Page 1

Instituto Católico para a Formação de Professores Diocese de Baucau

KOLETA ISTÓRIA TETUN HO NIA MENSAJEN SIRA HOSI ISTÓRIA IDA-IDAK Livru Istória

Agata Moreira Freitas

2018


OAN BUKA ATENSAUN Tiu Mauziñu ema ida be nia moris nakonu ho serbisu. Nia laiha tempu atu fó atensaun ba nia família, liuliu ba nia oan Ko’onaa. Iha loron ida, nia oan Ko’onaa husu ba nia aman atu buka tempu ruma hodi halimar ho nia. Maibé nia aman hatán ba nia oan dehan: “Ha’u oan, mundu ohin loron ema hotu serbisu maka’as atu manan osan hodi sustenta ba moris, nune’e ha’u labele lakon tempu atu halimar ho ó!” Loron tuirmai, tiu Mauziñu fila hosi serbisu sosa brinkedu oioin hodi fó ba nia oan. Nia oan Ko’ona ho laran kontente hodi fó obrigadu ba nia aman, ba sasan be nia simu. Liu tiha tempu ruma, tiu Mauziñu nia oan hakbesik ba nia aman hodi husu: “Paiziñu! Ita manan osan hira iha ita-nia serbisu?” Aman hatán no dehan: “Ha’u oan! Apá manan osan dollar lima kada oras ida." Bainhira tiu Mauziñu nia oan rona tiha resposta hosi nia aman, Ko’onaa hateke ho matan domin nian ba nia aman no fila bá halimar fatin hodi halimar ho nia brinkedu sira. Hafoin liu tiha minutu ruma, tiu Mauziñu nia oan fila dala ida tan atu husu pergunta ba nia aman: “Paiziñu! Ita iha osan dollar tolu atu ha’u bele empresta ka?” Aman hatán: “Ha’u oan! Ó atu halo saida?” Oan hatán no dehan: “Paiziñu! Ha’u iha ona osan dollar rua, ha’u hakarak empresta paiziñu nia osan atu tau hamutuk ho ha’u-nian atu nune’e ha’u bele sosa paiziñu nia tempu oras ida hodi halimar ho ha’u!” Iha momentu ne’e kedas, tiu Mauziñu husik kedas nia tempu serbisu nian no ba tuur ho nia oan iha rai hodi halimar ho nia oan Ko’onaa. No tiu Mauziñu konxiénte katak osan ne’e sei laselu ba momentu hot-hotu. Mensajen Hosi Istória Hosi istória ne’e hakarak hato’o mensajen mai ita katak mundu ohin loron ema hotu lakohi lakon tempu, tanba “Tempu mak osan mean”. Loos duni ho razaun ida ne’e mak ema barak serbisu maka’as atu manan osan, lakohi lakon tempu. Laiha ona tempu atu fó atensaun ba família no ba oan sira. Hanesan provérbiu ida hateten katak “Moris la’ós ona moris, maibé fa’an”


ADMINISTRADÓR NO PESKADÓR Iha loron ida, administradór matenek na’in ida halo nia paseiu turístiku iha tasi ninin. Bainhira administradór la’o hela iha tasi ninin, mosu mai peskadór ida ho nia vero ki’ik. Administradór la’o hakbesik peskadór hodi husu: “Ita-boot bele lori ha’u atu la’o ba tasibalun sorin?” Peskadór hatán no dehan: “Sin, bele!” Nune’e sira rua hahú halo viajen. Durante iha sira-nia viajen, administradór halo konversasaun ho peskadór hodi husu pergunta: “Ita-boot hatene lee no hakerek?” Peskadór hatán “Lae, ha’u analfabetu.” Administradór hatán ba nia dehan: “Ita-boot lakon parte ruma hosi ita-boot nia moris, bainhira lahatene lee no hakerek.” Peskadór la importa ho buat ne’ebé administradór hateten, nia kontinua hean vero. Tuir mai administradór iha tan pergunta no husu: “Ita-boot hatene halo polítika?” Peskadór hatán: “Lae señor, ha’u nunka estuda kona-ba polítika.” Nune’e administradór lamenta dala ida tan ba señor peskadór no dehan: “Ita-boot lakon parte di’ak ida iha itaboot nia moris.” Peskadór lainterse ho administradór nia lamentasaun sira maibé nia ho hakmatek hodi kontinua hean vero ba oin. Bainhira iha viajen klaran, vero sidi fatuk, nune’e peskadór husu pergunta ba administradór dehan: “Ita-boot hatene nani?” Administradór hatán ho desespearadu: “Lae, ha’u lahatene.” Peskadór ho hakmatek hodi kompleta administradór no dehan: “Entaun! Ita-boot sei lakon buat hotu iha ita-boot nia moris se vero ne’e mout.” Mensajen Hosi Istória Istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak mundu ohin loron ema hotu preokupa konaba oinsá atu hatene ko’alia lian seluk, hatene halo diskursu, hatene informasaun oioin. Buat sira ne’e sai nu’udar pontu prinsipál importante iha mundu ohin loron. Ema buka atu hakonu-an ho imformasaun oioin, maibé ita keta haluha buat esensiál ruma hanesan buat simples. Maske ita hatene buat barak no nakonu ho matenek oioin maibé ita lahatene buat simples, ita sei lakon buat barak iha ita nia moris hanesan administradór ida ne’e, ne’ebé valoriza de’it siénsia sira. ARMÁRIU BE FÓ PAUN NAFATIN


Hanesan baibain Maromak halo viajen, maibé ema uitoan de’it mak rekoñese Nia. Iha loron ida Nia liu iha uma du’ut oin, Nia rona labarik ida tanis nune’e Nia para iha uma nia oin no dere odamantan. Feto ida sai mai loke odamatan ho oin triste. Feto ne’e husu: “Ita-boot presiza buat ruma ka señor?” Señor hatán no dehan: “Ha’u mai atu fó tulun ba ó!” Feto hatán: “Tulun ha’u! Ne’e susar liu! To’o agora ema ida lafó tulun mai ha’u. Ha’u-nia oan tanis tanba hamlaha. Ami iha de’it paun pedasuk ida, bainhira ami han tiha ami laiha tan ona buat ida atu han.” Bainhira Maromak rona tiha liafuan ne’e, Nia komesa sente triste, Nia oin sai kamutis hanesan feto nia oin. Matan-been suli iha labarik nia oin. Nune’e Maromak husu ba feto no dehan: “Feto, ema ida lakohi fó tulun ó? Feto hatán: “Loos duni, laiha ema ida fó tulun mai ha’u, ema hotu fila kotuk mai.” Iha momentu ne’ebé feto hatán ba Maromak, feto hakfodak bainhira haree señor ne’e mós ema ki’ak ida, Nia oin kamutis besik atu monu. Nune’e feto ne’e loke armáriu ne’ebé rai paun pedasuk ida no fahe ba rua, ida nia fó ba señor ne’e. Bainhira Maromak haree hahalok ne’e, Nia hanoin liu feto ne’e no dehan: “Lalika! Lalika! Obrigadu. Ó presiza paun ne’e liu fali ha’u. Rai paun ne’e ba ó no ba ó nia oan. Aban ó sei hetan ha’u-nian tulun. Ó keta para fó tulun ema seluk hanesan ohin ó halo mai ha’u.” Ko’alia tiha nune’e, Nia bá ona. Feto ne’e la komprende buat ida, maibé señor nia matan monu iha nia laran. Iha kalan nia hamutuk ho nia oan han paun ikus nian be rai hela iha armáriu laran. Loron tuirmai feto ne’e hetan surpreza boot, armáriu nakonu ho paun, paun nunka hotu. Buat be halo nia hakfodak liután mak nia foti paun husi armáriu maibé armáriu nafatin nakonu ho paun, nunka hotu. Iha uma ne’e nunka falta paun. Nune’e feto ne’e komprende katak sé mak tuku nia odamatan ne’e. Hosi ne’ebá kedas, feto ne’e halo nafatin ba ema seluk hanesan nia halo ba señor bainhira tama iha nia uma. Nia nafatin fahe paun ba ema be presiza. Mensajen Hosi Istória Iha istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak bainhira ita atu hetan Maromak nia milagre, ita fahe ba ema seluk buat be ita iha maske uitoan. Maromak sei hakonu nafatin ita nia armáriu ho buat be ita presiza. Hanesan istória haktuir katak feto be fó


paun ba señor ho laran sadia, nune’e señor ne’e hakonu nafatin nia armáriu ho paun ne’ebé nunka hotu. AI-HUN BE MURMURA Iha jardín ida, nakonu ho ai-horis oioin. Iha jardín ida ne’e, iha ai-hun ida lafurak. Nia isin iha kanek barak, nia sanak mós laburas, fó ai-fuan be siin liu, ema ida lagosta atu han. Buat be aat liu mak nia karakter. Nia hatene de’it murmura. Du’ut fuik ne’ebé moris besik nia, labele tahan ai-hun ne’e tanba nia nafatin murmura hela. Maske tempu di’ak maibé nia murmura nafatin. Iha tempu ne’ebé furak liu nia dehan “Orsida kalan sei udan, aban mós karik! Anin sei huu no halo ha’u nia sanak sei tohar.” Du’ut fuik be moris besik nia labele tahan ho nia murmura nune’e hodi husu nia “Tanbasá ó murmura hela de’it? Ohin loron furak liu!” Ai-hun murmura lamenta tan hodi dehan “Ai! Manu fuik ne’e ladi’ak liu. Sira halo knuuk iha ha’u nia sanak leten, sira han ha’u nia funan sira.” Bainhira du’ut fuik rona beibeik ai-hun ne’e nian murmura, nia hanoin atu halo buat ruma ba ai-hun ne’e atu para nia murmura. Nune’e du’ut fuik bá hasoru nia kolega manu-metan hodi esplika ba nia kona-ba ai-hun ne’e nia problema. Tanba du’ut fuik hatene katak manu-metan sempre bá tuur iha ai-hun ne’e nia letan. Nune’e du’ut fuik bá hasoru manu-metan no dehan “Ai belun manu-metan, ó bele tulun ha’u, oinsá atu halo ai-hun para nia murmura be ko’alia aat hasoru ema hotu?” Manu-metan hatán hodi dehan: “Ha’u hanoin karik ai-hun ne’e laiha razaun ba nia moris, nune’e nia murmura beibeik.” Nune’e du’ut fuik husu ba manu-metan “razaun ne’e bele hetan ida ne’ebé?” Manu-metan hatán: “Baibain razaun sira hela besik iha ita nia sorin, maibé ita mak laharee. Ezemplu: iha tempu ai-hun buras, halo ó nakonu ho ai-tahan foun, ai-tahn taka ó no fó morin.” Nune’e loron ida, du’ut fuik husu ba ai-hun: “saida mak aat liu iha ó nia moris tan ne’e ó murmura hela de’it? Ó laiha razaun atu moris?” Ai-hun hatán hodi dehan: “Buat ida aat liu iha ha’u nia moris mak ema ida lagosta ha’u tanba ha’u aat liu, ha’u-nia isin iha kanek barak, bainhira ha’u iha funan, ha’u-nia funan namlaik lalais no ha’u-nia fuan nia gostu siin liu.” Hosi konversasaun ida ne’e du’ut fuik deskobre ona ai-hun nia razaun moris.


Bainhira du’ut fuik deskobre tiha ona razaun moris hosi ai-hun, nia bá lalais nia kolega manu-metan hodi hato’o razaun be nia deskobre ba manu-metan atu nune’e sira buka atu hanoin hamutuk, hodi tulun ai-hun ne’e atu para nia murmura. Nune’e du’ut fuik haktuir razaun hirak ne’e ba manu-metan no sira rua deside atu oferese ba ai-hun buat ida naran kaprikórniu be tau iha ai-hun nia isin atu halo buras filafali. Bainhira sira deside tiha ona, du’ut fuik bá hasoru ai-hun hodi dehan: “Ai! Belun ai-hun, se ó para ó nia murmura, ha’u sei iha dalan ida atu halo ó sai buras no fó fuan midar?’ Ai-hun hatán no dehan: “oinsá ó halo ha’u-nia isin sai buras fali no fó fuan ne’ebé midar? Ha’u hakarak duni maibé oinsá?” Du’ut fuik hatán: “Dia’k! Tan ó hakarak atu para ó nia murmura, ha’u sei fó ba ó kaprkórniu atu tau ba ó-nia isin nune’e nia belit iha ó-nia isin depois hosi tempu ba tempu ó-nia isin sei buras, iha funan be fó morin ba ema seluk no sei fó fuan be barak no midar.” Ai-hun simu hodi dehan: “Oinsá ha’u halo ida ne’e, tanba iha oras ne’e laiha udan, rai maran, loron manas, karik kaprkórniu sei mate de’it iha ha’u-nia isin?” Du’ut fuik hatán no dehan: “Lae belun, husik nia belit iha ónia isin. Maske loron manas no rai maran maibé kaprikórniu sei halo nia serbisu di’ak iha ó-nia isin nune’e keta tauk.” Ai-hun ho laran kmaan hatán: “Di’ak! Ha’u halo tuir buat be ó dehan mai ha’u. No ha’u haka’as an atu para ha’u-nia murmura.” Nune’e du’ut fuik sente kontente liu hodi bá hasoru nia belun manu-metan hodi haktuir ba manu-metan katak ai-hun haka’as an atu para nia murmura. Bainhira manu-metan rona liafuan ne’e, nia mós sente haksolok no iha momentu ne’ebá kedas sira la rona tan ai-hun nia murmura. Mensajen Hosi Istória Hosi istória ne’e hakarak hato’o mensajen mai ita katak dala barak iha ita-nia moris loroloron, ita ema mós hanesan ai-hun ida ne’e. Ita lasente haksolok ho kondisaun be ita iha. Maibé dalaruma ita hetan belun di’ak ruma sei fó dalan mai ita, atu simu ita-nia realidade moris nian. No ho dalan seluk ita haka’as an atu fó ksolok mós ba ema seluk. AI-KAKEU NIA MEHI BE LA REALIZA Iha jardín ida, moris mai ai-kakeu hun tolu. Entre ai-kakeu hun tolu ne’e, sira ida-idak iha ninia hilin no hakarak be lahanesan. Ai-kakeu dahuluk dehan ba nia maluk sira katak: “bainhira ha’u sai boot, ha’u hakarak atu sai ai di’ak ida atu nune’e ema tesi ha’u


hodi halo mala di’ak ida, atu ema bele tau osan-mean, osan-mutin no buat di’ak hotu atu hatuur iha torre.” Ai-kakeu daruak dehan fali: “ha’u hakarak sai ró boot ida pasiar nian, atu nune’e ema bele uza ha’u hodi pasiar bá mai hosi kontinente ida bá kontinente seluk ka hosi fatin ida bá fatin seluk.” Ai-kakeu datoluk dehan: “ha’u hakarak ema labele tesi ha’u, husik ha’u hanesan ne’e, atu ha’u-nia hun sai aas liu ai-hun sira seluk atu nune’e ema haree ha’u-nia hun karik, sira hakfodak basá ha’u-nia hun diferente ka aas liu entre ai-hun sira seluk.” Maibé loron ida, ema bá tesi ai-kakeu hun dahuluk hodi halo bibi-luhan, tan ne’e nia sente triste tanba nia hakarak larealiza. Depois ema tesi tan ai-kakeu daruak hodi halo duni ba ró maibé la’ós ró boot pasiar nian, hodi halo fali ba ró ki’ik ida. Nia mós sente teriste liu tanba nia mós lato’o ba buat be nia hakarak, nia lamenta. Loron tuirmai ema bá tesi ai-kakeu hun datoluk. Ai-kakeu ne’e dehan ba ema be tesi nia: “keta tesi ha’u, husik ha’u-nia hun atu nune’e ha’u sai ai-hun be aas liu ai-hun sira seluk.” Maibé ema larona nia lian, nune’e ema hahú tesi nia. Bainhira ema tesi tiha nia, halo kabeer didi’ak hodi tau iha armazein. Nia mós sente triste no lahaksolok tanba nia la to’o ninia mehi. Liu tiha tinan barak, bibi-luhan ida ne’e feto-raan ida hahoris oan ida iha ne’ebá. Fetoraan ne’e naran Maria be hahoris Jezús iha fatin ida ne’e. Nune’e iha momentu ne’ebá, ai-kakeu ida ne’e sente haksolok liu tanba Jezús moris iha fatin ida ne’e. Depois liu tiha tinan tolunulu, Jezús uza ró ida ne’e hodi liu bá-mai iha Galileia no Tiberia hodi haklaken liafuan di’ak ba nia emar sira. Iha momentu ne’e kedas ai-kakeu hun daruak mós sente kontente tanba Jezús uza nia, hodi hato’o ba povu ki’ik no ki’ak sira kona-ba Reinu Lalehan. No ikus liu, iha tinan tolunulu-resin-tolu, ai-kakeu hun datoluk be ema tesi no tau iha armazein, ema hasai hodi halo ba krús. Krús ida ne’e mak Jezús lori to’o iha foho kalvariu tutun. Hosi krús ida ne’e ema hedi Jezús iha krús. Ho Jezús Nia pregasaun iha krúz ida ne’e mundu hetan salvasaun. Nune’e to’o ikus ai-kakeu ida ne’e mós sente haksolok liu tanba ho nia mak ema hedi Jezús iha nia no mundu hetan salvasaun. Mensajen Hosi Istória Hosi istória ida ne’e, hato’o mensajen mai ita katak dala barak ita ema mós hetan esperiénsia hanesan ai-kakeu hun tolu ida ne’e. Ita larealiza buat be ita mehi. Dalaruma


ita mós sente triste tanba ita sai fali ba buat be ita nunka mehi no hakarak. Maibé ita rasik lahatene no lakomprende maibé Maromak be planu Na’in no deside Na’in, Nia mak sei deside tuir Ninia hakarak.Tan ne’e ita keta laran susar, maibé buka atu hatene no komprende Maromak Nia hakarak no Nia planu. Nia prepara ita ba dalan seluk, Nia halo ita moris no uza ita nu’udar instrument be Nia hakarak atu fó ksolok loloos ba Nia, ba ita-nia an, ba ita-nia família, ba ita-nia komunidade no ba ita-nia sosiedade.

NARAN NU’UDAR PRESENTE IDA HOSI MAROMAK Iha tinan rihun ida atus sia sianulu-resin-ida (1991), iha família ida moris mai labarik mane ida. Labarik ne’e nia aman-inan sira hanaran Fortunato. Nia aman-inan kontente ho naran be sira tau ba sira-nia oan. Sira tau matan ba sira-nia oan ho domin to’o boot. Bainhira labarik ne’e to’o tiha ona tinan neen, nia rona ema bolu nia ho nia naran. Nia sente lahaksolok ho naran be nia aman-inan tau ba nia, maibé nia lahatene tansá? Tan ne’e, bainhira nia aman-inan no nia kolega sira bolu nia ho nia naran, nia halo finje lakohi rona sira. Nia lahatán ba ema be bolu nia. Nune’e iha loron ida nia aman-inan deskobre katak nia oan ne’e sente lahaksolok ho naran ida ne’e. Tan ne’e iha kalan ida, nia aman-inan bolu nia naran ho domin no laran maus hodi husu ba nia oan: “Oan tanba sá ami bolu ó, ó halo finje larona ami?” Oan ne’e hatán ba nia aman-inan ho espontánea no dehan: “ ha’u lahaksolok ho naran be ha’u iha.” Nune’e nia aman-inan hateke ho laran mamar hodi esplika ba sira-nia oan katak: “oan naran be ó iha, ne’e nu’udar presente ida hosi Maromak. Maromak bolu ita ho ita-nia naran. Tanba ne’e hatán ba! Bainhira ema sé de’it mak bolu ó ho nia naran.” Maibé oan ne’e nafatin sente triste no lahaksolok. Liu tiha loron ruma, Fortunato hahú hanoin liafuan be nia aman-inan esplika ba nia katak naran ne’e presente ida hosi Maromak. Nune’e hosi tempu ne’e ba oin Fortunato sente haksolok tanba nia hanoin katak ha’u-nia naran ne’e naran be espesial, ne’e nu’udar presente boot ida hosi Maromak. Mensajen Hosi Istória


Hosi istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak ita-nia naran ne’e naran be espesiál no úniku. Naran ne’e nu’udar presente domin nian be ita simu husi Maromak nune’e ita tenke haksolok ho ita-nia naran be ita iha. Ita labele sente lahaksolok ho ita-nia naran be ita-nia aman-inan tau ona ba ita. NA’I HAMUTUK NAFATIN HO ITA IHA TEMPU HOTU Iha loron ida, labarik ida naran Nino bá hamutuk ho nia aman-inan bá to’os atu hamoos du’ut, tanba udan besik atu monu rai hodi kuda batar. Bainhira sira hahú serbisu, Nino haree katak iha to’os laran ai-tarak barak susar atu hasai. Tan ne’e nia dehan ba nia aman-inan: “ Apá amá, du’ut ne’e susar atu hamoos! Ai-tarak barak halo ha’u-nia liman kanek hotu, ha’u lakohi atu hamoos.” Maibé nia aman-inan hateke ba sira-nia oan ho matan domin no fira nian hodi hatán no dehan: “Oan doben hosi buat be ita haree susar mak ita sei hetan ksolok, tan ne’e mai ita hamoos ita-nia to’os ho domin no sakrifisiu tanba Maromak sei hamutuk ho ita iha tempu terus no susar nia laran. Nia sei lahusik ita atu la’o mesak. Nia hamutuk nafatin ho ita tempu hotu.” Mensajen Hosi Istória Iha istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak dala barak iha ita-nia moris loroloron, ita hasoru difikuldade no terus oioin maibé ita keta laran susar tanba ita-nia Na’i ita nia Maromak hamutuk ho ita iha tempu hotu. Nia nunka husik ita atu terus mesak. Ita koko atu halo sakrifisiu hodi manan ksolok. INAN NIA DOMIN Iha inan ida, iha oan hamutuk na’in-sanulu. Nune’e inan ne’e serbisu maka’as atu fó tulun ba nia oan sira. Nia haka’as an atu prepara hahan, hamoos uma, fase-roupa, suku oan sira-nia roupa be naklees, fó hariis ba nia oan sira no lori sira ba eskola. Inan ida ne’e kontinua halo serbisu, no serbisu ho kuidadu. Iha loron ida, inan ida ne’e nia feto maluk haree nia serbisu maka’as hanesan ne’e, nune’e nia feto maluk hakbesik an ba nia hodi dehan ba nia: “Ha’u lakohi moris hanesan ó! Lakohi serbisu maka’as hanesan ó! Maski ema fó osan rihun ida loroloron.” Inan ne’e hatán ba nia feto maluk no dehan: “Ha’u mós lahalo serbisu hanesan ne’e, maski iha ema ruma be oferese serbisu ho osan rihun ida mai ha’u.” Nune’e ema ne’e


husu fali: “Se hanesan ne’e, tanba sá ó halo nune’e?” Inan ne’e hatán ho simples hodi dehan: “Ha’u serbisu la’ós tanba osan maibé tanba domin.” Mensajen Hosi Istória Istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak oinsá ita atu halo serbisu ida. Ita halo serbisu ho kuidadu no domin. Serbisu lahein kole hanesan buat be istória haktuir mai ita. Inan ida ne’e halo serbisu la’ós tanba osan maibé tanba domin ba oan sira. Nia halo serbisu ho responsabilidade tomak nu’udar inan di’ak ida. LOJA MAROMAK NIAN Iha tempu uluk liu, iha mane ida be riku tetebs, nia iha osan barak atu sosa buat hotu be nia hakarak. Nia sente katak nia mós bele sosa ksolok ka felisidade. Iha loron ida, mane ida ne’e bá pasatempu hodi la’o halimar iha sidade laran. Bainhira nia hahú halo viajen atu la’o haleu sidade, nia hetan loja ida be hakerek ho naran: “Loja Maromak Nian”. Iha odamatan oin hakerek: “Mai sosa ba! Sosa domin, esperansa, pás, perdaun no seluk tan.” Bainhira mane ida ne’e haree tiha buat be hakerek iha odamatan oin, nia tama ba loja laran no nia haree pakote esperansa nian, kaixa domin nian, sakola perdaun nian no ikus liu tipu oioin kona-ba grasa no sabedoria iha loja ida ne’e nia laran. Nune’e mane ne’e hakbesik an ba anju be nu’udar loja nain hodi husu: “Ha’u hakarak domin be boot, perdaun be nakonu ho fuan, fiar be maka’as no ksolok loos ba ha’u no ba ha’u-nia família. Anju atende mane ne’e no falun buat hotu be nia husu iha kaixa ki’ik ida, boot hanesan ita-nia liman hodi entrega ba mane ne’e. Mane ne’e hakfodak no husu ba anju: “ha’u husu buat hotu ho kuantidade boot tanba ha’u iha osan barak.” Anju ho hamnasa midar hodi hatán ba mane ne’e: “Buat hotu be ita-boot husu mak ne’e hotu ona no ida ne’e ha’u fó saugati de’it, ita-boot lapresiza sosa.” Ho hakfodak mane ne’e dehan: “Imposivel! Buat hotu be ha’u husu mak ne’e de’it.” Anju hatán hodi dehan: “Buat hotu be ita-boot husu mak ne’e duni. Iha Loja Maromak Nian la’ós atu sosa ai-fuan sira maibé Na’i hanoin ita hodi fó fini grasa nian be ema presiza ho saugati de’it.” Mensajen Hosi Istória Hosi istória ne’e hanorin lisaun mai ita katak domin, ksolok, perdaun, laran luak no valór moris sira seluk ne’e hanesan grasa Maromak nian. Grasa be Na’i Maromak fó ba ita saugati de’it. Maske ita iha osan barak maibé ita sei lasosa grasa hirak ne’e. Grasa


hirak ne’e iha nanis kedas iha ita ida-idak nia an ho forma hanesan fini ida. Ita buka haka’as an atu haburas grasa hirak ne’e iha ita-nia moris loroloron. MORU Iha tempu uluk liu, iha rai ida be fahe ba rua ho moru ida. Moru ne’e aas liu no mahar ho kór abuabu be halo ema tauk. Iha tempu ne’ebá ema ida nunka hanoin atu ba moru sorin. Iha moru ida ne’e laiha odamatan, kuak ki’ik ida mós laiha. Sira be moris iha moru sorin loos nian nunka haree ema be moris iha moru sorin karuk. Animál sira mós nunka bá sorin. Iha moru sorin loos iha labarik ida ho naran Marco. Nia mak labarik be laran midar, matan moris no fuuk mulatuk. Nia baruk atu moris mesak iha nia uma oin be besik moru aas ne’e. Nune’e bainhira nia halimar berlindus iha nia uma oin, nia komesa hanoin no husu ba nia an: “Saida mak hela iha moru ne’e nia sorin?” Nune’e iha loron ida ne’e nia bá hasoru nia mama no husu: “Mama, tanba sá mak ha’u labele bá halimar iha moru sorin ne’ebá?” Marco nia amá hatán no dehan: “Tanba iha ne’ebá iha ema be aat liu. Se ó lafiar karik ó bá husu took ó nia apá.” Nune’e Marco bá hasoru nia apá be serbisu iha to’os no dehan: “Apá, tanba sá ha’u labele bá halimar iha moru sorin?” Nia aman hatán: "Tanba iha ne’ebá iha ema aat barak liu. Marco, se ó lafiar karik ha’u, ó bele husu ba ó nia tia be tiru beibeik manu fuik.” Nune’e Marco bá hasoru nia tia no husu: “Tia, tanba sá ha’u labele bá halimar iha moru sorin?” Nia tia hatán no dehan “Tanba iha ne’ebá iha ema be aat liu, nia sei hasai ó nia fuan, aten no kabun.” Marco fila bá halimar fatin maibé nia hakarak no nia kuriozidade sai boot liu atu bá haree saida loos mak iha moru karuk ne’e. Nune’e bainhira nia halimar hela, nia haree hetan katak iha rai be mamar, nune’e nia komesa ke’e rai no nia hatama ai hodi halo batako ida monu. Nia asu Billy mós ajuda nia hodi ke’e rai ho kontente. Marco kontinua ke’e rai tanba nia gosta ke’e rai malirin. Bainhira kuak sai boot Marco nia asu Billy hakat bá moru sorin, Marco mós tuir nia asu no nia rona lian ida dehan “Adeus”. Marco hatán: “Adeus!” Lakleur Marco rona tan lian ida dehan: “Ó naran sá?” Marco hatán: “Ha’u naran Marco.” Marco mós husu fali: “Ó bele dehan mai ha’u ó-nia naran?” Labarik ne’e hatán no dehan: “Ha’u nia naran mós Marco.” Iha moru sorin karuk iha mós fatin atu halimar, iha uma no mós iha labarik ida tinan ualu no fuuk mulatuk hanesan Marco. Iha moru ne’e, iha mós asu ida. Marco be iha moru


sorin karuk konvida Marco hosi moru sorin loos atu bá haree fatin uitoan. Bainhira sira halo hela vizita iha fatin sira iha moru sorin karuk, Marco hosi moru sorin karuk aprezenta an katak nia iha alin mane ida no feto ida, nune’e mós iha asu ida. Marco hosi moru sorin loos mós aprezenta an katak ha’u mós hanesan ó. Tuirmai sira konvida malu hodi sa’e ba ai-hun leten, Marco hosi moru sorin karuk dehan: “tenke kuidadu tanba iha moru sorin loos iha ne’ebá iha ema aat.” Ikusmai Marco tama fali ba kuak no filafali bá uma. Bainhira Marco tama fali ba uma laran nia halo finje hanesan lahalo buat ida. Maibé nia aman-inan no nia tia hare hetan nia no dehan: “Ó bá moru sorin karuk ka?” Marco hatán: “Sin, ha’u bá moru sorin karuk. Família sira husu tan no dehan: “Ó bá fatin be aat liu?” Marco hatán no dehan: “Sin.” Família sira kurioza atu hatene sira husu tan: “Oinsá sira iha ne’ebá?” Marco dehan: “Sira hotu iha ne’ebá mesak di’ak hanesan ita.” Mensajen Hosi Istória Hosi istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak iha ema balun gosta atu haketak an hosi ema seluk. Sira haketak an ho moru be aas no mahar. Sira hanoin katak ema seluk lahanesan ita. Maske ita haketak malu ho moru ida, maibé ita koko hakbesik ba malu hanesan labarik Marco ida ne’e. Koko tama iha ema seluk nia realidade, ita sei komprende katak ema seluk mós hanesan ita no sira sei lahalo aat mai ita, nune’e ita sei halo amizade di’ak ba malu. Ita labele hanoin katak ita mak ema be di’ak no ema seluk aat liu ita.

SAUN PEDRO NIA FÉRIAS Saun Pedro mak ema be simu serbisu husi Jezús atu kaer xave Lalehan nian. Nia serbisu ne’e importante liu no tinan barak nia labá vizita nia família sira. Iha loron ida saun Pedro bá hakbesik an ba Jezús atu husu lisensa ba semana ida hodi vizita família. Nune’e saun Pedro bá hasoru Jezús no husu: “Jezús, Ita bele fó tempu semana ida mai ha’u atu ha’u pasa férias ho ha’u-nia família?” Jezús hatán hodi dehan: “Sin! Ita-boot bele bá! Maibé molok ita-boot ba pasa ferias hodi vizita família, buat be ita-boot tenke halo mak bá buka ema ruma atu torka ita-boot hodi halo fali ita-boot nia serbisu.”


Bainhira saun Pedro hetan tiha lisensa husi Jezús nia bá buka saun Jóse atu troka nia hodi halo serbisu be nia halo. Nune’e tempu tuirmai saun Pedro bá hasoru saun Jóse no dehan: “Ai saun Jóse! Ha’u husu ona lisensa husi Jezús atu bá vizita família semana ida, nune’e ita-boot bele troka ha’u atu kaer xave Lalehan nian?” Saun Jóse simu hodi dehan: “Ai saun Pedro! Oinsá ha’u bele halo serbisu ida ne’e, se ha’u rasik laiha esperiénsia? Ha’u lahatene kritéria kona-ba ema ida ne’ebé bele tama Lalehan no infernu?” Saun Pedro hatán no dehan: “Serbisu ne’e fasil liu! Kriteria be ita-boot uza atu deside ema ida ne’ebé mak bele tama lalehan no infernu ne’e mak biblia no osan. Bainhira ema ruma mate no mai hasoru ita-boot hodi hili osan entaun ita-boot haruka nia bá infernu no ida ne’ebé hili biblia ita-boot haruka nia ba lalehan.” Nune’e saun Jóse simu kna’ar ne’e hosi saun Pedro ba semana ida. Liu tiha loron ruma, ema ida mate no mai hasoru saun Jóse. Nune’e saun Jóse husu ba ema mate ne’e: “Ita-boot naran sá?” Ema ne’e hatán: “Ha’u naran Ko’omau.” Saun Jóse simu hodi dehan “Entaun mai hakbesik ba meza ne’e hodi hili osan ka biblia tuir ita-boot nia hakarak.” Nune’e ema ida ne’e hahú foti uluk biblia hodi loke no lee. Bainhira ema ne’e lee hela biblia, nia sente mensajen balun interesante nune’e nia foti mós osan nu’udar marka ida iha pájina ida-idak. Ema ne’e halo hanesan ne’e to’o nia foti hotu osan sira iha meza leten hodi tau iha biblia laran. Nune’e saun Jóse sente konfusaun atu halo desizaun ba ema ne’e atu tama iha lalehan ka infernu, tanba ema ne’e hili hotu osan no biblia. Mensajen Hosi Istória Mensajen ne’ebé ita foti hosi istória ne’e mak oinsá ita ema atu halo balansu ba moris. Ita-nia moris la’ós depende de’it iha osan, ita labuka buat be rai ne’e nian de’it maibé ita mós atu buka atu tau impórtansia ba Maromak futar lian no buat kmanek Lalehan nian hodi halo karidade ba malu hanesan saun Pedro ne’ebé husu tulun ba saun Jóse atu halo fali nia serbisu hodi hein odamatan Lalehan nian. NEHEK HO GAFAÑOTU Iha loron ida, iha tempu ikus ai-tahan monu rai, família nehek sira serbisu maka’as hodi buka hahan no hamaran haré musan durante tempu bailoron. Iha momentu ne’ebá


gafañotu be sente hamlaha mosu mai ho nia viola ida iha liman, no husu tulun ba famíla nehek nian atu fó netik hahán ruma ba nia. Nehek inan ho hakfodak hodi hakilar: “Saida!” Gafañotu simu hodi dehan: “Ita-boot sira bele fó netik hahán uitoan mai ha’u?” Nehek hatán: “Durante ne’e ita-boot laprepara aihan ruma ba tempu malirin? Ita-boot halo saida de’it iha tempu bailoron tomak?” Gafañotu lamenta hodi dehan: “Ha’u laiha tempu atu koleta hamutuk hahán. Ha’u preokupa liu hodi halo múzika no molok ha’u hakfodak tempu bailoron liu tiha ona.” Nehek hotu foti sa’e ulun tanba kolen, no nehek inan dehan: “Halo ó nia múzika? Di’ak! Depois ó halo ó nia múzika iha tempu bailoron, agora tempu to’o ona ba ó atu dansa iha tempu malirin.” Nehek hot-hotu fila sira isin hodi kontinua sira-nia serbisu hodi koleta hahán no sira laimporta gafañotu nia lamentasaun. Mensajen Hosi Istória Hosi istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak bainhira iha tempu atu serbisu, ita la’ós halimar fali. Ita labele soe tempu be ita iha hodi halo buat be laimportante. Ema hothotu simu tempu be hanesan hosi Maromak. Nune’e ita keta gasta tempu. Iha tempu ba ita atu serbisu no iha mós tempu ba ita atu halimar. VENDEDÓR MASIN HO NIA KUDA Iha tempu uluk, iha vendedór ida uza nia kuda hodi lalin nia masin atu bá fa’an iha basar. Iha loron basar nian, vendedór ho nia kuda sempre hakat liu mota ki’ik ida ne’ebé klean uitoan. Durante sira hakat liu iha mota ne’e, sira nunka hetan dezastre ruma, maibé iha tempu ne’e kuda sente namdoras no monu iha bee laran bainhira sira iha hela mota klaran. Maske nune’e vendedór konsege lori sai nia kuda no ho sasan sira ho di’ak, maibé masin be kuda lalin barak mak naben no mohu iha bee laran. Kuda sente kontente tanba masin be nia lalin menus ona, nune’e nia ladun ona sente naha nia todan bainhira sira kontinua sira nia viajen bá basar, kuda kontente liu tiha ona. Iha loron basar tuir mai, vendedor ho nia kuda lalin tan masin atu bá fa’an. Bainhira sira iha hela dalan klaran mota nian atu hakat liu, kuda hanoin hetan fali nia experiénsia uluk be akontense, nune’e nia halo an namdoras no monu tan iha bee laran atu hakmahan nia naha be nia lori ho dalan ida ne’e.


Vendedór ida ne’e sente hirus liu, nune’e nia lori filafali kuda bá uma hodi lalin masin barak liu fali tempu uluk. Vendedór tau masin ka’ut boot liu fali ida uluk iha kuda nia leten. Kuda sente triste nune’e nia planu tan atu halo namdoras rai no hamonu an iha mota klaran, maibé vendedór be nu’udar kuda na’in planu fali atu hakat mota hosi mota ninin. Nune’e kuda lasente hakmatek no triste liu tanba nia tenke lalin duni masin sira ne’e ho presaun hosi nia na’in. Nia sente masin nia todan liu fali masin sira be naben no mohu tiha ona. Mensajen Hosi Istória Lisaun be ita foti hosi istória ne’e hanorin mai ita katak ita ema keta uza maneira be hanesan ba iha situasaun hotu. Maneira be hanesan sei halo ema seluk sente terus tanba ho ita-nia presaun ba ema seluk. Ita nu’udar ema be iha konxiénsia koko atu halo balansu ba moris. JEZÚS NIA ESKOLA Saun Jóse no Maria nu’udar Jezús nia aman-inan, iha ona planu atu hatama Jezús iha eskola bainhira Nia sai boot. Jezús mós sente pronto ona atu asesu ba edukasaun tanba Nia iha ona tinan neen. Nune’e ano letivu foun, Jezús nia aman-inan lori Jezús bá eskola atu tau naran. Liu tiha fulan ida, Jezús hahú ona bá eskola hodi tuir lisaun sira hosi nia mestre no mestra sira. Iha eskola Jezús la’ós estudante be matenek tanba iha tempu ezame nia nafatin hetan valór mean iha lisaun tolu hanesan ne’e, so iha liasaun siénsia naturais de’it mak nia hetan valór di’ak. Razaun sira ne’ebé hatudu katak Jezús labele hetan valór di’ak iha lisaun sira mak bainhira mestre/a sira haruka Jezús atu hakerek buat ruma, nia la’ós hakerek iha kadernu maibé nia hakerek fali iha rai leten nune’e mak nia hetan valór mean iha lisaun kona-ba língua. Nune’e mós iha lisaun kona-ba edukasaun fízika, bainhira mestre/a sira haruka Jezús atu nani bee, nia la’ós nani bee maibé nia la’o fali iha bee leten, nia lahalo tuir buat be nia mestre/a sira haruka nune’e mak nia nafatin hetan valór mean iha lisaun ne’e. No iha lisaun relijiaun Jezús nafatin hetan valór mean tanba nia hateten katak nia mak Maromak nia oan. Maibé iha lisaun siésia Jezús hetan valór aas liu fali nia maluk


sira seluk tanba nia domina natureza sira, bainhira nia dehan ba anin no tasi sira hakmatek, sira hakmatek duni, nune’e nia mestre/a fó ba nia valór be aas liu. Bainhira saun Jóse no Maria haree katak Jezús hetan valór be mean liu fali valór di’ak, sira sente laran susar liu, nune’e Jezús nia inan Maria dehan ba saun Jóse katak: “lori nia bá mestre boot sira atu hanorin nia.” Nune’e tempu tuir mai saun Jóse lori nia oan Jezús bá iha ema eskriba no fariseu sira atu hanorin nia. Bainhira mestre boot sira ne’e hanorin Jezús, nia repete buat be hanesan iha nia tempu eskola uluk nune’e mestre boot sira satiadu ho Jezús no haruka soldadu nasaun nian ka’er nia oho nia tanba iha nia aprendizajen nia dehan katak: “Nia mak Maromak Oan.”

Mensajen Hosi Istória Mensajen be ita foti hosi istória ne’e hakarak atu fó hanoin mai ita katak ita ema labele kompara Jezús nia matenek ho ita ema nian. Jezús nia matenek diferente ho ema nian, be ita ema susar atu komprende ho ita nia matenek maibé ita komprende ho fiar de’it. Mestre boot lafiar iha Jezús nia matenek nune’e sira haruka soldadu nasaun nian ka’er Jezús no oho tiha nia. ASU KANTEN Iha loron ida, iha asu kanten ida be hetan na’an ruin hosi ema ida. Asu ne’e sente haksolok liu hodi halai lalais bá uma ho na’an ruin be nia hetan. Bainhira asu kanten ne’e halai liu iha ponte ki’ik ida, nia hateke ba kraik no nia haree hetan nia lalatak iha bee laran. Asu ida ne’e hanoin katak iha asu seluk be lori na’an ruin boot liu fali ninian hodi la’o iha bee laran. Nune’e, bainhira asu ne’e haree tiha nia lalatak iha bee laran, nia lahanoin katak ida ne’e nia lalatak tanba ne’e nia husik tiha hodi halo monu na’an ruin be nia lori ne’e iha bee laran, no nia haksoit lalais iha bee laran atu hadau na’an ruin ne’e. Hafoin haksoiit bá bee laran, asu kanten ne’e esforsu an maka’as atu nani sai hosi bee bá iha mota ninin. Bainhira asu ida kanten ida ne’e salva tiha nia an hodi to’o iha mota ninin, nia hamriik ho murón no ho sente triste liu tanba na’an be nia lori ne’e lakon tiha ona. Asu


ne’e sente arrepende ho buat be akontese ba nia, no nia konxiénte ho nia hahalok katak nia iha hahalok be beik. Mensajen Hosi Istória Iha istória ne’e hakarak hato’o mensajen mai ita katak ita ema mós dalaruma iha hahalok hanesan asu kanten ida n e’e. Ita lahanoin no lakonxiénte ho buat be ita atu halo maibé ita halo tiha hafoin mosu arrepende. Nune’e, istória ne’e hakarak tulun ita ema atu hanoin no konxiénte uluk molok atu halo buat ruma, atu nune’e ita ladehan ba ita an katak ita iha hahalok be beikten. HOIS SUSU-BEEN NA’IN NO NIA BALDE Iha feto ida ne’ebé nia serbisu nu’udar hois susu-been. Iha loron ida feto ida ne’e bá nia karau luhan ho nia balde ida atu hois karau nia susu-been. Hafoin nia hois hotu tiha nia karau nia susu-been iha balde, nia fila bá uma hodi tutur nia balde ne’ebé enxe ho susu-been. Bainhira nia la’o iha dalan atu bá uma, nia hahú hanoin no planu ba futuru kona-ba nia susu-been nia folin. Nia sente haksolok liu no dehan ba nia an: “susu-been ne’ebé ha’u hois ne’e iha kualidade, ha’u sei uza nia hodi halo kream. Ha’u sei uza kream ne’e hodi halo mannteiga hodi fa’an iha merkadu no ha’u sei hetan osan barak. Bainhira ha’u iha ona osan barak, ha’u sei sosa manutolun hodi halu’ut ho eletrisidade no hetan oan barak. Nune’e ha’u bele hakonu ha’u-nia to’os ho manu ne’ebé isin di’ak, hafoin ha’u sei fa’an sira no hetan osan hodi sosa ba roupa ne’ebé mesak kapás no furak atu uza ba festa sira. Atu nune’e mane klosan sira ne’ebé iha festa ne’e sei tau atensaun de’it iha ha’u. Sira sei koko atu hamaus ha’u, maibé ha’u sei buka de’it mane klosan ida ne’ebé nu’udar loja na’in ne’ebé di’ak.” Bainhira feto ne’e sente orgullu no nia hanoin katak nia planu ne’e planu ne’ebé di’ak liu ba nia, nune’e nia la’o ho konfiansa no lakonxiénte ba nia an hodi doko nia ulun, no balde ne’ebé enxe nakonu ho susu-been ne’e monu tun ba rai hosi nia ulun no susubeen nakfakar hotu. Ho akontesementu ne’e feto nia hanoin no planu kona-ba manteiga, manutolu, roupa no nia orgullu lakon hotu. Mensajen Hosi Istória


Mensajen be ita foti hosi istória ne’e mak ita ema lalika hein buat boot hosi buat ne’ebé seidauk realiza. Ita keta orgollu ho ita-nia planu sira, maibé ita tenke koko atu hein buat ki’ik ka uitoan hosi buat boot.

AMEU HO AJE Ameu ho Aje halo belun di’ak kleur ona. Ameu mak labarik ida be simu ona primeiru komuñaun no Aje seidauk simu primeiru komuñaun. Iha domingu ida Ameu ho Aje konvida malu atu bá partisipa misa. Bainhira misa hahú, sira nain rua partisipa misa ho konsentrasaun. To’o tiha iha tempu komuñaun ema hotu-hotu forma iha liña no Ameu mós forma hotu. Ameu nia kolega Aje haree katak nia maluk Ameu mós forma iha liña nune’e nia sei hamriik tuir nia maluk atu simu komuñaun. Bainhira Ameu to’o iha padre nia oin, padre foti sa’e óstia hodi dehan ba Ameu: “Kristu Futar Isin!” Ameu hatán hodi dehan: “Amen!” Tuirmai Aje kuriozu buka atu hatene liafuan saida mak Ameu hatán ba padre. Aje hanoin katak Ameu hatán ba padre ho nia naran nune’e to’o iha Aje padre foti sa’e óstia hodi dehan: “Kristu Futar Isin!” Aje hatán hodi dehan: “Aje!” Bainhira padre rona liafuan ne’e hosi Aje, padre lafó óstia ba nia. Entaun Aje hanoin katak: “keta karik ha’u latemi ha’u-nia naran kompletu nune’e mak padre lafó óstia ba ha’u ne’e.” Turimai Aje hatán dala ida tan ba padre hodi dehan: “Jóse da Costa!” padre nafatin lafó óstia ba nia nune’e nia lasimu óstia to’o nia fila bá nia tuur-fatin no dehan: “padre ne’e parese bilán da costa hanesan Jóse da Costa!” Mensajen Hosi Istória Iha istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak ita-nia formasaun ba fiar sarani lakle’an iha igreja, iha uma no iha eskola. Formasaun fiar ba sarani iha tempu katekeze superfisiál de’it nune’e mak labarik sira lakomprende saida mak sira tenke halo iha momentu misa hotu. Hanesan Aje nia lahatene no lakomprende saida mak nia tenke halo. MANU-METAN HO SANA RAI Iha tempu bailoro, rai manas liu no rai maran loos nune’e manu sira susar liu atu hetan bee hodi hemu. Iha loron ida, iha manu-metan ida hetan sana rai ne’ebé iha laran bee


uitoan, maibé sana rai ne’e nia medida naruk liu no nia ibun kloot loos. Tan manu-metan ne’e sente hamrook loos, nia haka’as an hatama nia ibun iha sana rai ne’e atu hemu bee maibé nia lakonsege hemu bee ne’e tanba nia ibun lato’o iha bee ne’ebé iha sana rai ne’e nia laran. Nia koko nafatin maibé labele nune’e nia sente lakon esperansa no sente atu mate de’it ona tanba hamrook. Bainhira manu-metan ne’e sente laiha ona esperansa atu moris, nia tuur murón de’it ona, maibé mosu derepente hanoin ida iha nia ulun no dehan ba nia an: “Di’ak! Agora ha’u bele foti fatuk ki’ik ida-idak hodi hamonu neineik iha sana rai nia laran.” Manumetan hamonu duni fatuk sira ida-idak iha sana rai laran to’o bee ida ne’e sa’e neineik no to’o iha sana rai nia ibun no manu-metan ne’e konsege hemu bee ida ne’e. Mensajen Hosi Istória Istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak, ita-nia matenek bele tulun no salva ita hosi susar nia laran. Hanesan manu-metan ida ne’e, maske bee ne’ebé iha sana rai nia laran uitoan de’it maibé tanba ho nia matenek ne’ebé nia iha ajuda nia atu halakon nia hamrook. MANU-METAN HITU Iha tempu uluk, iha mane ida ne’ebé iha oan-mane na’in hitu, maibé nia sente laran susar tanba nia laiha oan-feto. Nune’e iha tempu naruk nia laran, mane ida ne’e iha planu atu buka meius oinsá ho nia feen atu hetan tan oan-feto ida. Ikusmai família ida ne’e hetan duni oan-feto ida nune’e mane ida ne’e sente haksolok liu maibé oan-feto ne’ebé foin moris ne’e isin ki’ik liu no moras beibeik. Tan oan-feto ne’e moras beibeik, iha ema mane ida nu’udar matan-dook fó hatene ba mane ne’e atu bá kuru bee iha bee-matan ida ne’ebé matan-dook ne’e hatudu ba nia hodi fó haris ba oan-feto ida ne’e atu hetan grasa isin di’ak. Mane ne’e halo tuir duni nune’e nia bolu nia oan-mane ida atu bá kuru bee iha bee-matan ne’ebé hatudu. Bainhira oan-mane ne’ebé nia aman haruka atu bá kuru bee, oan-mane na’in neen mós halai tuir atu bá kuru bee no sira idaidak hanoin sé loos mak sei to’o uluk iha be-matan atu kuru uluk bee no lori bá uma tanba sira hotu hadomi sira-nia alin feto mesak ne’e. Maibé, bainhira sira to’o iha beematan, sira hotu haka’as an hodi hatama kusi ka sana rai iha bee-matan hodi enxe bee iha laran maibé sana rai hirak ne’ebé sira lori ne’e monu tama iha bee laran no sira


lahatene oinsá atu foti filafali sana rai sira ne’e. Nune’e oan-mane na’in hitu ne’e, laiha ida ne’ebé brani atu filafali bá sira-nia uma. Tuirmai, sira-nia aman ne’ebé hein iha uma sente kleur liu no lakon ona pasiénsia hodi dehan: “Labarik sira ne’e haluha ona tanba sira halimar, sira nakar loss!” Tanba aman ne’e sente fuan lahakmatek no tauk katak nia oan-feto ne’e nia moras sei aumenta nune’e nia hakilar ho hirus hodi dehan ba nia oan sira: “Ha’u hein katak imi hotu sei sai hanesan manu-metan sira be semo iha leten.” Iha tempu ne’ebé liafuan ne’e sai hosi nia ibun, nia rona manu nia liras ne’ebé baku ba mai semo nune’e nia sai hosi uma laran no hateke ba leten haree hetan duni manu-metan hitu ne’ebé semo dook ona. Aman ida ne’e sente arrepende liu ho nia liafuan ne’ebé nia hasai ba nia oan-mane na’in hitu ne’e. No nia lahatene ona oinsá atu hakotu tiha nia malisan ida ne’e. Maske iha parte ida, família ne’e lakon sira nia oan-mane na’in hitu maibé iha parte seluk sira sente haksolok tanba sira-nia oan-feto ne’e hetan fali grasa isin di’ak no halo sira haksolok. Hosi tempu ba tempu oan-feto ne’e boot ba daudaun no sai feto-raan be bonita liu. Feto-raan ida ne’e nunka deskobre katak nia iha maun na’in hitu tanba nia aman-inan nunka fó hatene nia kona-ba nia maun sira. Maibé iha tempu ida, feto-raan ne’e rona espontánea hosi ema nia ko’alia katak: “Feto ne’ebá ne’e bonita duni, maibé tenke fó sala ba feto ne’ebá tanba nia lori malisan ba nia maun na’in hitu.” Bainhira feto-raan ne’e rona liafuan ne’e, nia sente triste liu no husu ba nia aman-inan kona-ba nia maun na’in hitu. Ikusmai nia aman-inan konta tuir buat hotu ne’ebé akontese ba nia maun sira. Feto-raan ne’e sente triste liu tan no iha hakarak boot atu buka tuir nia maun sira ho nonok de’it. Bainhira nia la’o hodi buka tuir nia maun sira, nia lori de’it kadeli ki’ik nia aman-inan nian no dosi no bee ruma atu tahan de’it nia hamlaha no hamrook. Feto-raan ne’e kontinua halo nia viajen no to’o iha mundu nia rohan. Iha ne’ebá nia hetan loro-matan, maibé loro-matan manas liu hafoin nia hetan fulan maibé fulan malirin liu. Tuirmai nia hetan fitun sira ne’ebé furak liu, no iha tempu ne’ebé fitun boot mosu ba nia hodi fó ba nia manu nia ruin ida no dehan “ó tenke uza ruin ida ne’e nu’udar xave ida atu loke foho ne’ebé halo hosi vidru, iha ne’ebá ó sei hetan ó-nia maun sira.”


Nune’e, feto-raan ida ne’e foti manu ruin hodi tau iha hena laran ho kuidadu no la’o bá foho ne’ebé fitun boot hatudu ba nia. Bainhira nia to’o iha foho ne’e, nia konxiénte katak ruin ne’ebé nia lori atu uza hodi loke odamatan foho nian lakon tiha ona. Maske nune’e, nia ne’ebé iha intensaun no esperansa boot atu tulun nia maun sira, nia foti tudik ida hodi tesi tiha nia liman fuan kiik no tau liman fuan ne’e iha odamatan oin. Hafoin odamatan ne’e nakloke no feto-raan ne’e bele ona tama ba laran, iha ne’ebá iha feto ida nu’udar serbí na’in hasoru feto-raan ne’e hodi husu: “Ha’u oan, ó buka saida?” Fetoraan ne’e hatán: “Ha’u buka ha’u-nia maun na’in hitu, manu-metan hitu.” Serbí na’in ne’e hatán hodi dehan: “Ha’u-nia na’in seidauk filamai, se ita-boot hakarak atu hasoru nia, tama ba uma laran no bele hein nia iha ne’e.” Pois serbí na’in ne’e prepara hahán meiudia nian iha bikan ki’ik hitu ba feto-raan ne’e nia maun sira ne’ebé nakfilak tiha ona ba manu-metan. Tan feto-raan ne’e hamlaha, nia foti hahán uitoan hosi bikan hitu ne’e hodi han no hemu bee uitoan hosi kopu hitu. Maibé iha kopu ikus ne’e, nia hamonu nia aman nia kadeli ne’ebé nia lori tuir nia an iha laran. Derepente nia rona manu liras ne’ebé semo iha anin leten nia lian, no iha momentu ne’ebá serbí na’in dehan: “Agora ha’u-nia na’in mai ona.” Bainhira manu-metan hitu to’o mai, sira bá kedas iha meza atu han hahán meiudia nian. Iha tempu be sira atu hahú han, sira konxiénte katak iha ema ruma ne’ebé han tiha ona hahán uitoan hosi sira-nia bikan, no hemu bee uitoan hosi sira-nia kopu. Nune’e tuirmai manu maun-alin na’in hitu ne’e ida dehan: “Sé mak han tiha ona ha’u-nia hahán no hemu ha’u-nia bee?” Iha tempu ne’ebé hanesan, iha manu ida ikun ne’e hemu nia bee no hetan kadeli ida iha nia ibun laran, hafoin nia hasai hosi ibun no fihir didi’ak kadeli ne’e hodi dehan: “Rahun di’ak ba ita hotu, tanba ita-nia alin feto be ita hadomi tebes karik iha ne’e, agora tempu di’ak ba ita atu livre hosi ita-nia aman nia malisan.” Feto-raan ne’ebé hamriik hela iha odamatan kotuk rona liafuan ne’e hosi sira, nune’e nia hakat ba oin no manu-metan na’in hitu ne’e nakfila an fali ba ema. Ikusmai sira hotu hakuak no rein malu hodi filafali bá uma ho ksolok. Mensajen Hosi Istória Istória ida ne’e hakarak hato’o mensajen mai ita katak ita-nia aman-inan nia liafuan ne’e liafuan ne’bé moruk no todan. Nune’e ita buka atu hakruuk ba sira no halo tuir sira nia hakarak, obedese ba sira atu ita bele hetan buat kmanek iha ita-nia moris. Maibé iha


parte balun ita-nia aman-inan sira sente arrepende ho lia moruk no lia todan ne’ebé sira hakotu ba ita oan sira. Sira atu hasai ka halakon lia moruk no lia todan ida ne’e maibé lahatene atu halo oinsá? Maibé tanba ho sira nia arrepende be iha sira an, ema seluk bele hasai ita hosi malisan nia laran. Hanesan istória haktuir mai ita. MANU-INAN HO KUDA-AMAN Iha avó ida naran Mauloi hela iha aldeia ida naran kasamenta. Nia hakiak manu-inan ida no kuda-aman ida. Iha meiudia ida avó Mauloi ne’e deskansa hela, maibé nia manuinan ne’e buka fatin atu tolun, nune’e nia komesa kokotek, kokotek, kokotek. Bainhira avó nia kuda-aman ne’ebé kesi hela iha to’os laran rona manu-inan ne’e nia lian hodi dehan: “Hei! Nonok tiha ita-nia na’in deskansa, ó ne’e hori ohin kedas kokotek lapara, loke ibun kuak luan-luan, hanesan fali ó mak bonita liu be halo ita han mós hanoin lakon hotu! Ó loke ibun luan-luan mós ó tee musan ida de’it sa.” Manu-inan hatán hodi dehan: “Ó para mete ema! Ó sente ó nia kabun hamlaha karik ó han de’it para halo paun barabarak. Ha’u hanesan ó ne’ebé tesi tiha fuuk halo kaber, hatais sapatu kompletu maibé ha’u moe fali tanba ó lahatais kalsa.” Mensajen Hosi Istória Iha istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak ita ema dalaruma sai hanesan manu-inan no kuda-aman ida ne’e ne’ebé murmura ba malu. Lakontente atu moris hamutuk, buka hatun malu de’it maibé nunka fó folin ba ida-idak nia moris. RIO Rio labarik mane ida ne’ebé iha hakarak boot atu kontinua nia estudu iha eskola preskundáriu maibé tanba sira ema kiak, nia aman-inan laiha osan atu selu ninia eskola. Pois iha tempu hanesan, Rio nia mama mós moras no presiza osan atu sosa ai-moruk. Ikusmai, Rio halo desizaun atu hakerek karta ba Maromak. Ba: Maromak be ha’u respeita Iha: Lalehan Maromak laran di’ak no laran luak, ha’u hakarak loos atu kontinua ha’u-nia estudu maibé ami ema kiak, ha’u nia papá-mamá laiha osan. Iha tempu ne’e mós ha’unia mama moras atu presiza osan atu sosa ai-moruk.


Maromak ha’u presiza osan dollar lima atu sosa ha’u-nia amá nia ai-moruk, dollar lima atu selu ha’nia eskola, dollar sanulu atu selu ba ha’u-nia farda eskola nian no dollar sanulu atu sosa ba ha’u-nia materiál eskola nian. Nune’e totál osan be ha’u presiza hamutuk dollar tolunulu. Obrigadu barak Maromak, ha’u hein osan hosi Ita. Husi: Rio Depois dé Rio hakarek karta ne’e, Rio lori karta ne’e bá iha edifísiu karta nian atu haruka ba Maromak. Bainhira ema ne’ebé koleta karta, mai atu foti karta ne’e no lee objetivu karta nian, nia konfuzaun atu lori Rio nia karta ba diresaun ne’ebé tanba diresaun laklaru, nune’e ema ne’e lalori fila Rio nia karta ba nia uma maibé lori karta ne’e bá iha edifísiu polísia nian be besik hela. Bainhira komadante polísia loke karta no lee karta ne’e nia konteúdu, nia laran sadia tebetebes ba Rio nune’e nia rekonta surat ne’e nia konteúdu ba nia membru sira. No polísia sira hotu buka meius ida atu tau osan hamutuk atu haruka ba Rio maibé totál osan ne’ebé polísia sira tau hamutuk mak dollar ruanulu de’it. Maske nune’e, komadante polísia tau osan hirak ne’e iha envelope hafoin hakerek nota iha leten: “Husi Maromak iha Lalehan” no entrega envelope ne’e ba nia membru ida atu lori fali bá Rio. Rio simu envelope ne’e ho laran ksolok tanba buat ne’ebé nia husu, nia simu duni maske labarak hanesan nia husu. Tan Rio sente kontente liu nia hakerek tan karta ba Maromak dehan: Obrigadu barak Maromak, maibé ha’u husu ba Ita katak loron ruma Ita haruka tan osan mai karik keta haruka tuir polísia tanba sira kua tiha osan dollar lima be Ita haruka mai ha’u. Mensajen Hosi Istória Mensajen ne’ebé ita foti hosi istória ne’e mak bainhira ita husu tulun ba Maromak, Maromak sei hatudu duni nia milagre mai ita maske la’ós direitamente maibé liuhosi ema seluk ne’ebé ita ladeskobre. LEKIRAUK NA’OK-TEN


Iha tiu ida naran Ameu, nia serbisu nu’udar agrikultór ida. Loroloron nia bá to’os atu lere du’ut, hamoos ai-hun no ai-tarak sira be moris iha to’os laran. Tiu Ameu mós halo lutu haleu nia to’os. Bainhira tempu udan monu rai ona, tiu Ameu kuda batar, lakeru, fore-rai no ai-han sira seluk. Iha tempu bailoro tiu Ameu nia to’os nakonu ho ai-hun no ai-faun oioin de’it, liuliu nakonu ho lakeru fuan. Maibé lekirauk sempre bá na’ok lakeru tasak atu nune’e nia bele han nia musan. Lekirauk ne’e na’ok lakeru tasak iha tempu kalan de’it. Iha dadersan tiu Ameu bá to’os nia lasente katak lekirauk na’ok lakeru tasak tanba lakeru fuan iha to’os laran barak tebetebs. Maibé loron tuirmai tiu Ameu bá to’os no lokraik ona atu fila bá uma, nia haree hetan lakeru tasak fuan boot rua iha hela ai-hun nia okos. Tiu Ameu haree lakeru tasak ne’e, nia hanoin: “Bainhira lakeruk ne’e tasak didi’ak tiha ha’u sei ku’u nia no rai didi’ak atu uza fali nia musan nu’udar fini ba tinan seluk.” Kalan ne’e kedas, lekirauk mai na’ok tan tiha lakeru tasak fuan boot rua be tiu Ameu haree no atu halo fini ba tinan tuirmai. Iha dadersan tiu Ameu fila bá to’os, nia deskobre katak ema ruma na’ok lakeru tasak. Iha tiu Ameu nia laran dehan: “Sé loos mak na’ok ha’u-nia lakeru tasak ne’e? Ha’u loron kalan serbisu maka’as atu hetan ai-han no fini di’ak hosi to’os ne’e, maibé ema na’ok fali.” Maibé tanba to’os ne’e besik foho, entaun tiu Ameu hanoin iha nia laran “karik lekirauk be serbisu laiha mak na’ok ha’u-nia lakeruk ne’e.” Nune’e tiu Ameu hanoin meius ida oinsá atu halo lasu ida ba lekirauk ne’e. Iha lakeru tasak nia sorin-sorin, tiu Ameu halo lasu hodi tau goma hosi kulu been atu nune’e lekirauk mai ku’u lakeru tasak karik nia sei belit metin de’it. Bainhira lekirauk ne’e mai atu na’ok tan lakeru tasak ne’e, nia konsege belit metin tiha iha lakeru fuan ne’e. Tanba lakeru fuan boot, lekirauk nia liman mak belit uluk, bainhira lekirauk ne’e haka’as an atu sai nia liman hodi nia ain, nia ain belit metin tan. Lekirauk belit metin iha lakeru fuan to’o de’it rai loron no tiu Ameu filamai to’os toman tiha lekirauk ne’e belit hela iha lakeru isin. Mensajen Hosi Istória Mensajen be ita foti hosi istória ne’e mak, ita ema keta atu buka goza de’it ema seluk nia kosar-been maibé ita mós buka haka’as an atu serbisu mesak no bele goza ita-nia


kosar-been rasik. Keta hanesan lekirauk ida ne’e hodi habosu an ho maneira na’ok ema nia sasán. Ita ema presiza konxiénte katak hahalok na’ok no goza ema nia kosar-been ne’e buat aat ida, ita sei simu mós nia konsekuénsia. TIU LEOPOLDO Tiu Leopoldo mak katuas ida be moris kuaze iha tinan 1960. Tiu ne’e lahola feto. Haree hosi nia espresaun oin nian, haree katak ema kómiku tebetebes. Dalabarak nia ko’alia lia tetun ulun tun ain sa’e. Nia hela iha suku ida be dook hosi sidade, hela ho liurai mane no feto be hela iha suku ne’e. Liurai mane no feto ne’e hadomi tebes tiu ne’e. Sira na’in tolu de’it mak hela iha uma tanba liurai nia oan sira bá hotu eskola iha rai dook. Tiu Leopoldo mak ema be laran di’ak no disposivel tebetebes atu halo serbisu hotu. Loroloron nia mak ema ida be gosta atu halo kómiku. Iha loron ida, tiu Leopoldo hela mesak iha uma nune’e nia halo lalais serbisu hotu atu nune’e nia bele deskansa. Maibé iha tempu be hanesan nia bainaka mai, bainaka ne’e mak liurai nia mane-foun. Tiu Leopoldu prepara lalais hahán iha meza leten hodi konvida bainaka atu han. Iha momentu ne’e liurai mane no feto to’o ona mai, tanba sira na’in rua la’o pasiar iha polpulasaun nia uma. Hahán be tiu Leopoldu prepara ne’e prontu ona nune’e nia konvida liurai nia mane-foun ne’e atu han. Mane-foun ne’e lakomprende lian Makasae nune’e tiu Leopoldo konvida nia atu han ho lian Tetun. Nune’e tiu dehan: “Maun han tiha ona bá ona! Maun han tiha ona bá ona!” Tiu Leopoldu repete liafuan ne’e dala ida tan maibé liurai nia mane-foun ne’e lakomprende saida mak nia dehan nune’e mane-foun ne’e labá han. Ho nune’e liurai-feto husu ho lia Makasae ba tiu Leopoldo no dehan: “Leopoldo ó ko’alia saida?” Tiu Leopoldo hatán: “Ha’u konvida maun atu bá han.” Liurai-feto dehan: “La’ós ko’alia hanesan ne’e!” Nune’e iha momentu ne’ebá liurai-feto mak konvida fali nia mane-foun atu han hahán be prepara hosi tiu Leopoldo. Lisaun Hosi Istória Lisaun be ita foti hosi istória ne’e mak língua sai hanesan xave importante iha ita ema nia komunikasaun loroloron. Hanesan mós ohin loron iha área hotu-hotu liuliu iha área


edukasaun buka atu promove lia-tetun, tanba ita hotu hatene katak lia-tetun nu’udar itania lian ofisiál. Tiu Leopoldo nia istória ne’e nu’udar ezemplu di’ak ba ita Timor-oan sira atu fó importánsia ba ita-nia língua tetun, atu nune’e ita fó instrusaun ba malu karik bele komprende malu bainhira ita hasoru ita-nia maluk ruma hosi distritu seluk ne’ebé nia lian lokál lahanesan ho ita. ANINU NIA HAROHAN Iha labaraik ida naran Aninu. Nia iha devosaun ba Na’i Jesus. Loroloron nia mak labarik be badinas harohan. Iha nia uma, iha estátua Na’i Feto Maria nian. Kalan-kalan nia nafatin tuur iha Na’i Feto Maria nia oin hodi reza. Iha nia orasaun, nia iha razaun ida atu husu ba Jesus motor ida. Iha kalan ida bainhira nia harohan nia sente kontente tebes tanba nia lahaluha atu harohan. Nia sente katak Jesus besik ba nia no sei fó prezente be nia husu. Kalan tuirmai Aninu iha planu, molok nia atu reza nia subar tiha Na’i Feto Maria nia estátua iha ninia armáriu laran. Depoizde nia subar estátua ne’e, nia hahú ona harohan no dehan ba Jesus: “Jesus, se Ó lafó prezente be ha’u husu, ha’u sei lafó Ó nia mama ba Ó! Ha’u sei subar lakon Ó nia mama, Ó sei lahetan nia! Iha ne’ebé Ó buka O nia mama?” Mensajen Hosi Istória Istória ne’e hato’o mensajen mai ita katak labarik sira mak ema be inosente. Sira iha kuriozidade ba buat be haleu sira, maibé sira lakomprende ba buat be sira halo, ko’alia no sente. Tanba ne’e, ita be nu’udar aman-inan no edukadór/a iha papél importante atu tulun sira oinsá atu harohan hodi hetan prezente. Prezente be lamai direita hosi Jesus maibé hosi papá, mama, maun-alin sira no belun sira. APRENDIZAJEN IHA TEMPU INDONÉZIA Iha tinan 1991, iha suku ida ne’ebé dook hosi sidade, iha ne’ebá javanés barak mak hela iha suku ne’e. Iha mós mestre sira be mai hosi Atambua no Kupang atu hanorin labarik sira ne’ebé hela iha suku ne’e. Iha loron ida, mestre ne’ebé ho naran Herman bá hanorin labarik sira iha klase segundu. Bainhira mestre ne’e hanorin, dala barak nia uza língua Indonézia hodi tranzmite lisaun. Labarik sira iha klase laran bele komprende uitoan língua ne’e maibé sira lahatene oinsá atu ko’alia no hakerek loloos.


Iha loron ida, mestre hanorin hela lisaun matemátika iha klase laran. Bainhira mestre ne’e hanorin daudaun, nia husu ba labarik sira atu bele hakerek númeru ida to’o sanulu iha kuadru. Mestre husu ba labarik sira ho língua Indonézia no dehan “Siapa yang bisa menulis angka satu sampai sepuluh?” Alunu ida naran Inasio entre alunu sira seluk hatán ho espontánea ba mestre no dehan: “Mestre! Ha’u bele!” Nune’e mestre bolu labarik ne’e mai iha kuadru oin no fó ba nia jís atu bele hakerek númeru hirak ne’e. Maibé labarik ne’e hateke ba mestre nia matan laran hodi dehan ba mestre ho lian makasa’e: “eh...ani ai isi gurini bo...” dehan katak eh...ha’u bosok de’it ó...” Mensajen Hosi Istória Istória ne’e hanorin lisaun mai ita katak labarik sira iha área rurais sira-nia komunikasaun loroloron mak ho sira-nia lian rasik be sira uza iha sira-nia fatin ida-idak. Sira-nia koñesimentu ba língua sei limitadu, nune’e ita be nu’udar edukadór ka edukadora ne’ebé kreativu buka dalan oioin be di’ak ba sira, hodi fasilita sira-nia prosesu aprendizajen. MAULETO Mauleto estudante ida hosi klase segundu. Iha loron ida Mauleto nia mestra husu nia alunu sira atu pinta buat ruma be sira hakarak depois entrega ba mestra. Iha klase laran estudante hotu pinta ai-fuan, ai-tahan, animál no buat seluk tan hodi entrega ba mestra. Maibé Mauleto lapinta buat ida, nia entrega surat tahan mamuk de’it. Nune’e mestra husu ba Mauleto dehan: “Mauleto, iha ne’ebé ó nia pintura?” Mauleto hatán ba mestra hodi dehan: “Mestra,ha’u pinta du’ut maibé karau ida ho hamlaha mosu mai hodi han tiha du’ut ne’e, depois karau ne’e bosu tiha nia la’o ba fatin seluk.”

Mensajen Hosi Istória Iha istória simples ne’e hato’o mensajen mai ita katak dala barak iha eskola, ita hasoru estudante sira ne’ebé mai ho sira-nia matenek rasik. Sira iha ona konseitu báziku ba buat be sira koñese. Hanesan Mauleto maske nia mestra husu ba nia atu pinta buat ruma maibé nia entrega surat tahan mamuk de’it pois fó ninia konseitu ba buat be nia entrega.


Koleta istória tetun ho nia mensajen sira husi istória ida  

Lee ba no aprende buat ruma ba moris!

Koleta istória tetun ho nia mensajen sira husi istória ida  

Lee ba no aprende buat ruma ba moris!

Advertisement