Issuu on Google+

Τόπος και Ιστορία: Ιστο Μία περιήγηση στα στ Αρχαία Μνηµε ηµεία της πόλης της Αθήνα ήνας

Ερευνη υνητική Εργασία Α΄ Τετραµήνου 20112011-2012 Πρότυπο Πειραµατικό Λύκειο Ευαγγελικής Σχολής Σµύρνης Υπεύθυ ύθυνος Καθηγητής: Ι.Π. Αµπελάς Φιλόλογος


Για την εκπόνηση αυτή της εργασίας συνεργάστηκαν οι παρακάτω µαθητές (µε αλφαβητική σειρά) Ανδριοπούλου Σπυριδούλα Βογιατζάκης Νικόλαος-Ευάγγελος Γεωργουσόπουλος Σεραφείµ ∆αµιανού Θεοδώρα-Μαργαρίτα ∆ηµοπούλου Ζωή Εγγλέζου Χριστίνα-Άννα Μαρία Ζαχαρίου Μάριος-Χρήστος Καλογερόπουλος Μιχαήλ Καλφάογλου Σωκράτης Καπλανέλλης Ευστράτιος Λάδη Ελένη Μακρής Στυλιανός Μάνου Παναγιώτα-Ηλιάνα Μαντζουρογιάννη Ελβίρα Μαρρέ ∆έσποινα Πούλου Μαργαρίτα Τυριτζή Παναγιώτα Φώσκολου Ευαγγελία-Έλλη Φωστηροπούλου ∆ανάη-Μαρία Χίου Αναστάσιος

2


Πίνακας Περιεχοµένων

Πίνακας Περιεχομένων ......................................................................................................... 3 Αντί Προλόγου ...................................................................................................................... 7 Σύντομη Ιστορία του βράχου της Ακρόπολης των Αθηνών .................................................... 9 Τα μνημεία του βράχου της Ακρόπολης .............................................................................. 13 Ο Παρθενώνας .................................................................................................................... 14 Η Ζωφόρος ........................................................................................................................................ 16 Τα Αετώματα ..................................................................................................................................... 20 Οι μετόπες ........................................................................................................................................ 23 Το Χρυσελεφάντινο άγαλμα .............................................................................................................. 24 Πώς χτίστηκαν αυτά τα μνημεία; Από το λατομείο της Πεντέλης στον βράχο της Ακρόπολης: η εξόρυξη του μαρμάρου. .................................................................................................................... 25

Τα Προπύλαια ..................................................................................................................... 30 Το Ερέχθειο ......................................................................................................................... 32 Ο Ναός της Αθηνάς Νίκης .................................................................................................... 38 Άλλα μνημεία στον βράχο της Ακρόπολης ........................................................................... 40 Τα Μνημεία της Αρχαίας Αγοράς ........................................................................................ 41 Ο Ναός του Ηφαίστου ....................................................................................................................... 42 Ο ναός του Άρεως ............................................................................................................................. 44 Η Στοά του Αττάλου........................................................................................................................... 45 Η Βιβλιοθήκη του Πανταίνου............................................................................................................. 46 Η Στοά του Ελευθέριου Διός .............................................................................................................. 47 Οι ανδριάντες και ο βωμός του Αγοραίου Διός.................................................................................. 48 Η Βασίλειος Στοά ............................................................................................................................... 49 Η Ποικίλη Στοά και ο Βωμός των δώδεκα θεών ................................................................................. 49 Οι Τυραννοκτόνοι .............................................................................................................................. 50 3


Η Θόλος............................................................................................................................................. 50 Το Μητρώο........................................................................................................................................ 51 Το Παλαιό Βουλευτήριο .................................................................................................................... 52 Το Νέο Βουλευτήριο.......................................................................................................................... 53

Το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης.......................................................................................... 55 Συνομιλώντας με έναν αρχαιολόγο ..................................................................................... 61 Γλωσσάριο .......................................................................................................................... 63 Αντί Επιλόγου - Λίγα λόγια για τη Μελίνα Μερκούρη.......................................................... 71 Δικτυογραφία-Βιβλιογραφία .............................................................................................. 73 Φωτογραφίες από τις επισκέψεις μας στους αρχαιολογικούς χώρους και την προετοιμασία της εργασίας μας................................................................................................................. 75

4


5


6


Αντί Προλόγου Με την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς (2011-12) ως μαθητές της Α΄ Λυκείου κληθήκαμε να επιλέξουμε μία από τις πέντε ερευνητικές εργασίες που προτάθηκαν από τους καθηγητές του σχολείου μας. Από όλα τα θέματα που παρουσιάστηκαν, αυτό που μας κίνησε πραγματικά το ενδιαφέρον ήταν το εξής: «Τόπος και Ιστορία: Μία περιήγηση στα αρχαία μνημεία της Αθήνας». Ο κύριος λόγος που επιλέξαμε το συγκεκριμένο θέμα ήταν η επιθυμία να γνωρίσουμε καλύτερα την ιστορία του τόπου που διαμένουμε, αλλά και την ιστορία των μνημείων που κάνουν ευρέως γνωστή τη χώρα μας και τον πολιτισμό της. Στην αρχή βέβαια δεν γνωρίζαμε τις απαιτήσεις της εργασίας μας, αλλά σιγά σιγά προσαρμοστήκαμε σε αυτές, και στο τέλος καταφέραμε να συνεργαστούμε και να την φέρουμε εις πέρας, θέλουμε να πιστεύουμε, με επιτυχία. Η εργασία μας πραγματοποιήθηκε το χρονικό διάστημα μεταξύ Οκτωβρίου 2011 – Ιανουαρίου 2012. Αρχικά χωριστήκαμε σε 4 ομάδες από 5 μέλη η καθεμία. Κάθε μία ομάδα ανέλαβε την εύρεση πληροφοριών για συγκεκριμένα μνημεία της πόλης μας. Παράλληλα δημιουργήσαμε έναν δικτυακό τόπο (http://ampelasproject.pbworks.com) προκειμένου να ανταλλάσσουμε τις απόψεις μας και να συνδιαμορφώνουμε τις πληροφορίες μας. Έτσι προέκυψε ένα αρκετά, νομίζουμε, ικανοποιητικό αποτέλεσμα. Επιπλέον το πιο δημιουργικό και συνάμα ευχάριστο κομμάτι της εργασίας μας ήταν το γεγονός ότι μας δόθηκε η ευκαιρία να δούμε από κοντά τα σημαντικότερα αρχαιολογικά μνημεία της Αθήνας, οικοδομήματα απαράμιλλης αξίας και αισθητικής, να τραβήξουμε φωτογραφίες και να συνομιλήσουμε με αρχαιολόγους. Βέβαια, ως κλασικοί Έλληνες, κάποιες φορές είχαμε «μικρές» καθυστερήσεις και δυσλειτουργίες συνεννόησης σχετικά με την παράδοση των εργασιών μας, μα πάνω από όλα φροντίζαμε να το διασκεδάζουμε, καταλήγοντας στο καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα, που ελπίζουμε να σας αρέσει. Επίσης είναι προφανές ότι δεν θα μπορούσαμε να παρουσιάσουμε όλα ανεξαιρέτως τα μνημεία της πόλης μας, αφού ο χρόνος και οι συνθήκες ήταν πιεστικές. Αναγκαστικά κάναμε κάποιες επιλογές. 7


Κλείνοντας θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τους Καθηγητές του σχολείου μας κ.κ. Ν. Μαυρογιάννη και Κ. Σιώπη που προσφέρθηκαν να μας συνοδεύσουν στις επισκέψεις μας στους αρχαιολογικούς χώρους, τον αρχαιολόγο κο. Κουτσαδέλη που μας ξενάγησε στον ιερό βράχο της Ακρόπολης, και τέλος τον κο. Αμπελά, που ως υπεύθυνος-καθηγητής της εργασίας μάς καθοδηγούσε καθ’ όλη τη διάρκεια της εκπόνησής της.

8


Σύντοµη Ιστορία του βράχου της Ακρόπολης των των Αθηνών1 Οι Προϊστορικοί Χρόνοι Ανάμεσα στη φαληρική θάλασσα και στα βουνά της Αττικής απλώνεται μια μικρή ηλιοφώτιστη πεδιάδα, στο κέντρο της οποίας υψώνεται ένας λόφος επιβλητικός: 156,20 μ. ψηλότερα από την επιφάνεια της θάλασσας, με μήκος 330μ. στη βάση του, 270μ. στην κορυφή του, και πλάτος κάτι περισσότερο από 156μ. Είναι η πολυύμνητη αθηναϊκή ακρόπολη. Όταν στα πρώιμα νεολιθικά χρόνια έστησαν σε αυτόν τον περιορισμένο χώρο οι πρώτοι κάτοικοι τις καλύβες τους, ένιωσαν ασφάλεια επάνω στον απόκρημνο βράχο του λόφου, που είναι απρόσιτος απ΄ όλες τις πλευρές και μόνο από τη δυτική προσφέρει στον άνθρωπο πρόσβαση. Σημάδια της παμπάλαια που μπορεί να εγγίσει ακόμα με τα ίδια του τα χέρια ο επισκέπτης είναι οι ασήκωτες πέτρες από τα κυκλώπεια τείχη που προστάτευαν τα ανάκτορα στα μυκηναϊκά χρόνια, τότε που οι βασιλείς με τους ανώτατους αξιωματούχους έκτιζαν τα μέγαρα τους σε μια οχυρωμένη ακρόπολη, για να ασφαλιστούν από τους εχθρούς. Με το τέλος του μυκηναϊκού κόσμου τη θέση των ανακτόρων φαίνεται πως την πήρε ο αρχαιότερος ναός, αυτός που θα μείνει γνωστός στους Αθηναίους με το όνομα ο «ἀρχαῖο̋ νεώ̋», αφιερωμένος στον θεό της πηγής, τον Ποσειδώνα, και στη θεά της ελιάς, την Αθηνά. Οι Αρχαϊκοί χρόνοι Στα πρώιμα αρχαϊκά χρόνια, στα τέλη δηλαδή του 7ου αι. και στις αρχές του 6ου π.Χ αιώνα, επάνω στον βράχο υψώνονται όχι μονάχα ο μεγάλος «αρχαίος ναός», που ξαναχτίζεται, αλλά και άλλοι ναοί και ιερά οικήματα. Η μυκηναϊκή πύλη της δυτικής πλευράς και ο μυκηναϊκός πύργος κατεδαφίζονται και τη θέση τους την παίρνουν τα πρώτα μνημειώδη Προπύλαια και ένας βωμός της Αθηνάς Νίκης. Ο «αρχαίος ναός» ξαναχτίζεται πιο λαμπρός και στολίζεται με θαυμαστά μαρμάρινα εναέτια. Είναι τα χρόνια μιας ακμαίας ώρας της Αθήνας και της τέχνης της. Όποιος ανέβαινε τότε πάνω στον ιερό βράχο, θα καμάρωνε όχι μονάχα τα 1

Η σύντομη αυτή ιστορική ανασκόπηση βασίζεται στην εισαγωγή που έγραψε ο Μανώλης Ανδρόνικος (σελ. 1219) στο βιβλίο με τίτλο «Ακρόπολη» στη σειρά «Ξεναγήσεις» της Εκδοτικής Αθηνών που ανατυπώθηκε από την εφημερίδα Τα Νέα το 2009.

9


αρχαία κτήρια, με τα πολύχρωμα αετώματα, αλλά και τα αναρίθμητα αγάλματα, εράσμιες Κόρες και γυμνασμένους ιππείς, στημένα επάνω σε καλαίσθητες βάσεις στον ύπαιθρο χώρο, αναθήματα ευλαβικά των πιστών στη μεγάλη θεά που προστάτευε την πόλη ολόκληρη και τους πολίτες της, μάλιστα τους τεχνίτες. Οι Αθηναίοι άρχισαν να οικοδομούν, νοτιότερα από τον «αρχαίο ναό», έναν άλλο μεγάλο ναό της Αθηνάς, ίσως στη θέση ενός ακόμη αρχαιότερου. Όμως μόλις έθεσαν τα θεμέλια και ύψωσαν τους πρώτους κίονες, ήρθε η μεγάλη συμφορά. Στα 480 π.Χ. οι Πέρσες, αφού πέρασαν τις Θερμοπύλες, εισέβαλαν στην Αθήνα και κατέκαυσαν την πόλη και τα ιερά της. Οι Κλασικο�� χρόνοι Η πρώτη μεταπολεμική γενιά των Αθηναίων φρόντισε να οικοδομήσει τα περίφημα μακρά τείχη, να οργανώσει την πρώτη αθηναϊκή συμμαχία για να εξασφαλισθεί από την περσική απειλή, να θεμελιώσει την οικονομική και κοινωνική δομή της πολιτείας για να προχωρήσει αυτή στην πολιτική και πολιτιστική της αναγέννηση. Σ΄ αυτό το μεγάλο και πνευματικό κέντρο της Ελλάδος θα συντεθούν μέσα στον 5ο αι. οι δυνάμεις του ελληνικού κόσμου, από τους καλύτερους πνευματικούς εκπροσώπους όλων των πόλεων αρχιτέκτονες και γλύπτες και ζωγράφοι, φιλόσοφοι και ποιητές από όλα τα ελληνικά μέρη θα έλθουν σ΄ αυτή την «Ἑλλάδα τῆ̋ Ἑλλάδο̋» και θα δημιουργήσουν έναν κόσμο, όπου θα χωνευτούν οι παραδόσεις και οι κατακτήσεις όλων των ελληνικών περιοχών. Ο Περικλής γεννημένος τη χρονιά της μάχης του Μαραθώνα (490 π.Χ.), ηγέτης του δημοκρατικού κόμματος, φίλος του Σοφοκλή και του φιλόσοφου Αναξαγόρα είχε ως σκοπό την ανοικοδόμηση της Ακρόπολης. Με καλλιτεχνικό σύμβουλο τον Φειδία καταστρώνονται τα σχέδια. Πρώτα πρώτα ένας μεγάλος ναός της Αθηνάς Παρθένου, ο Παρθενών, ύστερα η μνημειώδης είσοδος στον ιερό βράχο, τα Προπύλαια, τρίτος στη σειρά ήταν ο ναός της Αθηνάς Νίκης, που ήταν έτοιμα τα σχέδιά του πρωτού αρχίσουν τα περίκλεια έργα. Τέλος, το Ερέχθειο, ο ναός δηλαδή την Πολιάδος Αθηνάς, που θα έπαιρνε τη θέση του «αρχαίου ναού», αυτόν που είχαν κάψει οι Πέρσες και μόνο το δυτικό τμήμα του τμήμα φαίνεται πως είχε περισωθεί και επισκευαστεί, για να στεγάσει το πανάρχαιο «διιπετές ξόανο» της θεάς, την «αχειροποίητη» εικόνα της, που είχαν πάρει μαζί τους οι Αθηναίοι φεύγοντας τους βαρβάρους.

10


Το 431 π.Χ. όμως άρχισε ο Πελοποννησιακός πόλεμος. Παρά τον πόλεμο στις ανάπαυλές του οι εργασίες ξανάρχιζαν, και όταν ο πόλεμος τελείωσε με τη συντριβή της Αθήνας το 404 π.Χ, το έργο είχε σε ένα μεγάλο βαθμό τελειώσει. Η Αθηναϊκή δημοκρατία πρόλαβε να πραγματώσει ένα από τα τελειότερα δημιουργήματά της, το οικοδομικό σύνολο της Ακρόπολης. Στους επόμενους αιώνες η μορφή της αθηναϊκής ακρόπολης δεν άλλαξε, μόνο συναισθήματα προσθέτονταν στα πολλά που υπήρχαν. Ο τελευταίος ναός που ιδρύθηκε στην Ακρόπολη ήταν ο μικρός κυκλικός ναός της θεάς Ρώμης και του Αυγούστου πριν το 14 μ.Χ.. Ο Μεσαίωνας και οι Νεότεροι Χρόνοι Με την επικράτηση του χριστιανισμού ένας ένας οι ναοί μετατρέπονταν σε χριστιανικές εκκλησίες. Αυτή η μετατροπή στάθηκε σωτήρια για τα μνημεία της Ακρόπολης που έτσι διατηρήθηκαν σχεδόν ακέραια σε όλο το Μεσαίωνα. Η Ακρόπολη στα βυζάντινα χρόνια ξανάγινε κάστρο, σπίτια χτίστηκαν ανάμεσα στα μαρμάρινα μνημεία και η παλιά ένδοξη πόλη είδε τον 11ο αι. μια μικρή άνθηση. Μετά τις καταστροφές όμως των Σαρακηνών τον 12ο αι. η Αθήνα σχεδόν ερημώθηκε. Ως τότε τα μνημεία της Ακρόπολης διατηρούνταν καλά. Οι καταστροφές άρχισαν από τον 17ο αι. Οι Βενετοί το 1687 με αρχηγό τον Μοροζίνη πολιόρκησαν την Ακρόπολη. Από τους βομβαρδισμούς έγινε έκρηξη στον Παρθενώνα που χρησίμευε ως πυριτιδαποθήκη και ανατινάχτηκε μεγάλο μέρος του ναού. Το 1821 στον

αγώνα

για

την

εθνική

ανεξαρτησία, η Ακρόπολη ήταν πεδίο

μαχών

ανάμεσα

στους

Έλληνες και στους Τούρκους. Στις 31 Μαρτίου

του

1833

η

Αθήνα

Εικόνα 1 - Η πολιορκία των Ενετών (1687)

απέκτησε οριστικά την ελευθερίας της. Η τούρκικη φρουρά παρέδωσε την Ακρόπολη. Μέσα στα ερείπια και στους σωρούς σώζονταν ακόμη πολλές από τις πλάκες της ζωφόρου, αυτές που δεν είδε ο λόρδος Έλγιν και 11


έμειναν στη γενέθλιά τους γη, για να στολίσουν την αίθουσα του Μουσείου, αυτού που θεμελιώθηκε το 1864, σταμάτησε αμέσως γιατί βρέθηκαν αρχαία ερείπια, και ξανάρχισε να χτίζεται τον επόμενο χρόνο με νέα σχέδια και τελείωσε οριστικά το 1874. Οι πρώτες προσπάθειες για τη συντήρηση και αναστήλωση του Παρθενώνα σημειώθηκαν ήδη από το 1896-1900 και το 1922-1933 πραγματοποιήθηκε το δεύτερο πρόγραμμα αναστήλωσής του. Σήμερα βρίσκονται σε εξέλιξη έργα συντήρησης και αποκατάστασης του μνημείου, στο πλαίσιο του ευρύτερου αναστηλωτικού προγράμματος που πραγματοποιείται στην Ακρόπολη από το 1975 από την Υπηρεσία Αναστήλωσης Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, υπό την επίβλεψη της Επιτροπής Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως.

Σήμερα η Ακρόπολη απειλείται πάλι από έναν κίνδυνο, χειρότερο από όλους: τη μόλυνση του περιβάλλοντος. Ας ελπίσουμε ότι οι συνδυασμένες προσπάθειες του ελληνικού κράτους, της Ουνέσκο, του ελληνικού λαού και όλων των φίλων της σε όλο τον κόσμο θα σώσουν για μια ακόμη φορά τον ένδοξο βράχο.

12


Τα µνηµεία του βράχου της Ακρόπολης Στον βραχώδη λόφο της Ακρόπολης, που δεσπόζει στο κέντρο της σύγχρονης Αθήνας, βρισκόταν το σπουδαιότερο και μεγαλοπρεπέστερο ιερό της αρχαίας πόλης, αφιερωμένο, κατά κύριο λόγο, στην προστάτιδα θεά της, την Αθηνά. Η Ακρόπολη του 5ου αι. π.Χ. αποδίδει με τον τελειότερο τρόπο το μεγαλείο, τη δύναμη και τον πλούτο της Αθήνας στην εποχή της μεγαλύτερης ακμής της, τον «χρυσό αιώνα» του Περικλή. Στα μέσα του 5ου αι. π.Χ., την εποχή που μεταφέρθηκε στην Ακρόπολη η έδρα της Αθηναϊκής Συμμαχίας και η Αθήνα ήταν το σημαντικότερο κέντρο του πνευματικού κόσμου, τέθηκε σε εφαρμογή, με πρωτοβουλία του Περικλή, ένα μεγαλεπήβολο οικοδομικό πρόγραμμα που διήρκεσε όλο το β΄ μισό του 5ου αι. π.Χ.. Χιλιάδες άνθρωποι, μέσα σ’ έναν πρωτοφανή πυρετό, εργάστηκαν για πολλά χρόνια για να γίνουν οι ασύγκριτοι σε πλούτο και ομορφιά ναοί της Ακρόπολης και τα

αριστοτεχνικά

αγάλματα.

Τα

καράβια ξεφόρτωναν συνέχεια στον Πειραιά πολύτιμη ξυλεία της Θράκης Εικόνα 2 - Αναπαράσταση της Ακρόπολης και του Αρείου Πάγου από τον Leo von Klenze, 1846

και του Λιβάνου. Από την Αίγυπτο έφτασαν

πολλά

φορτία

με

ελεφαντόδοντο. Η Θράκη και η Λιβύη προμήθευσε το χρυσάφι που χρειαζόταν για τα αγάλματα και η κοντινή Πεντέλη πρόσφερε το ολοκάθαρο και πολύτιμο μάρμαρο της. Τότε οικοδομήθηκαν, με την επίβλεψη των ικανότερων καλλιτεχνών, αρχιτεκτόνων και γλυπτών, τα σημαντικότερα μνημεία που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης: ο Παρθενώνας, τα Προπύλαια, το Ερέχθειο και ο ναός της Αθηνάς Νίκης.

13


Ο Παρθενώνας Ο Παρθενώνας είναι το πιο σημαντικό από τα κτήρια της Ακρόπολης με σχεδιαστές και εκτελεστές τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη (πιθανόν σε σχέδια του Φειδία), και καθώς περνούν τα χρόνια αποκτά όλο και περισσότερη αξία. Ακόμα αξίζει να σημειωθεί το ότι είχε αρχίσει να οικοδομείται στην ίδια θέση ένας παλαιότερος Παρθενώνας που έμεινε μισοτελειωμένος, ο λεγόμενος Προπαρθενών (δες και παραπάνω). Από τον Προπαρθενώνα σήμερα σώζεται το επιβλητικό πώρινο θεμέλιο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε και στον Παρθενώνα. Η χρονολόγηση του κτηρίου αυτού είναι ένα από τα επίμαχα θέματα της Ακρόπολης. Τι να πρωτοθαυμάσει κανείς από αυτό το αρχιτεκτονικό αριστούργημα που ονομάζεται

Παρθενώνας.

Οι

οχτώ

κίονες στις στενές πλευρές του σε συνδυασμό με τους δεκαεπτά κίονες των μακρών του πλευρών αποτελούν ένα

μοναδικό

τοποθετούνται ασυνήθιστη

αριθμό.

Οι

με

πυκνότητα

και

μια

κίονες

διαμορφώνουν

ομοιόμορφη κορμοστασιά. Ανάμεσα Εικόνα 3 - Ο Παρθενώνας από τα νοτιοανατολικά

στο πτερό και τον κύριο ναό δημιουργούνται στοές αλλά και μπροστά από τον πρόναο και τον οπισθόδομο οι εξάστυλες κιονοστοιχίες δημιουργούν αίσθηση δίπτερου ναού (ο ναός που περιβάλλεται από διπλό πτερόν ονομάζεται δίπτερος). Ο Παρθενώνας, με διαστάσεις του στυλοβάτη 30,88 x 69,50 μ., αποτελεί τον μεγαλύτερο δωρικό ναό όλου του ελληνικού κόσμου. Μέλος του δωρικού αυτού κτηρίου ανήκει στον ιωνικό ρυθμό, η περίφημη ζωφόρος, μια συνεχής ζώνη δηλαδή από πλάκες όπου απεικονίζεται η εικόνα μάλλον της παναθηναϊκής πομπής. Όλα μελετήθηκαν και στην παραμικρή λεπτομέρειά τους. Επειδή το μάτι του ανθρώπου ξεγελιέται και τις μεγάλες ευθείες τις βλέπει στη μέση τους να καμπυλώνουν, οι σπουδαίοι Αθηναίοι αρχιτέκτονες χρησιμοποίησαν ελαφρές καμπύλες, ώστε στο μάτι να φαίνονται 14


ευθείες. Οι κολώνες γέρνουν ελαφρά προς τα μέσα για να οδηγούν το βλέμμα ψηλά. Αυτό το μεγάλο κτήριο το χαρακτηρίζει η απλότητα, η σοβαρότητα, η επιβλητικότητα, αλλά και η χάρη. Οι εκατοντάδες τόνοι από μάρμαρο, θα 'λεγε κανείς ότι δεν του έδωσαν την αίσθηση του όγκου και του βάρους. Ταίριαζε απόλυτα στον γυμνό βράχο της Ακρόπολης, αλλά και σε όλο το περιβάλλον της Αθήνας με το λαμπερό της φως. Το εσωτερικό του χωριζόταν στον πρόναο, τον σηκό και τον οπισθόδομο. Στη ζωφόρο, που είχε συνολικό μήκος 140 μέτρων και ύψος 1 μέτρου, ο Φειδίας λάξευσε τα αριστουργηματικά του γλυπτά με θέμα, όπως προαναφέρθηκε, την προετοιμασία της πομπής των Παναθηναίων. Πόση απλότητα, πόση λιτότητα, αλλά και πόση ζωντάνια και αλήθεια δεν υπάρχουν σ’ αυτά τα ανεπανάληπτα γλυπτά! Όλες οι μορφές ενεργούν και κινούνται με κατεύθυνση και ροή προς τα ανατολικά όπου θα τερματίσει η μεγαλόπρεπη πομπή. Στο

εσωτερικό

υπήρχε

δίτονη

(διώροφη δηλαδή) δωρική κιονοστοιχία σχήματος «Π», που δημιουργούσε ένα υπερώο, από το οποίο οι επισκέπτες μπορούσαν να θαυμάσουν από διάφορα σημεία το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς. Στον οπισθόδομο (το μέρος που

Εικόνα 4 - Ο Παρθενών από τη βορειοδυτική πλευρά

πρωτοαντικρύζει ο επισκέπτης ανεβαίνοντας στον βράχο) φυλασσόταν ο θησαυρός, δηλαδή τα πολύτιμα αφιερώματα της Αθηνάς. Η οροφή του στηριζόταν σε τέσσερις ιωνικούς κίονες. Η στέγη ολόκληρου του ναού, μαζί με τους στρωτήρες, τους καλυπτήρες και τα ακροκέραμα, ήταν όλη από διαφανές μάρμαρο Πάρου, αλλά στηριζόταν σε μεγάλες ξύλινες δοκούς.

15


Η Ζωφόρος Η ζωφόρος του Παρθενώνα περιέβαλλε το επάνω μέρος των τοίχων του ναού, πίσω από τους εξωτερικούς κίονες. Έχει 1μ. ύψος και συνολικό μήκος 160μ. Θέμα της ανάγλυφης παράστασης είναι η πομπή των Παναθηναίων. Συνολικά 360 ανθρώπινες μορφές σε ομάδες και μεμονωμένα άτομα και πλήθος από ζώα συνθέτουν τη ζωφόρο με την πομπή των Παναθηναίων. Στην παράσταση υπάρχουν θεοί, ιερείς, άρχοντες, μουσικοί, ιππείς, άρματα, παρθένες με υδρίες και κάνιστρα, γέροντες με κλαδιά, πολίτες, άντρες και γυναίκες έφηβοι και ακόμα άλογα, βόδια και κριάρια. Η παράσταση αρχίζει από τη ΝΔ γωνία

Εικόνα 5 - Το σχέδιο της ζωφόρου

του ναού (πάνω από τον οπισθόδομο) και ακολουθεί δύο κατευθύνσεις, μία από τη βόρεια και μία από τη νότια πλευρά, ξεδιπλώνοντας όλο το θέμα. Και οι δύο συναντιώνται στο ανατολικό τμήμα της ζωφόρου που βρίσκεται πάνω από την επίσημη είσοδο του Παρθενώνα (κοιτώντας προς τον Υμηττό). Στις τρεις πλευρές της ζωφόρου (δυτική, νότια και βόρεια) έχουν απεικονιστεί σκηνές κατά τη διάρκεια της πομπής των Παναθηναίων. Στην τέταρτη, την ανατολική πλευρά, με την παρουσία των θεών του Ολύμπου, παριστάνεται το τέρμα της πομπής και η παράδοση του ιερού πέπλου της Αθηνάς από τις Αρρηφόρες στον Αρχιερέα.

Λίγα λόγια για την εορτή των Παναθηναίων Πρόκειται για την επισημότερη εορτή της Αρχαίας Αθήνας, που γινόταν κάθε τέσσερα χρόνια προς τιμήν της πολιούχου της πόλης θεάς Αθηνάς, τον μήνα Εκατομβαιώνα (Ιούλιο – Αύγουστο). Σύμφωνα με την παράδοση ιδρύθηκε κατά τους προϊστορικούς χρόνους από τον Εριχθόνιο, με το όνομα Αθήναια, αναδιοργανώθηκε από τον Θησέα στο τέλος της μυκηναϊκής εποχής και τότε πήρε το όνομα Παναθήναια. Νέα αναδιοργάνωση έγινε από τον τύραννο Πεισίστρατο το 566 π.Χ.. Εορτάζονταν κάθε τέσσερα χρόνια με τόση λαμπρότητα (Μεγάλα Παναθήναια), που κατά τον 6ο-4ο αι. π.Χ. είχαν πανελλήνια αίγλη, ενώ τα Μικρά Παναθήναια, 16


που γίνονταν κάθε χρόνο είχαν τοπικό χαρακτήρα. Κατά τα Μεγάλα Παναθήναια τελούνταν πολλές τελετές και θυσίες, από τις οποίες σπουδαιότερη ήταν η εκατόμβη (θυσία 100 βοδιών), καθώς και αγώνες ιππικοί, γυμνικοί (αγώνες στίβου) και μουσικοί. Οι τελετές και οι αγώνες, που διαρκούσαν από 4 – 12 ημέρες, έφθαναν στο αποκορύφωμά τους την 28η Εκατομβαιώνος, γενέθλιο ημέρα της θεάς Αθηνάς, κατά την οποία παραδιδόταν από τον αθηναϊκό λαό στη θεά ένας πέπλος χρυσοκέντητος, που είχαν υφάνει οι αρρηφόροι και οι εργαστίνες, δηλαδή νέα κορίτσια επιφανών οικογενειών στην υπηρεσία της θεάς. Ο πέπλος μεταφερόταν με μεγαλόπρεπη πομπή από τον Κεραμεικό στην Ακρόπολη. Στην πομπή, που είχε τελετουργικό χαρακτήρα, μετείχαν μουσικοί που έδιναν τον ρυθμό, αξιωματούχοι, νέοι που οδηγούσαν τα προς θυσία ζώα, νέες με κλαδιά ελιάς και προσφορές μέσα σε καλάθια για τη θεά. Στην Ακρόπολη ο πέπλος παραδιδόταν στους ιερείς, οι οποίοι έντυναν το ξόανο (το παλαιό ξύλινο άγαλμα) της θεάς, που βρισκόταν αρχικά μέσα στον «αρχαίο ναό», ενώ αργότερα στο Ερέχθειο. Αυτή την πομπή αναπαρέστησε ο Φειδίας στη ζωφόρο του Παρθενώνα. Η ζωφόρος του Παρθενώνα είναι έργο με ασύγκριτη δύναμη, τελειότητα και ομορφιά. Από το σύνολο της ζωφόρου σήμερα σώζονται 50 μέτρα στο Μουσείο της Ακρόπολης, 80 μέτρα στο Βρετανικό Μουσείο, ένας λίθος στο Μουσείο του Λούβρου και κάποια θραύσματα είναι διασκορπισμένα σε μουσεία στο Παλέρμο, στο Βατικανό, στη Χαϊδελβέργη, στη Βιέννη και στο Μόναχο.

17


Εικόνα 6 - Τμήμα από τη ζωφόρο του Παρθενώνα (ο πέπλος)

Εικόνα 7 - Τμήμα από τη ζωφόρο του Παρθενώνα (οι θεοί)

18


Εικόνα 8 - Ο Φειδίας επιδεικνύει στον Περικλή & την Ασπασία τη ζωφόρο (φανταστική αναπαράσταση)

Αναλυτικός Πίνακας των σωζομένων τμημάτων της ζωφόρου του Παρθενώνα Δυτική πλευρά (σώζονται και οι 16 πλάκες) στο Μουσείο Ακροπόλεως: 13 πλάκες στο Βρετανικό Μουσείο: 2 πλάκες θραύσματα τις τις πλάκας στο Βρετανικό Μουσείο και στο Μουσείο Ακροπόλεως: 1 πλάκα Νότια πλευρά (σώζονται 41 πλάκες) στη θέση τις στο μνημείο: 2 πλάκες στο Μουσείο Ακροπόλεως: 12 πλάκες στο Βρετανικό Μουσείο: 24 πλάκες θραύσματα τις τις πλάκας στο Βρετανικό Μουσείο και στο Μουσείο Ακροπόλεως: 3 πλάκες Βόρεια πλευρά (σώζονται 46 πλάκες) στο Μουσείο Ακροπόλεως: 24 πλάκες στο Βρετανικό Μουσείο: 15 πλάκες θραύσματα τις τις πλάκας στο Βρετανικό Μουσείο και στο Μουσείο Ακροπόλεως: 7 πλάκες Ανατολική πλευρά (σώζονται 9 πλάκες) στο Μουσείο Ακροπόλεως: 3 πλάκες στο Βρετανικό Μουσείο: 1 πλάκα θραύσματα τις τις πλάκας στο Βρετανικό Μουσείο και στο Μουσείο Ακροπόλεως: 5 πλάκες 19


Τα Αετώµατα Η γλυπτική διακόσμηση στα αετώματα του Παρθενώνα διήρκεσε πέντε χρόνια, 437 – 432 π.Χ. και ήταν το τελευταίο μέρος των εργασιών στο ναό. Καθεμιά από τις συνθέσεις των δύο αετωμάτων είχε μήκος 28μ. και οι μορφές στο κέντρο είχαν ύψος περίπου 3μ.. Συνολικά ξεπερνούσαν τις 50 μορφές και τις δύο συνθέσεις μαζί, από τις οποίες σήμερα σώζονται μόνο ελάχιστες, με τις περισσότερες να βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Στην αποκατάσταση των συνθέσεων βοήθησαν τα σχέδια του J.Carrey το 1674 (Εθν. Βιβλιοθήκη Παρισιού). Τα θέματα και τις δύο συνθέσεις ήταν εμπνευσμένα από την μυθολογία και αφορούν και τα δύο τη θεά Αθηνά που ήταν η προστάτιδα τις Αθήνας. Στο ανατολικό αέτωμα (πάνω από την κύρια είσοδο του ναού, προς τον Υμηττό) όπου παριστανόταν με θεϊκή μεγαλοπρέπεια η γέννηση τις θεάς Αθηνάς, δέσποζαν στο κέντρο αντικριστές οι δύο κύριες μορφές. Ο Δίας αριστερά καθισμένος στο θρόνο του, με το σκήπτρο στο αριστερό του χέρι και τον κεραυνό στο δεξί, είχε απέναντί του όρθια, πάνοπλη και

20


ολόχαρη την Αθηνά που μόλις έχει γεννηθεί μέσα από το κεφάλι του. Πίσω της εικονιζόταν γυμνός και όρθιος ο θεός Ήφαιστος, κρατώντας το τσεκούρι με το οποίο είχε χτυπήσει το κεφάλι του Δία. Καθιστή πίσω από το Δία και την Αθηνά, βρισκόταν αντίστοιχα η Ήρα και ο Ποσειδώνας, που έκπληκτοι μπροστά στο γεγονός παρακολουθούσαν το θαύμα. Δεξιά και αριστερά βρίσκονταν άλλοι θεοί που παρακολουθούσαν και μετείχαν στο ευχάριστο γεγονός. Στην αριστερή άκρη του αετώματος απεικονιζόταν το τέθριππο άρμα του Ήλιου που ανατέλλει από τον Ωκεανό και κατευθύνεται στο κέντρο, ενώ δεξιά απεικονιζόταν το τέθριππο άρμα της Σελήνης, που φεύγει για να βυθιστεί στον Ωκεανό.

Εικόνα 9 - Το ανατολικό αέτωμα (Βρετανικό Μουσείο)

Στο δυτικό αέτωμα (πάνω από τον οπισθόδομο), όπου παριστανόταν ο μύθος τις φιλονικίας του Ποσειδώνα και της Αθηνάς για το ποιος θα γίνει προστάτης της πόλης δέσποζαν στο κέντρο αντικριστές οι δύο κύριες μορφές. Οι δύο θεοί, εικονίζονταν με τα σύμβολά τους, όρθιοι με ζωηρή παραστατικότητα. Το γυμνό ρωμαλέο κορμί του Ποσειδώνα τινάζεται βίαια προς τα πίσω, είναι νευρικός και αβέβαιος για τη νίκη του στον αγώνα. Αντίθετα η θεά Αθηνά, με τη μεγαλόπρεπη στάση της, φανέρωνε τη σιγουριά της για τη νίκη. Κοντά στους δύο θεούς εικονίζονταν τα σημάδια – σύμβολα, η ελιά και η πηγή με το θαλάσσιο νερό, τα δώρα που πρόσφεραν οι δύο θεοί για να αποκτήσουν την προστασία της πόλης. 21


Δεξιά και αριστερά από τους θεούς ήταν τα άρματα που τους έφεραν στα βράχια της Ακρόπολης για τον αγώνα. Το άρμα της Αθηνάς το οδηγούσε η Νίκη και το άρμα του Ποσειδώνα η Αμφιτρίτη ή κάποια άλλη από τις Νηρηίδες. Τα άρματα τα συνόδευαν οι αγγελιοφόροι των θεών, ο Ερμής και η Ίρις. Τον αγώνα παρακολουθούσαν ο Κέκροπας και ο Ερεχθέας με τις οικογένειές τους. Τις δυο γωνιές του αετώματος εικονίζονται ο Κηφισός και ο Ιλισός ή ίσως δύο άλλοι ήρωες της Αττικής.

Εικόνα 10 - Το δυτικό αέτωμα (αναπαράσταση)

Αμφισβητήσεις και ποικίλες γνώμες διατυπώθηκαν σχετικά με το ποιος καλλιτέχνης δημιούργησε τα αετώματα του Παρθενώνα. Τελικά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι και το έργο αυτό είναι του μεγάλου γλύπτη Φειδία και των μαθητών του.

22


Οι µετόπες µετόπες Γύρω από τον Παρθενώνα, πάνω από τους εξωτερικούς κίονες, βρίσκονταν εναλλάξ τα τρίγλυφα και οι μετόπες. Αντίθετα από τη ζωφόρο που φαινόταν δύσκολα πίσω από τους κίονες του ναού, οι μετόπες βλέπονταν ελεύθερα. Ήταν 92 στο σύνολό τους, 32 σε κάθε μεγάλη πλευρά του ναού και 14 σε κάθε μικρή. Κάθε μετόπη είχε δύο ανθρώπινες μορφές ή σύμπλεγμα ανθρώπου και ζώου. Οι παραστάσεις είναι εμπνευσμένες από τη μυθολογία. Τα θέματά τους είναι επιλεγμένα ώστε να συμβολίζουν και να θυμίζουν τους παλαιούς και τους πρόσφατους νικηφόρους αγώνες των Ελλήνων κατά των εχθρών, που απείλησαν τη γη και την ελευθερία τους. Ειδικότερα •

Η βόρεια πλευρά ιστορούσε σκηνές από τον Τρωικό πόλεμο.

Η νότια πλευρά ιστορούσε τον αγώνα των Ελλήνων κατά των Κενταύρων (Κενταυρομαχία).

Η δυτική πλευρά ιστορούσε τη μάχη των Αθηναίων με τις Αμαζόνες (Αμαζονομαχία).

Η ανατολική πλευρά ιστορούσε τον αγώνα των θεών του Ολύμπου εναντίον των Γιγάντων (Γιγαντομαχία). Οι μετόπες της ανατολικής, της βόρειας και της δυτικής πλευράς είχαν απολαξευτεί

βάρβαρα από τους Χριστιανούς όταν μετέτρεψαν τον Παρθενώνα σε χριστιανική εκκλησία (5ος – 6ος αι. μ.Χ.). Από την καταστροφή αυτή εξαιρέθηκαν οι νότιες μετόπες. Σήμερα από τις 92 μετόπες, 39 βρίσκονται στην Αθήνα και 15 στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου.

Αναλυτικός Πίνακας με τις σωζόμενες Μετόπες του Παρθενώνα Ανατολική πλευρά (Γιγαντομαχία) στο Μουσείο Ακροπόλεως: όλες οι π��άκες (14) - στη θέση τους έχουν τοποθετηθεί αντίγραφα Δυτική πλευρά (Αμαζονομαχία) στη θέση τους στο μνημείο: όλες οι πλάκες (14) Βόρεια πλευρά (Τρωικός Πόλεμος) στη θέση τους στο μνημείο ή στο Μουσείο Ακροπόλεως: 13 πλάκες ακέραιες ή σε θραύσματα Νότια πλευρά (αγώνας Λαπιθών-Κενταύρων) στη θέση τους στο μνημείο: 1 πλάκα, στο Μουσείο Ακροπόλεως: 11 πλάκες ακέραιες ή σε θραύσματα, στο Βρετανικό Μουσείο: 16 πλάκες ακέραιες ή σε θραύσματα (θραύσματα των 6 από αυτές φυλάσσονται και στο Μουσείο Ακροπόλεως) 23


Η πρώτη νοτιοδυτική μετόπη της Κενταυρομαχίας είναι μια από τις παλαιότερες (Βρετ. Μουσείο). Παρουσιάζει έναν ισόπαλο αγώνα Κενταύρου-Λαπίθη με καταφανείς τάσεις αρχαισμού στην κίνηση. Ο Λαπίθης μοιάζει πολύ με το Δισκοβόλο του Μύρωνα, γι’ αυτό υποτίθεται ότι και αυτός είναι έργο του Μύρωνα. H τέταρτη νότια μετόπη από τα δυτικά δείχνει ότι η μάχη για το σωριασμένο καταγής Λαπίθη έχει λήξει. Ο θηριώδης Κένταυρος έχει αρπάξει μια υδρία και ετοιμάζεται να του δώσει το τελειωτικό χτύπημα. Ο

Εικόνα 11 - Κένταυρος και Λαπίθης (Βρετ. Μουσείο)

αρχαιολόγος Langlotz πιστεύει ότι ο Φειδίας απέδωσε τα δικά του χαρακτηριστικά στο πρόσωπο του Κενταύρου. Μια άλλη μετόπη αποδίδεται στον Κολώτη και είναι περίφημη για το άπλωμα της χλαμύδας του Λαπίθη, ενώ μια άλλη δείχνει τον Κένταυρο να καλπάζει θριαμβευτικά πάνω στο νεκρό Λαπίθη ανεμίζοντας τη δορά -ασπίδα του (βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο).

Το Χρυσελεφάντινο άγαλµα Από τα πιο ονομαστά έργα του Φειδία ήταν το χρυσελεφάντινο

άγαλμα

της

Αθηνάς

Παρθένου

και

ολοκληρώθηκε σε 9 χρόνια το 438 π.Χ., τοποθετημένο στον σηκό του Παρθενώνα. Παρίστανε την θεά πάνοπλη, με Νίκη στο προτεταμένο και στηριγμένο σε μικρό κίονα δεξί χέρι της, ενώ το αριστερό συγκρατούσε την ασπίδα όρθια δίπλα στο αριστερό πόδι της. Το δόρυ της θεάς στηριζόταν όρθιο στο έδαφος και στον αριστερό της ώμο. Την ασπίδα της διακοσμούσε εξωτερικά ανάγλυφη παράσταση Αμαζονομαχίας. Σε μία από τις μορφές μάλιστα που αντιμάχονταν τις Αμαζόνες Εικόνα 12 - Αναπάρασταση του Χρυσελεφάντινου Αγάλματος της Αθηνάς

είχε δώσει ο Φειδίας τα χαρακτηριστικά του Περικλή και σε μία

24


άλλη τα δικά του, πράγμα για το οποίο κατηγορήθηκε αργότερα. Στο εσωτερικό της ασπίδας υπήρχε γραπτή παράσταση Γιγαντομαχίας, ενώ στα πέδιλά της απεικονιζόταν ανάγλυφη Κενταυρομαχίας. Τέλος, στην βάση του αγάλματος υπήρχε ανάγλυφη η παράσταση του μύθου της Πανδώρας. Το συνολικό ύψος αγάλματος και βάσης έφθανε τα 12 μ. Τα γυμνά μέρη της μορφής ήταν από ελαφαντοστούν, ντυμένα από φύλλα χρυσού που μπορούσαν να αφαιρεθούν και να επανατοποθετηθούν. Δεν είναι γνωστό πότε καταστράφηκε το πρωτότυπο. Ιδέα του έργου μας δίνουν τα πολύ κατώτερης ποιότητας αντίγραφά του, που σώζονται και φυλάσσονται σε διάφορα μουσεία. Το καλύτερο είναι εκείνο που έχει στηθεί στη βιβλιοθήκη της Περγάμου κατά την ελληνιστική περίοδο και βρίσκεται σήμερα στο Pergamon Museum του Βερολίνου. Δύο άλλα αντίγραφα του έργου εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας: η Αθηνά του Βαρβακείου, που σώζει την Νίκη και, η Αθηνά Lenormant, που σώζει τμήμα από τη γέννηση της Πανδώρας. Το 295 π.Χ. ο Λάχαρις, τοπικός τύρρανος, αφαίρεσε τα 3/4 από το χρυσό φόρεμα της θεάς και το 250 π.Χ. αυτό καταστράφηκε από πυρκαγιά στο εσωτερικό του ναού.

Πώς χτίστηκαν αυτά τα µνηµεία; Από το λατοµείο της Πεντέλης Πεντέλης στον βράχο της Ακρόπολης: Ακρόπολης: η εξόρυξη του µαρµάρου. µαρµάρου.2 Στα νότια της κορυφής του Πεντελικού όρους, περίπου στα μισά του ύψους του, αναπτυσσόταν κάθε μέρα ένα μεγάλο και βαθύ λατομείο. Αυτό έγινε εξαιτίας του Παρθενώνα. Μέχρι τότε οι ναοί φτιάχνονταν με πωρόλιθο, το κατεξοχήν υλικό της δωρικής αρχιτεκτονικής. Το μάρμαρο χρησιμοποιούνταν μόνο σε αγάλματα και μικρές αρχιτεκτονικές μορφές, και συνήθως το έφερναν από την Πάρο. Στο μέσο του μεγάλου μεταλλείου η εξόρυξη είχε φτάσει σε βάθος 20 μέτρων. Το πέτρωμα εκτείνεται καθαρό δεν είναι όμως συνεχές. Φυσικοί αρμοί, άλλοι όρθιοι και άλλοι κεκλιμένοι διακόπτουν τη συνέχειά του. Οι αρμοί θέτουν αξεπέραστα όρια μεγέθους για τους

2

Οι αναφορές που ακολουθούν, όπως και οι εικόνες, προέρχονται από το βιβλίο του Μ. Κορρέ, «Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα», Εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα 1994

25


λατομήσιμους ωφέλιμους όγκους, αλλά εξυπηρετούν και την εξόρυξη. Οι αποστάσεις των αρμών δεν είναι σταθερές και κάνουν το υλικό άχρηστο όταν απέχουν λίγο μεταξύ τους ή αν είναι πολύ μεγάλες απαιτούν αυλάκια για να χωριστεί το πέτρωμα στα ζητούμενα μεγέθη. Οι τεχνίτες λοιπόν έπρεπε να κάνουν σωστή διαλογή των λατομήσιμων όγκων, όχι μόνο με το κριτήριο των αρμών, αλλά και με το κριτήριο της ποιότητας, και αυτό απαιτούσε επιδέξιους και έμπειρους λιθοτεχνίτες. Οι περισσότεροι από αυτούς είχαν δουλέψει στις Κυκλάδες και την Ιωνία, περιοχές στις οποίες δούλευαν το μάρμαρο, όπως απαιτούσε η ιωνική αρχιτεκτονική. Στο λατομείο είχαν εξορυχτεί 4.200 κυβικά μέτρα λατομήσιμου μαρμάρου για την παραγωγή 1400 κ.μ. ωφέλιμου όγκου υλικού. Το πιο δύσκολο έργο ήταν να αποσπασθεί το μάρμαρο από το μητρικό πέτρωμα. Κατά μήκος των φυσικών αρμών και των ρηγμάτων γύρω από τον όγκο οι τεχνίτες διάλεγαν τη καταλληλότερη θέση για να μπουν οι σφήνες και οι μεγάλοι μοχλοί. Στις θέσεις αυτές λάξευαν βαθιές φωλιές, ενώ πρόσεχαν την ακριβή σύγκλιση των επιφανειών στις φωλιές των σφηνών. Με βαρείες οι εργάτες χτυπούσαν τις σφήνες για να αποσχίσουν το μάρμαρο. Μετά την αποκόλληση του όγκου και την πρώτη χαλάρωση των αρμών του η προσπάθεια των εργατών συνεχιζόταν με τη χρήση μεγαλύτερων μοχλών. Ο προϊστάμενος των λατόμων γνώριζε ότι τα μεγάλα αποκόμματα του μαρμάρου είναι πιο χρήσιμα για τη λάξευση κάποιων μικρότερων στοιχείων του κτηρίου. Αυτό δεν ήταν δυνατόν χωρίς την τοποθέτηση σφηνών και στις τέσσερις πλευρές. Έπρεπε δηλαδή να γίνει η μετατόπιση του

όγκου

και

μετά

η

αποκοπή των πλεονασμάτων. Για πολλές μέρες οι εργάτες ετοίμαζαν εσοχές, βαθιές αυλακώσεις και φωλιές σφηνών για να αποσχίσουν το επάνω μέρος. Οι σφήνες χτυπιούνταν με τα σφυριά ρυθμικά. Οι σφήνες πρέπει να δέχονται την ίδια περίπου δύναμη. Κατά Εικόνα 13 - Η εξαγωγή του κιονόκρανου από το λατομείο

26

την αδρή αφαίρεση του υλικού γύρω από


το μελλοντικό κιονόκρανο, οι κομμοί και οι άλλες φυσικές ατέλειες έπρεπε να επισημαίνονταν εγκαίρως, ώστε τα ελαττώματα να μένουν στα αποκόμματα και όχι στον κύριο όγκο. Κατόπιν το ωφέλιμο μάρμαρο καθαριζόταν με νερό και με σκληρή βούρτσα. Τα μεγάλα αποκόμματα μετακινούνταν για να μην εμποδίζουν τις εργασίες, ενώ άρχιζε το επόμενο στάδιο παραγωγής, η απολάξευση σε όλες τις πλευρές του κύριου όγκου. Η μορφή ήταν ακόμη ακανόνιστη. Έμπειροι τεχνίτες επιστρατεύονταν για να λαξεύσουν κάθετους οδηγούς στις τέσσερις γωνίες, οι οποίοι θα ήταν χρήσιμοι για την επιπέδωση των πλευρικών επιφανειών, αλλά και για την ακριβή εύρεση των ορίων κάθε πλευράς. Την επεξεργασία της άνω πλευράς ενός όγκου και των γωνιακών οδηγών της λάξευσης ακολουθεί η ανατροπή του, ώστε να γίνει δυνατή η χονδρική κατεργασία της κάτω πλευράς. Οι τεχνίτες χρησιμοποιώντας μοχλούς ανασήκωναν το μεγάλο μάρμαρο για να μπουν από κάτω

μερικά

σιδερένια

κυλινδρικά

κυλίστρα. Οι έμπειροι λατόμοι είχαν τοποθετήσει ισχυρά ξύλα, επάνω στα οποία θα γινόταν η οριζόντια κίνηση του όγκου καθώς και ένα σωρό λατύπης για να μετριασθεί η ορμή της πτώσης του μαρμάρου. Τώρα το μάρμαρο ήταν έτοιμο

Εικόνα 14 - Η μεταφορά του κιονόκρανου

να δεχτεί την απαραίτητη κατεργασία, ώστε να αποκτήσει μια γεωμετρική κατασκευή, όσο το δυνατόν πιο κοντά στην τελική. Απαραίτητα εργαλεία ήταν οι κανόνες, οι διαβήτες και οι γωνιές. Το βάρος του ημίεργου κιονόκρανου ήταν περίπου 12 τόνοι· για την τόσο εντυπωσιακή εργασίας της εξόρυξης και της λάξευσης του ημι-κατεργασμένου κιονόκρανου απαιτήθηκαν δυο μήνες. Για την απόσπαση του μαρμάρου να σημειωθεί ότι χρειάστηκαν τροχαλίες, βαρούλκα, στρωτήρες ξύλινοι, κύλινδροι και άλλα εργαλεία, ενώ για την έξοδό του από το βάθος του λατομείου και το κατέβασμα του από το βουνό είχε δημιουργηθεί ένα είδος έλκηθρου φτιαγμένο με ξύλα. Το πιο δύσκολο μέρος αυτής της εργασίας ήταν η έξοδος του μαρμάρου από το βάθος και αυτό γινόταν με δυο βαρούλκα και γερά σχοινιά, τους καλωστρόφους. Συγχρόνως οι πιο 27


δυνατοί λατόμοι έβαζαν στο πίσω μέρος του έλκηθρου πέδη για να μην κυλίσει ο μαρμάρινος όγκος προς τα πίσω, ενώ τον τραβούσαν προς τα πάνω και φάλαγγες (κυλινδρικά πολύ σκληρά πρινόξυλα). Το βαρύ φορτίο αφού ανέβαινε το λατομείο, κατέβαινε (καταγωγή) μια στενή λιθόστρωτη, ευθύγραμμη και πολύ κατηφορική οδό με τη βοήθεια σχοινιών που είχαν δεθεί σε πασσάλους για να σταματάνε την ορμή του όγκου. Στο τέλος του δρόμου περίμενε μια άμαξα τετράκυκλη, η οποία θα διένυε 17 χιλιόμετρα μέχρι την Αθήνα. Σε αυτήν φορτωνόταν με δυο ισχυρές δοκούς, μερικές φάλαγγες και μοχλούς το μάρμαρο. Στο πέρασμά της η μεγάλη και βαριά άμαξα προκαλούσε τον θαυμασμό στους κατοίκους. Η λιθαγωγία διευκολυνόταν και με τους καλούς δρόμους και 12 περίπου ζώα-σε κάποια σημεία γίνονταν 20, βόδια και γαϊδούρια, που έσερναν την άμαξα. Το δύσκολο ήταν να ανέβουν την ανηφόρα προς την Ακρόπολη. Εκεί είχε φτιαχτεί από παλιά ένα ευθύ κεκλιμένο επίπεδο πλάτους 10 μέτρων και μήκους 80μ.

Ο

τρόπος

ανόδου

ήταν

αξιοθαύμαστος: μια κενή άμαξα που την σέρνουν τα ζώα κατέβαινε την πλαγιά της Ακρόπολης, ενώ το σχοινί, ο καλώς, με το οποίο ήταν δεμένη, ήταν πιασμένο σε μια

Εικόνα 15 - Η άνοδος του κιονόκρανου στον βράχο της Ακρόπολης

τροχαλία στο πάνω μέρος της διαδρομής,

και στη βαριά άμαξα που ανεβαίνει την ανηφόρα με το μάρμαρο, χωρίς τα ζώα. Κάθε βήμα της κενής άμαξας προς τα κάτω ανέβαζε τη φορτωμένη άμαξα προς τα πάνω. Αφού το μάρμαρο μεταφερόταν πάνω, με βαρούλκα μετακινούνταν στο πλάτωμα όπου θα γινόταν η τελική επεξεργασία του και θα έπαιρνε το επιθυμητό σχήμα. Σε αυτή τη φάση χρειάζονταν γεωμετρικές γνώσεις και επιστρατεύονταν διαβήτες, αλφάδια και γνώμονες. Ετοιμάζονταν οι πρώτοι οδηγοί της λάξευσης της έδρας του κιονόκρανου, ενώ ελεγχόταν η ποιότητα του μαρμάρου. Εάν ο αρχιτέκτονας θεωρούσε ότι δεν ενδείκνυται για περαιτέρω επεξεργασία, δεν χρησιμοποιούνταν. Πάντως πάνω από εκατό

28


χιλιάδες τόνοι μαρμάρου χρησ χρησιμοποιήθηκαν για να φτιαχτούν τα μνημεί ημεία και τα γλυπτά της Ακρόπολης.

Εικόνα 16 - Οι τελευταίες βελτιώσεις ...

Εικό 17 - Η ανύψωση τμημάτων στον Παρθενώνα Εικόνα

29


Τα Προπύλαια Παλαιότατη ήταν η συνήθεια των αρχαίων Ελλήνων να διαχωρίζουν τους ιερούς χώρους από την υπόλοιπη έκταση της γης. Έτσι τα Προπύλαια της Ακρόπολης των Αθηνών κτίσθηκαν στη δυτική πλευρά του βράχου, στη θέση όπου τοποθετείται και η πύλη του οχυρού της μυκηναϊκής ακρόπολης. Το πέρασμα προς το ιερό γινόταν από ένα πρόπυλο, μία είσοδος επιβλητική, που έκανε το πιστό να αισθανθεί πως αφήνει πια τον οικείο του χώρο, το κοσμικό, για να πατήσει στο χώρο του θεού. Από τα χρόνια του Πεισίστρατου, στα μέσα του 6ου ου αι. π.Χ. και ενώ ο χώρος είχε διαμορφωθεί σε ιερό αφιερωμένο στη θεά Αθηνά, κτίστηκε το πρώτο πρόπυλο. Ακόμα, ένα νέο πρόπυλο κατασκευάσθηκε μεταξύ των ετών 510-480 π.Χ., αλλά καταστράφηκε από τους Πέρσες το

480

π.Χ.

Μετά

τα

Περσικά

επισκευάσθηκε ή ξαναοικοδομήθηκε κατά τη διάρκεια της εφαρμογής του προγράμματος

τειχισμού

της

Ακρόπολης, από τον Θεμιστοκλή και τον Κίμωνα. Επιπλέον, τα μνημειώδη Προπύλαια των κλασικών χρόνων,

Εικόνα 18 - Τα Προπύλαια (Αναπαράσταση)

που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης, αποτελούν μέρος του μεγαλεπήβολου οικοδομικού προγράμματος που συντελέσθηκε στην Ακρόπολη από τον Περικλή. Κτίσθηκαν μεταξύ των ετών 437-432 π.Χ., μετά την ολοκλήρωση του Παρθενώνα, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Μνησικλή. Αν και το αρχικό σχέδιο του οικοδομήματος ήταν πρωτοποριακό από αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική άποψη, δεν ολοκληρώθηκε ποτέ στο σύνολό του. Το οικοδόμημα έχει κατασκευασθεί κυρίως από πεντελικό μάρμαρο και χωρίζεται σε τρία τμήματα. Το κεντρικό ορθογώνιο τμήμα είναι το κυρίως πρόπυλο. Στην ανατολική και δυτική όψη έχει δύο εξάστυλες στοές δωρικού ρυθμού, μεταξύ των οποίων παρεμβάλλεται εγκάρσιος τοίχος με πέντε θύρες. Η δίοδος προς την Ακρόπολη γινόταν από την κεντρική θύρα,

30


που πλαισιώνεται, μεταξύ της δυτικής στοάς και του εγκάρσιου τοίχου, από τρεις κίονες ιωνικού ρυθμού σε κάθε πλευρά. Επίσης, το κεντρικό οικοδόμημα ακολουθούσε την ανωφέρεια του εδάφους και η ανατολική στοά βρισκόταν ψηλότερα από τη δυτική, το ίδιο και η αετωματική στέγη, ενώ τα δύο πλευρικά οικοδομήματα ήταν χαμηλότερα. Το πρόβλημα της ανωφέρειας του εδάφους αντιμετωπιζόταν και στο εσωτερικό του κτηρίου, με βαθμίδες που υπήρχαν στην πρόσοψη και στον εγκάρσιο τοίχο. Η βόρεια πτέρυγα των Προπυλαίων αποτελείται από ένα δωμάτιο, γνωστό από την περιγραφή του περιηγητή Παυσανία ως Πινακοθήκη, επειδή η αίθουσα ήταν κοσμημένη με ζωγραφικούς και ξύλινους γραπτούς πίνακες, ανάμεσα στους οποίους και έργα των ζωγράφων Πολυγνώτου και Αγλαοφώντος. Μπροστά του έχει μία μικρή δωρική στοά από τρεις κίονες και η είσοδος σε αυτό γινόταν από πόρτα που πλαισιώνεται από δύο παράθυρα. Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, η αίθουσα αυτή ήταν χώρος ανάπαυσης ή εστιάσεων των επισκεπτών της Ακρόπολης και στο εσωτερικό της πιθανολογείται ότι υπήρχαν κλίνες. Η νότια πτέρυγα των Προπυλαίων αρχικά φαίνεται να σχεδιάσθηκε όμοια με τη βόρεια, η ύπαρξη, όμως, του προγενέστερου ιερού της Νίκης ανάγκασε τον αρχιτέκτονα να μην υλοποιήσει το αρχικό σχέδιο. Για το λόγο αυτό κατασκευάσθηκε μόνο μία στοά, σε αντιστοιχία

Εικόνα 19 - Τμήμα των Προπυλαίων

με τη βόρεια, αποτελούμενη από τρεις κίονες. Από τη δυτική πλευρά της ήταν δυνατή η πρόσβαση στο ναό της Αθηνάς Νίκης. Το αρχικό σχέδιο του οικοδομήματος φαίνεται ότι προέβλεπε την κατασκευή πλευρικών δωματίων και στην ανατολική πλευρά, αυτά, όμως, δεν κατασκευάσθηκαν ποτέ. Η μορφή των Προπυλαίων παρέμεινε ίδια μέχρι την παλαιοχριστιανική περίοδο (4ος oς-7ος ος αι. μ.Χ.), οπότε η νότια πτέρυγα μετατράπηκε σε εκκλησία, ενώ τον 10ο αιώνα το κεντρικό τμήμα επίσης λειτούργησε ως εκκλησία αφιερωμένη στους Ταξιάρχες. Κατά τη διάρκεια της Φραγκοκρατίας (13-14ος αι.) τα Προπύλαια αποτέλεσαν την κατοικία του Φράγκου ηγεμόνα, και την ίδια εποχή, για την ενίσχυση της οχύρωσης της Ακρόπολης, στη 31


δεξιά πτέρυγα του οικοδομήματος κατασκευάσθηκε ο πύργος, ο γνωστός ως Κουλάς, που δεν υπάρχει σήμερα. Επιπρόσθετα, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1458-1830) τα Προπύλαια έγιναν η έδρα του Τούρκου φρούραρχου. Το κεντρικό κτήριο χρησιμοποιήθηκε ως πυριτιδαποθήκη, χρήση στην οποία οφείλεται η πρώτη μεγάλη καταστροφή του μνημείου, που ανατινάχθηκε από έκρηξη το 1640. Επιπλέον, μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους κατεδαφίστηκαν οι μεσαιωνικές και τουρκικές προσθήκες και έγιναν ανασκαφές στην περιοχή των Προπυλαίων. Μετά από αυτά, πραγματοποιήθηκαν αναστηλωτικές επεμβάσεις στο μνημείο μεταξύ των ετών 1909 και 1917 από το μηχανικό Νικόλαο Μπαλάνο. Τέλος, το σύγχρονο έργο αποκατάστασης των Προπυλαίων άρχισε το 1982, στο πλαίσιο του ευρύτερου αναστηλωτικού προγράμματος που πραγματοποιείται στην Ακρόπολη από το 1975 από την Υπηρεσία Αναστήλωσης Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, υπό την επίβλεψη της Επιτροπής Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως.

Το Ερέχθειο Αν ο Παρθενώνας είναι η ενσάρκωση της μεγαλοπρέπειας, της δύναμης και της αρρενωπής ομορφιάς, ο ναός του Ερεχθείου είναι η μετουσίωση της θηλυκής χάρης και κομψότητας. Ο ιωνικός αυτός ναός στα βόρεια του Παρθενώνα, που χτίστηκε στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., δημιουργήθηκε για να αντικαταστήσει τον «ἀρχαῖον νεώ» της Πολιάδος Αθηνάς. Ο αρχικός ναός λέγεται ότι κτίστηκε και πήρε την ονομασία του από τον Ερεχθέα, όπου λατρευόταν μαζί με την Αθηνά, αλλά κάηκε από τους Πέρσες το 480 π.Χ.. Επίσης, η αναστήλωση του, έργο που ξεκίνησε ο Περικλής, τελείωσε το 406 π.Χ. με σχέδια του αρχιτέκτονα Καλλίμαχου. Κατά τη μυθολογία στο σημείο αυτό, όπου βρίσκεται ο ναός, έγινε η φιλονικία της Αθηνάς και του Ποσειδώνα για την κυριαρχία της πόλης. Ο θεός της θάλασσας Ποσειδώνας χτύπησε το βράχο με τη τρίαινα και ξεπήδησε θαλασσινό νερό. Με τη σειρά της η Αθηνά χτύπησε με το δόρυ της και φύτρωσε η ελιά. Οι θεοί που ήταν κριτές έδωσαν τη νίκη στην Αθηνά. Οι Αθηναίοι όμως θέλοντας να συμβιβάσουν τους δύο αντίπαλους θεούς, τους 32


αφιέρωσαν από ένα ιερό κάτω από την ίδια στέγη. Έτσι χτίστηκε το πιο ιδιόμορφο από τα οικοδομήματα της Ακρόπολης από άποψη αρχιτεκτονικού σχεδίου. Ο ναός παρουσιάζει μεγάλες ιδιορρυθμίες στην κάτοψη και σε πολλές λεπτομέρειες της ανωδομής του, που τον ξεχωρίζουν από τους συνηθισμένους. Υπάρχουν τρεις κύριοι λόγοι που τον κάνουν να διαφέρει: α) στη διαμόρφωση του εδάφους, β) στην ύπαρξη στο τμήμα αυτού του βράχου και γ) στις λατρείες που τελούνταν στο Ερέχθειο. Το ύφος του ναού και της διακόσμησης θυμίζει το λεγόμενο «πλούσιο» ρυθμό. Ο πλούτος της διακόσμησης συνδυάζεται με τη λεπτότητα και την ευαισθησία του σχεδίου, καθώς και με την εκτέλεση της πιο μικρής λεπτομέρειας κάνει το Ερέχθειο το κομψότερο κτήριο της Ακρόπολης. Επιπλέον, εδώ βρίσκονταν οι αρχαιότεροι βωμοί των θεών και το πρώτο παλάτι των πρώτων βασιλιάδων των Αθηναίων, όπως ήταν ο Ερεχθεύς, που αργότερα ταυτίστηκε με τον Ποσειδώνα.

Εικόνα 20 - Το Ερέχθειο (σχεδιακή αναπαράσταση)

Το Ερέχθειο διαιρείται σε τρία επίπεδα και τα θεμέλια των νότιων και των ανατολικών πλευρών είναι ψηλότερα από αυτά των βόρειων και δυτικών. Το κύριο μέρος του ναού, το ανατολικό, ήταν αφιερωμένο στην Πολαιάδα Αθηνά και αποτελείται από τον σηκό, τον κύριο χώρο δηλαδή, που ήταν αποκλειστικά αφιερωμένος και χρησίμευε για τη φύλαξη των αγαλμάτων των θεών, γι’ αυτό ήταν κλειστός προς το κοινό. Για να μπορέσουν να μπουν στο ανατολικό τμήμα έπρεπε να περάσουν από μια πρόσταση, έτσι εμπρός από τον σηκό βρίσκεται μια σειρά από έξι ιωνικούς κίονες εξαιρετικής τέχνης που σχηματίζει ένα πρόστυλο, 33


πέντε από τους οποίους υπάρχουν ακόμα. Στο βάθος του σηκού ήταν τοποθετημένο το αρχαίο ξόανο (άγαλμα) από ξύλο ελιάς της Πολαιάδος Αθηνάς, για το οποίο πιστευόταν ότι είχε πέσει από τον ουρανό. Επιπλέον, μπροστά από το ξόανο έκαιγε μέρα νύχτα μια χρυσή λυχνία. Αυτός ο χώρος, εκτός από ιερό, χρησίμευε και για τη φύλαξη των πολύτιμων λαφύρων των Μηδικών πολέμων. Επίσης εκεί ήταν ο χάλκινος φοίνικας, ένας εγκάρσιος τοίχος χωρίς θύρα επικοινωνίας και χώριζε το ανατολικό τμήμα από το δυτικό στο οποίο μπορούσε να μπει κάποιος από ΒΔ. Η έξοχη είσοδος προς τα δυτικά διαμερί��ματα έχει υποφέρει τόσο πολύ από τις καταστροφές και τον χρόνο, ώστε είναι δύσκολο να τη φανταστεί κανείς σε όλο το μεγαλείο της. Παρ’ όλα αυτά, η βόρεια πρόσταση (προστέγασμα) ακόμα διακρίνεται για την άψογη τελειότητα της διακόσμησής της. Στο κέντρο της βρίσκεται ο βωμός του Θυητού. Σύμφωνα με ιερή παράδοση της εποχής, η στέγη σ’ ένα σημείο ήταν ξηλωμένη, διότι πίστευαν ότι από αυτή τη θέση έπληξε ο Ποσειδώνας με την τρίαινά του τον βράχο της Ακρόπολης. Πράγματι, πάνω στο βράχο, κάτω από ένα αντίστοιχο άνοιγμα του πατώματος, διακρίνεται το τριπλό σημείο της τρίαινας. Μέσα στο άνοιγμα διακρίνονται και τα πέτρινα θεμέλια μιας κρύπτης, η οποία επικοινωνεί με το υπόγειο του ναού, όπου πιστεύεται ότι οι Αθηναίοι έδειχναν το σημάδι με το οποίο ο Δίας σκότωσε τον μυθικό βασιλιά Ερεχθέα. Το δυτικό τμήμα του ναού ήταν αφιερωμένο στο Ποσειδώνα, Ερεχθέα. Όμως, επειδή το έδαφος στα δυτικά ήταν χαμηλότερο σε σχέση με το ανατολικό, παρουσιάζει περισσότερες ιδιορρυθμίες. Όλο το δυτικό τμήμα ήταν χωρισμένο σε δύο καθ’ ύψος μέρη. Το επάνω τμήμα ήταν ο κύριος χώρος λατρείας, όπου υπήρχαν τρεις βωμοί, ένας αφιερωμένος από κοινού στο Ποσειδώνα και τον Ερεχθέα, ένας στον Ήφαιστο και ο τρίτος στον Αθηναίο ήρωα Βούτη. Το κάτω μέρος του

Εικόνα 21 - Το Ερέχθειο (δυτική όψη)

34


δυτικού αυτού τμήματος ονομαζόταν «φρέαρ», στο σημείο όπου σύμφωνα με τον αττικό μύθο ξεχύθηκε η Ερεχθηίς θάλασσα από το χτύπημα της τρίαινας του Ποσειδώνα. Επίσης, από το δυτικό τμήμα προεξείχαν δύο προστάσεις, η μια κοντά στη ΝΔ γωνία του κτιρίου και η άλλη κοντά στη ΒΔ γωνία του. Η πρώτη ήταν η «πρόστασις των Κορών ή Καρυατιδών», η οποία αναφέρεται στην επιγραφή του ναού ως «ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΠΡΟ ΤΟΥ ΚΕΚΡΟΠΕΙΟΥ». Επιπλέον, κάτω από το δάπεδο της προστάσεως ήταν ο τάφος του Κέκροπος. Μια μικρή σκάλα, πίσω από τη πρόσταση, οδηγούσε στο προθάλαμο του Ερεχθείου. Πάνω σε μια μαρμάρινη βάση στέκονται οι έξι φημισμένες Καρυάτιδες, τέσσερις εμπρός και δύο πίσω, ντυμένες με τα χαριτωμένα ιωνικά τους πέπλα. Αυτές οι μεγαλοπρεπείς κόρες, αντικαθιστούν τους κίονες και κρατούν στα κεφάλια τους τα κιονόκρανα που στηρίζουν το επιστύλιο και τα οποία έχουν τη μορφή ωραία διακοσμημένων καλαθιών. Πίσω από τις οπίσθιες κόρες υψώνονται δύο παραστάδες με πλούσια διακοσμημένα κιονόκρανα. Από το σχεδιασμό και τη τοποθεσία, μπροστά από το Κεκρόπειο, φαίνεται ότι η νότια πρόσταση προοριζόταν για μαυσωλείο του Κέκροπα και ότι οι Καρυάτιδες δεν ήταν απλώς διακοσμητικές μορφές, αλλά παρίσταναν τις ιέρειες του ναού, οι οποίες φύλασσαν το τάφο του θεοποιημένου βασιλιά. Η πρόσταση αυτή δικαίως θεωρείται το αριστούργημα της αττικής τέχνης. Η τέχνη του γλύπτη αποκαλύπτεται από τη λανθάνουσα δύναμη που κρύβουν τα ευλύγιστα νεανικά σώματα των παρθένων, τα οποία αντί να υποχωρούν κάτω από το βάρος της υπερκατασκευής, κρατούν το φορτίο με άνεση και χωρίς να θυσιάζουν τίποτε από τη θηλυκότητά τους. Οι Καρυάτιδες έχουν διαφορετικές κομμώσεις- εντυπωσιάζουν οι χυτές περίτεχνες πλεξούδες τους- και λεπτομέρειες στα ρούχα, γι αυτό οι ερευνητές πιστεύουν ότι τις έφτιαξαν διαφορετικοί καλλιτέχνες. Επίσης φορούν σκουλαρίκια και διάδημα. Οι κόρες έχουν ύψος 2.20μ και πατούν πότε στο ένα πόδι και πότε στο άλλο ανάλογα με τη θέση τους. Εικάζεται ότι με το ένα χέρι τους κρατούσαν αφιερώματα και με το άλλο ανασήκωναν το πέπλο τούς. Οι κόρες ονομάστηκαν Καρυάτιδες αργότερα από τα κορίτσια από τις Καρυές της Λακωνίας που χόρευαν προς τιμή της Αρτέμιδος.

35


Εικόνα 22 - Οι Καρυάτιδες (Νέο Μουσείο Ακρόπολης)

Με θέματα αθηναϊκής παράδοσης μια ανάγλυφη ζωφόρος περιέβαλλε το κυρίως κτήριο και τη βορειοδυτική πρόσταση, όπου οι μορφές ήταν ξεχωριστές από το φόντο και οι οποίες είναι φτιαγμένες από λευκό πεντελικό μάρμαρο και το φόντο από σκούρα ελευσινιακή πέτρα. Βέβαια υπάρχουν και πολλές άλλες απόψεις για τη διάταξη των τμημάτων στο Ερέχθειο, όπως για παράδειγμα ο Ι. Τραυλός, βασισμένος στην περιγραφή του Παυσανία, υποστήριζε ότι στο ανατολικό τμήμα ήταν οι βωμοί του Ποσειδώνος-Ερεχθέως και στο δυτικό τμήμα ήταν το ξόανο της Πολιάδος-Αθηνάς. Η βορειοδυτική πρόσταση αποτελείται από έξι κίονες, πάλι σε σχήμα Π διατεταγμένους. Κάτω από το δάπεδό της βρισκόταν ο τάφος του Ερεχθέως. Ακόμη, στο δάπεδο υπήρχε ένας βωμός που δεχόταν προσφορές υγρών, οι οποίες κυλούσαν κάτω προς το ιερό «σημείον». Στο Ερέχθειο είχε την κατοικία του και ο «οἰκουρό̋ ὄφι̋», το ιερό φίδι της Αθηνάς που ήταν ο Εριχθόνιος δηλαδή η άλλη μορφή του Ερεχθέως. Δεξιά της βόρειας πρόστασης, μια μικρή σκάλα κατεβαίνει στο περίβολο του Πανδροσείου, το οποίο οφείλει την ονομασία του στην Πάνδροσο, θυγατέρα του βασιλιά Κέκροπα και πρώτη ιέρεια της Αθηνάς. Εδώ ήταν η ιερή ελιά, που ξεπήδησε από το βράχο με το άγγιγμα του δόρατος της θεάς και της έδωσε τη νίκη επί του Ποσειδώνα. Στο ίδιο σημείο είναι φυτεμένη και σήμερα μια ελιά, για να θυμίζει στους επισκέπτες τον προσφιλή μύθο.

36


Τον 6ο αιώνα π.Χ. το Ερέχθειο μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία και το εσωτερικό του άλλαξε ριζικά. Το μνημείο υπέστη σοβαρές βλάβες και κατά τη πολιορκία της Ακρόπολης από τον Μοροζίνι, το 1687, ενώ σχεδόν καταστράφηκε το 1826, κατά τη διάρκεια της επανάστασης, όταν μια τουρκική οβίδα κομμάτιασε την οροφή. Ο λόρδος Έλγιν, ο οποίος αφαίρεσε τον ανατολικό πρόστυλο, τους κίονες, δηλαδή που βρίσκονταν σε μια στενή πλευρά του ναού και μία από τις Καρυάτιδες (τη δεύτερη από αριστερά), πρέπει να θεωρηθεί και αυτός υπεύθυνος για την πρόσθετη καταστροφή του μνημείου.

Εικόνα 23 - Η κλεμμένη Καρυάτιδα (Βρετανικό Μουσείο)

37


Ο Ναός της Αθηνάς Νίκης Ο ναός της Αθηνάς Νίκης βρίσκεται στη νοτιοδυτική πλευρά του Ιερού Βράχου. Στα μυκηναϊκά χρόνια, στη θέση αυτή υπήρχε ο πύργος του τείχους, που προστάτευε την είσοδο στην ακρόπολη. Στον πύργο αυτό, που βρίσκεται στη νότια πλευρά των Προπυλαίων, δεξιά κατά την ανάβαση στον ιερό βράχο, υπήρχε βωμός κατασκευασμένος το 556 π.Χ., τη χρονιά δηλαδή που καθιερώνονται τα Μεγάλα Παναθήναια. Στα χρόνια των περσικών πολέμων (490480) χτίστηκε ένας μικρός πώρινος ναΐσκος. Ο κλασικός ναός, ωστόσο, κτίστηκε μεταξύ 426421 π.Χ. σε σχέδια του Καλλικράτη. Αποτελεί τον διάδοχο παλαιότερων ναών, επίσης αφιερωμένων

στην

Αθηνά

Νίκη,

και

σχετιζόταν με τη λατρεία της Αθηνάς ως συμπαραστάτισσα των Αθηναίων στους πολέμους. Επιπλέον, ο Παυσανίας αναφέρει τον ναό ως ναό της Απτέρου Νίκης, διότι σύμφωνα με την παράδοση η θεά Αθηνά Νίκη απεικονιζόταν στο λατρευτικό της άγαλμα χωρίς φτερά για να μένει πάντα στην

Αθήνα. Κρατούσε

στο

ένα

χέρι

περικεφαλαία, σύμβολο του πολέμου, και στο άλλο ένα ρόδι, σύμβολο της ειρήνης. Με το ρόδι και την περικεφαλαία συνενώνονται

Εικόνα 24 - Ο ναός της Αθηνάς Νίκης (σχεδιαστική αναπαράσταση)

ο ειρηνικός και ο πολεμικός χαρακτήρας της θεάς.

Ο πρώτος ναός κατασκευάστηκε στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. Την εποχή του Κίμωνα, γύρω στο 468 π.Χ., κτίστηκε ένας νέος ναός από πωρόλιθο, που περιέλαβε τη βάση του ξόανου. Τα θεμέλια των πρωιμότερων ναών και βωμών διασώζονται κάτω από το δάπεδο του ναού της κλασικής εποχής. Ο ναός της κλασικής περιόδου εντάσσεται στο μεγάλο οικοδομικό πρόγραμμα που συντελέσθηκε στην Ακρόπολη την εποχή του Περικλή. Ωστόσο, καταστράφηκε από τους Πέρσες το 480 π.Χ.. 38


Ο ναός είναι μικρός, ιωνικού ρυθμού, αμφιπρόστυλος, με μια σειρά από τέσσερις μονολιθικούς κίονες σε κάθε στενή πλευρά. Δεν έχει πρόναο, αλλά μόνο μικρό σηκό. Επιπλέον, οι πλαϊνοί τοίχοι του σηκού καταλήγουν σε παραστάδες, που ανάμεσα τους έχουν δύο πεσσούς. Τα κενά που υπήρχαν ανάμεσα στις παραστάδες και τους πεσσούς έκλειναν με κιγκλιδώματα, όπως και τα κενά ανάμεσα στις παραστάδες και στους

Εικόνα 25 - Ο Ναός της Αθηνάς Νίκης από τα ανατολικά

γωνιακούς

κίονες,

δίνοντας

την

εντύπωση μικρού πρόναου. Ακόμη, πάνω από το επιστύλιο ο ναός φέρει ζωφόρο, που φιλοτεχνήθηκε από τον Αγοράκριτο. Στις τρεις πλευρές της απεικονίζονται σκηνές από μάχες των Ελλήνων με τους Πέρσες και στην ανατολική πλευρά παρουσιάζονται οι θεοί του Ολύμπου να παρακολουθούν Εικόνα 26 - Ο Ναός της Αθηνάς Νίκης από τα βορειοανατολικά

τις μάχες αυτές. Παρόλ’ αυτά, λίγα τμήματα

διασώζονται

από

τα

αετώματα. Επίσης, πιθανολογείται ότι στο δυτικό απεικονιζόταν η Γιγαντομαχία και στο ανατολικό η Αμαζονομαχία. Ο βωμός βρισκόταν ανατολικά, έξω από τον ναό. Το 409 π.Χ., στην παρυφή του πύργου κατασκευάσθηκε ένα μαρμάρινο θωράκιο ύψους ενός μέτρου, για την προστασία των προσκυνητών. Το θωράκιο αυτό αποτελείται από ανάγλυφες πλάκες, στις οποίες απεικονίζονται φτερωτές Νίκες που θυσιάζουν ή οδηγούν ταύρους στην θυσία. Δυστυχώς, μερικές από τις πλάκες των θωρακίων καθώς και τμήματα της ζωφόρου μπορεί να θαυμάσει κανείς στο Μουσείο της Ακροπόλεως, ενώ άλλα τμήματα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. 39


Άλλα µνηµεία στον βράχο της Ακρόπολης Η Πύλη Μπελέ H επίσκεψη του χώρου αρχίζει από την λεγόμενη πύλη Beule. Το όνομα είναι του Γάλλου αρχαιολόγου, ο οποίος το 1852 την ξέχωσε. Πρόκειται για κατασκευή του 3ου μ.Χ. αιώνα, αμέσως πριν, ή το πιθανότερο, αμέσως μετά την καταστρεπτική επιδρομή των Ερούλων, που υποχρέωσαν τους Αθηναίους να μετατρέψουν την Ακρόπολη σε οχυρό. Το οικοδομικό υλικό είναι ολόκληρο παρμένο από κτίσματα της κλασικής αρχαιότητας.

Τον 6ο

αιώνα κατασκευάστηκε στη δυτική πλευρά της Ακρόπολης κεκλιμένο επίπεδο για τη διευκόλυνση της πομπής των Μεγάλων Παναθηναίων. Ο πολυγωνικός αναλημματικός τείχος, που σώζεται στον άξονα της πλαγιάς, είναι το ανάλημμα που χρησίμευε για την συγκράτηση των χωμάτων. Στα χρόνια του Περικλή διπλασιάστηκε η πρόσβαση πιάνοντας όλο το πλάτος της πλαγιάς, ενώ στα χρόνια του αυτοκράτορα Κλαυδίου η πρόσβαση αυτή σκεπάστηκε με μνημειώδες κλιμακοστάσιο.

Βάθρο Αγρίππα Έτσι ονομάζεται ένα υψηλό βάθρο από μάρμαρο Υμηττού, που βρίσκεται δυτικά της βόρειας πτέρυγας των προπυλαίων. Έφερε αρχικά τέθριππο άγαλμα, του βασιλιά της Περγάμου Ευμένη Β’, αργότερα όμως τέθριππο άγαλμα του οποίου ηνίοχος ήταν ο γαμπρός του Αυγούστου Αγρίππας.

40


Τα Μνηµεία της Αρχαίας Αγοράς Η Αγορά της Αθήνας βρίσκεται σε μια περιοχή 100 στρεμμάτων περίπου, στα ΒΔ της Ακρόπολης και περιβάλλεται από τους λόφους του Αρείου Πάγου, του Αγοραίου Κολωνού, την οδό Ερμού, στην περιοχή της Πλάκας. Με την ανασκαφή των κτηρίων, με την μελέτη των ευρημάτων και με πολύτιμο οδηγό τον περιηγητή του 2ου μ.Χ. αιώνα, Παυσανία, έγινε δυνατή η ταύτιση των οικοδομημάτων και η μελέτη του πιο σημαντικού τμήματος της καρδιάς της Αρχαίας Αθήνας. Ανασκαφές αποκάλυψαν ότι η ζωή στη περιοχή της Αγοράς, άρχισε στο τέλος την νεολιθικής περιόδου. Βρέθηκαν άφθονα κεραμικά πολύ καλής ποιότητας. Επίσης βρέθηκαν μερικά πηγάδια και τάφοι της πρωτοελλαδικής και μεσοελλαδικής περιόδου. Τα λείψανα της υστεροελλαδικής περιόδου είναι περισσότερα. Δύο μεγάλοι θαλαμωτοί τάφοι, άλλοι λακκωειδείς τάφοι και σπιτικά πηγάδια μαρτυρούν για κατοίκηση του χώρου ήδη από τις αρχές του 12ου π.Χ. αιώνα. Από την πρωτογεωμετρική και γεωμετρική περίοδο βρέθηκαν πολύ τάφοι με πλούσια κτερίσματα, καθώς και λείψανα σπιτιών. Φαίνεται ότι από τις αρχές του 6ου π.Χ. αιώνα στην εποχή του νομοθέτη Σόλωνα, η περιοχή επιλέχτηκε για τη δημιουργία της αγοράς της πόλης, οπότε και αρχίζει

η

οικοδόμηση

των

δημόσιων οικοδομημάτων για την εξυπηρέτηση των αναγκών της πόλης. Τον 5ο ή 6ο μ.Χ. αιώνα άρχισε και η τμηματική εγκατάλειψη της περιοχής ως αγοράς. Μετά από αυτά άρχισε η οικοδόμηση κατοικιών επάνω στα ερείπια και η μετατροπή του χώρου σε συνοικία.

Εικόνα 27- Η αρχαία Αγορά (κάτοψη του Ι. Τραυλού)

41


Ο Ναός του Ηφαίστου Στη δυτική πλευρά της Αρχαίας Αγοράς, βρίσκεται ο ναός του Ηφαίστου, ευρύτερα γνωστός ως ''Θησείο''. Σαφέστερα, πρόκειται για έναν από τους καλύτερα διατηρημένους αρχαίους ναούς, γεγονός που οφείλεται εν μέρει και στη μετατροπή του σε χριστιανική εκκλησία. Σύμφωνα με τον περιηγητή Παυσανία στον ναό λατρεύονταν από κοινού ο Ήφαιστος, προστάτης των μεταλλουργών, και η Αθηνά Εργάνη, προστάτρια των κεραμέων και της οικοτεχνίας. Αναλυτικά, την ταύτιση του ναού ως «Ηφαίστειο» επιβεβαίωσε η ανασκαφική έρευνα με την αποκάλυψη εργαστηρίων μεταλλουργίας στην ευρύτερη περιοχή του λόφου, επισκιάζοντας, έτσι, παλαιότερες απόψεις, που αναγνώριζαν ως λατρεμένες θεότητες τον Θησέα, τον Ηρακλή ή τον Άρη. Επιπλέον, η οικοδόμηση του ναού πρέπει να πραγματοποιήθηκε ανάμεσα

στα

έτη

460-420

π.Χ.

από

άγνωστο

αρχιτέκτονα, στον οποίο όμως, αποδίδονται και άλλοι ναοί στην Αττική, με παρόμοια κατασκευή. Ο ναός διαθέτει πρόναο και οπισθόδομο, δίστηλους εν παραστάσι. Εξωτερικά περιβάλλεται από την

περίσταση,

μια

δωρική

κιονοστοιχία, με 6

Εικόνα 28- Ο Ναός του Ηφαίστου (από τον βράχο της Ακρόπολης)

κίονες στις στενές πλευρές και 13 στις μακρές. Ολόκληρο το οικοδόμημα, από την κρηπίδα έως και την οροφή, είναι κατασκευασμένο από πεντελικό μάρμαρο, ενώ τα αρχιτεκτονικά γλυπτά που το κοσμούσαν ήταν από παριανό μάρμαρο. Επιπρόσθετα, στο εσωτερικό του σηκού υπήρχε δίτονη κιονοστοιχία σε σχήμα Π και στο βάθος του υπήρχε βάθρο, επάνω στο οποίο στέκονταν τα ορειχάλκινα λατρευτικά αγάλματα του Ηφαίστου και Εικόνα 29 - Ο Ναός του Ηφαίστου (ανατολικά)

42


της Αθηνάς, έργα του γλύπτη Αλκαμένη, σύμφωνα με τον Παυσανία, τα οποία πρέπει να φιλοτεχνήθηκαν ανάμεσα στα έτη 421-415 π.Χ.. Είναι γνωστό ότι ο ναός έφερε πλούσιο γλυπτικό διάκοσμο. Από τα αρχιτεκτονικά γλυπτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μετόπες, που κοσμούν την ανατολική πλευρά της περίστασης εξωτερικά και παριστάνουν τους εννέα άθλους του Ηρακλή. Σε συνέχεια αυτών, στη βόρεια και στη νότια πλευρά, εικονίζονται από τέσσερις άθλοι του Θησέα, σκηνές από τις οποίες προέκυψε η λαϊκή ονομασία «Θησείο» για τον ναό. Η ζωφόρος δεν διατρέχει τις τέσσερις πλευρές του σηκού, αλλά μόνο τον πρόναο και τον οπισθόδομο. Στον πρόναο παριστάνεται ο νικηφόρος αγώνας του Θησέα κατά των απαιτητών του θρόνου, των 50 υιών του Πάλλαντα, στον οποίο παρίστανται και έξι θεοί του Ολύμπου. Στον οπισθόδομο, στο πλάτος του σηκού, παριστάνεται η Κενταυρομαχία. Αξιόλογες γλυπτικές παραστάσεις κοσμούσαν, επίσης, και τα αετώματα του ναού. Στο δυτικό παριστανόταν η Κενταυρομαχία και στο ανατολικό η υποδοχή του Ηρακλή στον Όλυμπο ή η γέννηση της Αθηνάς. Παράλληλα, ορισμένα από τα γλυπτά αυτά αναγνωρίζονται σε αγάλματα που βρέθηκαν στην περιοχή του ναού, όπως το αποσπασματικά σωζόμενο σύμπλεγμα δύο γυναικείων μορφών, από τις οποίες η μια μεταφέρει στον ώμο της την άλλη, σαν να προσπαθεί να τη σώσει, και ο κορμός μιας ενδεδυμένης γυναικείας μορφής με έντονο το στοιχείο της κίνησης, που θα μπορούσε να είναι ένα από τα ακρωτήρια του ναού. Τέλος,

κατά

τους

ελληνιστικούς

χρόνους γύρω από το ναό φυτεύτηκαν θάμνοι ή μικρά δένδρα σε παράλληλες σειρές, μέσα σε γλάστρες, οι οποίες ήλθαν στο φως κατά τις ανασκαφές. Τον 7ο αι. μ.Χ. ο ναός μετατράπηκε σε εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Ακόμα λειτούργησε έτσι έως την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Τούρκους. Κατά το 18

ο

Εικόνα 30 - Η υποδοχή του Όθωνα στο "Θησείο"

αιώνα μέσα στο

κτήριο ενταφιάσθηκαν πολλοί επιφανείς προτεστάντες, που πέθαναν στην Αθήνα, ενώ το 1834 πραγματοποιήθηκε εδώ η τελετή υποδοχής του βασιλιά Όθωνα. Έκτοτε ο ναός λειτούργησε 43


ως αρχαιολογικό μουσείο, μέχρι την έναρξη των ανασκαφών της Αμερικανικής Σχολής στην Αρχαία Αγορά, το 1930.

Ο ναός του Άρεως Αμέσως δίπλα στη νότια πλευρά αυτού του κτηρίου υπάρχει ένας μεγάλος ορθογώνιος χώρος καταλυμενος σήμερα με σπασμένες πέτρες, που ορίζει την κρηπίδα του Ναού του Άρεως . Με βάση τα αρχιτεκτονικά στοιχειά που βρέθηκαν, ο ναός χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ. Μια προσεκτική μελέτη της μαρμάρινης ανωδομής έδειξε πως ήταν ένας δίδυμος αδελφός του Ναού του Ηφαίστου και έτσι τα σχέδια αποδόθηκαν στον ίδιο αρχιτέκτονα, τον λεγόμενο «αρχιτέκτονα του Θησείου». Ο ναός αρχικά είχε χτιστεί σε άλλο μέρος και την εποχή του Αυγούστου μεταφέρθηκε ολόκληρος και στήθηκε στην Αγορά. Πιθανότατα ο ναός είχε αρχικά χτιστεί στις Αχαρνές (σημερινό Μενίδι) όπου υπήρχε ένα ιερό του 'Αρη και της Αθηνάς. Γύρω στον ναό βρέθηκαν κατά τις ανασκαφές μικρές ανάγλυφες μορφές που ανήκαν, όπως φαίνεται, σε εσωτερική ζωοφόρο του ναού, καθώς και μια γυναικεία μορφή, η Ήβη που αποτελούσε το κεντρικό ακρωτήριο του ναού.

44


Η Στοά του Αττάλου Η Στοά του Αττάλου είναι ένα εντυπωσιακό κτήριο στην ανατολική πλευρά της Αρχαίας Αγοράς. Χτίστηκε γύρω στο 150 π.Χ. και ανακαλύφθηκε κατά τη διάρκεια ανασκαφών, μεταξύ του 1859 και του 1902. Κάτω από τη στοά βρέθηκαν πολλοί υπό- μυκηναϊκοί και γεωμετρικοί τάφοι. Θεωρείται το αντιπροσωπευτικότερο μνημείο της ελληνιστικής περιόδου στην Αθήνα. Το συγκρότημα αυτό ταυτίστηκε με δικαστήριο, γιατί ανάμεσα στα ερείπια βρέθηκαν πολλά χάλκινα αντικείμενα που χρησιμοποιούνταν στα δικαστήρια, ιδίως μια ομάδα από 6 ψήφους που βρισκόταν ακόμα στην ψηφοδόχο τους. Το συγκρότημα αυτό αντικαταστάθηκε με το Τετράγωνο Περιστύλιο, ένα κτήριο με στοές στις 4 πλευρές, γύρω από μια κεντρική αυλή, αλλά πριν προλάβει να τελειώσει, γκρεμίστηκε για να δώσει τη θέση του στη Στοά του Αττάλου. Η Στοά τώρα στεγάζει το μουσείο της Αρχαίας Αγοράς. Είναι ένα διώροφο κτίριο, η πρόσοψη του κάτω ορόφου έχει μια κιονοστοιχία 45 δωρικών κιόνων με μη ραβδωτή βάση. Επιπλέον, μια δεύτερη κιονοστοιχία 22 ιωνικών κιόνων χωρίς ραβδώσεις διατρέχει το εσωτερικό. Στα άκρα της Στοάς αψιδωτά ανοίγματα οδηγούν στις σκάλες για τον επάνω όροφο. Το οικοδόμημα

έκανε

ιδιαίτερη

εντύπωση με τις αρμονικές αναλογίες του και με τη μεγάλη ποικιλία στα αρχιτεκτονικά

του

στοιχεία.

Εικόνα 31 - Η Στοά του Αττάλου

Αναφέρεται ότι χρησιμοποιήθηκαν 4 είδη κιονόκρανων για τις κιονοστοιχίες του: δωρικά στην κάτω εξωτερική, μεγάλα και πλούσια ιωνικά στην επάνω εξωτερική, κανονικά ιωνικά στην κάτω εσωτερική και μια παραλλαγή αιγυπτιακών φοινικόμορφων στην επάνω εσωτερική. Ο κύριος προορισμός της στοάς ήταν να προσφέρει στεγασμένο τόπο για περίπατο και κοινωνικές σχέσεις. Ακόμα οι όροφοι εξασφάλιζαν ωραίες θέσεις για να παρακολουθεί κανείς τις πομπές που περνούσαν από την οδό των Παναθηναίων μπροστά από τη στοά. Μετά την αναστήλωσή της, τα δωμάτια του 45


ισογείου έχουν διαρρυθμιστεί σε Μουσείο και τα δωμάτια του επάνω ορόφου χρησιμοποιούνται ως γραφεία. Μπροστά από τη Στοά του Αττάλου υπάρχουν διάφορα βάθρα για μνημεία και αναθήματα. Ένα από αυτά ήταν ένα υψηλό βάθρο που έφθανε μέχρι το ύψος του άνω πατώματος της στοάς και έφερε ένα χάλκινο τέθριππο, όπου στεκόταν ο ιδρυτής της στοάς «Ατταλός» μαζί με έναν ηνίοχο. Τέτοια υψηλά αναθήματα ήταν πολύ αγαπητά στην ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο με πιο γνωστό του Αγρίππα στα Προπύλαια της Ακρόπολης της Αθήνας (δες παραπάνω). Δυτικότερα από το βάθρο είναι τα θεμέλια του βήματος εξέδρας ρητόρων, τα θεμέλια ενός κυκλικού κτηρίου με διάμετρο 8 μέτρα, μπροστά από το βόρειο τμήμα της στοάς. Μπροστά από τη Στοά του Αττάλου διέσχιζε την Αγορά η Οδός των Παναθηναίων, από όπου περνούσε κάθε χρόνο η πομπή προς τιμήν της Αθηνάς, που ξεκινούσε από το Δίπυλο και κατέληγε στην Ακρόπολη. Πολλοί Αθηναίοι

θα

είχαν

τη

δυνατότητα

να

την

παρακολουθούν ανεβασμένοι πάνω στις βεράντες και τα σκαλοπάτια της Μεσαίας Στοάς και της Στοάς του Αττάλου, που χωρίς αμφιβολία είχαν χτιστεί και με την προοπτική αυτή. Στα νότια της Στοάς του Αττάλου

αποκαλύφθηκε

η

Βιβλιοθήκη

του

Πανταίνου.

Εικόνα 32 - Η Στοά του Αττάλου

Η Βιβλιοθήκη του Πανταίνου Πρόκειται για ένα κτήριο με πολλά και διαφόρων διαστάσεων δωμάτια, γύρω από μια περίστυλη αυλή. Δύο από τα δωμάτια του κτηρίου ήταν όπως φαίνεται, το εργαστήρι ενός γλύπτη , ενώ η κύρια αίθουσα της βιβλιοθήκης θα πρέπει να ήταν στην ανατολική πλευρά που δεν έχει ακόμα ανασκαφεί. Ένα εντυπωσιακό γλυπτό σύμπλεγμα που παρίστανε τον Όμηρο

46


ανάμεσα σε προσωποποιήσε ήσεις της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, φαίνε αίνεται ότι στόλιζε την αίθουσα αυτή. Κομμάτια αυτ αυτού του έργου βρίσκονται σήμερα στο Μου Μουσείο της Αγοράς. Η Βιβλιοθήκη του Πανταίνου κα καταστράφηκε κατά την επιδρομή των Ερούλω ύλων το 267 μ.Χ. και δεν φαίνεται να ξαναχτίστηκε γιατ γιατί πάνω της χτίστηκε το Υστερορρωμαίκο τείχος, τεί ένα μικρό τείχος που έχτισαν οι Αθηναίοι αμέσ μέσως μετά την επιδρομή των Επιρούλων, όταν ότα κατάλαβαν ότι δεν ήταν ικανοί να υπερασπιστούν ούν τον μακρύ περίβολο των αρχαίων τειχών.

Εικόνα 33 - Η Αρχαία Αγορά της Αθήνας (σχεδιαστική αναπαράσταση αση)

Η Στοά του Ελευθέριου ∆ιός Στα βόρεια και πριν ιν τον τ ναό του Ηφαίστου βρίσκονται τα θεμ θεμέλια της Στοάς του Ελευθερίου Διός. Έχει σχήμα μα Π Π, χρονολογείται στο τρίτο τέταρτο του 5ου αιώνα π.Χ. και ήταν χώρος αφιερωμένος στο Δία ία ω ως θεού της ελευθερίας και σωτηρίας. Αυτή Αυτ η στοά ήταν ένας από τους πιο αγαπητούς χώρους χώρ περιπάτου και συναντήσεων για τους Αθηναίους. Πολλοί φιλόσοφοι περνούσαν τηνν ώ ώρα τους εκεί, όπως ο κυνικός φιλόσοφ σοφος Διογένης. Έφερε κιονοστοιχία δωρικού ρυθμού μού από 25 κίονες και στο εσωτερικό μια ια ιωνική ιω από 9 κίονες. Επίσης υπήρχαν δύο κομματια ατιασμένα αγάλματα Νίκης, που βρέθηκαν κατά κατ τις ανασκαφές στη Στοά και σήμερα εκτίθενται αι σ στη Στοά του Αττάλου. Ακόμη, σύμφωνα α με την περιγραφή του Παυσανία, οι τοίχοι εσωτερικά ρικά διακοσμούνταν με τοιχογραφίες. Στα πρώιμα πρώ ρωμαϊκά χρόνια 47


η πλαγιά του λόφου από πίσω από τη στοά κόπηκε και δημιουργήθηκε χώρος ώστε να χτιστούν δύο δωμάτια σε σχήμα ναού. Στους δύο αυτούς ναΐσκους, ο ένας είχε και βάθρο αγάλματος, μπορούμε να αναγνωρίσουμε έδρα λατρείας Ρωμαίων αυτοκρατόρων που συνταυτίστηκαν με τον Ελευθέριο Δία, όπως ο Αδριανός και ο Αύγουστος.

Οι ανδριάντες ανδριάντες και ο βωµός του Αγοραίου ∆ιός Οι ανδριάντες των επώνυμων ηρώων ήταν μπρούτζινοι φυσικού μεγέθους στημένοι στη σειρά επάνω σε στενόμακρο βάθρο μήκους 17 μέτρων. Γύρω από το βάθρο υπήρχε περίβολος μήκους 18.40 και πλάτους 3.68 μ., που αποτελούνταν από κάθετους λίθινους πασσάλους, οι οποίοι συνδέονταν με λίθινους οριζόντιους δοκούς. Οι πλευρές του βάθρου χρησίμευαν για την τοποθέτηση δημόσιων πινάκων με αγγελίες οι προτάσεις νόμων ή γνωστοποιήσεις δημόσιων τιμών. Οι πίνακες αυτοί ήταν με τέτοιο τρόπο τοποθετημένοι, ώστε να μπορούν οι πολίτες να τους διαβάζουν. Λίγα μέτρα βορειοδυτικά του περιβόλου των επώνυμων ηρώων βρίσκονται τα λείψανα μεγάλου βωμού σχήματος Π από πεντελικό μάρμαρο, που από τον τρόπο επεξεργασίας μπορεί να χρονολογηθεί στο 4ο π.Χ αιώνα. Ορισμένα

μεταγενέστερα

γράμματα

-

βρέθηκαν

στα

σύμβολα

που

άκρα

των

μαρμάρινων ογκόλιθων φαίνεται ότι είχαν σκοπό να βοηθήσουν τους

εργάτες

για

την

Εικόνα 34 - Ο περίβολος των Επώνυμων Ηρώων

ορθή

αναστήλωση τους μετά τη μεταφορά από άλλη θέση. Αυτό έκανε τους αρχαιολόγους να υποθέσουν, ότι πρόκειται για το βωμό του Αγοραίου Διός, του προστάτη των ρητόρων που ήταν αρχικά ιδρυμένος στην Πνύκα και φαίνεται ότι μεταφέρθηκε στην Αγορά τον 1ο π.Χ. αιώνα όταν η Πνύκα έπαψε να χρησιμοποιείται για συνελεύσεις του λαού.

48


Η Βασίλειος Στοά Η Βασίλειος Στοά είναι το βορειότερο κτίριο της δυτικής πλευράς της Αρχαίας Αγοράς που ήρθε στο φώς με τις ανασκαφές της Αμερικάνικης Σχολής το 1970, πάνω από το χαντάκι της σιδηροδρομικής γραμμής και νότια της οδού Αδριανού. Μετά απο μία μεγάλη περίοδο η Βασίλειος Στοά αναγνωρίστηκε ως έδρα του άρχοντος-βασιλέως. Η αρχική κατασκευή της πραγματοποιήθηκε περίπου τον 6ο αιώνα π.Χ.. Μετά την καταστροφή της από τους Πέρσες το 480/79, ξαναχτίστηκε με υλικό από κατεστραμμένα οικοδομήματα. Σχετικά οι διαστάσεις της ήταν μικρές, μόλις 17.72x7.57 μ. και έφερε δύο κιονοστοιχίες, μία εξωτερική και μία εσωτερική. Η εξωτερική είχε 8 δωρικούς κίονες και η εσωτερική 4 δωρικούς κίονες. Ακόμα στους τοίχους είχαν γραφεί οι προγονικοί νόμοι των Αθηνών. Το οικοδόμημα εξακολουθούσε να υπάρχει σε μικρές επισκευές και μετατροπές μέχρι την επιδρομή των Ερούλων, το 267 μ.Χ. . Τέλος μέσα στη Βασίλειο Στοά συνεδρίαζε καμιά φορά και το συμβούλιο του Αρείου Πάγου, με πρόεδρο τον άρχοντα βασιλέα για υποθέσεις ανθρωποκτονίας, εμπρησμού και ασέβειας, όπως π.χ. η δίκη του Σωκράτη. Τώρα όμως που έγιναν οι μικρές διαστάσεις της στοάς γνωστές φαίνεται απίθανο να μπορούσε η Βουλή να συνεδριάσει μέσα στη στοά που ήταν αποτελούμενη από 200 μέλη. Ίσως οι δίκες αυτές γινόντουσαν στο ύπαιθρο ή σε άλλα μεγάλα οικοδομήματα της Αρχαίας Αθήνας.

Η Ποικίλη Ποικίλη Στοά και ο Βωµός των δώδεκα θεών Στη βόρεια πλευρά της αγοράς η οποία δεν έχει ανασκαφεί ακόμα ολόκληρη, οι ανασκαφές που έγιναν μετά το 1970 αποκάλυψαν τμήματα ενός σπιτιού και μιας βασιλικής της υστερορρωμαϊκής περιόδου. Το πιο φημισμένο οικοδόμημα της πλευράς αυτής ήταν η Ποικίλη Στοά. Η Ποικίλη ήταν η πρώτη από τις μεγάλες στοές που οικοδομήθηκαν στην Αγορά (γύρω στο 460 π.Χ.) και ήταν σπουδαιότατη. Κυρίως για τη ζωγραφική της διακόσμηση από μεγάλους ζωγράφους της εποχής όπως του Πολύγνωτου, του Μίκωνος, ίσως και του Παναίνου αδελφού του Φειδία. Τα θέματα των πινάκων ήταν τα εξής: Αμαζονομαχία, άλωση της Τροίας και οι μάχες του Μαραθώνα και Οινοής. Η ζωγραφική αυτή διακόσμηση έδωσε το όνομα και στη στοά αφού «Ποικίλη» σημαίνει πολύχρωμη και συνεκδοχικά ζωγραφισμένη. Η Ποικίλη Στοά ήταν πολύ γνωστή και ως εντευκτήριο φιλοσόφων και επιπλέον σ' αυτήν είχαν κρεμαστεί 49


χάλκινες ασπίδες, λάφυρα των Αθηναίων από τους Σπαρτιάτες κατά τη μάχη της Σφακτηρίας το 425 π.Χ. Ανάμεσα στην Ποικίλη και στην Βασίλειο Στοά ήταν στημένες ένα σύνολο ερμαϊκές στήλες οι οποίες είχαν στηθεί για να θυμίζουν αθηναϊκές νίκες εναντίον των Περσών. Ο ακρωτητιασμος των στηλών αυτών το 415 π.Χ. αποδόθηκε στον Αλκιβιάδη και στους φίλους του η οποία ενέργεια έγινε αίτια πολλών δεινών για την Αθηνά. Από τα μνημεία της πλευράς αυτής σώζεται η ΝΔ γωνία του περιβόλου που περιέκλειε τον Βωμό των 12 Θεών. Το υπόλοιπο τμήμα του μνημείου βρίσκεται κάτω από τη σιδηροδρομική γραμμή. Σύμφωνα με την πληροφορία του Θουκυδίδη, πρέπει να ιδρύθηκε από τον Πεισίστρατο, εγγονό του γνωστού τυράννου το 522/1 π.Χ. Το μνημείο καταστράφηκε από τους Πέρσες και ανιδρύθηκε πάλι στο τέλος του 5ου αιώνα π.Χ. Η θέση του στο ελεύθερο μέρος της Αγοράς, πολύ κοντά στην οδό Παναθηναίων, έκανε το ιερό συνηθισμένο τόπο ασυλίας των καταδιωκόμενων. Ο βωμός θεωρούνταν ακόμα ως κέντρο της Αθηνάς. Επειδή ο Παυσανίας δεν αναφέρει βωμό των 12 Θεών, αλλά βωμό του Ελέους, υποτίθεται πως κάποια εποχή είχε αλλάξει η ονομασία του. Μια τέτοια αλλαγή δεν φαίνεται δύσκολη, αφού η ιδέα του οίκτου θα περιεχόταν πάντα στην έννοια του ασύλου. Ακόμα οι ανασκαφές απέδειξαν αληθινές τις αρχαίες μαρτυρίες για την ύπαρξη ενός άλσους έπο ελιές και δάφνες γύρω από το βωμό. Στα νότια του βωμού των 12 Θεών φαίνονται τα θεμέλια από οστρακόσβεστο μιας μεγάλης τετραγωνικής οικοδομής η οποία χρονολογείται στον 5ο αιώνα π.Χ. Κάτω από αυτό βρέθηκαν πολλά λείψανα από 12 τουλάχιστον βάθρα μνημείων, διαφορετικά σε μέγεθος και χρονολογία.

Οι Τυραννοκτόνοι Νότια από τον βωμό του 'Αρεως, ήταν ίσως στημένο το φημισμένο σύμπλεγμα των Τυραννοκτόνων. Οι ανδριάντες αυτοί ήταν πρώτα αγάλματα θνητών που στήθηκαν στη Αγορά. Αργότερα ο δήμος τίμησε με ανδριάντες πολλούς Αθηναίους και ξένους για εξαιρετικές υπηρεσίες στην πόλη.

Η Θόλος Θόλος Το πρώτο σημαντικό μνημείο στο νότιο τμήμα της δυτικής πλευράς είναι η Θόλος, όπου σύμφωνα με μαρτυρία του Αριστοτέλη ήταν το διοικητικό κέντρο της αθηναϊκής πολιτείας και 50


τόπος σιτεύσεως και διαμονής των πρυτάνεων. Το κυκλικό αυτό κτήριο χτίστηκε γύρω στα 470-466 π.Χ. για να αντικαταστήσει ένα παλαιότερο οικοδομικό συγκρότημα με τον ίδιο προορισμό ,που είχαν καταστρέψει οι Πέρσες. Η Θόλος είχε εξωτερική διάμετρο 18.32 μ. και ο τοίχος πάχους 0.70 μ. ήταν χτισμένος χαμηλά με μεγάλες πέτρες και ψηλότερα με πλίθρες. Η στέγη που ήταν κωνική και στηριζόταν σε 6 αρρίζωτους κίονες με ιωνικά κιονόκρανα. Στην εποχή του Αδριανού οι κίονες καταργήθηκαν και κατασκευάστηκε νέα θολωτή στέγη μαζί με ορθομαρμάρωση στο κάτω μέρος των τοίχων του εσωτερικού. Τότε προστέθηκε στην είσοδο της ένα πρόπυλο με 4 ιωνικούς κίονες. Ένα μικρό δωμάτιο προσκολλημένο στη βορινή πλευρά της Θόλου ίσως ήταν μαγειρείο. Εκτός από διοικητικό κέντρο η Θόλος χρησίμευε ακόμη για τη φύλαξη των προτύπων μέτρων και των σταθμών της πόλης καθώς και ως έδρα διαφόρων λατρειών που συνδέονταν με τη δημόσια ζωή.

Το Μητρώο Το Μητρώο είναι ένα μεγάλο οικοδόμημα που χτίστηκε στο δεύτερο μισό του 2ου π.Χ. αιώνα και αποτελείται από 4 ανισομεγέθεις χώρους με κοινή στοά μήκους 39 μέτρων στην ανατολική πρόσοψη προς την πλατεία. Το οικοδόμημα στέγαζε το ιερό της Μητέρας των Θεών από όπου πήρε και την ονομασία του και τα κρατικά αρχεία. Το δεύτερο, από τα νότια, δωμάτιο που έχει το σχήμα μικρού ναού ήταν καθώς φαίνεται το ιερό της θεάς. Την υπόθεση αυτή επιτείνουν τα μεγάλα θεμέλια απέναντι στο δωμάτιο αυτό μπροστά στο κτήριο που θα στήριζαν τον βωμό. Τα δωμάτια πλάι στο ιερό περιείχαν όπως φαίνεται τα πρωτότυπα κρατικά έγγραφα γραμμένα σε πάπυρο ή περγαμηνή. Υπήρχε εκεί υπάλληλος του δημοσίου επιφορτισμένος με την τακτοποίηση και τη φύλαξη των εγγράφων αυτών. Στο μητρώο φυλάσσονταν επίσης το ληξιαρχείο της πόλης και σ' αυτό φαίνεται να οφείλεται η νεώτερη επιβίωση των όρων «μητρώο» και «εγγραφή στα μητρώα». Το μεγάλο βόρειο δώμα με τα δύο πατώματα γύρω από μια κεντρική αυλή μοιάζει με σπίτι της εποχής και ίσως να χρησίμευε ως δημόσια κατοικία, με σκοπό να φιλοξενεί επίσημους επισκέπτες της Αθήνας. Τον 5ο αι. μ.Χ. η οικοδομή αυτή μετατράπηκε σε βασιλική.

51


Τα αρχαιότερα δηµόσια κτήρια µπροστά στο Μητρώο Κοντά στη βορειοανατολική γωνία του Μητρώου είναι σήμερα στημένος ένας ακέφαλος

ανδριάντας

του

Ρωμαίου

αυτοκράτορα Αδριανού που απ' ότι φαίνεται στην

αρχαιότητα

χρησιμοποιήθεκε

ώς

κάλυμμα το αγωγού, ο οποίος παιρνά μπροστά από τη δυτική πλευρά της Αγοράς. Ο αγωγός αυτός που χρονολογείται στις αρχές του 5ου Εικόνα 35 - Ο ανδριάντας του Αδριανού

π.Χ. αιώνα αποχεύτευε τα νερά της Αγοράς που κατέβαιναν από τους γύρω λόφους.

Απέναντι από το Μητρώο και στα ανατολικά του αγωγού βρέθηκαν τα λείψανα ενός κιγκλιδωτού περιβόλου που περιέκλειε ένα στενόμακρο βάθρο. Τα λείψανα αυτά ταυτίστηκαν με το μνημείο των δέκα μυθικών επώνυμων ηρώων της Αττικής που ήταν οι προστάτες των δέκα αττικών φύλων, στις οποίες χωρίστηκε ο πληθυσμός της Αττικής από τον Κλεισθένη το 508 π.Χ. Βέβαια αυτό το μνημείο είναι αρκετά μεταγενέστερο της εποχής του Κλεισθένη, θα πρέπει να ιδρύθηκε στα μέσα του 4ου π.Χ. αιώνα. 'Ομως στηριζόμενοι σε μαρτυρίες αρχαίων συγγραφέων θα πρέπει να δεχτούμε πως υπήρχε ένα παλαιότερο με την ίδια χρησιμότητα.

Το Παλαιό Βουλευτήριο Τα θεμέλια του Παλαιού Βουλευτηρίου εντοπίστηκαν κάτω από το Μητρώο. Πρόκειται για ένα τετράγωνο κτήριο με πλευρά 23.80 μέτρα που χτίστηκε στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα για τη στέγαση της νεοιδρυμένης από τη Κλεισθένη Βουλή των Πεντακοσίων. Το κτήριο χωριζόταν σε δύο αίθουσες με χαμηλούς δρυφάκτους δηλαδή χαμηλά κιγκλιδώματα. Οι βουλευτές κάθονταν σε σειρές ειδωλίων σχήματος Π που βρίσκονταν στη β αίθουσα. Στη νότια πλευρά μπορούσαν να παρακολουθούν τις συνεδριάσεις οι απλοί πολίτες που δεν είχαν κάποιο πολιτικό αξίωμα. Υπάρχει μια άποψη ότι μέσα στο κτήριο βρισκόταν το άγαλμα της

52


Μητέρας των Θεών που αποδιδόταν στο Φειδία, σήμερα όμως με μεγαλύτερη πιθανότητα αποδίδεται στον Αγοράκριτο.

Το Νέο Βουλευτήριο Το νέο Βουλευτήριο βρίσκεται στο βορειοανατολικά της Θόλου. Είναι ένα πρόπυλο του τέλους του 4ου π.Χ. αιώνα. Η χρησιμότητα του ήταν για συνεδριάσεις της Βουλής των Πεντακοσίων που προετοίμαζε τους νόμους για ψήφιση στην Εκκλησία του Δήμου. Υπολογίζεται ότι χτίστηκε στο τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα για να συνεχίσει το έργο του παλαιού Βουλευτηρίου. Το εσωτερικό του νέου Βουλευτηρίου ήταν αμφιθεατρικό με το πέταλο ανοιχτό προς την ανατολή. Αρχικά τα καθίσματα ήταν ξύλινα και αργότερα ίσως τον 2ο π.Χ. αιώνα αντικαταστάθηκαν με μαρμάρινα.

53


54


Το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης3 Αρχιτέκτονες Τσουμί(Tschumi)-Φωτιάδης Με εκθεσιακό χώρο συνολικού εμβαδού πάνω από 14000 τετρ. μέτρα το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης αφηγείται την ιστορία της ανθρώπινης παρουσίας στην Ακρόπολη της Αθήνας και στον περιβάλλοντα χώρο από την προϊστορική μέχρι την ύστερη αρχαιότητα. Οι νέοι εκθεσιακοί χώροι μπορούν να περιγραφούν ως ένα μουσείο άπλετου φυσικού φωτός ,που συντελεί στην αλλαγή της όψης των εκθεμάτων κατά τη διάρκεια της μέρας. Η κίνηση των επισκεπτών εντός του μουσείου σχηματίζει ένα τρισδιάστατο βρόγχο, δίνοντας τη δυνατότητα για έναν αρχιτεκτονικό περίπατο που εκτείνεται από την αρχαιολογική ανασκαφή μέχρι τα γλυπτά του Παρθενώνα, πριν

καταλήξει

στη

περίοδο βάση του μουσείου

δίνει

εντύπωση

αιωρείται

την

αρχαιολογική ανασκαφή. Οι

κύριοι εκθεσιακοί χώροι στο

μεσαίο τμήμα του κτηρίου

σχηματίζουν

τραπεζοειδή

πάνω

από

ένα

ψηλό,

την

ρωμαϊκή

χώρο

ότι

με

διαφορετικό προσανατολισμό

σε σχέση με τη βάση του

κτιρίου και ευθυγραμμισμένο

με το υπάρχον οδικό δίκτυο, ο

οποίος στεγάζει τα εκθέματα

από την αρχαϊκή περίοδο

μέχρι

Στην

επίστεψη του μουσείου τα

Παρθενώνα

τοποθετούνται ακριβώς όπως

τη

Γλυπτά

ρωμαϊκή. του

ήταν τοποθετημένα στον Παρθενώνα. Τα υλικά της κατασκευής είναι γυαλί, σκυρόδεμα, μάρμαρο.

3

Οι αναφορές που ακολουθούν προέρχονται κατά κύριο λόγο από την ιστοσελίδα του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης http://www.theacropolismuseum.gr/

55


Iσόγειο: Η ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΩΝ ΚΛΙΤΥΩΝ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ

Το γυάλινο δάπεδο επιτρέπει τη θέαση στην αρχαιολογική

ανασκαφή,

ενώ η ανηφορική κλίση της παραπέμπει στην ανάβαση προς την Ακρόπολη. Δυο πήλινες Νίκες υποδέχονται τους

επισκέπτες

στην

είσοδο του Μουσείου -από τον οικισμό της ρωμαϊκής Εικόνα 36 - Ισόγειο (Νέο Μουσείο Ακρόπολης)

εποχής. Στα αριστερά του επισκέπτη εκτίθενται ευρήματα από τα μεγάλα ιερά που ιδρύθηκαν στις πλαγιές του βράχου, όπως το ιερό του Διόνυσου, του Ασκληπιού και της Νύμφης, ενώ στα δεξιά από τα μικρότερα ιερά και από τον οικισμό που υπήρχε. Στην κορυφή της σκάλας αναπτύσσεται το αέτωμα του Αρχαϊκού Παρθενώνα.

1ος Όροφος: Η ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΪΚΩΝ ΕΡΓΩΝ

Στη νότια πλευρά της αίθουσας βρίσκονται τα αρχιτεκτονικά γλυπτά και τα αναθήματα, και οι Κόρες, οι Ιππείς. Επίσης τα γλυπτά του Αρχαϊκού Παρθενώνα, και του ναού της Πολιάδας Αθηνάς κοσμούν μέρος της αίθουσας. Στη δυτική και βόρεια πλευρά του πρώτου ορόφου μπορεί ο επισκέπτης να θαυμάσει φατνώματα της οροφής και τμήμα ιωνικού κιονόκρανου των Προπυλαίων, τα γλυπτά της ζωφόρου και του θωρακίου του ναού της Αθηνάς Νίκης, τα γλυπτά των ζωφόρων του Ερεχθείου και τις Καρυάτιδες.

56


Ακόμη

βλέπουμε

κεφάλι από γυναικείο άγαλμα με ένθετα μάτια, 'το άλογο χωρίς αναβάτη με το στητό λαιμό και την σηκωμένη χαίτη του, τον έφηβο του Κριτίου (από παριανό μάρμαρο), ένα από

τα

δυο

σκυλιά

που

Εικόνα 37 - 1ος Όροφος (Νέο Μουσείο Ακρόπολης)

πιστευόταν ότι φύλαγαν την είσοδο του ιερού της Αρτέμιδος Βραυρώνας – η θεά προστάτευε τις επιτόκους και τις λεχώνες. Η πεπλοφόρος κόρη βρέθηκε το 1886 μαζί με άλλα γλυπτά στα δυτικά του Ερεχθείου και πήρε το όνομά της από τον βαρύ μάλλινο δωρικό πέπλο που φοράει πάνω από τον μακρύ της χιτώνα. Άλλα εκθέματα της αίθουσας αυτής είναι το κεφάλι του αλόγου του «Πέρση Ιππέα» και έχει διασωθεί μόνο το κάτω μέρος του αναβάτη, ο οποίος φορούσε πολύχρωμη στολή και κλειστά υποδήματα. Επίσης η κόρη του Αντήνορα, είναι η μεγαλύτερη κόρη σε μέγεθος. Τη φιλοτέχνησε ο Αντήνορας και πρέπει να την αφιέρωσε ο Νέαρχος, ένας αγγειοπλάστης. Στην αίθουσα αυτή δεσπόζουν οι 5 Καρυάτιδες, η έκτη βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο. Η θέση της στο βάθρο είναι κενή. Στην ίδια αίθουσα βρίσκονται ευρήματα από το ναό της Αθηνάς Νίκης Μαρμάρινο ανάγλυφο Νίκης που διαγράφεται το σώμα, ενώ τα φτερά της είναι ανοιγμένα, ενώ η πιο γνωστή Νίκη, η σανδαλίζουσα -ονομάστηκε έτσι γιατί σκύβει να λύσει το σανδάλι της. Το ιμάτιο της είναι γεμάτο πτυχές που αγκαλιάζουν και διαγράφουν τις ωραίες γραμμές του σώματός της. Κόρες βρίσκονται σε διάφορα σημεία του Μουσείου. Επίσης εντυπωσιακός είναι ο τρισώματος δαίμονας με τα τρία γενειοφόρα κεφάλια και τις φιδίσιες ουρές είναι από το πώρινο αέτωμα του Αρχαϊκού Παρθενώνα δαίμονας ταυτίζεται με το Νηρέα. Επίσης βλέπουμε το άγαλμα της θεάς Αθηνάς με την αιγίδα με τα φίδια στο χέρι της, ενώ με το άλλο πρέπει να κρατούσε δόρυ, ύψους δύο μέτρων, από παριανό μάρμαρο μαγνητίζει το βλέμμα του επισκέπτη. Το ανάγλυφο του κεραμέα και το άγαλμα της

57


κουκουβάγιας

χρονολογούνται

επίσης από την αρχαϊκή εποχή. Ο γνωστότερος από τους αρχαϊκούς ιππείς με λεπτούς βοστρύχους και λεπτό

γένι

πιθανώς

εικονίζει

αθλητή.

ος

Εικόνα 38 - Το άγαλμα της Αθηνάς (1 Όροφος – Νέο Μουσείο Ακρόπολης)

2ος Όροφος: Η ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ

Η ενσωμάτωση της ζωφόρου του Παρθενώνα στον ορθογώνιο τσιμεντένιο πυρήνα του Μουσείου, ο οποίος έχει τις ίδιες διαστάσεις με τον σηκό του Παρθενώνα, η τοποθέτηση των μετοπών ανάμεσα στις κολόνες, η ανάπτυξη των μορφών των δυο αετωμάτων του ναού και η συνένωση των πρωτότυπων γλυπτών με τα αντίγραφα (είναι ολόλευκα) εκείνων που βρίσ��ονται στο εξωτερικό (Βρετανικό, Λούβρο) δίνουν τη δυνατότητα στον επισκέπτη να απολαύσει

και

να

κατανοήσει

τις

παραστάσεις

ος

που

εικονίζονται

Εικόνα 39 - Οι μετόπες του Παρθενώνα (2 όροφος Νέο Μουσείο Ακρόπολης)

58

σ

αυτόν.


ος

Εικόνα 40 - Η ζωφόρος του Παρθενώνα (2 όροφος Νέο Μουσείο Ακρόπολης)

Η έκθεση του μουσείου ολοκληρώνεται στη βόρεια πλευρά του πρώτου ορόφου με πρωτότυπα έργα, ψηφισματικά και τιμητικά ανάγλυφα, εντυπωσιακά πορτρέτα επώνυμων προσώπων, ιερέων, φιλοσόφων. Μοναδικό είναι το περίφημο ανάγλυφο που απεικονίζει αθηναϊκή τριήρη, πιθανότατα το ιερό πλοίο Πάραλος. Εξαιρετικής ποιότητας είναι και το πορτρέτο του Μ. Αλεξάνδρου, που αποδίδεται στον γλύπτη Λεωχάρη ή τον Λύσιππο και απεικονίζει τα πυκνά μαλλιά που σχηματίζουν μπούκλες, ενώ τα μάτια του σχηματίζονται σε βαθιές κόγχες. Έχει διασωθεί και ένας ανδρικός κορμός που απεικονίζει νέο άνδρα σε στάση άμυνας (από το αέτωμα του ναού της Αθηνάς Νίκης).

59


60


Συνοµιλώντας µε έναν αρχαιολόγο Στο πλαίσιο της επίσκεψής μας στον ιερό βράχο της Ακρόπολης, στις αρχές Δεκεμβρίου 2011 ο Κος Κουταδέλης (αρχαιολόγος-αναστηλωτής), αφού μας ξενάγησε επισταμένα στον βράχο, μας παραχώρησε την παρακάτω συνέντευξη. Δημ.: Κε Κουτσαδέλη, ευχαριστούμε κατ’ αρχάς για την ξενάγηση και τον χρόνο που μας διαθέσατε. Θα θέλαμε να σας κάνουμε μερικές ερωτήσεις. Ποιο κομμάτι της αναστήλωσης έχετε αναλάβει εσείς και οι συνεργάτες σας; Κος Κουτσαδέλης: Εγώ είμαι στα Προπύλαια. Δημ.: Ποια είναι η διαδικασία και τα βήματα της αναστήλωσης; Κος Κουτσαδέλης: Τα βήματα της αναστήλωσης: Πρώτα μελετάμε με πολύ μεγάλη ακρίβεια το αρχαίο μνημείο. Κάνουμε πολύ ακριβείς μετρήσεις, βλέπουμε τι αρχαία μέλη είναι διαθέσιμα για να γίνει η αναστήλωση, κοιτάμε πώς μπορούν να συμπληρωθούν τα μέλη αυτά και που πρέπει να τοποθετηθούν. Επίσης, λαμβάνουμε φωτογραφίες, κάνουμε σχέδια, τεκμηρίωση των επεμβάσεων και φυσικά πολύ μεγάλο ρόλο παίζουνε οι μαρμαροτεχνίτες, αυτοί που δουλεύουν το μάρμαρο, που φτιάχνουνε τα συμπληρώματα, που τοποθετούν τα μέλη πάνω στο μνημείο κάτω από τις οδηγίες αρχιτεκτόνων και σε δεύτερο ρόλο των αρχαιολόγων. Δημ.: Ποιο κομμάτι της αναστήλωσης σάς έχει δυσκόλεψει περισσότερο; Κος Κουτσαδέλης: Είναι πολύ δύσκολο να ταυτίσεις αρχαία μέλη, πάρα πολύ δύκολο, γιατί είναι μνημεία τα οποία έχουνε βομβαρδιστεί. Οπότε φανταστείτε την έκρηξη που έχει γίνει και την καταστροφή των μελών, και επίσης θέλει εξαιρετικά μεγάλη ακρίβεια. Όταν δηλαδή πρέπει να σεβαστείς τις καμπυλότητες, τις κατασκευαστηκές λεπτομέρειες των αρχαίων θέλεις μια πολύ μεγάλη ακρίβεια στην εκτέλεση και αυτό νομίζω πως είναι πάρα πολύ δύσκολο. Δημ.: Μία από τις σημαντικότερες φθορές που έχετε αντριμετωπίσει; Δηλαδή κάτι που προσπαθήσατε πάρα πολύ να το φτιάξετε και τελικά μπορεί και να μην το καταφέρατε; Κος Κουτσαδέλης: 'Οχι, ό,τι προσπαθούμε να αναλάβουμε, γίνεται με τρόπο ώστε να προχωρήσει και να ολοκληρωθεί. Η μεγαλύτερη καταστροφή είναι η διάβρωση των σιδερένιων συνδέσμων των παλάδων, της πρώτης αναστήλωσης που έγινε αρχές του 20ου αιώνα.

61


Δημ.: Ποια υλικά χρησημοποιούνται στην αναστήλωση των μνημείων και από που τα προμηθεύεστε ; Κος Κουτσαδέλης: Χρησιμοποιείται μάρμαρο, το οποίο είναι από τα λατομεία του Διονύσου, ενώ το μνημείο φτιάχτηκε από μάρμαρο από τα λατομεία της Πεντέλης. Εντούτοις, η Πεντέλη πια δεν δίνει μάρμαρο, χρησιμοποιούμε όμως συγγενές, αν θέλετε, μάρμαρο από τα λατομεία του Διονύσου. Επίσης, χρησιμοποιούμε Titania, γιατί δε χρησιμοποιούμε πια σιδερένιους σύνδεσμους, αλλά σύνδεσμους που θα είναι στο χρόνο αμετάβλητοι, χωρίς να διαβρώνονται και εγγυώνται την αντοχή του μνημείου στο χρόνο. Titania, λοιπόν, και μάρμαρο Διονύσου. Δημ.: Πώς νιώθετε που σας δίνετε η δυνατότητα να εργάζεστε πάνω σε τόσο σημαντικά μνημεία για την ιστορία και τον πολιτισμό μας; Κος Κουτσαδέλης: Είναι πάρα πολύ ωραίο για έναν αρχαιολόγο να έρχεται σε καθημερινή επαφή με μνημεία που είναι πραγματικά ξεχωριστά στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά για τον κόσμο όλο. Είναι κάτι πολύ ευχάριστο, αλλά είναι και το καθήκον πολύ μεγάλο. Οπότε πρέπει να σεβαστούμε τα μνημεία αυτά και να είμαστε πολύ προσεχτικοί σε αυτό που κάνουμε. Δημ.: Ευχαριστούμε πολύ! Κος Κουτσαδέλης: Κι εγώ ευχαριστώ. Και καλή επιτυχία στην εργασίας σας.

62


Γλωσσάριο ΑΘΗΝΑ Η Αθηνά, κατά την Ελληνική μυθολογία, ήταν η θεά της σοφίας, της στρατηγικής και του πολέμου. Παλαιότεροι τύποι του ονόματος της θεάς ήταν οι τύποι Ἀθάνα (δωρικός) και Ἀθήνη, το δε όνομα Ἀθηνᾶ, που τελικά επικράτησε, προέκυψε από το επίθετο Ἀθαναία, που

συναιρέθηκε σε Ἀθηνάα > Ἀθηνᾶ. Στον πλατωνικό Κρατύλο το όνομα Αθηνά ετυμολογείται από το Α-θεο-νόα ή Η-θεο-νόα, δηλαδή η νόηση του Θεού, αλλά η εξήγηση αυτή είναι παρετυμολογική. Η επιστημονική βιβλιογραφία θεωρεί το θεωνύμιο προελληνικό και αγνώστου ετύμου. Η Αθηνά ήταν η αγαπημένη κόρη του Δία. Μητέρα της ήταν η Μήτις, πρώτη σύζυγος του Δία. Ο Δίας, φοβούμενος ότι η Μήτις θα γεννούσε ένα γιο ισχυρότερο από τον ίδιο, την κατάπιε. Αργότερα, ο Δίας άρχισε να υποφέρει από πονοκεφάλους και κάλεσε τον Ήφαιστο να τον βοηθήσει. Τότε ο Ήφαιστος με ένα μεγάλο σφυρί χτύπησε το κεφάλι του Δία και πετάχτηκε η Αθηνά πάνοπλη, φορώντας περικεφαλαία και κρατώντας μια ασπίδα. Βλέποντας τον Δία, τα πέταξε στα πόδια του, δείγμα αναγνώρισής του ως υπέρτατου θεού. Σκηνές από την γέννηση της Αθηνάς απεικονίζονται στο ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα. ΑΜΑΖΟΝΟΜΑΧΙΑ Οι Αμαζόνες ήταν πρόσωπα της ελληνικής μυθολογίας. Μυθικός λαός κυνηγών και πολεμιστριών που κατάγονταν από τον θεό του πολέμου Άρη και τη θεά Αθηνά. Ειδικά στην πατρίδα των Αμαζόνων άντρες δεν επιτρέπονταν καθόλου. Για τη διαιώνιση του είδους δύο μήνες την άνοιξη πήγαιναν και έμεναν με έναν γειτονικό αρσενικό λαό, τους Γαργαρείς, που κατοικούσαν στον Καύκασο. Οι Αμαζόνες έχουν συμμετάσχει σε πολλούς μύθους. Η δημιουργία τέτοιων μύθων έχει δημιουργήσει ερωτηματικά στους ερευνητές. Στις μέρες μας, θεωρείται ότι οι Αμαζόνες δεν ήταν απλά ένας μυθικός λαός, ένα αποκύημα της φαντασίας των Ελλήνων, αλλά ένας ιστορικός λαός. Οι Αμαζόνες πήραν επίσης μέρος στο τρωικό πόλεμο ως σύμμαχοι των Τρώων. Σκηνές από την αμοζονομαχία αναπαρίστανται στις μετόπες της δυτικής πλευράς του Παρθενώνα.

63


ΓΙΓΑΝΤΟΜΑΧΙΑ

Η Γιγαντομαχία είναι αρχαίος Ελληνικός μύθος, που περιγράφει την πάλη του Δία και των ολυμπίων Θεών με τους Γίγαντες. Η μάχη απεικονίζεται στις μετόπες της ανατολικής πλευράς του Παρθενώνα. Όταν ο Δίας νίκησε τον Κρόνο και τους Τιτάνες και τους καταπόντισε στα Τάρταρα, η Γαία μίσησε τον Δία και τους άλλους θεούς του ουρανού και όλα τα παιδιά τους. Ξεσήκωσε τους Γίγαντες, και αυτοί με αρχηγό τον Ευρυμέδοντα τα εκτόξευαν προς τον ουρανό σαν τεράστιες κοτρόνες και φλεγόμενα βελανίδια. Οι θεοί πάλεψαν με τους Γίγαντες. Η Γαία βλέποντας την αποτρόπαια έκβαση της μάχης λύσσαξε από τον θυμό της και γέννησε τον Τυφώνα. ΕΛΓΙΝ Ο Λόρδος Έλγιν ήταν ο πρώτος Βρετανός πρέσβης στην οθωμανική αυτοκρατορία.. Εκείνη την εποχή, ο Λόρδος Έλγιν σχεδίαζε τη διακόσμηση του αρχοντικού του στη Σκοτία. Πληροφορήθηκε ότι δεν υπήρχε τίποτα πιο όμορφο από τα γλυπτά του ελληνικού Παρθενώνα. Προσέλαβε μια ομάδα που θα έφτιαχνε στην αρχή αντίγραφα και εκμαγεία αυτών των γλυπτών για να ομορφύνει το σπίτι του. Στη συνέχεια προχώρησε στην αφαίρεση ολόκληρψν τμημάτων του μνημείου βάσει μίας αμφισβητούμενης άδειας. Μ’ αυτόν τον τρόπο οι εργάτες του Λόρδου Έλγιν απέσπασαν βίαια τους ελληνικούς θησαυρούς από τον Παρθενώνα στα 1802, όταν η Ελλάδα βρισκόταν υπό τουρκική κατοχή . Γι' αυτόν τον λόγο σήμερα δεν σώζονται εξ' ολοκλήρου τα μάρμαρα του Παρθενώνα. Αρχικώς, υπήρχαν 115 πλάκες στη ζωφόρο. Από αυτές, 94 σώζονται ακόμη, είτε ολόκληρες, είτε σε κομμάτια, 36 βρίσκονται στην Αθήνα, 56 στο Βρετανικό Μουσείο και μία στο Λούβρο. Από τις 92 μετόπες, 39 βρίσκονται στην Αθήνα και 15 στο Λονδίνο. 17 εναέτια αγάλματα, μία Καρυάτιδα και μία κολώνα από το Ερεχθείο βρίσκονται επίσης στο Βρετανικό Μουσείο. Έτσι τα μάρμαρα του Παρθενώνα είναι σχεδόν ίσα μοιρασμένα, μισά στο Λονδίνο και μισά στην Αθήνα. Σήμερα, όλο και περισσότεροι Βρετανοί πολίτες, με επικεφαλής τη Βρετανική Επιτροπή για την Επανένωση των Μαρμάρων του Παρθενώνα, πιέζουν για την απόδοσή τους. Στο Νέο

64


Μουσείο της Ακρόπολης έχει κρατηθεί κενός χώρος για τη μεγάλη μέρα της επιστροφής των Μαρμάρων του.

ΔΙΑΣ Ο Δίας ή Ζευς στην Ελληνική μυθολογία είναι ο νεότερος γιος του Κρόνου και της Ρέας, εγγονός του Ουρανού και της Γαίας και αδελφός των άλλων θεών, Εστίας, Δήμητρας, Ήρας, Άδη και Ποσειδώνα. Είναι η ύψιστη θεότητα του αρχαιοελληνικού πανθέου, καθώς και θεός του ουρανού και του κεραυνού. EΡΕΧΘΕΑΣ Στην ελληνική μυθολογία ο Ερεχθέας (Ἐρεχθεύ̋) ήταν ήρωας και βασιλιάς των Αθηνών. Για τον Ερεχθέα, ο οποίος ταυτίζεται σε πολλά σημεία με τον Εριχθόνιο, υπάρχουν πολλοί μύθοι, που σχετίζονται με τις απαρχές της πόλεως των Αθηνών. Κατά τον Όμηρο ήταν γιος του Ηφαίστου και της Γαίας, η οποία τον παρέδωσε στη θεά Αθηνά για να τον αναθρέψει. Η Αθηνά τοποθέτησε το βρέφος σε ένα μικρό κιβώτιο και το εμπιστεύθηκε με τη σειρά της στις κόρες του Κέκροπα, την Πάνδροσο, την Άγλαυρο και την Έρση, τις οποίες δι��ταξε να κρατήσουν κλειστό το κιβώτιο. Η Άγλαυρος και η Έρση δεν μπόρεσαν να αντισταθούν στην περιέργειά τους και άνοιξαν το κιβώτιο. Τότε είδαν μέσα ένα φίδι ή το βρέφος τυλιγμένο με φίδια. Το θέαμα αυτό τις τρόμαξε τόσο, ώστε τρελάθηκαν και (δεν μπορώ να καταλάβω τι θέλει να μάλλον) ή κρεμάσθηκαν ή πήδησαν από την Ακρόπολη. Μόνη λοιπόν τροφός του Ερεχθέως έμεινε η Πάνδροσος. Ο Ερεχθέας μεγάλωσε μέσα στον τότε ναό της Αθηνάς στην Ακρόπολη, που αργότερα ονομάσθηκε Ερέχθειο. Μετά την ενηλικίωσή του, πήρε ως σύζυγό του την Πραξιθέα, κόρη ή εγγονή του Κηφισού. Ο Ερεχθέας είναι εκείνος που έδωσε την πολιουχία των Αθηνών στη θεά Αθηνά και μετονόμασε τους κατοίκους τους, που μέχρι τότε λέγονταν «Κεκροπίδες», σε «Αθηναίους». Αμέσως μετά, ίδρυσε ναό της θεάς, εισήγαγε τη λατρεία της στην Αττική και καθιέρωσε την εορτή των Παναθηναίων. Οι Αθηναίοι τιμούσαν εξαιρετικά τον Ερεχθέα ως επώνυμο ήρωά τους και του έστησαν ανδριάντα. Αλλά και οι κάτοικοι της Επιδαύρου του προσέφεραν θυσίες κάθε χρόνο. Οι αρχαίοι ποιητές και καλλιτέχνες

65


ασχολήθηκαν με τον μύθο του Ερεχθέα. Μεταξύ αυτών, ο Ευριπίδης συνέγραψε ομώνυμο δράμα, που όμως δεν διασώθηκε. ΗΦΑΙΣΤΟΣ Ο Ήφαιστος είναι ο θεός της φωτιάς και της μεταλλουργίας στην ελληνική μυθολογία. Ήταν γιος του Δία και της Ήρας. Αυτό αναφέρεται στους ομηρικούς στίχους, τους οποίους ακολούθησαν οι μεταγενέστεροι συγγραφείς. Ωστόσο, ο Ησίοδος παρουσιάζει τον θεό ως τέκνο της Ήρας και μόνο, που γεννήθηκε με παρθενογένεση, χωρίς τη συμμετοχή πατέρα. ΙΚΤΙΝΟΣ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ Ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης ήταν οι δύο περίφημοι αρχιτέκτονες του δεύτερου μισού του 5ου π.Χ. αιώνα στην αρχαία Ελλάδα. Ο Καλλικράτης εργάστηκε σε τέσσερα μεγάλα έργα της αρχαίας Αθήνας, σύμφωνα με αναφορές του Πλούταρχου: Στα Μακρά Τείχη της πόλης (460 – 450 π.Χ.), στην επιδιόρθωση τμήματος των περιφερειακών τειχών των Αθηνών, στην ανοικοδόμηση ναού, αφιερωμένου στην Άπτερο Νίκη στην Ακρόπολη, το 448 π.Χ. και τέλος, σύμφωνα με τον Πλούταρχο πάλι, συνεργάστηκε με τον Ικτίνο για την ανέγερση του Παρθενώνα. Ο Ικτίνος υπήρξε σύγχρονος και στενός φίλος του μεγάλου γλύπτη Φειδία. Και οι δύο εργάστηκαν την εποχή του Περικλή. Σύμφωνα με το Βιτρούβιο, ο Ικτίνος συνέγραψε μαζί με τον Κάρπιο την τεχνική μελέτη «για το Δωρικό ναό της Αθηνάς στην Αθήνα». Ο Παυσανίας αναφέρει ότι έχτισε το ναό του Επικούρειου Απόλλωνα στην Αρκαδία. Επίσης, στον Ικτίνο ανατέθηκε η κατασκευή του Τελεστηρίου της Δήμητρας στην Ελευσίνα και η κατασκευή του Παρθενώνα στην Ακρόπολη (μαζί με τον Καλλικράτη). Απ’ ότι φαίνεται ο Ικτίνος εγκατέλειψε την Αττική μετά την κατασκευή του Παρθενώνα. Πήγε στην Πελοπόννησο όπου έχτισε τον ναό του Επικούρειου Απόλλωνα. ΚΕΝΤΑΥΡΟΜΑΧΙΑ Οι Κένταυροι υπήρξαν πλάσματα της φαντασίας των αρχαίων Ελλήνων. Μυθολογικά τέρατα, μισοί άνθρωποι, μισοί άλογα. Eμφανίζονται σαν διπλόμορφα τέρατα, με κεφάλι, χέρια και στήθος ανθρώπου και πόδια, ουρά και μισό κορμό αλόγου. Οι Έλληνες πίστευαν ότι οι Κένταυροι ήταν άγριοι, μοχθηροί, επιθετικοί, ζηλόφθονοι, πολεμοχαρείς. Η δύναμή τους ήταν 66


τεράστια. Αγαπούσαν όμως και τα γλέντια, το πιοτό και τις διασκεδάσεις.. Από τους πιο γνωστούς μύθους που σχετίζονται με τους Κένταυρους, είναι η σύγκρουσή τους με τους Λαπίθες, η περίφημη Κενταυρομαχία. Οι Λαπίθες ήταν λαός της Θεσσαλίας. Γενάρχης τους υπήρξε ο Λαπίθης, γιος του Απόλλωνα και της νύμφης Στίλβης.Τους έδωσαν ανθρώπινη μορφή και τους παρουσίαζαν σαν λαό πολεμικό και γενναίο, ενώ οι κάτοικοι πολλών ελληνικών πόλεων τους θεωρούσαν προγόνους τους. Οι Κένταυροι, οι Λάπηθες και η Κενταυρομαχία, υπήρξαν από τα πιο αγαπητά θέματα των καλλιτεχνών της αρχαιότητας. Σκηνές από την Κενταυρομαχία απεικονίζονται στις μετόπες της νότιας πλευράς του Παρθενώνα. ΜΝΗΣΙΚΛΗΣ (Β΄ μισό 5ου αι. π.Χ.) Αρχιτέκτονας που καταγόταν από την Αθήνα. Ήταν γιος του Επικράτους και για τη ζωή του δεν είναι γνωστό σχεδόν τίποτα. Το 437-432 π.Χ. κατασκεύασε τα Προπύλαια στην Ακρόπολη των Αθηνών, που δεν ολοκληρώθηκαν, για πολιτικούς ή/ και θρησκευτικούς λόγους. Το οικοδόμημα αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα αττικής αρχιτεκτονικής της κλασικής περιόδου και σε αυτό είναι εμφανής η πρωτοτυπία του δημιουργού του, που ήταν δεξιοτέχνης στην οργάνωση των χώρων και στην εφαρμογή πρωτοποριακών αρχιτεκτονικών λύσεων. Ο Μνησικλής συνδέεται, όχι όμως με βεβαιότητα, και με τον αρχιτέκτονα που αναφέρεται στο ψήφισμα του Καλλία ως υπεύθυνος για την υπόλοιπη λαμπρή διακόσμηση της Ακρόπολης. Από ορισμένους μελετητές ο Μνησικλής είχε ταυτισθεί και με τον αρχιτέκτονα του Ερεχθείου, ωστόσο σήμερα αυτή η πιθανότητα έχει αποκλεισθεί. ΠΕΡΙΚΛΗΣ 495 – 429 π.Χ. Η μεγαλύτερη κι επιφανέστερη πολιτική φυσιογνωμία της αρχαίας Ελλάδας, ο Περικλής γεννήθηκε γύρω στο 490 π.Χ. κι ήταν γιος του Αθηναίου ευπατρίδη Ξάνθιππου. Προικισμένος με απαράμιλλα πνευματικά προσόντα, μεγάλη φιλοσοφική μόρφωση και ρητορική, δεινότητα και διαθέτοντας ένα σοβαρό, απλό, συγκρατημένο και δυναμικό χαρακτήρα, ο Περικλής κατόρθωσε να κρατήσει στα χέρια του τις τύχες της αθηναϊκής πολιτείας, σχεδόν μια ολόκληρη γενιά, απ' το 443 μέχρι το 429 ως αρχηγός των δημοκρατικών.

67


ΠΟΣΕΙΔΩΝΑΣ Στην Ελληνική μυθολογία ο Ποσειδώνας είναι ο θεός της θάλασσας (και για αυτό ονομάζονταν και Πελαγαίος), των ποταμών, των πηγών και των πόσιμων νερών. Γιος του Κρόνου και της Ρέας και αδελφός του Δία κατοικούσε πότε στον Όλυμπο και πότε στο παλάτι του στα βάθη της θάλασσας, όπου ζούσε και η γυναίκα του, η Νηρηίδα Αμφιτρίτη. Θεωρούνταν ακόμα εξημερωτής του πρώτου αλόγου αλλά και γεννήτορας του μυθικού αλόγου Πήγασο. Σύμβολά του ήταν η τρίαινα, το ψάρι (συνήθως τόννος ή δελφίνι) και σπανιότερα το άλογο ή ο ταύρος. ΤΡΩΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Ο Τρωικός πόλεμος στην ελληνική μυθολογία ήταν μια δεκαετής πολεμική σύγκρουση, των Ελλήνων (Αχαιοί ή Αργείοι ή Δαναοί στον Όμηρο) με τους Τρώες κάτω από τα τείχη της Τροίας. Ο Τρωικός πόλεμος θεωρείται ως η 1η εκστρατεία που επιχείρησαν από κοινού οι Έλληνες σύμφωνα με τον Θουκυδίδη. ΦΕΙΔΙΑΣ Ο Φειδίας (περ. 490 π.Χ. - 430 π.Χ.) ήταν Έλληνας γλύπτης, ζωγράφος και αρχιτέκτονας, ο οποίος έζησε τον 5ο αιώνα π.Χ. και θεωρείται ευρέως ως ένας από τους σημαντικότερους γλύπτες της Κλασικής εποχής. Η σύλληψη και η οργάνωση των θεμάτων του εικονογραφικού προγράμματος των μετοπών, της ζωφόρου και των αετωμάτων του Παρθενώνα αποδίδεται στο Φειδία, ο οποίος είχε τη καλλιτεχνική εποπτεία των εργασιών σε ολόκληρο το μνημείο. Η τεράστια ποσότητα χρυσού του αγάλματος της Αθηνάς έδωσε αφορμή στους εχθρούς του Φειδία να τον κατηγορήσουν για κατάχρηση. Ο Φειδίας απέδειξε την αθωότητά του, επειδή ο Περικλής τον είχε συμβουλέψει να κάνει το χρυσό ένδυμα της Αθηνάς συναρμολογούμενο. Έτσι μπόρεσε να το αποσυναρμολογήσει και να το ζυγίσει. Το βάρος του χρυσού βρέθηκε ακέραιο κι έτσι ο Φειδίας αθωώθηκε. Όμως κατόπιν κατηγορήθηκε για αλαζονεία επειδή στην εξωτερική όψη της ασπίδας της Αθηνάς, που έφερε ανάγλυφη Αμαζονομαχία, παρέστησε σε δύο Αθηναίους πολεμιστές το πορτρέτο του Περικλή και το δικό του. Ο Φειδίας συνελήφθη και καταδικάστηκε. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Φειδίας πέθανε στη φυλακή, ενώ σύμφωνα με 68


το χρονικογράφο του 4ου αιώνα π.Χ. Φιλόχωρο, μετά την ολοκλήρωση της Παρθένου ο Φειδίας εγκατέλειψε για πάντα την Αθήνα για να αποφύγει την καταδίκη και πήγε στην Ολυμπία. Το εργαστήριό του βρισκόταν στην Άλτη. Εκεί, με τους τεχνίτες του εργαστηρίου του και συνεργάτη το γλύπτη Κολώτη, φιλοτέχνησε το κολοσσιαίο χρυσελεφάντινο λατρευτικό άγαλμα του Ολυμπίου Διός, ύψους 11 μ., το διασημότερο έργο του στην αρχαιότητα, το οποίο περιελήφθη στα επτά θαύματα του κόσμου. ΟΙ ΔΥΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΙ ΡΥΘΜΟΙ (Ο ΔΩΡΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΩΝΙΚΟΣ)

Εικόνα 39 - Ο Δωρικός ρυθμός

Εικόνα 40 - Ο Ιωνικός Ρυθμός

69


Εικόνα 41 - Η κάτοψη του Παρθενώνα

70


Αντί Επιλόγου - Λίγα λόγια για τη Μελίνα Μερκούρη Τη χαρακτήρισαν «τελευταία Ελληνίδα θεά» και «γυναίκα – φλόγα». Η Μελίνα Μερκούρη ήταν μια από τις σημαντικότερες Ελληνίδες του 20ου αιώνα. Υπήρξε πολύμορφη προσωπικότητα. Κορυφαία αγωνίστρια της Δημοκρατίας στον αγώνα κατά της χούντας (19671974). Σπουδαία ηθοποιός του θεάτρου και του κινηματογράφου με διεθνή καριέρα και με ερμηνείες που έχουν καταγραφεί στις σελίδες της Έβδομης Τέχνης. Πολιτικός που σημάδεψε με την παρουσία της τον πολιτισμό της Ελλάδας, τον έφερε στις πρώτες σελίδες των εφημερίδων. Πίστευε ακράδαντα ότι ο πολιτισμός είναι η βαριά βιομηχανία μας. Ότι είναι ένα σοβαρό εξαγώγιμο προϊόν και ότι έχει μεγάλη σημασία και αξία η ανάδειξή του. Η Μελίνα Μερκούρη (Μαρία Αμαλία Μερκούρη) γεννήθηκε στις 18 Οκτωβρίου του 1920. Ήταν η αγαπημένη εγγονή του δημάρχου Αθηναίων Σπύρου Μερκούρη και κόρη του βουλευτή της ΕΔΑ και υπουργού Σταμάτη Μερκούρη. Σπούδασε θέατρο στη Δραματική Σχολή του Εθνικού (1943-46) και έκανε το ντεμπούτο της στη σκηνή το 1944. Ως πρωταγωνίστρια καθιερώθηκε το 1949 με το ρόλο της Μπλανς από το έργο του Τένεσι Ουίλιαμς «Λεωφορείον ο Πόθος». Η πρώτη κινηματογραφική δουλειά της ήταν η ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη «Στέλλα» (1955). Με το ρόλο, όμως, της Ίλια στην ταινία «Ποτέ την Κυριακή» (1960), αλλά και τη θεατρική μεταφορά του έργου στη Νέα Υόρκη, η Μελίνα Μερκούρη απέκτησε πλέον διεθνή φήμη. Όραμά της ήταν μέχρι το θάνατό της η επιστροφή των μαρμάρων του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο Η Μελίνα Μερκούρη στη διάρκεια της ακάματης εκστρατείας της για την επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα στον τόπο τους, την Αθήνα, είχε απευθύνει και αυτά τα λόγια στις Βρετανικές Αρχές: «…πρέπει να καταλάβετε τί σημαίνουν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα για μας. Είναι το καμάρι μας. Είναι οι θυσίες μας. Είναι το υπέρτατο σύμβολο ευγένειας. Είναι φόρος τιμής στη δημοκρατική φιλοσοφία. Είναι η φιλοδοξία και το όνομά μας. Είναι η ουσία της ελληνικότητάς μας…».

71


Για να υποβοηθηθεί το αίτημα της επιστροφής, συνέλαβε την ιδέα ενός νέου Μουσείου Ακροπόλεως και προκήρυξε διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την κατασκευή του, το 1989. Αποφάσισε να ενεργοποιήσει τον αρχαίο θεσμό των χορηγών, προκειμένου να δημιουργηθεί σύντομα το μουσείο αυτό και διοργάνωσε διάφορες εκδηλώσεις και συναυλίες. Η δημιουργία του μουσείου θα προσέφερε τον κατάλληλο χώρο που χρειάζονται τα αριστουργηματικά γλυπτά για να εκτεθούν και θα αφαιρούσε κάθε επιχείρημα από εκείνους που αντιτίθενται στην επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα. Παράλληλα, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στις εργασίες αναστήλωσης των μνημείων της Ακρόπολης και στην ανάδειξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. «Τα μνημεία» σημείωνε, «ως παράγοντες ακτινοβολίας του πολιτισμού μας, είναι πηγή κύρους για τη χώρα μας και βασικό

έρεισμα

χειρισμό

των

θεμάτων».

για

τον

εθνικών

μας

Στον

τομέα

της

πολιτιστικής μας κληρονομιάς, καθιέρωσε τη δωρεάν είσοδο των

Ελλήνων

μουσεία

πολιτών και

στα στους

αρχαιολογικούς χώρους, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας για την ευρύτερη παιδεία του λαού και ειδικά των νέων (προσπάθεια που σταμάτησε όμως αναγκαστικά λόγω σχετικών οδηγιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης). Η Μελίνα Μερκούρη συνέλαβε την ιδέα και ανέθεσε τη μελέτη ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας, την ενοποίηση δηλαδή του ιστορικού κέντρου της Αθήνας στον άξονα Ιερά Οδός - Πλάκα - Στύλοι Ολυμπίου Διός, για τη δημιουργία ενός αρχαιολογικού πάρκου.

72


∆ικτυογραφίαικτυογραφία-Βιβλιογραφία Είναι προφανές ότι η έντυπη βιβλιογραφία για το θέμα είναι άφθονη. Ωστόσο για να είναι ελκυστικότερη και πιο προσιτή η επεξεργασία του υλικού αξιοποιήθηκαν κυρίως οι παρακάτω εξωτερικοί σύνδεσμοι: • • • • • •

Η Ακρόπολη των Αθηνών από το Υπουργείο Πολιτισμού (http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=2384) Η Ζωφόρος του Παρθενώνα (http://www.parthenonfrieze.gr) Αναζητώντας τη θεά Αθηνά στο Μουσείο Ακρόπολης (http://www.acropolis-athena.gr/) Το Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη (http://www.melinamercourifoundation.org.gr/) Η Αρχαία Αγορά από το Υπουργείο Πολιτισμού (http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=2485) Το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης (http://www.theacropolismuseum.gr/)

Επίσης αξιοποιήθηκαν πληροφορίες από την Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-ΛαρούςΜπριτάννικα (ηλεκτρονική έκδοση 2004) καθώς και από την ελληνική έκδοση της wikipedia. Τέλος πολύτιμος οδηγός υπήρξε το βιβλίο της Γ.Κοκκόρου-Αλευρά «Η τέχνη της Αρχαίας Ελλάδας-Σύντομη Ιστορία (1050-50 π.Χ.)». Εκδόσεις Καρδαμίτσα, Αθήνα 1994.

73


74


Φωτογραφίες από τις επισκέψεις µας στους αρχαιολογικούς χώρους και την προετοιµασία της εργασίας µας

Εικόνα 43 - Μέλη από τη ομάδα μας κατά την επίσκεψη στον βράχο της Ακρόπολης

Εικόνα 42 - Η ομάδα μας κατά την επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Εικόνα 44 - Μέλη από την ομάδα μας κατά την επίσκεψή μας στην Ακρόπολη

75


Εικόνα 45 – Οι «Καρυάτιδες» και οι «Κλασικοί» εργαζόμενοι σκληρά στο Εργαστήριο Πληροφορικής ...

Εικόνα 46 – Οι «Σπαρτιάτες» και το «Χαρέμι του Σεραφείμ» εργαζόμενοι σκληρά στο Εργαστήριο Πληροφορικής

76


77


Μία περιήγηση στα αρχαία μνημεία της Αθήνας