Issuu on Google+


onderzoek

Licht als medium Door Anne Koeleman

Michael Katzberg onderzocht het gebruik van licht in museum-exposities. Michael Katzberg (New York, 1968) heeft een levenslange passie voor verlichting. Katzberg behaalde zijn bachelor Museum Studies (cum laude) in Rhode Island in de Verenigde Staten en zijn master in Leicester in Groot Brittan-

nië, volgens hem ‘een van de beste plekken van de wereld om Museum Studies te volgen.’ Zijn aanstelling daar gaf hij echter op toen hij kon promoveren bij Akademiehoogleraar Mieke Bal. Dat deed hij eerder deze maand op het

proefschrift Cultures of light, contemporary trends in Museum Exhibition. Dit proefschrift is het eerste werk dat ooit geschreven is over licht- en schaduwgebruik in exposities vanuit de perceptie van de kijker. l

Pictorial narrative of Dangerous liaisons: Fashion and furniture in the Eighteenth century illustrated through three selected tableaux vivants: The Connoisseur, The Music Lesson and The Shop. Catalogue images, © Metropolitan Museum of Art (New York).

Zichtbaar licht ‘Licht in exposities is er in mijn ogen nooit toevallig. Het is een integraal onderdeel van de kunst. Vaak fungeert het als een verteller van het “verhaal”, zoals in Dangerous liasions. In deze expositie kregen poppen kostuums aan uit de 18e eeuw. Ze werden in natuurlijke houdingen in kamers met vloeren, deuren en inrichting geplaatst. De kamers werden verlicht met theaterlicht. De ruimte lijkt op die manier op een podium, en het kunstwerk is een theaterstuk. In het eerste deel van de expositie zie je een man die een gordijn opent en je de weg lijkt te wijzen. Daarna “loop” je door een dag in de 18e eeuw. Het begint met de ochtendrituelen, het eindigt met het moment dat een vrouw zich overlevert aan een man, in de nacht. De ruimte en de inrichting veranderen niet gedurende het verhaal. Het is het licht dat aangeeft waar je naar moet kijken in de “scène”, en het is ook het licht dat vertelt welke tijd van de dag het is.’

Afwezig licht ‘Schaduwen worden vaak niet opgemerkt. Behalve wanneer je er echt bewust naar kijkt, kan de boodschap van de schaduw verloren gaan. Dit kunstwerk draait om de schaduw zelf. Het is een echte mind-twister. Je ziet een stuk gedraaid ijzerdraad dat vast zit aan de muur, zo incongruent van vorm dat je bijna weigert te accepteren dat het die schaduw veroorzaakt. De kunstenaar, Larry Kagan, is een mechanisch engineer die een heel goed oog heeft voor vormen en de positie van licht. Hij gebruikt voor zijn werk oude geroeste stukken ijzerdraad van schepen, die vaak al enigszins vervormd zijn, en daar ziet hij het begin van zijn kunstwerk in. Een echte lichtkunstenaar. Om de scherpe randen van het ijzerdraad niet terug te laten komen, verstopt hij zelfs schaduwen in schaduwen.’

Larry Kagan jet. 2000. Light source, metal wire and shadow. 40” x 40” x12” (steel and shadow combined). Artist’s collection. Image courtesy of the artist.

14 | Folia 14


Piet Mondriaan No. 4. 1938-42. First state 1939, B/W Photograph. Photograph © 2001, Joop Joosten and the Busch-Reisinger Museum.

Piet Mondriaan No. 4. 1938-42. First state 1942. Photograph under ultraviolet light. Photograph © 2001, The Saint Louis Art Museum and the Busch-Reisinger Museum.

Piet Mondriaan No. 4. 1938-42. Final state 1942. Photograph © 2001, The Saint Louis Art Museum and the Busch-Reisinger Museum.

Onzichtbaar licht ‘In musea wordt licht niet alleen als verteller gebruikt, maar ook als gereedschap. Dat gebeurt met licht dat niet in het zichtbare spectrum valt, zoals UV-licht. Dat levert een ander effect op. Je kan ermee illustreren dat er meer in een kunstwerk zit dan je in normaal licht zou zien. Zo ken ik kunstwerken waarin met behulp van blacklight getoond wordt dat mineralen uit verschillende substanties bestaan. Elk mineraal licht in zo’n expositie op in een regenboog aan kleuren. In de expositie van Mondriaan No 4 is men zelfs nog een stapje verder gegaan; hier is blacklight niet alleen illustratief, maar ook een onderzoeksinstrument. De eerste foto is de originele versie van Mondriaan No 4. Na het maken van deze versie vluchtte Mondriaan naar New York vanwege de oorlog en liet hij een groep van zijn meest recente schilderijen overkomen, waaronder dit. In de loop van de tijd heeft hij dit schilderij steeds weer aangepast. Met behulp van blacklight is in deze expositie de “evolutie” van dit schilderij weergegeven.’

Licht als verlichting ‘In dit kunstwerk komt voor mij alles samen. Licht is hierin het medium. De installatie bestaat uit een spiraal van spiegels en een regen van verlichte reageerbuisjes en petrischaaltjes. In de petrischalen zit het DNA van de kunstenaar, dat er dankzij ultraviolet licht uitziet als een barcode. Het idee is dat je continu wordt geconfronteerd met jezelf, zowel door je weerspiegeling in de verschillende spiegels, als met de menselijke bouwstenen, het DNA. Het licht vertelt een verhaal: hoe een mens is opgebouwd. Het wordt ook gebruikt als gereedschap: het licht wordt ingezet om de DNA-code weer te geven. En ook de afwezigheid van licht vertelt een verhaal, want alles behalve de installatie is donker. Alsof de kunstenaar wil zeggen dat we wat betreft de mysteries van de genetische code, en de consequenties van het gebruik ervan, nog steeds in het duister tasten.’

Helga Griffiths. Identity Analysis II, installation view. Henie Onstad Kunstsenter. Oslo, Norway, 2004.

Folia 14 | 15



Licht als medium Folia 14_63