionin, kontributet dhe sigurimin e të ardhurave në moshën e tretë. * Tërheqja e punëdhënësve në këtë aktivitet. Lidhja me punëdhënësit mund të jetë një formë shumë e mirë për IPP për të tërhequr klientelën, pasi është një aktivitet me përfitim të ndërsjelltë. *Përmirësimi i kuadrit ligjor dhe rregullativ në këtë fushë dhe mundësisht nxitja fiskale që mund të aplikohet për kontributet për pensionet private. Avantazhet që do të kishte ekonomia nga zhvillimi I IPP do të ishin: * Stimulimi i kursimeve dhe investimit nëpërmjet akumulimit të fondeve të mëdha të

disponueshme për t’u investuar. * Përmirësim i sistemit të shpërndarjes së të ardhurave. * Zbutje e problemeve sociale të moshës së tretë. * Përmirësimi i tregut të punës dhe i marrëdhënieve punëdhënës-punëmarrës. Konkluzione dhe rekomandime. Në këtë punim u paraqit një panoramë e tregut të pensioneve private në Shqiperi. Konkluzionet që mund te nxjerrim janë : - Tregu i sigurimeve në Shqiperi paraqitet me një stabilitet të kënaqshëm dhe një rritje të mirë. - Tregu vazhdon të dominohet nga sigurimet e detyrueshme,sigurime

motorike TPL, kartoni jeshil,ndonëse pesha e sigurimeve vullnetare ka ardhur në rritje. - Peshën kryesore në treg e zënë sigurimet e jojetës,sigurimet e jetës kanë ende një peshë shumë të ulët. - Kompanitë e sigurimeve kanë rritur penetrimin e tyre në klasat e ndryshme të sigurimeve,duke shtuar numrin e produkteve dhe duke krijuar një farë pozicionimi në treg. - Kanalet e markatimit të produkteve që përdoren janë ai me agjentë eskluzivë dhe shitja direkte. - Risigurimi i kompanive ka ardhur në rritje,duke transferuar kështu një pjesë të riskut. - Problematika në tregun e sigurimeve mbeten raporti i ulët dëme /prime dhe raporti i lartë i shpenzimeve.Kjo mund të pëebëjë një risk pontecial në vijim,prandaj kompanitë duhet të tentojnë ti sjellin këto raporte në vlerat optimale. - Gjithashtu tregu karakterizohet nga një nivel mjaft i lartë i aftësisë paguse,kapitalit dhe

stylus magazine 21


E drejta për jeten për një person të paditur është e veshtire dhe teper e pakuptueshme1. `E drejta per jeten eshte padyshim e drejta me e rendesishme njerezore,nga gezimi i se ciles burojne dhe nje sere te drejtash te tjera themelore te ndervarura.Ajo perben nje te drejte te paderogueshme,te pandashme te patjetersueshme e lidhur ngushte me qenien njerezore. E drejta për jeten është e lidhur thelbesisht me një kapacitet të qenies për të mbajtur preferencat,të cilat jane të

lidhura thelbesisht me një kapacitet të qenies se të ndjerit dhimbje dhe vetplotesim2. Pa gezimin e te drejtes per te jetuar nuk do te kishin kuptim te drejtat e tjera.E drejta per te jetuar eshte e vetmja e drejte e parashikuar ne KEDNJ ku gjykata mund te investohet edhe nga te afermit e viktimes.Ky perben nje dallim te rendesishem nga te drejtat e tjera. Per shkak te rendesises se saj te padiskutueshme e drejta per jeten gezon nje mbrojtje te posacme nga mekanizmat dhe instrumentat kombetare dhe nderkombetare.

E drejta për të jetuar, dispozitat e KEDNJ MA.Ilma BICI Ph.,D Candidate

22 stylus magazine


Nje sere traktatesh nderkombetare kane sanksionuar te drejten per te jetuar si Deklarata Universale e te Drejtave te Njeriut. “Kushdo ka te drejten e jetes, lirise dhe sigurise”. Gjithashtu neni 6 i Paktit Nderkombetar mbi te Drejtat Civile dhe Politike,neni 4 i Kartes Afrikane te Drejtave te Njeriut dhe Popujve. Ne fushen e mbrojtjes se ketyre te drejtave,nje instrument me shume rendesi eshte edhe Konventa Europiane e Te Drejtave te Njeriut e cila eshte nenshkruar ne Rome ne 04.11.1950 dhe ka hyre ne fuqi ne 03.09.1953. Kjo Konvente nuk eshte thjesht nje katalog deklarativ te drejtash.Qe ne kohen kur Keshilli i Europes ishte ende ne hapat e pare te krijimit te tij Komiteti i Ceshtjeve Ligjore dhe Administrative paraqiti Raportin Teitgen ku sipas të cilit del e qarte se karakteristike kryesore e konventes nuk eshte gama e te drejtave qe permbledh te cilat jane te drejta universale te parashikuara dhe ne akte te te tjere nderkombetare por aspekti i ‘imponimit” ndaj shteteve anetare te detyrimeve negative dhe pozitive ne favor te mbrojtjes se te drejtave te njeriut,pasi ne baze te Koventes shkelja e te drejtave te njeriut eshte gjithmone ceshtje nderkombetare.

Mbrojtja qe KEDNJ siguron per te drejtat e njohura nga ajo, perfshire ketu te drejten e jetes shihet ne dy kendveshtrime: 1. Mbrojtje vertikale Ne lidhje me mbrojtjen vertikale duhet te theksojme se shteti eshte pergjegjes per veprimtarine e gjithe mekanizmave dhe organeve te tij. Per rrjedhoje ai ka detyrimin qe te garantoje te drejten e jetes se cdo personi gjate nderhyrjeve te ndryshme te organeve te tij. Pra, ne cdo moment kur nje individ ndodhet nen kujdesin e shtetit (te nje prej organeve te tij), shtetit i lind detyrimi te garantoje mbrojtjen e te drejtave dhe lirive te ketij personi, perfshire ketu edhe te drejten e jetes. Pavaresisht nga periudha kohore qe individi kalon nen kujdesin e shtetit (vuajtja e nje denimi ne burg, shtrimi ne spital, kryerja e nje detyre me sherbim, etj), shteti ka detyrimin te siguroje dhe garantoje te drejten e jetes se ketij personi, pavaresisht nese ekziston apo jo dokumentacioni se ky individ ka qene ne mbikqyrjen e shtetit para apo pas zhdukjes se tij. 2. Mbrojtja horizontale Pavaresisht se eshte e pamundur qe shteti te

stylus magazine 23


parashikoje ne cdo moment sjelljet shoqerore, apo individuale ne rrethana te ndryshme, ai ka detyrimin te parashikoje si shkelje penale sjellje te nje rrezikshmerie te caktuar shoqerore, te cilat cenojne jeten e personit, duke vendosur edhe sanksionet perkatese. Ky detyrim i shtetit vlen jo vetem per sanksionimin e ketyre veprave penale ne legjislacionin material, por edhe ne parashikimin ne legjislacionin procedural te shtetit, se si keto cenime te jete do te hetohen, gjykohen dhe se si do te ekzekutohen denimet perkates, te dhena ne perfundim te gjykimeve. Hetimi, gjykimi dhe denimi i autoreve te veprave penale duhet te jete real, efektiv, ne proporcion me shkeljen e kryer dhe te sherbeje per realizimin e parandalimit te posacem e te per-

gjithshem te ketyre veprave. Cdo shtet europian qe ka ratifikuar KEDNJ ka detyrimin qe legjislacionin e tij material dhe ate procedurial t’i pershtase me parashikimet e KEDNJ. Legjislacioni penal shqiptar i ka parashikuar veprat penale kunder jetes ne Kreun II te Kodit Penal (nenet 79-90). Eshte e qarte se vetem ngritja e ketyre shkeljeve ne nivelin e vepres penale dhe parashikimi i sanksioneve ne lidhje me to nuk eshte e mjaftueshme per te parandaluar cenimin e se drejtes se jetes. Shteti ne cdo rast ka mundesi per te kontrolluar dhe parandaluar situatat kur paraqitet nje rrezik real dhe i drejtperdrejte kunder nje apo disa individeve. Ne cdo rast, ky rrezik duhet te jete i njohur nga organet shteterore, te cilat duhet te marrin masat e nevojshme operative per ta shmangur ate. Megjithate, mundesia e ardhjes se pasojave dhe masat e marra (apo qe duheshin marre) prej organeve shtetorore, do te vleresohen rast pas rasti, pasi menyra e sjelljes se njerezve, apo mundesia e shkaktimit te vdekjes si rezultat i veprimeve te rrethanave te tjera, nuk mund te parashikohet ne te gjitha raste. Nese do te pranonim te kunderten, do ta vendosnim shtetin perpara nje pamundesie reale per mbrojtjen efektive

24 stylus magazine


te se drejtes se jetes ne praktike. Nje rast i parashikuar nga legjislacioni shqiptar eshte, Ligji Nr.9205, date 15.03.2004 “Per mbrojtjen e deshmitareve dhe bashkepunetoreve te drejtesise,” i cili parashikon si “gjendje rreziku” gjendjen aktuale, konkrete dhe serioze, per shkak te se ciles personit te mbrojtur i rrezikohet jeta, shendeti, te drejtat dhe lirite themelore, te parashikuara nga ligji, si dhe prona e te drejtat e lidhura me te. Neni 8 i po ketij ligji percakton se zbatimi i masave te posacme te mbrojtes se deshmitarit te drejtesise vendoset vetem nese ai ndodhet ne gjendje rreziku aktual, konkret dhe serioz, eshte i pershtatshem per t’u perfshire ne keto masa dhe me kusht qe me vullnetin e vet te lire, pranon dhe merr pjese aktivisht ne zbatimin e tyre. Pra, nga pikepamja e horizontale, shteti ka detyrimin per sigurimin e nje mbrojtjeje te te drejtave ne aspektin procedurial. Konventa Europiane e te drejtave te njeriut ka garantuar te drejten per te jetuar ne nenin 2 te saj, ne prot. Nr.6 dhe 13 te saj ku vihet re mjaft qarte rendesia e të drejtes për të jetuar,si e drejta baze nga ku nisin dhe të drejtat e tjera.Duke bere një analize të ketyre neneve,konstatojme se : Askujt nuk mund ti privohet qellimisht jeta, me perjashtim te rastit kur zbatohet nje vendim me vdekje, i dhene nga nje gjykate,kur krimi ndershkohet me kete denim nga ligji. Denimi me vdekje hiqet,askush nuk mund te denohet me nje ndershkim te tille dhe as te ekzekutohet. Nje shtet mund te parashikoje ne legjislacionin e tij denimin me vdekjeper akte te kryera ne kohe lufte ose rreziku shume te afert te luftes,nje denim I tille do te zbatohet vetem ne ne rastet e parashikuara nga ky legjislacion dhe ne perputhje me kete legjislacion. Ky shtet do ti komunikoje Sekretariatit tePergjithshem te Keshillit te Europes dispozitat

perkatese te legjislacionit ne fjale. Mbrotja e te drejtes per te jetuar ne planin thelbesor dhe procedurial Gjykata Europiane nenin 2 te Konventes e ka analizuar si ne planin substancial ashtu dhe ne ate procedurial.Plani subsatancial eshte detyrimi i shtetit,vec rastit kur eshte absolutisht e domosdoshme,per te mos perdorur forcen qe mund te sjell ne privimin e jetes ndersa plani procedurial eshte kuptuar pergjithesisht ne detyrimin i shtetit ne kryerjen e hetimeve te gjithanshme per zbardhjen e vrasjeve sidomos kur ato kryhen nga pjestar te forcave te armatosura. Kushti substancial eshte i pavarur nga ai procedurial ne kuptimin qe gjykata ka konstatuar shkelje te nenit 2 ne planin substancial e jo procedurial (ceshtja MCCAIN vs M.B 3) ose ka konstatuar shkelje te kushtit procedurial e jo substancial ne raste te tjera (ceshtja KAYA vs TURQISE 4). Mendoj se Ne thelb, e drejta e jetes eshte nje e drejte negative, pra cdo person e gezon ate individualisht pa nderhyrjen e shtetit. Megjithate Shteti si garant i respektimit te te drejtave ka dhe detyrimin pozitiv ne perfeksionimin e nje sistemi ligjor ne mbrojte te jetesse njerezve. Ky detyrim rrjedh jo vetem nga neni 1 i Konventes por dhe ne analize te nenit 2 te saj kur afirmon se e drejta e jetes mbrohet me ligj. Autoritet vendase kanë për detyre kryesore të garantojne të drejtën e jetes duke ngritur një legjislacion penal efikas me qellim ndalimin e cenimit të individit.Ne ceshtjen Osman kunder Anglise gjykata ka argumentuar se I takon shtetit te marre paraprakisht masa praktike për të mbrojtur individin jeta e të cilit rrezikohet nga veprimet kriminale të individeve të tjerë.Ajo qe lidhet drejtperdrejt me Nenin 2 te KEDNJ eshte momenti i mbarimit te se drejtes se jetes. Nga pikepamja mjeksore “Vdekja eshte nje proces biologjik, qe nenkupton pushimin e funksioneve stylus magazine 25


jetesore te organizmit, pas te cilit vjen menjehre shuarja e veprimtarise se indeve dhe qelizave te organizmit te njeriut” 5. Nga pikepamja biologjike, momenti kur personi konsiderohet se ka vdekur dhe nuk ka me asnje parameter fizik per t’u rikthyer ne jete, eshte momenti ne te cilin vdes truri. Shkaqet te cilat cojne ne arritjen e ketij momenti jane te ndryshme. Pikerisht, menyrat e vdekjes tregojne nese eshte cenuar apo jo neni 2 i KEDNJ. Diskutimi i shtruar ne ceshtjen “Pretty kunder Mbreterise se Bashkuar” ishte nese e drejta per te jetuar perfshin edhe te drejten per te vdekur. Ne rastin konkret personi ishte ne nje stad te

nenes ne rastet kur fetusi do ishte nje cenim eminent per demtimin e rende te shendetit qe mund te shkaktonte vdekjen e nenes.Ne kete rast do te pranohej se fetusi ka nje vlere me te larte se sa jeta e gruas shtatzene.Ky qendrim do te ishte nje interpretim i gabuar i nenit 2 te KEDNJ per arsye sepse • se pari pothuajse te gjitha palet kontraktuese e njohin abortin kur ai eshte i nevojshem per te shpetuar jeten e nenes • se dyti do te kishte diproporcion interesash. GJEDNJ ne Vendimin Bruggermann dhe Sheuten kunder Republikes Federale te Gjermanise, si dhe ne nje aplikim kunder Britanise se Madhe ka theksuar se neni 2 nuk ka pasur si qellim

tille te semundjes ku pavaresisht nga pamundesia e saj e plote fizike, aftesia e tij intelektuale per te marre vendime ishte e pacenuar. Ne kete rast, GJEDNJ afirmoi se e drejta per te zgjdhur nese personi donte te jetonte apo jo, ishte nje e drejte e karakterit ngushtesisht personal dhe i perkiste vetem personit, jo ndonje personi tjeter. Me kete vendim GJEDNJ garantoi indirekt edhe te drejten “per te vdekur”. Nje ceshtje me rendesi dhe qe eshte shpesh objekty i diskutimeve te shumta eshte ceshtja e te drejtes per te jetuar te fetusit. Mundesite e diskutuara ne lidhje me pyetjen nese kemi apo jo shkelje te nenit 2 te Konventes ne lidhje me abortin permlidhen ne tre pikepamje: • neni 2 nuk e mbulon fare te drejten per te jetuar, • ose e njeh me disa kufizime • ose i jep fetusit nje te drejte absolute per te jetuar. Duke iu referuar qendrimit te mbajtur nga jurisprudence gjyqsore eshte perjashtuar pranimi i te drejtes absolute te fetusit per te jetuar.Nese do te pranohej keshtu,atehere do te ekzistonte mundesia e cenimit te se drejtes per te jetuar te

te marre ne mbrojtje fetusin e palindur. Termi i perdorur nga konventa “everyone” apo “tutte persone” synon te mbroje jeten e personave tashme ekzistues. Njohja e “te drejtes per jeten” per fetusin do te vinte ne kundershtim me objektin dhe qellimin e konventes. Megjithate ne ceshtjen Hercz kunder Norvegjise, Komisioni ka eshte shprehur se “nuk perjashton situata te vecanta” ne te cilat fetusi mund te gezoje nje mbrojtje te vecante dhe duke marre ne konsiderate kendveshtrimet e ndryshme te shtetevene lidhje me kete ceshtje, Komisioni eshte shprehur se shteteve u duhet lene nje diskrecion i gjere ne trajtimin e kesaj ceshtjeje delikate, nese do ta shtrijne aplikimin e nenit 2 edhe ne mbrojtjen e se drejtes se fetusit apo jo. Ne reference te precedendit te krijuar si rezultat i shqyrtimit te disa ceshtjeve te debatuara ne kete pike,GJEDNJ,duke analizuar legjislacionet e ndryshme te shteteve anetare ne lidhje me abortin, ka arsyetuar se femija i palindur nuk konsiderohet si “person” qe mbrohet drejteperdrejt nga neni 2 i Konventes ,por edhe nese femija i palindur ka nje drejte per te jetuar ajo kufizohet ne menyre te nenkuptuar nga te drejtat dhe interesat e nenes.

26 stylus magazine


Gjithashtu, ne rast shtatezanie, ardhur si rezultat i marredhenieve jashtemaretesore, te vajzave te mitura nen 16 vjec, per nderprerjen e shtatezanise, kerkohet edhe miratimi i personit qe ushtron autoritetin prinderor, apo kujdestarine ligjore mbi te mituren. Ne lidhje me “demin” qe mund te pretendohet nga lindja e femijes ne rastet kur gruaja nuk e deshiron kete lindje, praktika e ndjekur nga gjykata te vendeve te ndryshme 6(apo Gjykata e Kasacionit ne France) eshte se sjellja ne jete e nje femije nuk mund te perbeje ne vetvete dem per te cilin te mund te shpreblehet juridikisht nena, edhe ne rastet kur femija ka lindur megjithese ka pasur nje nderhyrje mjekesore per nderprerjen e shtatzanise. Ceshtje tjeter qe ka sjelle diskutime eshte edhe ajo e klonimit njerezor dhe eksperimenteve me qelizat embrionale. Biologjikisht, qeliza e klonuar kalon neper te njejtat procese si qeliza natyrore (embrion, fetus, i mitur, i rritur), per rrjedhoje mund te konsiderohet se cdo eksperimetn klonimi per kerkime embrionale perben nje vrasje te nje individi potencial. Mungesa e nje perkufizimi te vetem per embrionin ne Europe, ka bere qe ne shtete te dnryshme, ky fenomen te rregullohet ne menyra te ndryshme. Legjislacioni europian e ka ndaluar klonimin njerezor ne Protokollin Shtese te Konventes per Mbrojtjten e te Drejtave te Njeriut dhe Dinjitetit te Qenieve Njerezore, miratuar ne Paris ne 12 janar 1998. Ne vendimin “Calvelli dhe Ciglio kunder Italise” GJEDNJ evidentoi rregullimet ligjore perkatese qe do te detyronin spitalet publike apo private, te merrnin masa te pershtatshme per mbrojtjen e jetes se pacienteve. Ne vazhdim GJEDNJ thekson se duhet te ndertohet nje sistem ligjor efektiv dhe i pavaruru per te percaktuar shkaqet e vdekjes se pacienteve qe jane nene

kujdesin e mjekve, qofshin keta edhe te institucioneve private dhe ne rast se ka vend, keta persona duhet te garkohen me pergjegjesi. Ne kete ceshjte u theksua se ne rrethana te caktuara demshperblime civile apo administrative, mund te japin mbrojtjen e duhur ne rastet kur permes ketyre kanaleve arrihet te vendoset marreveshja dhe kryerja e demshperblimit. EUTANAZIA Problem mjaft i diskutuar dhe delikat qe lidhet me nenin 2 eshte dhe ceshtja e Eutanazise,qe me dy fjale mund te perceptohet dhe si ndihma ne vetevrasje. Problemi eshte sa juridik aq dhe fetar e psiko-social. Ne pikpamjen juridike qendrojne ne kundrapeshe e drejta e personit kunder cdo torture, trajtimi ose ndeshkimi çnjerezor a poshterues 7 nga njera ane dhe e drejta e jetes nga ana tjeter. Problemet dhe pyetjet kryesore qe dalin ne lidhje me kete ceshtje jene: Se pari A duhet shteti te mbroje te “drejten per te jetuar” te nje personi qe nuk deshiron te jetoj me duke dal ne kundershtim me vullnetin e tij? Se dyti A mund te lejoj shteti dhenien fund te jetes me qellim qe ti jepet fund vuajtjeve te njepersoni nese ky i fundit nuk mund te shpreh vullnetin e tij ne kete rast? Ne praktike pyetja tenton te jete e lidhur me faktin nese aparatet qe mbajne ne jete pacientet mund te fiken perpara se personi te konsiderohet klinikisht i vdekur,me qellim qe te mos shtrohet pa arsye procesi i vdekjes.Ne driten e precedentit ne lidhje me kerkesat per ndihme ne vetevrasje,doktrina flet ne favor te lenies se hapesires ne vleresimin e shteteve. Ne fakt ekzistojne nje sere shtetesh si Danimarka,hollanda,Belgjika qe e lejojne eutanazine. Ne ceshtjet e shqyrtuara prej saj gjykata eshte treguar e rrepte ne lidhje me pretendimin se stylus magazine 27


neni 2 i Konventes duhet te interpretohet se u jep individeve nje te drejte per te kryer vetevrasje.Ne disa rrethana te percaktuara qarte neni 2 mund te imponoje nje detyrim pozitiv te autoritetet e shtetit per te marra masa operative parandaluese per te mbrojtur nje individ,jeta e te cilit eshte ne rrezik. Ne te gjitha ceshtjet e parashtruara ne gjykate eshte vene theksi te detyrimi i shtetit per te mbrojtur jeten.Neni 2 nuk mund te inter-

shqiptar, madje vrasja e kryer në kushtet e eutanazisë konsiderohet si vrasje e thjeshtë.16 Vrasje e thjeshtë, si rregull, cilësohet dhe eutanazia, domethënë kur subjekti shkakton vdekjen me kërkesën dhe pëlqimin e vetë viktimës, ose për t’u dhënë fund sa më shpejt vuajtjeve e dhimbjeve të forta, të shkaktuara nga një sëmundje e rëndë e pashërueshme. Ekziston një pikëpamje që vrasja e kryer në gjëndje të eutanazisë të dënohet si krim, ose në bazë të nenit

pretohet se jep diametrikisht te drejten e kundert,perkatesisht te drejten per te vdekur,ai as nuk mund te krijoj nje te drejte per vetevendosje ne kuptimin qe i japin nje individi te drejten per te zgjedhur vdekjen dhe jo jeten. Gjykata perkatesisht konstaton se nuk mund te rrjedh nga neni 2 i Konventes asnje e drejte per te vdekur ,qofte ne duart e nje personi te trete qofte ne duart e nje autoriteti publik. Përsa i përket të drejtës shqiptare, eutanazia nuk është e lejueshme pasi kjo vjen në kundërshtim dhe me normat e moralit të popullit

76 të Kodit Penal ose si vrasje në rrethana lehtësuese në bazë të nenit 82 të Kodit Penal, kur ka rrethana të tilla17 Gjithsesi në Kodin Penal nuk parashikohet si figurë e veçantë e veprës penale eutanazia, madje në kapitullin e krimeve kundër shëndetit dhe jetës, termi eutanazi nuk ekziston.

28 stylus magazine

DENIMI ME VDEKJE Shoqëria njerëzore në të cilën ne po jetojmë, ka ecur me hapa të shpejtë evoluimi. Evoluim i cili diktohet me anë të modifikimeve apo transfor-


mimeve rrënjësore që nga shoqëria primitive deri në ditët e sotme. Evoluimi i shoqërisë ka patur gjithmonë prirje të elinminojë mbetjet e së shkuarës së largët primitive duke ndryshuar vazhdimisht natyrën e bashkjetesës njerëzore. Zhvillimet që ka pësuar shoqëria nëpërmjet evoluimit janë pranuar, por edhe janë parë me dyshim deri diku duke u kontestuar nga anëtarët e shoqërisë njerëzore. Brenda këtij kuadri përfshihet dhe dënimi me vdëkje i cili për shkak të mospërputhjes së mentalitete të ndryshme është bërë objekt debatesh. Dënimi me vdekje zë një vend, me rëndësi në mendimin shoqëror, politik, filozofik, juridik e teorik, si dhe në legjislacionin tonë penal nga lashtë-

për të mbrojtur dinjitetin. Sot 63 vende e kanë hequr dënimin me vdekje për të gjitha krimet, 16 të tjera e hoqën për të gjitha krimet me përjashtim të krimeve të kohës së luftës. Krahas këtyre vendeve ekzistojnë dhe 24 që quhen abilicioniste, por që nuk e kanë ekzekutuar dënimin me vdekje kohët e fundit. (Botime të Këshillit të Evropës, Heqja e Dënimit me vdekje në Evropë, 2000). Evropa e ka thyer gurin e rëndë që peshonte mbi legjislacionin e saj. Edhe Shqipërisë i takonte ta nxirrte mënjanë këtë gur që nuk bënte gjë tjetër vecse vinte në rrezik shembjeje legjislacionin e saj që nuk mbështetej në themele të forta. Në Shqipëri heqja e dënimit me vdekje ka ardhur si kusht jo si refle-

sia deri në ditët tona 8. Dënimi me vdekje është bërë një nga temat më të përfolura dhe më shumë të diskutueshme në mbarë botën.Koncepti i denimit me vdekje eshte cenim i te drejtes me te rendesishme njerezore,te drejtes per te jetuar,si nje e drejte natyore e pamohueshme,e pacenueshme,e patjetersueshme.Ky denim shkakton eleminimine subjektit nga shoqeria,duke mohuar mundesine e rehabilitimit te tij dhe ne vetvete perben denim kapital qe shteti realizon nepermjet pushtetit te tij gjyqsor. Duke iu rikthyer dhe njehere paragrafit te dyte te nenit 2 te Konventes thuhet: Askujt nuk mund ti privohet qellimisht jeta,me perjashtim te rastit kur zbatohet nje vendim me vdekje i dhene nga nje gjykate ku krimi ndershkohet me kete denim nga ligji. Konkretisht neni 1 i Protokollit 6 shprehet:”Denimi me vdekje do te shfuqizohet. Askush nuk do te denohet apo ekzekutohet me kete denim” Gjykata të ndryshme kombëtare kanë marrë vendimin për heqjen e dënimit me vdekje. Ky lloj dënimi dhunon të drejtën që lind bashkë me individin pra të drejtën për të jetuar dhe

ktim i joni në shoqëri. Pas ratifikimit te Protokollit Nr.6, Europa filloi te konsiderohej si nje vend pa denim me vdekja ne praktike, pasi vendet europiane e ruajten denimin me vdekje vetem si nje denim i aplikueshem ne kohe lufte. Vlen per t’u theksuar se pergjegjesia e shtetit nuk shtrihet vetem ne mosparashikimin dhe mosaplikimin e denimnit me vdekje sipas legjislacionit te tij te brendshem, por shteti eshte pergjegjes dhe ka detyrimin edhe te mosekstradoje shtetas nga territori i tij, ne vende ku ndaj tyre mund te aplikohet denimi me vdekje. Ne rastet kur kryhen ekstradime drejt vendeve ku parashikohet denimi me vdekje, kerkohet qe shteti ekstradues te siguroje garanci proceduriale nga organet perkatese te shtetit ekstradues, se ne rast denimi te te ekstraduarit, ndaj tij nuk do aplikohet denimi me vdekje. Denimi me vdekje tashme nuk mund te parashikohet as ne rast lufte, as ne rastet e rrezikut shume te afert te luftes. Gjykata Europiane per te Drejtat e Njeriut eshte mekanizmi i kontrollit te Konventes Europiane e te Drejtave te Njeriut qe pas hyrjes ne fuqi te protokollit 11. Kjo Gjykate paraqitet si nje orstylus magazine 29


gan qendror i specializuar dhe me karakter gjyqesor, e cila ne baze te nenit 32/1 te Konventes eshte kompetente “per te gjitha ceshtjet qe lidhen me interpretimin dhe zbatimin e konventes dhe te protokolleve te saj”. Ne kuadrin e frymes qe percjell Konventa Europiane per te Drejtat e Njeriut vlen te permendet se jo cdo kush mund te parashtroje ankim ne Gjykate. Refuzohet detyrimisht ankimi i paraqitur se i ashtequajtur action popularis, pra vetem, ne interesin publik. Ankues mund te jete vetem personi fizik ose juridik, i cili arrin te deshmoje se ka qene drejteperdrejte dhe personalisht i demtuar nga veprimi ose mosveprimi, qe eshte objekt i akuzes. Koncepti i te demtuarit ne Konvente ka nje kuptim autonom, qe i nenshtohet nje interpretimi te pavarur nga dispozitat e brendshme, qe lidhen me interesin juridik ose me zotesine per veprime juridike. Ne kuptim te Konventes ai eshte personi realisht i demtuar nga veprimi ose mosveprimi, qe perben shkelje te viktimes *actual victim*.Ankim mund te paraqesin jo vetem personat direkt te demtuar, por edhe te tjere qe kane pesuar, si rezultat i nje veprimi, qe eshte drejtuar kunder nje personi tjeter *indirect victim* . Kjo i referohet personave qe jane kaq shume te lidhur me personin e demtuar drejteperdrejte, saqe vete vuajne nga shkelja e te drejtave te tij. Komisioni ka deklaruar ne Ceshtjen “Andronicou dhe Constantinou kunder Qipros 9. Shumë natyrshëm mund të lindë pyetja se pse duhet mbrojtur jeta e një krimineli. Kësaj pyetjeje i japin përgjigje studjues të ndryshëm një ndër të cilët është dhe Z. di Gennaro i cili pohon se duke zbatuar dënimin me vdekje, e vendos veten në të njëjtin nivel me kriminelin 10. Në këtë mënyrë nuk mbetet moralisht asnjë arsye për të dënuar kriminelin. Të gjithë ata të cilët janë pro dënimit me vdekje pohojnë se dëni30 stylus magazine

mi me vdekje parandalon krimin. Asnjë provë statistikore nuk e pohon këtë. Duke pasur parasysh se drejtësia njerëzore mund të gaboj, duhet hequr automatikisht dënimi me vdekje sepse është tragjike të mendosh se shpesh janë ekzekutuar njerëz të pafajshëm. Si mund të gjej zbatim neni 2 i Konventës Europiane të të Drejtave të Njeriut në qoftëse pjesa dërrmuese e rasteve rezultojnë të tilla. Nuk duhet të harrojmë se flitet për jetë njeriu. Jeta është e shenjtë dhe duhet mbrojtur me cdo kusht. Nuk duhet të vendosësh para gijotinës koken e njeriut sepse ka raste që dalin fakte të reja dhe nuk ka shance për t’u kthyer mbrapa. Pse duhet ta ketë pushtetin dikush për të luajtur me jetën e tjetrit ? Ne si qytetarë të një shteti demokratik si mund ta pranojmë se kjo mund t’u ndodhi kryesisht atyre qe nuk janë të aftë për të mbrojtur pafajësinë e tyre, nuk janë të aftë të përballojnë një përfaqësim ligjor kompetent. Ndërgjegjia jonë nuk e pranon. Dënimi me vdekje është në konflikt të hapur me ndjenjat e vërteta humanitare dhe demokratike. Një shtet që mbështet dënimin me vdekje përcjell mesazhin se vrasja apo metodat e tjera cnjerëzore janë metodat më efikase për ti dhënë zgjidhje problemeve që prekin shoqërinë. Opinioni publik e mbron këtë dënim dhe kjo e justifikon zbatimin e tij. Respektimi i të drejtave të njeriut nuk varet nga opinioni publik. Cdo individ ka opinionin e tij duke u mbështetur në interesat vetjake. Është shumë e rëndësishme që të bindet opinioni publik për efikasitetin e heqjes së këtij dënimi. Për këtë qëllim duhet të ngrihen strategji të cilat do të rrisin besueshmërinë e popullit te organet e drejtësisë. Vëmendje të vecantë i duhet kushtuar ndërgjegjësimit dhe angazhimit të të gjithë shoqëris. Për të ndërtuar një kulturë të të drejtave të njeriut duhet të krijohet bindja se krimi dhe kriminaliteti duhen luftuar në emër të mbrojtjes së të drejtave të


njeriut, por kjo mbrojtje duhet të bëhët brenda respektimit të të drejtave të njeriut. LEGJISLACIONI SHQIPTAR DHE NENIN 2 I KONVENTES EUROPIANE TE TE DREJTAVE TE NJERIUT. Eshte e natyrshme qe nje prej ceshtjeve me te para qe duhen trajtuar ne pergatitjen e nje raporti mbi perqasjen e legjislacionit shqiptar me Konventen Europiane te te Drejtave te Njeriut eshte vleresimi i maredhenieve ndermjet te drejtes se brencme dhe se drejtes nderkombetare. Ne kuadrin e proceseve demokrtike, legjislacioni shqiptar pesoi ndryshime rrenjesore ne parimet mbi te cilat ngrihen institucionet kushtetuese dhe vecanerisht ne trajtimin e te drejtave te njeriut. Miratimi i Kushtetutes se re te Republikes se Shqiperise ne nentor 1998 perben arritjen me te madhe ne drejtim te institucionalizmit te demokracise ne Shqiperi dhe garantimit te te drejtave te njeriut. Respektimi i te drejtes nderkombetare nga legjislacioni shqiptar ka baze kushtetuese qe deklarohet ne nenin5 te Kushtetutes ne te cilin percaktohet : “Republika e Shqiperise zbaton te drejten nderkombetare te detyrueshme per te” 11.Ndersa ne nenin 116 marraveshjet nderkombetare te ratifikuara renditen pas Kushtetutes si akte normative qe kane fuqi ne te gjithe territorin e Republikes se Shqiperise 12. Neqoftese do analizonim sistemin juridik shqiptar konstatojme se eshte kryer pune kolosale ne kuader te perqasjes se legjislacionit me standartet e Konventes. Konventa Europiane e te Drejtave te Njeriut u be pjese e rendit tone juridik ne vitin 1996. Pra nje vit pasi Shqiperia ishte bere pjese e Keshillit te Europes ajo ratifikoi me ligjin nr 8137 te dates 31.07.1996 Konventen ne fjale. Perqasja e legjislacionit me standartet e kerkuara prej saj ka qene nje proces i vazhdueshem. Ai eshte nje detyrim jo vetem nderkombetar nisur nga pa-

rimi pacta sund servanda por dhe kushtetues i shtetit pasi ne baze te nenit 5 te kushtetutes. “Republika e Shqiperise zbaton te drejten nderkombetare te detyrueshme per te”. Shqiperia me aderimin ne Keshillin e Europes detyrohej qe te ratifikonte Konventen Europiane te te Drejtave te Njeriut se bashku me Protokollet nr.1, 2,4,7 dhe 11 te saj brenda afatit prej nje viti, si dhe te nenshkruante, ratifikonte dhe zbatonte Protokollin nr.6 te kesaj Konvente, lidhur me heqjen e denimit me vdekje, ne kohe paqeje, brenda nje afati prej tre vjetesh, nga koha e aderimit te saj, gjithashtu dhe me detyrimin qe deri atehere te zbatonte nje moratorium per ekzekutimet deri ne heqjen e denimit me vdekje. Megjithate denimi me vdekje ne vendin tone eshte shfuqizuar per te gjitha veprat penale te kryera ne kohe paqjeje, para se Shqiperia te permbushte dhe detyrimin per te ratifikuar protokollin 6 te Konventes. Me vendimin nr 65 te dates 10.12.1999 Gjykata Kushtetuese e vene ne levizje ne baze te nje kontrolli konkret nga Kolegji Penal i Gjykates se Larte sipas nenit 145/2 te Kushtetutes, ka deklaruar si te papajtueshem me Kushtetuten e Republikes se Shqiperise denimin me vdekje duke e shfuqizuar ate nga dispozitat 29/1, 31, 73, 74, 75, 77, 78, 79, 109, 141, 208, 219, 221, 230 dhe 234 te Kodit Penal dhe nenet 59/2 dhe 77 te Kodit Penal Ushtarak duke arsyetuar se: - duke u nisur nga fakti se, Republika e Shqiperise eshte pjese perberese e nje realiteti krejt te ri ne perputhje me zhvillimin ligjor europian; -meqenese ajo ka marre persiper te zbatoje te gjitha angazhimet nderkombetare, si pjese e ketij komuniteti ku ben pjese; - duke u reflektuar ky angazhim i karakterit juridik dhe politik qe ne vitin 1998 ne Kushtetuen e re, te cilen populli shqiptar e miratoi me referendum; stylus magazine 31


- perderisa denimi me vdekje nuk i sherben qellimeve te vete denimit dhe eshte i papershtatshem per mbrojtjen e nje shoqerie te civilizuar, pasi nuk eshte ai mjeti kryesor qe ndikon ne parandalimin e kriminalitetit, por jane stabilizimi i kesaj shoqerie dhe forcimi institucional i shtetit, faktoret determinante ne kete drejtim; Ne perputhje me mekanizmat nderkombetare 13 pranojme se legjislacioni shqiptar parashikon edhe disa rrethana te cilat perjashtojne rrezikshmerine shoqerore te veprave penale dhe per rrjedhoje sjellin mospergjegjesine penale per veprimet perkatese te kryera. Keshtu ne nenin 19 dhe 20 te Kodit Penal percaktohen instituti i “Mbrojtjes se Nevojshme” dhe “Nevojes Ekstreme”. Pa u futur ne torine e se drejtes penale per te shpjeguar rastet kur do te kemi aplikimin e instituteve te mesiperme, mund te themi se kushtet e kerkuara nga Kodi Penal per te mundesuar aplikimin e tyre jane brenda standarteve te kerkuara nga Konventa Europiane per te Drejtat e Njeriut, pasi respektojne plotesishtplotesisht standartin e vendosur nga Neni 2/2, pika a) i saj.

Burimet kryesore: 1. Kushtetuta e Republikes se Shqiperise. 2. Komentar mbi te drejtat e njeriut. 3. Leksione - Dr Elizabeth Wicks-Oxford University 4. Abortion, euthanasia and infanticide-Peter Singer 5. Udhezues i shkurter rreth KEDNJ, Donna Gomien; 6. Te Drejtat e Njeriut ne Europe (jurisprudence dhe komente),Botim i Qendres Europiane Tirane,2001 emer 7. E drejta penale e posacme-. Prof. Dr. Ismet Elezi. 8. Raporti mbi Studimin e Perqasjes se Legjislacionit Shqiptar me Konventen Europiane te te Drejtave te Njeriut 9. ‘E Drejta per Jeten’, një udhëzues për zbatimin e Nenit 2 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut -Douwe Korff 10. Ledi Bianku mbi Jurisprudencen e Gjykates se Strasburgut 11. ‘Studime mbi kriminalitetin’- Zenno di Gennaro. Burimet dytesore 1- Dr Elizabeth Wicks-Oxford University. 2- Peter sinder-Abortion,Euthanasia and Infanticide. 3- Shih ceshtjen Mccann dhe te tjere kunder Mbreterise se Bashkuar,vendim I Dhomes se Madhe 5 shtator 1995 4- ne kete ceshtje gjykata ka argumentuar se ka pasur shkelje tekushteve procedurialete te nenit 2 te Konventes 5- neni 2 I KEDNJ. 6- Ne kete vendim eshte arsyetuar:...dispozita te tilla vendosin nje ekuiliber te barabarte nga njera ane nevojes per te siguruar mbrojtjen e fetusit dhe nga ana tjeter interesat e gruas 7- Neni 3 I KEDNJ 8- E drejta penale e posacme-. Prof. Dr. Ismet Elezi 9- Shih ceshtjen “Andronicou dhe Constantinou kunder Qipros’,15.07.1995 10- ‘Studime mbi kriminalitetin’- Zenno di Gennaro. 11,12- KUSHTETUTA E SHQIPERISE-nenet 5,116. 13- K.E.D.Nj ne nenin 2/2 pika

32 stylus magazine


Jeta dhe Ligji Në

çdo shoqëri flitet vazh-

dimisht për ligjet, për rolin

këto rregulla quhen zakone.

Disa rregulla që përcaktojnë

që kanë ato në koordinimin

norma të përpikta të sjelljes

e

quhen

marrëdhënieve

ndërmjet

njerëzve si dhe ndërtimin e raporteve të qëndrueshme, në rregullimin e asaj që e qua-

ligje.

Disa juridike,

la quhen

rregul-

të tjer-

at quhen rregulla morale.

Zakonet

rajoni, një populli.

P.sh. shqip-

besën, burrërinë.

Zakonet

tarët e kanë zakon mikpritjen, e

mira janë vendosur si rezultat

i zbatimit të tyre për një kohë mjaft të gjatë.

është i

arrihet duke iu falënderuar

shprehi nga zbatimi i gjatë

detyrueshëm sepse shumica e

bishme në ndërtimin e fushave

ditë.

Ato

ligjit dhe rrugës së tij të dodhe hapësirave pozitive.

rregulla

edhe mënyrë e sjelljes së një

sjelljes e të veprimit të bëra

jmë stabilitet shoqëror, i cili

janë

dhe veprimit të një individi, por

të cilat kanë kaluar në tra-

Për

flasim

me

shembull, kur ne njerëz

mosh-

njerëzve kanë vepruar ashtu. kanë rëndësi në vendos-

jen e marrëdhënieve të drejta

reciproke ndërmjet njerëzve. Kur tako- Jeta me ligjin përcaktohet të jesh konform normave te jmë dikë i japim dorën. Kemi si duhet të sillemi dhe cilat tij duke parë zbatim në radhë zakone të mira dhe të këqija. veprime janë rreptësisht të të parë nga të gjitha ato in- Ju keni dëgjuar të thuhet, ta ndaluara. Pra, të gjithë stitucione apo organe lig- zëmë, ai dembeli e ka zakon duhet t´u binden ligjeve. jore përkatëse të shoqërisë të vonohet në mësim. Ai është Ligjet janë një sistem rregqë vendosin ligjin dhe duke u sportist i vrazhdë, e ka zakon ulloresh me të cilat caktohen ndjekur ky zbatim më pas nga t´i shtyjë e rrëzojë lojtarët të drejtat dhe detyrat e çdo përkatësia shoqërore. Sjell- e tjerë. Ajo vajzë e ka zakon njeriu, të çdo institucioni. ja jonë e përditshme përcak- të krekoset kur merr nota Ligjet janë një tërësi rregultohet nga rregullat që i ka të shkëlqyeshme etj. Pra, za- lash të sjelljes që krijohen caktuar shoqëria. Disa nga konet janë mënyra e sjelljes e miratohen nga parlamenti

Te jetosh me ligjin do të thotë

uar, atyre u drejtohemi me

Zakoni

zotëri, zonjë, etj.

stylus magazine 33


dhe zbatohen nga shteti e qeveria.

Ato

e detyrojnë individin

a institucionin të ndjekë një mënyrë sjelljeje apo veprimi të caktuar.

Për

shembull, për të

qarkulluar në rrugë njerëzit dhe automjetet duhet të zbatojnë ligjin për qarkullimin rrugor.

i referohet etikës shoqërore.

Ne

aspektin juridiko-shkencor

te jetosh me ligjin duhet të kup-

cili nuk paraqet kushtetutën.

Është

akt më praktik i cili në

realitet konkretizon dispozitat kushtetuese

fushën

tojmë nje akt te përgjithshëm

përkatëse.

nga i cili burojnë ose rrjedhin

normave të përgjithshme të cilat

aktet dhe normat konkrete për

do të caktonin autorizimet dhe

zgjidhjen e rasteve konkrete në jetën e përditshme.

Ligji

përbëhet prej

obligimet konkrete të subjekteve përkatëse, pra rregullon

raportet konkrete-juridike. Rregullat dhe ligjet, nga njëra Ligji si akt juridik gjithnjë anë, ekzistojnë që të mbrojnë, është akt i përgjithshëm juri- 2. PSE DUHEN LIGJET? nga ana tjetër, ato mund të dik, sepse me të nuk zgjidhen kufizojnë lirinë e njerëzve. Për (rastet) raportet konkrete, Ashtu si natyra që ka ligjësi që shembull, ligjet e qarkullimit por me të në mënyrë të përg- bëjnë të mundshme ekzistencën rrugor u kufizojnë njerëzve të jithësuar parashihen zgjidhjet e saj, edhe shoqëria jonë drejdrejtën t´i përdorin automjetet e shumë situatave (rasteve). tohet nga shumë rregulla dhe si të duan. Fëmijët nuk mund t´i Mirëpo, kemi raste kur ligji ligje. Në çdo rast kur ne jemi në ushtrojnë shumë të drejta dhe mund të paraqitet në formën shtëpi, në fakultet, në lojë ose përgjegjësi para se të mbushin e aktit juridik individual, akt në komunitet, duhet të ndjekim moshën e lejuar. Kështu, fëmi- i cili rregullon vetëm një sit- shumë rregulla, të respektojmë jët nuk mund të ngasin automje- uatë konkrete e cila është e e të zbatojmë shumë ligje. Pra, tin para moshës së caktuar etj. papërsëritshme, p.sh. dhënia ka shumë rregulla, ndonjëherë Te jetuarit me ligjin shikohet e shtetësisë, apo e ndonjë i pëlqejmë, ndonjëherë nuk i dhe ne nje tjeter aspekt ,duke shpërblimi për ndonjë sportist pëlqejmë ato, disa prej tyre na bere nje trajtim te moralit, i ose shkrimtar. Ligjet e kat- tregojnë se ç´duhet të bëjmë, të cili është i ngjashëm me zakonet egorisë së tillë quhen “lig- tjerat se ç´nuk duhet të bëjmë. në aspektin se edhe ai lind si re- je individuale“, sepse rreg- Në mungesë të rregullave nuk zultat i përvojës spontane dhe ullojnë një situatë konkrete. do të kishte rend për të gjithë, kolektive të njerëzve në format Trajtimi paraprak mund të nuk do të kishte liri dhe jeta e e bashkësive joinstitucionale paraqesë një situatë kon- individëve do të ishte e pakuptidhe në raportet që kanë indi- fuze, ose një paqartësi, që do mtë. Jeta jonë do të ishte krejt vidët ndërmjet vetes. Vlerësi- të thotë se me nocionin ligj ndryshe nëse nuk do të ekzismi moral i sjelljeve njerëzore në shumë raste nuk mund tonin ligjet. Ato përcaktojnë përmblidhet në vlerësimet te gjejme perputhshmeri. mënyrën e sjelljes në jetën e tilla si ”mirë” dhe ”keq”, Ligji, si akt i përgjithshëm ju- tonë në shumë mënyra, rreg”e drejtë” dhe ”jo e drejtë”. ridik, nuk duhet të merret në ullojnë marrëdhëniet midis Një veçori e normave morale kuptimin absolut, por në kup- njerëzve në jetën e përditshme. konsiston në atë se plotësimin timin relativ, sepse ligji i ka apo mosplotësimin e tyre e kufizimet e veta në aspektin Ligjet janë ato që përcaktopërcjell sanksioni i brendshëm, hapësinor, kohor dhe të përf- jnë mënyrën e punës së shtetit të cilin vetë individi e përjeton shirjes së qytetarëve. Pra, ligji dhe të qeverisë. Në mbështetje në vete për sjelljet e tij. Ky mund të përfshijë rregullativën të ligjeve mund të ndërtohen refleksion i brendshëm është e raporteve të caktuara vetëm shkolla, të hapen ndërmarrsanksioni i ndërgjegjes. Ndërg- në një fushë, mund t´i rregullo- je, dyqane, të botohen libra, jegjja nuk gjykon vetëm pas ak- jë raportet e një grupi të qytet- revista dhe gazeta. Sipas ligjit teve të kryera, por edhe para arëve, por jo të të gjithëve. duhet të përdoret toka, pyjet, kryerjes së tyre. Se a do të Nga e tërë kjo rrjedh se ligji në kullotat, uji, detet, liqenet. ndihemi të kënaqur, për ndon- këtë aspekt të përfshirjes dal- Ato përcaktojnë se si duhet të jë veprim që kemi bërë, apo do lon nga kushtetuta, edhe pse mbrohet shëndeti i njerëzve, si të turpërohemi, kjo varet prej është akt i përgjithshëm juridik. mund të rregullohen pagesat gjykimit të ndërgjegjes sonë që Ligji është akt i përgjithshëm i e punëtorëve, nëpunësve dhe

34 stylus magazine


pensionistëve.

Me

ligje për-

caktohen edhe marrëdhëniet prind-fëmijë, që në fakt janë

marrëdhënie shumë natyrore.

Vetëm

sipas ligjit mund të

adoptohen fëmijët. Vetëm duke

u mbështetur në ligj njerëzit mund të ndëshkohen për sjell-

jet jonormale dhe për krimet që kanë bërë, po ashtu me ligje rregullohen edhe mar-

rëdhëniet me shtetet e tjera.

Pa

ligje shoqëria do të ishte

një kaos.

Njerëzit,

duke për-

shkelin ligjin.

E

drejta e për-

dorimit të forcës, arrestimit apo ndalimit lejohen vetëm me ligj.

Me

anën e ligjit për-

tona

me

Grupet

njerëzit

e

tjerë.

në shoqëri kanë nev-

ojë për rregulla që të bashkëjetojnë. kanë

Vetë

nxjerrë

ligjet

si

njerëzit

dhe

i

pranuar

domosdoshme.

Ligji përcakton dhe rregullon marrëdhëniet personale, ekonomike dhe marrëdhëniet e tjera midis anëtarëve të shoqërisë.

Kështu,

për shembull,

ligji përcakton se ku mund të ndërtohen banesat, kush mund

t´i ndërtojë, çfarë rregullash teknike duhet zbatuar, kush mund t´i shesë, kush mund të

jetë

pronar

banese

dhe

cilat janë detyrimet e tij.

Po

kështu ligji përcakton marrëdhëniet ndërmjet prindërve dhe

fëmijëve,

prindërve

për

detyrimet

e

mirërritjen

dhe edukimin e fëmijëve etj.

Me

anë të ligjit ruhet rendi

në shoqërinë demokratike.

të njerëzve lejohen dhe cilat

por ndërtimi duhet të bëhet në

ligji ai që

përputhje me planimetrinë e

ndalohen.

Është

lejon ndërhyrjen e forcave

nuk i respektojnë rregullat e ligjet e bashkëjetesës vullnetarisht.

Shteti

duke zbatuar

ligjin detyrohet të përdorë edhe shtrëngimin fizik ndaj atyre që nuk e zbatojnë apo

qytetit dhe pa prekur të dre-

të ruajtjes së rendit për të

jtën e fqinjit si pronar. Jeta me

shpërndarë

e

ligjin eshte nje seri bisedimesh

njerëzve që prishin qetësinë

te lira te cilat frymezojne si

grumbullimet

publike ose për të kapur terroristët.

ndërmarrje mund të hyjnë në konflikt

për

kontratës.

marrëveshjeve.

tikuar ligjin.

Sepse

avokatët

edhe pse jan shumë të mirë në mbrojtje të të tjerëve, jo

gjithmonë janë po aq mirë në

menaxhimin e jetës së tyre.

Nga

e

gjithë

kjo

trajtesë

e

që u parqit më lartë, shohim se me ligje rregullohen

Ai

përcakton

parimet dhe organet për zgjidhjen e konfliktit.

mund të përdoret si një

mjet për të sjellë ndryshimet në shoqëri.

dhe të kënqshme, duke prak-

siguron një

moszbatimin

Ligji

mënyrë për zgjidhjen e mos-

Ligji

dhe japin ide per te jetuar nje jete ne nje menyre te lumtur

Udhëheqës

poli-

tik, përfaqësues të popullit

ose në disa vende vetë populli propozojnë ligje për të

çështjet izohen punët

shoqërore,

proceset,

duke

kanal-

realizohen

zbatuar

rreg-

ullat e caktuara nga persona, etj.,

individë,

cilat

institucione konkretizojnë

jetën dhe i lehtësojnë gjitha mekanizmat kryerjen

e

jetësor

veprimtarive

caktuara nga përditshmëria.

Mësuam se me ligje përcaktohen gjitha proceset jetësore, përmirësuar atë. Me vendos- të drejtat dhe detyrat e shtetjen e demokracisë duhet të asve, shoqërisë dhe komubëhen edhe ligje të reja. Këto niteteve, andaj respektimi dhe ligje mbështesin ndryshimet zbatimi i tyre nga çdo person, që po ndodhin në shoqëri. si ai juridik apo fizik, vetëm Në shoqëritë e drejtuara se do ta shtonte funksionimin ndryshuar sistemin ose për të

nga ligji ekzistojnë kufizime

ligjore për pushtetin e zyrtarëve.

Zyrtarët

nuk mund

të veprojnë si të duan.

Ata

mund të ushtrojnë vetëm ato

kompetenca që u lejon ligji.

Të Kryetari

gjithë anëtarët e shoqërisë

ligji i jep një personi të drejtën të ndërtojë një shtëpi a dyqan,

Ndodh që ndërmjet njerëzve sonale, do të shkelnin të ose, njerëzve dhe institucionedrejtat e tjetrit, pra s´do të ve, apo ndërmjet institucionekishte bashkëjetesë paqësore. ve dhe shtetit të ketë mosmarËshtë fare e arsyeshme që rëveshje dhe të shkaktohet me ligj mbrohet shëndeti, konflikt. Për shembull, dy marrëdhëniet

Ligji garanton dhe mbron të drejtat dhe liritë e qytetarëve. Kështu për shembull,

caktohen se cilat manifestime

dorur vetëm të drejtën per-

rregullohen

tit.

i komunës ka më pak

kompetenca

se

jësinë e zyrtarëve publikë në rast shpërdorimi të detyrës. ndërmjet

organizatës shoqërore

(shte-

tit), duke krijuar kështu një

shoqëri që e respekton ligjin, por edhe që me të drejtë mbrohet nga ligji.

kryeministri.

Ligji parashikon edhe përgjegLigji

dhe efektivitetin jetësor të

përcakton dëshirës

kufirin së

Nga Silvi Haruni

indi-

vidëve dhe interesave të shtestylus magazine 35


Disa nga ligjet me te cuditshme ne te gjithe boten: -Ne Minnesota, ti mund te gjobitesh nese e le qenin te ndjeke nje mace. -Ne Iowa, mbas 5 minutash pushje , ti je duke thyer ligjin. -Ne Illinois eshte e paligjshme t’I japesh nje puro te ndezur nje kafshe shtepiake. -Ne Oxford, Ohio, nje grua e zhveshur perpara nje picture me pamjen e nje burri eshte e paligjshme. -Ne Washington pretendimi per te pasur prinder te pasur eshte e paligjshme. -Ne St.Louis, Missouri , nese nje grua eshte me rrobat e saj te gjymit ne rast rreziku per zjarr ne banesen e saj eshte e palighshme qe zjarrfikesi ta shpetoj. -Ne Logan, Kolorado, te puthesh nje grua nderkohe qe fle eshte e paligjshme. -Ne ishujt Phode shitja e pastes dhe furces se dhembeve te njejtit klient diten e diel eshte e paligjshme. -Ne Eureka, Nevada nese burri ka mustaqe eshte kundra ligjit te puthesh nje grua. -Ne Vermont per nje grua te vendosi dhembet fallco me pare duhet ti marri leje burrit te saj. -Ne Boulder Kolorado, e paligjshme tem bash ne pronesi nje kafshe shtepiake. -Ne Miami, Florida, patinazhi ne stacionin policor eshte kundra ligjit. -Ne Ohio te dehesh nje peshk eshte kundra ligjit. -Ne Viktoria, Australi ne mesditen e se dieles eshte e paligjshme te veshesh pantallona te tipit “ hot pink “. -Ne San Salvador shoferet e dehur mund te denohen me vdekje me pushkatim. -Ne Brahrain doktorat burra vetem me leje ligjore mund te ekzaminojne organet gjenitale te gruas nepermjet pasqyres. -Ne Afganistan talibanet e ndalojne gruan te veshi corape te bardha. -Ne 1837 , Egjypti ndalonte meshkujt “ beli dance “ se shkakton trazira massive. -Gjate luftes se I boterore, nese te zbulonin qe ishe homoseksual ishe i ekzekutuar. -100 vjet me pare ishe ne cast i ekzekutuar nese largoheshe nga Japonia.

36 stylus magazine


A duhet te kemi endrren e nje

lideri?

Qe në krye të këtij shkrimi, personalisht prononcohem pro kësaj ideje, për më tepër i nxis të gjithë studentet të synojnë dhe të kërkojnë të bëhen lidera. Por në përgjigje të pyetjes në titull, kuptoj që ka mendime e hamendësime nga më të ndryshmet. Disa përgjigjen e gjejnë në histori, duke përmendur të vërteta, apo duke iu referuar legjendave ose anekdotave nga më të larmishmet. Të tjerë e gjejnë zgjidhjen me gjeografinë, klimën, relievin, pozitën gjeografike, mënyrën e të jetuarit në vite. Shumë rrëmojnë në trashëgiminë kulturore, tiparet e shqiptarit, varfërinë etj. Natyrshëm që pjesë të së vërtetës mund të ketë në këto hamendësime. Por oreksi i shqiptarëve duket më i shtuar dy dekadat e fundit dhe nuk mund të konkludohet vetëm me sa përmenda më lart. Kuptohet që duhet “gërmuar” më thellë në vetë demokracinë. Nuk është e vështirë të arsyetosh që demokracia është një bazë e mirë, pasi liria dhe sistemi hapin hapësira e horizonte për këdo për të menduar më mirë dhe për mirë, për vete, familjen dhe shoqërinë në tërësi, duke synuar dhe majat e posteve shtetërore. Por përsëri mbetet një “por” pa u zgjidhur. Por a ka demokracia ne shtetin tone, po ne vendet e tjera qe dalin hapur se kemi demokraci? Per mendimin tim demokracia nuk ekziston, sepse de facto demokracia eshte si “nje rrjete merimange ku miza e medha deportojne nga rrjeta dhe shpetojne” Gjithashtu duket më logjike pyetja: përse studentet nuk e shprehin dhe te punojne shume per tu bere kryeministera? Te gjithe e dime se praktika ka treguar se zyrtar i lartë në Shqipëri mund të bëhet kushdo. Mjafton të dish të hartosh një imazh të rremë me CV të zbukuruar për veprimtari e punë që nuk i ke bërë kurrë, apo të kesh mik një politikan dhe menjëherë mund të ngjitesh në majat e pushtetit. Ka zyrtarë të lartë pa shkollë, por me diplomë false, ka të tjerë që me miqësi dhe me para kanë mundur të rrëmbejnë një diplomë të pamerituar, të tjerë akoma që për punë në zyrat e shtetit njohin veç vjedhjen, korrupsionin dhe matrapazllëkun.Atehere demokraci eshte kjo?! Por ne me studimet tona prej studentesh mesojme se ligjet zbatohet, sovraniteti I perket popullit etj. Shpesh here profesoret tane thone se “mos mendoni se ne realitet ligjet zbatohen si ne shkolle”. Ata fatkeqesisht kane te drejte, se me te vertet ligji “perkembet” nga ata te cilet e njohin ligjin dhe dine ku ta “shkelin”. Përse atëherë të mos i futemi politikës, me njohurite tona qe marrim ne bankat e shkolles, dhe te cojme kete shtet ne funksionimin qe ne duam? Ketu ndalemi te gjithe, se kur ne shprehim deshirat tona te profesionit themi gjithmone : “profesioni im eshte te behem prokuror, gjyqetar, avokat” etj, dhe mbetemi gjithmone duke komentuar qeverine per gabimet qe ajo ben. Nese vertet duam ta ecim perpara duhet te mos mbushim kafenete plot,duhet te mbushim mendjet tona, dhe ti ushqejme me idene se dhe un du ate behem kryeminister. A ka ndonjë që beson se Shqipëria po ecën në rrugën e duhur? Ne degjojme se vritet një kalimtar i rastit në rrugë, vritet një kriminel nga banda rivale apo dikush vritet për gjakmarrje. Në vend që t’i kërkojmë përgjegjësitë te qeveria dhe keqqeverisja, ne e kalojmë në heshtje ngjarjen, në mos dhe me mendimin e pashprehur që kështu barbarë janë këta njerëz dhe nuk ke çfarë pret prej këtij soji. Nuk duhej që qeveria, drejtësia, policia, pushteti i çdo niveli të zbatonte ligjin, të parandalonte ngjarjen dhe t’i ndëshkonte para se t’i lejonte të kryenin krimin e radhës, pasi qeverinë e kemi votuar për t’na mbrojtur pikërisht nga këto ngjarje të frikshme? Marrja e jetës sot është më e shpeshtë se në kohë lufte dhe të gjithë mbetemi indiferentë. Nuk mund të imagjinoj çfarë do të bënin familjarët e

stylus magazine 37


një amerikani, gjermani, francezi etj. nëse dikush do i merrte jetën një familjari të tyre dhe shteti t’u jepte si zgjidhje mosveprimin. Kujdes këtu: shtetasit që nuk mund të qëndrojnë indiferentë ndaj këtyre ngjarjeve, nuk mund të bëhen qeveritarë. Por shteti është jo ekzistent në shumë e shumë fusha të jetës së qytetarit, dhe për çudi qeveritari dhe shtetasi kanë gjetur dakordësinë deri në mirëkuptim të nënkuptuar absurd. Askush nuk pi ujë nga çezma, por edhe nëse janë të imponuar të pinë, janë krejt të pasigurt për cilësinë e ujit. Fare pak personave u shkon në mendje të fajësojnë dhe t’u kërkojnë llogari pushtetarëve për këtë, pasi ata janë ngarkuar dhe paguhen për t’na furnizuar me ujë të pastër dhe të sigurt. Po kështu është edhe furnizimi me naftë, që ka kaq shumë ujë e papastërti sa nafta është “pakicë kombëtare” në atë përzierje që shitet me çmim bajagi të shtrenjtë për rajonin e globin. Po, qeveria duhet vlerësuar që ka bërë fushatën e pestë të luftës për zbatimin e ligjit kundër pirjes së duhanit, e duke ngritur këtë radhë dhe Taskë-Forcë speciale të radhës, duke e realizuar me stoicizëm me të njëjtët persona, por me disfata gjithnjë e në rritje. Të durueshëm, përsëri ne bashkëkombësit presim fushatën e 55-të, të premtuar nga qeveria, me shpresën që atëherë mund të ketë ndonjë sukses kjo fushatë gallatë antiduhan. Keshtu ligjet shkelen dhe kjo e prish zinxhirin shoqeror, sepse njeriu jeton ne shoqeri dhe merr te mirat dhe te keqjat e saj, por fatkeqesish ka me shume te keqija.Studentet e deshperuar e kanë parë shumë më të lehtë kalimin e kufijve nga malet, detet, rrëpirat dhe honet në kërkim të punës në Greqi, Itali, Zvicër, Gjermani etj., por asnjëherë nuk i janë drejtuar me tërsëllëm qeverisë për vende pune. Por ndërsa i riu apo e reja nuk kanë asnjë shans për të gjetur vend pune, ata diten me te keqe te jetes se tyre e kan e kur diplomohen, se atehere jane me shume ne veshtersi per jeten e tyre, ndryshe jane studentet ne Amerike, Gjermani etj etj te cilet diten me te lumtur e kane diten e diplomimit pasi jane te sigur se jane te lire dhe me pune te mire. Disa studente u duket punë e vështirë të merren me arsimin dhe kjo i step për të kërkuar të bëhen kryeministra. Atehere e kane gabim se “ sic jemi do qeverisemi”.Nese ne rrime bejme rolin e spektatorit dhe te komentatorit , dhe nuk studiojme per te ardhmen tone dhe te popullit atehere kjo enderr mbetet gjithmone ne sirtat por neqoftese ne jemi popull me moral te larte, me karakter te forte dhe serioz ndaj qeverise dhe ajo ashtu do na drejtohet. Për t’ua lehtësuar punën,duhet te orientojme shoqërinë sa të mundemi drejt kultures, edukatates dhe moralit. Mos harrojme që nëse vazhdojem keshtu ne si student, na vijme ne ndihmë familjet dhe shoqeria.Ne jemi rilindsit e vertet dhe duhet te lindim dicka te re, me horizonte te reja. Duhet te kemi endrren e nje lideri dhe ti bejem te tjeret perseri te gezohen me rilindjen tone se kur “ti linde te tjeret qeshen, ti qaje” Keshtu qe bëjeni të vështirën të lehtë dhe turrjuni pushtetit, se asnjëri nga ne nuk mund të jetë më injorant nga ata që e kane mbajt dhe po e mbajnë me paterica tani. Nga Anxhel Shkulaku

38 stylus magazine


Pse i nënshtrohemi ligjit ?

L

igji është një sistem i rregullave dhe udhëzimeve për të qeverisur sjelljet të cilat zbatohen përmes institucioneve sociale.1 Ai e formëson politikën, ekonominë dhe shoqërinë në mënyra të panumërta dhe shërben si ndërmjetës i marrëdhënieve shoqërore ndërmjet njerëzve. Lind pyetja pse njerëzit zgjedhin ti binden apo të mos i binden një ligji të caktuar. Normalisht, në radhe te parë këtë pyetje ne e bëjmë në nje forme tjetër, duke u përpjekur ta kuptojmë se çfarë është ajo që shkakton njerëzit që të thyejnë ligjin. Por është po aq interesante dhe potencialisht informative nëse e bejme pyetjen anasjelltas dhe i konsiderojmë arsyet që kanë qytetarët për t’i qëndruar besnik dhe per t’iu bindur ligjeve.

Dialogu i Platonit “The Crito” tregon se si Sokrati , në pritje të ekzekutimit në burg refuzon mundesine për tu arratisur sepse kjo do të ishte një shkelje detyrës së tij ndaj shtetit dhe ligjeve. Ndërsa Sokrati argumenton se sipas ligjit ai është gjetur fajtor dhe për këtë arsye duhet ta pranojë ndëshkimin e tij. Këndveshtrimi i Sokratit është se të gjithë qytetarët që i përkasin një shteti kanë një detyrim të pathyeshem ndaj shtetit dhe ligjeve te saj.Sokrati vendosi të vdiste dhe te mos thyente këtë detyrim.2

stylus magazine 39


Kush janë saktësisht obligimet e qytetarëve ndaj shtetit dhe ligjeve të saj? Pse duhet qytetarët t’i binden ligjit?

Hugo Groci thotë që për shkak të kontratës sociale ligji është i detyrueshëm për qytetarët. Edhe në rast se sovrani nxjerr ligje të padrejta, qytetarët janë të detyruar të binden, si ndaj sovranit ashtu edhe ndaj ligjit.3 Por si mund ta kuptojmë se çdonjeri nga qytetarët e ka dhënë pëlqimin për një kontratë të tillë, që të jetë i detyruar t’i bindet ligjit? Xhon Loku argumentonte se njerëzit heshtas e pranojnë kontratën sociale në momentin kur ata fillojnë të jetojnë në një shoqëri apo territor të caktuar dhe përfitojnë nga të mirat e saj. Në lidhje me temën se si duhet të jetë një ligj, që populli t’i bindet përkrahësit e teorise natyrore argumentojnë se ka një lidhje të pandashme mes moralit dhe ligjit. Pra, ligji asnjëherë nuk mund të konsiderohet i ndarë prej moralit. Kështu ligji nuk duhet përdorur vetëm për interesat dhe synimet e shtetit, ajo duhet t’i referohet popullit të atij shteti, sepse për t’iu bindur ligjit duhet të jetë i pranueshëm nga vetë shoqëria, i drejtë dhe në përputhje me moralin e asaj shoqerie. Të marrim një shembull më aktual këtu në Shqipëri, ligji për martesen e së njëtës gjini u kundërshtua nga masa më e gjerë e shoqërise, sepse ai cënonte konceptin e martesës dhe shenjterinë e familjes shqipëtare. Edhe historia dëshmon se shoqëria nuk pranon t’u bindet ligjeve që bien ndesh me moralin e saj. 40 stylus magazine


Përveç përkahësve të teorisë natyrore disa kritikë të tjerë argumentojnë se morali është diçka relative; domethënë, ka mosmarrëveshje të shumta morale nëpër shoqëri të ndryshme dhe mes vetë njerëzve. Çfarë është moralisht e drejtë apo e gabuar varet nga ajo se me çfarë shoqërie kemi të bëjmë, pra, morali varet nga traditat e asaj shoqërie. ‹Faktet morale› mund të ndryshojnë nga shoqëria në shoqëri por mund te gjejmë edhe fakte morale universale të pranuara nga të gjitha shoqëritë; për shembull mund të shkojmë në cilindo vend të botës, dhe do të mund të shohim se të gjithë e dinë se vrasja është një sjellje shkatërrimtare, gjithashtu që në moshë të re dihet se vjedhja është një sjellje e gabueshme dhe e pamoralshme Platoni, në pjesën dytë të librit të tij “Repubika” shtjellon çështjen e bindjes ndaj ligjit përmes një tregimi të quajtur Unaza e Gyges-it. Ai kërkon që të imagjinojmë një unazë e cila të bënte të padukshëm në momentin që e rrotulloje mbrapsht në gisht. Ai argumenton se në posedim të kësaj unaze njeriu mund të veprojë padrejtë pa pasur frikën e ndëshkimit. Ai do të mund të futej në pronë të çdo kujt, të merrte çfarë të donte, të bënte çfarë të donte pa e pare askush. Nëse do të kishte dy nga këto unaza dhe njëra i jepej një njeriu të padrejtë ndërsa tjetra një njeriu të drejtë. Askush nuk mundet të mohojë se natyrisht edhe njeriu më i drejtë do të vepronte padrejtësisht njëlloj si njeriu i padrejtë. Me këtë tregim ai argumentonte se njerëzit e praktikojnë dhe i binden ligjit për shkak të frikës dhe dobësisë së tyre dhe se askush nuk është i drejtë për shkak se vetë drejtësia është e dëshirueshme. Jeta e padrejtë është më e këndshme se sa jeta e drejtë. Drejtësia është e ndershme po ashtu edhe e vështirë. Ndërsa padrejtësia është e këndshme, shumë e lehtë për t’u arritur dhe e turpshme vetëm nga ligji dhe opinioni. 4 Më ka ngjarë të ndodhem në një lokal ku pihej duhani. Teksa ishim duke ndenjur papritmas janë fikur dritat, është ndalur muzika dhe dyert e lokalit janë mbyllur. Pas asaj, atë dite dhe ditën e nesërme pirja e duhanit në atë lokal u ndalua. Më vonë e kuptuam se drejt lokalit po vinin dy inspektorë për ta kontrolluar lokalin. E gjithë kjo kishte ndodhur nga frika se mos dënohej dhe detyrohej pronari të paguante gjobë për shkak se kishin shkelur ligjin Anti Duhan. Dy ditë pas ngjarjes kalova pranë lokalit dhe pashë se përsëri lejohej pirja e duhanit. A munden të shpjegohen ndryshe arsyet e kësaj sjelljeje përveçse në aspektin e frikës? Per Hartin bindja ndaj ligjit vinte nga një element i brendshëm. Ai besonte se njerëzit sillen në mënyrë të caktuar sepse besojnë se duhet të sillen në atë mënyrë dhe jo thjeshtë se kanë frikë nga pasojat e veprimeve të tyre në kundërshtim me ligjin.5 Kurse Platoni e ndan shoqerinë ne klasa dhe thotë se vetem elita ka edukimin dhe mundësitë e duhura për të kuptuar të verteten apo të mirën absolute.6 Mund të themi së janë dy faktorë kryesorë që e mundësojnë zbatimin e ligjit; vetëdija dhe frika ndaj sanksionit.Vetem atëhere kur nuk kemi vetëdije futet sanksioni dhe bëhet i paevitueshëm. Pra, jo çdo individ i shoqerise e ka të zhvilluar vetëdijen qytetare për t’iu bindur ligjeve pa pasur një stylus magazine 41


forcë shtrënguese Kjo shihet edhe në cështjet më të thjeshta të jetës së njeriut. Nëse ndodh që një njeri ta thyeje ndonjë rregull apo ndonjë ligj, nuk mërzitet për pasojat që do të mund të pësonte, por mundohet të mos zbulohet nga ligjvënësi apo forcat e tij shtrënguese. Shumica e njerëzve nuk mendojnë se ligjet

duhen respektuar për të mirën e tyre dhe për të mirën e githë shoqerisë. Shembulli më tipik është shembulli i ligjit për sigurinë në Komunikacionin Rrugor, pra, vënia e rripit te sigurisë nëpër automjete. Sa përqind e popullsisë e zbaton këtë ligj sepse beson se është i dobishëm dhe se është për të mirën, për sigurinë e vet personit dhe personave që gjenden në automjet? Të paktë janë ata që e zbatojne këtë ligj për arsyen e saj të vërtetë. Duke e përfshirë edhe vetveten mund të them shumica e zbatojnë nga frika se po u kap nga policia do të detyrohet të paguajë gjobën e caktuar nga ligji. Pra, siç thamë edhe më parë, njeriu i bindet ligjit për shkak të frikës dhe shpesh here për interesat vetjake, dhe bindja ndaj ligjit nuk buron nga morali apo nga ndonjë element i brendshëm Një pikë e rëndësishme për vënien në zbatim të një ligji është sanksionimi i personave në rast shkeljes së ligjit. Nëse ata që shkelin një ligj të caktuar nuk sankionohen nga ana e zyrtarëve ligji humb rëndësinë. “ Por, natyrisht nënshtrimi ndaj ligjit dhe lufta kundër shkeljes të ligjeve nuk kufizohet vetëm me masa dënimi ose me dëmshpërblim. Rëndësi të madhe kanë edhe masat paraprake.Një nga aspektet më të rëndësishme është forcimi i ndërgjegjes juridike dhe i edukatës ligjore e qytetare të shoqërisë. Zbulimi i vazhdueshem i shkeljes të së drejtës, ndëshkimi pa dallim i autorëve, si dhe zbatimi i të gjithë masave të tjera shtrënguese dhe parandaluese, i detyron qytetarët që jo vetëm ti nënshtrohen ligjeve por rrënjos edhe bindjen se asnjë shkelje e ligjit nuk mbetet e padënuar.7

Nga Emsal Ajredini

42 stylus magazine


Bibliografia: 1. Shih, Robertson, Crimes against humanity, 90; shih “jurisprudenca analtike” për debat më të gjerë se çfarë është e drejta apo ligji; në “The Concept of Law”, Harti argumentonte se e drejta është një «sistem rregullash»

Modernizmi dhe Kultura Shqiptare Njeriu gjatё jetёs fiton dhe humbet shumё identitete. Kёto i pёrdor pёr tё identifikuar personalitetin nё shoqёrinё ku banon. Njё i ri pasi fiton tё drejtёn pёr tё studiuar nё universitet pajiset me kartёn e studentit qё pёrfaqёson identitetin si student, ose njё polic pasi e ndalon njё shofer automjeti kёrkon nga ai patentёn, qё pёrfaqёson identitetin e tij si shofer. Edhe shtetet kanё identitetet qё i pёrdorin nё situata tё ndryshme. Karta identifikuese qё pёrdorin shtetet ёshtё kultura. Njё student pasi pёrfundon proçesin e studimit pёrfundon dhe identiteti i tij si student prandaj ёshtё e rёndёsishme tё theksojme se çdo identitet ёshtё i ndryshueshem.dhe kultura ёshtё njё faktor i rёndёsishem nё pёrbёrjen e njё kombi. Ç’ёshtё Kultura? Fjala Kulturё nё gjuhen shqipe ka ardhur nga gjuha latine, “Cultura”. Deri nё revulucionin francez kuptimi i fjalёs “Cultura” ishte kultivimi i njё produkti buqёsor. Pёrpara fillimit tё revulicionit francez Voltiare, termin “Cultura” e pёrdori pёr njё person tё kulturuar e tё edukuar.1 Kёshtu pёr herё tё parё termi “Cultura” merr njё kuptim tё ri. Edhe nё gjuhёn arabe termi “Hars” ose “Kultura” ka kuptimin e njёjtё si nё gjuhёn latine. Deri nё ditёt e sotme studiuesit i kanё shtuar kuptime tё ndryshme fjalёs “Kulturё”. Nё vitin 1950 antropologёt Kroeber dhe Clyde Kluckholn nё literaturёn amerikane dhe angleze kanё gjetur 150 kuptime tё fjalёs Kulturё.2 Sot nё gjuhёn shqipe termi “Kulturё” pёrdoret nё buqёsi, mjekёsi, histori, nё pёrcaktimin e njё shteti. Nё mёnyrё te pёrmbledhur me kulturё kuptojmё tё gjitha zakonet, gjuha, besimi, traditat qё ka njё shoqёri. Edhe shoqёria shqiptare kёto cilёsi i ka patur qё nё antikitekt dhe pёrgjatё historisё kёto cilёsi kanё ndryshuar vetёm pjesёrisht dhe nuk kanё shkrirё pёrballe ndonjё kulture joshqiptare. Ka ndryshuar pjesёrisht sepse pёrgjatё historisё vazhdimisht bota ёshtё sunduar vetёm nga disa shtete tё fuqishme dhe kёto shtete nuk kishin mundёsi qё tё shkrinin kulturat e tё gjithё popujve. Por megjithatё kёto shtete me fuqinё, kanё ndikuar edhe nё pёrhapjen e kulturave tё 1 Turan Şerafettin, “Türk Kültür Tarihi”, Bilgi yayınevi(shtepia botuese)., İstanbul, 2005, fq.15 2 John Tomlinson, “Kültür Emperializm”, pёrkёtheu: Emrehan Zeybekoğlu, shtp. Ayrıntı., İstanbul, 1999, fq.16

stylus magazine 43


tyre nё shtetet e vogla. Si pёr shembull perandoria Ottomane pasi pushtoi Ballkanin ka pёrhapur edhe kulturёn ottomane. Nё bazё tё studimit tё pёrgatitur nga studiuesi gjerman Osёald Spenger historia e njerёzimit ka kaluar nё tetё kultura ndikuese. Kёto kultura janё : 1. Kultura e Egjiptit. 2. Kultura e Babilonisё. 3. Kultura e Kinёs. 4. Kultura e İndisё. 5. Kultura e Romёs dhe Greqisё tё lashtё. 6.

Kultura Arabe.

7.

Kultura Meksikane.

8. Kultura Perёndimore ose Evropa dhe Shtetet e Bashkuara te Amerikёs.3 Kultura perёndimore njihet edhe me konceptin Modernizёm. Edhe fjala Modernizёm vjen nga latinishtja Modernus. Kuptimi i termit Modernizёm ёshtё “e Re” pra zvёndёsimi i njё subjekti me njё subjekt tjetёr. Çfarё ёshtё moderne dhe çfarё nuk ёshte moderne diskutohet shumё nga studiuesit dhe gjithashtu nё çfarё kohe ka filluar Modernizmi ёshtё e diskutueshme. Sipas studiuesit Jurgen Habermas fjala “Modern” ёshtё pёrdorur pёr herё tё parё nё shek.V nga pasuesit e fesё tё krishtёrё kundёr Romёs pagane. Kjo fjlalё ёshtё pёrdorur pёr tё dalluar fenё e krishterё nga feja pagane. Fjala “Modern” u pёrdor pёrsёri nё shek. XVII nga mbreti i Francёs Karli i Madh(charlemagne). Ai e pёrdori kёte fjalё pёr tё bёrё dallimin e Evropёs nga Lindja, saktёsisht nga Kalifati 3 Turan Şerafettin ,......Fq.41

44 stylus magazine


Arab.4 Gjatё revulicionit Amerikan e Francez, modernizmi do tё theksohet edhe mё tepёr dhe do tё ketё rёndёsi nё rёnjen e ndikimit tё fesё tё krishterё nё Evropё dhe asimilimin e popullsisё indiane nё Amerikё. Kёtё periudhё nё vёndin e zotit do tё jetё Modernizmi qё pas revulucioneve do tё pёrhapet nё tё gjithё kontinentin europian. Modernizmi nuk u krijua nga kultura e njё populli tё vetem por ёshtё bashkimi i disa elementёve kulturorё tё popujve europianё. Nё kёtё periudhё shqiptarёt ishin tё pushtuar nga perandoria Ottomane dhe shqiptarёt megjithse e ruajtёn identitetin5 modernizmi nuk pati shumё ndikim sepse ligjet Ottomane nuk e mbёshtesnin kёtё rrymё. Me formimin e shtetit, shqiptarёt filluan edhe njё kapitull tё ri nё çdo aspekt. Amerika dhe Evropa e njohёn edhe e mbёshtetёn shtetin shqiptar prandaj dhe shqiptarёt do tё shkёputen nga ndikimi i kulturёs tё lindjes dhe do tё fillojnё tё njihen me kulturёn perёndimore. Kjo lёvizje e re e shqiptarёve ёshtё njё veprim i mirё dhe qё do tё ndikoje ne rinjohjen e kulturёs shqiptare nё perёndim. Pёr shёmbull programi i Fan Nolit ishte i mbёshtetur nё sistemin perёndimor. Por Noli do tё largohet nga Shqipёria pёr nё Shtetet e Bashkuara tё Amerikёs dhe nё krye tё shtetit shqiptar do tё vijё Ahmet Zogu. Ai nuk do ta drejtojё plotёsisht Shqipёrine drejt modernizmit Evropian dhe kultura shqiptare do tё jetё akoma nё ndikimin e kulturёs Ottomane. Pas largimit tё mbretit Zogu dhe me ardhjen e sistemit komunist nё pushtet pёr kulturёn shqiptare do tё jetё njё nga momentet me tё rёndёsishme tё saj brёnda territorit tё republikёs tё Shqipёrisё. Sistemi nga vetё ideologjia e tij totalitare ngre lart kultin e kulturёs. Emrat e qyteteve dhe krahinave u zvёndёsuan me emra shqiptarё, u ndalua me ligj pёrdorimi e emrave te huaj nga banorёt. U organizuan shumё festivale kulturorё dhe ankande folklorikё. Pavarёsisht nga kёto reforma nё kulturё siç e theksova edhe mё lart kultura shqiptare lulёzoj vetёm brёnda territorit tё republikёs sepse qeveria komuniste zbatoi rrugёn e vetizolimit me popujt e tjerё. Kjo do tё sjellё edhe mosnjohjen e kulturёs shqiptare nё arenёn ndёrkombёtare dhe mosndikimin e modernizmit nё shoqёrine shqiptare. Gjithashtu komunizmi ndaloi me ligj edhe pёrdorimin e fesё dhe duhet theksuar qё feja ёshtё nje faktor i rёndesishёm nё kulturёn e njё populli. Nё kёtё kohё modernizmi ishte pёrhapur me hapa gjigandё pothuajse nё shumicёn e kulturave tё botёs. Njё nga mёnyrat qё u pёrdor nё pёrhapjen e modernizmit ishte kinematografia. Mё anё tё telenovelave 4 Pultar Gönül, İncirlioğlu Emine, “Kültür ve Modernite”, shtp.Tetragon, İstanbul, 2003, fq.26 5 Ervin Shkulaku, “ Zgjimi i İdentitetit Shqiptar” Revista Fjala, Nr1, 30 Prill, 2012 , fq.12 http://revistafjala.com/index.html?page=12 stylus magazine 45


dhe filmavё pёrhapej edhe kultura e modernizmit amerikan ose perёndimor. Nё vitin 1980 studiuesi Ien Ang bёri kёrkime pёr ndikimin e telenovelёs amerikane “Watching Dallas” dhe ai u shpreh : “Qё nga Turqia deri nё Australi dhe qё nga Hong Kong deri nё Britani, mё shumё se nё 90 shtete, pasi fillon telenovela rrugёt boshatisen dhe njerёzit rrinё para televizionit”.6 Kjo telenovelё bёnte propogandё pёr kulturёn amerikane edhe pёr tё mirat e saj. Vetёm pas 3 vitesh pra nё vitin 1983 ministri i kulturёs tё republikёs Franceze do ta shpallte kёtё telenovelё si simbol tё kulturёs amerikane dhe tё kapitalizmit. Pavarёsisht kёsaj, media nё kёtё formё krijonte edhe pika tё pёrbashkta pёr njerёzimin. Seriali komik i Charli Chaplin shikohej nё tё gjitha shtetet e botёs tё industrializuar dhe shtetet e botёs tё tretё. Pra pavarёsisht shtetit dhe kulturёs tё ndryshme, njerёzimi qeshte njёkohёsisht nё serialin e Charli Chaplin. Pas rёnjes tё sistemit komunist nё vitet 1990 Shqipёria e ndryshoj qeverisjen e saj drejt demokracisё perёndimore. Drejt kёtij drejtimi filloi ndryshimin edhe kultura shqiptare. Pas viteve 90’ kemi emigrim masim tё shqiptarёve drejt Evropёs dhe Shteteve tё bashkuara tё Amerikёs. Nё kёto shtete shqiptarёt hasёn shumё vёshtirёsi nё integrim sepse kishin jetuar pёr 40 vjet nё njё kulturё tё ndryshme. Shumё emigrantё pa shikuar qytetet kryesore tё Shqipёrisё ose edhe vetё Tiranёn emigruan nga fshati direkt nё Romё, Paris, New-York etj. Prandaj ata hasёn vёshtirёsi nё kёtё kulturё tё modernizmit dhe shpesh herё ata u dorzuan para modernizmit duke punuar nё fushёn e krimit. Kjo solli edhe njё imazh tё keq tё kulturёs shqiptare nё perёndim. Por pas viteve 2000 ky imazh i keq ka filluar tё zhduket nё shtetet europiane sepse shqiptarёt kanё filluar tё integrohen nё kulturёn e modernizmit. Ky integrim ёshtё faktor pozitiv pёr emigrantёt sepse nё kёtё mёnyrё bёhet mё e thjeshtё jetesa nё shtetin ku banojnё. Por megjithkёtё ata nuk duhet tё harrojnё edhe kulturёn shqiptare, tё paktёn gjuhёn shqipe duhet ta kalojnё nё brezat nё vijim. Edhe kjo duket se po realizohet sepse gjatё viteve tё fundit janё formuar shumё shoqata shqiptare nё Evropё. Tani duhet qё emigrantёt ti mbёshtesin shoqatat shqiptare qё janё themeluar nё Evropё e Amerikё.Pёr shqiptarёt qё qёndruan pas viteve 90’ nё Shqipёri hasёn shumё probleme. Shumё objekte kulturorё u vodhёn ose u shkatёrruan. Kёto veprime nxorrёn nё pah dobёsinё e edukimit qё kishte patur sistemi komunist. Me kёto 6 John Tomlinson, “Kültür Emperializm”, pёrkёtheu: Emrehan Zeybekoğlu, shtp. Ayrıntı., İstanbul, 1999, fq.75 46 stylus magazine


shkatёrrime shohim ndryshimin e komunizmit me demokracinё. Deri nё vitin 2000 strukturat e qeverisё drejtoheshin nga figura qё ishin edukuar nё komunizёm prandaj treguan paaftёsi nё mbrojtjen e kulturёs sepse nuk kishin marrё edukim tё plotё nё komunizёm megjithse ata tani mbronin demokracinё por demokracia fitohet dhe nuk mёsohet pёrmёndёsh. Kjo mungesё e edukimit beri qё mё shpejt tё pёrvetёsoheshin elementёt negativё tё modernizmit nё shqiptarёt si : droga, prostitucioni dhe mё e keqja mos leximi i librave. Pas vitit 2000 megjithse ka patur evimente pёr ruajtjen e kulturёs shqiptare si psh. Festivali folklorik i Gjirkosatrёs, ose Maratona e kёngёs popullore, kёto nuk janё tё mjaftueshme. Themi nuk janё tё mjaftueshme sepse shumё qytet muze nuk po restaruhohen, po ndihet mungesa e krijimit tё muzikёs popullore shqiptare, mosbotimi i letёrsisё lirike dhe epike shqiptare si psh. tё Mujit dhe Halilit, nuk po bёhen

pёrpjekje pёr gjetjen e objekteve kulturore shqiptare qё kanё humbur gjatё luftrave. Si psh. sot shpata e heroit tonё kombёtar gjendet nё Vienё. Prandaj sot Shqipёria nё vitin 2012 duhet ta pёrkrahё modernizmin por duhet tё behet pjesё e tij dhe jo tё humbasё nё tё duke shtuar fjalё tё huaja tё panevojshme nё literaturёn shqipe, duke dёgjuar mё shumё muzikё tё huaj, apo duke rёnё pre e medias ndёrkombёtare e cila po ndikon edhe nё shtimin e divorceve. Ose nё vёnd tё kampionatit shqiptar shikohet mё shumё kampionati italian apo anglez. Kёshtu duhet tё marrim anёt e mira tё modernizmit tё cilat janё shumё dhe e para prej tyre ёshtё dёshira e leximit tё librave. Sot numri i librave nё Japoni ёshtё 20 herё mё i lartё se sa popullsia e saj. Ukrainasi me origjinё Izralite Gaugin thekson se pёr shkak tё kulturёs dhe zakoneve tona sot e gjithё bota e njeh popullin e Izraelit.7

Njё popull i prapambetur nёse elementёt e kulturёs nuk i pёrhap deri nё fshatrat mё te thella, ai popull do ta humbasё garёn me qytetёrimin ( M. Ghandi )8

Nga: Ervin Shkulaku Gazetar tek gazeta “ZAMAN”/Turqi 2 Shih, .Sparknotes,”Crito” , http:// www.sparknotes.com/philosophy/cri to/summary.html . Shih, Luljeta Ikonomi, Filozofia e se drejtes, Onufri, Tiranë, 2010, f. 50-51. 3

Shih, Allan Bloom, The Republic of Plato, Basic Books, 1991, f. 35 – 41. 4

Shih , Luljeta Ikonomi, “Filozofia e se drejtes”, f. 138-139. 5 6

fia” .

Shih, Stumpf , Platoni në “Filozo-

7 Shih, Luan Omari, “ Parime dhe institucione të së drejtës publike”, Botimet Elena Gjika, Tiranë,2007, f.197.

stylus magazine 47


Vitrina e Komentar per masat e sigurimit Nga Gentian Trenova Te drejtat e njeriut Nga Jordan Daci

The social contaract Jean-Jeaques Rousseau

The rule of law Tom Bingham

Veprat penale ne fushen e narkotikeve Nga Besnik Muรงi

48 stylus magazine

D c e


Librave

o

What about law Catherine Barthand

Dhurata me e cmuar eshte thjeshte nje

...LIBER stylus magazine 49


Kerko Avokat

www.studiovishaj.com Email: info.@studiovishaj.com cel. 0682036896

50 stylus magazine


R

evista Albania Law Review (alr) eshte reviste mujore juridike e menduar nga studentet e drejtesise, ne bashkpunim me disa prokurore, avokat dhe akademike, te cilet japin kontributin dhe njohurite e tyre ne ceshtjet juridike. Kjo reviste eshte krijuar si pasqyrim I ngjarjeve politike, shoqerore vendore si dhe ato boterore , te cilat na informojme ne si student dhe akademik qe ti shohim keto ngjarje ne vija ligjore, si dhe duke informuar cdo qytetar ne lidhje me njohjen e ligjit .

Revista alr fton student, juriste dhe lektore te dergojne publikimet e tyre duke I dhene keshtu nje seriozitet revistes ne ecurine e saj te metejshme, gjithashtu fton avokate, noter, permbarues dhe librari te cilet jane te interesuar per te informuar qytetaret nepermjet revistets sone per profesionin dhe biznesin e tyre te reklamojne tek revista jone. Revista alr ( aktualisht format anline )

Kryeredaktore Viola Shkulaku Drejtor Anxhel Shkulaku Editore Sivi Haruni Desing Anxhel Shkulaku

Faleminderit!

stylus magazine 51


Anxhel@albanialawreview.com

Revista@albanialawreview.com

52 stylus magazine Silvi@albanialawreview.com

Viola@albanialawreview.com

www.albanialawreview.com Cel: 0697757656

v

Alr1  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you