Page 1

    Begint  elke  ontmoeting  met  een  dagdroom?     Verslag  van  een  gedachtenwandeling   1  september  2013  –  1  mei  2014                                

Aisha Fouad  

Docent en  begeleider:  Vibeke  Gieskes   Gerrit  Rietveld  Academie   Inter-­‐Architecture    


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

               

‘Een ervaring  is  iets  waaruit  men  veranderend  tevoorschijn  komt.  Ik  zou  nooit  de  moed  hebben  mij  aan  

het schrijven  van  een  boek  te  zetten,  waarin  ik  zou  meedelen  wat  ik  al  heb  gedacht.  Ik  schrijf  juist  omdat   ik  nog  niet  weet  wat  ik  van  een  onderwerp  dat  mijn  belangstelling  trekt  moet  denken.  Terwijl  ik  schrijf,   verandert  het  boek  mij;  het  wijzigt  wat  ik  denk.’1  

                               

                                                                                                              1  Foucault  (2002),  p.  171.  

2


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

i.

Reist u  met  mij  mee  door  mijn  gedachten?........................................................................................................................................ 4  

ii.

Missie........................................................................................................................................................................................................... 4

iii.

Ik ga  op  reis  en  ik  neem  mee .............................................................................................................................................................. 5  

iv.

Ontmoeten ................................................................................................................................................................................................ 6

i.

Wevend te  werk.......................................................................................................................................................................................... 6  

Stroom 1.  

De tijdschrijver  tegenover  de  dagdromer ................................................................................................................ 8  

Stroom 2.  

Kan een  dagdroom  leiden  tot  vrijheid?..................................................................................................................... 9  

Stroom 3.  

Is mijn  verlangen  naar  vrijheid  een  verlangen  naar  authenticiteit? ............................................................11  

Stroom 4.  

Dagdromen zijn  de  spiegel  van  het  zelf...................................................................................................................12  

Stroom 5.  

Alles wat  we  willen.........................................................................................................................................................14  

Stroom 6.  

Een dagdroom  is  niet  enkel  positief .........................................................................................................................16  

Stroom 7.  

Is levenskunst  de  werkelijke  betekenis  van  mijn  dagdromen?......................................................................17  

Stroom 8.  

Dagdromen, handelen  en  de  Polis.............................................................................................................................19  

Stroom 9.  

De Keten  der  Levenskunst ...........................................................................................................................................21  

Stroom 10.  

Het keuzemoment:  dagdromen  is  een  voorwaarde  om  Kairos  te  vinden................................................22  

Stroom 11.  

Dagdromen en  vriendschap  in  relatie  tot  levenskunst  en  het  zelf.............................................................22  

Pauze 1. ...............................................................................................................................................................................................................23   Hervatting  van  de  tocht ..................................................................................................................................................................................24   Stroom  12.  

Vluchtelingstatus? Vooroordelen  en  misverstanden  over  dagdromers ..................................................24  

Stroom 13.  

Besluiteloosheid en  onverschilligheid.................................................................................................................24  

Stroom 14.  

Egoïsme...........................................................................................................................................................................25

Stroom 15.  

Vluchtgedrag of  escapisme ......................................................................................................................................26  

Stroom 16.  

Kan een  dagdromer  zich  vervelen?.......................................................................................................................26  

Stroom 17.  

Verdwaalsporen en  routes.......................................................................................................................................28  

Stroom 18.  

Is dagdromen  ‘verdwalend  plannen  maken’? ...................................................................................................29  

Stroom 19.  

Tijdsbeeld: is  een  dagdroomtijdperk  noodzakelijk  voor  het  ‘zelf’.............................................................29  

Stroom 20.  

Treedt in  stilte  een  trede  hoger .............................................................................................................................31  

Tweede Rust .......................................................................................................................................................................................................32   Pauze  2.  

De gevulde  knapzak...........................................................................................................................................................32  

Wandeling 2  -­  weg  van  de  rivieren,  de  woestijn  in!................................................................................................................................33   Spoor  1.  

En dan  nu:  ruimte  is  noodzakelijk  om  te  handelen! ...............................................................................................33  

Spoor 2.  

Dagdromen en  externe  ruimte:  dagdroomplekken? ..............................................................................................33  

Spoor 3.  

Dagdromen in  de  ‘Polis’ ....................................................................................................................................................35  

Spoor 4.  

Dagdromen in  de  openbare  ruimte  of  thuis? ............................................................................................................37  

Spoor 5.  

Huidige tijdsgeest  vraagt  toch  om  bescherming  dagdromers  in  de  openbare  ruimte................................37  

Spoor 6.  

Zijn dagdromen  ook  ruimten?........................................................................................................................................38  

Spoor 7.  

Het oneirische  huis  van  Bachelard ...............................................................................................................................40  

Spoor 8.  

Dagdromen zijn  gedachten,  maar  gedachten  zijn  nog  geen  dagdromen .........................................................40  

Spoor 9.  

In het  ‘hier  en  nu’  zijn:  Zen,  externe  ruimte  en  het  ‘Open’....................................................................................41  

Spoor 10.  

Ruimte die  tot  de  verbeelding  spreekt  en  suggestieve  ruimte........................................................................43  

Einde van  de  expeditie:  wat  zit  er  nu  in  mijn  Rugzak? ..........................................................................................................................46    

3


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

i. Reist u  met  mij  mee  door  mijn  gedachten?   De  tekst  die  nu  voor  u  ligt  is  geen  scriptie  of  thesis.  Het  woord  ‘thesis’  komt  uit  het  Grieks  en  betekent  

‘een te  bewijzen  of  te  verdedigen  stelling’.  Ik  kies  ervoor  om  helemaal  niets  te  bewijzen  of  te  verdedigen.   Veel  liever  nodig  ik  u  uit  om  met  mij  mee  te  gaan  op  gedachtenreis,  waarbij  ik  rechtstreeks  verslag  doe  

van mijn  zoektocht.2  De  dwaalsporen  die  ik  achterlaat  vormen  één  lange  inleiding  tot  mijn  fascinatie(s),  

waarbij ik  nu  nog  niet  weet  of  er  uitkomsten  zijn,  en  zo  ja,  wat  deze  dan  zullen  zijn.  Eigenlijk  geeft  dit  

schrijven enkel  inzicht  in  hoe  ik  denk,  en  hoe  ik  theorie  inzet  om  een  beeldend  werk  te  kunnen  maken.      

Deze tekst  representeert  een  momentopname  van  een  veranderend  proces,  het  is  een  stuk  in  beweging.  

U kunt  mijn  gedachten  zien  als  een  uitwaaierende  rivierbedding,  waarbij  ik  steeds  verder  stroom,  zijnde   de  rivier.  Onderweg  hoop  ik  voetsporen  van  anderen  tegen  te  komen  -­‐  die  ik  even  kan  volgen  -­‐  en  weer  

kan achterlaten.  Ik  hoop  aanwijzingen  te  vinden  die  mij  kunnen  helpen  met  het  vinden  van  antwoorden  

op mijn  vragen.  In  het  beste  geval  kan  ik  onderweg  al  vruchten  plukken.  Maar  ook  onrijpe  vruchten  die  ik   niet  meteen  kan  opeten  zal  ik  niet  laten  liggen,  soms  neem  ik  ze  mee  ze  om  ze  thuis  te  laten  rijpen  voor   later  gebruik.  De  dwaalsporen  die  ik  achterlaat  zal  ik  in  deze  tekst  voor  u  optekenen  en  nummeren.  De   voetsporen  van  anderen  die  ik  onderweg  tegenkom  houd  ik  voor  u  bij  in  een  voetsporenlegenda  dat  u   steeds  onderaan  elke  pagina  kunt  vinden.  

Ik ben  er  zeker  van  dat  de  tocht  na  het  ‘inlevermoment’  van  deze  tekst  zal  voortduren,  totdat  ik  echt  tot  

de kern  kom  van  waar  ik  naar  op  zoek  ben.  Want  voor  mij  is  het  juist  deze  zoektocht  die  belangrijk  is  om   te  delen.  Het  voelt  alsof  ik  steeds  dichter  bij  de  bron  kom  van  mijn  rivier,  maar  of  ik  deze  werkelijk  zal  

vinden? Al  mijn  hele  leven,  ben  ik  gefascineerd  door  de  activiteit  van  het  dagdromen.  Toen  ik  begon  aan   deze  tekst,  besefte  ik  dat  ik  eigenlijk  nooit  eerder  precies  onderzocht  heb  waarom  het  dagdromen  zo  

belangrijk voor  mij  is.  Terwijl  het  onderwerp  veelal  inspiratie  of  uitgangspunt  is  voor  mij  om  een   beeldend  werk  te  maken.  Het  wordt  tijd  om  op  zoektocht  te  gaan.   ii. Missie    

In deze  gedachtenwandeling  ga  ik  op  zoek  naar  het  geheim  dat  heeft  aangezet  tot  de  ontmoeting3  van  

mijzelf en  waarvan  ik  vermoed  dat  het  met  dagdromen  te  maken  heeft.  Een  belangrijk  onderdeel  van   mijn  taak  is  dat  ik  van  deze  persoonlijke  zoektocht  de  vertaalslag  maak  naar  een  ruimtelijk  ontwerp.  

Want pas  aan  de  (externe)4  ruimte  kunnen  anderen  wellicht  ook  gedachten  ontlenen.  Deze  zoektocht  en   de  ruimtelijke  vertaalslag  zie  ik  dan  als  mijn  eindexamenproef  aan  deze  academie.    

Als een  meanderende  rivier  stroom  ik  steeds  dichter  naar  daar  waar  ik  wil  zijn:  de  oorsprong  van  mijn   fascinatie.  Daarom  kies  ik  ervoor  om  de  inhoud  van  deze  tekst  ook  vorm  te  geven  als  een  rivier,  of  een  

stad, waar  gaandeweg  steeds  nieuwe  wijken  bijkomen.  De  oude  wijken  blijven  staan,  ook  al  worden  het  

                                                                                                              2

Een zoektocht waarmee ik mij, mocht het nodig zijn, de komende tien jaar wel wil bezig houden. Ik ga in Stroom 1 in op mijn betekenis van ‘ontmoeten’. 4 De sporen over externe en interne ruimte vindt u verderop in het reisverslag. 3

4


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

ruïnes. De  ruïnes  zijn  belangrijk  omdat  ik  erop  terug  kan  kijken.  Zo  laat  ik  mijn  rivier  meanderen  en  

bouw ik  mijn  eigen  stad.  

Aan de  hand  van  mijn  persoonlijke  missie  -­  om  mijzelf  en  mijn  leven  volledig  te  ’ontmoeten’5-­  ga  ik  (1)   op  zoektocht  naar  de  ware  en  diepere  betekenis  van  dagdromen  in  mijn  leven.  Daarbij  navigeer  ik  af  en   toe  mee  op  theorieën  waarin  wordt  uitgegaan  van  de  essentie  dat  dromen  en  verlangens  als   voorwaarde  en  beginpunt  gelden  voor  het  bereiken  van  een  staat  van  het  pure  zelf  (de  ‘Stromen’).   Omdat  ik  denk  dat  het  dagdromen  een  handeling6  is,  die  wordt  uitgeoefend  door  de  mens,  en  omdat  al   het  menselijk  handelen  zich  voordoet  in  de  ruimte,  wil  ik  (2)  onderzoeken  wat  de  verhouding  is  tussen   het  dagdromen  en  de  ruimte  (de  ‘Sporen’).    

Zoals genoemd,  hoop  ik  gedurende  mijn  zoektocht  aanwijzingen  te  vinden  –  bijvoorbeeld  in  de  literatuur  

en/of beeldende  kunst  -­‐  die  mij  kunnen  helpen  met  het  maken  van  beeldend  werk.  Op  de  kaart  op  pagina   27  kunt  u  alvast  zien  dat  ik  in  ieder  geval  twee  rode  stippen  heb  gemarkeerd.  Na  de  wandelingen  zal  ik  

deze rode  stippen  nader  verklaren  –  daar  laat  ik  mijn  belangrijkste  vondsten  zien.  Tegen  het  einde  kan  ik  

hopelijk al  de  eerste  uitkomsten  van  het  fysieke  ontwerponderzoek  tonen.  

Ik kan  mij  voorstellen  dat  ik  tijdens  de  wandeling  hardop  vragen  stel  die  alsnog  onbeantwoord  kunnen   blijven.  Als  dat  zo  is,  zal  ik  dat  aangeven.     iii. Ik  ga  op  reis  en  ik  neem  mee   Een  lege  rugzak  en  een  lege  knapzak.  In  mijn  knapzak  verzamel  ik  alles  wat  ik  tegenkom  dat  mij  zou  

kunnen helpen  met  het  beantwoorden  van  de  eerste  vraag:  waarom  het  dagdromen  mij  zo  fascineert.  In   mijn  andere  zak  -­‐  de  rugzak  –verzamel  ik  de  vruchten  die  ik  onderweg  hoop  te  vinden  en  die  ik  ofwel   meteen  kan  opeten,  ofwel  nog  even  bij  me  houd  om  te  laten  rijpen:  ik  hoop  met  deze  vruchten  de  

ontwerpaanwijzingen en  ruimtelijke  voorwaarden  te  vinden  voor  dagdroomplekken.  Hier,  aan  het  begin  

van deze  wandeling  weet  ik  nog  niet  of  ik  anderen  wil  ,of  überhaupt  kan,  aanzetten  tot  dagdromen.  Want   daarvoor  moet  ik  eerst  andere,  diepere  vragen  voor  mijzelf  beantwoorden.  Mijn  tocht  is  een  

(zelf)onderzoek en  ik  hoop  onderweg  de  oorsprong  van  mijn  inspiratiebronnen  te  vinden.  De  urgentie  

van deze  twee  vragen  is  enkel  gerechtvaardigd  door  mijn  eigen  fascinatie  voor  dagdromen  en  het  feit  dat   ik  wordt  opgeleid  tot  vormgever  van  ruimte:  

1. Waarom  dagdromen  nou  zo  belangrijk  voor  mij  is?  (De  Stromen)  

2. Hoe  verhoudt  het  dagdromen  zich  tot  de  ruimte?  (De  Sporen)  

                                                                                                              5 6

Ik ga in voorbereiding iv en Stroom 1 nader in op mijn betekenis van ‘ontmoeten’. Deze gedachte wordt gesterkt door een voetspoor van Hannah Arendt waarover u verderop kunt lezen. 5


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Tussendoor zullen  er  rustpauzes  zijn  waar  ik  de  inhoud  van  de  rugzak  en/  of  de  knapzak  zal  bekijken  en   bespreken.  Steeds  na  elke  10  stromen  of  sporen  zal  ik  even  pauzeren  en  terugkijken  op  mijn  

bevindingen.   iv. Ontmoeten  

‘De dag  dat  ik  mijzelf  ontmoet  heb,  was  de  dag  dat  ik  mijn  leven  ontmoet  heb’.  7    

Ik spreek  hier  niet  over  een  ontmoeting  in  de  zin  van  een  ander  treffen  of  wederzien,  maar  over  –  

ont‘moeten’ -­‐  het  bevrijden  van  mijzelf  van  al  het  ’moeten’  in  mijn  leven.  Ik  heb  dit  ontmoeten  van  mijzelf   altijd  toegeschreven  aan  mijn  dagdromen.  Langs  de  eerste  stroom  zal  ik  meer  over  mijn  specifieke  

ontmoeting vertellen;  over  hoe  ik  mijn  baan  als  advocaat  heb  opgezegd.  Maar  dat  ontmoeten  ging  verder  

dan alleen  een  gedachte:  het  was  een  actie,  een  daad.  Ik  had  –  op  het  juiste  moment  een  daad  gevoegd  bij   fantasie.  Kan  ik  hieruit  concluderen  dat  het  dankzij  mijn  dagdroom  was  dat  ik  mijn  leven  ‘ontmoet’  heb?   Als  ik  niet  eerst  talloze  keren  had  gefantaseerd  over  hoe  het  zou  zijn  als  ik  naar  mijn  baas  zou  lopen  om  

mijn baan  op  te  zeggen,  had  ik  het  dan  ook  op  deze  manier  en  op  dat  (juiste)  moment  gedaan?  Begint  elke   ontmoeting  met  een  dagdroom?     i.

Wevend te  werk   Mijn  vier  jaren  aan  de  Gerrit  Rietveld  Academie  staan  in  directe  verhouding  tot  mijn  persoonlijke  

ontmoeting. Ik  heb  een  nieuwe  richting  gekozen  in  mijn  leven  -­‐  in  plaats  van  in  de  rechtszaal  staan   wil  ik  mijn  gedachten  visueel  vormgeven.  Aan  de  academie  heb  ik  geleerd  om  mijn  gedachten  in   beeld  te  brengen  in  de  ruimte  door  als  een  wever  te  werk  te  gaan.  Verschillende  verhalen  en  

inspiratiebronnen weef  ik  in  elkaar  door  ze  gelijktijdig  te  onderzoeken  en  even  in  mijn  rugzak  mee  te   dragen.  In  mijn  rugzak  vervormen  sommige  gedachten,  of  verkruimelen  ze  onderweg.  Aan  het  einde   van  de  wandeling  begin  ik  met  strepen  –  zodat  ik  alleen  de  essentie  overhoudt.  Dat  kunt  u  ook  zien  

aan de  linkerkant  van  het  reisverslag.  Uiteindelijk  streef  ik  een  duidelijk,  holistisch  en  coherent  werk,   waarin  van  alle  verhalen  iets  te  voelen  of  ervaren  is.  Een  voorbeeld  is  mijn  werk  ‘Stills’  uit  2012.  Ik  

had veel  plannen  tegelijkertijd,  veel  over  elkaar  buitelende  gedachten.8  Ik  wilde  een  ode  brengen  aan  

mijn grootvaders,  die  elkaar  nooit  hebben  ontmoet,  omdat  ze   in  andere  werelddelen  leefden.  Ik  

fantaseerde wat  er  zou  gebeuren  als  ik  de  twee  beroepen  mijn  twee  opa’s  met  elkaar  zou  verenigen.  

Wat zouden  een  scheikunde  professor  uit  Alexandrië  en  een  hovenier  die  verantwoordelijk  was  voor   de  inrichting  van  de  bos  en  plantsoenen  in  Assen  samen  produceren?  Beiden  opa’s  hielden  wel  van  

een alcoholische  versnapering  –  vooral  mijn  Egyptische  opa  had  daar  een  passie  voor.  Ik  fantaseerde   dat  ze  samen  de  bloemen  uit  de  tuin  van  mijn  Nederlandse  opa  zouden  destilleren  tot  likeuren  met   de  chemische  apparatuur  van  mijn  Egyptische  opa.  Ik  kende  veel  verhalen  van  de  bloementuinen  

                                                                                                              7

‘Ontmoeten’: ‘Het ontdoen van elementen die niet passen bij het zelf’

8 Net  als  in  deze  gedachtenwandeling.  

6


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

maar ik  had  er  nooit  één  gezien.  Dit  was  mijn  kans  om  te  leren  over  taxonomie  van  bloemen  en  

planten en  om  een  droom  van  mij,  zelf  likeuren  maken,  in  vervulling  te  laten  gaan.  Ik  wilde  bloemen   leren  herkennen  aan  de  geur,  wat  mij  weer  helpt  bij  een  andere  fascinatie,  namelijk  het  proeven  en   herkennen  van  geuren  in  wijn.  Het  liefst  wilde  ik  mijn  familie  betrekken  in  het  werk,  bijvoorbeeld  

door mijn  oma  te  vragen  naar  de  bloementuinen  en  mijn  moeder  te  vragen  om  er  tekeningen  van  te   maken.  Ook  wilde  ik  een  werk  maken  dat  andere  zintuigen  aanspreekt  dan  de  visuele,  zoals  de  

zintuigen ruiken  en  proeven.  Meerdere  denk-­‐  en  werkprocessen  heb  ik  toen  gelijktijdig  in  gang  gezet   en  uiteindelijk  in  elkaar  geweven.        

                                                                 

                           

7  


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Langs  de  rivieren  

Ik ben  geen  zeiler.9  Veel  liever  wandel  ik  langs  de  oevers  van  de  rivieren.  Voor  dit  eerste  deel  is  het  ook  

grotendeels de  rivier  die  mij  heeft  geleid.  Langs  rivieren,  zijstromen  en  beken  liggen  voetsporen  van   anderen,  die  ik  kan  onderzoeken  en  volgen.  Af  en  toe  dwarrelt  er  ook  een  blaadje  op  mijn  pad  of  spreekt   een  vogel  mij  toe.  Ik  probeer  met  behulp  van  deze  losse  aanwijzingen  mijn  eigen  weg  te  vinden.  

Stroom 1. De  tijdschrijver  tegenover  de  dagdromer   Tijdschrijven  is  een  begrip  dat  ik  dagelijks  gebruikte  in  mijn  advocatentijd.  Advocaat  zijn  is  een  vrij  

beroep, maar  er  gelden  uiteraard  wel  regels,  opgelegd  door  de  Orde  van  Advocaten.  Een  van  die  regels  is  

dat je  naar  de  cliënt  toe  moet  verantwoorden  waar  je  je  tijd  aan  besteedt.  Op  het  kantoor  waar  ik  werkte,   werd  –  na  vijf  jaar  ervaring  -­‐voor  mijn  advies  een  gemiddeld  tarief  van  280  Euro  per  uur  in  rekening  

gebracht. Naar  de  cliënt  toe  werd  dat  gespecificeerd  in  eenheden  van  zes  minuten.  Omdat  mijn  

werkgever wilde  weten  hoeveel  van  mijn  gewerkte  tijd  daadwerkelijk  gefactureerd  kon  worden  –  ik  was  

immers ‘fee  earner’,  werd  van  mij  verwacht  dat  ik  gedurende  de  hele  dag  op  kantoor  met  een  ‘time-­

keeping app’  elke  zes  minuten  bijhield  waar  ik  mee  bezig  was.  Niet  alleen  per  dossier,  maar  ook  de  niet-­‐ declarabele  tijd:  zoals  koffiemomenten,  lunch  en  activiteiten  zoals  borrels,  o ndernemingsraad  en  

salariscommissie. En  als  je  op  het  toilet  toch  nadenkt  over  een  dossier  dan  kan  het  alsnog  in  rekening  

worden gebracht,  ook  al  is  dat  maar  12  minuten  (want  12  minuten  =  0,2  tijdseenheden  en  dan  geldt  de  

rekensom 280:  60  x  12  =  56  Euro).10  Dit  verhaal  is  belangrijk,  omdat  er  iets  gebeurde  met  mijn  ‘zelf’  en  

mijn tijdsconcept  na  vijf  jaar  lang,  elke  dag  nauwkeurig  elke  6  minuten  te  moeten  bijhouden  wat  ik  deed,   meestal  tot  een  uur  of  23:00.  Toen  iemand  mij  vroeg  waarom  ik  altijd  naar  de  printer  rende  wist  ik  dat   het  tijd  was  om  mijn  zelf  te  ontmoeten.  Tijd  was  enkel  nog  maar  een  leefeenheid  geworden,  of  beter  

andersom: leven  was  voor  mij  een  grote  klok  geworden.  Elk  moment  werd  gepland,  geteld  en  

herberekend. Nooit  verloor  ik  ook  maar  een  moment  uit  het  oog.  Ik  was  een  tijdschrijver  met  als  gevolg  

dat het  onmogelijk  was  om  te  verdwalen  in  mijn  gedachten,  of  te  dagdromen.  Een  eerste  oplossing  die  ik   bedacht,  was  om  het  werk  dat  ik  moest  doen  nog  sneller  en  efficiënter  te  doen,  bijvoorbeeld  twee  keer  zo  

snel. Zo  was  ik  voor  de  lunch  klaar,  en  had  ik  de  tweede  helft  van  de  dag  om  achter  stapels  dossiers  net  te   doen  alsof  ik  heel  hard  aan  het  werk  was.  Ik  typte  mijn  dagdromen  en  fantasieën  uit  en  e -­‐mailde  deze  

naar mijzelf.  De  laatste  dagdroom  die  ik  naar  mijzelf  had  ge-­‐e-­‐maild  was  een  gedetailleerd  verhaal  over  

hoe ik  naar  het  bureau  van  mijn  baas  liep  en  hoe  ik  hem  vertelde  dat  ik  ontslag  nam.  In  de  fantasie  had  ik  

                                                                                                              9

Op zesjarige leeftijd nam mijn vader mij mee uit zeilen op de Perzische Golf. Na een tocht van twee uur was er geen land meer in zicht. Mijn vader probeerde voor mij te verbergen dat hij nooit eerder had gezeild en op mijn beurt deed ik net alsof ik dat niet wist. Vurig hoopte ik op een glimp van het fonkelende strand waar mijn moeder lag te zonnen, de zwarte rotsen waarop mijn broer naar hagedissen aan het zoeken was. Na een reddingsactie van de Saoedische Kustwacht waarbij onze boot op volle zee ook nog eens kapseisde besloot ik het zeilen voortaan maar aan anderen over te laten . 10 Het was trouwens vooral voor klanten in het grotere bankwezen dat we op de w.c. veel nadachten over zaken.

8


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

ook zijn  reactie  opgeschreven.  Ik  las  diezelfde  dag  de  email  terug  en  besloot  het  script  uit  te  voeren11.  Het  

was als  een  déjà  vu,  ik  had  hier  immers  al  over  gedagdroomd!  Dat  was  de  dag  dat  ik  mijzelf  had  ‘ontmoet’.     Stroom  2. Kan  een  dagdroom  leiden  tot  vrijheid?   Een  grote  vraag,  want  wat  heeft  vrijheid  met  dagdromen  te  maken?  Kan  ik  een  pad  vinden  dat  laat  zien  of   en  zo  ja  hoe  dagdromen  kan  leiden  tot  vrijheid?  Daarvoor  zal  ik  eerst  moeten  onderzoeken  wat  vrijheid   eigenlijk  is.  Ik  begin  bij  voetsporen  van  Michel  Foucault,  Søren  Kierkegaard  en  Jacob  Voorthuis.

Michel Foucault  richt  zich  in  zijn  latere  werk  op  de  filosofische  levenskunst,  die  de  mens  wil  leren  om  zelf   een  goed  leven  te  leiden  door  in  te  gaan  op  de  vraag  ‘Hoe  moet  je  leven’.  Foucault  geeft  een  

vrijheidsbegrip dat  mij  aanspreekt  omdat  het  praktisch  is.  Hij  construeert  een  vrijheidsethiek,  waarin  de  

‘zorg voor  zichzelf’  centraal  staat  en  dat  uitgaat  van  de  Helleens-­‐Romeinse  filosofie,  waar  de  ervaring  van   vrijheid  het  uitgangspunt  is;  een  vrijheid  die  tot  ontplooiing  komt  in  een  ‘techniek’,  een  meesterschap   over  het  lichaam  –  over  gedrag,  emoties  en  gedachten.12  Voor  deze  zelftechniek  zijn  verschillende  

vormen van  kennis  vereist.  Het  gaat  om  de  relatie  die  je  tot  jezelf  inneemt;  om  je  zelf  te  ‘kennen’  en  om  je   eigen  leefregels  te  kennen  en  toe  te  passen.  Daarbij  is  het  ook  belangrijk  om  je  doelen  te  kennen.  Met  

andere woorden:  Foucault  verkondigt  een  zorgvuldige  vormgeving  van  het  ‘zelf’  als  voorwaarde  voor   vrijheid.  Langs  een  volgende  stroom  hoop  ik    dieper  in  te  gaan  op  het  begrip  levenskunst.  Ik  zie  het   dagdromen  als  een  simpele  en  praktische  manier  om  de  noodzakelijke  kennis  te  vergaren  die  

noodzakelijk is  voor  de  zelftechniek  van  Foucault.  Dagdromen  kan  als  medium  worden  ingezet  om  te   weten  ‘wat’  je  wilt;  om  je  ‘zelf’  te  kennen.  Maar  ik  zie  meer  voetsporen  die  naar  dit  inzicht  leiden.  

Ook Kierkegaard  spreekt  van  een  vrijheid  die  is  gerelateerd  aan  het  zelf.13  In  zijn  artikel  ontvouwt  Jelmer  

Mommers het  vrijheidsbegrip  van  Kierkegaard  als  belofte:  namelijk  dat  iedereen  een  authentiek  individu   kan  worden.  In  zijn  artikel  citeert  hij  Pia  Søltoft,  directeur  van  het  Søren  Kierkegaard  Research  Centre  in   Kopenhagen  als  volgt  over  de  vrijheid  van  Kierkegaard:    

‘Het is  niet  de  vrijheid  om  jezelf  elke  dag  opnieuw  uit  te  vinden,  maar  de  vrijheid  om  je  op  zo’n   manier  tot  jezelf  te  verhouden  dat  je  jezelf  wordt.’14  

Hoe verhoud  je  je  op  zo’n  manier  tot  jezelf  dat  je  jezelf  wordt?  Is  dat  wat  Foucault  zou  noemen  de  zorg  

voor zichzelf?  In  het  gedachtengoed  van  Kierkegaard  is  het  herkennen  van  vertwijfeling  de  sleutel  tot  het    

                                                                                                              11

Ingold, Up, across and along, p. 46.

12 Foucault  (2009),  p.  230   13

Het was een Groene Amsterdammer die mijn jongste broer per ongeluk bij mij had laten liggen, waarin ik het eerst over Kierkegaard las. Mijn jongste broer noem ik met reden, hij overhandigt mij vaak – dan wel bewust of onbewust - inspirerende teksten, waarvoor ik hem dankbaar ben. Een mooi begin van de tocht. 14 Mommers,  Jelmer,  ‘200  jaar  Kierkegaard,  de  Socrates  van  Kopenhagen’,  in:  De  Groene  Amsterdammer,   mei  2013,  pp.  24-­‐29  

9


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

zelf. Het  zelf  is  alleen  dan  gezond  en  vrij  van  vertwijfeling  door  te  hebben  vertwijfeld.15  En  om  te  kunnen   bepalen  wat  de  vertwijfeling  is,  moet  je  kijken  naar  de  reflectie  van  het  zelf:  het  fantastische.  Daarover   schrijft  hij:  

‘Het  fantastische  verhoudt  zich  uiteraard  het  nauwst  tot  de  fantasie.  Maar  de  fantasie  verhoudt  zich   weer  tot  gevoel,  kennis,  wil  zodat  een  mens  een  fantastisch  gevoel,  een  fantastische  kennis  of  wil  kan  

hebben. Wat  voor  gevoel,  kennis,  wil  een  mens  heeft,  berust  uiteindelijk  op  wat  voor  fantasie  hij  heeft,   dat  wil  zeggen  op  de  wijze  waarop  dat  alles  zich  reflecteert,  met  name  de  fantasie.  De  fantasie  is  de   oneindig  makende  reflectie.’16     Betekent  dit  dan  dat  als  er  sprake  is  van  twijfel,  dat  de  twijfel  dan  ongedaan  gemaakt  kan  worden  met  

behulp van  fantasie?  En  dat  dagdromen  helpt  met  het  beantwoorden  van  de  vraag  ‘wat  wil  ik’?  En  dat  je  

dan dichter  bij  jezelf  komt,  dichter  bij  vrijheid?  Deze  gedachte  sluit  aan  bij  mijn  vermoeden,  dat  

dagdromen –  of  Kierkegaard’s  woorden  –  de  fantasie,  helpt  bij  het  beantwoorden  van  de  vraag  ‘wat  wil   ik’.  

Ik kijk  nog  even  verder  rond.  

Ik stuit  op  een  boek  van  Jacob  Voorthuis,  universitair  docent  Urban  Design  aan  de  TU  in  Eindhoven.17    

Voorthuis poogt  daarin  de  discipline  van  het  ontwerpen  te  verwetenschappelijken  en  is  vooral  op  zoek  

naar bruikbare  begrippen.  Hij  begint  met  het  definiëren  van  kernbegrippen  als  vrijheid  en  authenticiteit.   Om  een  ontwerp  te  kunnen  rechtvaardigen  moeten  we  –  volgens  Voorthuis  -­‐  weten  wat  we  moeten  

willen, anders  is  er  sprake  van  willekeur.18  Hij  omschrijft  vrijheid  als  een  zoektocht  naar  je  eigen  

verantwoordelijkheid. Als  het  om  ontwerpen  gaat  ben  je  vrij  om  te  ontwerpen  wat  je  wilt,  en  daarin  

schuilt een  bepaalde  verantwoordelijkheid  dat  je  moet  weten  wat  je  wilt  voordat  je  begint.19  Daarbij  zegt  

hij, dat  je  precies  en  zorgvuldig  moet  willen  en  niet  zomaar  kunt  ‘wild  willen’  –  want  ‘als  je  weet  wat  je  wilt,   zegt  hij,  dan  weet  je  waar  je  op  hoopt’.20  Voor  mij  is  dat  ‘hopen’  van  Voorthuis  een  sleutelwoord,  en  gelijk   aan  wat  Foucault  bedoelt  met  ‘zorg  voor  zichzelf’,  en  het  ‘fantastische  als  reflectie  van  het  zelf’.  Het  helpt   ons  met  het  zoeken  naar  ‘wat  je  wilt’.  En  dagdromen  is  het  perfecte  medium  hiervoor.  

Voorlopig is  mijn  definitie  van  vrijheid  gerelateerd  aan  een  meesterschap  over  het  zelf  waarbij  de  zoektocht   naar  het  antwoord  op  de  vraag  ‘wat  wil  ik’  centraal  staat.  De  zoektocht  zelf  is  de  weg  naar  vrijheid.  Het   moment  dat  een  antwoord  wordt  gevonden  betekent  mogelijke  vrijheid.  Op  het  moment  dat  het  antwoord   ook  deel  gaat  uitmaken  van  de  werkelijkheid,  ontstaat  er  werkelijke  vrijheid.    

                                                                                                              15

Kierkegaard (2010), p. 44. Ibidem. 17 ‘Het  ontwerpgesprek;  een  filosofie  van  het  ontwerpen’,  nai010,  2012.   18  Voorthuis (2012), p. 19-20.   19 Ibidem, p. 14. 20 Ibidem. 16

10


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Eén van  mijn  eerste  grootste  vragen  is  of  en  zo  ja  hoe  we  ons  serieus  kunnen  openstellen  voor  de  vraag  

'wat wil  ik'  om  vervolgens  onze  dromen,  onze  hopen  te  leren  kennen  en  de  mogelijkheden  te  (her)kennen   om  de  stap  te  kunnen  maken  naar  de  werkelijkheid.  Ik  ben  ervan  overtuigd  dat  de  staat  van  dagdromen   hierbij  een  cruciale  rol  speelt.    

Kan ik  van  mijn  vermoeden  een  meeslepende  overtuiging  maken?  En  zo  de  urgente  noodzakelijkheid  van   het  dagdromen  kunnen  aantonen?  Ik  sla  even  af  op  Stroom  3,  die  parallel  loopt  aan  deze  rivier  en  over   authenticiteit  gaat.  Daarna  hoop  ik  weer  bij  de  voetsporen  van  Kierkegaard  terecht  te  komen.     Stroom  3.  Is  mijn  verlangen  naar  vrijheid  een  verlangen  naar  authenticiteit?   Net  als  vrijheid  is  het  begrip  authenticiteit  een  woord  dat  meer  uitleg  behoeft.  Het  is  overigens  ook  een   trendy  woord  begrijp  ik  uit  recente  gesprekken  met  praktisch  filosofen.  Het  is  hip  om  op  zoek  naar   authenticiteit  en  zichzelf.    

Wat is  authenticiteit  en  jezelf  zijn?  Ik  vind  een  spoor  van  Joep  Dohmen,  hoogleraar  wijsgerige  en   praktische  ethiek  aan  de  Universiteit  voor  Humanistiek.  Dohmen  schrijft  in  zijn  boek  ‘Tegen  de  

onverschilligheid’ over  de  huidige  filosofische  levenskunst  als  een  reactie  op  de  zogeheten  ‘malaise  van  de  

moderniteit’.21 Daarbij  gaat  het  hem  om  de  levenskunst  als  filosofische  levenskunst,  hetgeen  filosofen  de  

afgelopen decennia  hebben  gezegd  over  de  levenskunst  als  bestaansethiek.  Hij  waarschuwt  daarbij  over   misvattingen  die  het  woord  levenskunst  kunnen  oproepen:  het  gaat  niet  luxueus  leven  met  overvloedig  

eten en  bepaalde  vormen  van  ontspanning.  Dohmen  richt  zich  op  het  late  werk  van  Foucault  en  zijn  ‘zorg   dragen  voor  het  zelf  –  een  bestaansethiek  waar  wordt  uitgegaan  van  een  vorm  van  zorgzaamheid  ten  

opzichte van  de  relatie  tot  zichzelf.  Dohmen  omschrijft  authenticiteit  als  een  holistische  levenshouding   binnen  de  levenskunst:    

‘Iemand is  authentiek  als  hij  een  doorleefde  levenshouding  heeft  gevonden  waarin  hij  gaandeweg  zijn   eigen  waardenschaal  heeft  ontwikkeld  en  op  grond  daarvan  zijn  eigen  autoriteit  is  geworden.  

Uitgangspunt van  zo’n  levenshouding  is  de  norm  van  persoonlijke  verantwoordelijkheid,  op  grond   waarvan  iemand  het  besluit  neemt  om  zich  in  verregaande  mate  voor  zijn  eigen  leven  verantwoordelijk   te  houden.  Vervolgens  ontwikkelt  zo’n  levenskunstenaar  samenhangende  keuzes  op  grond  van  bewust   aanvaarde  waarden,  houdt  vast  aan  sommige  keuzes  en  herziet  andere,  niet  op  grond  van   opportunisme  maar  omdat  een  eerdere  keuze  niet  langer  in  overeenstemming  is  met  het  

                                                                                                             

21 Daarbij  uit  Dohmen  als  actuele  cultuurkritiek  zich  voornamelijk  richt  op  de  uitwassen  van  de  moderne  

vrijheid en  de  gevolgen  daarvan  voor  de  individu  en  samenleving.  Wij  hebben  als  moderne  mens  recht  op   zelf-­‐beschikking  en  niet-­‐inmenging,  waar  we  echter  niet  mee  om  weten  te  gaan.  Dit  uit  zich  in  een   schertsvertoning:  we  zijn  uit  op  directe  behoeftebevrediging  en  we  kunnen  geen  onderscheid  maken   tussen  onze  verlangens  en  hoe  deze  aan  een  kritisch  zelfonderzoek  te  onderwerpen.  Door  keuzevrijheid   en  waardepluralisme  raken  we  innerlijk  verdeeld  en  wordt  ons  de  kans  ontnomen  om  een  intens  leven  te   leiden.    (Dohmen  2007,  p.  10-­‐11).  

11


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

voortschrijdend inzicht  op  basis  van  de  ervaringen  van  het  geleefde  leven.  Authenticiteit  is  zelf  noch   uitgangspunt,  noch  het  proces,  maar  het  resultaat,  een  levenshouding  als  tweede  natuur.   ’22    

Authenticiteit is  een  opbrengst  van  een  manier  van  leven.    

Daarbij vallen  de  woorden:  ‘doorleefde  levenshouding’,  ‘gaandeweg’,  ‘eigen  waardeschaal’,  ‘eigen  

autoriteit’, ‘persoonlijke  verantwoordelijkheid’  en  ‘voortschrijdend  inzicht’  mij  op.  Het  is  een  veranderend  

en progressief  proces,  en  beweging  is  daarbij  belangrijk.  Het  gaat  om  leven  vanuit  jezelf  en  niet  gestuurd   of  gedwongen  worden  door  een  ander.  Dat  is  precies  wat  ik  bedoel  met  ontmoeten;  namelijk  het  ontdoen   van  een  moeten  in  lijn  met  een  zelf  vastgestelde  waardeschaal.  Het  moment  van  een  ontmoeting  getuigt  

van een  eigen  autoriteit  en  het  nemen  van  persoonlijke  verantwoordelijkheid.  Zo  kan  een  ontmoeting   leiden  naar  een  vrijheid  van  het  zelf.  Het  gaat  om  bewust  kiezen  voor  het  zelf.    

Ik tover  het  ‘wilde  willen’  van  Voorthuis23  om  naar  wetend  willen.  Dat  is  een  weg  naar  de  vrijheid.  Dit  

past mooi  bij  de  definitie  van  authenticiteit  van  Dohmen  hierboven:  hij  specificeert  daar  nauwkeurig  hoe   je  wetend  zou  kunnen  willen.  Maar  ik  vraag  mij  nu  af  wat  het  betekent  om  authenticiteit  als  

levensleidraad te  nemen?  Zoals  Dohmen  omschrijft:  als  opdracht,  taak  in  het  leven.  Is  authenticiteit  iets  

wat ik  wil?  Is  mijn  persoonlijke  ‘ontmoeting’  een  symptoom  geweest  van  authenticiteit.  Is  mijn  verlangen   naar  nog  meer  ontmoetingen  een  legitiem  verlangen?    

En kan  ik  nu  de  activiteit  van  dagdromen  verkondigen  als  noodzakelijke  activiteit  voor  de  mensheid,  of   projecteer  ik  dan  mijn  persoonlijke  verlangen  op  de  samenleving:  want  verlangt  niet  iedereen  naar  

authenticiteit? Ik  weet  het  antwoord  niet.  Misschien  is  het  een  utopisch  denkbeeld  van  mij.  Ik  voel  mij  

genoodzaakt de  vraag  waarom  ik  verlang  naar  authenticiteit  vanuit  mijzelf  te  beantwoorden.  Alleen  voor   mijzelf  kan  ik  het  antwoord  legitimeren.  Want  in  plaats  van  het  leven  zomaar  te  ondergaan,  probeer  ik  in   mijn  verlangen  naar  authenticiteit  mijn  eigen  keuzes  te  maken,  niet  iets  te  kiezen  omdat  een  ander  zo   kiest,  maar  omdat  iets  mijn  eigen  voorkeur  heeft.  

Stroom 4. Dagdromen  zijn  de  spiegel  van  het  zelf   Recht  voor  mijn  neus  strijkt  een  vogel  neer,  –  Milan  Kundera  genaamd.  In  zijn  roman  vertelt  Kundera  dat   dromen  onze  diepste  behoeften  verbeelden:    

‘De droom  is  er  het  bewijs  van  dat  verbeelding,  het  dromen  van  iets  dat  niet  gebeurd  is,  tot  de  diepste   behoeften  van  de  mens  behoort’.24  

                                                                                                              22

Dohmen (2007), pp. 171 – 175. Voorthuis (2012), p. 207. 24 Kundera, Milan  ‘De  ondraaglijke  lichtheid  van  het  bestaan’  vert.  Jana  Beranová,  2007,  Ambo  Uitgeverij,  p. 23

75.

12


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

En ja  hoor,  ik  hervind  nu  weer  de  rivier  van  zo-­‐even,  met  grote  voetsporen  van  Kierkegaard.  Kierkegaard   die  zegt  dat  het  verlies  van  het  ‘zelf’  heel  onopmerkzaam  gaat;  er  is  geen  haan  die  ernaar  kraait  als  er  te   midden  van  ons  iemand  is  die  zijn  zelf  is  verloren.  Ik  citeer:    

‘Zonder zelf  kan  een  mens  naar  alle  schijn  mens  zijn,  bezig  met  trouwen,  werken,  kinderen  –  en  dan  valt   het  niet  eens  op  dat  hij  een  zelf  mist.  (...)  Het  grootste  gevaar,  namelijk  zichzelf  verliezen,  kan  in  de  

wereld zo  stil  verlopen  als  was  het  niets.  Geen  verlies  kan  zo  stil  verlopen.  Elk  ander  verlies,  een  arm  ,   een  rijksdaalder,  een  echtgenote,  etc.  wordt  wel  opgemerkt’.25    

Ik sta  even  stil  bij  dit  voetspoor:  zou  er  bij  een  verlies  van  het  zelf  ook  sprake  zijn  van  een  gebrek  aan   dagdromen?  Iets  dat  er  niet  is  heeft  immers  ook  geen  reflectie.  Iemand  die  niet  dagdroomt,  is  dat  dan   wellicht  als  symptoom  te  herkennen  van  iemand  die  zichzelf  is  verloren?  Ik  loop  weer  verder.  

Kierkegaard bevestigt  dat  fantasie  een  weergave  is  van  onszelf  en  van  datgene  wat  we  mogelijkerwijs  

willen: ‘Het  zelf  is  reflectie,  en  de  fantasie  is  reflectie;  is  de  weergave  van  het  zelf  die  de  mogelijkheid  van  het   zelf  is.26  Daarbij  merkt  hij  wel  op  dat  het  van  belang  is  dat  je  uit  het  fantastische  weer  terugkeert  naar  het  

zelf, want  anders  kun  je  je  verliezen  in  het  fantastische.27  De  fantasie  is  een  spiegelbeeld  (reflectie)  van   het  zelf,  in  mijn  eigen  woorden.    

Nog een  dagdromer  waar  ik  voetsporen  van  volg  is  Gaston  Bachelard,  een  Franse  denker  die  stierf  in   1962.  Bachelard  benadrukt  in  zijn  ‘Poetica  van  de  ruimte’  het  belang  van  dagdromen  voor  het  

zelfbewustzijn. Hij  concludeert  dat  door  het  feit  dat  de  dagdromer  zich  bewust  in  de  dagdroom  plaatst,  

hij zich  van  zichzelf  bewust  is.28  En    dagdromen  is  een  daad  van  vrijheid,  hij  kiest  er  zelf  voor  om  zich  op  

dat moment  af  te  zonderen.  Daarbij  maakt  hij  onderscheid  tussen  de  nachtdromer  en  de  dagdromer   -­‐   namelijk  dat:    

‘De nachtdroom  een  schaduw  is  van  degene  die  zichzelf  is  verloren29,  en  de  dagdromer,  de  dromer  van  

de rêverie,  bewust  aanwezig  is  in  zijn  eigen  dagdroom’.30    

Zelfs al  lijkt  de  rêverie  een  vlucht  uit  de  werkelijkheid,  weet  de  dagdromer  dat  het  zijn  eigen  keuze  is  om   zich  te  ‘verafwezigen’.  

                                                                                                              25

Kierkegaard (2010), p. 46. Ibidem. 27 Ibidem. 28 Bachelard (1971), p. 22. 29 Bachelard (1971), pp. 21-23: Daar verwijt hij ook dat ‘psychologen ten onrechte enkel ingaan op de nachtdroom; die voor hen slechts verwarde dromen zijn zonder structuur, geschiedenis of mysterie’. 30 Bachelard (1971), p. 15: ‘And here is a radical difference for us between the nocturnal dream (reve) and rêverie, the radical difference, a difference deriving from phenomenology; while night dream is a shadow who has lost his self (moi), the dreamer of reverie, if he is a bit philosophical, can formulate a cogito at the center of his dreaming self (son moi reveur). Put another way, reverie is an oneiric activity in which a glimer of consciousness subsists. The dreamer of reverie is present in his reverie. Even when the reverie gives the impression of a flight out of the real, out of time and place, the dreamer of reverie knows that it is he who is absenting himself. He in flesh and blood, who is becoming a ‘spirit’ a phantom of the past or of voyage.’ 26

13


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Nu kan  ik  afleiden  dat  dagdromen  een  aanzet  is  tot  een  ontmoeting  van  onszelf  en  zou  kunnen  leiden  tot   een  authentiek  leven  en  tot  mijn  ‘vrijheid’.  Namelijk:  wat  Foucault  bedoelt  met  ‘zorg  voor  zichzelf’,  wat  

Kierkegaard bedoelt  met  het  onder  ogen  zien  van  de  vertwijfeling  als  sleutel  tot  het  zelf,  het  ‘hopen’  van  

Voorthuis, het  ‘dromen’  van  Kundera  en  het  ‘bewuste  dagdromen’  van  Bachelard  leiden  tot  de  conclusie  

dat dagdromen  het  ultieme  middel  is  om  ‘te  weten  wat  je  wilt’.  Dagdromen  verleent  de  sleutel  naar  onze   eigen  waardenschaal,  naar  onze  persoonlijke  verantwoordelijkheid    die  helpen  met  het  maken  van  

keuzes. Daarin  vind  ik  mijn  betekenis  van  het  dagdromen.  Ben  ik  er  dan  al?  Dit  was  mijn  eerste  –  niet  

ruimtelijk gerelateerde  vraag,  en  we  zijn  nog  maar  op  pagina  14.  Het  antwoord  op  mijn  waarom-­vraag  

begint echter  wel  vorm  te  krijgen!  Vol  goede  moed  stap  ik  verder.   Stroom  5.  Alles  wat  we  willen  

Langs Stroom  2  stelde  ik  mijzelf  de  vraag  waarom  een  dagdroom  belangrijk  is  en  wat  het  met  vrijheid  te   maken  heeft  .  Dagdromen  vertellen  ons  over  onszelf,  over  wie  we   echt  zijn.  Langs  Stroom  3  ontdekte  ik  

wat het  betekent  om  authenticiteit  als  levensleidraad  te  hebben.  Langs  Stroom  4  vond  ik  een  spoor  die  de   dagdroom  beschrijft  als  onthulling  van  het  zelf.  Ik  ben  nog  steeds  benieuwd  naar  dat  ‘ wetend  willen’  wat  

zo belangrijk  is  om  authenticiteit  te  vinden.  Ik  heb  altijd  gedacht  dat  alles  wat  we  willen,  onze  potentie  is  

-­‐ de  mogelijkheden.  Deze  mogelijkheden  kunnen  pas  realiteit  worden  (1)  als  we  het  echt  willen,  en  (2)  als   de  mogelijkheid  ons  geboden  wordt,  of  nog  beter:  wordt  gecreëerd.  Hiermee  bedoel  ik  niet  te  zeggen  dat   men  verantwoordelijk  is  voor  zijn  eigen  geluk.  Maar  men  is  wel  verantwoordelijk  voor  zijn  eigen  

zelfinzicht. Dat  is  een  risico,  waarvan  ik  het  zou  kunnen  begrijpen  als  iemand  dat  niet  wil  nemen.  Daarom   kan  ik  eigenlijk  niemand  dwingen  tot  dagdromen.  Dat  mag  iedereen  voor  zichzelf  bepalen.  

Vier jaar  gelden  las  ik  ‘De  Wereld  een  Hel’  van  Schopenhauer.31  Hoewel  ik  dat  boek  nooit  als  geheel  heb  

gelezen, herinner  ik  mij  dat  Schopenhauer  daarin  construeert  hoe  verlangen  de  ultieme  vorm  van  lijden   is.  Op  het  moment  dat  een  verlangen  wordt  vervult,  komen  daarvoor  in  de  plaats  meteen  10  andere  

verlangens. En  die  kunnen  nooit  allemaal  bevredigd  worden.32  Schopenhauer  beweert  dat  we  maar  één   ding  tegelijkertijd  kunnen  willen.  Hij  bedoelt  denk  ik  dat  je  maar  één  ding  tegelijk  kunt  kiezen  of  zijn,  

want je  kunt  best  heel  veel  willen  tegelijk.  ‘Ook  al  zijn  we  het  één,  hebben  we  altijd  ook  de  innerlijke  aanleg   om  iets  anders  te  zijn:  kiezen  we  voor  een  heilig  leven,  dan  kunnen  we  geen  genietend  leven  leiden.  Op  deze   manier  is  er  nooit  harmonie  met  onszelf  mogelijk  en  leven  we  altijd  in  tegenstelling.’33  Schopenhauer  

overtuigt mij,  want  deze  dualiteit  is  altijd  aanwezig:  de  ene  keuze  sluit  weer  de  andere  mogelijkheid  uit.34  

Mijn gedachte  hierover  is  dat  als  we  een  stil  verlangen  hebben,  dat  er  iets  is  wat  we  missen.  Soms  is  dat   stille  verlangen  onverenigbaar  met  de  werkelijkheid.  Er  kunnen  obstakels  zijn,  bijvoorbeeld  als  je  

verlangt naar  iets  dat  sociaal  niet  is  geaccepteerd.  Wellicht  kun  je  dan  een  oplossing  in  het  probleem    

                                                                                                             

31 Ook  weer  een  boek  dat  mijn  broertje  bij  mij  liet  liggen.   32  Schopenhauer 33

(2002), p. 162: de  passage  ‘harmonie  met  zichzelf’.   Schopenhauer (2002), p. 162. 34 Ook Kierkegaard zegt dat een keuze zonder toewijding geen echt keuze is, in Kierkegaard (2013), p. 27.

14


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

zoeken: kun  je  bijvoorbeeld  de  kaders  waarin  het  probleem  zich  bevindt  aanpassen?  Misschien  is  de  

verwerkelijking van  de  droom  (en  het  zelf)  dan  heel  dichtbij.  ‘Wo  aber  Gefahr  ist,  wachst  das  Rettende  

auch’35. Hier  past  een  schets  van  mijn  goede  vriendin  en  illustrator  Sue  Doeksen.  Zij  ging  in  haar  werk   ‘The  Great  Escape’  op  zoek  naar  manieren  om  te  ontsnappen  en  illustreert  in  haar  schetsen  op  een  

poëtische wijze  heel  duidelijk  hoe  de  oplossing  om  te  ontsnappen  ligt  in  het  probleem  zelf  (in  haar  

preliminaire schetsboekschetsen  laat  ze  het  principe  zien:  een  hek  wordt  een  ladder,  een  muur  een   vliegend  tapijt,  een  knapzak  wordt  een  luchtballon,  etc.):    

‘The concept  of  the  escape  tactic  is  that  the  solution  is  hidden  in  the  problem.  The  element  that  is   keeping  you  in  or  stuck  and  preventing  you  from  taking  action  is  often  the  key  to  escape’.36  

Kundera schrijft  dat  een  mens  nooit  kan  weten  wat  hij  wil  -­‐  niet  omdat  we  maar  een  ding  tegelijk  kunnen   kiezen  (zoals  Schopenhauer  zegt)  -­‐  maar  omdat  we  alles  voor  het  eerst  meemaken  en  onze  keuzes  nooit   kunnen  toetsen  aan  een  eerdere  keuze:    

‘Een mens  kan  nooit  weten  wat  hij  wil,  omdat  hij  maar  één  leven  heeft  dat  hij  niet  aan  voorgaande   levens  kan  toetsen,  noch  in  zijn  volgende  levens  kan  herstellen.  (...)  Er  bestaat  geen  mogelijkheid  om  na   te  gaan  welke  beslissing  beter  is,  want  er  is  geen  vergelijking.  Wij  maken  alles  zomaar  voor  het  eerst  en   onvoorbereid  mee,  (…).37  

                                                                                                              35

Vuyk, die Heidegger aanhaalt die versregels van Holderling aanhaalt, in ‘Machinatie en imaginatie’, in ‘Kunst en technologie: the beauty and the beast’, p. 62. 36 Doeksen, S, ‘The Great Escape’, op www.suedoeksen.nl, geraadpleegd op 18 december. 37 Kundera (1983), p. 12.

15


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

               Schets  van  Sue  Doeksen  voor  ‘The  Great  Escape’  

Wat ik  uit  Schopenhauer,  maar  ook  uit  Kundera  haal,  is  dat  je  het  leven  gewoon  moet  ondergaan,  en  een  

einde moet  maken  aan  de  besluiteloosheid  door  een  beslissing  te  nemen.  Daarbij  kun  je  wel  in  gedachten   onderzoeken  naar  wat  je  het  liefste  wil  door  zowel  je  verlangens  en  de  realistische  mogelijkheden  te  

onderzoeken. Van  al  mijn  dromen  kan  ik  de  mogelijkheden  onderzoeken.  Maar  bijvoorbeeld  ook  de  vraag   waarom  ik  ervan  droom.  Als  ik  niet  eerst  een  dergelijk  ‘wilsonderzoek’  uitvoer  dan  valt  wat  ik  wil  in  de   categorie  ‘wild  willen’  zoals  Voorthuis  zou  zeggen.38     Stroom  6. Een  dagdroom  is  niet  enkel  positief   Is  dagdromen  altijd  aangenaam?  Bergson  spreekt  over  hopen,  dromen  en  verlangen  als  intens  plezier:  

’What makes  hope  such  an  intense  pleasure  is  the  fact  that  the  future,  which  we  dispose  of  to  our  liking,   appears  to  us  at  the  same  time  under  a  multitude  of  forms,  equally  attractive  and  equally  possible.  Even  

if the  most  coveted  of  these  becomes  realized,  it  will  be  necessary  to  give  up  the  others,  and  we  shall   have  lost  a  great  deal.  The  idea  of  the  future,  pregnant  with  an  infinity  of  possibilities,  is  thus  more  

                                                                                                              38

Voorthuis (2012), p. 207.

16


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

fruitful than  the  future  itself,  and  this  is  why  we  find  more  charm  in  hope  than  in  possession,  in  dreams   than  in  reality.’39     Waar  Bergson  spreekt  over  intens  plezier,  kan  een  dagdroom,  of  een  herinnering  mijn  inziens  ook  iets  

negatiefs zijn.  We  plaatsen  onszelf  immers  bewust  in  de  dagdroom,  zoals  ik  eerder  duidelijk  maakte  via   Bachelard.40  Positief  of  negatief,  in  beide  gevallen  zegt  de  fantasie  ons  iets  over  het  zelf:  over  onze  

angsten en  wat  we  niet  willen.  Door  onze  angsten  te  visualiseren  zouden  we  ons  ook  kunnen  beseffen   wat  ons  lief  is.  

Stroom 7. Is  levenskunst  de  werkelijke  betekenis  van  mijn  dagdromen?   In  stroom  1  heb  ik  het  begrip  levenskunst  al  geïntroduceerd.  Mag  deze  gedachtenwandeling  hier  en  

daar uit  al  dan  niet  samenhangende  dwaalsporen  bestaan,  er  is  een  ontdekking  waar  ik  in  ieder  geval   één  zekere  conclusie  uit  kan  trekken.  Dagdromen  is  een  middel,  geen  einddoel.41  Als  middel  blijft  het   dagdromen  er  niet  minder  belangrijk  om  en  er  zijn  nog  steeds  redenen  om  te  onderzoeken  wat  de  

verhouding is  tussen  dagdromer  en  ruimte.  Mijn  huidige  leven  en  de  beslissingen  die  ik  heb  genomen,   heb  ik  niet  zeker  alleen  aan  het  dagdromen  te  danken  maar  net  zo  goed  aan  de  daadkracht  en  de  

handelingen die  ik  heb  verricht  na  het  dagdromen.  En  de  voortdurende  zielespiegel  die  ik  mij  voorhoud  

tijdens zowel  het  dagdromen  als  het  handelen.  Ook  heeft  het  dagdromen  mij  geholpen  in  het  

herkennen van  de  juiste  momenten  om  acties  te  ondernemen:  de  gebeurtenissen  waar  ik  naar   verlangde  hadden  zich  reeds  enkele  malen  in  mijn  hoofd  afgespeeld.    

Kan ik  het  dagdromen  nu  een  plek  geven  als  essentieel  onderdeel  van  de  levenskunst,  in  de  zin  van  een   actie  die  valt  onder  Foucaults‘zorg  dragen  voor  zichzelf’?  De  urgentie  van  mijn  missie  om  te  ontdekken   ‘hoe  we  onszelf  zijn  en  wat  we  willen’  blijkt  in  ieder  geval  van  alle  tijden  te  zijn,  want  het  is  het   denkonderwerp  van  veel  van  de  grote  denkers.  

Ik lees  verder  in  Dohmen,  over  Foucault’s  notie  ‘zorg  voor  zichzelf’.  Foucault  gaat  terug  in  de  tijd  en   vertelt  over  de  geschiedenis  van  de  ‘zelftechnieken’  in  de  late  Griekse  oudheid:  

‘Deze praktijken  (zelftechnieken)  werden  aangeduid  als  ‘epimelesthai  sautou‘  -­  zorg  dragen  voor  

zichzelf’. Dit  was  voor  de  Grieken  een  van  de  voornaamste  beginselen  van  de  polis,  een  van  de   voornaamste  regels  voor  de  sociale  en  persoonlijke  gedragsregels  en  de  basis  voor  de  levenskunst.42    

Foucault zegt  dat  je  ‘bekommeren  om  je  eigen  ziel’  de  voornaamste  activiteit  is  die  zorg  voor  jezelf   inhoudt:  

                                                                                                              39

Bergson (1910), p. 10. Bachelard (1971), p. 22. 41 Een  middel  om  dichter  te  komen  bij  het  zelf.  In  het  ontwerpen  van  mijn  eindopdracht  is  dit  een   belangrijke  aanwijzing.  Doel  van  de  installatie  zal  niet  zijn  dagdromen,  maar  dichter  bij  het  zelf  komen.     42 Foucault (1982), pp. 116 e.v., Dohmen (2007), p. 112. 40

17


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

‘De ziel  kan  zichzelf  alleen  maar  leren  kennen  door  in  iets  vergelijkbaars,  een  spiegel,  naar  zichzelf  te  

kijken.’ 43    

Foucault verwijst  onder  andere  naar  Plinius,  die  een  vriend  aanraadt  om  enkele  ogenblikken  per  dag,  zo  

niet verscheidene  weken  of  maanden  uit  te  trekken  om  tot  zichzelf  in  te  keren.44  In  Foucault  vind  ik  zelfs   iets  dat  lijkt  op  een  stappenplan:    

‘Tot de  voornaamste  kenmerken  van  zorg  voor  zichzelf  behoorden  het  maken  van  aantekeningen  over   zichzelf  om  te  herlezen,  het  schrijven  van  verhandelingen  en  brieven  om  vrienden  bij  te  staan  en  het   bijhouden  van  aantekeningen  om  benodigde  waarheden  voor  de  geest  te  halen.’  45  

In de  inleiding  van  het  boek  Breekbare  Vrijheid  wordt  verwezen  naar  de  Helleense  filosofie,  die  de   ervaring  van  vrijheid  kiest  als  uitgangspunt:    

‘Vrijheid komt  tot  ontplooiing  in  een  techniek,  een  meesterschap  over  gedrag,  emoties  en  gedachten’.46  

Foucault laat  zien  dat  voor  de  Grieken  niet  de  techne  van  het  zelf  centraal  stond,  maar  de  techne  van  het   leven,  de  techne  tou  biou,  -­  hoe  te  leven.  

Dohmen bespreekt  ook  Nietzsche  en  zijn  traject  naar  de  vrijheid  –  ofwel  ‘autotherapie’,  wat  vooraf  ging   aan  Foucault’s  ‘zorg  voor  zichzelf’.  Bij  het  ontdekken  van  deze  noties  van  zowel  Nietzsche  als  Foucault  

ging mijn  hart  sneller  kloppen.  Nietzsche  omschrijft  een  losbreken  uit  een  vast  patroon,  om  vervolgens   de  vrije  geest  in  te  zetten  om  een  nieuwe  identiteit  te  ontwikkelen:    

‘het individu  maakt  zich  los  uit  overgeleverde  patronen  en  verbanden,  om  in  een  experimentele  

levenswandel op  basis  van  een  nieuw  verworven  waardehiërarchie  een  tweede  natuur,  een  nieuwe   identiteit  te  ontwikkelen,  waarbij  de  vrije  geest  de  inzet  is  van  het  hele  vormingsproces.’47    

Dat losbreken  is  herkenbaar  voor  mij.  Nietzsche  roept  op:  ‘Word  wie  je  bent’!    

Dit is  precies  wat  ik  mijzelf  toeroep  als  ik  op  het  punt  sta  om  belangrijke  keuzes  te  maken  in  het  leven.   Het  verklaart  ook  waarom  ik  zo  opkom  voor  mezelf  als  dagdromer:  het  gaat  om  dagelijkse  

heroverwegingen waar  ik  mijzelf  de  vraag  stel  of  ik  die  dag  mijn  principes  ben  nagekomen  en  of  er   voortschrijdende  inzichten  zijn  waar  ik  mijn  principes  aan  zou  kunnen  aanpassen.48  

Maar wat  is  levenskunst?  Een  kunstwerk  maken  van  je  leven?  Wat  houdt  dat  in?  Het  heeft  in  ieder  geval   niets  te  maken  met  geneugten  van  het  leven  zoals  goed  eten,  mooie  jongens  en  verre  reizen.  Dohmen  

                                                                                                              43

Foucault (1982), p. 122. Ibidem. 45 Ibidem. 46 Foucault (1982, ), Inleiding. 47 Dohmen (2007), p. 112. 48 Net zoals in een architectonisch ‘ontwerp’ het maakproces ook steeds wordt getoetst en wordt aangepast aan voortschrijdende inzichten. 44

18


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

schrijft dat  dit  het  geval  is  ‘wanneer  de  levenskunstenaar  erin  slaagt  om  uit  alle  elementen  een  vorm  te  

creëren’.49 Het  gaat  daarbij  om  filosofische  levenskunst  –  wat  filosofen  over  levenskunst  zeggen.  Het  is  

een bestaansethiek  dat  zich  verhoudt  tot  de  relatie  met  het  zelf,  een  persoonlijke  moraal.  Het  is  een  

holistisch concept  waarbij  je  je  steeds  verhoudt  tot  de  regels,  de  codes,  de  context  waarin  je  leeft  en   waartoe  je  je  moet  verhouden,  en  daarin  de  meest  vloeiende  vorm  te  vinden.  Ik  maak  graag  een  

vergelijking met  marathonlopers.  Er  zijn  lopers  die  een  marathon  volbrengen  alsof  het  niets  is.  Ze  rennen   elegant,  maken  optimaal  gebruik  van  elementen  zoals  helling  en  wind,  zetten  de  juiste  timing  in  en  

hebben de  juiste  houding,  ze  kennen  de  sterke  en  zwakke  punten  van  hun  lichaam  en  geest  houden  daar  

rekening mee.  Na  elke  marathon  rennen  ze  een  beetje  beter  dan  de  vorige.  En  je  hebt  marathonlopers  die   rennen  met  de  grootste  moeite.  Het  doet  al  pijn  als  je  ernaar  kijkt,  zo  hoekig  bewegen  ze  zich  voort.  Ze   hebben  het  juiste  tempo  niet  gevonden,  zetten  te  hard  in,  houden  geen  rekening  met  weer  en  wind  en   tegen  het  einde  verliezen  ze  daardoor  onnodig  tijd.  Ze  hebben  geen  kennis  van  hun  eigen  grenzen  en  

daardoor is  de  tocht  niet  optimaal.  Wellicht  was  een  betere  voorbereiding  opportuun  geweest:  een  ander   dieet  of  een  andere  trainingswijze.  Maar  de  moeilijke  marathonloper  neemt  niet  de  moeite  om  erachter   te  komen  hoe  zich  te  kunnen  verbeteren.  Een  levenskunstenaar  leeft  zoals  de  elegante  marathonloper  

rent. Hoe  kunnen  we  leven  als  de  elegante  marathonloper?  Ik  heb  het  gevoel  dat  ik  die  vraag  dit  jaar  nog   niet  zal  kunnen  beantwoorden.  Gelukkig  hoeft  dat  ook  niet.  Dit  is  maar  een  zoektocht  aan  de  

kunstacademie om  tot  een  ruimtelijk  ontwerp  te  kunnen  komen,  geen  wetenschappelijke  verhandeling   waarin  ik  mij  behoef  te  verantwoorden  of  heel  diep  hoef  in  te  gaan  op  kernbegrippen  zoals  vrijheid,   levenskunst  of  authenticiteit.     Waar  was  ik  gebleven?  

Net als  Kierkegaard,  Schopenhauer  en  Kundera  gaan  ook  Nietzsche  en  Foucault  uit  van  de  vertwijfelde   mens  die  verlichting  vindt  in  de  zoektocht  naar  zichzelf.  Nu  heb  ik  voor  mijzelf  uitgemaakt  dat  het   dagdromen  deel  uitmaakt  van  een  groter  geheel:  om  zo  dicht  mogelijk  bij  jezelf  te  staan.  En  een   kunstwerk  te  maken  van  het  leven  –  een  samenhangende  vorm  vinden  waarin  alle  elementen   samenkomen.  

Het spoor  dat  ik  volgde  langs  Stroom  4  deed  mij  beseffen  dat  vrijheid  voor  mij  een  streven  is  naar  een  

authentiek leven.  In  de  levenskunst  gaat  het  erom  dat  vrijheid  van  binnenuit  komt,  en  steeds  terugkomt   in  al  het  menselijk  zijn  en  handelen.  Maar  wat  is  handelen  eigenlijk?  En  is  dagdromen  ook  handelen?   Stroom  8.  Dagdromen,  handelen  en  de  Polis   Ik  kom  op  een  pad  waar  ik  kan  onderzoeken  wat  ‘handelen’  eigenlijk  is.  Ik  vraag  de  weg  en  er  wordt  

gewezen in  de  richting  van  Hannah  Arendt,  een  Duits-­‐Amerikaanse  denker  die  leefde  tot  1975.  Zij  heeft     al  het  menselijk  handelen  en  zijn  in  drie  categorieën,  ingedeeld,  te  weten:  arbeiden,  werken  en  

                                                                                                              49  Dohmen

(2007), p. 124.

19


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

handelen.50 Arbeiden  is  datgene  dat  nodig  is  om  in  het  leven  te  blijven,  zoals  het  verzamelen  van  eten,   werken  is  de  activiteit  die  bijdraagt  aan  het  bestendig  maken  van  het  leven  en  houdt  verband  met  het  

natuurlijk aspect  van  het  menselijke  bestaan,  zoals  het  in  leven  blijven  door  kleding  te  maken  of  huizen  te   bouwen.  Handelen  vindt  plaats  in  de  politieke  arena  en  is  de  enige  activiteit  die  zich  rechtstreeks,  en  niet   via  dingen  of  materie,  voltrekt,  zoals  communicatie.  Politiek  bedrijven  valt  daar  ook  onder.51    

Vervolgens geeft  Arendt  aan  dat  het  handelen  plaatsvindt  in  de  Polis,  de  publieke  Arena.  De  Polis  van  

Arendt is  geen  fysieke  stad,  maar:  

‘Ze  is  de  plaats  der  ontmoeting  in  de  ruimste  zin  van  het  woord,  namelijk  het  platform  waarop  we   verschijnen  aan  anderen  zoals  anderen  aan  ons  verschijnen,  waar  mensen  (...)  nadrukkelijk  aanwezig   zijn’.52    

De Polis  is  een  publieke  ruimte  die  voorziet  in  de  sfeer  van  interactie  en  deelname:  daar  is  geen  sprake   van  plicht  of  dwang.  Daar  mag  men  zich  kenbaar  maken;  handelen.  Dit  is  de  ruimte  waar  per  definitie  

politiek handelen  plaatsvindt,  aldus  Van  Dijk.53  Ik  zou  dit  omschrijven  als  de  openbare  ruimte,  waarin  wij   ons  verhouden  tot  anderen  en  actief  deelnemen  aan  de  maatschappij.  

Valt het  dagdromen  onder  handelen,  werken  of  arbeiden?  Het  is  in  ieder  geval  geen  handelen,  want  ik  

schaar het  niet  onder  een  politieke  bezigheid.  Om  te  dagdromen  is  geen  interactie,  geen  ander  individu,   nodig.  Dit  verklaart  waarom  het  dagdromen  in  de  openbare  ruimte  niet  altijd  ongestoord  kan  

plaatsvinden: iedereen  mag  daar  zichzelf  zijn  en  staat  het  een  ieder  vrij  om  de  dagdromer  uit  de  droom  te  

arresteren. Dagdromers  moeten  zich  neerleggen  bij  het  feit  dat  ze  in  de  openbare  ruimte  ‘gearresteerd’  

kunnen worden  uit  hun  dagdroom,  of  er  zou  een  ‘verlichting’  plaats  moeten  vinden  waar  dagdromen  in   de  openbare  ruimte  algemeen  wordt  geaccepteerd.  Dit  lijkt  mij,  wederom,  een  utopie  en  ook  niet  

wenselijk in  de  Polis  van  Arendt,  want  daar  is  iedereen  vrij  om  zichzelf  te  zijn  -­‐  ook  degenen  die  graag  

dagdromers arresteren.  Ik  zou  dagdromen    ook  niet  scharen  onder  arbeiden,  want  het  ik  durf  het  niet  te   benoemen  als  primaire  levensbehoefte.  Zou  het  dan  vallen  onder  werken?  Het  lijkt  de  enige  optie.  Het  

bouwen van  een  huis  valt  ook  onder  werken.  En  laat  een  huis  nou  een  goede  ruimte  zijn  om  ongestoord   te  kunnen  dagdromen.  Arbeid  voorziet  het  dagdromen,  zou  ik  kunnen  afleiden.    

Verderop in  mijn  wandeling  hoop  ik  meer  aanwijzingen  te  vinden  over  het  dagdromen  in  de  openbare   ruimte  en  dagdromen  in  de  particuliere  ruimte.  

                                                                                                              50  Dijk, 51

van, (2013), p. 36. Ibidem. 52 Arendt (1994), p.197, zie ook Dijk, van, (2013), p. 33. 53  Dijk, van, (2013), p. 37.  

20


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Stroom 9.  De  Keten  der  Levenskunst   Na  het  lezen  van  Kierkegaard  (vertwijfeling  en  zelf),  Schopenhauer  (wil),  Nietzsche,  Foucault  en  Dohmen   (levenskunst)  begin  ik  te  geloven  dat  er  een  onlosmakelijk  verband  bestaat  tussen  verlangen  en  het  zelf.   Ik  breng  dit  onder  in  een  ‘stappenplan’,  of  een  pad  dat  ik  de  ‘Keten  Der  Levenskunst’  noem:  de  keten  

verlangen-­droom-­mogelijkheid-­werkelijkheid. Ik  heb  een  overzicht  gemaakt  dat  op  deze  pagina  te  vinden  

is.  

Over de  Keten  der  Levenskunst  dacht  ik  al  na  toen  ik  vier  jaar  geleden  voor  het  eerst  Schopenhauer  las,   maar  toen  had  ik  het  nog  geen  naam  gegeven.  Ik  werd  er  pas  weer  aan  herinnerd  toen  ik  deze  zomer  

Kierkegaard las.  Werkelijkheid  is  de  vervulde  mogelijkheid,  aldus  Kierkegaard.54  Ook  Bergson  noemt  de   woorden  hoop,  droom  en  realiteit  in  één  zin.55  Een  symptoom  van  authenticiteit  is  wanneer  er  een  

transitie plaats  van  de  interne  ruimte  naar  de  externe  ruimte,  zoals  blijkt  uit  het  schema.  Langs  de   volgende  stroom  vertel  ik  over  de  betekenis  van  ‘Kairos’.    

                           

                                                                                                              54

Kierkegaard (1849), pp. 29 e.v. Bergson (1910), p. 10: ‘Even if the most coveted of these becomes realized, it will be necessary to give up the others, and we shall have lost a great deal. The idea of the future, pregnant with an infinity of possibilities, is thus more fruitful than the future itself, and this is why we find more charm in hope than in possession, in dreams than in reality’. 55

21


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Stroom 10. Het  keuzemoment:  dagdromen  is  een  voorwaarde  om  Kairos  te  vinden   In  de  literatuur  die  ik  heb  gelezen  over  levenskunst  staat  dat  tijd  wel  degelijk  belangrijk  is  voor  de  

dagdromer.56 Dohmen  omschrijft  levenskunst  zelf  als  een  soort  kairologie:  

‘een zoektocht  naar  het  juiste  moment  (kairos  of  momentum)  om  iets  te  doen  of  te  laten’.57    

Kairos koppelt  een  intern  plan  aan  een  ‘fysieke  actie’  en  betekent:  ‘de  timing  van  het  juiste  moment  om   iets  te  doen  of  te  laten’.  De  zoektocht  naar  het  juiste  moment  om  de  mogelijkheid  om  te  zetten  in  

werkelijkheid is  essentieel.  Kairos  kan  prima  worden  herkend  middels  het  dagdromen.  Deze  zoektocht   vindt  plaats  in  onze  dagdromen.  Daarbij  is  het  niet  de  bedoeling  om  alleen  maar  te  leven  in  

verwachtingen, maar  actief  op  zoek  te  gaan  naar  Kairos.  Dat  kan  met  gewetensonderzoeken,  

gedachtenexperimenten, verwoordingen,  maar  ook  door  simpelweg  te  dagdromen.  Door  te  fantaseren   vergroot  je  de  kans  om  mogelijkheden  te  herkennen  op  het  moment  dat  ze  zich  voordoen  in  de   werkelijkheid.    

Stroom 11. Dagdromen  en  vriendschap  in  relatie  tot  levenskunst  en  het  zelf   Hierboven  schrijf  ik  dat  levenskunst  de  zoektocht  is  naar  het  authentieke  leven,  naar  onszelf.  Deze  

stroom is  wellicht  een  olifantenpaadje  dat  de  weg  afsnijdt  van  het  pad  levenskunst  naar  geluk.58  Het  

paadje vertelt  mij  over  het  belang  van  vriendschap  en  liefde  in  de  levenskunst.  Kundera  schrijft:  ‘Liefde  is  

het verlangen  naar  de  verloren  helft  van  onszelf’.59  Kundera  verwijst  hier  naar  Plato’s  ‘Symposium’:  de  

mensen zouden  aanvankelijk  hermafrodiet  geweest  zijn  en  God  heeft  hen  in  tweeën  gedeeld.  De  verloren   helften  blijven  de  rest  van  hun  levens  dwalen  en  zoeken  naar  elkaar.  Ik  dagdroom  dat  dagdromen  voor  

mij belangrijk  is  als  onderdeel  van  de  zoektocht  naar  wie  ik  ben.  Eigenlijk  ligt  dit  paadje  parallel  aan  de  

rivier dagdromen:  dagdromen  vertellen  iets  over  onszelf,  maar  zo  ook  vertellen  vriendschappen  ook  iets   over  wie  we  zijn.  Dohmen  bevestigt  dat  vriendschap  belangrijk  is  in  de  levenskunst,  hij  beschouwt  

vriendschap als  een  voorwaarde  om  gelukkig  te  leven.60  Er  is  een  verschil  tussen  liefde  en  vriendschap  

schrijft hij,  want  geliefden  delen  vaak  een  gezamenlijk  opgezet  levensplan.  Vrienden  leiden  echter  een  

individueel leven,  zij  hebben  geen  gedeelde  agenda  en  geven  de  voorkeur  aan  de  vrijheid.  Vrienden  zijn  

echt vrij,  aldus  Dohmen.61  Ik  dwaal  wat  ver  af  van  mijn  hoofdrivier,  maar  vraag  mij  desondanks  af  of  het  

samen ontwerpen  met  vrienden  kan  leiden  tot  een  versterkte  authentieke  ruimte.  Ik  zou  hier  graag  mee   experimenteren.62  

                                                                                                              56

Dohmen (2007), pp. 203-222. Dohmen (2007), p. 213. 58 Als  dit  een  scriptie  was  geweest  dan  had  ik  deze  stroom  niet  aangegeven  op  mijn  kaart.  Gelukkig  is  dit  een   gedachtenwandeling.     59 Kundera (1983), p. 275. 60 Dohmen (2007), p. 264. 61 Ibidem. 62  Deze  kleine  stroom  is  de  aanleiding  geweest  voor  de  start  van  mijn  tweede  eindexamenproject.     57

22


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Tijd voor  een  pauze:  even  uitrusten  en  terugkijken   Mijn  knapzak  is  inmiddels  behoorlijk  zwaar,  de  rugzak  daarentegen  nog  niet.  Ha!  Een  bankje.  Ik  moet  echt   even  uitrusten  en  ik  heb  ook  zin  om  te  kijken  wat  ik  nou  allemaal  heb  verzameld.  Langs  welke  plekken  heeft   mijn  reis  me  tot  nu  toe  geleid?  Huppakee,  ik  heb  zojuist  mijn  verzamelde  buit  omgekieperd.    

Pauze 1.

Tijdens mijn  gedachtenwandeling  ontdekte  ik  dat  mijn  fascinatie  om  meer  gaat  dan  alleen  dagdromen.   Dagdromen  als  activiteit  blijkt  voor  mij  geen  einddoel  te  zijn,  zoals  ik  eerst  dacht,  maar  een  middel.  

Dagdromen helpt  mij  namelijk  met  het  beantwoorden  van  de  vraag  ‘wat  wil  ik’:  de  activiteit  van  het  

dagdromen is  onderdeel  van  mijn  zoektocht  naar  authenticiteit. 63  Authenticiteit  is  een  urgent  streven  om  

een oprecht  leven  te  leiden  dat  bij  je  past.  De  eerste  stap  in  de  keten  der  levenskunst.  Levenskunst  is  

leven voor  jezelf,  op  basis  van  je  eigen  keuzes,  en  niet  handelen  omdat  anderen  dat  doen  of  omdat  de   autoriteiten  dat  voorschrijven.  Ik  formuleerde  de  ‘keten  der  levenskunst’.  Om  te  weten  wat  bij  je  past  

moet je  1]  weten  wat  je  wilt  en  2]  weten  wat  er  mogelijk  is  en  3]  weten  wat  er  voor  jou  en  jouw  situatie  

mogelijk is.  Daarvoor  zijn  wilsonderzoeken  nodig. 64  Binnen  de  levenskunst  speelt  ‘Kairos’65  een  

belangrijke rol:  dat  betekent  ‘het  ultieme  moment’.  Het  is  het  moment  waar  mogelijkheid  wordt  omgezet  

in werkelijkheid  met  authenticiteit  tot  gevolg.  Kairos  is  moeilijk  te  duiden.  Kierkegaard  zegt  dat  je  Kairos   niet  ‘zelf’  kunt  creëren,  het  overkomt  je,  als  een  plotselinge  ingeving,  een  wending.  Het  zou  creativiteit  

kunnen zijn:  dat  overkomt  je  ook.  Mijn  ontmoeten  is  een  onderdeel  van  de  levenskunst.  Dagdromen  zou   een  eerste  aanzet  kunnen  zijn  tot  een  ontmoeting  met  onszelf  en  zou  dan  kunnen  leiden  tot  een   authentiek  leven  en  vervolgens  tot  ‘vrijheid’.  Daarbij  is  vrijheid  voor  mij  gerelateerd  aan  een  

meesterschap over  het  zelf  waarbij  de  zoektocht  naar  het  antwoord  op  de  vraag  ‘wat  wil  ik’  centraal  

staat. De  zoektocht  zelf  is  de  weg  naar  vrijheid.  Het  moment  dat  het  antwoord  wordt  gevonden  betekent   mogelijke  vrijheid.  Op  het  moment  dat  het  antwoord  ook  deel  gaat  uitmaken  van  de  werkelijkheid,   ontstaat  er  werkelijke  vrijheid.    

De eerste  rode  stip  die  ik  op  mijn  kaart  kan  zetten:  ik  heb  mijn  noodzakelijkheid  van  het  dagdromen  

gevonden –  niet  als  doel  maar  als  medium  om  te  kunnen  weten  wat  je  wilt  –  om  vervolgens  de  weg  naar   een  leven  waarin  we  ons  kunnen  verhouden  tot  onszelf  (authenticiteit)  en  zo  de  sleutel  naar  vrijheid   kunnen  vinden.    

                                                                                                              63

waarbij dromen dus ook negatief kunnen zijn, bijvoorbeeld angsten. Een ‘wilsonderzoek’ is een confrontatie met de dagdroom, waarbij de mogelijkheden naast de realiteit worden gelegd, voordat een ontmoeting plaatsvindt. 65 Kairos: het ultieme moment om te handelen conform zorgvuldig uitgevoerde wilsonderzoeken. 64

23


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Hervatting van  de  tocht  

Stroom 12.

Vluchtelingstatus? Vooroordelen  en  misverstanden  over  dagdromers  

Zijn dagdromers  welkom  in  de  openbare  ruimte?  En  is  dit  een  actuele  vraag  of  is  het  een  kwestie  van  alle   tijden?  Kan  het  zijn  dat  we  onszelf,  ons  individu  en  ons  karakter  verliezen,  bijvoorbeeld  door  alle  

technologische ontwikkelingen,  door  nieuwe  ‘multifunctionele’  ruimten  die  ontstaan  door  smartphones   en  steeds  vollere  agenda’s?  Ik  ga  op  zoek  naar  stromen  die  me  leiden  langs  openbare  ruimte  als  begrip,   de  vluchtelingstatus  van  de  dagdromer  in  het  algemeen.    

De dagdromer  lijkt  in  onze  westerse  cultuur  echter  altijd  al  vluchteling  geweest  van  de  heersende  sociale   normen,  ongeacht  het  tijdsbeeld.  Het  uiterlijk  vertoon  van  iemand  die  dagdroomt  kan  namelijk  

gemakkelijk verward  worden  met  onverschilligheid  of  luiheid,  egoïsme,  vluchtgedrag  of  verveeldheid.   Dat  is  een  groot  nadeel,  want  dat  zijn  eigenschappen  die  in  onze  maatschappij  niet  worden  

geapprecieerd, sterker  nog;  ze  worden  beschouwd  als  zonde.  Het  verklaart  waarom  dagdromers  hoe  dan   ook  vluchteling  zijn  uit  de  openbare  ruimte.    

Stroom 13. Besluiteloosheid  en  onverschilligheid   Besluiteloosheid  is  een  tricky  beschuldiging  voor  de  dagdromer.  Want  grote  kans  dat  een  dagdromer  die  

niet daadkrachtig  is  ook  besluiteloos  is.  Persoonlijk  geef  ik  dagdromers  het  voordeel  van  de  twijfel,  maar   ik  besef  mij  goed  dat  ik  als  advocaat  in  de  rechtszaal  een  moeilijke  zaak  zou  hebben  als  ik  zou  moeten  

opkomen voor  ‘de  dagdromer  die  nooit  handelde’.  Dat  deze  vorm  van  onverschilligheid  een  zonde  is,  haal   ik  bijvoorbeeld  uit  het  proefschrift  ‘Uit  verveling’  ,  van  Prins.  Hij  citeert  uit  de  ‘Divina  Commedia’  van  

Dante. Deel  één  van  deze  Commedia  is  gewijd  aan  de  ‘Inferno’  -­‐  Dantes  tocht  door  de  hel,  waar  hij  van  

Vergilius een  rondleiding  krijgt.  In  het  voorhof,  ‘de  vestibule’  vertelt  Vergilius  over  de  onverschilligen,  die   nooit  levend  waren,  omdat  ze  goed  noch  kwaad  deden:    

‘De lamlendige  zielen,  de  rampzaligen  die  nooit  levend  waren,  omdat  zij  goed  noch  kwaad  deden.  Deze  zijn   niet  eens  welkom  in  de  hemel  of  de  hel,  ze  waren  noch  actief  noch  passief’.66    

Deze ‘besluitelozen’,  zoals  Vergilius  ze  noemt,  zijn  zowel  verworpen  door  de  hemel  als  door  de  hel.67  Mijn  

pleidooi voor  de  dagdromer  die  van  besluiteloosheid  wordt  beticht  zou  ik  op  de  volgende  manier   vormgeven.  Eerder  verwees  ik  naar  het  feit  dat  ik  het  dagdromen  inzet  in  mijn  streven  naar  een  

authentiek leven,  waarbij  ik  mijn  keuzes  en  principes  zorgvuldig  afweeg.  Dat  is  het  tegenovergestelde  

van onverschilligheid.  Ik  ben  het  er  mee  eens  dat  een  dagdromer  die  na  alle  zorgvuldige  afwegingen  en   wilsonderzoeken  geen  keuze  maakt  als  besluiteloos  zou  kunnen  worden  aangemerkt.  Echter,  als  ik  als  

                                                                                                              66 67

Prins (2007), p. 52. Ibidem.

24


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

‘besluiteloze’ niet  handel  naar  mijn  dagdroom,  is  dat  een  keuze.  Dan  kan  er  –  in  beide  gevallen  -­‐  nimmer  

sprake zijn  van  besluiteloosheid.  

In Dante’s  hel,  is  de  straf  voor  degenen  die  zich  schuldig  maken  aan  ‘acedia’  (bewuste  onverschilligheid)  

in de  vijfde  ring  van  de  hel  erger,  omdat  ze  bewust  onverschillig  waren.  In  de  stinkende  modder  baggeren   ze  eeuwig  achter  een  draaiend  vaandel  aan  en  roepen  naar  Dante:    

‘Nijdig waren  we;  In  de  zoete  lucht,  die  vrolijk  is  van  zon,  Dragend  in  ons  trage,  luie  rook;  Nu  liggen  we   bedroefd  in  de  zwarte  modder’.68  

Ik wandel  weer  verder,  want  er  zijn  meer  misvattingen  over  dagdromers.   Stroom  14. Egoïsme   Ik  wil  onderscheid  maken  tussen  de  dagdromer  en  de  egoïst.  Want  een  dagdromer  die  zich  afsluit  van  de   externe  ruimte  wordt  wel  eens  als  asociaal  of  egoïstisch  benoemd.  Eerlijk  zijn  tegenover  jezelf,  je  

vasthouden aan  je  eigen  waarden  is  niet  hetzelfde  als  egoïstisch  handelen.  Probleem  is  echter  dat  er  van   buitenaf  geen  onderscheid  kan  worden  gemaakt  tussen  de  twee  vormen  van  handelen.  Wat  een  

misverstand! De  mensen  die  zorgen  voor  zichzelf  moeten  we  juist  koesteren.  Het  is  niet  zo  dat  ze  alleen   maar  met  zichzelf  bezig  zijn,  een  dagdroom  of  verlangen  kan  ook  een  altruïstisch  verlangen  zijn,  een  

hoop of  wens  om  de  wereld  beter  te  maken.  Maar  dat  is  dan  wel  een  eigen  verlangen,  een  verlangen  dat   van  binnenuit  komt,  uit  het  zelf.  Een  daad  van  verzet  en  een  daad  van  gehoorzaamheid  kunnen  beide   zowel  authentiek  als  inauthentiek  zijn,  maar  van  de  buitenkant  zie  je  geen  verschil,  schrijft  ook   Dohmen69:  

‘Dat conservatieven  ten  onrechte  menen  dat  authenticiteitsdenkers  hun  sociale  verplichtingen  uit  de   weg  gaan  onder  het  motto:  ‘als  ik  mezelf  wil  zijn,  kan  ik  onmogelijk  aan  jouw  eisen  of  aan  die  van  de   samenleving  voldoen.’70    

De levenskunstenaar  handelt  naar  eigen  keuzes  en  heeft  een  zorgvuldig  overwogen  levenshouding.  

Autoriteit wordt  waar  nodig  in  twijfel  getrokken  en  als  er  van  de  norm  wordt  afgeweken  kan  dat  worden   gelegitimeerd.  Daarbij  kan  het  streven  naar  een  authentiek  leven  ook  sociale,  altruïstische  motieven  

hebben. Dat  is  iets  anders  dan  egoïsme,  waarbij  hebzucht  of  verslaving  motief  is  van  handelen. 71  Dat  

betekent niet  dat  er  geen  egoïstische  dagdromers  zijn.  Een  daad  verricht  vanuit  authenticiteit  is  geen  

egoïstische daad,  daarvan  ben  ik  zeker.      

                                                                                                              68

Ibidem. Zie ook Dohmen (2007), p. 180. 70 Dohmen (2007), p. 176. 71 Geparafraseerd uit Dohmen (2007), p. 176. 69

25


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Stroom 15. Vluchtgedrag  of  escapisme   Als  ik  over  dagdromen  spreek  zijn  er  ook  veel  vooroordelen  dat  het  zou  gaan  om  een  vlucht  uit  de  

werkelijkheid, escapisme,  omdat  men  niet  kan  omgaan  met  de  harde  feiten  van  het  leven,  of  omdat  men  

even wil  ‘vergeten’.  Er  zijn  talloze  manieren  om  te  vluchten  uit  de  werkelijkheid,  bijvoorbeeld  door  uit  te   gaan  of  verdovende  middelen  te  gebruiken.  Maar  dagdromen  is  juist  een  manier  om  te  reflecteren  op  de   realiteit  van  het  zelf.  Bachelard  onderstreept  dit,  hij  gaat  in  op  de  kritiek  uit  de  psychiatrie  dat   dagdromen  een  vlucht  zou  zijn:    

‘Drunken with  realism,  the  psychologists  insist  too  heavily  on  the  escape  element  of  our  reveries.  They  do  

not always  recognize  that  reverie  weaves  soft  bonds  around  the  dreamer,  that   reverie  is  a  ‘binding’  and,   in  short,  that  in  the  strictest  sense  of  the  term,  it  ‘poetizes’  the  dreamer.’72    

Bachelard ontkent  dat  het  dagdromers  alleen  maar  zou  gaan  om  vluchten  uit  de  werkelijkheid.  De  

‘poëtiserende verwevenheid’  van  de  rêverie  om  de  dagdromer  heen,  is  een  andere  benadering.  Het  woord   ‘verwevenheid’  spreekt  mij  aan,  omdat  je  door  het  dagdromen  verschillende  verhalen  en  inspiraties  in   elkaar  kunt  weven.  Dat  staat  een  soort  gelaagdheid  toe  in  het  denken  van  de  dagdromer.     Stroom  16. Kan  een  dagdromer  zich  vervelen?   Kan  ik  een  profiel  schetsen  van  een  dagdromer?  Ik  kan  enkel  uitgaan  van  mijzelf.  Zelf  vind  ik  het  

bijvoorbeeld nooit  erg  als  een  trein  vertraging  heeft,  of  als  ik  vijf  minuutjes  te  vroeg  arriveer  op  een  

afspraak. Kan  ik  a  contrario  redeneren  dat  veel  mensen  soms  net  iets  te  laat  komen  omdat  er  een  angst  is   om  te  moeten  wachten,  angst  voor  tijdsverspilling  –  ofwel  verveling?  Als  dagdromer  grijp  ik  juist  elke   extra  kans  om  te  gedachtendwalen.  Is  verveling  –  of  een  gebrek  hieraan  –  een  profielkenmerk  van  de   dagdromer?  Prins  meent  dat  verveling  met  tijdsbeleving  te  maken  heeft  en  dat  je  kunt  spreken  van  

‘verstoord tijdsbeleven’.73  Is  dagdromen  dan  het  tegenovergestelde  daarvan:  onverstoord  tijdsbeleven?          

Ik denk  dat  de  dagdromer  helemaal  geen  tijd  beleeft.  Ik  weet  niet  of  je  het  kunt  omschrijven  als  

onverstoord tijdsbeleven.  Iemand  in  een  dagdroom  is  zich  niet  bewust  van  de  tijd.  Op  dezelfde  pagina   citeert  Prins  Nietzsche:  

‘Voor de  denker  en  iedere  fijngevoelige  geest  is  de  verveling  de  onaangename  ‘windstilte’  der  ziel,  die  

aan een  voorspoedige  vaart  en  aan  de  onbekommerde  winden  voorafgaat;  hij  moet  haar  verdragen,  hij   moet  haar  uitwerking  bij  zich  zelf  afwachten.     Nietzsche  insinueert  hier  dat  verveling  voorafgaat  aan  dagdromen:  een  dagdromer  kan  zich  wel  degelijk  

vervelen. Echter,  het  woord  windstilte  bevestigt  dat  verveling  en  dagdromen  niet  samengaan.  

                                                                                                              72 73

Bachelard (1971), p. 16. Prins (2007), p. 102.

26


Kaart gedachtenwandeling / map of mind wandering journey

1.

4.

2.

5.

3. 11.

13.

9.

12.

10.

15.

14.

16.

11. 17.

13.


Stromen/Flows Sporen/Trails

(Translation of map)

6. 7. 8.

1. 2. 3.

5.

5. 4.

9.

8. 10.

12.

6.

7.

Flows I followed along the river in my mission: 1. Why is daydreaming important to me? 2. Is it my desire for Freedom? 3. Authenticity: what do I want? 4. Daydreaming is the mirror of the self. 5. Is the solution not hidden in the problem? 6. Daydreaming is a tool, not a goal 7. Is it the first step in the chain of ‘levenskunst’ (art of living)? 8. The art of living is to add action after day dream: do! 9. Kairos: the supreme moment. 10. Decisiveness (daadkracht) is relevant. 11. Refugeestatus of the daydreamer: prejudices and misunderstandings. 12. Contrast: daydreamers vs timewriters. 13. Wandering or following a route? 14. Daydreaming is making plans while wandering. 15. Zeitgeist: is Daydream erra neccesary for the self? 16. Modern embezzlement: austerity of space for the self. 17. Stepping a tread higher in silence. Trails I found regarding the relation between daydreaming and space. 1. How is daydreaming connected to space? 2. Daydreams are legitimate internal spacesW. 3. Daydreams are thoughts, but thoughts are not daydreams. 4. Physical space is external space. 5. Action takes place in external space. 6. External space does not exist without internal space: dialogue. 7. Notions of Zen and the ‘Open’ may lead to freedom, but oppose to daydreaming. 8. Daydreaming Bachelard’s oneiric house. 9. in the Polis is a challenge as daydreaming is not acting. 10. Daydreaming in the house is safe. 11. The concept of house and polis is tainting. 12. Modern embezzelment creates need for daydreamstimulation & protection in the Polis. 13. Suggestive space and dreaming with sub stances not form objects.


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Stroom 17. Verdwaalsporen  en  routes   Wat  is  het  belang  van  het  tegenover  elkaar  zetten  van  de  dagdromer  en  de  tijdschrijver  in  Stroom  1?  In   de  teksten  van  Tim  Ingold  ben  ik  enkele  noties  tegengekomen  die  ik  parallel  kan  leggen  naast  het   contrast  dat  ik  constateer  tussen  dagdromen  en  tijdschrijven.74  Het  identificeren  van  dergelijke  

contrasten zou  mij  wellicht  aanwijzingen  kunnen  geven  om  ruimte  te  ontwerpen  voor  de  dagdromer.    

In ‘Up,  across  and  along  zet  hij  ‘trails’  (sporen)  tegenover  ‘routes’.  Daarmee  zet  hij  ‘verdwalen’  tegenover   ‘je  laten  transporteren’,  waarbij  transport  een  passieve  manier  is  om  te  verplaatsen  van  punt  naar  punt,  

en je  je  als  passagier  laat  leiden  van  plaats  naar  plaats.  Pas  bij  de  haltes  is  het  de  passagier  toegestaan  om   te  bewegen,  de  lijnen  tussen  de  haltes  zijn  vooraf  vastgesteld.  Tegenover  het  ‘transport’  staan  de  ‘trails’  

die een  resultaat  zijn  van  het  ‘verdwalen’.  Er  ontstaat  een  wirwar  van  lijnen  die  in  elkaar  geweven  lijken  -­‐   de  sporen  van  de  dwaaltochten:    

‘Like the  line  that  goes  out  for  a  walk,  the  path  of  the  wayfarer  wends  hither  and  thither,  and  may  even   pause  here  and  there  before  moving  on.  It  has  no  beginning  or  end’.75      

In een  andere  tekst  van  Ingold  blijkt  dat  hij  zich  heeft  laten  inspireren  door  een  contrast  dat  eerder  is  

geconstateerd door  Guattari  en  Deleuze.76  In  deze  tekst  verwijst  Ingold  eerst  naar  de  ‘lines  of  flight’  en  

‘lines of  becoming’  van  Guattari  en  Deleuze.77  Een  line  of  flight  is  een  handeling  waarbij  een  van  tevoren  

uitgestippeld plan  nauwgezet  en  zonder  afwijking  wordt  uitgevoerd.  De  line  of  becoming  is  ook  een  

handeling, maar  daar  wordt  tijdens  het  uitvoeren  ervan  het  pad  bepaald:  meer  experimenterend  

handelen dat  onderhavig  is  aan  verandering.  De  line  of  flight  noemt  Ingold  transitief  -­‐  is  de  verbinding   van  punt  naar  punt,  het  plannen,  het  ‘van  tevoren  bedenken  wat  je  gaat  doen  en  het  vervolgens  

uitvoeren’. De  line  of  becoming  noemt  hij  intransitief,  het  doen  terwijl  je  bezig  bent,  zonder  plan,  en  het   proces  gaat  maar  door.  En  ook  schrijft  Ingold:    

‘Om te  zijn,  is  niet  op  een  plaats  te  zijn  maar  om  langs  paden  te  gaan’.78    

Hier kan  ik  wat  mee.  Ik  kan  deze  contrasten  gebruiken  als  inspiratie  bij  het  ‘ont-­‐moetend’  ontwerpen.  Ik  

kan me  verdiepen  in  de  overgang  van  transitief  naar  intransitief,  van  tijdschrijven  naar  dagdromen,  van   plannen  naar  ontplannen,  van  het  tevoren  tot  in  de  puntjes  uitdenken  van  een  plan  naar  een  proces  van   creatief  vormgeven.    

                                                                                                              74

Ingold over Deleuze en Guattari, p.14. Ingold, Up, across and along, p. 46. 76 Ingold over Deleuze en Guattari. 77 Ingold (2011), p.14. 78 Ingold (2011), p.14. 75

28


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Stroom 18. Is  dagdromen  ‘verdwalend  plannen  maken’?   Ook  al  onderscheid  ik  tijdschrijvers  en  dagdromers,  dat  betekent  niet  dagdromers  nooit  plannen  

maken.79 Het  is  in  de  levenskunst  juist  noodzakelijk  om  te  plannen,  zoals  ik  eerder  heb  gezien  langs  

Stroom 10  over  Kairos.  Ik  denk  dat  dagdromen  het  plannen  zelf  is.  Le  Corbusier  schrijft  in  ‘Towards  a   new  architecture’  over  de  illusie  van  plannen  maken:  

‘Een plan  maken  is  de  determinatie  en  het  vastleggen  van  ideeën.  Het  is  het  gehad  hebben  van  ideeën’.80    

Daarbij zijn  intentie  en  motief  uitgangspunt  van  een  plan  en  is  exterieur  afhankelijk  van  interieur.  Hij  

heeft het  over  plannen  als  illusie  omdat  er  bij  veel  architecten  sprake  is  van  een  transgressie  van  een  plan   dat  gaat  ‘from  within  to  without’  naar  een  plan  dat  van  buiten  naar  binnen  wordt  opgesteld:    

‘De architect  die  van  buiten  naar  binnen  werkt  heeft  niet  in  termen  van  ruimte  nagedacht,  maar  enkel  

sterren op  papier  gezet  en  vanuit  deze  sterren  assen  getekend.  Terwijl  het  eigenlijk  zou  moeten  gaan  om   oppervlakken  die  met  elkaar  in  verbinding  staan  om  licht  te  mogen  ontvangen.81    

Deze passage  is  belangrijk  omdat  het  mij  een  aanwijzing  geeft  dat  een  dagdromer  –  of  een  dagdromende  

architect -­‐  wel  degelijk  plannen  moet  maken  als  het  gaat  om  ontwerpen.  Dagdromen  hoeft  niet  iets  te  zijn   wat  je  overkomt,  je  kunt  het  ook  inzetten  als  middel  bij  het  ontwerpen.  Voordat  er  een  plan  is,  moet  er   eerst  een  intentie  en  een  motief  zijn.  Je  moet  weten  wat  je  wilt.  Aan  elk  plan  gaat  –  als  ik  Le  Corbusier  

interpreteer –  een  behoorlijke  sessie  dagdromen  vooraf.  Daarna,  kan  overgegaan  worden  tot  een  

experimenterend plan:  er  moet  voortdurend  geijkt  worden  of  het  plan  nog  in  overeenstemming  is  met  de   intentie  en  het  motief.  Dit  zou  ik  omschrijven  als  het  ‘dagdromend  ontwerpen’.  De  dagdroom  gaat  vooraf  

aan het  plan  –  de  tekening.  En  vervolgens  wordt  tijdens  het  maken  steeds  opnieuw  ‘geijkt’  of  het  ontwerp   nog  wel  trouw  is  aan  de  intentie.  In  de  ontwerppraktijk  komt  dit  tot  uiting  door  te  werken  met  oneindig  

veel schetsmaquettes.  De  dagdromen  worden  meteen  getest  op  mogelijkheden.  Tijdens  het  testen  van  de   maquettes  worden  de  plannen  aangepast,  maar  steeds  wordt  gekeken  of  het  plan  nog  voldoet  aan  de  

authentieke motieven.  Het  zou  kunnen  gebeuren  dat  er  tijdens  het  maken  iets  ontstaat  dat  wel  volledig   tot  de  verbeelding  spreekt  maar  niet  meer  helemaal  in  overeenstemming  is  met  de  oorspronkelijke   intentie.  Een  dergelijk  ontwerp  is  denk  ik  eveneens  authentiek.  Het  komt  immers  voort  uit  de   voedingsbodem  van  een  dagdroom  en  is  in  zichzelf  al  authentiek.  

Stroom 19. Tijdsbeeld:  is  een  dagdroomtijdperk  noodzakelijk  voor  het  ‘zelf’   Ik  heb  het  gevoel  dat  ik  iets  harder  moet  gaan  lopen,  ook  al  weet  ik  niet  geheel  zeker  waarom.  Weet  ik  al  

of ik  wel  of  geen  ruimte  wil  ontwerpen  die  uitnodigt  tot  het  dagdromen?  Ik  ben  nog  steeds  bezig  ben  met   de  waarom-­vraag.  Ik  heb  voornamelijk  de  aandacht  gevestigd  op  het  belang  van  dagdromen  voor  onszelf   en  het  individu.  Ik  wil  eigenlijk  onderzoeken  of  dagdromen  als  activiteit  voor  de  hele  maatschappij  

                                                                                                              79

In de levenskunst is plannen zelfs een noodzaak en nauw verbonden aan Kairos, zie Stroom 10. Le Corbusier, (1986), p. 179. 81 Le Corbusier, (1986) p. 196. 80

29


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

belangrijk zou  kunnen  zijn.  Is  er  in  ons  huidige  tijdsbeeld  bijvoorbeeld  sprake  van  een  tendens  waarin  

onze identiteit  op  het  spel  staat?  Dat  zou  een  aanwijzing  kunnen  zijn  om  het  dagdromen  te  ‘verkondigen’   als  noodzakelijke  activiteit.  

Want ik  zal  toch  niet  de  enige  zijn  die  zo  naarstig  op  zoek  is  naar  het  antwoord  op  de  vraag  ‘wat  wil  ik’?  Ik  

ben oprecht  benieuwd  of  er  iemand  is  die  deze  'Wat  wil  ik-­  vraag'  adequaat  kan  beantwoorden.  Bent  u   daartoe  in  staat?    

Als ik  dagdroom,  wat  gebeurt  er  dan?  Mijn  gedachten  dwalen  niet  af  naar  nieuwe,  ongekende  of  

onontdekte mogelijkheden.  Eigenlijk  vinden  heroverwegingen  plaats  van  dat  wat  er  al  is.  Alsof  ik  de  

puzzelstukjes in  gedachten  uit  elkaar  haal  en  op  een  andere  manier  weer  in  elkaar  probeer  te  zetten.  Een   reconstructie  van  de  werkelijkheid,  of  een  recontextualisatie.  Soms  ontstaan  er  dan  andere  

mogelijkheden uit  dezelfde  bouwstenen  –  er  ontstaan  mogelijkheden  die  reeds  lang  werkelijk  waren.  Dat   is  een  manier  om  iets  nieuws  te  ontdekken.  Denk  aan  de  vele  gerechten  die  je  met  dezelfde  ingrediënten   zou  kunnen  bereiden.  Door  met  dezelfde  ingrediënten  te  experimenteren,  iets  weg  te  laten  of  toe  te   voegen  kun  je  vervreemd  raken  van  de  vertrouwde  gerechten:  en  iets  geheel  nieuws  ontdekken.    

Als we  goed  ingaan  op  de  vraag  'wat  wil  ik'  ,  dan  kunnen  we  onze  aandacht  verleggen  van  ‘Hoe  bereiken  

we het  onmogelijke?’  naar  ‘Wat  is  er  reeds  allemaal  mogelijk?’.82  We  hoeven  geen  nieuwe  kleding  meer  te   produceren,  laten  we  kijken  naar  wat  we  hebben  en  dat  hergebruiken.  We  hoeven  geen  nieuwe  

gebouwen meer  te  bouwen,  laten  we  eerst  werken  met  alle  leegstaande  ruimten.  Zo  hoeven  we  wellicht   ook  geen  ‘nieuwe’  technologie  meer  te  ontwikkelen,  laten  we  werken  met  wat  er  al  is  voordat  we  met   verstand  op  nul  doorstomen  zonder  ons  te  realiseren  wat  we  al  kunnen.  Want  we  hebben  bijna  alle  

middelen al,  laten  we  nu  even  stilstaan  om  ons  af  te  vragen  waar  we  heengaan.  En  vervolgens  kunnen  we   de  reeds  beschikbare  technieken  en  kennis  verder  uitdiepen.  Ik  kondig  een  dagdroomtijdperk  aan!  

                                                                                                              82

Deze redenatie volgt ook Kees Vuyk (1992), pp. 59 - 65. 30


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Stroom 20. Treedt  in  stilte  een  trede  hoger  

In de  beginstromen  constateerde  ik  de  noodzaak  voor  het  dagdromen  om  te  kunnen  weten  wat  je  wilt.   Vooral  in  onze  moderne  tijd  is  er  een  veelheid  aan  keuzes  en  is  het  lastig  om  te  weten  wat  je  wilt.  Daar   bovenop  weerhoudt  de  technologie  ons  ervan  om  daadwerkelijk  te  kunnen  komen  tot  de  actie  van  het   dagdromen.  Dohmen  parafraseert  Nietzsche  die  constateert  dat  er  sprake  is  van  een  ‘ moderne   verduistering’  (in  tegenstelling  tot  ‘verlichting’):  

‘(...) waarbij  de  moderne  mens  niet  weet  wat  hij  wil  door  een  algeheel  gebrek  aan  zelfrespect  door   onzekerheid  en  innerlijke  verwarring,  de  onderdompeling  in  de  roes,  het  opgaan  in  een  beroep,  het   toneelspelen  en  de  vlucht  in  het  consumentisme.’83  

Er zijn  zoveel  indrukken:  Nietzsche  heeft  het  over  een  ‘kosmopolitisme  van  spijzen,  literatuur,  kranten,  

vormen en  smaken,  ja  zelfs  van  landschappen’.84  We  moeten  maar  sterk  en  flexibel  genoeg  zijn  om  onszelf  

overeind te  houden  in  deze  veelheid  van  externe  prikkels.  Het  uitgangspunt  van  Nietzsches  visie  is  dat   het  de  mens  hieraan  ontbreekt:    

‘We weten  nog  maar  net  wat  we  niet  willen  en  al  helemaal  niet  wat  we  wel  willen’.85    

Dit nihilisme  is  eigenlijk  het  tegenovergestelde  van  authenticiteit.  Waar  Nietzsche  op  aanstuurt  is  

wellicht een  ruimte  van  soberheid:  als  je  tot  rust  komt,  kun  je  echt  je  eigen  gedachtenwereld  in.  Is  het  dan   een  praktische  oplossing  dan  om  sobere  ruimtes  te  voorzien  die  kunnen  uitnodigen  tot  het  dagdromen?   Dan  kunnen  de  dagdromen  die  in  alle  rust  tot  je  komen  de  drijfveren  zijn  die  het  ‘onderbewuste’   aantasten.  Ik  zal  dit  spoor  verderop  hopelijk  weer  tegenkomen.    

                                                                                                              83

Dohmen (2007), p. 110. Ibidem. 85 Ibidem. 84

31


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Tweede Rust  

Pauze 2.

De gevulde  knapzak.  

Tijd om  even  mijn  achterom  te  kijken.  Langs  stromen  11  tot  en  met  15  begon  ik  te  begrijpen  waarom  de   dagdromer  het  soms  moeilijk  heeft:  uiterlijk  vertoon  van  een  dagdromer  kan  verward  worden  met  

zonden die  ook  nu  nog  niet  acceptabel  zijn  in  de  openbare  ruimte.  Daarna  treed  ik  in  de  voetsporen  van   Ingold  door  een  contrast  vast  te  stellen  tussen  de  ‘tijdschrijver  en  de  ‘dagdromer’.  Een  tijdschrijver  is  

iemand die  zijn  tijd  zo  efficiënt  mogelijk  indeelt  zodat  er  geen  ruimte  is  om  te  dagdromen.  Het  sluit  aan   bij  het  contrast  dat  Ingold  maakt  tussen  routes  volgen  en  verdwalen.  Voor  mij  is  dagdromen  als  

verdwalen: je  gaat  op  reis  zonder  dat  je  weet  waar  je  eindigt.  Bij  Stroom  19  heb  ik  onderzocht  of  de  

dagdromer in  onze  huidige  tijd  bijzondere  aandacht  verdient.  Hebben  externe  prikkels   -­‐  wat  Nietzsche   bijvoorbeeld  bedoeld  met  zijn  ‘moderne  verduistering’86  hier  iets  mee  te  maken?  Is  er  behoefte  aan  

ruimtelijke stilte  om  tot  het  zelf  te  kunnen  komen?    

Heb ik  nu  voldoende  onderzocht  of  het  noodzakelijk  is  om  ruimtes  te  creëren  voor  het  zelf?  

Als we  onszelf  verliezen,  en  onszelf  weer  terug  willen  vinden,  zou  een  ruimte  waar  ruimte  is  voor   fantasie  dan  een  oplossing  zijn?    

Stel nou  dat  ik  mij  zou  bekommeren  om  de  mensen  die  niet  in  de  gelegenheid  zijn  om  te  dagdromen  in  de   gelegenheid  zou  willen  stellen  om  –  in  alle  vrijheid  –  zichzelf  te  ontmoeten.  Hoe  zou  ik  dan  ruimte  

kunnen geven  aan  dit  zelf?  Als  ik  ruimte  om  te  dagdromen  zou  creëren,  zou  dat  dan  betekenen  dat  dat   een  ruimte  is  waar  de  mogelijkheid  ontstaat  om  het  zelf  te  ontmoeten?  Heeft  het  te  maken  met  

versobering? Ik  zou  eerst  verder  moeten  onderzoeken  hoe  dagdromen  zich  verhoudt  tot  ruimte.  Los  van   de  vraag  of  dat  wenselijk  is,  bestaan  er  ruimtelijke  kwaliteiten  die  uitnodigen  dagdromen,  of  beter  nog:   om  dichter  bij  het  zelf  te  komen?              

                                                                                                              86

Zie Stroom 19.

32


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Wandeling 2  -­  weg  van  de  rivieren,  de  woestijn  in!   Ik  krijg  maar  geen  genoeg  van  de  eindeloze  wandeltochten  lans  de  talloze  beken  en  rivieren,  de  vele  

voetsporen die  mijn  pad  kruisen  trekken  mij  steeds  verder,  maar  waarheen?  Ik  besef  mij  dat  het  tijd  is   om  vaarwel  te  zeggen  tegen  het  stromende  water.  Ik  besluit  om  mijn  rivierendelta  te  verlaten  en  de   woestijn  in  te  lopen.  Ik  wil  zelf  onderzoeken  of  ik  mijn  eigen  voetsporen  kan  zetten.     Spoor  1.

En dan  nu:  ruimte  is  noodzakelijk  om  te  handelen!  

Hoe verhoudt  de  activiteit  dagdromen  als  ‘interne  gedachtenruimte’  zich  tot  onze  leefomgeving  als  

‘externe werkelijke  ruimte’?  Om  tot  concrete  ontwerpaanwijzingen  te  kunnen  komen  hoop  ik  sporen  te  

vinden die  mij  vertellen  hoe  we  ruimte  ervaren  tijdens  het  dagdromen,  en  of  er  ruimtes  zijn  die  aanzetten   tot  het  dagdromen.  Hopelijk  vind  ik  ook  wat  aanwijzingen  over  tijdsbeleving  en  ruimte.  Een  vriend  van   mij  attendeerde  mij  op  een  tekst  van  George  Harrison:    

‘Without going  out  of  my  door,  I  can  know  all  things  of  earth.     Without  looking  out  of  my  window,  I  could  know  the  ways  of  heaven.     The  farther  one  travels,  the  less  one  knows.     Arrive  without  traveling,  see  all  without  looking.     Do  all  without  doing.’  

Spoor 2.

Dagdromen en  externe  ruimte:  dagdroomplekken?  

Ik stop  even  met  denken  en  voer  een  experiment  uit.  Want  het  is  de  laatste  zin  uit  de  quote  van  George  

Harrison die  mij  eigenlijk  niet  bevalt,  en  die  ook  niet  thuishoort  in  de  levenskunst:  ‘Do  all  without  doing’.   Het  doen  en  laten  in  de  externe  ruimte,  na  de  gedachtenwandeling  blijkt  immers  minstens  zo  belangrijk  

als de  gedachtenwandeling  zelf.  Ik  besluit  in  stilte  een  trede  hoger  te  stappen.  Niet  in  een  stilteruimte  of   thuis,  maar  in  de  openbare,  niet  particuliere  ruimte,  daar  waar  de  meeste  uitdagingen  liggen  voor  de   dagdromer,  zoals  ik  tijdens  mijn  eerdere  wandelingen  ontdekte.  Voor  het  experiment  raakte  ik  ook  

geïnspireerd door  een  foto  die  mijn  schoonzus  Anouk  maakte  in  Sri  Lanka  van  vissers  in  de  zee  (zie   volgende  pagina).  Als  ik  de  visserspalen  uit  deze  context  zou  halen,  en  zou  plaatsen  in  de  openbare   ruimte:  bijvoorbeeld  op  een  druk  kruispunt,  zou  dat  dan  een  uitnodiging  kunnen  zijn  om  te  gaan   dagdromen?87  

                                                                                                             

87Het thema  recontextualisatie  in  de  kunst  en  wat  dat  doet  met  ons  brein  is  overigens  de  inzet  van  mijn  

tweede eindexamen  project.  

33


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

                                                                                                                                                                                                                                                                                               foto:  Anouk  van  der  Burg    

34


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Uit dit  ruimtelijk  experiment,  waar  ik  in  de  openbare  ruimte  ging  onderzoeken  naar  de  beste  

dagdroomplekken, bleek  dat  het  eigenlijk  niet  uitmaakt  waar  je  dagdroomt.  Het  maakte  voor  mij  geen  

verschil of  ik  op  een  ladder  op  een  druk  kruispunt  zat,  of  dat  ik  op  het  water  stond.  Wat  George  Harrison  

zegt is  waar:  dagdromen  gebeurt  van  binnen  uit.  Let  wel:  ik  ben  een  geoefend  dagdromer,  en  ik  weet  nog  

niet zeker  of  dat  voor  iemand  anders,  een  beginnend  dagdromer  bijvoorbeeld  ook  geldt.  Wellicht  kan  een   beginner  wel  een  externe  prikkel  gebruiken  om  te  kunnen  dagdromen.  Toen  ik  het  experiment  uitvoerde   met  iemand  anders,  die  zichzelf  niet  als  dagdromer  beschouwde,  bleek  echter  dat  het  voor  hem   weer   anders  was.  Hij  vertelde  dat  hij  beter  kan  dagdromen  als  hij  in  beweging  is.  Tijdens  een  wandeling  

bijvoorbeeld. In  plaats  van  dagdroomplekken,  zou  ik  moeten  onderzoeken  of  een  dagdroomroute  beter  

is. Hierboven  heb  ik  tenslotte  al  gezien  dat  er  verschil  is  tussen  een  route  en  een  dwaalspoor.  

De activiteit  van  het  dagdromen  zelf  is  interne  ruimte.  Ik  ben  benieuwd  naar  de  verhouding  tussen  

dagdromen en  externe  ruimte.  Ik  denk  dat  de  dagdromer  zich  bevindt  in  de  externe  ruimte,  en  ben   benieuwd  of  het  verschil  uitmaakt  of  de  dagdromer  zich  bevindt  in  de  openbare  ruimte  of  thuis.   Spoor  3.

Dagdromen in  de  ‘Polis’  

Maar ook  een  geoefend  dagdromer  kan  in  de  openbare  ruimte  niet  overal  ongestoord  zijn  gang  gaan,  

weet ik  uit  ervaring.  Dat  zou  te  maken  kunnen  hebben  met  de  uiterlijke  kenmerken  van  het  dagdromen   en  de  vooroordelen  die  ik  hierboven  in  Stroom  12  bespreek,  of  met  de  ‘moderne  verduistering’  waarin  

35


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

een dagdromer  zich  moet  weren  tegen  de  maatschappelijke  verwachtingen  van  constante  sociale   paraatheid.  

Het komt  zelfs  voor  dat  wanneer  iemand  weet  dat  ik  aan  het  dagdromen  ben,  die  persoon  zich  alsnog  

gerechtvaardigd voelt  om  mij  uit  die  dagdroom  te  halen.  Het  komt  u  wellicht  bekend  voor:  iemand  staart   voor  zich  uit  voor  u  het  weet  knipt  u  in  uw  vingers,  vlak  voor  de  neus  van  ‘de  heilige  dromer’.  De  

onderstaande foto  van  mijzelf  is  een  reconstructie  van  een  recent  moment  waar  ik  werd  ‘gearresteerd  uit   mijn  dagdroom’.  Waar  een  ander  het  wachten  op  voltooiing  van  de  printopdracht  zou  ervaren  als  

verstoorde tijdsbeleving,  herkende  ik  in  dit  ‘wachtmoment’  juist  een  uitnodiging  om  te  dagdromen.  

Omdat ik  mij  bewust  was  van  mijn  situatie,  plaatste  ik  mijn  handen  voor  mijn  gezicht,  zodat  het  voor  een   ieder  duidelijk  mocht  zijn  dat  ik  in  gedachten  verzonken  was.  Echter,  mijn  afdelingsgenoot  Marinus  liep   achter  mij  langs  en  gaf  mij  een  compliment,  wat  ik  niet  hoorde  (omdat  ik  in  mijn  eigen  interne  ruimte  

bevond). Vervolgens  nam  hij  een  stap  terug  en  sprak  mij  erop  aan  dat  ik  wel  heel  erg  aan  het  dagdromen   moest  zijn  (en  werd  uit  mijn  dagdroom  gearresteerd).  

Wat gebeurt  hier?  Er  is  duidelijk  een  conflict  tussen  mijn  belang  om  in  vrijheid  te  kunnen  dagdromen  op   de  gang  tegenover  het  belang  om  te  voldoen  aan  de  sociale  conventies  die  gelden  in  de  openbare  ruimte,   zoals  het  beantwoorden  van  een  begroeting.  Welk  belang  weegt  zwaarder?  Ik  heb  tijdens  mijn  

rivierentocht ontdekt  dat  dagdromen  wel  degelijk  van  belang  is.  Maar  weegt  dit  op  tegen  het  recht  van   een  ander  om  te  worden  begroet?  Ik  ken  voorbeelden  van  dagdromers  die  in  het  openbaar  een  

begroeting van  schoonfamilie  niet  hebben  beantwoord  hetgeen  heeft  geleid  tot  een  gebrouilleerde  

verstandhouding. Is  er  hier  een  ruimtelijke  oplossing  voor?  Is  het  de  verantwoordelijkheid  van  de  

dagdromer zelf  om  duidelijk  aan  te  geven  dat  hij  zich  in  andere  ruimte,  namelijk  de  interne  ruimte  

bevindt, zodat  het  voor  de  maatschappij  makkelijker  te  begrijpen  is  wanneer  een  begroeting  uitblijft?  

36


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Hier komt  duidelijk  de  Polis  van  Arendt  tevoorschijn;  omdat  we  in  de  Polis  reageren  op  elkaar  is  er  altijd   het  risico  dat  de  dagdromer  wordt  gearresteerd  uit  de  dagdroom.88   Spoor  4.

Dagdromen in  de  openbare  ruimte  of  thuis?  

Ik zoek  naar  concrete  aanwijzingen  om  ruimten  te  kunnen  ontwerpen  die  uitnodigen  tot  dagdromen.  Als  

het in  de  openbare  ruimte  lastig  is,  wil  ik  onderzoeken  of  het  niet  gewoon  beter  thuis  kan.  Ik  kom  terecht   bij  Bachelard.  Hij  pleit  voor  de  intimiteit  van  het  ‘huis’  waarborg  en  bescherming  voor  de  dagdromer.89   ‘Het  grootste  voordeel  van  het  huis  is  dat  het  ons  in  vrede  toestaat  te  dromen.  Het  huis  bezit  de  kracht  om   alle  gedachten,  herinneringen  en  dagdromen  van  de  mensheid  te  integreren,’  aldus  Bachelard.90  De  

dagdromer kan  immers  binnenshuis  –  in  de  privésfeer  ongestoord  zijn  of  haar  gang  gaan.  Daar  hoeft  de  

dagdromer zich  namelijk  niet  te  verhouden  tot  vreemden  en  kan  hij  zichzelf  zijn.  Dit  is  interessant,  maar   voor  mij  ook  een  uitdaging.  Ik  ga  in  op  deze  gedachte  in  het  volgende  spoor.   Spoor  5.

Huidige tijdsgeest  vraagt  toch  om  bescherming  dagdromers  in  de  openbare  ruimte    

Als het  dagdromen  het  beste  thuis  kan,  waarom  zegt  mijn  intuïtie  dan  dat  ik  moet  opkomen  voor  de  

dagdromer in  de  openbare  ruimte?  Het  is  toch  juist  belangrijk  dat  de  dagdromer  zich  buitenshuis  vrij   voelt  om  zichzelf  te  zijn  en  in  vrijheid  te  kunnen  dagdromen?  Net  zoals  geliefden  elkaars  handen   buitenshuis  mogen  vasthouden.  Ik  constateerde  eerder  dat  het  sinds  de  oudheid  niet  sociaal  

geaccepteerd is  om  jezelf  bewust  te  ‘verafwezigen’  in  het  openbaar.91  Er  was  altijd  al  een  reden  voor  

dagdromers geweest  om  thuis  te  blijven.  

Maar deze  tijd  vraagt  om  extra  dagdromersbescherming.  De  ‘moderne  verduistering’  van  Nietzsche92   geldt  nu  in  het  kwadraat.  We  zijn  nog  mobieler  geworden,  door  de  technologie  d ie  we  met  ons  

meedragen. Door  de  mobiliteit  verwatert  de  grens  tussen  thuis  en  buitenshuis.  De  mobiele  telefoon  die   contant  is  aangesloten  op  het  Internet  en  eist  van  ons  een  continue  staat  van  alertheid  en  sociale  

paraatheid. Momenten  voor  het  zelf  zijn  nu  crucialer  dan  ooit  denk  ik,  want  er  is  sprake  van  vermenging  

van privé-­‐  en  publieke  ruimten,  waar  interne  en  externe  ruimten  eindeloos  met  elkaar  zijn  verbonden.  Er   is  een  soort  vloeibaarheid  ontstaan  in  ons  leven,  die  het  contact  met  ons  zelf  bedreigt  en  daarmee  ook  de   vraag  ‘wat  we  nou  echt  willen’  doet  vervagen.    

Lieven De  Cauter  schrijft  over  technologische  capsularisering:  bewegingssnelheid  en  groei  van  

informatiestromen maakt  ons  kwetsbaar  en  vergroot  behoefte  aan  bescherming.  Hij  zegt  dat  de  media  

een verlengstuk  zijn  van  de  mens,  maar  ook  een  capsule.  Kleding  en  architectuur  zijn  de  conventionele  

                                                                                                              88

Zie eerdere Stroom 8, over handelen en de Polis. Bachelard (1997), p. 88. 90 Ibidem. 91 Zie Stroom 12. 92 Dohmen (2007), p. 110.   89

37


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

capsules die  ons  bescherming  bieden.  Maar  media  en  technologie  vormen  een  virtuele  capsule,  zo  schrijft   hij:    

‘Een beeldscherm  is  een  capsule:  als  je  ernaar  kijkt  bevind  je  je  in  een  gesloten  mentale  en  virtuele   ruimte  die  ver  verwijderd  is  van  de  werkelijke  ruimte.’93    

Als een  beeldscherm  een  capsule  is,  dan  is  een  dagdroom  eveneens  een  capsule:  je  bevindt  je  in  virtuele   en  mentale  ruimte  die  ver  is  verwijderd  van  de  werkelijkheid.  Het  enige  verschil  is  dat  een  dagdromer   geen  extern  kenmerk  heeft  dat  deze  capsule  laat  zien,  de  dagdromer  heeft  geen  alibi.  Dat  maakt  de  

dagdromer erg  kwetsbaar  in  de  openbare  ruimte.  Tijdens  het  dagdromen  bevinden  we  ons  in  een  interne   ruimte  die  minstens  zo  legitiem  is  als  de  interne  ruimte  die  we  betreden  wanneer  we  naar  een  ‘digitaal   scherm’  zoals  een  mobiele  telefoon  of  computer  kijken.  Echter,  waar  de  interne  ruimte  van  het  digitale   scherm  is  inmiddels  geaccepteerd  is  het  dagdromen  nog  steeds  not  done’.  Deze  constatering  

rechtvaardigt de  officiële  verlening  van  een  vluchtelingstatus  aan  de  dagdromer.  Vooral  in  de  wereld  

waar de  definitie  van  ‘thuis’  verwatert  door  de  smartphone  die  we  bij  ons  dragen.  Het  feit  dat  we  altijd  

bereikbaar zijn,  betekent  dat  we  nergens  ongestoord  kunnen  zijn,  tenzij  je  bewust  je  telefoon  uitzet.  Zelfs   als  je  de  telefoon  uitzet,  word  je  wel  eens  aangesproken  op  het  feit  dat  je  slecht  bereikbaar  bent.  Op  die   manier  zie  ik  een  noodzaak  om  dagdroomruimtes  te  creëren  in  de  openbare  ruimte.  Aangezien  

dagdromen niet  afhankelijk  is  van  de  werkelijke  ruimte,  is  het  misschien  een  kwestie  van  tijd  en  niet  van   ruimte?  Of  van  uiterlijkheden,  zoals  mode?  Moet  ik  de  oplossing  zoeken  buiten  de  ‘architectonische   ruimte’?  Ik  denk  na  over  wat  het  werk  allemaal  zou  kunnen  zijn  en  loop  weer  verder.   Spoor  6.

Zijn dagdromen  ook  ruimten?  

Ik wil  iets  dieper  ingaan  op  de  dagdroom  als  ruimte.  Is  een  dagdroom  ook  een  ruimte?  Ik  kom  er  niet  uit;   een  dagdroom  zit  immers  in  je  hoofd.  Ik  vind  een  voetspoor  van  Bergson  terug,  over  de  verschillen  in   intensiteitsbelevingen.94  Bergson  spreekt  over  hopen,  dromen  en  verlangen  als  intens  plezier’.95  Hij  

omschrijft de  verschillen  in  intensiteit  van  geluksgevoelens  en  raakt  ook  de  opeenvolging  van  ideeën  en   sensaties,  wat  mijn  inziens  dagdromen  zouden  kunnen  zijn:  

‘In een  situatie  van  extreem  geluk,  waar  onze  percepties  en  herinneringen  worden  geraakt  door  een  

vleug van  de  staat  van  geluk  of  passie  is  het  net  alsof  we  onze  staat  van  bewustzijn  voor  de  toekomst   uitzetten.  Dan  volgen  de  ideeën  en  sensaties  elkaar  in  toenemende  snelheid  op,  alsof  er  een  balletje   is  gaan  rollen.96     Dit  roept  de  vraag  op  of  een  gevoelswaarde  van  een  dagdroom  vergelijkbaar  is  met  de  gevoelswaarde  

van een  daadwerkelijke  beleving  –  en  misschien  ook  een  daadwerkelijke  ruimte.    

                                                                                                              93

De Cauter (1998), p. 85. Bergson (1910), p. 10-17. 95 Bergson (1910), p. 10. 96 Bergson (1910), p. 10-17. 94

38


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Foucault –  die  verwijst  naar  Bachelard  –  noemt  het  simpelweg  interne  ruimtes.97  De  persoon  die  de  

ruimte in  gedachten  betreedt  is  de  enige  die  het  ervaart.  Eigenlijk  zou  je  de  gedachtenruimte  kunnen  

omschrijven als  solitaire,  subjectieve  ruimte.  Net  zoals  ik  schrijf  dat  een  dagdroom  de  eerste  stap  is  in  de   keten  van  de  levenskunst,  is  een  gedachtenruimte  pas  een  werkelijke  ruimte  zodra  het  wordt  

vormgegeven in  de  werkelijkheid,  dan  maakt  de  dagdroom  als  interne  gedachte  haar  entree  in  de  externe   ruimte.  

Pallasmaa geeft  een  zeer  treffende  aanwijzing  dat  gedachten  een  voorwaarde  zijn  voor  architectonische   ruimte:    

‘Place and  event,  space  and  mind,  are  not  outside  of  each  other.  Mutually  defining  each  other,  they   fuse  unavoidably  into  a  singular  experience;  the  mind  is  in  the  world,  and  the  world  exists  through   the  mind.  Experiencing  a  space  is  a  dialogue,  a  kind  of  exchange  -­  I  place  myself  in  the  space  and   the  space  settles  in  me’.98  

Ruimte en  gedachten  staan  niet  los  van  elkaar.  Ze  fuseren  en  gaan  in  elkaar  op  tot  één  enkele  ervaring.   Een  ruimte  ervaren  is  dan  een  dialoog,  een  uitwisseling  tussen  de  ruimte  en  je  gedachten  (of   waarneming):    

‘Je plaatst  jezelf  in  de  ruimte  en  de  ruimte  plaatst  zich  in  jou.’  99  

Uit deze  parafrase  zou  je  kunnen    concluderen  dat  er  zonder  gedachten  ook  geen  ruimte  kan  bestaan:  

gedachten zijn  een  conditio  sine  qua  non  voor  ruimte.  Ha!  Ik  haal  uit  deze  passage  overigens  ook  dat  de   context  van  een  ruimte  heel  essentieel  is  voor  hoe  wij  de  ruimte  ervaren.  We  gaan  een  hele  andere  

dialoog aan  met  hetzelfde  object  in  twee  verschillende  ruimten:  we  zouden  een  bijl  op  het  strand  anders   ervaren  dan  wanneer  we  een  bijl  in  het  bos  zouden  aantreffen.  Het  spelen  met  contexten  en  innerlijk   dialoog  vindt  ik  interessant  en  stop  ik  in  mijn  rugzak.  

Pallasmaa geeft  tevens  weer  dat  architecten  anders  omgaan  met  architectuur  dan  kunstenaars:     ‘De  essentie  van  een  architectonische  ruimte  zoals  vastgesteld  door  een  kunstenaar,  is  vrij  van  

functionele eisen,  technische  beperkingen  en  professionele  conventies  van  architecten.  De  architectuur  

                                                                                                              97

Foucault (1984), p. 2: ‘Bachelard’s monumental work and the descriptions of phenomenologists have taught us that we do not live in a homogeneous and empty space, but on the contrary in a space thoroughly imbued with quantities and perhaps thoroughly fantasmatic as well. The space of our primary perception, the space of our dreams and that of our passions hold within themselves qualities that seem intrinsic: there is a light, ethereal, transparent space, or again a dark, rough, encumbered space; a space from above, of summits, or on the contrary a space from below of mud; or again a space that can be flowing like sparkling water, or space that is fixed, congealed, like stone or crystal. Yet these analyses, while fundamental for reflection in our time, primarily concern internal space. I should like to speak now of external space. ‘ 98 Pallasmaa, J., (2001), ‘Lived space in architecture and cinema’, http://www.ucalgary.ca/UofC/faculties/EV/designresearch/publications/insitu/copy/volume2/imprintable_archite cture/Juhani_Pallasmaa/ (geen paginanummers) geraadpleegd op 18 november 2013. 99

Ibidem. 39


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

die ontspringt  uit  een  kunstenaar  is  een  directe  reflectie  van  mentale  beelden,  herinneringen  en  dromen:   de  kunstenaar  creëert  een  architectuur  van  de  geest.100    

Volgens Pallasmaa  heeft  de  kunstenaar  altijd  geweten  dat  ontmoetingen  met  ruimten,  herinnerd  dan  wel   ingebeeld,  gelijke  ervaringen  zijn  in  ons  bewustzijn:  we  kunnen  net  zo  goed  ontroerd  raken  door  iets  dat   we  ons  inbeelden  als  door  iets  dat  zich  werkelijk  voordoet  in  de  ruimte. 101  Nu  is  het  gedachtencirkeltje  

weer rond,  want  dat  betekent  dat  een  dagdroom  inderdaad  dezelfde  intensiteitsbeleving  kan  hebben  als   een  werkelijke  ruimte  –  zoals  ik  eerder  uit  woorden  van  Bergson  abstraheerde.  Dit  gegeven  zou  het   belang  van  suggestiviteit  in  een  kunstwerk  kunnen  verklaren.     Spoor  7.

Het oneirische  huis  van  Bachelard  

Naast het  feit  dat  Bachelard  pleit  voor  het  huis  als  de  beste  plek  om  te  dagdromen,  legt  hij  het  fenomeen   dagdromen  zelf  ook  uit  aan  de  hand  van  de  indeling  van  het  huis.  Hij  noemt  dat  het  ‘oneirische  huis’.102   Hij  geeft  ons  een  beeld  dat  helpt  bij  het  visualiseren  van  de  ‘interne  ruimte’.  Daarbij  zegt  hij  dat  

dagdromen zich  bevinden  op  zolder  en  mijmeringen  en  herinneringen  bevinden  zich  in  de  kelder.  

Daarnaast zijn  er  ook  nog  gangen,  hoekjes  en  nissen  waar  onze  herinneringen  heil  kunnen  zoeken.   Als  ik  de  huisindeling  van  Bachelard  toepas  op  mijn  eigen  ‘dagdromen’:  zit  ik  dan  meer  op  zolder  

(toekomstdromen), in  de  kelder  (herinneringen)?  Herinneringen,  en  familiale  intimiteiten  zijn  vaak  een   thema  in  mijn  werk.    Ik  zit  wel  degelijk  in  de  kelder.  Maar  wat  gebeurt  er  eigenlijk  op  de  begane  grond?   Dus  in  het  hier  en  nu?  Ik  heb  eerder  geconcludeerd  dat  het  mij  gaat  om  een  doen,  actie:  daadkracht.    

Eigenlijk zou  ik  ook  naar  buiten  moeten  gaan–  uit  het  oneirische  huis.  Zodra  ik  uit  het  oneirische  huis  

stap, ontstaat  er  dan  een  werk?  Ik  bedoel,  is  dat  dan  daadkracht,  in  de  zin  van  doen  tegenover  denken  dat   plaatsvindt  in  de  externe  ruimte?  Ik  stop  deze  vraag  in  mijn  rugzak  en  wandel  rustig  verder.   Spoor  8.

Dagdromen zijn  gedachten,  maar  gedachten  zijn  nog  geen  dagdromen  

Bachelard begeleidt  me  naar  een  relevante  gewaarwording:  dagdromen  is  sterker  dan  een  gedachte:  

For daydreaming  is  more  powerful  than  thought,  and  through  its  poetic  dimension  can  recover   the  essence  of  the  house  that  has  been  lost  ‘in  a  shadow  of  the  beyond  of  the  real  past’.103          

                                                                                                              100

Ibidem. Pallasmaa, J., (2001), ‘Lived space in architecture and cinema’, http://www.ucalgary.ca/UofC/faculties/EV/designresearch/publications/insitu/copy/volume2/imprintable_archite cture/Juhani_Pallasmaa/, geraadpleegd op 18 november 2013. 101

102 Bachelard 103

Ibidem.

(1997), p. 85 en p. 89. 40  


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Het betekent  dat  ik  –  vanaf  nu  -­‐  voorzichtig  met  het  gebruik  van  het  woord  ‘gedachte’  moet  zijn,  terwijl  ik   dagdromen  bedoel.  Gedachten  hebben  we  constant,  maar  dagdromen  nemen  ons  mee  naar  een  andere  

plek. Nu  vindt  er  weer  een  kleine  revolutie  plaats:  ik  zou  vanaf  nu  enkel  moeten  spreken  van  dagdromen.   Logisch,  als  ik  aan  mijn  fiets  denk  is  dat  immers  nog  geen  dagdroom.  En  de  woorden  ‘gedachtendwalen’   dan,  of  ‘gedachtenwandeling’?  Ik  denk  wel  dat  dit  synoniemen  zijn  voor  de  notie  van  het  dagdromen   zoals  Bachelard  het  bedoelt,  omdat  veel  woorden  al  beweging  impliceren.  Gedachten  ’wandelen’  

impliceert beweging  en  dus  ruimte.  Want  zonder  ruimte  kunnen  we  niet  bewegen.  Ik  kan  mijn  stelling  nu  

beter onderbouwen:  een  enkele  gedachte  is  geen  ruimte  maar  een  gedachtenwandeling  wel.  En  als  je   verdwaalt  in  je  gedachten,  dan  ben  je  pas  echt  ver  in  de  ‘interne  ruimte’.  Dat  is  misschien  een  

overtreffende trap  van  dagdromen:  ‘gedachtendwalen’.  Gedachtenwandelen  en  gedachtendwalen  zijn   beiden  categorieën  van  het  dagdromen.   Spoor  9.

In het  ‘hier  en  nu’  zijn:  Zen,  externe  ruimte  en  het  ‘Open’  

Onderweg kruiste  ik  nog  een  interessant  pad,  omdat  ik  er  een  aantal  keren  op  gewezen  ben  om  mij  te  

verdiepen in  de  relatie  tussen  Foucault’s  ‘zorg  voor  zichzelf’  en  zenboeddhisme.  Ook  omdat  velen  denken   dat  Yoga  bijvoorbeeld  een  oplossing  is  voor  de  ‘moderne  verduisteringsproblematiek’  die  ik  ben   tegengekomen  langs  Stroom  19.    

Om te  beginnen,  denk  ik  dat  ‘Zen’  een  duidelijker  verband  heeft  met  ruimte.  Na  het  lezen  en  dwalen  over   ‘Zen’,  kom  ik  erachter  dat  het  bij  Zen  gaat  om  ‘één  te  worden  met  je  omgeving’:  

‘When you  become  you,  Zen  becomes  Zen.  When  you  are  you,  you  see  things  as  they  are,  and  you  become   one  with  your  surroundings’.104    

Ik heb  mijn  bedenkingen  bij  Zen.  Want  een  streven  van  Zen  is  onthechting  uit  de  maatschappij,  iets  dat   mij  totaal  niet  bevalt.  Het  is  niet  ‘sociaal’.  Dohmen  bevestigt  dat  filosofische  levenskunst  geen  oosterse  

levenskunst is.105  Daarbij  benoemt  hij  als  grote  overeenkomst  dat  bij  beide  levenskunsten  het  individu  

het uitgangspunt  is  en  dat  het  leven  een  leerproces  is.  Het  doel  van  zenboeddhisme  is  echter  om  zich  te   ontvlechten  uit  de  maatschappij,  waarbij  geen  rekening  wordt  gehouden  met  (de  wil  van)  het  individu.   Het  lijkt  erop  dat  bij  beoefening  van  ‘Zen’  we  juist  uit  de  interne  ruimte  moeten  komen  en  ons  volledig  

bewust moeten  zijn  van  de  externe  ruimte  waar  we  ons  op  dat  moment  bevinden.  Dat  is  niet  hetzelfde  als   dagdromen.  Omdat  ik  geen  ervaring  heb  met  Zen,  kan  ik  niet  zeggen  of  het  kan  helpen  in  de  zoektocht   naar  het  zelf.  

Wat ik  wel  een  interessant  pad  vind,  is  de  relatie  tot  Zen  en  ‘in  het  moment  zijn’,  juist  omdat  het  zo  lijkt  te   contrasteren  met  het  dagdromen.  Kan  ik  dit  contrast  duiden?  Een  dagdromer  bevindt  zich  niet  in  het  hier   en  nu:  maar  bevindt  zich  in  een  interne  ruimte  die  anders  is  dan  de  werkelijke  ruimte  –  bijvoorbeeld  een  

                                                                                                              104 105

Suzuki (1995), p. 80. Dohmen (2007), p. 50.

41


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

herinnering aan  het  verleden  of  een  mijmering  over  de  toekomst.  Een  zenboeddhist  is  zich  juist  bewust  

van de  werkelijke  ruimte  om  zich  heen,  is  ’in  het  moment’  of  nog  beter:  in  het  ‘hier  en  nu’.  Dagdromen  en  

in het  hier  en  nu  zijn  is  dan  per  definitie  een  contradictie.  Maar  toch  zegt  iets  mij  dat  ‘in  het  moment  zijn’  

belangrijk is,  voor  zowel  de  dagdromer  als  de  niet-­‐dagdromer.  Misschien  is  ‘in  het  hier  en  nu  zijn’  een   manier  om  gewoon  te  ‘zijn’,  en  een  hele  andere  manier  om  vrijheid  te  bereiken.  Of  als  ruimtelijke   uitnodiging  naar  het  dagdromen  toe  bijvoorbeeld:    

‘Our teaching  is  just  to  live,  always  in  reality,  in  its  exact  sense.  To  make  our  effort,  moment  after   moment.’106    

Ik zie  een  verband  tussen  dit  Zenpad  ‘hier  en  nu’  en  een  ander  weggetje  waar  ik  vorig  jaar  langsliep107,  

namelijk het  ‘Open’  van  dichter  Rainer  Maria  Rilke.108  Heidegger  schrijft  over  een  correspondentie  tussen   de  schrijver  Rilke  en  een  lezer,  die  Rilke  een  vraag  stelt  over  het  gebruik  van  de  uitdrukking  ‘het  Open’   (das  Offene)  in  het  stuk  ‘Duineser  Elegie’.109  Het  concept  ‘Open’,  zoals  hij  dat  introduceert  is:  

‘het dierlijke  bewustzijn  in  de  wereld  zonder  dat  het  dier  zich  voortdurend  tegenover  zichzelf  plaatst   (zoals  mensen  doen):  het  dier  is  in  de  wereld,  wij  staan  ervoor  door  de  merkwaardige  draai  die  ons   bewustzijn  heeft  genomen.’110    

Volgens Rilke  is  het  Open  niet  zomaar  iets  dat  we  dagelijks  ervaren  of  definiëren  als  open.  De  mens  is  

fundamenteel afgesloten  van  de  luchtige,  open  dingen  -­‐  zoals  de  hemel.  We  kunnen  er  enkel  tegenover  

staan maar  er  geen  deel  van  uitmaken.  Het  dier  maakt  echter  gewoon  deel  uit  van  dit  Open.  Ze  staan  in  de   wereld,  zonder  zichzelf  verantwoordelijk  te  houden  voor  wie  we  ze  zijn  of  wat  ze  doen.  111  Het  dier  is  

eigenlijk ‘afgeschermd’  in  het  Open,  omdat  het  er  onvoorwaardelijk  deel  van  uitmaakt.112  Alsof  het  dier  

onzichtbaar opgaat  in  het  Open;  het  is  per  definitie  in  het  ‘hier  en  nu’.  Dit  in  tegenstelling  tot  de  mens  die   ‘voor’  het  Open  staat  en  nooit  beschermd  is  in  het  ‘Open’.  Het  antwoord  op  de  vraag  waarom  dit  zo  is,  en  

waarom de  mens  zo  afgesloten  is  van  het  Open,  ligt  volgens  Heidegger  in  het  geïntensifieerde  bewustzijn   van  de  mens:    

‘Hoe hoger  het  menselijke  bewustzijn,  hoe  meer  de  mens  voor  het  Open  staat,  in  plaats  van  er  deel  uit  te   maken’.113    

Heidegger vertelt  dat  de  mens  ‘willed  in  the  will  to  will’  is114:  wij  denken  eigenlijk  gewoon  teveel  na.  Een   zenboeddhist  probeert  dit  juist  niet  te  doen.  Ik  interpreteer  dit  als  volgt:  we  willen  steeds  meer  en  gaan  

                                                                                                              106

Suzuki (1995), p. 89. Tijdens mijn deelname aan het Art & research honoursprogramma schreven collega’s over het ‘Open’ van Rilke, zo ben ik op dit spoor gekomen. 108 Heidegger (1946), pp. 105 e.v. 109 Ibidem. 110 Ibidem. 111 Ibidem. 112 Heidegger (1946), p. 113. 113 Heidegger (1946), 1975 p. 106. 107

42


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

daardoor steeds  meer  tegenover  het  ‘Open’  staan.  De  zenboeddhist  wil  zich  losmaken  van  al  dit  ‘willen’   en  probeert  juist  weer  in  het  ‘Open’  te  staan,  in  contact  met  de  omgeving.  Omdat  een  dagdromer  zich   bewust  is  van  zichzelf  is  er  sprake  van  een  bewustzijn,  en  kan  een  dagdromend  persoon  zich  

waarschijnlijk nooit  in  het  ‘Open’  begeven,  zoals  een  zenboeddhist  dat  zou  kunnen.  Hier  concludeer  ik  dat   in  het  ‘Open’  en  het  ‘in  het  hier  en  nu  staan’  en  dagdromen  tegenover  elkaar  staan,  en  dat  dagdromen   echt  ‘interne  ruimte  ’  is.  

Spoor 10. Ruimte  die  tot  de  verbeelding  spreekt  en  suggestieve  ruimte   Hoe  zouden  we  gevoel  kunnen  uitdrukken  in  ruimte  en  tegelijkertijd  genoeg  overlaten  tot  de  verbeelding   van  anderen?  Dat  is  eigenlijk  wat  ik  de  afgelopen  vier  jaren  op  de  kunstacademie  probeer  te  leren.  

Bergson geeft  aanwijzingen  door  de  verschillende  naturen  van  intensiteit  aan  te  duiden:  de  intensiteit   van  een  gevoel,  de  intensiteit  van  een  sensatie  en  de  intensiteit  van  een  inspanning.  Daarbij  is  de  

inspanning een  spierbeweging  en  afhankelijk  van  het  lichaam.  Sensatie  gaat  altijd  samen  met  (1)  een  

beweging of  (2)  een  extern  object.  Sensatie  en  inspanning  noemt  hij  fenomenen  die  plaats  vinden  op  de  

rand (surface)  van  bewustzijn.  Aan  de  andere  kant  zijn  er  ‘states  of  the  soul’  die  helemaal  zelfvoorzienend   zijn,  niet  afhankelijk  van  een  beweging  of  een  extern  object.  Dat  is  pure  intensiteit.115  

Wat zegt  de  bovenstaande  uitleg  van  Bergson  mij?  Een  zelfvoorzienende  ‘ State  of  soul’  komt  –  blijkbaar   uit  het  zelf.  Een  ontwerper  kan  hierop  geen  invloed  hebben,  denk  ik.  Een  ontwerper  kan  echter  wel  

uitnodigen om  een  sensatie  te  ervaren:  want  dat  is  gekoppeld  aan  beweging  of  een  extern  object.  In  het   beste  geval,  lukt  het  de  ideale  ontwerper  (of  kunstenaar)  om  sensaties  teweeg  te  brengen  bij  de   gebruiker.  Of  deze  sensaties  kunnen  leiden  tot  intensiteit,  is  nog  maar  de  vraag.    

Schopenhauer zegt  dat  het  lastig  is  om  met  bouwkunst  de  ‘objectificatie  van  de  wil’  uit  te  beelden.  Met  

objectificatie van  de  wil  bedoelt  hij  denk  ik  gewoon  het  uiten  van  emoties:  

‘De eerste,  eenvoudigste,  minst  pregnante  zichtbaarheden  van  de  wil,  zijn  de  ‘grondtonen’  van  de   natuur,  met  als  tegenspeler  het  licht.  Het  is  de  taak  van  de  bouwkunst  om  de  strijd  tussen  zwaarte  en   starheid  ondubbelzinnig  tot  uiting  te  laten  komen.’116    

In de  bouwkunst  kunnen  we  onze  wil  of  gevoelens  moeilijk  overbrengen  omdat  we  alleen  kunnen   werken  met  de  eigenschappen  van  materialen,  bijvoorbeeld  van  een  stuk  steen  (zwaarte,  cohesie,  

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        114

Heidegger (1946), 1975 p. 106. Bergson (1910) p. 7-8. 116 Schopenhauer (2002), p. 118: Een trede hoger staat de beeldende kunst, daarboven de poëzie116, omdat poëzie de kunst is om door middel van woorden de verbeeldingskracht vrij spel te geven. Is het dan poëzie wat het ultieme middel is om te laten verbeelden, fantaseren? Ik lees verder volgens Schopenhauer is ‘de taak van de dichter het uitbeelden van de idee van de mensheid, en kan de dichter deze taak op twee manieren uitvoeren. 1. Hij kan het dichtwerk laten samenvallen met zichzelf, dus over zijn eigen sores schrijven, of 2. Hij kan degene die wordt uitgebeeld iemand anders laten zijn, en zich achter zijn personage verbergen. Muziek is de uitbeelding van de wil en staat volledig los van de trap van de objectivicatie van de wil omdat dit een universele taal is die iedereen verstaat.’ 115

43


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

starheid, hardheid),  aldus  Schopenhauer.  117  Hij  zegt  dat  kunst  een  veel  beter  middel  is  om  gevoel  te  

uiten:  

‘Beeldende kunst  daarentegen,  en  daarboven  zelfs  nog  poëzie,  zijn  de  beste  manieren  om  de  objectiviteit   van  de  wil  te  uiten.118    

Terug naar  Bergson.  Hij  raakt  bij  het  ervaren  van  esthetische  emoties  en  schoonheid  het  thema  

‘dagdromen’ en  verbeelding:  hij  spreekt  namelijk  over  gevoelens  die  worden  ‘gesuggereerd’  maar  niet   veroorzaakt.  Hij  legt  het  uit  aan  de  hand  van  muziek:  

‘Het ritme,  en  de  maat  schorst  de  normale  ‘flow’  van  sensaties  op  omdat  onze  aandacht  heen  en  weer   wordt  gewiegd  tussen  vaste  punten,  en  ze  nemen  ons  zo  over  dat  zelfs  de  flauwste  imitatie  van  een   schreeuw  ons  vult  met  ultieme  droefheid.  Hoe  kan  het  dat  geluid  van  muziek  ons  meer  kan   overmeesteren  dan  het  geluid  van  de  natuur?  Dat  komt,  schrijft  hij  ‘omdat  natuur  zich  enkel  uitdrukt,   maar  muziek  suggereert  gevoelens’.119    

Dan raakt  hij  de  essentie  van  schoonheid,  de  voorwaarde  ervan:    

‘Het gevoel  van  schoonheid  heeft  als  voorwaarde  dat  het  geen  specifiek  gevoel  is,  maar  van  elk  gevoel   dat  we  ervaren  zal  een  esthetisch  karakter  uitgaan,  op  voorwaarde  dat  het  is  gesuggereerd  en  niet   veroorzaakt.  Nu  kan  begrepen  worden  hoe  het  esthetische  gevoel  verschillende  hoogtes  kan   bereiken’.120    

Duidelijk. Het  gaat  om  gesuggereerde  gevoelens,  en  niet  om  veroorzaakte  gevoelens  die  belangrijk  zijn   voor  het  oproepen  van  een  esthetisch  gevoel  (wat  weer  kan  leiden  tot  een  dagdroom).  Geen  letterlijke  

vormen, maar  beelden  die  suggereren  en  denken  vanuit  materialen.    

Het loslaten  van  vormen  is  blijkbaar  essentieel  om  een  ruimte  te  ontwerpen  die  tot  de  verbeelding  

spreekt. Die  kracht  van  suggestie  en  het  belang  daarvan  bij  het  dagdromen  volgt  ook  uit  de  beschrijving   van  de  context  van  de  schelp  door  Bachelard.121    

In zijn  gedachtenstuk  ‘Shells’  heeft  hij  het  over  objecten  die  zo  schoon  zijn  in  hun  echtheid  dat  het  ons   ‘arresteert’  van  ons  vermogen  om  te  dagdromen:  

‘the concept  that  corresponds  to  a  shell  is  so  clear,  so  hard,  and  so  sure  that  a  poet,  unable  simply  to  draw  it   and,  reduced  rather  to  speaking  of  it,  is  at  first  at  a  loss  for  images.  He  is  arrested  in  his  flight  towards  

dream values  by  the  geometrical  reality  of  the  forms.  And  these  forms  are  so  numerous,  often  so  original,  

                                                                                                              117

Schopenhauer (2002), p. 117. Schopenhauer 2002, p. 117. 119 Bergson (1910), p. 15. 120 Bergson (1910) p. 17. 121 Ik ga hier op in omdat het mij aanwijzingen kan geven in het ontwerpen van een ruimte die kan aanzetten tot gedachtendwalen. 118

44


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

that after  a  positive  examination  of  the  shell  world,  the  imagination  is  defeated  by  reality.  Here  it  is  nature   that  imagines,  and  nature  is  very  clever’.122    

Het is  materie  –  en  niet  vorm  –  die  onze  verbeelding  het  meeste  aanspreekt.  Ingold  verwijst  ook  naar   Bachelard:    

‘Men kan  niet  dromen  met  objecten.  Om  diepgaand  te  kunnen  dromen,  moet  men  dromen  met   ‘substances’.123    

________________

Ik ben  voorlopig  aan  het  einde  gekomen  van  deze  wandeling.  Er  past  voorlopig  ook  niets  meer  in  mijn   rugzak.  

                                                                                                              122 123

Bachelard (1958), p. 105-106. Ingold (2011), p. 28.

45


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Einde van  de  expeditie:  wat  zit  er  nu  in  mijn  Rugzak?    

Voordat ik  op  reis  ging  wist  ik  alleen  dat  ik  was  gefascineerd  door  het  dagdromen.  Ik  wilde  –  in  alle  

rebellie –  een  pleidooi  houden  om  de  wereld  ervan  te  overtuigen  dat  deze  dagdromers  heilig  zijn  en  dat   het  verstoren  van  de  dagdromer  te  vergelijken  is  met  heiligschennis.124  Ik  had  een  voornemen  om  deze  

missie om  te  zetten  in  een  ontwerp  waarmee  ik  anderen  niet  alleen  kon  overtuigen  dat  dagdromen  

belangrijk is,  maar  ook  kon  aanzetten  tot  het  dagdromen  zelf.  Maar  dat  was  een  denkfout.  Ten  eerste  

omdat ik  mij  nog  helemaal  niet  had  afgevraagd  waarom  het  dagdromen  nou  zo  belangrijk  is.  Dat  was  de   aanleiding  voor  deze  expeditie.  Na  een  tijdje  te  hebben  gewandeld  kom  ik  erachter  dat  het  eerste  deel,   waarin  ik  het  antwoord  op  deze  ‘waarom-­vraag’  probeer  te  vinden  zeer  belangrijk  was  voor  de  ‘hoe-­

vraag’. Want  om  te  komen  tot  een  goed  ruimtelijk  ontwerp,  moet  ik  eerst  voor  mezelf  hebben  uitgemaakt  

wat dat  goede  voor  mij  precies  is.  Tijdens  deze  wandeling  ben  ik  begonnen  met  het  bouwen  van  de  grond   waar  ik  als  vormgever  op  wil  staan.  Een  fundering.    

Door dromen  te  benoemen  onderstrepen  we  de  mogelijkheden  van  onszelf  en  met  toevoeging  van  moed   en  daadkracht  zouden  deze  mogelijkheden  kunnen  worden  omgezet  in  realiteit.  Met  die  mogelijkheden   bedoel  ik  de  mogelijkheden  die  van  binnenuit  komen.  In  onze  levens  willen  we  altijd  van  alles  en  nog  

meer. Met  innovatie  en  techniek  richten  we  ons  op  de  vraag:  ‘hoe  krijg  ik  wat  ik  wil?’  Maar  eigenlijk  is  er   een  veel  belangrijkere  vraag,  namelijk:  Wat  wil  ik?  Ik  geloof  dat  we,  om  de  vraag  'Wat  wil  ik?'  te  kunnen   beantwoorden  eerst  de  vraag  'Wat  hoop  ik  en  waar  droom  ik  van?'  zouden  moeten  beantwoorden.  Ik   kwam  tot  de  keten  der  levenskunst:    

                                   

Ik begon  mij  af  te  vragen  of  ik  wel  ruimtes  wil  ontdekken  die  kunnen  aanzetten  tot  dagdromen.  Want  

daar begeef  ik  mij  op  glad  ijs.  Want  zoals  ik  al  eerder  ondervond:  het  is  de  laatste  zin  uit  de  quote  van  het   gedicht  van  George  Harrison  die  mij  niet  bevalt:  ‘Do  all  without  doing’.  Zelfs  al  zou  ik  de  hele  wereld  aan  

                                                                                                              124

Zie de foto bij Spoor 3 in waar ik probeer ongestoord te dagdromen om de gang terwijl iemand mij verstoort. 46


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

het dagdromen  krijgen,  dan  ben  ik  er  nog  niet:  omdat  het  mij  juist  gaat  om   de  daadkracht,  het  doen  en  

laten dat  na  het  dagdromen  plaatsvindt  in  de  externe  ruimte.  De  actie  die  plaatsvindt  na  de   gedachtenwandeling  blijkt  minstens  zo  belangrijk  als  de  gedachtenwandeling  zelf.    

Deze ontdekking  zie  ik  als  een  obstakel  –  ik  wil  helemaal  niet  dat  iedereen  in  een  eindeloze  dagdroom  

terecht komt  -­‐  los  nog  van  de  vraag  of  het  überhaupt  in  het  vermogen  van  een  ruimtelijk  vormgever  om   enige  invloed  uit  te  oefenen  op  de  staat  van  het  bewustzijn,  laat  staan  het  mentale  proces  dat   mogelijkerwijs  leidt  tot  een  moment  van  mentale  elevatie,  of  gedachtenwandeling?    

Ook ontdekte  ik  gaandeweg  een  derde  obstakel:  dat  mijn  doel  niet  is  het  aanzetten  van  anderen  tot  

‘zelfontmoetingen’. Iedereen  is  vrij  om  dat  zelf  te  bepalen,  niemand  ‘moet’  ook  maar  iets.  Graag  wil  ik   anderen  vrijlaten  om  hun  eigen  levenspad  te  bepalen  en  te  kiezen.  Wil  ik  mensen  dan  uitnodigen  tot   dagdromen?    

Of wil  ik  de  maatschappij  er  enkel  op  attent  maken  dat  dagdromen  belangrijk  is,  juist  in  deze  tijd?     Met  deze  vraag  in  mijn  hoofd  besloot  ik  om  de  andere  kant  op  te  lopen,  weg  van  de  rivieren  en  de  

woestijn in.  En  mij  te  richten  op  mijn  tweede  vraag:  hoe  verhoudt  het  dagdromen  zich  tot  ruimte?  En  wat   is  de  waarde  van  gedachten  ruimten  in  de  ruimtelijke  vormgeving?    

Ik kwam  erachter  dat  gedachtenruimten  ook  legitieme  ruimten  zijn:  maar  dat  het  wel  interne  ruimten  

zijn: het  zijn  solitaire,  subjectieve  ruimten.  Deze  ruimte  is  evenzo  legitiem  als  de  interne  ruimte  die  we  

betreden als  we  opgaan  in  een  telefoon,  televisie  of  computerscherm.  Op  een  ander  spoor  vond  ik  dat  in   het  ‘Open’  en  het  ‘in  het  hier  en  nu  staan’  en  dagdromen  lijnrecht  tegenover  elkaar  staan.  

Daarnaast zijn  de  voorwaarden  om  te  kunnen  dagdromen  voor  iedereen  verschillend;  de  actie  

dagdromen is  immers  niet  afhankelijk  van  tijd  en  plaats,  maar  is  i ets  dat  binnenin  gebeurt.  Ik  ontdekte  

dat de  Polis  van  Arendt  niet  per  se  de  beste  plek  is  om  te  dagdromen,  omdat  mensen  in  de  Polis   handelen   en  zich  verhouden  tot  elkaar,  en  dagdromen  niet  valt  onder  Arendt’s  handelingsbegrip.  Dagdromers  

kunnen zich  neerleggen  bij  het  feit  dat  ze  in  de  openbare  ruimte  ‘gearresteerd’  kunnen  worden  uit  hun  

dagdroom... De  andere  mogelijkheid  is  dat  een  ‘verlichting’  plaatsvindt  waar  dagdromen  in  de  openbare   ruimte  algemeen  wordt  geaccepteerd,  en  dat  is  een  utopie.    

Bachelard zegt  dat  we  beter  gewoon  thuis  kunnen  dagdromen:  daar  zijn  we  veilig.  Ook  legt  het  fenomeen   dagdromen  uit  aan  de  hand  van  het  oneirische  huis.125  Op  zolder  mijmeren  we  over  de  toekomst  en  in  de  

kelder waarborgen  we  herinneringen  uit  het  verleden.  Pallasmaa  onderschrijft  dat  er  zonder  ‘mind’  geen  

‘space’ is,  dat  het  onlosmakelijk  is  verbonden.126  Ik  noemde  al  eerder  dat  Bergson  spreekt  over    

                                                                                                              125

Bachelard (1997), p. 85. Pallasmaa, (2001), ‘Lived space in architecture and cinema’, http://www.ucalgary.ca/UofC/faculties/EV/designresearch/publications/insitu/copy/volume2/imprintable_archite cture/Juhani_Pallasmaa/, geraadpleegd op 18 november 2013. 126

47


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

hopen, dromen  en  verlangen  als  intens  plezier.127  Je  zou  kunnen  zeggen  dat  de  gevoelswaarde  van  een   dagdroom  vergelijkbaar  is  met  de  gevoelswaarde  van  een  d aadwerkelijke  beleving  –  en  ook  een   daadwerkelijke  ruimte.  Het  loont  zich  wellicht  om  te  onderzoeken  of  een  dagdroom  dezelfde   belevingsintensiteit  kan  hebben  als  een  werkelijke  ruimte.    

Bergson en  Bachelard  geven  beiden  de  aanwijzing  dat  onze  meest  intense  gevoelens  worden  

gesuggereerd en  niet  veroorzaakt.128  En  dat  je  hierbij  vormen  moet  loslaten  en  zoveel  mogelijk  moet  

werken met  materialen.  Om  te  dromen,  dient  men  te  dromen  met  substanties  niet  met  objecten.  Voor  mij   betekent  dit  dat  ik  voor  mijn  ontwerp  aan  de  slag  zou  willen  gaan  met  elementen  als  lucht,  water,  aarde   of  licht.  

Bergson zou  zeggen  dat  een  ontwerper  kan  uitnodigen  om  een  staat  van  sensatie  te  ervaren  want  dat  is   gekoppeld  aan  beweging  of  een  extern  object.  Dit  kan  dan  eventueel  leiden  tot  een  staat  van  intensiteit.   Dat  zou  de  staat  van  dagdromen  kunnen  zijn.    

Na mijn  tweede  wandeling  krijg  ik  weer  het  gevoel  dat  ik  mij  op  glad  ijs  begeef.  Want  ik  heb  allemaal  

aanwijzingen gevonden  die  zouden  kunnen  leiden  tot  een  staat  van  dagdromen,  terwijl  ik  tijdens  mijn  

eerste wandeling  langs  de  stromen  ontdekte  dat  dagdromen  niet  het  doel  is.  Toch  ben  ik  er  nieuwsgierig  

naar en  wil  ik  met  de  dagdroomontwerpaanwijzingen  aan  de  slag.  Ik  kan  het  immers  inzetten  als  middel.   Welke  aanwijzingen  zal  ik  destilleren  uit  de  zoektocht  zodat  ik  er  mee  kan  gaan  experimenteren?  

Op de  eerste  rode  stip  heb  ik  de  noodzakelijkheid  van  het  dagdromen  gevonden  –  niet  als  doel  maar  als  

medium om  te  kunnen  weten  wat  je  wilt  –  om  vervolgens  de  weg  naar  een  leven  waarin  we  ons  kunnen   verhouden  tot  onszelf  (authenticiteit)  en  zo  de  sleutel  naar  vrijheid  kunnen  vinden.  Op  de  tweede  stip  

stel ik  vast  dat  we  ons  tijdens  het  dagdromen  bevinden  in  een  interne  ruimte  die  minstens  zo  legitiem  is  

als de  interne  ruimte  die  we  betreden  wanneer  we  naar  een  ‘digitaal  scherm’  zoals  een  mobiele  telefoon   of  computer  kijken.  Echter,  waar  de  interne  ruimte  van  het  digitale  scherm  inmiddels  is  geaccepteerd,  is  

het dagdromen  nog  vaak  not  done’.  Zij  die  in  het  openbaar  een  dagdroomruimte  betreden  worden  veelal  

met een  vingerknip  gearresteerd  uit  hun  dagdroom.  Deze  constatering  rechtvaardigt  de  officiële   verlening  van  een  vluchtelingstatus  aan  de  dagdromer.    

Ik besluit:  deze  twee  rode  stippen  vormen  de  fundering  van  mijn  installatie  ‘Voor  de  Lucht’.  (1)  

Dagdromen is  een  middel  (voor  het  zelf),  en  geen  doel,  en  (2)  dagdromen  zijn  legitieme  ruimtes.  De  

materiële aanwijzing  waar  ik  van  uitga  is  (3)  dat  ik  wil  onderzoeken  of  ik  kan  ontwerpen  met  substanties   (in  plaats  van  objecten)  en  (4)  dat  een  staat  van  sensatie  bereikt  kan  worden  door  middel  van  beweging.   Wat  er  na  mijn  experimenten  van  deze  fundering  over  zal  blijven  kan  ik  niet  voorspellen.  Maar  er  is  in   ieder  geval  een  begin.  

                                                                                                              127 128

Bergson (1910), p. 10. Bergson (1910) p. 10 en 17.

48


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

In deze  installatie  heb  ik  geprobeerd  een  vertaalslag  te  maken  naar  een  ontwerp  door  gebruik  te  maken   van  de  ‘dagdroomontwerpaanwijzingen’  die  ik  tijdens  mijn  wandeling  heb  verzameld.  Enkele  van  deze   aanwijzingen  heb  ik  gevonden  door  intuïtief  op  de  linkerpagina  woorden  weg  te  strepen  die  niet  

essentieel of  ruimtelijk  zijn.  Zo  houdt  ik  een  associatieve  lijst  van  aanwijzingen  over  die  mij  kunnen   inspireren  met  het  maken  van  werk.  Voorbeelden  van  deze  ‘intuïtieve’  zinnen  die  mij  hebben   geïnspireerd:    

‘dagdromen is  een  middel,  geen  doel’  

‘het is  een  veranderend  en  progressief  proces,  en  beweging  is  daarbij  belangrijk’  

‘verveling is  windstilte  der  ziel,  die  voorafgaat  aan  een  voorspoedige  vaart  en  onbekommerde  winden’   ‘treedt  in  stilte  een  trede  hoger’  

‘het huis  is  een  veilige  plek  voor  de  dagdromer’   ‘the  solution  is  hidden  in  the  problem’  

‘wanneer de  levenskunstenaar  erin  slaagt  om  uit  alle  elementen  een  vorm  te  creëren’   ‘om  te  dromen  moet  men  dromen  met  substanties  en  niet  met  objecten’  

‘een ontwerper  kan  echter  wel  uitnodigen  om  een  sensatie  te  ervaren:  want  dat  is  gekoppeld  aan  beweging   of  een  extern  object’   ‘gesuggereerde  emoties  in  plaats  van  veroorzaakte  emoties’.  

Ik heb  geprobeerd  een  ruimtelijke  stilte  neer  te  zetten,  waarbij  ik  de  drang  om  iemand  aan  te  zetten  tot   dagdromen  volledig  heb  losgelaten.  Dagdromen  is  immers  geen  doel,  maar  een  middel.  Via  het  huis  als  

veilige plek  kwam  ik  eerst  terecht  bij  het  ‘raam’  als  logische  plek,  als  metafoor  voor  een  digitaal  scherm  

of capsule,  waar  interne  ruimte  wel  legitiem  kan  worden  betreden.  In  mijn  ouderlijk  huis  zag  ik  een  foto   van  de  moskee  in  Cairo  waar  mijn  ouders  zijn  getrouwd:  er  was  een  rond  glas-­‐in-­‐lood  raam.  Ik  besloot  

gekleurd glas  te  verzamelen,  zodat  ik  daarmee  de  lucht  kon  ‘verven’  met  gekleurd  licht.  Ik  ontdekte  dat  ik   hetzelfde  effect  kon  bereiken  met  gekleurd  cellofaan  en  kalkpapier.  In  een  proces  van  eliminatie  hield  ik   alleen  het  materiaal  kalkpapier  over.  Dit  materiaal  is  zo  licht  dat  het  zachtjes  heen  en  weer  deint:  het   maakt  de  lucht  circulatie  zichtbaar.  Ik  had  helemaal  geen  kleuren  of  glas  nodig.  Kalkpapier  als  

materiaalkeuze past  ook  beter  in  het  principe  dat  een  oplossing  vaak  ligt  in  het  probleem:  waar  ik  aan  het   worstelen  was  met  de  technische  tekeningen  op  de  rol  kalkpapier  (ook  wel  architectuurpapier  

genoemd), lag  het  voor  de  hand  om  dit  alledaagse  materiaal  anders  te  gebruiken:  als  graadmeter  voor  de  

onzichtbare lucht.  Ik  heb  de  installatie  ook  wel  getest  met  luxueuzere  soorten  papier,  maar  dergelijke  

papiersoorten maakten  het  te  ‘bedacht’  en  complex,  dat  paste  niet  in  het  concept  van  een  ‘eenvoudige  

oplossing’. Dat  ik  het  werk  betitel  ‘Voor  de  lucht’  is  ook  omdat  ik  in  de  eerste  plaats  wilde  ontwerpen  met  

49


Eerste schetsen en experimenten, voordat ik ontdekte dat het kalkpapier beweegt door de lucht, zodat het niet nodig is om zelf te bewegen.


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling Verslag van een gedachtenwandeling

één substantie:  de  lucht.  ‘Om  te  dromen  moet  men  dromen  met  substanties,  niet  met  objecten’  was   één  substantie:  de  lucht.  ‘Om  te  dromen  moet  men  dromen  met  substanties,  niet  met  objecten’  was   immers  één  van  de  dagdroomontwerpaanwijzingen  van  Ingold.  Daarbij  is  de  windstilte  (verveling)  die   immers  één  van  de  dagdroomontwerpaanwijzingen  van  Ingold.  Daarbij  is  de  windstilte  (verveling)  die   voorafgaat  aan  onbekommerde  winden  van  Nietzsche  een  passend  metafoor.  Daarbij  ben  ik  mij  ervan   voorafgaat  aan  onbekommerde  winden  van  Nietzsche  een  passend  metafoor.  Daarbij  ben  ik  mij  ervan   bewust  dat  ik  kies  voor  een  materiaal  en  onderwerp  om  mee  te  dromen  terwijl  ik  juist  had  losgelaten  om   bewust  dat  ik  kies  voor  een  materiaal  en  onderwerp  om  mee  te  dromen  terwijl  ik  juist  had  losgelaten  om   dromen  als  doel  te  nemen.  De  echte  uitnodiging  van  de  installatie  is  om  stil  te  zitten,  alleen  dan  kun  je  het   dromen  als  doel  te  nemen.  De  echte  uitnodiging  van  de  installatie  is  om  stil  te  zitten,  alleen  dan  kun  je  het   zachte  deinen  van  de  stroken  het  beste  ervaren.  En  net  zo  min  als  ik  controle  heb  over  de  windstilte  of  de   zachte  deinen  van  de  stroken  het  beste  ervaren.  En  net  zo  min  als  ik  controle  heb  over  de  windstilte  of  de   onbekommerde  winden,  heb  ik  niet  in  de  hand  wat  er  gebeurt  na  het  zitten  en  het  ervaren  van  de   onbekommerde  winden,  heb  ik  niet  in  de  hand  wat  er  gebeurt  na  het  zitten  en  het  ervaren  van  de   beweging.   beweging.   Het  resultaat  is  een  compositie  voor  de  lucht  als  metafoor  voor  de  onzichtbare,  interne  ruimte.  Ik  heb  de   Het  resultaat  is  een  compositie  voor  de  lucht  als  metafoor  voor  de  onzichtbare,  interne  ruimte.  Ik  heb  de   installatie  bewust  niet  gemaakt  om  alleen  te  zijn  –  je  kunt  er  met  meerderen  tegelijk  zijn.  Je  hoeft  niet   installatie  bewust  niet  gemaakt  om  alleen  te  zijn  –  je  kunt  er  met  meerderen  tegelijk  zijn.  Je  hoeft  niet   alleen  te  zijn  om  tot  jezelf  te  komen.  Ik  wilde  in  het  midden  laten  of  het  nou  gaat  om  een  openbare   alleen  te  zijn  om  tot  jezelf  te  komen.  Ik  wilde  in  het  midden  laten  of  het  nou  gaat  om  een  openbare   ruimte,  een  huis  of  de  Polis  in  de  zin  van  Arendt.  Het  eerste  prototype  had  ik  bewust  in  een  doorgang   ruimte,  een  huis  of  de  Polis  in  de  zin  van  Arendt.  Het  eerste  prototype  had  ik  bewust  in  een  doorgang   geplaatst,  zodat  je  niet  afgezonderd  bent  van  de  externe  ruimte.  Op  deze  plek  werd  de  installatie  ook  niet   geplaatst,  zodat  je  niet  afgezonderd  bent  van  de  externe  ruimte.  Op  deze  plek  werd  de  installatie  ook  niet   op  een  voetstuk  geplaatst,  het  kreeg  niet  de  belangrijkheid  die  het  zou  krijgen  als  het  een  ‘eigen  kamer’   op  een  voetstuk  geplaatst,  het  kreeg  niet  de  belangrijkheid  die  het  zou  krijgen  als  het  een  ‘eigen  kamer’   zou  krijgen.  Ik  ben  benieuwd  hoe  dat  eruit  gaat  zien  op  het  eindexamen,  waar  de  installatie  op  een   zou  krijgen.  Ik  ben  benieuwd  hoe  dat  eruit  gaat  zien  op  het  eindexamen,  waar  de  installatie  op  een   andere  plek  zal  worden  opgebouwd.   andere  plek  zal  worden  opgebouwd.  

Experiment gericht op een ontwerp dat de luchtlirculatie laat zien.

50 50  


Begint elke ontmoeting met een dagdroom? Verslag van een gedachtenwandeling

Literatuur   

Arendt, Hannah,  ‘Vita  Activa  :  de  mens,  bestaan  en  bestemming’,  vert.  Van  ‘The  Human  Condition’  door  C.   Houwenaard,  1994,  Boom,  Amsterdam  

Bachelard, Gaston,  ‘The  Poetics  of  Rêverie’,  ‘Chapter  IV  ‘Cogito  of  the  Dreamer’,  1971,  Beacon  Press  

France

    

Bachelard, Gaston,  ‘Poetics  of  Space’,  vert.  M.  Jolas  ‘La  Poétique  de  l'Espace’,  1959,  Presses  Universitaires,   Bachelard,  Gaston,  ‘Poetics  of  Space  (Extract)’,  in:  ‘Rethinking  Architecture,  a  reader  in  cultural  history’,  pp.   85-­‐97,  Leach,  Neil,  1997  Routledge,  Londen  

Bergson, Henri,  ‘Time  and  Free  Will:  An  Essay  on  the  Immediate  Data  of  Consciousness’,  1910,  Kessinger   Publishing  Company,  Montana  

Cauter de,  Lieven,  ‘De  capsule  en  het  netwerk:  notities  voor  een  algemene  theorie,  De  capsulaire  beschaving:   over  de  stad  en  het  tijdperk  van  de  angst’,  p.  80-­‐94,  2009,  Nai  Uitgevers,  Rotterdam    

Corbusier, le  ,  "Towards  a  New  Architecture",  1986  Frederick  Etchells  (Trad.),  Dover  Publications  Inc.  

Dijk, Puck  van  ‘Het  vermogen  tot  veerkracht:  Invulling  van  het  begrip  ‘veerkracht’  aan  de  hand  van  Arendt’s   handelingsbegrip  en  Foucault’s  notie  van  de  zorg  voor  zichzelf.’  2013  VU,  Amsterdam  

Foucault, Michel  Of  Other  Spaces:  Utopias  and  Heterotopias,  vert.  Jay  Miskowiec  (‘Des  Espace  Autres’),  1982,   Architecture  /Mouvement/  Continuité,  geraadpleegd  op  http://web.mit.edu/allanmc/www/foucault1.pdf   op  21  december  2013.  

Foucault, Michel,  Breekbare  ‘Vrijheid:  teksten  en  interview’s,  2009,  Boom,  Amsterdam.    

Colophon, New  York  

Heidegger, Martin  ‘What  Are  Poets  For?’  in:  ‘Poetry,  Language,  Thought’,  vert.  Albert  Hofstadter,  1946,  Harper   Kierkegaard,  Søren  ‘De  Ziekte  tot  de  dood’,  vert.  Lineke  Buijs  en  Andries  Visser,  2008,  uitgeverij  Boom    

Ingold, Tim,  ‘Being  Alive:  Essays  on  Movement,  Knowledge  and  Description’,  2011,  Taylor  &  Francis  e-­‐library  

december 2013  

Ingold, Tim,  ‘Up,  Across  and  Along’,  http://www.eki.ee/km/place/pdf/kp5_02_ingold.pdf,  geraadpleegd  op  16   Ingold,  Tim,  ‘Bringing  to  life:  creative  entanglements  in  a  world  of  materials’,  2008,  University  of  Aberdeen  

Kundera, Milan  ‘De  ondraaglijke  lichtheid  van  het  bestaan’  vert.  Jana  Beranová,  2007,  Ambo  Uitgeverij  

2013, pp.  24-­‐29.  

Mommers, Jelmer,  ‘200  jaar  Kierkegaard,  de  Socrates  van  Kopenhagen’,  in:  De  Groene  Amsterdammer,  mei   Pallasmaa,  Juhani,  ‘Hapticity  and  time,  notes  on  fragile  architecture’,  The  Architectural  Review,  May  2000,  pp.   78-­‐84  

Pallasmaa, Juhani,  ‘Lived  space  in  architecture  and  cinema’,  

http://www.ucalgary.ca/ev/designresearch/publications/insitu/copy/volume2/imprintable_architecture/J

    

uhani_Pallasmaa/index.html, geraadpleegt  op  18  november  2013  

Prins, Awee,‘Uit  verveling’,  2007,  Klement,  Kampen    

Schopenhauer, Arthur  ‘De  wereld  een  hel’,  vert.  H.J.  Pott,  2002,  Boom,  Amsterdam  

Suzuki, Shunritu,  ‘Zen  mind,  Beginners  mind’,  1977  Weatherhill,  New  York  &  Tokyo  

Voorthuis, Jacob:  ‘Het  ontwerpgesprek,  een  filosofie  van  het  ontwerpen’,  2012,  nai10  uitgevers,  Rotterdam     Vuyk,  Kees,  ‘Machinatie  en  imaginatie’  in:  ‘Kunst  en  technologie:  Beauty  and  the  Beast?’,  pp.  59-­‐  65.  1992,  

Eburon, Delft.  

51


www.aishafouad.com

Begint elke ontmoeting met een dagdroom?  

Verslag van een gedachtenwandeling Afstudeergedachten Aisha Fouad Docent en begeleider: Vibeke Gieskes Inter-Architecture, Gerrit Rietve...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you