Issuu on Google+

‫ئیسالمییەکان‬ ‫هەنگاوێک‬ ‫بۆ پێشەوە‬ ‫دوو هەنگاو‬ ‫بۆ دواوە‬

‫کابینەی نوێ بەنەشتەرگەری «قەیسەری» لەدایکدەبێت‬ ‫د‪ .‬زانا رەوف‪ :‬بەشداریكردنی گۆڕان لەحكومەتدا‬ ‫بەبێ مەرج ئەبێتە خۆكوشنت‬

‫د‪ .‬یوسف گۆران‪ :‬دوورخستنەوەی گۆران‬

‫مانای پەراوێزخستنی لە‪ %24‬ی ئەم كۆمەڵگایە‬

‫لەکــۆی ‪ ١١‬کورســی کۆتــا ‪ ٩‬کورســی پارتیــە‬


‫‪5‬‬

‫کابینەی نوێ بەنەشتەرگەری «قەیسەری» لەدایکدەبێت ‪ ......................‬راپۆرت‬

‫‪8‬‬

‫دۆسیەی ژمارە ‪ ..................................................‬دەنگ‌و سیناریۆکانی پێکهێنانی حکومەت‬

‫‪12‬‬

‫د‪ .‬زانا رەوف‪ .............. :‬بەشداریكردنی گۆڕان لەحكومەتدا بەبێ مەرج ئەبێتە خۆكوشنت‬

‫‪16‬‬

‫د‪ .‬یوسف گۆران‪ ..:‬دوورخستنەوەی گۆڕان مانای پەراوێزخستنی لە‪ %24‬ی ئەم كۆمەڵگایە‬

‫‪22‬‬

‫دیموکراسی لە پاشەکشەدایە د‪ .‬سەعید سۆفی ‪ .......................................‬وتار‬

‫‪26‬‬

‫پارتی‌و یەکێتی تەزویر لە دەنگی کاندیدەکانی خۆیان دەکەن ‪ ........................‬راپۆرت‬

‫‪30‬‬

‫ئەنجومەنی ناوەند‪ :‬پارەکانی یەکێتی لە لەندەنەوە تا ئیامرات بهێننەوەو بیخەنە سندوقێکی‬ ‫راپۆرت‬ ‫شەفافەوە ‪..............................................................................‬‬

‫‪34‬‬

‫سیستەمی سەقەتی هەڵبژاردن ‪ ..‬سەردار عەزیز ‪ .........................................‬وتار‬

‫‪42‬‬

‫هادی عەلی‪ .................... :‬ئیسالمییەکان لەئاستی متوحی نەوەی نوێدا چاوپێکەوتن‬

‫‪46‬‬

‫هێمن قەرەداغی‪ :‬تا ئێستا ئیسالمییەکان باسی سەردەمی خەالفەت دەکات‬ ‫‪ .....................................................................................................‬چاوپێکەتن‬ ‫‪3‬‬


‫ده‌زگای راگه‌یاندنی سپی‬ ‫گۆڤاری سپی میدیا‬

‫خاوه‌ن ئیمتیازو سه‌رنوسه‌ر‬

‫شوان محه‌مه‌د‬ ‫گرافیک دیزاین‬

‫ئارام عه‌لی‬

‫‪7‬‬

‫‪10-10-2013‬‬ ‫تیراژ‪3000 :‬‬

‫‌ نرخ‪ 2000 :‬دینار‬

‫‪www.speenews.com‬‬ ‫‪speemedia@gmail.com‬‬

‫سلێامنی – شه‌قامی سامل – سامل مۆڵ‪ -‬نهۆمی دووه‌م‬ ‫( ‪) 07701572626 ( ) 3205066‬‬

‫‪4‬‬


‫لە دایکبوونی کابینەی نوێ‬ ‫بەنەشتەرگەری‬

‫«قەیسەری»‬ ‫ئا‪ :‬سپی میدیا‬

‫ماوەیــەک لەمەوبــەر خەڵکــی کوردســتان مەترســی ئــەوەی هەبــوو کــە الیەنــە سیاســییە ســەرەکیەکان(هەردوو الیەنــی دەســەاڵت‌و هــەر ســێ‬ ‫الیەنــی ئۆپۆزســیۆن) ناتوانــن هەڵبژاردنــی پەرلەمــان تێپەڕێنــن‌و پەنــا دەبەنــە بــەر توندوتیــژی‌و بارودۆخــی کوردســتان تێکدەچێــت‪ ،‬هەڵبــژاردن‬ ‫تێپــەڕی‪ ،‬بــەاڵم بەپێــی بۆچوونــی چاودێــران پێکهێنانــی حکومــەت هیچــی کەمــر نییــە لەگرانــی‌و قورســی پرۆســەی هەڵبــژاردن‌‪ ،‬ئەگــەر الیەنــە‬ ‫ســەرەکیەکانی پرۆســەکە کــە پارتــی‌و گــۆڕان‌و یەکێتییــە بەرپرســانە مامەڵــە نەکــەن‪ ،‬سیســتەمە سیاســییەکەی هەرێمــی کوردســتان بــەرەو‬ ‫ئیفلیجــی‌و بنبەســت گەیشــن دەڕوات‌‪ ،‬هیــچ دوور نییــە ئەنجامــی ئــەو بەبنبەســت گەیشــتنە هەرێــم بــەرەو ئاقــاری توندوتیــژی نەبــات‪.‬‬ ‫بــە بۆچوونــی زۆرێــک لــە چاودێــران مامەڵەکردنــی بەرپرســانە هــەردوو حیزبــی حوکمــڕان دەگرێتــەوە‪ ،‬کــە دەبێــت ئــەوان هەســت بــەو‬ ‫بەرپرســیارێتیە بکــەن کــە ئەنجامــی هەڵبژاردنــەکان تاڕادەیەکــی بەرچــاو بــەدەر لــەو پێشــبینیانەی دەکــران «نەخشــەی سیاســی کوردســتانی‬ ‫گــۆڕی»‪ ،‬هــەر دوو الیەنی(پارتــی‌و یەکێتــی) کــە بەدرێژایــی ‪ ٢٢‬ســاڵە بــێ رکابــەر هەرێــم بەڕێوەدەبــەن ئێســتا نەیارێــک‌و شــەریکێکی حکومیــان‬ ‫بــۆ قــووت بۆتــەوە کــە زۆر زەحمەتــە بۆیــان پەراوێــزی بخــرێ‪ ،‬یــان فەرامۆشــی بکــەن‪.‬‬ ‫ئەنجامــی هەڵبژاردنــەکان ئــەو واقیعــەی ســەپاند بەســەر پارتــی‌و یەکێتیــدا کــە هێزێــک رکابەریانــە نــاوی بزووتنــەوەی گۆڕانــە‪ ،‬لــە هەولێــری‬ ‫پایتەخــت دووەم هێــزەو لــە ســلێامنیش بــێ رکابــەرەو لــەڕووی جەمــاوەرەوە حاکمــی یەکەمــە‪.‬‬

‫‪5‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫یەکێتــی بــە ‪ ٢٩‬کورســی‌ پەرلەمانــی پێشــوو و زیاتــر لــە نیــو‬ ‫ملیــۆن مووچەخــۆرەوە (کادیرانی حیزب‪ ،‬پێشــمەرگە‪ ،‬هێزەکانی ناوخۆ‪،‬‬ ‫فەرمانبەرەکانی کەرتی گشــتی‌و‪ ،‬تایبەتــی کۆمپانیاکانی یەکێتی) ژمارەی‬ ‫دەنگەکانــی لــە هەڵبژاردنــی پەرلەمانــدا لــە‪ ٣٥٠‬هــەزار دەنگــی هێنــا‬

‫‪6‬‬ ‫بــەڕای چاودێــران خوێندنــەوەی ئــەم‬ ‫واقیعــە بــۆ پارت ـی‌و یەکێتــی ئەرکێکــی هێنــدە‬ ‫قــورس نییــە‪ ،‬رێكکەوتنــی ‪ ٢٢‬ســاڵی نێوانــی ئــەو‬ ‫دوو‌‌هێــزە لەســەر دابەشــکردنی (بەرژەوەنــدی‌و‬ ‫بنکــەی جەماوەریـی‌و جوگرافی) بووە‪ ،‬ئێســتاش‬ ‫هێزێکــی تــازە دروســت بــووە‪ ،‬دەســەاڵتێکی‬ ‫جەمــاوەری رەهــای لــە پارێزگایــەک لــە ســێ‬ ‫پاریزگاکــەی هەرێــم هەیــە‪ ،‬لەپایتەختیــش‬ ‫دووەمــە‪.‬‬ ‫هێــزی‬ ‫وردکردنــەوەی مامەڵەکردنێکــی بەرپرســانە بــۆ‬ ‫میکانیزمەکانــی سیاســەت‌و حوکمڕانــی‪ ،‬هێنــدە‬ ‫بــۆ پارتـی‌و یەکێتــی ئەرکێکــی گـران نییــە‪ ،‬ئــەو‬ ‫واقیعــە نوێیــەی دابەشــکردنەوەی دەســەاڵتە‬ ‫لەگــەڵ شــەریکێکی نوێــی حوکــم کــە ئەویــش‬ ‫بزووتنــەوەی گۆڕانــە‪ ،‬بەمانــا سیاســیەکەی‬ ‫پێکهێنانــی کابینەیەکــی بنکــە فراوانــە لــە‬ ‫پێکهاتــە ســەرەکییەکانی هەڵبژاردنەکــە (پارتــی‪،‬‬ ‫گــۆڕان‪ ،‬یەکێتــی‪ ،‬یەکگرتــوو‪ ،‬کۆمــەڵ)‪ ،‬هەڵبەتــە‬ ‫پێکهێنانــی کابینــە بــەم مانــاو ناوەرۆکــە‬ ‫زۆر جیــاوازە لــە پێکهێنانــی کابینەیــەک کــە‬ ‫بەشــداری بــە گــۆڕان‪ ،‬یان الیەنــە ئیســامییەکان‬ ‫بکرێــت‪.‬‬ ‫پارتــی لــەڕووی یاســاییەوە دەتوانێــت لەگــەڵ‬ ‫یەکێتــی‪ ،‬یــان الیەنێکــی ئیســامی‪ ،‬یــان زیاتــر‬ ‫حکومــەت پێکبهێنێــت‪ ،‬بــەآلم بــێ گــۆڕان‬ ‫حکومەتێــک دەبێــت‪ ،‬بنکــەی جەماوەریــی‬ ‫پارێــزگای ســلێامنی نــەک لەگــەڵ نابێــت‪ ،‬بەڵکــو‬ ‫نەیاریشــی دەبێــت‪ ،‬هــەروەک ناشــکرێت‬ ‫کابینــەی نــوێ بەبــێ یەکێتــی پێکبهێرنێــت‪،‬‬ ‫چونکــە تــا ئێســتا هەژموونــی ئیــداری یەکێتــی‬ ‫بەســەر ناوچەکانــی ســلێامنییەوە هەیــەو‬ ‫هەســتیارترین جومگــەی دەســەاڵت لەژێــر‬ ‫کۆنرتۆڵــی ئــەو الیەنەدایــە‪.‬‬

‫ئــەم بــژارە‪ ،‬هەرچــۆن بــۆ پارتــی راســتە‪،‬‬ ‫هــاوکات بــۆ گۆڕانیــش راســتە‪ ،‬ناکرێــت‬ ‫گــۆڕان بیــر لەپێكهێنانــی گەورەتریــن‬ ‫لیســتی پەرلەمانــی بکاتــەوە تــا لەســایەیدا‬ ‫حکومــەت پێکبهێنێــت‌و پارتــی کەنــار بخــات‪،‬‬ ‫ئــەو دەمــە ئــەو حکومەتــەی دروســتدەبێت‪،‬‬ ‫قەڵــەم رەوی دەســەاڵتی تــا دێگەڵــە‬ ‫دەڕوات‪(.‬شــارۆچکەی دێگەڵــە‪ ،‬دەکەوێتــە‬ ‫نێــوان هەولێــر و کۆیــەوە‪ ،‬لەکاتــی شــەڕی‬ ‫ناوخــۆی پارتــی‌و یەکێتــی لــە نەوەدەکانــی‬ ‫ســەدەی رابــردوودا هێڵــی جیاکــەرەوەی‬ ‫شــەڕی نێــوان هــەردووال بــوو)‪.‬‬ ‫پێکهێنانــی حکومەتێکــی بنکــە فــراوان‪،‬‬ ‫لەبــەر رۆشــنایی بەرنامەیەکــی سیاســی‪-‬‬ ‫ئابــووری‪ -‬کۆمەاڵیەتــی‪ -‬کەلتــووری‌و‪،‬‬ ‫دەســت وااڵکردنــی پەرلەمــان کــە‬ ‫چاودێرییەکــی وردی کارەکانــی حکومــەت‬ ‫بــکات‪ ،‬رێــگا هــەرە تەندروســتەکەی ئــەم‬ ‫قۆناغــەی پرۆســەی دیموکراســییە لــە‬ ‫هەرێمــی کوردســتاندا‪ ،‬وەک چاودێــران‬ ‫ئامــاژەی بــۆ دەکــەن راســتە پرۆســەو‬ ‫کارێکــی ئاســان نییــە‪ ،‬بــۆ ســێ هێــزی‬ ‫ســەرەکی کــە دوانیــان گوتــارو میکانیزمــی‬ ‫دەســەاڵتیان بەدرێژایــی ‪ ٢٢‬ســاڵی رابــردوو‬ ‫پەیــڕەو کردبێــت‪ ،‬یــان بــۆ هێزێــک چــوار‬ ‫ســاڵە ئۆپۆزســیۆنێکی سەرســەختی ئــەو‬ ‫دەســەاڵتە بووبێــت‪ ،‬بــەاڵم ئەگــەر ئــەو ســێ‬ ‫الیەنــەو هێــزە ئیســامییەکانیش دەیانەوێــت‬ ‫پرۆســەی سیاســی لــەم قۆناغــەدا بەرنــە‬ ‫پێــش‪ ،‬بــەڕای چاودێــران «ئەمــە ئاراســتە‬ ‫تەندروســتەکەو بــژاردە راســتەکەیە»‪.‬‬ ‫بەپێــی زانیارییەکانــی دەســت گۆڤــاری‬ ‫ســپی میدیــا کەوتــووە‪ ،‬تــا ئێســتا‬ ‫بیرکردنــەوەو ئاراســتەی کارکردنــی هەریــەک‬ ‫لــە پارتــی‌و یەکێتــی‪ ،‬یــان بەراســترت بڵێیــن‬ ‫دەســتبژێری دەستڕۆشــتووی نــاو ئــەو‬ ‫دوو‌هێــزە بــە پێچەوانــەی واقیعــی سیاســ ‌ی‬ ‫دوای هەڵبژاردنــەوە هەنــگاو دەنێــن‪.‬‬

‫یەکێتــی بــەرەو پارتــی‪ ،‬یــان گەڕانــەوە بــۆ‬ ‫رای قاعیــدە‬ ‫یەکێتــی وەک حیزبێکــی سیاســی بــە‬ ‫قورســرین ســاتەکانی تەمەنــی سیاســیدا‬ ‫دەڕوات‪ ،‬ئــەم حیزبــە کــە تەمەنــی‬ ‫‪ ٣٧‬ســاڵە‪ ،‬لــەم مــاوەی ئــەم مانگــەی‬ ‫پێکهێنانــی حکومەتــی نوێــی هەرێمــدا‪ ،‬یــان‬ ‫بەتــەواوی ماڵئاوایــی دەکات‌و دەکەوێتــە‬ ‫پەراوێــزی رووداوەکانــەوە‪ ،‬یــان وزەیەکــی‬ ‫نــوێ دەبەخشــێتەوە بــە خــۆی‌و بــە‬ ‫مێژووەکــەی‪.‬‬ ‫چاودێرێکــی سیاســی بــە ســپی میدیــای‬ ‫راگەیانــد لــەم مــاوەی ئــەم شــەش مانگــەی‬ ‫رابــردوودا یەکێتــی دوو دەرفەتــی ئاڵتوونــی‬ ‫بــۆ رەخســاوە کــە دەورێکــی میحــوەری‬ ‫بگێــڕت لــە کوردســتاندا کــە لەیــەک کاتــدا‬ ‫بەقازانجــی خــودی یەکێتــی‌و خەڵکــی‬ ‫کوردســتانیش بشــکێتەوە‪.‬‬ ‫ئــەو چاودێــرە ئامــاژەی بــۆ رۆڵــێ یەکێتــی‬ ‫کــرد لەمەســەلەی ملمالنێــی دەســتورو‬ ‫نوێکردنــەوەی مــاوەی ســەرۆکایەتی کــە‬ ‫رۆڵێکــی ئەرێنــی نەبــووەوە‪ ،‬یەکێتــی‬ ‫دەیتوانــی رۆڵێکــی گرنگــی ئەرێنــی‬ ‫ناوەنجــی (تەوژمــی ناوەنــد) ببینێــت‬ ‫لەنێــوان پارتــی‌و ئۆپۆزســیۆن بەتایبەتــی‬ ‫گۆرانــدا‪« ،‬بــەاڵم ئەمــەی نەکــردو دوای‬ ‫بەرژەوەندییــە کاتییەکانــی لەگــەڵ پارتیــدا‬ ‫کــەوت‪ ،‬لەکاتێکــدا یەکێتــی دەیتوانــی ببێتــە‬ ‫میحــەوەرو بــۆ الیەنــە ناکۆکــەکان لەســەر‬ ‫پرســی دەســتورو پرســی درێژکردنــەوەی‬ ‫مــاوەی ســەرۆکی هەرێــم‌و بگەڕایــە بەشــوێن‬ ‫چارەســەرێکی گونجــاو کەمایــەی قبووڵــی‬ ‫الیــەن رکەبــارەکان بوایــە»‪.‬‬ ‫ئــەو چاودێــرە ئامــاژەی بــۆ ئــەوە‬ ‫کــرد کــە ئێســتاش دوای هەڵبژاردنــی‬ ‫پەرلەمــا ‌ن کــە هەرێمــی کوردســتان‬ ‫لەســەروبەندی پێکهێنانــی کابینــەی نوێــی‬


‫دەرفەتــی سیاســی بــۆ رەخســاوەتەوە‪،‬‬ ‫بــەاڵم پێناچێــت ئاقــاری بیرکردنــەوەو‬ ‫هەڵســوکەوتی ئــەو نوخبــە بااڵدەســتەی‬ ‫نــاو یەکێتــی بتوانێــت ســەرمایەگوزار‬ ‫لەســەر ئــەم دەرفەتــە نوێیــەش بــکات‌‪ ،‬ئــەو‬ ‫نوخبەیــە‪ ،‬بەبــێ خواســتی قاعیدەکــەی‬ ‫بیرکردنــەوەو کارکردنــی بــەرەو پێکهێنانــی‬ ‫حکومــەت لەگــەڵ پارتــی دەچێــت‪ ،‬کــە‬ ‫بەشــداری بەچەنــد هێزێکــی ناســەرەکی‬ ‫بکــەن کــە رۆڵەکەیــان‪ ،‬وەک هونەرمەنــدان‬ ‫وەســفی ئــەم حاڵەتــە دەکــەن‌ پێــی دەڵێــن‬ ‫(کۆمپــارس)‪ ،‬واتــە شــکڵی‪.‬‬ ‫بەپێــی زانیارییەکانــی ســپی میدیــا‬ ‫جەمســەرە بەهێزەکانــی ئــەو نوخبەیــە‬ ‫لەنــاو یەکێتیــدا هەریــەک لە(کــۆرسەت‬ ‫رەســوڵ‌و هێــرۆ ئیرباهیــم)ە‪ ،‬کــە دەیانەوێــت‬ ‫لەســەر هەمــان میتــۆدو سیاســەتی یەکێتــی‬ ‫کــە مــاوەی ســەرۆکی هەرێمــی بــۆ بارزانــی‬ ‫درێژکــردەوە بــەردەوام بــن‪.‬‬ ‫ســەرچاوەیەکی باوەڕپێکــراو لەســەر‬ ‫ئــەم حاڵەتــەی یەکێتــی بــە ســپی‬ ‫میدیــای راگەیانــد «یەکێتــی بــە ‪٢٩‬‬ ‫کورســی‌ پەرلەمانــی پێشــوو و زیاتــر لــە‬ ‫نیــو ملیــۆن مووچەخــۆرەوە (کادیرانــی‬ ‫حیــزب‪ ،‬پێشــمەرگە‪ ،‬هێزەکانــی ناوخــۆ‪،‬‬ ‫فەرمانبەرەکانــی کەرتــی گشــتی‌و‪ ،‬تایبەتــی‬ ‫کۆمپانیاکانــی یەکێتــی) ژمــارەی دەنگەکانــی‬ ‫لــە هەڵبژاردنــی پەرلەمانــدا لــە‪ ٣٥٠‬هــەزار‬ ‫دەنــگ تێنەپــەڕی‪ ،‬ئەگــەر ئەمجــارە‬ ‫بچێتــەوە پــای پارتــی ئــەوە ئینتیحــاری‬ ‫دەکات»‪.‬‬ ‫سیاســیی‬

‫پارتی هێزە داخراوو «بارگژەکە»‬ ‫هەرچەنــدە پارتــی هەمیشــە وا دەردەکەوێــت‬ ‫ســەری ســاردەو سیاســەتێکی هێمنانــەو‬ ‫لەســەرخۆ بەڕێوەدەبــات‪ ،‬بــەاڵم بەپێــی‬ ‫رای چاودێــران چۆنێتــی سیاســەتکردن‌و‬

‫دەستڕۆشــتووی پارتیــدا جومگەکانــی‬ ‫دادەڕێژرێ ـت‌و نەخشــەی بــۆ دەکێرشێــت‪،‬‬ ‫بــەدەر نییــە لــە سیاســەت‌و چۆنێتــی‬ ‫بیرکردنــەوەو الیەنــە عاتیفــی‌و هەڵچــوون‌و‬ ‫داچوونەکانــی ســەرۆکی حیــزب بارزانــی‪.‬‬ ‫بەپێــی هەندێــک زانیاریــی باوەڕپێکــراو کــە‬ ‫دەســت ســپی میدیــا کەوتــووە‪ ،‬ئێســتا لەنێــو‬ ‫نوخبــەی دەسرتۆشــتووی نــاو (خیزانــی بارزانــی)‬ ‫دوو ڕا هەیــە‪ ،‬رایەکیــان کــە بارزانـی‌و مەرسوری‬ ‫کــوڕی پیــادەی دەکــەن‪ ،‬دەیانەوێــت مامەڵــە‬ ‫لەگــەڵ گۆڕانــدا نەکــەن‪ ،‬هەتــا دەنگوباســی‬ ‫ئــەوە لەئارادایــە کــە وەک کابینــەی پێشــوو‬ ‫پۆســتەکان (نیــو بــە نیــو) لەگــەڵ یەکێتــی‬ ‫دابــەش بکــەن‪.‬‬ ‫بەپێــی زانیارییەکانــی ســپی‪ ،‬مەرجــی‬ ‫پارتــی ئەوەیــە کــە یەکێتــی دەســتبەرداری‬ ‫هەموارکردنــەوەی دەســتوور بێــت‌و‬ ‫سیســتەمەکە بــە ســەرۆکایەتی وەک ئێســتا‬ ‫مبێنێتــە وە ‪.‬‬ ‫ئــەم ئاراســتەیەی سیاســەتی خێزانــی‬ ‫دەسرتۆشــتووی نــاو پارتــی نەخشــەی ئەوەیــان‬ ‫دانــاوە کــە ئەگــەر ناچــار بــن «بەشــداری بــە‬ ‫گــۆڕان بکــەن‪ ،‬نــەک بیکــەن بەشــەریک»‪.‬‬ ‫بەپێــی زانیارییەکانــی ســپی میدیــا ئاراســتەی‬ ‫بیرکردنــەوەی دووەمــی نــاو پارتــی کــە‬ ‫ئاراســتەیەکی الوازەو زۆر جــار وەک‬ ‫«دابەشــکردنی رۆڵ» دەدرکەوێــت‌و لــە‬ ‫نێچیرڤــان بارزانــی‌و هەڵقەیەکــی مەکتەبــی‬ ‫سیاســیدا خــۆی دەبینێتــەوە‪ ،‬کاردەکات‬ ‫بۆئــەوەی گۆڕانیــش وەک الیەنێکــی سیاســی‬ ‫ســەرەکی بەشــداری حکومــەت بــکات‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫«بەبــێ بەشــداری ئیســامییەکان»‪.‬‬ ‫بەپێــی ئــەو زانیارییانــەی دەســت ســپی میدیــا‬ ‫کەوتــووە لــەم ئاراســتە بیرکردنەوەیــەی پارتیەوە‬ ‫(واتــە ئاراســتەکەی نێچیرڤــان)ەوە‪ ،‬پەیوەنــدی‬ ‫بەگۆڕانــەوە کــراوە بــۆ تاوتوێکردنــی پرســی‬ ‫پێکهێنانــی کابینــەی نــوێ‌و بیــرو را گۆڕینــەوە‬

‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫مەرجی پارتی ئەوەیە کە یەکێتی‬ ‫دەستبەرداری هەموارکردنەوەی دەستوور‬ ‫بێت‌و سیستەمەکە بە سەرۆکایەتی وەک ئێستا‬ ‫مبێنێتەوە‬ ‫ئــەو (چێشــتخانە)یەی لــە نــاو خێزانــی‬ ‫حکومەتــی هەرێمدایــە‪ ،‬یەکێتــی هەمــان‬

‫‪7‬‬

‫لەنێــوان هــەردووالدا لەئارادایــە‪.‬‬ ‫بەپێــی بۆچوونــی چاودێــران تــا ئێســتا‬ ‫پارتــی‌و کەســانی نــاو خێزانــی دەسرتۆشــتووی‬ ‫پارتــی بیرکردنەوەیــان چــۆن بووبێــت‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫لــە مەســەلە هەســتیارەکان‪ ،‬بەتایبەتــی‬ ‫پرســی پێکهێنانــی حکومــەت یەکدەگرنــەوەو‬ ‫هێڵــە ســوورەکەش بارزانــی ســەرۆکی حیــزب‬ ‫دەیکێشــێت‪.‬‬ ‫تابلــۆی سیاســی‌و جموجوڵــەکان‌و ئــەو‬ ‫زانیارییانــەی دزە دەکــەن بــۆ میدیــاکان‪،‬‬ ‫پێناچێــت پێکهێنانــی کابینــەی نــوێ هــەروا‬ ‫کارێکــی ئاســان بێــت‌‪ ،‬هەرچەنــدە هێشــتا‬ ‫زووەشــە پێشــبینی بەجــۆرو بەشــداری‬ ‫هێزەکانــەوە لــەو کابینــە نوێیــەدا بکرێــت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫وەک چاودێرێــک ئامــاژەی بــۆ کــرد پیدەچێــت‬ ‫کابینەکــە «لــە پرۆســەی نەشــتەرگەرییەکی‬ ‫قەیســەریەوە لەدایــک ببێــت»‪.‬‬


‫هەڵبژاردن‌و‬ ‫كارتێكەرەكانی‬

‫شیكارییئەنجامەكانیهەڵبژاردنلەهەرێمیكوردستان‬ ‫ئا‪ :‬محەمەد رەئوف‬

‫جیــاواز لــە رابــردوو ئــەوەی لــە هەڵبژاردنــی ‪2013/9/21‬دا روویــدا‪ ،‬دەرئەنجامــی ئــەو دۆخــە سیاســی‌و كۆمەاڵیەتیــەی‬ ‫هەرێمــی كوردســتان بــوو كــە چەندیــن ســاڵە كۆمەاڵنــی خەڵكــی كوردســتان بەدەســتیەوە دەناڵێنــن‌و بەدیهاتنــی ئــەو پێشــهاتە‬ ‫بــوو كــە‪ ،‬دەیــان ســاڵە نوســەران‌و رۆشــنبیرانی كوردســتان ئامــاژەی پێدەكــەن‪ ،‬ئــەم هەڵبژاردنــە هاوكێشــەی سیاســی لــە‬ ‫هەرێمــی كوردســتان گــۆڕی‌و دەســتكاری نەخشــەی سیاســی هێزەكانــی كــرد لــە هەرێمــی كوردســتان‪ ،‬بــەو پێیــەی قەبــارەی‬ ‫راســتەقینەی هێزەكانــی دەرخســت‌و پلەبەندییەكــی نوێــی بــۆ هێزەكانــی كوردســتان دروســتكرد‪.‬‬

‫لەســەر ئاســتی كارەكتــەرە سیاســیەكانیش‪ ،‬ئــەو تێڕوانینــەی گــۆڕی كــە دەیــان ســاڵە حیزبــی كــوردی كاری لەســەر دەكات‌و بــەردەوام‬ ‫دەم‌و چــاوی رابــردوو لــە هەمــوو رووداوەكانــدا منایــش دەكات‌و بەبەرگــی شۆڕشــگێڕی‌و قارەمانیــەوە دەیخاتــە بــەردەم ویژدانــی هاواڵتیــان‪،‬‬ ‫ئــەم هەڵبژاردنــە ئــەوەی خســتە روو كــە گەنجێكــی بــێ پشــت‌و پەنــاو بــێ هیــچ باكگراوندێكــی شۆڕشــگێڕی دەیــان جــار لــەو كارەكتەرانــە‬ ‫مەقبولــرە الی هاواڵتیــان لــە كارەكتەرێــك كــە بــەردەوام حیزبــی كــوردی فــووی تێــدەكات‌و بــە نــاوی شۆڕشــگێرییەوە بــە ویژدانــی هاواڵتیانــی‬ ‫دەفرۆشــێتەوە‬

‫‪8‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫دۆسییە‬

‫دەنگ و سیناریۆکانی‬

‫پێکهێنانی کابینە‬

‫هەڵبژاردن‌و كاریگەرییەكانی‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪ 2013/9/21‬دۆخێكــی سیاســی‬ ‫نوێــی لــە هەرێمــی كوردســتان هێنایــە ئــاراوە‪،‬‬ ‫بــەوەی نەخشــەی سیاســی هێزەكانــی گــۆڕی‌و‬ ‫پێگــەو قەبــارەی هێزەكانــی لــە هەرێمــی‬ ‫كوردســتان خســتەڕوو‪ ،‬بــە خوێندنــەوەی‬ ‫ئەنجامــی هەڵبژاردنــەكان بــە روونــی درك‬ ‫بــە گۆڕانــكاری گــەورە دەكرێــت لــە پێگــەی‬ ‫سیاســی هێــزەكان‪ .‬پارتــی دیموكراتی كوردســتان‬ ‫لــە هەڵبژاردنــی ‪9/21‬دا (‪ 743‬هــەزارو ‪)984‬‬ ‫دەنگــی بەدەســتهێناوە‪،‬بەڕێژەی (‪،)%37.79‬‬ ‫بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی رابــردوودا ‪2010‬دا‬ ‫(‪ 670‬هــەزارو ‪ )965‬دەنگــی بەدەســتهێناوە‪،‬‬ ‫بەڕێــژەی (‪ ،)%34.6‬بــەو پێیــەش ئاســتی‬ ‫دەنگەكانــی پارتــی دیموكراتــی كوردســتان‬ ‫(‪ 73‬هــەزارو ‪ )19‬دەنــگ زیــادی كــردووە‪،‬‬ ‫بەڕێــژەی (‪ )%3.19‬زیادیكــردووە‪ .‬ســەبارەت‬ ‫بــە بزووتنــەوەی گۆڕانیــش كــە پلــەی دووەمــی‬ ‫بەدەســتهێناوە (‪ 476‬هــەزارو ‪ )736‬دەنگــی‬ ‫بەدەســتهێناوە بەڕێــژەی‬ ‫(‪)%24.21‬ی دەنگــەكان‪،‬‬ ‫بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی‬ ‫رابــردوو ‪2010‬دا گــۆڕان‬ ‫(‪ 425‬هــەزارو ‪)793‬‬ ‫دەنگــی بەدەســتهێناوە‪،‬‬ ‫بەڕێــژەی (‪ %22‬واتــا‬ ‫(‪ 50‬هــەزارو ‪)943‬‬ ‫دەنــگ زیــادی كــردوە‬ ‫رێــژەی دەنگەكانــی‬ ‫بەبــەراورد بــە ‪2010‬‬ ‫(‪ %2.21‬زیادیكــردووە‪،‬‬ ‫لــە‬ ‫هەرچەنــدە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪2010‬دا كــە‬ ‫هاواڵتیانــی دەرەوەی‬ ‫دەنگیانــدا‬ ‫واڵتیــش‬ ‫گــۆڕان بــە نزیكــەی (‪20‬‬ ‫هــەزار دەنــگ هێنــا‬

‫بۆیــە بەرپرســانی گــۆڕان ئامــاژە بــەوە‬ ‫دەكــەن كــە زیاتــر لــە (‪ 70‬هــەزار دەنــگ‬ ‫زیادیــان كــردووە‪ .‬ســەبارەت بــە یەكێتــی‬ ‫نیشــتیامنی كوردســتانیش كــە (‪ 350‬هــەزارو‬ ‫‪ )500‬دەنگــی بەدەســتهێنا‪ ،‬بەرێــژەی (‪)%17.8‬‬ ‫بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی ‪2010‬دا (‪ 397‬هــەزارو‬ ‫‪ )929‬دەنگــی بەدەســتهێنابوو بەرێــژەی‬ ‫(‪ )%20.52‬واتــا (‪ 47‬هــەزارو ‪ )429‬دەنــگ‬ ‫كەمیكــردووە بەرێــژەی(‪.)%2.72‬‬ ‫ســەبارەت بــە یەكگرتــووی ئیســامی‬ ‫كوردســتانیش كــە (‪ 186‬هــەزارو ‪ 741‬دەنگــی‬ ‫بەدەســتهێنا‪ ،‬بەرێــژەی (‪ %9.49‬بــەاڵم لــە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪2010‬دا (‪ 214‬هــەزارو ‪)222‬‬ ‫دەنگــی بەدەســتهێنابوو بەرێــژەی (‪)%11.5‬‬ ‫واتــا (‪ 27‬هــەزارو ‪ )381‬دەنــگ كەمیكــردووە‬ ‫بەرێــژەی(‪ .)%2.01‬هەرچــی كۆمەڵــی ئیســامی‬ ‫كوردستانیشــە كــە (‪ 118‬هــەزارو ‪ )399‬دەنگــی‬ ‫بەدەســتهێنا‪ ،‬بەرێــژەی (‪ )%6.01‬بــەاڵم لــە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪ 2010‬دا ( ‪ 144‬هــەزارو ‪)987‬‬ ‫دەنگــی بەدەســتهێنابوو بەرێــژەی (‪ )%7.47‬واتــا‬

‫‪9‬‬

‫(‪26‬هــەزارو ‪ 413‬دەنــگ كەمیكــردووە‬ ‫بەرێــژەی(‪.)%1.46‬‬ ‫هەڵبژاردن پەرلەمان دەگۆڕێت‬ ‫پارتــی دیموكراتــی كوردســتان لــە هەڵبژاردنــی‬ ‫‪2013‬دا (‪ )38‬كورســی بەدەســتهێناوە بەرێــژەی‬ ‫(‪ ،)%34.2‬بــەاڵم لــە خولــی ســێیەمی پەرلەمانــی‬ ‫كوردســتان لــە ‪2009‬دا (‪ )30‬كورســی هەبــووە‬ ‫بەڕێــژەی (‪ )%27‬واتــا لەنێــوان هەڵبژاردنی ‪2009‬‬ ‫بــۆ ‪ 2013‬پارتــی دیموكراتــی كوردســتان (‪)8‬‬ ‫كورســی زیــادی كــردووە‪ ،‬بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی‬ ‫‪1992‬دا (‪ )50‬كورســی پەرلەمانــی كوردســتانی‬ ‫هەبــووە‪ ،‬بەرێــژەی (‪ )%45‬كورســیەكان واتــا لــە‬ ‫نێــوان هەڵبژاردنــی ‪ 1992‬بۆ ‪ 2013‬كورســیەكانی‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫‪10‬‬

‫پارتــی (‪ )12‬كورســی كەمیكــردووە‪.‬‬ ‫ســەبارەت بــە بزووتنــەوەی گۆرانیــش‬ ‫كــە لــە ‪2009/7/25‬دا وەك بزووتنەوەیەكــی‬ ‫ئۆپۆزســیۆنی دەركــەوت لــە یەكــەم هەڵبژاردنــدا‬ ‫(‪ )25‬كورســی بەدەســتهێنا بەرێــژەی (‪)%22.5‬ی‬ ‫كورســیەكان‪ ،‬بــەاڵم لــە دواییــن هەڵبژاردنــدا‬ ‫(‪ )24‬كورســی بەدەســتهێنا بەرێــژەی (‪)%21.6‬‬ ‫واتــا ئاســتی كورســیەكانی بەرێــژەی (‪)%0.9‬‬ ‫كەمیكــردووە‪ ،‬لەگــەڵ ئــەوەی ئاســتی‬ ‫دەنگەكانــی زیــادی كــردووە بــەو پێیــەی لــە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪2009‬دا ( ‪ 445‬هــەزار‌و ‪ )34‬دەنگی‬ ‫بەدەســتهێناوە بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی ‪2013‬دا‬ ‫(‪ 476‬هــەزارو ‪ )736‬دەنگــی بەدەســتهێناوە‪،‬‬ ‫واتــە لــە نێــوان هەڵبژاردنــی ‪ 2009‬بــۆ ‪2013‬‬ ‫(‪31‬هــەزارو ‪ )702‬دەنــگ زیــادی كــردووە‪،‬‬ ‫هــاوكات یەكێتــی نیشــتیامنی كوردســتان كــە‬

‫بــە لیســتی ســەربەخۆ بەشــداریكرد (‪)18‬‬ ‫كورســی بەدەســتهێناوە بەرێــژەی (‪)%16.2‬‬ ‫دەنگــەكان بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی ‪2009‬دا كــە‬ ‫بەیــەك لیســت لەگــەڵ پارتیــدا بەشــداربوو‬ ‫(‪ )29‬كورســی بەركــەوت بەڕێــژەی (‪)%26.1‬‬ ‫دەنگــەكان‪ ،‬واتــە لــە نێــوان هەڵبژاردنــی ‪2009‬‬ ‫بــۆ ‪ 2013‬رێــژەی كورســیەكانی بــە نزیكــەی‬ ‫(‪ )%10‬دابەزیــوە‪ ،‬هــاوكات لــە هەڵبژاردنــی‬ ‫‪1992‬دا (‪ )50‬كورســی پەرلەمانــی كوردســتانی‬ ‫هەبــووە‪ ،‬بەرێــژەی (‪ )%45‬كورســیەكان واتــا لــە‬ ‫نێــوان هەڵبژاردنــی ‪ 1992‬بــۆ ‪ 2013‬یەكێتــی‬ ‫(‪ )32‬كورســی كەمیكــردووە‪ ،‬بەڕێــژەی (‪.)%29‬‬ ‫یەكگرتــووی ئیســامی كوردســتانیش لــە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪2013‬دا (‪ )10‬كورســی بەدەســتهێنا‬ ‫بەڕێــژەی (‪)%9‬ی كورســیەكان‪ ،‬بــەاڵم لــە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪2009‬دا خاوەنــی (‪ )6‬كورســی‬ ‫پەرلەمــان بــوو بەرێــژەی (‪ ،)%5.4‬واتــا لــە‬ ‫نێــوان هەڵبژاردنــی ‪ 2009‬بــۆ ‪ 2013‬یەكگرتــوو‬ ‫(‪ )4‬كورســی زیــادی كــردووە‪ ،‬بــەو پێیــەی لــە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪2009‬دا بــە هاوبەشــی لەگــەڵ‬

‫( كۆمــەڵ‌و سۆسیالیســت‌و زەحمەتكێشــان )‬ ‫بەیــەك لیســت بەشــداریان كــردو بەشــێك لــە‬ ‫كورســیەكانی بــۆ حیزبەكانــی تــر رۆیشــت‪،‬‬ ‫لەگــەڵ ئــەوەی یەكگرتــوو كورســیەكانی زیــادی‬ ‫كــردووە‪ ،‬بــەاڵم ئاســتی دەنگەكانــی بەبــەراورد‬ ‫بــە هەڵبژاردنــی ‪ 2010‬كەمیكــردووە بــەو‬ ‫پێیــەی لــە ‪2010‬دا یەكگرتــوو (‪ 214‬هــەزارو‬ ‫‪ )222‬دەنگــی بەدەســتهێنابوو‪ ،‬بــەاڵم لــە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪2013‬دا (‪ 186‬هــەزارو ‪)741‬‬ ‫دەنگــی بەدەســتهێنا‪ ،‬واتــا (‪ 27‬هــەزارو ‪)381‬‬ ‫دەنــگ كەمیكــردووە ‪.‬‬ ‫ســەبارەت بــە كۆمەڵــی ئیســامی كوردســتانیش‬ ‫لــە هەڵبژاردنــی ‪2013‬دا (‪ )6‬كورســی‬ ‫بەدەســتهێنا بەرێــژەی (‪)%5.4‬ی كورســیەكان‪،‬‬ ‫بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی ‪2009‬دا خاوەنــی (‪)4‬‬ ‫كورســی پەرلەمــان بــوو بەرێــژەی (‪ ،)%3.6‬واتــا‬ ‫لــە نێــوان هەڵبژاردنــی ‪ 2009‬بــۆ ‪ 2013‬كۆمــەڵ‬ ‫(‪ )2‬كورســی زیــادی كــردووە‪ ،‬بــەو پێیــەی لــە‬ ‫هەڵبژاردنــی ‪2009‬دا بــە هاوبەشــی لەگــەڵ‬ ‫(یەكگرتــوو‌و سۆسیالیســت‌و زەحمەتكێشــان)‬ ‫لیســت‬ ‫بەیــەك‬ ‫كــردوو‬ ‫بەشــداریان‬ ‫بەشــێك لــە كورســیەكانی‬ ‫بــۆ حیزبەكانــی تــر‬ ‫لەگــەڵ‬ ‫رۆیشــت‪،‬‬ ‫كۆمــەڵ‬ ‫ئــەوەی‬ ‫هەڵبژاردنــەدا‬ ‫لــەم‬ ‫كورســیەكانی زیــادی‬ ‫كــردووە‪ ،‬بــەاڵم ئاســتی‬ ‫دەنگەكانــی بەبــەراورد‬ ‫بــە هەڵبژاردنــی ‪2010‬‬ ‫كەمیكــردووە بــەو پێیــەی‬ ‫لــە ‪2010‬دا یەكگرتــوو‬ ‫(‪ 144‬هــەزارو ‪)987‬‬ ‫دەنگــی بەدەســتهێنابوو‪،‬‬ ‫بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی‬ ‫‪2013‬دا (‪ 118‬هــەزارو‬ ‫دەنگــی‬ ‫‪)399‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫بەدەســتهێنا‪ ،‬واتــا (‪26‬هــەزارو ‪ )413‬دەنــگ‬ ‫كەمیكــردووە‪.‬‬ ‫بــەاڵم بەبــەراورد بــە هەڵبژاردنــی ‪1992‬‬ ‫دەنگــی الیەنــە ئیســامییەكان هەڵكشــاوە‬ ‫بــەو پێوەدانگــەی لــە هەڵبژاردنــی ‪1992‬دا‬ ‫الیەنــە ئیســامیەكان بــە لیســتی (ئیســامی)‬ ‫بەشــداریان كــردوو تیایــدا (‪ 49‬هــەزارو‬ ‫‪ )118‬دەنگیــان بەدەســتهێنا بەرێــژەی‬ ‫(‪ )%5.05‬كــە بەهــۆی رێــژەی (‪ )%7‬وە‬ ‫هیــچ كورســیەكیان مســۆگەر نەكــرد‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫لــە هەڵبژاردنــی ‪ 2013‬دا بەهەرســێ الیەنــە‬ ‫ئیســامیەكە (یەكگرتــووی ئیســامی‌و‬ ‫بزووتنــەوەی‬ ‫ئیســامی‌و‬ ‫كۆمەڵــی‬ ‫ئیســامی) (‪ 326‬هــەزارو ‪ )974‬دەنــگ‬ ‫بەرێــژەی (‪)%16.6‬ی دەنگــەكان واتــا‬ ‫ئاســتی دەنگەكیانیــان بەبــەراورد بــە ‪1992‬‬ ‫نزیكــەی (‪ )%10‬زیادیكــردووە‪ ،‬هــاوكات‬ ‫كورســیەكانیان گەیشــتۆتە (‪ )17‬كورســی‬ ‫پەرلەمــان‪.‬‬ ‫هەڵبژاردن پێگەی هێزەكان‬ ‫دەگۆڕێت‬ ‫ســەرجەم پرۆســەكانی هەڵبــژاردن بەجۆرێــك‬ ‫لــە جــۆرەكان گۆڕانــی لــە پێگــەی هێــزو‬ ‫الیەنــە سیاســییەكاندا درووســتكردووە‪ ،‬بــەو‬ ‫پێیــەی ئەگــەر لــە یــەك پرۆســەی هەڵبــژاردن‬ ‫لــە ‪1992‬دا رێــژەی كورســیەكانی پەرلەمــان‬ ‫بــە (پەنجــا بەپەنجــا) دابەشــكرابێت‪ ،‬ئــەوا لــە‬ ‫ئێســتادا ئــەو دۆخــە گــوزەری كــردووەو بــە‬ ‫ئەســتەم ئــەو دوو هێــزەی كــە خاوەنــی (‪)100‬‬ ‫كورســی پەرلەمــان بــوون توانیویانــە نیــوەی ئــەو‬ ‫كورســیانە بەدەســت بهێنــن‪.‬‬ ‫لــە هەڵبژاردنــی ‪1992‬دا پارتــی‌و یەكێتــی‬ ‫پێكــەوە دوای رێكەوتــن لەســەر سیســتمی‬ ‫(پەنجــا بــە پەنجــا) توانیــان (‪ )%89.1‬دەنگــەكان‬ ‫بۆخۆیــان مســۆگەر بكــەن‪ ،‬بــەو پێیــەی پارتــی‬ ‫(‪‌)%45.5‬و یەكێتــی (‪)%43.6‬ی دەنگەكانــی‬ ‫بەدەســتهێنابوو‪ ،‬الیەنەكانــی دیكــەش (‪)%10.9‬‬

‫ی دەنگەكانیــان هێنابــوو‪ ،‬هــاوكات‬ ‫كورســیەكانی پەرلەمانیــان (‪ )100‬كورســی‬ ‫بــوو‪ ،‬بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی ‪2009‬دا‬ ‫ئاســتی دەنگەكانــی یەكێتــی‌و پارتــی كــە‬ ‫بەیــەك لیســت دابەزیــن بــۆ (‪ )%.57.37‬واتــا‬ ‫(‪)%32‬ی دەنگەكانیــان كەمیكــردووەو ژمــارەی‬ ‫كورسیەكانیشــیان لــە (‪ )100‬كورســیەوە بــووە‬ ‫(‪ )59‬كورســی دابــەزی‪ ،‬واتــا (‪ )41‬كورســی‬ ‫كەمیكــردووە‪ ،‬بــەاڵم لــە هەڵبژاردنــی ‪2013‬دا‬ ‫ئاســتی دەنگەكانــی یەكێتــی‌و پارتــی پێكــەوە‬ ‫بــۆ (‪ )%55.19‬دابەیــوە الیەنەكانــی تریــش‬ ‫بــۆ (‪ )%44.81‬بەرزبۆتــەوە‪ ،‬واتــا ئاســتی‬ ‫دەنگەكانیــان لــە ‪ 1992‬بــۆ ‪ 2013‬بەرێــژەی‬ ‫(‪ )%34‬دابەزیــوەو كورســیەكانیان لــە ‪100‬‬ ‫كورســیەوە بــۆ (‪ )56‬كورســی كەمیكــردووە‪.‬‬ ‫بەبــەراورد بــە هەڵبژاردنــی ‪ 1992‬كــە رێــژەی‬ ‫الیەنەكانــی دەرەوەی پارت ـی‌و یەكێتــی (‪)%10.9‬‬ ‫بــووە‪ ،‬بــەاڵم لــە دواییــن هەڵبژاردنــدا ئاســتی‬ ‫دەنگەكانیــان بــۆ (‪ )%44.81‬بەرزبۆتــەوە‪،‬‬ ‫هــاوكات لــە ئێســتادا الیەنەكانــی ئۆپۆزســیۆن‬ ‫پێگەیەكــی گەورەیــان داگیركــردووە‪ ،‬بــەو پێیــەی‬ ‫لەســەر ئاســتی هەرێــم رێــژەی دەنگەكانیــان‬ ‫(‪)%39.71‬ی دەنگەكانــی هەرێمــی كوردســتانە‪،‬‬ ‫لەســەر ئاســتی پارێــزگای ســلێامنی دەنگــی‬ ‫الیەنەكانــی ئۆپۆزســیۆن (‪‌)%59.29‬و دەنگــی‬ ‫یەكێتــی‌و پارتیــش لــە پارێــزگای ســلێامنی‬ ‫(‪)%39.92‬ی دەنگــی پارێــزگای ســلێامنیان هەیە‪.‬‬ ‫لەســەر ئاســتی دەنگــی هــەردوو پارێــزگای‬ ‫هەولێــر‌و ســلێامنی بزووتنــەوەی گــۆڕان لــە‬ ‫پلــەی یەكەمــدا‌و (‪ 463‬هــەزارو ‪ )961‬دەنگــی‬ ‫بەدەســتهێناوەو پارتــی دیموكراتــی كوردســتان‬ ‫لــە پلــەی دووەمدایــە لەهــەردوو پارێــزگای‬ ‫ســلێامنی‌و هەولێــر (‪ 433‬هــەزارو ‪)168‬‬ ‫دەنگــی بەدەســتهێناوەو یەكێتــی نیشــتیامنی‬ ‫كوردســتانیش (‪ 325‬هــەزارو ‪ )324‬دەنگــی‬ ‫بەدەســتهێناوە لــە پلــەی ســێیەمدایە‪.‬‬

‫‪11‬‬


‫د‪ .‬زانا رەوف‪:‬‬

‫بەشداریكردنی گۆڕان لەحكومەتدا‬

‫بەبێ مەرج ئەبێتە خۆكوشنت‬ ‫ئا‪ :‬سپی میدیا‬

‫مەســەلەی پێكهێنانــی كابینــەی نوێــی حكومــەت یەكێكــە لــەو كێشــە ئاڵۆزانــەی كــە دوای هەڵبژاردنــی پەرلەمانــی نوێــی‬ ‫كوردســتان هاتۆتــە ئــاراوە‪ ،‬پێشــبینیش ناكرێــت پرۆســەیەكی هــەروا ئاســان بێــت‪ ،‬ســپی میدیــا ڕای پســپۆر لەمەســەلە یاســاییەكان‌و‬ ‫ئەنــدام پەرلەمانــی پێشــووی لیســتی گــۆڕان‪ ،‬د‪ .‬زانــا رەوفــی لەســەر ســیناریۆكانی پێكهێنانــی كابینــەی نــو ‌ێ لــەم چاوپێكەوتنــەدا‬ ‫و ە رگرتــو و ە ‪:‬‬

‫ســپی میدیــا‪ :‬لــەرووە یاســایەكەیەوە كــێ‌ دەتوانێــت یەكەمجــار تەكلیــف بكرێــت حكومــەت دروســت بــكات‪ ،‬ئایــا جگــە لــەو بۆچوونــە‬

‫‪12‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫تەقلدییــەی هەیــە‪ ،‬دەكرێــت ئۆپۆزســیۆن‌و‬ ‫یەكێتــی تەكلیــف بكرێــن بــۆ پێكهێنانــی‬ ‫حكومــەت؟‬ ‫د‪ .‬زانــا رەوف‪ :‬لە ڕووی نەریتی باوی سیســتەمی‬ ‫پەرلەمانیەكانــەوە‪ ،‬پــاش دەستنیشــانكردنی‬ ‫لەالیــەن پەرلەمانــەوە‪ ،‬ســەرۆكی واڵت كەســێكی‬ ‫نــاو كوتلــەی زۆرینــەی نــاو پەرلەمــان تەكلیــف‬ ‫ئــەكات بــە پێكهێنانــی حكومــەت‪ ،‬بــەم پێیــەش‬ ‫لەبــەر ئــەوەی پارتــی دیموكــرات زۆرتریــن‬ ‫كورســی پەرلەمانــی بــە دەســتهێناوە بــە‬ ‫بــەراورد بــە الیەنــە سیاســیەكانی تــر لــە‬ ‫هەڵبژاردنــە پەرلەمانیەكــەی ‪ 9-21‬دا ‪ ،‬بۆیــە‬ ‫ســەرۆكی هەرێــم لــە ڕووی یاســاییەوە‬ ‫ســەرەتا پابەنــدە بــە تەكلیــف كردنــی‬ ‫كەســێك لەنــاو پارتەكــەی خــۆی‪.‬‬ ‫بــەاڵم لێــرەدا گرفتێكــی تــری یاســاییامن دێتــە‬ ‫ڕێ‪ ،‬ئەویــش ئەوەیــە بــە هــۆی كاریگــەری‬ ‫ڕێكەوتتنامــەی ســراتیجی نێــوان یەكێتــی‌و‬ ‫پارتــی‌و‪ ،‬بــە پێــی مــاددەی (‪)2‬ی یاســای‬ ‫هەمــواری یەكەمــی یاســای ســەرۆكایەتی‬ ‫هەرێــم ژمــارە ‪ 2‬ی ســاڵی ‪ ، 2006‬وە دوای‬ ‫دەستیشــانكردنیان لەالیــەن پەرلەمانــەوە‪،‬‬ ‫ســەرۆكی هەرێــم تەن��ــا كەســێك تەكلیــف‬ ‫نــاكات بــۆ پێكهێنانــی حكومــەت‪ ،‬بەڵكــو‬ ‫پێویســتە كەســی تەكلیفكــراو‌و جێگرەكــەی‬ ‫ڕاســپێردرێن بــۆ پێكهێنانــی حكومــەت لــە‬ ‫مــاوەی ‪ 30‬رۆژ لــە رۆژی ڕاســپاردنیانەوە‪..‬‬ ‫بــەم پێیــەش پێویســتە لەســەر پارتــی بــەر‬ ‫لــەوەی بگاتــە ئــەم پرۆســەیە بیــر لــە‬ ‫هاوپەیامنیەتیــەك بكاتــەوە‪ ،‬چونكــە خــۆ‬ ‫ناشــكرێت ســەرۆك‌و جێگرەكــەش لــە‬ ‫هەمــان پارتــی سیاســی بــن‪..‬و ئێمــە لــە‬ ‫ماوەكانــی ڕابــردوودا بــۆ هــەردوو كابینــەی‬ ‫‪‌6‬و ‪7‬ی حكومــەت بینیــان كــە ســەرەتا دوو‬ ‫كــەس ڕاســپێردران بــۆ پێكهێنانــی حكومــەت‪،‬‬ ‫ئەوانیــش (بەرهــەم ســاڵح‌و ئــازاد بــەرواری)‬ ‫(نیچیرڤــان بەرزان ـی‌و عیــاد ئەحمــەد) كــە‬ ‫هەریەكەیــان لــە پارتێــك بــوون‪ ،‬هــەر بۆیــە‬

‫ڕەنگــە بەرلــەوەی هێزەكانــی ئۆپۆزســیۆن‌و‬ ‫یەكێتــی بیــر لــە هاوپەیامنــی بكەنــەوە بــۆ‬ ‫پێكهێنانــی حكومــەت‪ ،‬ئــەوا پارتــی بیــر لــەو‬ ‫هاوپەیامنێتیــە بكاتــەوە‪ ،‬هــەم لەبــەر خــۆی‬ ‫كــە پارتــی زۆرینەیــە‪ ،‬هــەم لەبــەر جێگرەكەشــی‬ ‫كــە هــاوكات لەگــەڵ ســەرۆك وەزیرانــی‬ ‫ڕاســیپێردراودا ڕا ئەســپێردرێت‌و لــە پارتێكــی‬ ‫یكــە‬ ‫د‬ ‫ئەبێــت‪.‬‬ ‫بــە اڵ م‬ ‫ئە گــە ر‬ ‫بپرســین‬ ‫ئایــا لــە‬ ‫ڕووی‬

‫ئەگەر بپرسین‬ ‫ئایا لە ڕووی‬ ‫یاساییەوە‬ ‫چەندێك‬ ‫دروستە‬ ‫دوو كەس‬ ‫ڕاسپێردرێن‬ ‫بۆ پێكهێنانی‬ ‫حكومەت‪،‬‬ ‫ئەوا بێ‬ ‫دوو دڵی‬ ‫ئەمە كارێكی‬ ‫نەشیاو و‬ ‫نا دروستە‬ ‫دوو كەس‬ ‫تەكلیف‬ ‫بكرێن‬

‫‪13‬‬

‫یاســاییەوە چەندێــك دروســتە دوو كــەس‬ ‫ڕاســپێردرێن بــۆ پێكهێنانــی حكومــەت‪،‬‬ ‫ئــەوا بــێ دوو دڵــی ئەمــە كارێكــی نەشــیاو‌و‬ ‫نــا دروســتە دوو كــەس تەكلیــف بكرێــن‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫بەهــۆی ئــەوەی یاســاكە ئــەو كات لەژێــر‬ ‫كاریگــەری ڕێكەوتنــی س ـراتیجی بــەو شــێوەیە‬ ‫هەمــوار كــراوە‪ ،‬وە ئــەو دۆخــە بــە یاســایی‬ ‫كــراوە‪ ،‬ئــەوا ناچــار ئــەم دۆخــە ناهەمــوارە‬ ‫هــەر درێــژەی ئەبێــت تــا یاســاكە هەمــوار‬ ‫ئەكرێتــەوە‪ ،‬بــا ئەگــەر هاوســەنگی هێــز گــۆڕا‬ ‫بێ ـت‌و ڕێكەوتنــی س ـراتیجی تــا ڕادەیەكــی زۆر‬ ‫كاڵ بوبێتــەوە‪.‬‬ ‫ســپی میدیــا‪ :‬لــەڕووە سیاســییەكەیەوە ئــەو‬ ‫ســیناریۆیانە چییــن لەبــەردەم الیەنــە براوەكانــدا‬ ‫تــا حكومــەت پێكبهێنــن؟‬ ‫د‪ .‬زانــا رەوف‪ :‬ئــەوەی كــە تــا ئێســتا لێــی‬ ‫دڵنیایــن بــە هــۆی گۆڕانی هاوكێشــەی سیاسـی‌و‬ ‫هاوســەنگی هێــز ئەوەیــە ئــەم جــارە پرۆســەی‬ ‫پێكهێنانــی حكومــەت ئاڵۆزتــر ئەبێت‌و پێویســتی‬ ‫بەمــاوەی زیاتــر ئەبێــت‪ ،‬بــەاڵم لەگەڵ ئەوەشــدا‬ ‫ڕەنگــە پارتــی دیموكــرات بــەر لــە پرۆســەی‬ ‫دەستنیشــانكردنی پەرلەمانـی‌و تەكلیــف كردنــی‬ ‫ســەرۆك بــۆ دوو كــەس بكەوێتــە خــۆی تــا دواتر‬ ‫نەكەوێتــە ژێــر هەڕەشــەی كات ( یــەك مانــگ)‪،‬‬ ‫چونكــە ئەگــەر ئــەو وادەیــە تێپــەڕی‌و دوو‬ ‫كەســی دەستنیشــانكراو‌و ڕاســپێردراو نەیانتوانــی‬ ‫كابینەكــە پێكبێنــن‪ ،‬ئــەوا پەرلەمــان‌و ســەرۆك‬ ‫ناچــارن بــە دەستنیشــانكردنی دوانــی تــر‪،‬‬ ‫دیســانەوە لــە كوتلــەی زۆرینــە‪ ،‬بــە دڵنیایشــەوە‬ ‫پارتــی بــە شــێوەیەكی پلەبەنــدی بــۆ یەكــەم‬ ‫كاندیــدی ســەرۆكی حكومــەت كارتــە قورســەكە‬ ‫خــۆی فــڕێ ئــەدات‪ ،‬پاشــان پەنــا ئەباتــە بــەر‬ ‫كارتەكانــی تـر‌و كاندیدكردنــی كەســێكی تــر كــە‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫‪14‬‬

‫ڕەنگــە لــە كاندیــدی یەكەم الواز تــر بێت لە‬ ‫ڕووی پێگــەی حیزبیــەوە‪ ،‬هــەر بۆیــە ڕەنگە‬ ‫پارتــی دیموكــرات نەتوانــێ بــە بــێ هەندێــك‬ ‫ســازش بــۆ الیەنەكانــی دی(بــە تایبەتیــش ئــەو‬ ‫هێزانــەی كــە ئێســتا ئۆپۆزســیۆنن) حكومــەت‬ ‫پێــك بهێنێت‪،‬ئەگــەر بیەوێــت حكومەتــی بنكــە‬ ‫فــراوان دروســت بــكات‪ ،‬بــە تایبەتیــش كــە‬ ‫ئێســتا هاوبەشــەكەی (كــە یەكێتیــە) لــە رووی‬ ‫ژمــارەی كورســی پەرلەمانیــەوە كــەم‌و الوازەو لە‬ ‫ڕووی ئۆرگانیشــەوە پــڕ كێشــەیە‪ ،‬پارتــی بــاش‬ ‫ئەزانێــت كــە ئــەم كێشــانەش دواتــر بەجۆرێــك‬ ‫لــە جــۆرەكان دێنــە نــاو حكومــەت‪ ،‬ئەمــەش‬ ‫حكومەتەكــە الواز ئــەكات‪ ،‬بۆیــە ئەگــەری زۆرە‬ ‫پارتــی ســەرەڕای یەكێتــی بیــر لــە هاوپەیامنــی‬ ‫زیاتــر‌و بەهێزتــر بكاتــەوە‪ ،‬لــە هەمانكاتــدا‬ ‫بــەدووری ئەزانرێــت پارتــی لــەم قۆناغــەدا بیــر‬ ‫لــە دەســتبەردار بــوون بكاتــەوە لــە پۆســتی‬ ‫ســەرۆكی حكومــەت‪ ،‬بــەاڵم ئایــا كێیــە ئــەو‬ ‫كەســەی كــە لەگــەڵ كاندیدەكــەی پارتیــدا‬ ‫تەكلیــف ئەكرێــن بــۆ پێكهێنانــی حكومــەت؟‬ ‫ئەمــە هاوپەیامنــە نوێیەكــەی پارتــی یــەكالی‬ ‫ئەكاتــەوە‪ ،‬خــۆ ئەگــەر هــەر نەبــوو‪ ،‬ئــەوا ڕەنگە‬ ‫پارتــی پەنــا بەرێتــە بــەر بازنــە هــەرە الوازەكــەی‬ ‫پێكهێنانــی حكومــەت‪ ،‬ئەویــش ئەوەیــە هــەر‬ ‫لەگــەڵ یەكێتیــدا بەردەوامــن‌و پشــت بەســن‬ ‫بــە زۆرینەیەكــی پەرلەمانــی الواز‪ ،‬بەمــەش‬ ‫حكومــەت زۆر الوازتــر ئەبێــت لــەوەی كــە‬ ‫پارتــی تەســەوری ئــەكات‪ ،‬چونكــە النــی كــەم‬ ‫حكومــەت بەشــی گــەورەی پارێــزگای ســلێامنی‬ ‫لــە دەســت ئــەدات‪.‬‬ ‫ســپی میدیــا‪ :‬تــا چەنــد پرۆســەی سیاســی‬ ‫دووچــاری زەرە‌و شكســت دەبێتــەوە ئەگــەر‬ ‫بەشــداری بــە پارتــی نەكرێــت لــە كابینــەی‬

‫نوێــدا؟‬ ‫د‪ .‬زانــا رەوف‪ :‬لــەم قۆناغــەدا ئــەو ســیناریۆیە‬ ‫ڕەنگــە ئەگەرێكــی زۆر دوور بێــت كــە پارتــی‬ ‫بەشــداری پــێ نەكرێــت لــە پێكهێنانــی‬ ‫حكومەتــدا‪ ،‬ئەمــەش لەبــەر چەنــد هۆیــەك‬ ‫‪ .1‬پارتــی لەبــەر ئــەوەی لــە دوو پارێــزگادا‬ ‫بــە هــەر هۆیــەك بێــت هەژمونیەتــی خــۆی‬ ‫ســەپاندووە‪ ،‬بۆیــە مەحاڵــە ئــەو هێــزە ڕێگــە‬

‫بە پێی ماددەی (‪)2‬‬ ‫ی یاسای هەمواری‬ ‫یەكەمی یاسای‬ ‫سەرۆكایەتی هەرێم‬ ‫ژمارە ‪2‬ی ساڵی‬ ‫‪ ، 2006‬وە دوای‬ ‫دەستیشانكردنیان‬ ‫لەالیەن پەرلەمانەوە‪،‬‬ ‫سەرۆكی هەرێم‬ ‫تەنها كەسێك‬ ‫تەكلیف ناكات‬ ‫بۆ پێكهێنانی‬ ‫حكومەت‪ ،‬بەڵكو‬ ‫پێویستە كەسی‬ ‫تەكلیفكراوو‬ ‫جێگرەكەی‬ ‫ڕاسپێردرێن بۆ‬ ‫پێكهێنانی حكومەت‬ ‫لە ماوەی ‪ 30‬رۆژ‬

‫بــدات بــە حكومەتێــك كــە جێگیــری بــە‬ ‫خۆیــەوە ببینێــت گــەر خــۆی تیــا نەبێت‪.‬جــا‬ ‫بەهــەر نرخێــك بێــت‪.‬‬ ‫‪ .2‬تــا ئێســتا الیەنەكانــی تــر ( گــۆڕان‪،‬‬ ‫یەكگرتــوو‪ ،‬كۆمــەڵ‪ ،‬یەكێتــی) لەنــاو‬ ‫خۆیانــدا هێنــدە كــۆك نیــن بــۆ ئــەو‬ ‫مەســەلەیە‌و‪ ،‬هیــچ جــۆرە لێــك گەیشــن‌و‬ ‫ڕێكەوتنێكــی لــەو جــۆرە نیــە لــە نێوانیانــدا‪.‬‬ ‫نــەك هــەر ئــەوەش تــا ئێســتاش یەكێتــی‬ ‫گــۆڕان بــە هــۆكاری شكســتی خــۆی ئەزانێــت‬ ‫لــەم هەڵبژاردنــەدا‪ ،‬بۆیــە ئــەو ئەگــەرە تــا‬ ‫رادەیەكــی زۆر دوورە بــا ئەگــەر ســیناریۆیەكی‬ ‫بەســودیش بێــت بــۆ پاراســتنی هاوســەنگی‬ ‫هێــز‪ ،‬وە تەنانــەت لــە ئەگەرێكــدا ئەگــەر‬ ‫ئــەم هێزانــە پێكــەوە ڕێ بكــەون ئــەوا‬ ‫ئەمانیــش حكومەتێكــی الواز ئەبــن‪ ،‬چونكــە‬ ‫تەنهــا ئەگەنــە (‪ 57‬كورســی) ڕاســتە ئەمــە‬ ‫بەســە بــۆ ڕاســپاردن‌و دەستنیشــانكردن بــۆ‬ ‫پێكهێنانــی حكومــەت‪ ،‬بــەاڵم بــەس نیــە بــۆ‬ ‫بەردەوامبــون‌و دروســتبونی حكومەتێكــی‬ ‫جێگیــر ‪.‬‬ ‫‪ .3‬لــەم قۆناغــەدا هەمــوو ئەگــەرەكان‬ ‫بــۆ ئــەوە ئەچــن كــە پارتــی نــەك هــەر‬ ‫ڕازی نابێــت بەشــداری پــێ نەكرێــت بــۆ‬ ‫پێكهێنانــی حكومــەت‪ ،‬بگــرە رازیــش نابێــت‬ ‫گــەر ســەرۆكی حكومەتەكــە هــی خــۆی‬ ‫نەبێــت‪.‬‬ ‫هــەر بۆیــە ئەگەرێكــی زۆر دوورە لــە ڕووی‬ ‫واقیعیــەوە ئــەم كابینــە حكومیــە نوێیــە بــێ‬ ‫بەشــداری پارتــی بێــت‪.‬‬ ‫ســپی میدیــا‪ :‬ئایــا كارێكــی ئاســانە گــۆران‬ ‫بەشــداری لەحكومەتــدا بــكات؟ یــان‬ ‫كارێكــی گرانــە‌و قورســە؟ ئاســتەنگەكانی‬ ‫بــەردەم گــۆران چییــە؟‬ ‫د‪ .‬زانــا رەوف‪ :‬لەگــەڵ ئــەوەی لــە ڕووی‬ ‫تیۆرییــەوە كارێكــی زۆر ســانایە هێزێكــی‬ ‫ئۆپۆزســیۆن بڕیــار بــدات بەشــداری‬ ‫كابینــەی نوێــی حكومــەت بــكات‪ ،‬بــەاڵم‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫ڕەنگــە كارێكــی هێنــدە ئاســان نەبێــت‬ ‫گــۆڕان بەشــداری بــكات لــە حكومەتــدا‪.‬‬ ‫ئەمــەش لەبــەر چەنــد هۆیــەك‪ ،‬لەوانــەش‬ ‫بــۆ منونــە گــۆڕان لــە ماوەكانــی ڕابــردوودا‬ ‫كارنامــە‌و بەرنامــەو ئەجینــدای تایبەتــی‬ ‫خــۆی هەبــوە بــۆ حكومــداری‌و چاكســازی لــە‬ ‫دامەزراوەكانــدا‪ ،‬ئــەو كارنامانــەش كاتێــك‬ ‫ئەتوانێــت وەك خــۆی جێبەجێــی بــكات‪،‬‬ ‫كــە خــۆی ئــەو حكومەتــەی پێــك بهێنایــە‪،‬‬ ‫بــەاڵم وەك دەركــەوت نەیتوانــی ببێتــە‬ ‫هێــزی یەكــەم‌و دەنگــی پێویســت بەدەســت‬ ‫بهێنێــت تــا ڕاســپێردرێت‪ ،‬بۆیــە ئەگــەر‬ ‫گــۆڕان بچێتــە نــاو حكومــەت‌و نەتوانێــت‬ ‫بەرنامــە‌و كارنامــەی حكومــی خــۆی وەك‬ ‫خــۆی بــەركار بــكات‪ ،‬ئــەوا جەمــاوەری‬ ‫دەنگــدەری گــۆڕان لێــی زویــر بــن ‪،‬ئەمــەش‬ ‫بــۆ هێزێكــی جەمــاوەری وەك گــۆڕان‬ ‫گرفتــە‪ ،‬بۆیــە هــەر لــە ئێســتاوە پێویســتە‬ ‫لەســەر بزوتنــەوەی گــۆڕان زەمینەســازی‬ ‫بــكات بــۆ لێــك گەیشــن‌و بیــروڕا گۆرینــەوە‬ ‫لەگــەڵ الیەنگــران‌و جەماوەرەكەیــدا‪ ،‬بــەوەی‬ ‫بتوانێــت قەناعەتیــان پــێ بــكات ئەكرێــت‬ ‫پەیامەكانــی گــۆڕان بــە چەنــد قۆناغێــك‬ ‫جێبەجــێ بكرێن‪.‬ئەگــەر نــا بەشــداریكردنی‬ ‫لــە حكومەتــدا بەبــێ مــەرج‌و ڕازیكردنــی‬ ‫الیەنگرانــی ئەبێتــە خــۆ كوشــن‪.‬‬ ‫ســپی میدیــا‪ :‬دروشــمی هەڵمەتــی هەڵبژاردنــی‬ ‫گــۆران وەرگرتنــی حكومــەت بــوو‪ ،‬ئێســتا دیــارە‬ ‫هــەر خــۆی ناتوانێــت حكومــەت پێپێكبهێنێــت؟‬ ‫باشــە چــۆن دەچێتــە سیســتەمێكەوە كــە خــۆی‬ ‫بەگەدەڵــی نــاوزەد دەكات؟‬ ‫د‪ .‬زانــا رەوف‪ :‬ڕەنگــە گــۆڕان بتوانێــت بــە‬ ‫هەندێــك تەوافوقــات بگاتــە شــێوازێكی‬ ‫هاوبــەش بــۆ لێــك گەیشــن بدۆزرێتــەوە كــە‬ ‫گــۆڕان بەشــداریش بێــت لــە حكومەتێكــدا‬ ‫پارتــی ســەرۆكایەتی بــكات‌و ســازیش نــەكات‬ ‫لەســەر پەیامــە بنەڕەتیەكانــی خــۆی‪ ،‬چونكــە‬ ‫مــن دڵنیــام پارتــی ئــەم جــارە ئەبێــت‬

‫سازشــی زیاتــر بــكات ئەگــەر بیەوێــت‬ ‫گــۆڕان‌و ئۆپۆزســیۆن پەلكێــش بــكات بــۆ‬ ‫حكومەتێكــی بنكــە فـراوان‪ ،‬بۆیــە ئەكرێــت‬ ‫گــۆڕان ئــەو دەرفەتــە بــە هەنــد وەربگرێــت‬ ‫بــۆ چەســپاندنی بەشــێك لــەو پەیامانــەی خــۆی‪،‬‬ ‫یــان ئەگــەر گــۆڕان بــە هەماهەنگــی لەگــەڵ‬ ‫هێــزە ئۆپۆزســیۆنەكانی تــردا بتوانێــت بیرۆكــەی‬ ‫( ســێ یەكــی لەكارخــەر‪ )-‬بســەپێنێت ‪ ،‬ئــەوا‬ ‫دەســتكەوتێكی گــەورە ئەبێــت بــۆ گــۆڕان‬ ‫هێزەكانــی تــری ئۆپۆزســیۆن لــە حكومەتــدا‪،‬‬ ‫بــەوەی كــە ئەگــەر ‪3/1‬ی وەزیرەكانــی‬ ‫حكومــەت كشــانەوە‪ ،‬ئــەوا ئــەو حكومەتــە‬ ‫بــە دەستلەكاركێشــاوە دابرنێــت‪ ،‬واتــە‬ ‫هەركاتێــك گــۆران دڵنیــا بــوو لــەوەی‬ ‫حكومەتەكــە نــا كارایــە‪ ،‬وەزیرەكانــی‬ ‫بكشــێنێتەوە‪ ،‬ئــەوا ئەگــەر توانیــان ســێ‬ ‫یەكــی وەزیــرەكان دەستلەكاربكێشــنەوە‪،‬‬ ‫ئــەوا حكومەتەكــەش هەڵبوەشــێتەوە‪،‬‬ ‫ئەمــە ســیناریۆیەكی زۆر باشــە بــۆ گــۆڕان‬ ‫بتوانێــت جەماوەرەكــی خــۆی ڕازی بــكات‌و‬ ‫بەشــداریش بێــت لــە حكومەتدا‪.‬بــەاڵم‬ ‫ئایــا تــا چەنــد پارتــی ڕازی ئەبێــت بــەم‬ ‫ســیناریۆیە‪ ،‬ئەمــە بــۆ گفتوگــۆكان بەجــێ‬ ‫ئەهێڵرێــت‪ ،‬ڕەنگــە لــە بەرامبــەردا پارتیــش‬ ‫مەرجــی هەبێــت بــۆ هێزەكانــی دی‪.‬‬

‫‪15‬‬

‫ئەگەر گۆڕان‬ ‫بچێتە ناو‬ ‫حكومەت‌و‬ ‫نەتوانێت‬ ‫بەرنامەو‬ ‫كارنامەی‬ ‫حكومی خۆی‬ ‫وەك خۆی‬ ‫بەركار بكات‪،‬‬ ‫ئەوا جەماوەری‬ ‫دەنگدەری‬ ‫گۆڕان لێی زویر‬ ‫بنب ‪،‬ئەمەش‬ ‫بۆ هێزێكی‬ ‫جەماوەری وەك‬ ‫گۆڕان گرفتە‬


‫د‪ .‬یوسف گۆران‪:‬‬

‫پێكهێنانی‬ ‫حكومەتی‬ ‫بنكە‬ ‫فراوان‬ ‫بۆ ئەم‬ ‫قۆناغە‬ ‫ئینتقالییە‬ ‫گرنگە‬ ‫ئا‪ :‬سپی میدیا‬

‫بەرپرســی دەســتەی راوێژكارانــی مەكتەبــی سیاســی یەكێتــی‪ ،‬د‪.‬یوســف گــۆران ئامــاژەی بــۆ ئــەوە دەكات كــە زەحمەتــە‬ ‫كابینــەی نــوێ‌ بەبــێ‌ یەكێتــی پێكبهێرنێــت‪ ،‬لەســەر ســیناریۆكانی پێكهێنانــی كابینــەی نــوێ‌‌و بەشــداریكردنی الیەنــەكان‪ ،‬ســپی‬ ‫میدیــا لەگــەڵ ناوبــراو كــە مامۆســتای زانكۆشــە ئــەم چاوپێكەوتنــەی ســازكرد‪:‬‬

‫ســپی میدیــا‪ :‬لــەڕووە یاســایەكەیەوە كــێ‌ دەتوانێــت یەكەمجــار تەكلیــف بكرێــت حكومــەت دروســت بــكات‪ ،‬ئایــا جگــە لــەو بۆچوونــە‬ ‫تەقلدییــەی هەیــە‪ ،‬دەكرێــت ئۆپۆزســیۆن‌و یەكێتــی تەكلیــف بكرێــن بــۆ پێكهێنانــی حكومــەت؟‬ ‫د‪ .‬یوســف گــۆران‪ :‬بــە پێــی یاســای هەڵبژاردنــی ئەنجومەنــی نیشــتامنی كوردســتان ژمــارە یــەك ســاڵی ‪ 1992‬لــە مــادەی ‪ 56‬فەقــەرەی ‪ 3‬پەرلەمــان ســەرۆكی‬ ‫دەســەاڵتی جێبەجێكردنــی لەنێــوان ئەنــدام پەرلەمانــەكان یــان لــەدەرەوەی پەرلەمــان دەستنیشــان دەكات‪ ،‬بــەاڵم لــەم مادەیــەدا ئــەو پێوەرانــە دیــاری نەكـراوە‬ ‫كــە لەســەری ئەنجومەنــی نیشــتامنی كەســێك بــۆ ســەرۆكی ئەنجومەنــی جێبەجێكــردن رادەســپێرێت‪ ،‬ئایــا لــە ب ـراوەی یەكەمــی هەڵبــژاردن دەب ـێ‌؟ یــان‬

‫‪16‬‬


‫لــە گەورەتریــن فراكســیۆنی نــاو پەرلەمــان؟‬ ‫بــەاڵم بەپێــی عورفــی پێكهێنانــی حكومــەت لــە‬ ‫كوردســتان دوو هێــزە گەورەكــەی هەڵبــژاردن‬ ‫پــاش رێككەوتــن یەكێكیــان دەستنیشــان كــردوە‬ ‫بــۆ پێكهێنانــی كابینــە‪ ،‬واتــە مــەرج نیــە ژمــارەی‬ ‫كورســی حیزبێــك پێــوەر بێــت‪ ،‬بەڵكــو ژمــارەی‬ ‫كورســی فراكســیۆنەكە‪ ،‬بــۆ منونــە لە ســاڵی ‪2009‬‬ ‫یەكێتـی‌و پارتــی یــەك فراكســیۆنی هەڵبژاردنیــان‬ ‫پێــك دەهێنــا لەســەر بنەمــای گەورەتریــن‬ ‫بــراوەی فراكســیۆنەكان حكومەتیــان پێكهێنــا‪،‬‬ ‫ئێســتا بەهــۆی ئــەوەی دەقــە یاســاییەكامنان‬ ‫لــەم رووەوە كەموكــوڕی زۆری تێدایـە‌و دەقێكی‬ ‫روومنــان نیــە چارەســەری ئــەم د‌وخــە نوێیــەی‬ ‫ئێســتا بــكات‪ ،‬ئــەوا دوو بۆچــون هەیــە كــە‬ ‫یەكێكیــان پێیوایــە پێویســتە گەورەتریــن بـراوەی‬ ‫هەڵبــژاردن‪ -‬كــە لێــرە پارتییــە‪ -‬ئــەو یەكــەم جــار‬ ‫بــە تەشــكیلكردنی حكومــەت تەكلیــف بكرێــت‪،‬‬ ‫گــەر نەیتوانــی دایمەزرێنــێ‌ ئەوجــا بیــر لــە‬ ‫بــژارەی تــر بكرێتــەوە‪ .‬بۆچونێكــی تریــش هەیــە‬ ‫دەڵـێ‌ دەكرێــت گەورەتریــن لیســتی پەرلەمانــی‬ ‫مافــی تەكلیفــی پێكهێنانــی یەكەمــی حكومەتــی‬ ‫هەبێــت كــە مــەرج نیــە پارتــە براوەكــە بێــت‬ ‫وەك ئــەوەی لــە عێراقــدا رویــدا‪ ،‬بــەم پێیــە هــەر‬ ‫هێزێكــی پەرلەمانــی فراكســیۆنێكی یەكگرتــوی‬ ‫سیاســی لــە پــاش یەكەمیــن كۆبونــەوەی‬ ‫پەرلەمــان پێــك بێنێــت مافــی پێكهێنانــی‬ ‫حكومەتــی هەیــە‪ ،‬لــەم رووەوە گــەر یەكێت ـی‌و‬ ‫ئۆپۆزســیۆن لــە یــەك كوتلــەی پەرلەمانیــدا‬ ‫خۆیــان یــەك بخــەن زۆرینــەی پەرلەمانیــان‬ ‫بەبــەراورد لەگــەڵ هێزەكانــی تــر دەبــێ‌ ئــەوا‬ ‫دەتوانــن تەكلیفــی وەرگرتنــی حكومــەت لــە‬ ‫ئەســتۆ بگــرن‪ .‬هــەردوو بۆچونەكــە لــە روی‬ ‫یاســاییەوە راســتە بــەو پێیــەی دەقێكــی ترمــان‬ ‫نیــە كــە ئــەم كێشــەیە رێكبخــات‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫ســەرەنجام هاوپەیامنــە سیاســییە دوقۆڵــی‌و‬ ‫ســێقۆڵی‌و زیاتركانــە رۆڵیــان لــە سەرخســتی‬ ‫هــەر یــەك لــەم دوو بــژارە یاســاییانە دەبــێ‌‬ ‫نــەك دەقــە یاســاییەكان‪.‬‬

‫ســپی میدیــا‪ :‬لــەڕووە سیاســییەكەیەوە‬ ‫ئــەو ســیناریۆیانە چیــن لەبــەردەم الیەنــە‬ ‫براوەكانــدا تــا حكومــەت پێكبهێنــن؟‬ ‫د‪ .‬یوســف گــۆران‪ :‬ســیناریۆی جیــاواز‬ ‫لەبــەردەم الیەنــەكان هەیــە بــۆ پێكهێنانــی‬ ‫حكومــەت‪ ،‬هەنــدێ‌ لــەو ســیناریۆیانە ئەگــەری‬ ‫جێبەجێكردنــی لــە هــی تــر زۆرتــرە‪ ،‬بــەاڵم‬ ‫دەكرێــت بــاس لــەم چــوار ســیناریۆیە بكەیــن‪:‬‬ ‫یەكــەم‪ :‬ســیناریۆیە بــاوە كالســیكییەكە كــە‬ ‫یەكێتــی‌و پارتــی وەك دوو الیەنــی ســەرەكی‬ ‫حكومــەت پێــك بێنــن‌و پاشــان بــە پێــی‬ ‫بەرژەوەنــدی‌و تێڕوانینــی حیزبــی‌و سیاســیی‬ ‫خۆیــان الیەنــی تــر بانگەشــە بكرێــن بــۆ‬ ‫بەشــداریكردن تیایــدا‪ ،‬لــەم حاڵەتــەدا‬ ‫هــەردوو پــارت الیەنــی ســەرەكی پێكهێنــەری‬ ‫حكومەتەكــە دەبــن‪.‬‬ ‫لــەم ســیناریۆیەدا كوردســتان بەهەمــان‬ ‫میكانیزمــە كۆنەكــە حوكمڕانــی دەكرێــت‪ ،‬لــەم‬ ‫شــێوە ســینایۆیەدا دورە هێــزە ئۆپۆزســیۆنەكان‬ ‫لــە حكومــەت بەشــداری كارا بكــەن‪،‬‬ ‫الیەنــی باشــی ئــەم ســیناریۆیە بــۆ پارتــی‬ ‫ئەوەیــە كــە بەهــۆی كورســییەكانی یەكێتــی‬ ‫زۆرینــەی پەرلەمانــی پێكدەهێنــێ‌و بەهــۆی‬ ‫ســەنگی یەكێتیــش حكومەتێكــی یەكگرتــوو‬ ‫و سەرانســەری دروســت دەكات كــە بــواری‬ ‫جێبەجێكردنــی بەرنامــە حكومـی‌و حیزبیەكانــی‬ ‫دەدات‪ ،‬لەهەمــان حاڵەتــدا یەكێتیــش‬ ‫بــێ‌ رەچاوكردنــی كەمبونــەوەی ژمــارەی‬ ‫كورســییەكانی پۆســتە بااڵكانــی حكومــەت‬ ‫لەگــەڵ پارتــی دابــەش دەكات‪ ،‬بــەاڵم رەنگــە‬ ‫جیــاواز لــە پارتــی ئــەم جــارە یەكێتــی نەتوان ـێ‌‬ ‫ســەرجەم بەرنامــە حیزبــی‌و سیاســییەكانی لــە‬ ‫حكومــەت جێبەجــێ بــكات ئــەو هاوپەیامنییــە‬ ‫حكومییــە لــە بەرژەوەنــدی پارتــی الســەنگ‬ ‫بێــت‪.‬‬ ‫ســیناریۆی دووەم‪ ،‬ئەوەیــە كــە پارتــی‬ ‫لەگــەڵ چەنــد الیەنێكــی تــر حكومــەت‬ ‫پێكبێنێ‌(ئیســامییەكان‪ -‬لەوانــە یەكگرتــوو‬

‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫گەر یەكێتی‌و ئۆپۆزسیۆن لە یەك كوتلەی پەرلەمانیدا خۆیان یەك‬ ‫بخەن زۆرینەی پەرلەمانیان بەبەراورد لەگەڵ هێزەكانی تر دەبێ‌ ئەوا‬ ‫دەتوانن تەكلیفی وەرگرتنی حكومەت لە ئەستۆ بگرن‬

‫‪17‬‬

‫بەتایبــەت‪ -‬یــان گــۆڕان) بـێ‌ یەكێتــی‪ ،‬ئەم‬ ‫ســیناریۆیە یەكێتــی لەدەســەاڵت دوور‬ ‫دەكاتــەوەو دەیخاتــە ریــزی ئۆپۆزســیۆنەوە‪،‬‬ ‫هەرچەنــدە ئــەم بژارەیــە لــەڕووی یاســاییەوە‬ ‫مومكینــە‪ ،‬بــەاڵم لــە رووی كردارەكییــەوە‬ ‫زەحمەتــە‪ ،‬چونكــە یەكێتــی لــە ناوچەی ســەوزدا‬ ‫هەژمونــی راســتەقینەی بەســەر دامودەزگاكانــی‬ ‫دەوڵــەت هەیــەو زەحمەتــە حكومەتێــك بــ ‌ێ‬ ‫ئــەو پێكبێــت بتوانــ ‌ێ ســەقامگیر بێــت‪.‬‬ ‫ســیناریۆی ســێیەم ئەوەیــە كــە ســەرجەم‬ ‫الیەنــەكان جگــە لــە پارتــی حكومــەت پێــك‬ ‫بێنــن‌و بەهەمــان ســیناریۆی دووەم لــە بــری‬ ‫یەكێتــی حیزبێكــی وەك پارتــی ببێــت بــە‬ ‫ئۆپۆزســیۆن‪ ،‬ئــەم ســیناریۆیە هەرچەنــدە‬ ‫مومكینــە‪ ،‬بــەاڵم لەبــەر هەژمونــی پارتی بەســەر‬ ‫دامودەزگاكانــی دەوڵــەت لــە ناوچــەی زەرددا‬ ‫ئەســتەمە ئــەم جــۆرە حكومەتــە ســەقامگیر‬ ‫بێــت‪.‬‬ ‫ســیناریۆی چــوارەم حكومەتــی بنكــە فراوانــە‪،‬‬ ‫لــەم حكومەتــەدا ســەرجەم الیەنــەكان‬ ‫پێكــەوە حكومــەت پێــك دێنــن‌و الیەنــی‬ ‫ســەرەكی حكومەتەكــە دەبــن‌و ســەرجەمییان‬ ‫رۆڵیــان لــە داڕشــتنی بەرنامــەی حكومەتەكــە‬ ‫دەبێــت‌و بەشــدار دەبــن لــە جێبەجێكردنــی‪،‬‬ ‫لــەم ســیناریۆیەدا الیەنــەكان بەپێــی ســەنگی‬ ‫پەرلەمانــی خۆیــان لــە حكومــەت بەشــدار‬ ‫دەبــن دەتوانــن بەرنامــەی حیزبــی‌و سیاســی‬ ‫خۆیــان لەحكومەتەكــەدا جێبەجێبكــەن‪ ،‬ئــەم‬ ‫جــۆرە حكومەتــە بــۆ قۆناخــی دامەزراندنــی‬ ‫دامودەزگاكانــی دەوڵــەت لەســەر بنەمــای‬ ‫بێالیەنـی‌و بــۆ تێپەڕبــوون لــە قۆناغــی ئینتقالــی‬ ‫كەمكردنــەوەی جەمســەرگیری سیاســی بــۆ‬ ‫هەرێمەكەمــان گرنگــە‪ ،‬بــەاڵم رەنگــ�� كێشــەی‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫باشرت وایە یەكێتی‌و سەرجەم الیەنەكانی‬ ‫ئۆپۆزسیۆن‌و پارتی حكومەت پێك بێنن‬ ‫‪18‬‬

‫نەبونــی ئۆزســیۆن‌و ونبونــی بەرپرســیارێتی‬ ‫حكومەتــی لێبكەوێتــەوە‪.‬‬ ‫ســپی میدیــا‪ :‬تــا چەنــد پرۆســەی سیاســی‬ ‫دووچــاری زەرە‌و شكســت دەبێتــەوە ئەگــەر‬ ‫بەشــداری بــە گــۆڕان نەكرێــت لــە كابینــەی‬ ‫نوێــدا؟‬ ‫د‪ .‬یوســف گــۆران‪ :‬گــۆڕان الیەنێكــی ســەرەكی‬ ‫ئۆپۆســیۆن‌و پرۆســەی سیاســی كوردســتانەو‬ ‫هەڵگــری بیروبۆچــون‌و دیــدی الیەنــی كــەم‬ ‫‪%24‬ی ئــەم كۆمەڵگایەیــە‪ ،‬دوورخســتنەوەی‬ ‫ئــەم هێــزە سیاســییە گەورەیــە لــە حكومــەت‬ ‫مانــای پەراوێزخســتنی ئیـرادەی ئــەم خەڵكەیــە‬ ‫لــە پرۆســەی دامەزرانــدن‌و بەڕێوەبردنــی‬ ‫كوردســتان‪ .‬باشــرین بــژارەش بــۆ ئێســتای‬ ‫كوردســتان ئەوەیــە كــە ســەرجەم الیەنــەكان‬ ‫ بــە گۆڕانیشــەوە‪ -‬لــە كابینەیەكــی فراوانــدا‬‫بەشــداری پێبكرێــن‪ ،‬بۆیــە چونــی ئــەم هێــزە‬ ‫بــۆ حكومــەت بنكــەی جەمــاوەری حكومەتەكــە‬ ‫فــراوان دەكاتــەوەو رادەی بەشــداریكردنی‬ ‫هاواڵتیــان تێیــدا قوڵــر دەكات‪ ،‬بــەاڵم لەالیەكــی‬ ‫تــرەوە رەنگــە مانــەوەی گــۆڕان لــە ئۆپۆزســیۆن‬ ‫لەهەنــدێ‌ رووەوە بــۆ پرۆســەی سیاســی هەرێم‬ ‫بەســود بێــت بــەوەی پرۆســەی ئۆپۆزســیۆنبوون‬ ‫لــە كوردســتاندا بــە زیندویــی دەهێڵێتــەوە‪.‬‬ ‫بــەاڵم بەگشــتی بــۆ ئــەم قۆناخــە بەشــداربونی‬ ‫گــۆڕان لــە پێكهاتــەی حكومــەت متامنــەو‬ ‫جێگیــری زیاتــر دەداتــە پرۆســەی حكومڕانــی‬ ‫كوردســتان‪.‬‬ ‫ســپی میدیــا‪ :‬ئــەو بژاردانــە چیــن لەبــەردەم‬ ‫یەكیتێــدا‪ ،‬كامیــان لەبەرژەوەندیایەتــی‪،‬‬ ‫بەشــداریكردن‪ ،‬یــان ســەنگەری ئۆپۆزســیۆن؟‬ ‫د‪ .‬یوســف گــۆران‪ :‬بــۆ یەكێتــی باشــرین بــژارە‬ ‫بەشــداریكردنە لــە حكومەتێكــی بنكــە ف ـراوان‬

‫كــە ســەرجەم الیەنــەكان پێكــەوە بەرنامــەی‬ ‫حكومەتەكــەو سیاســەتەكەی دارێــژن‌و‬ ‫جێبەجێــی بكــەن‪ ،‬بەشــداریكردنی یەكێتــی‬ ‫لــە حكومەتــی ئاینــدەدا نابێــت بەشــێوەیەك‬ ‫بێــت كــە نەتوانــ ‌ێ چاالكانــە كار بــۆ دیــدو‬ ‫بۆچونــە سیاســی‌و حیزبیەكانــی ‪ -‬بــە تایبــەت‬ ‫لەمەســەلەی دەســتور‌و عەدالەتــی كۆمەاڵیەتــی‬ ‫بــكات‪ -‬یەكێتــی پێویســتە چــاو بــە میكانیزمــی‬ ‫بەشــداریپێكردنی لــە حكومــەت بخشــێنێتەوە‬ ‫بــە شــێوەیەك كــە هەڵــەو الســەنگییەكانی‬ ‫جارانــی دوبــارەوە نەكاتــەوە‌و ناســنامەی‬ ‫سۆســیال –دیموكراســی خــۆی لــە حكومەتــدا‬ ‫قوڵــر رەنــگ بداتــەوە‪.‬‬ ‫ســپی میدیــا‪ :‬ئایــا یەكێتــی ئامادەیــە بەشــداری‬ ‫حكومــەت بــكات‪ ،‬بــێ‌ ئۆپۆزســیۆن‪ ،‬ئەگــەر‬ ‫بەڵـێ‌‪ ،‬ئاكامــە سیاســیە نێگەتیڤەكانــی كامانەن؟‬ ‫د‪ .‬یوســف گۆران‪ :‬باشــر وایە یەكێتی‌و ســەرجەم‬

‫مەرج نیە ژمارەی‬ ‫كورسی حیزبێك‬ ‫پێوەر بێت‪ ،‬بەڵكو‬ ‫ژمارەی كورسی‬ ‫فراكسیۆنەكە‪،‬‬ ‫بۆ منونە لە‬ ‫ساڵی ‪2009‬‬ ‫یەكێتی‌و پارتی‬ ‫یەك فراكسیۆنی‬ ‫هەڵبژاردنیان‬ ‫پێك دەهێنا‬ ‫لەسەر بنەمای‬ ‫گەورەترین براوەی‬ ‫فراكسیۆنەكان‬ ‫حكومەتیان‬ ‫پێكهێنا‬

‫الیەنەكانــی ئۆپۆزســیۆن‌و پارتــی حكومــەت پێــك‬ ‫بێنــن‌و دور خســتنەوەی هــەر الیەنێــك لــەم‬ ‫الیەنانــە پرۆســەی سیاســی كوردســتان الســەنگ‬ ‫دەكات‌و رەنگــە بــەرەو ناجێگیریشــی ببــات‪،‬‬ ‫بــەاڵم لــە راســتیدا بەشــداریكردنی ئۆپۆزســیۆن‬ ‫ئەگــەر بەشــێكی پەیوەســت بێــت بــە دیــدی‬ ‫یەكێتییــەوە‌و هەڵوێســتی بــۆ حكومەتــی‬ ‫داهاتــوو‪ ،‬بــەاڵم بەشــی هــەرە زۆری پەیوەســتە‬ ‫بــە خــودی ئۆپۆزســیۆنەوە‪ ،‬چونكــە لــە كۆتاییــدا‬ ‫ئــەوە ئۆپۆزســیۆنە بڕیــار لــە چارەنوســی خــۆی‬ ‫دەدات‪ .‬ســەرباری ئــەم راســتیانە بەشــداری‬ ‫نەكــردی ئۆپۆزســیۆن‪ ،‬وەك ئامــاژەم پێــدا‪،‬‬ ‫پرۆســەی بەرێوەبردنــی حكومــەت الســەنگ‬ ‫دەكات بەمــەش یەكێتـی‌و پرۆســەی سیاســی لــە‬ ‫كوردســتان زەرەرمەنــد دەبێــت‪.‬‬


‫وتار‬ ‫د‪ .‬دانا سه‌عید سۆفی‬

‫ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی خولی چواره‌می‬ ‫په‌رله‌مان سه‌ملاندی كه‌ كه‌لێنی‬ ‫گه‌وره‌ له‌ رێكاره‌كانی هه‌ڵبژاردندا‬ ‫هه‌یه‌‌و الیه‌نه‌ سیاسیه‌كانیش هه‌ر‬ ‫ده‌رفه‌تێكیان هه‌بێ بۆ ساخته‌كاری‬ ‫له‌ ده‌ستی خۆیانی ناده‌ن‪ ،‬به‌تایبه‌تی‬ ‫ئه‌وانه‌ی كه‌ كۆنتڕۆلیان به‌سه‌ر‬ ‫داموده‌زگاكانه‌وه‌ هه‌یه‌‪ .‬ئه‌مه‌ بێجگه‌‬ ‫له‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنی بێگه‌رد نه‌بۆته‌‬ ‫كولتورێك‬ ‫ئه‌خالقی‌‌و‬ ‫به‌هایه‌كی‬ ‫الی هاواڵتیان‪ ،‬ساخته‌كاری له‌‬ ‫عه‌یبه‌یه‌ك‪،‬‬ ‫نه‌بۆته‌‬ ‫هه‌ڵبژاردندا‬ ‫بۆیه‌ هاواڵتیان خۆیان ناتوانن ببنه‌‬ ‫رێگر له‌به‌رده‌م هه‌وڵی ساخته‌كاری‬ ‫هێزه‌ سیاسیه‌كان‪ ،‬به‌ پێچه‌وانه‌وه‌‬ ‫حیزبه‌كان له‌رێی الیه‌نگرانیانه‌وه‌‬ ‫ساخته‌ی خۆیان ئه‌نجام ده‌ده‌ن‪‌.‬‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌كانی هه‌رێمی كوردستان‬ ‫له‌سه‌ر سێ بنه‌ما ئه‌نجام ده‌درێن‪:‬‬

‫دیموكراتیه‌ت‬ ‫له‌پاشه‌كشێ دایه‌‬ ‫چۆن رێ له‌ ساخته‌كاری‬ ‫هه‌ڵبژاردن بگرین؟‬

‫یاسای هه‌ڵبژاردن‪ ،‬تۆماری ده‌نگده‌ران‪،‬‬ ‫رێنامییه‌كانی‬ ‫رێكار‌‌و‬ ‫هه‌روه‌ها‬ ‫كۆمیسیۆنی بااڵی هه‌ڵبژاردن‪ .‬هه‌ر‬ ‫سێ كۆڵه‌گه‌كه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌ هه‌رێم‬ ‫ده‌القه‌ی گه‌وره‌ به‌رووی ساخته‌كاریدا‬ ‫ده‌كه‌نه‌وه‌‪ .‬تۆماری ده‌نگده‌ران پڕیه‌تی‬ ‫له‌ هه‌ڵه‌و كه‌موكوڕی‪ ،‬ناوی دووباره‌‌‌و‬ ‫ناوی مردوو‌‌و ناوی وه‌همی‪ .‬یاسای‬ ‫هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كوردستان‬ ‫رێگه به‌‌ ده‌ستوه‌ردانی هێزه‌ گه‌وره‌كان‬ ‫ده‌دات كورسی كۆتاكان بۆخۆیان‬ ‫به‌كار بێنن‌‌و هه‌روه‌ها هه‌ندێ حیزبی‬ ‫بچوك بێنه‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ له‌كاتێكدا‬ ‫ده‌نگی پێویستیش به‌ده‌ست نه‌هێنن‪.‬‬ ‫له‌ هه‌موو ساخته‌كاریه‌كان دژوارتر‌‌و‬ ‫كوشنده‌تر بۆ پرۆسه‌ی دیموكراتی‌‌و‬ ‫هه‌ڵبژاردن بوونی كۆمیسیۆنێكی‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌ كه‌ سه‌ربه‌خۆ‌‌و بێالیه‌ن‬ ‫نیه‌‪ .‬بۆ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ بتوانین‬ ‫هه‌ڵبژاردنی داهاتوومان بێگه‌رد بێ‌‌و‬

‫شه‌رعیه‌تی ته‌واوی هه‌بێ‪ ،‬پێویست ‌ه‬ ‫چاكسازی گه‌وره‌ له‌ یاسای هه‌ڵبژاردن‪،‬‬ ‫تۆماری ده‌نگده‌ران‌‌و كۆمیسۆنی‬ ‫هه‌ڵبژاردندا بكرێت‪ .‬مه‌رجی سه‌ره‌كی‬ ‫هه‌ر هه‌ڵبژاردنێكی بێگه‌رد‪ ،‬بوونی‬ ‫كۆمیسیۆنێكی هه‌ڵبژاردنی بێالیه‌نه‌‪،‬‬ ‫له‌م هه‌لومه‌رجه‌ سیاسیه‌ی ئێستا‬ ‫بێالیه‌ن‬ ‫كۆمیسیۆنێكی‬ ‫پێموانیه‌‬ ‫بتوانرێ ‌هه‌بێ‪ .‬به‌اڵم گۆڕینی ئه‌م‬ ‫كۆمیسیۆنه‌ی ئێستا پێویستیه‌كی‬ ‫حه‌متیه‌‪ .‬هه‌روه‌ها باشرته‌ كۆمیسۆنی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی هه‌رێم به‌ ته‌وافوقی‬ ‫هه‌موو الیه‌نه‌كان دروست بێ‪ .‬جگه‌‬ ‫له‌ فاكته‌ری كۆمیسیۆن بۆ مه‌رجی‬ ‫هه‌ڵبژاردنێكی بێگه‌رد‪ ،‬من چه‌ند‬ ‫پێشنیارێكی تر ده‌خه‌مه‌ڕوو‪:‬‬ ‫یه‌كه‌م‪ ،‬پێویسته‌ ده‌نگدانی تایبه‌ت‬ ‫نه‌مێنێ‪ ،‬هه‌موو كه‌سێك له‌ رۆژی‬ ‫ده‌نگدانی گشتیدا ده‌نگ بدات به‌‬ ‫ئاسایشه‌وه‌‪.‬‬ ‫ناوخۆو‬ ‫هێزه‌كانی‬


‫به‌پێی زانیارییه‌كان به‌شێكی زۆری‬ ‫ساخته‌كاریه‌كان له‌ڕێی ئه‌و هێزانه‌وه‌‬ ‫ئه‌نجام ده‌درێ كه‌ له‌ ده‌نگدانی تایبه‌ت‬ ‫ده‌نگ ده‌ده‌ن‌‌و دووباره‌ له‌ ده‌نگدانی‬ ‫گشتیش ده‌نگ ده‌ده‌ن‪ .‬به‌شێك له‌‬ ‫ده‌نگده‌ره‌ تایبه‌ته‌كان‪ ،‬ناویان له‌‬ ‫تۆماری ده‌نگده‌رانی گشتیش دووباره‌‬ ‫بۆته‌وه‌‪ ،‬به‌شێكی دیكه‌یان ناسنامه‌ی‬ ‫ساخته‌ به‌كار ده‌هێنن‌‌و له‌الیه‌ن‬ ‫حیزبه‌كانیانه‌وه‌ بۆیان دروستكراوه‌ به‌‬ ‫ناوی مردوو‌‌و دووباره‌ یان ئه‌وانه‌ی له‌‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی واڵتن‪ .‬هه‌مووشامن ده‌زانین‬ ‫مه‌ره‌كه‌به‌كه‌ به‌ ئاسانی ده‌سڕێته‌وه‌‌‌و‬ ‫نابێته‌ رێگر‪ .‬ئه‌م جۆر ‌ه ساخته‌یه‌ زۆر‬ ‫به‌ وردی به‌رنامه‌ی بۆ داڕێژراوه‌‌‌و به‌‬ ‫یاسایی دێت ‌ه به‌رچاو‪ ،‬بۆیه‌ پێشگرتنی‬ ‫كۆمیسۆنی‬ ‫رێنامییه‌كانی‬ ‫به‌پێی‬ ‫هه‌لبژاردن ئه‌سته‌مه‌‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ ،‬بۆیه‌ پێویست ‌ه تۆماری‬ ‫ده‌نگده‌ران پاك بكرێته‌وه‌‪ .‬به‌‬

‫پێی زانیارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان بایی‬ ‫ده‌ تا پانزه‌ كورسی په‌رله‌مانی‬ ‫ناوی مردوو‌‌و دووباره‌ له‌ تۆماری‬ ‫ده‌نگده‌راندا هه‌یه‌‪ ،‬كۆمیسۆن خۆی‬ ‫دانی به‌ كه‌موكوڕییه‌كان ناوه‌‪ .‬ئه‌گه‌ر‬ ‫هێزه‌ سیاسیه‌كان رازی بن له‌سه‌ر‬ ‫تۆمارێكی ده‌نگده‌رانی له‌وجۆره‌ كه‌‬ ‫بوار بۆ ساخته‌كاری ده‌ڕه‌خسێنێ‪،‬‬ ‫ئه‌وا به‌شدار ده‌بن له‌ ساخته‌كاری‪.‬‬ ‫به‌داخه‌وه‌ له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ هه‌م‬ ‫ده‌سه‌اڵت‌‌و هه‌م ئۆپۆزیسیۆن رێگه‌یان‬ ‫به‌ ساخته‌كاری دا به‌ ته‌سلیم بوون‬ ‫به‌و تۆماری ده‌نگده‌رانه‌‪ .‬الیه‌نه‌‬ ‫سیاسیه‌كان ده‌بێ له‌وه‌ حالی بن‬ ‫كه‌ هه‌ر هه‌ڵبژاردنێك له‌سه‌ر بنه‌مای‬ ‫تۆمارێكی ده‌نگد ‌هرانی نادروست‬ ‫ئه‌نجام بدرێ‪ ،‬ده‌رفه‌تی ركابه‌رییه‌كی‬ ‫یه‌كسان بۆ هه‌موویان ده‌سته‌به‌ر‬ ‫ناكات‪ ،‬به‌ڵكو الیه‌نێك یان چه‌ند‬ ‫الیه‌نێكی كه‌م بۆ قازانجی خۆیان‬

‫به‌كاری ده‌هێنن‪.‬‬ ‫پره‌نسیپی‬ ‫پێویسته‌‬ ‫سێیه‌م‪،‬‬ ‫به‌هێزترین ماوه‌ نه‌مێنێ بۆ ئه‌و‬ ‫لیستانه‌ی كه ده‌نگی پێویستیان‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی‬ ‫بۆ‬ ‫نه‌هێناوه‌‬ ‫كورسیه‌ك‪ .‬له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ بینیامن‬ ‫حیزبه‌ بچوكه‌كانی وه‌ك سۆسیالیست‪،‬‬ ‫شیوعی‌‌و لیستی ئاڕاسته‌ی سێیه‌م‪،‬‬ ‫هه‌ر یه‌كه‌و كورسیه‌كیان به‌ركه‌وت‪،‬‬ ‫به‌بێ ئه‌وه‌ی بایی كورسیه‌ك ده‌نگیان‬ ‫هێنابێ‪ .‬بوونی چه‌ند حیزبێكی‬ ‫یه‌ك كورسیی له‌ په‌رله‌ماندا نه‌ك‬ ‫به‌ته‌نها كاریگه‌ریه‌كی ئه‌وتۆیان نابێ‌‌و‬ ‫كاروباره‌كانی په‌رله‌مان ئاڵۆز ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫به‌ڵكو زۆربه‌ی كاته‌كان ئه‌م كورسیانه‌‬ ‫له‌ قازانجی زۆرینه‌ به‌كار ده‌هێرنێن‪.‬‬ ‫بۆ پرسی ره‌واییش پێویسته‌ ئه‌و‬ ‫كورسیه‌ی كه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ بدرێ به‌‬ ‫به‌هێزترین ماوه‌ی لیسته‌ براوه‌كان‪‌.‬‬ ‫چاره‌سه‌رێكی دیكه‌ ئه���وه‌یه‌ كه‌‬

‫‪23‬‬


‫كار به‌ به‌ربه‌ستی ل ‌ه سه‌دا سێ‬ ‫یان له‌سه‌دا پێنج بكرێ‪ ،‬واته‌ ئه‌و‬ ‫لیسته‌ی كه‌ نه‌توانێ رێژه‌ی ده‌نگی‬ ‫له‌سه‌دا سێ یان پێنج بێنێ‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫نه‌توانێ هیچ كورسیه‌ك به‌ده‌ست‬ ‫بێنێ‪ .‬ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ هۆی كۆكردنه‌وه‌ی‬ ‫هێزه‌ بچوكه‌كان له‌ لیستێك یان‬ ‫هاوپه‌یامنێتیه‌ك‪ ،‬به‌مه‌ش ژماره‌ی‬ ‫فراكسیۆنه‌كانی په‌رله‌مان كه‌مرت‬ ‫ده‌بنه‌وه‌‌‌و كاروباره‌كانی په‌رله‌مان‬ ‫چاالكانه‌تر رایی ده‌كرێن‪.‬‬ ‫چواره‌‌م‪ ،‬پێویسته‌ سیستمی كۆتای‬ ‫شێوه‌یه‌ی‌‪,‬‬ ‫به‌م‬ ‫كه‌مینه‌كان‪,‬‬ ‫نه‌مینێ‪ .‬سیستمی كۆتا له‌بنه‌ڕه‌تدا‬ ‫بۆ زامنكردنی نوێن ‌هرایه‌تی ئه‌و‬ ‫پێكهاتانه‌یه‌ كه‌ بۆخۆیان ناتوانن‬ ‫نوێنه‌رایه‌تی به‌ده‌ست بێنن‪ .‬به‌اڵم‬ ‫به‌داخه‌وه‌ سیستمی كۆتای كه‌مینه‌كان‬ ‫له‌ هه‌رێمی كوردستان ب ‌ه قازانجی‬

‫‪24‬‬

‫الیه‌نێكی دیاریكراو به‌كار ده‌هێرنێت‪،‬‬ ‫به‌وه‌ی كه به‌ ناشه‌رعی ده‌نگ بۆ‬ ‫هه‌ندێ الیه‌نی توركامنی‌‌و مه‌سیحی‬ ‫كۆده‌كرێته‌وه‌‪ ،‬له‌رێی ده‌نگدانی‬ ‫تایبه‌ت‌‌و له‌و شوێنانه‌ی كه‌ ئه‌م‬ ‫پێكهاتانه‌شی لێ نیه‪ .‬واته‌ خه‌ڵكانێك‬ ‫ده‌چنه‌ په‌رله‌مانه‌وه‌‌‌و نوێنه‌رایه‌تی‬ ‫ئه‌م پێكهاتانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ نوێنه‌ری‬ ‫راسته‌قینه‌ی ئه‌وان نین‪ .‬به‌م شێوه‌یه‌‬ ‫راسته‌قینه‌ی‬ ‫سیاسی‌‌و‬ ‫ئیراده‌ی‬ ‫توركامن‌‌و مه‌سیحیه‌كان ده‌كوژرێ‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا ده‌سه‌اڵتی كوردی وا‬ ‫به‌دونیا نیشان ده‌دات كه‌ رێز له‌ ئیراده‌ی‬ ‫پارێزه‌ری‬ ‫ده‌گرێت‌‌و‬ ‫كه‌مینه‌كان‬ ‫فره‌كولتوریی‌‌و فره‌نه‌ته‌وه‌ییه‌‪ .‬بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی كورسی كۆتاكان چیدی‬ ‫نه‌بنه‌ ئامرازێك به‌ده‌ستی الیه‌نێكی‬ ‫بااڵده‌ستی سیاسییه‌وه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫نوێنه‌ری راسته‌قینه‌ی پێكهاته‌كان‬

‫ئه‌نجومنه‌‬ ‫په‌رله‌مان‌‌و‬ ‫بچنه‌‬ ‫هه‌ڵبژێردراوه‌كانه‌وه‌‪ ،‬سێ پێشنیاری‬ ‫جیاواز ده‌خه‌مه‌روو بۆ هه‌مواركردنی‬ ‫یاسای هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ده‌كرێ یه‌كێكیان‬ ‫كۆده‌نگی له‌سه‌ر دروست بێ‪:‬‬ ‫‪ .١‬ته‌نها خودی ئه‌ندامانی پێكهاته‌كان‬ ‫بتوانن ده‌نگ به‌ نوێنه‌ره‌كانی خۆیان‬ ‫بده‌ن‪ ،‬نه‌ك كورد‪ .‬بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌‬ ‫ده‌كرێ تۆماری ده‌نگده‌رانی جیاواز‌‌و‬ ‫بنكه‌ی ده‌نگدانی جیاوازیان هه‌بێ‪.‬‬ ‫بۆ مه‌سیحیه‌كان پیاده‌كردنی ئه‌م‬ ‫میكانیزمه ئاسانه‌‪ ،‬چونكه‌ له‌‬ ‫ناسنامه‌یان ئاینه‌كه‌یان نوورساوه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم بۆ توركامنه‌كان ده‌بێ‬ ‫میكانیزمێكی تر بدۆزرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫كۆتا‬ ‫كاندیدێكی‬ ‫ئه‌گه‌ر‬ ‫‪.٢‬‬ ‫نیوه‌ی نرخی كورسیه‌كی ئاسایی‬ ‫به‌ده‌ستهێنا‪ ،‬ئه‌وا بچێته‌ په‌رله‌مان‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر هیچ ل ‌ه كاندیده‌ كۆتاكان‬


‫نه‌یانتوانی نیوه‌ی نرخی كورسیه‌كی‬ ‫ئاسایی به‌ده‌ست بێنن‪ ،‬ئه‌وا هه‌ر‬ ‫پێكهاته‌یه‌ك‪ ،‬توركامن‌‌و مه‌سیحی‪،‬‬ ‫كورسیه‌كی كۆتای پێبدرێ‪ .‬واته‌‬ ‫ژماره‌ی كورسی كۆتا پێویسته‌‬ ‫كه‌م بكرێته‌وه‌‪ .‬ئه‌م پرسه‌ پێویسته‌‬ ‫راشكاوانه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر‌ بكرێ‪ ،‬ئه‌مه‌‬ ‫چ لۆژیكێك‌‌و چ عه‌داله‌تێكه‌ نرخی‬ ‫كورسیه‌ك بۆ كاندیدێكی كورد نۆزده‌‬ ‫هه‌زار‌‌و بۆ كاندیدێكی كۆتا پێنج‬ ‫سه‌د ده‌نگ بێ‪ .‬هه‌ندێ پێكهاته‌ش‬ ‫ژماره‌یان هێنده‌ كه‌مه‌‌و ته‌نیا له‌‬ ‫چه‌ند شوێنێكی دیاریكراوی هه‌رێم‬ ‫دانیشتوون‪ ،‬ده‌كرێ له‌ ئه‌نجومه‌نی‬ ‫پارێزگا یان قه‌زاو ناحیه‌كان كورسی‬ ‫كۆتایان هه‌بێ‪ ،‬نه‌ك له‌په‌رله‌مان‪.‬‬ ‫‪ .٣‬كۆتای كه‌مینه‌كان وه‌ك كۆتای‬ ‫ژنانی لێبكرێ‪ .‬پێشنیاری سێیه‌م‬ ‫هه‌ست ناكه‌م زۆر گونجاو بێ‌‌و له‌‬

‫بنه‌ڕه‌تدا پێشنیاری من نیه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ده‌كرێ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكرێ‪.‬‬ ‫بۆ منونه‌ هه‌ر لیستێك النی كه‌م‬ ‫كاندیدێكی توركامن‌‌و كاندیدێكی‬ ‫مه‌سیحی تیا بێ‪ .‬ئه‌گه‌ر هه‌ر‬ ‫كاندیدێكی ئه‌و پێكهاتانه‌ ده‌نگی‬ ‫پێویستیان هێنا‪ ،‬ئه‌وا به‌بێ كۆتا‬ ‫ده‌چن‪ ،‬ئه‌گه‌رنا هه‌ر لیستێك زیاتر‬ ‫له‌ پێنج یان ده‌ كورسی زیاتری هێنا‪،‬‬ ‫كورسیه‌ك‌ یان دوو كورسی كۆتا‬ ‫بۆ هه‌ر پێكهاته‌یه‌ك ته‌رخان بكات‪.‬‬ ‫مه‌ترسی گۆڕینی كۆتای كه‌مینه‌كان‬ ‫بۆ هاوشێوه‌ی كۆتای ژنان‪ ،‬توانه‌وه‌ی‬ ‫كه‌مینه‌كانه‌ له‌ناو الیه‌نه‌ سیاسیه‌‬ ‫حاله‌تدا‬ ‫له‌باشرتین‬ ‫گه‌وره‌كان‪،‬‬ ‫رێكخراوه‌ سیاسییه‌كانی كه‌مینه‌كان‬ ‫ناچار ده‌بن ببنه‌ هاوپه‌یامنی حیزبه‌‬ ‫كوردیه‌ گه‌وره‌كان بۆ ئه‌وه‌ی له‌‬ ‫لیسته‌كانیان جێگایان بكه‌نه‌وه‌‪ .‬ئه‌م‬

‫پێشنیاره‌ له‌وانه‌یه‌ باش بێ بۆ رێگرتن‬ ‫له‌ ساخته‌كاری‪ ،‬به‌اڵم چاره‌سه‌ری‬ ‫گرفتی نوێنه‌رایه‌تی كه‌مینه‌كان ناكات‪.‬‬ ‫سه‌رئه‌نجام‪ ،‬به‌هۆی ساخته‌كاریه‌وه‌‬ ‫پرسی به‌دیموكراتیكردنی كۆمه‌ڵگا‬ ‫له‌ هه‌رێمه‌كه‌مان له‌ پاشه‌كشێیه‌كی‬ ‫به‌رچاودایه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫داهاتوو ئه‌و پێشنیارانه‌ كاریان له‌سه‌ر‬ ‫نه‌كرێ‪ ،‬پرۆسه‌ی سیاسی‌‌و دیموكراتی‬ ‫له‌ هه‌رێمه‌كه‌مان دووچاری شكستی‬ ‫ساخته‌كاری‌‌و‬ ‫ده‌بێته‌وه‌‌‌و‬ ‫گه‌وره‌‬ ‫دیارده‌یه‌ك‬ ‫ده‌بێته‌‬ ‫ناشه‌رعیه‌ت‬ ‫وسیامیه‌كی دیاری هه‌ڵبژاردنه‌كامنان‪‌ ‌ .‬‬

‫کارمەندێکی کۆمسیۆن لەکاتی جیاکردنەوەی‬

‫‪25‬‬


‫پارتی‌و یه‌كێتی ته‌زویر له‌‬ ‫دەنگی كاندیده‌كانی خۆیان‬ ‫ده‌كه‌ن‬

‫ئا‪ :‬كامه‌ران محەمەد‬

‫كاندێكی پارتی «به‌ڵگه‌م له‌ده‌سته كه‌ ده‌نگه‌كانی منیان بۆ كاندیدێكی تر هه‌ژمار كردووه‌«‪.‬‬ ‫كاندیدێكی یه‌كێتی «له‌ هه‌ڵبژاردنی به‌غدا‌و ئه‌نجومه‌نی پارێزگا‪،‬‬ ‫ته‌زویراته‌ له‌ حیزب ده‌كاته‌وه‌«‪.‬‬

‫هه‌زاران‬

‫كه‌س‬

‫تۆڵه‌ی‬

‫ئه‌م‬

‫بەپێی زانیاریه‌كانی گۆڤاری سپی میدیا كه‌ له‌سه‌رچاوه‌یه‌كی ئاگاداره‌وه‌ وه‌ریگرتووه‌‪ ،‬پارتی‌و یه‌كێتی به‌ڕێككه‌وتن له‌گه‌ڵ‬ ‫یه‌كرتی‌و له‌ به‌سه‌رپه‌رشتی ده‌زگا ئه‌منییه‌كانه‌وه‌ ده‌ستكاری ده‌نگی كاندیده‌كانی خۆیان كردووه‌و به‌شێك له‌و كاندیدانه‌یان‬ ‫ده‌رچوواندوه‪ ،‬كه‌ ده‌نگی كه‌میان به‌ده‌ستهێناوه‪ ،‬بەاڵم به‌پێویستیان زانیوه‌ بچنه‌ په‌رله‌مان‪ .‬كاندیدێكی یه‌كێتیش ده‌ڵێت‬ ‫«به‌ڵگه‌م له‌ده‌سته‌‪ ،‬كاندیدمان هه‌بووه‌‪ ،‬له‌ فه‌رزی ‪ 95%‬سندوقه‌كان‪ ،‬ده‌نگێكی زۆر كه‌می به‌ده‌ست هێنابوو‪ ،‬كه‌چی له‌ ‪5%‬كه‌ی‬ ‫‪26‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫تر‪ ،‬به‌ پێش زۆربه‌ی كاندیده‌كان‬ ‫كه‌وته‌وه‌‌و ده‌رچێرنا»‪.‬‬ ‫سه‌ید عه‌بدواڵی كه‌ردزی‪ ،‬یه‌كێكه‌ له‌و‬ ‫كاندیدانه‌ی كه‌ وه‌ك خۆی ده‌ڵێت «به‌ڵگه‌ی‬ ‫الیه‌‪ ،‬ده‌نگه‌كانی بۆ كاندیدێكی تری پارتی‬ ‫هه‌ژمار كراوه‌‌و له‌ بنكه‌یه‌ك ‪ 716‬ده‌نگی‬ ‫هه‌بووه‌‪ ،‬كه‌چی دواتر كراوه‌ته‌‌ ‪412‬‬ ‫ده‌نگ»‪ .‬وتیشی «ده‌ستكاری كردنه‌كه‌‌‬ ‫به‌ به‌رنامه‌ كراوه‌‌و ئه‌وانه‌ی كردویانه‌ له‌‬ ‫ئێم ‌ه به‌هێزترن‪ ‌.‬داوای یاسایی نانوسم‪،‬‬ ‫چونكه‌ هیچ ئه‌نجامێكی نابێت»‪.‬‬ ‫عه‌بدواڵ ره‌مه‌زان نارساو به‌ عه‌بدواڵی‬ ‫كه‌ردزی كاتی خۆی له‌سه‌ركرده‌‬ ‫سه‌ربازییه‌كانی حزبی سۆسیالیست‬ ‫بوو‪ ،‬ئێستا فه‌رمانده‌یه‌كی دیاری پارتییه‌‬ ‫له‌ هه‌ولێر‌و له‌ماوه‌ی ڕابردوودا كێشه‌ی‬ ‫له‌گه‌ڵ چه‌ند كه‌سێكی بااڵ ده‌ستی‬ ‫پارتی هه‌بوو‌ و بۆ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵ‬ ‫له‌ ماڵه‌وه‌ دانیشتبوو‪ ،‬له‌م هه‌ڵبژاردنه‌‬ ‫كرایه‌ كاندید‪.‬‬ ‫هه‌ر به‌پێی زانیارییه‌كانی سپی‪ ،‬چوار‬ ‫كاندیدی یه‌كێتی‪ ،‬به‌ناوه‌كانی هاوڕێ‬ ‫جه‌بار‪ ،‬گه‌شه‌ دارا‪ ،‬لوقامن یاروه‌یسی‪،‬‬ ‫سه‌روه‌ر عه‌بدولره‌حامن له‌و بنكانه‌ی‬ ‫خۆیان ده‌نگیان لێداوه‌‪ ،‬هیچ‬ ‫ده‌نگێكیان نه‌هێناوه‌‪.‬‬ ‫لوقامن یاروه‌یس به‌ گۆڤاری سپی‬ ‫ڕاگه‌یاند كه‌ چه‌ندین به‌ڵگه‌ی الیه‌‪،‬‬ ‫ته‌وزیرات له‌ ده‌نگه‌كه‌ی كراوەو وتی‬ ‫«له‌ بنكه‌ی مه‌شخه‌ڵ خۆم خێزانه‌كه‌م‌و‬ ‫كه‌سوكاره‌كه‌م ‪ 13‬كه‌س بووین ده‌نگامن‬ ‫دا‪ ،‬كه‌چی له‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی‪ ،‬له‌و بنكه‌‌یه‌‬ ‫هیچ ده‌نگێكم نه‌هێناوه»‪.‬‬

‫سه‌روه‌ر عه‌بدولره‌حامن یه‌كێكی‬ ‫تره‌ له‌و كاندیدانه‌ی ده‌نگی له‌و‬ ‫بنكه‌یه‌ نه‌ماوه كه‌ ده‌نگی لێداوه‌‪،‬‬ ‫وتی «له ‪ 73%‬فه‌رزی ده‌نگه‌كان‪،‬‬ ‫له‌ كۆمسیۆنه‌وه‌ پێیان ڕاگه‌یاندم‬ ‫ده‌نگه‌كانت گه‌یشتۆته‌ ‪ 6000‬هه‌زار‬ ‫كه‌س‌و له‌ ڕیزبه‌ندی ‪14‬ه‌یه‌می‪ ،‬كه‌چی‬

‫سه‌روه‌ر‬ ‫عه‌بدولره‌حامن‬ ‫یه‌كێكی تره‌ له‌و‬ ‫كاندیدانه‌ی ده‌نگی‬ ‫له‌و بنكه‌یه‌ نه‌ماوه‬ ‫كه‌ ده‌نگی لێداوه‌‪،‬‬ ‫وتی «له ‪73%‬‬ ‫فه‌رزی ده‌نگه‌كان‪،‬‬ ‫له‌ كۆمسیۆنه‌وه‌‬ ‫پێیان ڕاگه‌یاندم‬ ‫ده‌نگه‌كانت‬ ‫گه‌یشتۆته‌ ‪6000‬‬ ‫هه‌زار كه‌س‌و له‌‬ ‫ڕیزبه‌ندی ‪14‬ه‌یه‌می‪،‬‬ ‫كه‌چی ئه‌نجامه‌ی‬ ‫نزیكه‌ی ‪2000‬‬ ‫ده‌نگم بۆ هاته‌وه‬

‫‪27‬‬

‫ئه‌نجامه‌ی نزیكه‌ی ‪ 2000‬ده‌نگم‬ ‫بۆ هاته‌وه‌‌و له‌ ڕیزبه‌ندی ‪50‬یه‌م بووم»‪.‬‬ ‫وتیشی «سكااڵ له‌سه‌ر كۆمسیۆن تۆمار‬ ‫ده‌كه‌م‪ ،‬ده‌شزانم هیچ ئه‌نجامێكی نابێت‪،‬‬ ‫چونكه‌ دزو ساحیب ماڵ یه‌ك بن‪ ،‬گامێش‬ ‫له‌ كوالنه‌ ده‌به‌نه‌ ده‌ره‌وه‌«‪.‬‬ ‫یاروه‌یس نیگه‌رانه‌ له‌و ئه‌نجامه‌‌و ده‌ڵێت‬ ‫«ته‌زویركردنی ده‌نگه‌كانی ئێمه‌‪ ،‬كه‌‬ ‫‪ 5000-6000‬ده‌نگ ده‌بێت‪ ،‬متامنه‌ی‬ ‫خه‌ڵك له‌به‌رامبه‌ر حیزب له‌ده‌ستده‌ات‪،‬‬ ‫له‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگا یان‬ ‫به‌غدا‪ ،‬ڕه‌نگه‌ ئه‌م خه‌ڵكه‌ تۆڵه‌ی خۆی‬ ‫بكاته‌وه‌‌«‪ .‬ئه‌و باسی له‌وه‌شكرد‪ ‌،‬ته‌نیا له‌‬ ‫هه‌ڵەبجه‌ی شه‌هید‪ ،‬كه‌ یه‌كێتی ‪4000‬‬ ‫ده‌نگی تێدابوو‪ 1560 ،‬ده‌نگی هێناوه‌‬ ‫كه‌ نزیكه‌ی نیوه‌ی ‪ 9‬كاندیده‌كه‌ی‬ ‫تری یه‌كێتی بوو‪ ،‬له‌ سیروان‌و زۆربه‌ی‬ ‫ناوچه‌كانی تر له‌ پێشه‌وه‌ی زۆربه‌ی‬ ‫كاندیده‌كانی تر بووه‌‪ ،‬ل ‌ه سلێامنیش‬ ‫ده‌نگێكی زۆری هێناوه‌‪ .‬وتیشی «كاندید‬ ‫هه‌یه‌ ‪ 1300‬ده‌نگی هه‌بووه‌‪ ،‬بۆیان‬ ‫كردووه‌ته‌ ‪ 3700‬ده‌نگ‪ ،‬كاندید هه‌بووه‌‪،‬‬ ‫له‌ جیاكردنه‌وه���ی ‪ 95%‬سندوقه‌كان‬ ‫كه‌مرتین ده‌نگی هه‌بووه‌‪ ،‬كه‌چی به‌ ‪5%‬‬ ‫كۆتایی‪ ،‬به‌ پێش زۆربه‌ی كاندیده‌كانی تر‬ ‫كه‌وتۆته‌وه‌‌و ده‌رچوێندراوه‌«‪ .‬یاروه‌یسی‬ ‫ل ‌ه دوائه‌نجامی ڕاگه‌یاندراوی كۆمسیۆن‬ ‫‪ 3669‬ده‌نگی هێناوه‌‌و سكااڵی له‌سه‌ر‬ ‫كۆمسیۆن تۆمار كردووه‌‪.‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫‪28‬‬

‫به‌پێی زانیارییه‌كانی سپی‪ ،‬له‌ ناو‬ ‫یه‌كێتی نیشتامنی كوردستان ڕێككه‌وتن ل ‌ه‬ ‫نێوان باڵه‌كاندا كراوەو به‌ ه ‌هزاران ده‌نگ‬ ‫بۆ سه‌رۆكی لیست‌و چه‌ند كاندیدێكی‬ ‫تر زیاد كراوه‌‪ ،‬له‌ ناو پارتیش ڕێككه‌وتن‬ ‫ل ‌ه نێوان هه‌ردوو باڵی مه‌رسور‌و نێچیردا‬ ‫كراوه‌ بۆ ده‌رچواندنی كاندیده‌كان‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌كه‌ی گۆڤاری سپی باسی‬ ‫له‌وه‌ كرد‌‪ ،‬له‌ چواره‌م‌و پێنجه‌می دوای‬ ‫هه‌ڵبژاردن ده‌ستكراوه‌ به‌ ته‌زویراته‌كان‌و‬ ‫گۆڕینی كاندیده‌كان‪ ،‬كاندیدێكی تری‬ ‫پارتی نه‌یویست ناوه‌كه‌ی بهێرنێت‬ ‫ده‌ڵێت «ڕۆژی سێیه‌م له‌ مه‌كته‌ب سیاسی‬ ‫ته‌له‌فۆنیان بۆ كردم‌و وه‌كو موژده‌یه‌ك‬ ‫پێیان وتم ده‌نگه‌كانت گه‌یشتۆته‌ ‪،2000‬‬ ‫ئه‌مه‌ ل ‌ه كاتێكدابوو كه‌ هێشتا ده‌نگی‬ ‫لقی سلێامنی‌و ده‌نگی تایبه‌تی نه‌هاتبووه‌‬ ‫سه‌ر‌و قورسایی منیش له‌و شوێنانه‌‬ ‫بوو‪ ،‬كه‌چی له‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی كۆمسیۆن‪،‬‬ ‫نزیكه‌ی ‪ 1000‬ده‌نگم بۆ هاتۆته‌وه‌«‪.‬‬ ‫وتیشی «من به‌دوای به‌ڵگه‌كان ده‌گه‌ڕێم‌و‬ ‫هه‌ر كاتێك ده‌ستم كه‌وت‪ ،‬ده‌رگه‌ی‬ ‫مه‌حكه‌مه‌ له‌ كۆمسیۆن ده‌گرم‌و له‌ یه‌ك‬ ‫ده‌نگ ‌ی خۆم خۆش نابم»‪.‬‬


‫ئەنجوومەنی ناوەند‬ ‫غیابی تاڵەبانی‬ ‫تەکتوالتی مەکتەبی سیاسی‬ ‫درێژکردنەوەی ماوەی بارزانی‬

‫بەهۆکارە سەرەکییەکانی شکستی هەڵبژاردن دەزانێت‬ ‫ئا‪ :‬سپی میدیا‬ ‫ئەنجومەنــی ناوەنــدی یەکێتــی نیشــتامنی کوردســتان راپۆرتێــک لەســەر ئاکەمەکانــی هەڵبــژاردن ئاراســتەی ســەرکردایەتیەکەی‬ ‫دەکات‌و پێیــان دەڵێــت «ئیشــی نــوێ بــە ئەندامــە شکســت خواردووەکانــی مەکتەبــی سیاســی مــەدەن‪ ،‬پــارەی یەکێتــی پەخشــان‌و‬ ‫تەخشــان مەکــەن ســندوقێکی شــەفاف دروســت بکــەن‌و بیدەنــە دەســت چەنــد کەســێکی پــاک‌و پارەکانــی لەنــدەن‌و پاریــس‌و‬ ‫ئیــارات‌و شــوێنەکانی تــری تێکــەن‪ ،‬واز لــە سیاســەتی پەرتەوازەیــی بەرامبــەر پارتــی بهێنــن»‪.‬‬

‫ئــەو راپۆرتــە کــە دانەیەکــی دەســت گۆڤــاری ســپی میدیــا کەوتــووە ئەنجامــی کۆبوونەوەیەکــی ئەنجوومەنــی ناوەنــدە کــە لــەرۆژی ‪٢٠١٣-٩-٣٠‬‬ ‫لەســەر پرســی هەڵبــژاردن‌و دۆخــی ناوخــۆی یەکێتــی‪ ،‬بــە ئامادەبوونــی ‪ ٨٩‬ئەنــدام لــە کــۆی ‪ ١٠٠‬ئەنــدام ســازکراوە‪.‬‬ ‫ئــەم راپۆرتــە کــە چــوار الپەرەیــەو ئیمــزای ســەرۆکی ئەنجوومەنــی ناوەنــد عــادل مــورادی لەســەرە بەیەکێــک لــەو راپۆرتــە شــەفاف‌و دەگمەنانــەی‬ ‫ئۆرگانەکانــی یەکێتــی دادەنرێــت کــە زۆر بەڕاشــکاوانە بــاس لــە کەموکوڕیــەکان‌و چارەســەرەکان دەکات لــە دوو بەشــدا کــە (هــۆکارەکان)‬

‫‪30‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫بەشــی یەکەمــەو‪( ،‬پێشــناری چارەســەر)‬ ‫یــش بەشــی دوەمیانــە‪.‬‬ ‫ئەمەش دەقی راپۆرتەکەیە وەک خۆی‪:‬‬ ‫ئەنجومەنــی‬

‫ئەندامانــی‬ ‫بەڕێــز‪/‬‬ ‫ســە ر كر د ا یە تی‬ ‫بابەت‪ /‬راپۆرتی ئاكامی هەڵبژاردنەكان‬ ‫ساڵوێكی گەرم‪...‬‬ ‫ئەنجومەنــی ناوەنــدی رۆژی ‪2013/9/30‬‬ ‫دانیشــتنی ژمــارە (‪)51‬ی ئاســایی خــۆی‬ ‫بــە ئامادەبوونــی (‪ )89‬ئەنــدام ئەنجامــدا‪،‬‬ ‫كــە تــەوەری ســەرەكی تەرخانكــراو‬ ‫بــۆ ئاكامــی هەڵبژاردنەكانــی ‪21‬ی‬ ‫ســێپتەمبەر‌و دۆخــی ناوخــۆی یەكێتیــی‬ ‫نیشــتامنیی كوردســتان‪ ،‬دوای گفتوگــۆ‌و‬ ‫هەڵســەنگاندنی هەڤااڵنــی ئەندامانــی‬ ‫ئەنجومــەن لەهــۆكارە نەخوازراوەكانــی‬ ‫یەكێتیــی لــە پرۆســەكەدا‪ ،‬دواتــر كۆمەڵێــك‬ ‫پێشــنیاری رێگەچارەســەر خرایــەڕو‪ ،‬كــە‬ ‫پوختــەی دەخەینــە بەردەســتی بەرێزتــان‪،‬‬ ‫بــە مەبەســتی بەهێزكردنــەوەی پێگــەی‬ ‫یەكێتیــی نیشــتامنیی كوردســتان‌و كەڵــك‬ ‫وەرگرتنیــان بــە تایبــەت لەكۆبوونــەوەی‬ ‫ئەنجومەنــی ســەركردایەتی‪:‬‬ ‫هۆكارەكان‬ ‫‪ .1‬یەكێتــی خوێندنــەوەی بــۆ دەنگــدەری‬ ‫كــورد واقیعیانــە نیــە‪ ،‬لــەڕووی‬ ‫ســایكۆلۆژی‌و تایبەمتەنــدی ناوچەیــی‌و‬ ‫ئاســتی رۆشــنبیری‌و بیركردنــەوە‪.‬‬ ‫‪ .2‬وێــڕای شكســت‌و ســەرنەكەوتنیان‬ ‫لەكارەكانیــان‪ ،‬بــەاڵم هەندێــك لەئەندامانــی‬ ‫مەكتەبــی سیاســی‌و ســەركردایەتی لەبــری‬ ‫لێپرســینەوە لەشــوێنی دیكــە پۆســتی‬ ‫تریــان پێدرایــەوە‪.‬‬ ‫‪ .3‬ئەنجومەنــی ناوەنــدی هەوڵــی زۆریــداوە‬ ‫بــۆ چاكســازی لــە هەمــوو بوارەكانــدا‪ ،‬لــە‬ ‫راپۆرتەكانــدا ئاماژەمــان داوە بــە پێداچوونــەوە‬

‫بــە رێكخســن‌و ئۆرگانــە حیزبییەكانــدا‪،‬‬ ‫بــۆ منونــە فایلــی فەرمانگــەی دەرەوە‪،‬‬ ‫نایەكســانی لــە قــەزای مەخمــور‪،‬‬ ‫رێكخســتنەكانی نــاوەوە‌و دەرەوە‪،‬‬ ‫هەروەهــا بانگهێشــتكردنی جێگــری ســەرۆك‬ ‫وەزیــران‌و وەزیــرەكان‌و دەستنیشــانكردنی‬ ‫كەموكوڕییــەكان‪ ،‬پێشــنیاز بــۆ چارەســەر‌و‬ ‫چاكســازی دیاریك ـراوە‪ ،‬بــەاڵم بــە پێچەوانــەوە‬ ‫هیــج جــۆرە بەدواداچوونێــك بــۆ ئــەم مەبەســتە‬ ‫نەكـرا‪ ،‬تــا بانگكردنــی وەزیــری شــەهیدان كە بە‬ ‫زۆرینــەی دەنگــی ئەندامانــی ئەنجومــەن داوای‬ ‫لێپێچنــەوەی لێكــراوە كەچــی بەپێچەوانــەوە‬ ‫پاداشــت كــرا‪.‬‬ ‫‪ .4‬نەبوونــی بەرنامــە‌و پالنــی تۆكمــە‌و‬ ‫گونجــاو لەالیــەن مەكتەبــی سیاســی‌و دەزگا‬ ‫پەیوەندیدارەكانــی پرۆســەی هەڵبــژاردن بــە‬ ‫تایبەتــی هەرســێ مەكتەبــی هەڵبــژاردن‪،‬‬ ‫راگەیانــدن‪ ،‬رێكخســن‪.‬‬ ‫‪ .5‬ناڕۆشــنی‌و فــرە پەیامــی گوتــاری سیاســیامن‬ ‫لەالیــەن هەندێــك لــە ئەندامانــی مەكتەبــی‬ ‫سیاســی‪ ،‬بەشــێوەیەك كــە نەمانتوانــی‬ ‫دەنگــدەران بەگشــتی‌و گەنجــان بەتایبەتــی‬ ‫لــەدەوری سیاســەتەكانی یەكێتیــی نیشــتامنیی‬ ‫كوردســتان كۆبكەینــەوە‪.‬‬ ‫‪ .6‬پەرتەوازەیــی لــە ســراتیژی حیــزب بــۆ‬ ‫مامەڵەكــردن لەگــەڵ پارتــی بەتایبەتــی لەپرســە‬ ‫چارەنوسســازەكانی وەك‪ :‬درێژكردنــەوەی‬ ‫مــاوەی خولــی ســەرۆكی هەرێــم‪ ،‬كــە بەبــێ‬ ‫راوێــژ‌و بــە پێچەوانــەی پەیــڕەوی ناوخــۆی‬ ‫یەكێتــی نیشــتامنیی كوردســتان‪ ،‬هەروەهــا بــێ‬ ‫هەڵوێســتی فەرمــی ئــەو ناعەدالەتییــەی كــە‬ ‫لەپشــكی حیزبەكەمــان كــرا لــە دەرەنجامــی‬ ‫هەڵبژاردنەكانــی ئەنجومەنــی پارێــزگای موســڵ‪،‬‬ ‫لەگــەڵ پرســی حوكمڕان ـی‌و ناهاوســەنگییەكانی‬ ‫نــاو حكومــەت كــە لەكاتــی خۆیــدا بەفەرمــی‬ ‫لەالیــەن ئەنجومەنــی ناوەندییــەوە بەئامــار‌و‬ ‫داتــای دروســت ئاگادارمــان كردنــەوە‪ ،‬كــە‬ ‫ســەرجەمیان كاریگەریــی راســتەخۆیان هەبــووە‬

‫‪31‬‬

‫لەســەر پێگــەی جەمــاوەری‌و دەنگەكانــی‬ ‫یەكێتیــی نیشــتامنی كوردســتان‪.‬‬ ‫‪ .7‬دیاریكردنــی هەڤــاڵ ئەرســەالن بایــز‬ ‫وەك ســەرۆكی لیســتی (‪ ،)102‬هەرچەنــدە‬ ‫لەكۆبوونــەوەی فراوانــی ‪ 2013/7/3‬كــە‬ ‫لەبــارەگای مەكتەبــی سیاســی لەشــاری هەولێــر‬ ‫ئەنجامــدار‪ ،‬راســتەوخۆ ئەنجومەنــی ناوەنــدی‬ ‫ئــەم داوایــەی ئاراســتەی خودی كاك ئەرســەالن‌و‬ ‫جێگرانــی ســكرتێری گشــتی كــرد كــە ســەرۆكی‬ ‫لیســتی یەكێتــی نەبێــت‪.‬‬ ‫‪ .8‬ملمالنێــی نێــوان هەندێــك لــە هەڤااڵنــی‬ ‫مەكتەبــی سیاســی‌و نەبوونــی هەماهەنگــی‬ ‫لەنێوانیانــدا‌و بنەبڕنەكردنــی دیــاردەی تەكەتــول‪،‬‬ ‫ســەرباری پەیامنــی ئــاگار‌و غیابــی جەنابــی مــام‬ ‫جــەالل بــەردەوام بوونــی ئــەم دیــاردە ترســناكە‪.‬‬ ‫‪ .9‬پێشــێلكردنی پەیــڕەوی ناوخــۆی یەكێتــی‬ ‫نیشــتامنیی كوردســتان‪ ،‬بــەوەی كــە لیســتی‬ ‫كاندیــدەكان ئاراســتەی ئەنجومەنــی ناوەنــدی‬ ‫نەكــرا‪ ،‬بەمەبەســتی پەســەندكردنی‪.‬‬ ‫‪ .10‬میكانیزمــی دیاریكردنــی كاندیــدەكان‌و ئــەو‬ ‫كەموكورتیانــەی كــە لــەو پرۆســەیەدا هەبــوو‪ ،‬وە‬ ‫گۆڕینــی كاندیــدە دەرچووەكانــی رێكخســن‪.‬‬ ‫‪ .11‬غیابــی مــام جــەالل‌و خ ـراپ بەكارهێنانــی‬ ‫دۆســییەی بــاری تەندروســتی بەڕێزیــان لــە‬ ‫پرۆســەكەدا‪.‬‬ ‫بەشــداریكردمنان لــە حكومــەت‬ ‫‪ .12‬‬ ‫نەبــووە خاڵێكــی بەهێــز بــۆ یەكێتــی نیشــتامنیی‬ ‫كوردســتان‪ ،‬لەبــەر ئــەوەی ئــەدای ئەندامانــی‬ ‫یەكێتیــی لەحكومــەت وەك پێویســت نەبــووە‪،‬‬ ‫بەڵكــو زۆربەیــان خــراپ بــووە‪.‬‬ ‫لەبانگەشــەی هەڵبژاردنــدا تەنهــا‬ ‫‪ .13‬‬ ‫ناوهێنانــی چەنــد شــەهیدێك‌و فەرامۆشــكردنی‬ ‫نــاوی دەیــان هــەزار شــەهیدی دیكــە لەالیــەن‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫پەرتەوازەیی لە سرتاتیژی حیزب بۆ مامەڵەكردن‬ ‫لەگەڵ پارتی بەتایبەتی لەپرسە چارەنوسسازەكاندا‬ ‫‪32‬‬

‫راگەیاندنــی یەكێتیــی‬ ‫كوردســتان‪-‬ەوە‪.‬‬

‫نیشــتامنیی‬

‫پێشنیاری چارەسەر‬ ‫‪ .1‬ئەنجومەنــی ناوەنــدی هەڵســەنگاندن‌و‬ ‫پێداچوونــەوە ئەنجــام دەدات بــۆ‬ ‫دەستنیشــانكردنی هــۆكار‌و كەموكورتییــەكان‬ ‫بەمەبەســتی دانانــی رێــكاری چاكســازی‌و‬ ‫هەنگاوەكانــی گۆڕانــكاری پێویســت لەســەرجەم‬ ‫ئۆرگانەكانــی یەكێتیــی نیشــتامنیی كوردســتان‪.‬‬ ‫‪ .2‬گۆڕانــكاری خێــرا‌و بەپەلــە لەئۆرگانــەكان‬ ‫بەتایبەتــی مەكتەبەكانــی راگەیانــدن‪،‬‬ ‫رێكخــراوە‬ ‫رێكخســن‪،‬‬ ‫هەڵبــژاردن‪،‬‬ ‫دیموكراتییــەكان لەگــەڵ مەڵبەندەكانــی‬ ‫ســلێامنی‪ ،‬هەولێــر‪ ،‬گەرمیــان‪ ،‬شــارەزوور‪،‬‬ ‫راپەڕیــن‪ ،‬ســۆران‪.‬‬ ‫‪ .3‬ئەنجومەنــی ناوەنــدی داوای بەســتنی‬ ‫پلینیــۆم دەكات‪ ،‬پاڵپشــت بــە مــاددەی (‪)22‬‬ ‫بڕگــەی (‪)1‬ی پەیــڕەوی ناوخــۆ‪ ،‬لەمانگــی (‪10‬ی‬ ‫ترشینــی یەكــەم)ی (‪.)2013‬‬ ‫‪ .4‬پرۆســەیەكی هەمەالیەنــە بــە مەبەســتی‬ ‫ورەبەرزكردنــەوە‌و هەســتانەوە‌و ئامادەســازی‬ ���دەســتپێدەكات‪ ،‬ئەنجومەنــی ســەركردایەتی‬ ‫میكانیــزم‌و پالنــی گونجــاوی بــۆ دابنێــت‪.‬‬ ‫پێكهێنانــی ســندوقێكی شــەفاف‬ ‫‪ .5‬‬ ‫تایبــەت بەموڵــك‌و ماڵــی یەكێتیــی نیشــتامنی‬ ‫كوردســتان‪ ،‬كــە چەنــد هەڤاڵێكــی ئەنجومەنــی‬ ‫ســەركردایەتی‌و ئەنجومەنــی ناوەنــدی لــە‬ ‫كەســایەتییە دەســتپاكەكان سەرپەرشــتی‬ ‫بكــەن‌و هەمــوو موڵــك‌و ماڵــی حیــزب‬ ‫لەتێكــڕای شــارەكانی كوردســتان‌و واڵتانــی‬ ‫دەرەوە لەخۆبگرێــت‪ ،‬بەتایبــەت لــە لەنــدەن‪،‬‬ ‫ئیســتانبول‪ ،‬پاریــس‪ ،‬ئیــارات‪ ،‬ئــوردون‪ ،‬ئێ ـران‪،‬‬

‫ئەمەریــكا‌و هــەر شــوێنێكی تــر‪ .‬هەروەهــا‬ ‫پارەیەكــی زۆری یەكێتــی لــەالی چەند كەســێك‌و‬ ‫مەســئولێكی یەكێتییــە ئەبێــت تەســلیمی‬ ‫ئــەو ســندوقە بكرێــت‪ .‬كــە ئەمــە دەبێتــە‬ ‫هــۆی دانانــی ســنورێك بــۆ ئــەو تەخشــان‌و‬ ‫پەخشــانكردنەی كــە بەپــارەی یەكێتییــەوە‬ ‫دەكرێــت لەالیــەن هەندێــك بەرپرســی بــااڵوە‪.‬‬ ‫‪ .6‬دەرهێنانــی كەناڵەكانــی راگەیانــدن لەچنگــی‬

‫هەموو موڵك‌و‬ ‫ماڵی حیزب‬ ‫لەتێكڕای شارەكانی‬ ‫كوردستان‌و واڵتانی‬ ‫دەرەوە لەخۆبگرێت‪،‬‬ ‫بەتایبەت لە لەندەن‪،‬‬ ‫ئیستانبول‪ ،‬پاریس‪،‬‬ ‫ئیامرات‪ ،‬ئوردون‪،‬‬ ‫ئێران‪ ،‬ئەمەریكا‌و‬ ‫هەر شوێنێكی تر‪.‬‬ ‫هەروەها پارەیەكی‬ ‫زۆری یەكێتی لەالی‬ ‫چەند كەسێك‌و‬ ‫مەسئولێكی یەكێتییە‬ ‫ئەبێت تەسلیمی ئەو‬ ‫سندوقە بكرێت‌و‬ ‫كەسایەتییە‬ ‫دەستپاكەكان‬ ‫سەرپەرشتی بكەن‬

‫بەرپرســەكان‌و كۆكردنەوەیــان لەژێــر چەتــری‬ ‫یەكێتــی‪.‬‬ ‫‪ .7‬پەلەكــردن لــە هەنگاوەكانــی هەمــوار‬ ‫كردنــەوەی رێككەوتنــی ســراتیژی لەگــەڵ‬ ‫پارتــی‪ ،‬بەشــێوەیەك كــە پێگــە‌و ســەنگ‌و‬ ‫نیشــتامنیی‬ ‫یەكێتیــی‬ ‫ســەربەخۆیی‬ ‫كوردســتان پارێزراوبێــت‌و لــە هەمانكاتــدا‬ ‫لەگــەڵ هەلومــەرج‌و گۆڕانكارییەكانــی‬ ‫كوردســتان بگونجێــت‪ ،‬ئەگەرنــا رێكەوتنەكــە‬ ‫هە ڵبوە شــێتە وە ‪.‬‬ ‫‪ .8‬كۆتایــی هێنــان بــە دیــاردەی دوو ئیشــی‬ ‫لەنــاو یەكێتیــی نیشــتامنیی كوردســتان‪.‬‬ ‫‪ .9‬ناردنــی لیســتی كاندیــد‌و پالێوراوانــی‬ ‫یەكێتیــی نیشــتامنیی كوردســتان بــۆ‬ ‫هەڵبژاردنەكانــی داهاتــوو بەمەبەســتی‬ ‫پەســەندكردنیان لەالیــەن ئەنجومەنــی‬ ‫ناوەندییــەوە‪ ،‬وەك ئــەوەی كــە لەپەیــڕەوی‬ ‫ناوخــۆی یەكێتییــدا هاتــووە‪.‬‬ ‫‪ .10‬ســەبارەت بــە پێكهێنانــی حكومەتــی‬ ‫ئاینــدە‪ ،‬باشــرە كــە یەكێتیــی نیشــتامنیی‬ ‫كوردســتان بەشــداری لەحكومــەت بــكات‌و‬ ‫لــەم قۆناغــەدا ئۆپۆزســیۆن نەبێــت‪،‬‬ ‫بەمەرجێــك كــە حكومەتێكــی بنكــە‬ ‫فــراوان بێــت‌و یەكێتــی دەرگای دانوســتان‌و‬ ‫گفتوگــۆی بــەرەوڕووی هەمــوو الیەنــەكان‬ ‫كــراوە بێــت‌و پەلــە نــەكات لــە بڕیــاردان‌و‬ ‫بــە پرۆژەیەكــی یەكێتییانــەی دراســەكراو‬ ‫بەشــداری بــكات‪ .‬بــەو رێكارانــەی لەخاڵــی‬ ‫(‪)7‬ی مــاددەی (‪)39‬ی پەیــڕەودا هاتــووە‪.‬‬ ‫‪ .11‬یەكێتیــی نیشــتامنیی كوردســتان‪،‬‬ ‫ســازش نــەكات لەســەر هەمواركردنــەوەی‬ ‫پــرۆژەی دەســتور‌و كاركــردن بۆگۆڕینــی‬ ‫سیســتەمەكە لەنــاو دەســتوردا بــۆ‬ ‫سیســتەمێكی پەرلەمانــی تەواوەتــی‪ ،‬كــە‬ ‫ئەمانــە بەشــێكی گرنگــن لەكارنامــەی‬ ‫لیســتی (‪)102‬ی یەكێتیــی‌و ئــەم‬ ‫دۆســییەیە رۆڵــی یەكالكــەرەوە لەگێڕانــەوەو‬ ‫ئاشــتكردنەوەی دەنگدەرامنــان دەگێڕێــت‪.‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫دەرهێنانی كەناڵەكانی راگەیاندن لەچنگی‬ ‫بەرپرسەكان‌و كۆكردنەوەیان لەژێر چەتری یەكێتی‬ ‫‪ .12‬پرەنســیبی رەخنـە‌و رەخنــە لەخۆگرتن الواز‬ ‫نەكرێــت‪ ،‬هیــچ ئەندامێــك لەهــەر پلەیەكــدا‬ ‫بێــت لەســەر رەخنەگرتــن س ـزا نەدرێــت‪.‬‬ ‫‪ .13‬داڕشــتنەوەی پرۆســەی چوونــە نــاو‬ ‫جەمــاوەر‌و كارلێكــردن لەگــەڵ خۆشــی‌و‬ ‫ناخۆشــییەكانیان‪ ،‬وەك پرۆســەیەكی بــەردەوام‌و‬ ‫رۆژانــە بەشــێوەیەك كــە تەنهــا لەســەروبەندی‬ ‫بانگەشــەی هەڵبژاردنــەكان خــۆی نەبینێتــەوە‪.‬‬ ‫‪ .14‬دانانــی رێوشــوێن‌و میكانیزمێــك بــۆ‬ ‫ئاشــتكردنەوە‌و پەیوەنــدی گرێــدان لەگــەڵ‬ ‫ســەرجەم ئــەو كادیرانــەی كــە زویربــوون‪،‬‬ ‫هەروەهــا لەگــەڵ ئــەو كادیــرە حكومییانــەی‬ ‫كــە خانەنشــین بــوون‪.‬‬ ‫‪ .15‬جیاكردنــەوەی سیاســەت لــە تەجــارەت‪،‬‬ ‫وەك ئــەوەی لــە مــاددەی (‪)34‬ی پەیــڕەوی‬ ‫ناخــۆی یەكێتیــی نیشــتامنیی كوردســتاندا‬ ‫هاتــووە‪.‬‬ ‫‪ .16‬چارەســەركردنی دیــاردەی ناعەدالەتــی‬ ‫لەزۆربــەی بوارەكانــدا‪ ،‬بەتایبــەت‬ ‫لەخانەنشــینی كادیــران‪.‬‬

‫‪33‬‬

‫دیاریكردنی هەڤاڵ‬ ‫ئەرسەالن بایز وەك‬ ‫سەرۆكی لیستی‬ ‫(‪ ،)102‬هەرچەندە‬ ‫لەكۆبوونەوەی‬ ‫فراوانی ‪3/7/2013‬‬ ‫كە لەبارەگای‬ ‫مەكتەبی سیاسی‬ ‫لەشاری هەولێر‬ ‫ئەنجامدار‪ ،‬راستەوخۆ‬ ‫ئەنجومەنی ناوەندی‬ ‫ئەم داوایەی‬ ‫ئاراستەی خودی كاك‬ ‫ئەرسەالن‌و جێگرانی‬ ‫سكرتێری گشتی كرد‬ ‫كە سەرۆكی لیستی‬ ‫یەكێتی نەبێت‬

‫بەشداریكردمنان‬ ‫لە حكومەت نەبووە‬ ‫خاڵێكی بەهێز بۆ‬ ‫یەكێتی نیشتامنیی‬ ‫كوردستان‪ ،‬لەبەر‬ ‫ئەوەی ئەدای‬ ‫ئەندامانی یەكێتیی‬ ‫لەحكومەت وەك‬ ‫پێویست نەبووە‪،‬‬ ‫بەڵكو زۆربەیان‬ ‫خراپ بووە‬

‫لەگەڵ رێزدا‬ ‫ئەنجومەنی ناوەندی‬ ‫یەكێتیی نیشتامنیی كوردستان‬


‫سیسته‌می‬ ‫سه‌قه‌تی‬ ‫هه‌ڵبژاردن‬

‫وتار‬ ‫سەردار عەزیز‬

‫هه‌ڵبژاردن‌و‬ ‫سیسته‌می‬ ‫چۆنێتی‬ ‫گونجانی له گه‌ڵ که‌ڵتوری سیاسیدا‬ ‫هێنده‌ی خودی هه‌ڵبژاردنه‌كه گرنگه‪.‬‬ ‫به‌داخه‌وه ده‌توانین بڵێین که سیسته‌می‬ ‫نیوه‌كراوه که له کوردستان له دوا‬ ‫هه‌ڵبژاردندا په‌یڕه‌و کرا سیسته‌‌مێکی‬ ‫سه‌قه‌ته‪ .‬له‌م نوسینه‌دا قسه له سه‌ر‬ ‫سه‌قه‌تی‌و ترسناکی ئه‌م سیسته‌مه‬ ‫ده‌كه‌‌ین له سه‌ر پرۆسه‌ی گۆڕانکاری‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی‌و گه‌شه‌ی سیاسه‌ت له‌م‬ ‫واڵته‌دا‪ .‬سه‌ره‌تا قسه له سه‌ر سیسته‌م‬ ‫ده‌كه‌ین له کۆمه‌ڵگایه‌ک‌و شوێنێکی‬ ‫وه‌ك کوردستان‪ .‬کوردستان ئه‌و‬ ‫جێگایه‌یه که له سه‌ره‌تای پرۆسه‌ی‬ ‫به مۆدێرن بووندایه‪ .‬له رووی‬ ‫گه‌یشتنی ته‌کنه‌لۆجیاوه مۆڵگه‌یه‌که‬ ‫بۆ به‌رهه‌مه‌كانی مۆدێرنه‪ ،‬به‌اڵم له‬ ‫رووی ته‌کنه‌لۆجیای حکومداریه‌وه‬ ‫هێشتا له سه‌ره‌تادایه‪ .‬ئه‌فسوس‬

‫ده‌توانین له بڵێین له رووی‬ ‫حکومدارییه‌وه له به‌رگێکی ‌مۆدێرندا‬ ‫ناوه‌رۆکێکی زۆر ناشارستانیانه له‬ ‫خۆی ده‌گرێت‪ .‬ده‌كرێت پرسیارێکی‬ ‫ساده له کرۆکی هه‌موو سیسته‌مێکدا‬ ‫ئاماده‌بێت‪ ،‬ئه‌ویش ئایا هێنانه ئارای‬ ‫ئه‌و سیسته‌مه چه‌ندێک خزمه‌‌ت‬ ‫به به‌ره‌و پێشچوونی ئه‌و بواره‬ ‫ده‌كات به ئاقاری ‌مۆدێرن بوون‪،‬‬ ‫سه‌رده‌می بوون‪ ،‬مه‌ده‌نی بوون‪.‬‬ ‫به‌تایبه‌ت کاتێک که کۆمه‌ڵگای ئێمه‬ ‫پێویستیه‌كی ژیاری هه‌یه به‌وه‌ی که‬ ‫چۆن ‌مۆدێرن بێت‪ ،‬چۆن زیاتر ماف‬ ‫دۆست‌و هوشیار‌و سنگ فراوان بێت‪.‬‬ ‫ئێمه بڕوامان وایه سیسته‌می‬ ‫نیوه‌كراوه‌ی هه‌ڵبژاردن خزمه‌ت به‬ ‫‌مۆدێرن بوونی سیاسه‌ت‪ ،‬سه‌رده‌می‬ ‫بوونی سیاسه‌ت‌و مه‌ده‌نی بوونی‬ ‫ناکات‪ .‬کرۆکی ئه‌م قه‌یرانه خۆی‬ ‫له ملمالنێی نێوان حیزب‌و کاندیدا‬

‫ده‌بینێته‌وه‪ .‬له هه‌موو سیسته‌مێکی‬ ‫هه‌ڵبژاردندا هه‌میشه دوانه‌ی کاندید‌و‬ ‫حیزب له ئارادایه‪ .‬کۆمه‌ڵگای کوردی‬ ‫که نوێیه به دیموکراسی‌و هه‌ڵبژاردن‬ ‫پێویستی به سیسته‌مێکه که تیایدا‬ ‫به‌الی که‌مه‌وه هاوسه‌نگیه‌ك هه‌بێت‬ ‫له نێوان هه‌ردوو کاندید‌و حیزبدا‪.‬‬ ‫گه‌ر حیزب ده‌زگایه‌کی ‌مۆدێرنه یان‬ ‫ده‌بێت ‌مۆدێرنکه‌ربێت ئه‌وا کاندید به‬ ‫پێچه‌وانه‌وه ده‌بێت یان ناچارده‌بێت‬ ‫دژه ‌مۆدێرن بێت‪ .‬چونکه کاندید‬ ‫شه‌خسه‪ .‬شه‌خس ئه‌و بونه‌وه‌ره‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیه‌یه که ره‌گی قووڵی له‬ ‫ئاگایی گشتی‌و ده‌زگا مه‌عنه‌ویه‌کانی‬ ‫نێو کۆمه‌ڵگای ته‌قلیدیدا هه‌یه‪.‬‬ ‫شه‌خس خێرا په‌ناده‌باته‌وه سه‌ر ره‌گه‬ ‫شه‌خسیه‌كان که بریتین له شوێن‪،‬‬ ‫پێکهاته‌ی کۆمه‌اڵیه‌تی‪‌،‬و هه‌روه‌ها‬ ‫نارساوی‪ .‬ئه‌م شێوازانه‌ی په‌یوه‌ندی‬ ‫یان پێکه‌وه‌بوون هیچ خزمه‌ت به‬


‫گه‌شه‌‌و به‌ره‌و پێشچوونی جۆری‬ ‫سیاسه‌ت ناکات له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا‪.‬‬ ‫به پێچه‌وانه‌وه ده‌توانین بڵێین که‬ ‫خزمه‌ت به به‌ره‌و پاشچوونی ده‌کات‪.‬‬ ‫دیاره ئێمه لێره‌دا قسه‌مان له سه‌ر‬ ‫پارتێکی وه‌ک پارتی دیموکراتی‬ ‫کوردستان نیه که که‌س یان هاواڵتی‬ ‫بوونی نیه له میانه‌ی سیسته‌می‬ ‫هه‌ڵبژاردنیدا به‌ڵکو هه‌موو ده‌نگده‌رانی‬ ‫وه‌ك جۆرێک له ئه‌ندام رێکده‌خرێن‌و‬ ‫به ئاره‌زووی حیزب ئاراسته‌ ده‌كرێن‪.‬‬ ‫ئه‌م شێوازه‌ی پارتی قسه‌ی زیاتر‬ ‫هه‌ڵده‌گرێت که به هیواین له داهاتوودا‬ ‫زیاتر قسه‌ی له سه‌ر بکه‌ین‪ .‬ئه‌وه‌ی‬ ‫زیاتر مه‌به‌ستامنه پارته سیاسیه‌كانی‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی پارتین به ئاست‌و شێوازی‬ ‫جیاواز‪.‬‬ ‫سیسته‌‌می نیمچه‌کراوه جۆرێک‬ ‫له دووفاقی دێنێته ئاراوه‪ .‬ئه‌م‬ ‫سیسته‌مه پالنه‌كانی حیزب ناچار‬

‫به هه‌ڵوه‌شانه‌وه ده‌کات له یه‌كه‌م‬ ‫بۆیه‬ ‫پیاده‌کردنیدا‪.‬‬ ‫ساته‌وه‌ختی‬ ‫له ده‌رئه‌نجامدا به‌ها ته‌قلیدیه‌كان‬ ‫بااڵده‌ست ده‌بن له به‌رامبه‌ر به‌ها‬ ‫‌مۆدێرنه‌کاندا‪ .‬به جۆرێک ده‌توانین‬ ‫بڵێین که ئه‌م جۆره سیسته‌می‬ ‫هه‌ڵبژاردنه ده‌بێته هۆی وه‌ستانی‬ ‫گه‌شه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تی‪ .‬دیاره له میانه‌‌ی‬ ‫گۆڕانی کۆمه‌اڵیه‌تی کۆمه‌ڵگای کوردیدا‬ ‫کۆمه‌ڵێک ئامرازی تر هاتونه‌ته‬ ‫نێو دونیای کۆمه‌اڵیه‌تی‌و سیاسی‌و‬ ‫ئابوریه‌وه که سه‌رباری ‌مۆدێرن بونیان‬ ‫له میانه‌ی کارکردنیاندا ده‌بنه‌وه دژه‬ ‫‌مۆدێرن‪ .‬دوو ئامرازی بااڵ له‌م بواره‌دا‬ ‫پاره‌و ته‌له‌فزیونه‪ .‬دیسانه‌وه لێره‌دا‬ ‫بوارنیه بۆ قسه‌كردنی زیاتر ده‌رباره‌ی‬ ‫ئه‌م دوو ئامرازه خه‌یاڵ به‌خش‌و توانا‬ ‫به‌خشه‪.‬‬ ‫دیاره ده‌نگده‌ر مافی ره‌وای خۆیه‌تی‬ ‫که کاندیدێک هه‌ڵبژێرێت که نزیکرتین‬

‫که‌س بێت له ئه‌و له رووی جوگرافی‌و‬ ‫به‌ها‌و دیدی‌و هه‌ڵویسته‌وه‪ .‬ئه‌مه‬ ‫له زۆربه‌ی زۆری جێگاکانی دونیادا‬ ‫وه‌هایه‪ .‬له واڵتێکی پێشکه‌وتووی‬ ‫وه‌ك فنله‌ندا ته‌نها زۆرینه‌یه‌كی که‌م‬ ‫به‌الیانه‌وه وه‌هایه که حیزب له‬ ‫کاندید گرنگرته‪ ،‬وه‌ك تاپیو روینۆ‬ ‫ده‌رباره‌ی‬ ‫لێکۆڵینه‌وه‌یه‌كیدا‬ ‫له‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌کانی په‌رله‌مانی یه‌كیتی‬ ‫ئه‌وروپا له ساڵی ‪ ٢٠٠٤‬بۆمان‬ ‫روونده‌كاته‌وه‪ .‬هه‌روه‌ها ده‌بێت‬ ‫قسه به‌ناوبانگه‌که‌ی سیاسه‌مته‌داری‬ ‫نارساوی ئه‌مریکی تیم ئۆنیلامن له‬ ‫یادبێت که ده‌ڵێت هه‌موو سیاسه‌ت‬ ‫لۆکاڵیه‪ .‬به‌اڵم ئه‌م لۆکاڵیه به‌مانای‬ ‫به‌رته‌سکی یان ناوچه‌گه‌ری نایه‌ت‬ ‫به‌ڵکو به‌مانای ئه‌وه‌دێت کێ ده‌توانێت‬ ‫نوێنه‌ری من بێت‪ ،‬چۆن بتوانم فشار‬ ‫بکه‌م له سه‌ر نوێنه‌ره‌كه‌م‪ ،‬چۆن‬ ‫بتوانم نوێنه‌ره‌كه‌م ببینم‌و په‌یامی‬

‫‪35‬‬


‫خۆمی پێ بگه‌یه‌نم‪ .‬ئه‌مه ده‌گه‌ڕێته‌وه‬ ‫بۆ رسوشتی‌ سیاسه‌ت که هه‌میشه‬ ‫ده‌بێت هاوسه‌نگیه‌ك بدۆزێته‌وه له‬ ‫نێوان کێشه سه‌رانسه‌ریه‌كان‌و کێشه‬ ‫تایبه‌تیه‌کاندا له رووی جوگرافیه‌وه‪.‬‬ ‫سیسته‌می نیوه‌کراوه حیزب به‌ها‬ ‫‌مۆدێرنه‌کان ناچار ده‌کات به فشاری‬ ‫کۆمه‌ڵگای ته‌قلیدی‪ .‬لێره‌وه هێزی‬ ‫به‌ره‌وپێشچوون کز‌و الوازده‌بێت‌و‬ ‫سیاسه‌ت ده‌بێته هۆی مه‌رگی‬ ‫مۆدێرنه‪ .‬پرۆسه‌ی ‌مۆدێرن بوون له‬ ‫دونیای ئێمه‌دا بۆخۆی مێژوویه‌كی‬ ‫هه‌یه له سه‌قه‌تی‪ ،‬به تایبه‌ت له‬ ‫ملمالنێی له گه‌ڵ ترادیشیوندا هۆکاری‬ ‫ئه‌م سه‌قه‌ته هه‌میشه الوازی مۆدێرنه‌‌و‬ ‫تۆکمه‌یی که‌له‌پوربووه‪.‬‬ ‫له رۆژهه‌اڵت ده‌بێت سیاسه‌‌ت‬ ‫بێت‬ ‫پێشه‌نگ‬ ‫ئاراسته‌که‌ربێت‪،‬‬ ‫نه‌ک ده‌زگایه‌كی ته‌سلیم بوو به‬ ‫واقیع‪ .‬هه‌رکه سیاسه‌ت خلیساکا‬

‫‪36‬‬

‫بۆ ئه‌مری واقیع ئه‌وا هه‌رزوو هه‌موو‬ ‫گوڕ‌و تین‌و توانا‌و جوانیه‌كی لێ‬ ‫هه‌ڵده‌وه‌رێت‌و ده‌بێته پێکهاته‌یه‌كی‬ ‫ته‌قلیدی‪ .‬مێژووی مۆدێرنه له واڵتانی‬ ‫ده‌وروبه‌ردا پێامن ده‌ڵێت که چۆن‬ ‫ده‌بێت هاوسه‌نگی له نێوان مۆدێرنه‌‌و‬ ‫ترادیشیوندا رابگریرێت بۆ جۆرێک‬ ‫به‌ها ‌مۆدێرنه‌کان بتوانن پێشه‌نگ بن‪،‬‬ ‫ئه‌گینا گه‌ڕانه‌وه بۆ ترادیشیون له‬ ‫قاوغی ‌مۆدێرندا ده‌بێته هۆی پوکانه‌وه‬ ‫یان سه‌قه‌ت بوونی به‌هاکانی مۆێردنه‪.‬‬ ‫گه‌ر تۆزێک روونرت قسه‌بکه‌ین‪ ،‬ره‌نگه‬ ‫له جێگایه‌كدا سه‌رجه‌م ده‌زگا‌و‬ ‫به‌هاکانی مۆدێرنه له ئارادبن‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫به‌هۆی زاڵی ترادیشیونه‌وه ئه‌و‬ ‫ده‌زگا‌و به‌هایانه له ناوه‌رۆکدا دژ به‬ ‫به‌هاکانی خۆیان کاربکه‌ن‪.‬‬ ‫له زۆر جێگای دونیادا هه‌میشه‬ ‫ترس له‌وه‌ هه‌بووه که سیاسه‌ت له‬ ‫الیه‌ن سۆزه‌وه کۆنرتۆڵ بکرێت بۆیه‬

‫زۆر سیسته‌می سیاسی دوو ژووری‬ ‫په‌رله‌مانی هه‌یه‪ ،‬ئه‌وه‌ی پێی ده‌ڵێن‬ ‫بای‪-‬کامیرا‪.‬‬ ‫له رۆژهه‌اڵت خه‌ڵك له رووی بژێوی‌و‬ ‫ژایریه‌وه ده‌بێت رازی بکرێت به‌اڵم‬ ‫له بواره‌كانی تری وه‌ك فه‌رهه‌نگ‌و‬ ‫ماف‌و سیسته‌م‌و شێوازی حکومداری‬ ‫ده‌بێت رێبه‌رایه‌تی بکرێت‪ .‬ئه‌گینا‬ ‫له ئه‌نجامدا دیموکراسیه‌کی دژه‬ ‫دیموکراسی دێته‌ئاراوه‪.‬‬


‫‪ 5000‬زێڕه‌ڤانی‬

‫ده‌نگیان ب ‌ه چوار كاندیدی توركامن داوه‌ له‌ كۆی ‪11‬‬ ‫كورسی بۆ پارتیه‌‬ ‫كورسی په‌رله‌مان‪،‬‬ ‫‪9‬‬ ‫ئا‪ :‬کامەران محەمەد‬

‫له‌ شه‌ڕی په‌یداكردنی ده‌نگ‌و گه‌مه‌ی كۆكردنه‌وه‌ی كورسی په‌رله‌مانیدا‪ 11 ،‬كورسییه‌ كۆتاكه‌ی په‌رله‌مان جارێكی تریش‬ ‫ده‌كه‌وێته‌ ژێر كێشمه‌كێشی حیزبه‌ كوردییه‌كان‌و پارتی دیموكراتی كوردستان له‌ ڕێگه‌ی ده‌نگدانی تایبه‌ته‌وه‌‪ ،‬ده‌توانێت‬ ‫نزیكه‌ی ‪ 9‬كورسی بۆ ئه‌و كاندیدانه‌ مه‌یسه‌ر بكات ك ‌ه ئه‌ندام یان نزیكن له‌ خۆیه‌وه‌‪ .‬چاودێرێكی سیاسیش ده‌ڵێت‬ ‫«زیادكردنی ڕێژه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌ك‪ ،‬نه‌ك هه‌ڵه‌ی سرتاتیژییه‌‪ ،‬به‌ڵكو تاوانێكی نیشتامنییه‌‌و له‌ پاشه‌ڕۆژدا كێشه‌ی گه‌وره‌‬ ‫دروستده‌كات»‪.‬‬ ‫به‌پێی زانیارییه‌كانی گۆڤاری سپی‪ ،‬به‌ره‌ی توركامنی به‌ نیازه‌ له‌ڕێگه‌ی جۆراجۆره‌وه‌‪ ،‬چاوی به‌و ‪ 5000‬زێره‌ڤانییه‌ی پارتی‬ ‫بكه‌وێت‪ ،‬ك ‌ه ل ‌ه ده‌نگدانی تایبه‌ت ده‌نگیان ب ‌ه چه‌ند كاندێكی توركامن داوه‌‌و ل ‌ه كۆی پێنج كورسی‪ ،‬چوار كورسی به‌هۆی‬ ‫ئه‌و ده‌نگدانه‌وه‌ بۆ چه‌ند كاندیدێكی دیاریكراوه‌وه‌ چووه‌‌‪ .‬كاندیدێكی به‌ره‌ی توركامنیش ده‌ڵێت «كورسییه‌كانی كۆتا بۆ‬ ‫‪38‬‬


‫نه‌ته‌وه‌كان دانراوه‌‪ ،‬كه‌واته‌ نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫توركامن ‪ 5000‬زێڕه‌ڤانی هه‌یه‌‌و‬ ‫ده‌مانه‌وێت وه‌كو توركامن له‌ناو هێزی‬ ‫پێشمه‌رگه‌ی كوردستان بناسێرنێن»‪.‬‬ ‫هیامن ڕامز‪ ،‬كاندیدی ژماره‌‬ ‫چواری به‌ره‌ی توركامنی عێراقی‬ ‫جه‌خت له‌سه‌ر پێشێلكاریی حیزبه‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتداره‌كان ده‌كاته‌وه‌ به‌رامبه‌ر‬ ‫كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌كان‌و پێیوایه‌‪ ،‬ئه‌م ‪11‬‬ ‫كورسییه‌ كۆتایه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌الیه‌ن‬ ‫حیزبه‌ كوردییه‌ بااڵ ده‌سته‌كان‬ ‫به‌كارهێرناوه‌و بۆیه‌ش له‌ناو په‌رله‌مان‬ ‫هه‌میشه‌ هاوده‌نگ‌و هاوسه‌نگه‌ری‬ ‫حیزبی ده‌سه‌اڵتن‌و پڕۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌ییان‬ ‫پێ نیه‌‪ .‬وتیشی «به‌ پێی به‌ڵگه‌كان‪،‬‬ ‫چوار لیستی توركامنی ك ‌ه كورسییان‬ ‫وه‌رگرتووه‌‪ ،‬ده‌نگه‌كانیان له‌ ده‌نگدانی‬ ‫تایبه‌ت به‌ده‌ست هێناوه‌‌و ته‌نیا‬ ‫به‌ره‌ی توركامنی زۆرینه‌ی ده‌نگه‌‬ ‫گشتییه‌كانی به‌ده‌ستهێناوه‌‌و نزیكه‌ی‬ ‫‪ 2000‬ده‌نگێك ده‌بێت»‪.‬‬ ‫ڕامز باس له‌وه‌ ده‌كات‪ ،‬كه ئه‌وان وه‌كو‬ ‫به‌ره‌ی توركامنی توشی سه‌رسوڕمان‬ ‫هاتوون به‌وه‌ی توركامن ئه‌م هێزه‌‬ ‫چه‌كداره زۆره‌ی هه‌یه‌‌و وتیشی «له‌وه‌‬ ‫عه‌جیبرت ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬بۆچی خێزانه‌كانیان‬ ‫ده‌نگیان به‌ توركامن نه‌داوه‪ ،‬به‌م پێیه‌‬ ‫بێت ده‌بێت به‌الیه‌نی كه‌م ‪10000‬‬ ‫ده‌نگامن فه‌وتا بێت»‪.‬‬ ‫به‌پێی زانیارییه‌كانی گۆڤاری سپی‪،‬‬ ‫سه‌رجه‌م ئه‌و ده‌نگه‌ تایبه‌تانه‌ی بۆ كاندیده‌‬ ‫توركامن چووه‌‪ ،‬له‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كن‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت یه‌ك توركامنیشی لێ نییه‌‪ ،‬له‌و‬

‫شوێنانه‪ :‬پیرمام‪ ،‬هه‌ریر‪ ،‬گه‌لی باڵند ‌ه‬ ‫كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ی دێره‌لوك‌و بارزان‪،‬‬ ‫ناحیه‌ی به‌حركه‌ی شاری هه‌ولێر‪ .‬ته‌نیا‬ ‫ده‌نگه‌كانی به‌ره‌ی توركامنی نه‌بێت‬ ‫كه‌ له‌ناو هه‌ولێر‌و له‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی‬ ‫توركامنیان زۆره‌‪ ،‬ده‌نگێكی زۆریان‬ ‫هێناوه‌‪ ،‬له‌وانه‪ ‌:‬بنكه‌ی گه‌ڕه‌كی ته‌یراوه‌‪،‬‬ ‫بنكه‌ی په‌یامنگای هونه‌ره‌ جوانه‌كان‪ ،‬كه‌‬ ‫نزیكه‌ له‌ ته‌عجیل‌و گه‌ڕه‌كی عاره‌بان‪.‬‬ ‫ده‌نگدانی تایبه‌ت‪ ،‬ته‌نیا كورسییه‌كانی‬ ‫نه‌بردووه‌‪،‬‬ ‫بۆخۆی‬ ‫توركامنی‬ ‫به‌هه‌مانشێوه‌ چه‌ند كاندێكی تری‬ ‫نه‌ته‌وه‌كانی تری وه‌ك كلدان‌و ئاشوری‌و‬ ‫ئه‌رمه‌نیشی بردووه‌‪.‬‬ ‫ته‌نیا لیستی ژماره‌ ‪ ،127‬كه‌ به‌ناوی‬ ‫گردبوونه‌وه‌ی نیشتامنی كلدانی رسیانی‬ ‫ئاشوری‪ ،‬له‌ ڕێگه‌ی ده‌نگدانی تایبه‌ته‌وه‌‬ ‫له‌ دهۆك ‪ 5579‬ده‌نگی هێناوه‌‪.‬‬ ‫دكتۆر كامه‌ران مه‌نتك‪ ،‬مامۆستای‬ ‫زانكۆ‌و چاودێری سیاسی‪ ،‬به‌ نیگه‌رانیه‌وه‌‬ ‫سه‌یری هه‌ڵبژاردنه‌ه‌وه‌ ده‌كات‌و ده‌ڵێت‬ ‫«سه‌رتاپای مه‌هزه‌له‌یه‌كی گه‌وره‌‬ ‫بوو»‪ .‬له‌باره‌ی ده‌نگدانی تایبه‌ته‌وه‌ بۆ‬ ‫نه‌ته‌وه‌كانی تر ئه‌و مامۆستایه‌ی زانكۆ‬ ‫وتی «له‌ ڕووی یاساییه‌وه‌ كێشه‌ی نیه‌‌و‬ ‫خه‌ڵك ئازاده‌ ده‌نگ به‌ چ نه‌ته‌وه‌یه‌ك‬ ‫ده‌دات‪ ،‬به‌اڵم له‌ ڕووی سرتاتیژیه‌وه‌‪،‬‬ ‫زیادكردنی ڕێژه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كی تر‪ ،‬كارێكه‌‬ ‫له‌ هه‌ڵه‌ی سرتاتیژی تێپه‌ڕی كردووه‌‌و‬ ‫ده‌چێته‌ خانه‌ی تاوانی نیشتامنییه‌وه‌‌و له‌‬ ‫پاشه‌ڕۆژدا كاریگه‌رییه‌ سلبیه‌كانی به‌ دیار‬ ‫ده‌كه‌ون‌و كێشه‌ی گه‌وره‌ دروستده‌كه‌ن»‪.‬‬ ‫مه‌نتك بۆ سپی میدیا باسی له‌و‬

‫زیادكردنی ڕێژه‌ی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یه‌ك‪،‬‬ ‫نه‌ك هه‌ڵه‌ی‬ ‫سرتاتیژییه‌‪،‬‬ ‫به‌ڵكو تاوانێكی‬ ‫نیشتامنییه‌‌و‬ ‫له‌ پاشه‌ڕۆژدا‬ ‫كێشه‌ی گه‌وره‌‬ ‫دروستده‌كات‬

‫فۆتۆ‪ :‬سەفین حەمید‬

‫ته‌زویراته‌ی‬ ‫پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن كرد‌و پێیوایه‪ ،‬نابێت‬ ‫ناوی لێبرنێت هه‌ڵبژاردن‪ ،‬وتیشی «ئه‌مه‌‬ ‫چ هه‌ڵبژاردنێكه‌‪ ،‬مه‌حكه‌مه‌ی فیدرالی‬ ‫دانی به‌ ته‌زویراته‌وه‌ بنێت»‪.‬‬ ‫له‌ خولی سێیه‌می په‌رله‌مان‪ ،‬زۆربه‌ی‬ ‫كاندیداكانی كورسی كۆتا‪ ،‬ب ‌ه درێژایی‬ ‫چوار ساڵی ڕابردوودا‪ ،‬له‌ هه‌موو‬ ‫شه‌ڕه‌كانی په‌رله‌مان الیه‌نگری فراكسیۆنی‬ ‫ده‌سه‌اڵتیان گرتووه‌‪ ،‬ته‌نیا له‌ یه‌ك حاڵه‌تدا‬ ‫نه‌بێت‪ ،‬كه‌ دوو په‌رله‌مانتاری توركامن‬ ‫له‌گه‌ڵ چه‌ند په‌رله‌مانتارێكی یه‌كێتی‌و‬ ‫گۆڕان واژوویان له‌سه‌ر پڕۆژ ‌ه یاسای‬ ‫هه‌مواركردنه‌وه‌ یاسای سه‌رۆكایه‌تی‬ ‫هه‌رێم كرد‪ ،‬به‌اڵم هه‌ر زوو په‌شیامن‬ ‫بوونه‌وه‌ی خۆیان ڕاگه‌یاند‪ ،‬هاوكات له‌ژێر‬ ‫فشاری پارتی‪ ،‬چه‌ند په‌رله‌مانتارێكی‬ ‫یه‌كێتیش په‌شیامنبوونه‌وه‌ی خۆیان‬ ‫ڕاگه‌یاند‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌كی ئاگادار له‌ ڕه‌وشی‬ ‫‪39‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫له‌ یه‌كه‌م ڕۆژی پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ئه‌و‬ ‫كاندیدانه‌ی كه‌ ده‌نگدانی تایبه‌تیان مسۆگه‌ر‬ ‫بوو‪ ،‬جاڕی سه‌ركه‌وتنیان لێده‌دا‬ ‫‪40‬‬

‫توركامانه‌كان‪ ،‬به‌ سپی ڕأگه‌یاند‬ ‫كه‌ "په‌رله‌مانتار شێردل ته‌حسین كه‌‬ ‫له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی توركامن كورسییەكی‬ ‫كۆتای وه‌رگرتوه‌‪ ،‬تاكه‌ په‌رله‌مانتاری‬ ‫كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌كان بوو‪ ،‬كه‌ چه‌ندین‬ ‫جار هه‌ڵوێسته‌كانی له‌گه‌ڵ فراكسیۆنی‬ ‫ده‌سه‌اڵت یه‌كانگیر نه‌بوو ‌و له‌‬ ‫هه‌ڵوێسته‌كانی په‌شیامن نه‌ده‌بۆوه‌"‪ .‬بۆیه‌‬ ‫ئه‌مجاره‌‪ ،‬ئه‌گه‌رچی سه‌رۆكی لیستێكی‬ ‫توركامنی بوو‪ ،‬كه‌چی مه‌ال ماجید‪،‬‬ ‫كاندیدی ژماره‌ سێ هه‌مان لیست كه‌‬ ‫ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای هه‌ولێره‌‌و‬ ‫كه‌سێكی نزیكی پارێزگاری هه‌ولێره‌‪ ،‬له‌‬ ‫ڕێگه‌ی ده‌نگدانی تایبه‌ته‌وه‌ ژماره‌یه‌كی‬ ‫زۆری به‌ده‌ستهێناو به‌م هۆیه‌وه‌ شێردل‬ ‫ته‌حسین دوور خرایه‌وه‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌كه‌ وتیشی "هه‌ر له‌ یه‌كه‌م ڕۆژی‬ ‫پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ئه‌و كاندیدانه‌ی كه‌‬ ‫ده‌نگدانی تایبه‌تیان مسۆگه‌ر بوو‪ ،‬جاڕی‬ ‫سه‌ركه‌وتنیان لێده‌دا‌و بانگه‌شه‌كه‌شیان‬ ‫ڕاست ده‌رچوو‪ ،‬لیستی كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬دوو كاندیدی دیاریكراوی له‌‬ ‫ڕێگه‌ی ده‌نگدانی تایبه‌ته‌وه‌ وه‌رگرتووه"‪.‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫‪41‬‬


‫ئیسالمییەکانی کوردستان‬ ‫هەنگاوێک بۆ پێشەوە دوان بۆ دواوە‬

‫هۆکاری پاشەکشەی پرۆژەی‬ ‫ئیسالمییەکان لەکوردستاندا چییە؟‬

‫لەزاری دوو پسپۆرەوە هۆکارەکانی بخوێنەوە‬ ‫ئا‪ :‬سپی میدیا‬ ‫ئیسالمییەکانی کوردستان لەرووی جەماوەریەوە بە پێچەوانەی سەرجەم ئیسالمییەکانی ناوچەکەوە لە‬ ‫پاشەکشەدان‪ ،‬دەنگ‌و پێگەیان لە چآو هەڵبىژاردنەکانی پێشوودا لەسەر ئاستی هەرێم روو لەکەمکردنە‪ .‬بۆ‬ ‫منوونە یەکگرتووی ئیسالمی لە پارێزگای سلێامنی جاران لەنێو ریزبەدی هێزەکان لەپلەی سێهەمدا بوو‪ ،‬ئێستا‬ ‫دابەزیوە بۆ پلەی چوارەم‪ .‬لەحەوزی شارەزوور پارتی‌و یەکێتی هەوڵێ دنیایان دەداو بودجەی خەیاڵیان خەرج‬ ‫دەکرد تا لەرووی جەماوەریەوە بەسەر الیەنە ئیسالمییەکاندا زاڵ بن‪ ،‬ئەوان سەرکەوتوو نەبوون‪ ،‬بەآلم لەم‬ ‫هەڵبژاردنەی ‪ ٢١‬سێبتمبەردا بزووتنەوەی گۆران پێش الیەن ئیسالمیەکان کەوت‪.‬‬ ‫بۆچوونی جیاواز جیاواز لەسەر ئەم پاشەکشەیەی ئیسالمییەکان هەیە‪ ،‬هەندێك دەیگەڕێننەوە بۆ کێشە فیکرییەکانی ناو ئەم‌هێزانە‪ ،‬هەندێكی تر هەڵوێستە‬ ‫سیاسییەکان‌و کێشە رێکخراوەییەکان بە هۆکار دەزانن‪ .‬گۆڤاری سپی میدیا ئەم چاوپێکەوتنەی لەگەڵ سکرتێری پێشووی مەکتەبی سیاسی یەکگرتوو هادی‬

‫‪42‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫عەلی‌و رۆشنبیرو شارەزای بواری فیکری‬ ‫ئیسالمی هێمن قەرداغی دا سازکردووە بۆ‬ ‫گفتوگۆکردن لەسەر ئەم پرسە‪.‬‬

‫هادی عەلی‪ :‬الیەنە ئیسالمییەكان‬ ‫نەیانتوانیوە لە ئاستی متوحی نەوەی‬ ‫نوێدا بن‬ ‫هادی عەلی هەمیشە دەنگێكی‬ ‫رەخنەگرو ناڕازیی بووە لەناو‬ ‫یەكگرتوودا‪ ،‬جا چ ئەو دەمەبووبێـت‬ ‫كە بەرپرسی مەكتەبی سیاسی بوو‪ ،‬چ‬ ‫ئێستاش كە كادیرێكی پێشكەوتووی ئەو‬ ‫حیزبەیە‪ .‬گۆڤاری سپی میدیا بەپێویستی‬ ‫زانی لەسەر ئەنجامی هەڵبژاردنەكان‌و‬ ‫كەمكردنی دەنگی ئیسالمییەكان‪ ،‬ئەم‬ ‫چاوپێكەوتنەی لەگەڵدا سازبكات‪.‬‬ ‫سپی میدیا‪ :‬ئەنجامی هەڵبژاردنی‬ ‫پەرلەمان راگەیەنرا‪ ،‬ئەنجامەكانی‬ ‫الیەنە ئیسالمییەكان چۆن دەبینیتەوە‪،‬‬ ‫ئایا ئاستی گەشەكردنیان وەستاوە‪ ،‬یان‬ ‫بەرەو دواوە هاتوون؟‬ ‫هادی عەلی‪ :‬ئەنجامی هەڵبژاردنی‬ ‫پەرلەمانی كوردستان لە‪21/9‬دا بەبەراورد‬ ‫لەگەڵ ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی‬ ‫عێراق‬ ‫نوێنەرانی‬ ‫ئەنجومەنی‬ ‫لە‪7/3/2010‬دا‪ ،‬ئاماژە بەوە دەكەن‬ ‫كە ئەنجامی الیەنە ئیسالمییەكانی‬ ‫كوردستان نەك هەرگەشەی نەكردووە‌و‬ ‫راوەستاوە‪ ،‬بەڵكو تاڕادەیەكیش دەكرێ‌‬ ‫بڵێین پاشەكشەیان كردووە‪ .‬ئەڵبەت‬ ‫لێرەدا گرنگە ئەو راستییە بخەینە روو كە‬ ‫حاڵەتی ئیسالمی‌و رادەی پابەندبوونی‬ ‫كوردستان‬ ‫موسڵامنی‬ ‫خەڵكی‬

‫بەدروشم‌و ئەركە ئاینیەكانەوە ساڵ‬ ‫بەساڵ روو لەگەشەكردنەو الیەنە‬ ‫ئیسالمییەكانیش رۆڵی سەرەكییان‬ ‫هەیە لەوبوارەدا‪ ،‬دەرچوونی كاندیدە‬ ‫بانگخوازەكان بەڵگەیە لەسەر ئەم‬ ‫راستیە‪ ،‬ئەگەرچی بەڕای بەندە ئەوە‬

‫دەرچوونی‬ ‫كاندیدە‬ ‫بانگخوازەكان‬ ‫بەڵگەیە لەسەر‬ ‫ئەم راستییە‪،‬‬ ‫ئەگەرچی بەڕای‬ ‫بەندە ئەوە‬ ‫هەڵەیەكی‬ ‫گەورەیە‬ ‫بۆخۆیان‌و بۆ‬ ‫یەكگرتووش‪،‬‬ ‫چونكە‬ ‫دەبوایە ئەو‬ ‫كەسایەتییانە‬ ‫رانەكێرشێنە‬ ‫ناوملمالنێ‌‬ ‫حیزبییەكەوە‬

‫‪43‬‬

‫هەڵەیەكی گەورەیە بۆخۆیان‌و بۆ‬ ‫یەكگرتووش‪ ،‬چونكە دەبوایە ئەو‬ ‫كەسایەتییانە رانەكێرشێنە ناوملمالنێ‌‬ ‫حیزبییەكەوە‪ ،‬بەڵكو راسترت ئەوەیە‬ ‫وەك كەسایەتی گشتی‌و سەربەخۆ‬ ‫لەچوارچێوەی دەزگاو دامەزراوەی‬ ‫كۆمەڵگەی مەدەنیدا كاری بانگەواز‌و‬ ‫چاالكی كۆمەاڵیەتی پێشكەش بكەن‌و‬ ‫خزمەت بەكۆمەڵگە بكەن‪ .‬ئەنجامەكان‬ ‫ئەوەشی لێدەخوێرنێتەوە كە لەڕووی‬ ‫پرۆژەی سیاسی‌و خیتابی سیاسییەوە‬ ‫الیەنە ئیسالمییەكان نەیانتوانیوە تەنانەت‬ ‫لەئاست خواست‌و متوحی جەماوەرە‬ ‫ئیسالمیەكەشدابن بەتایبەتی نەوەی نوێ‌‪.‬‬ ‫دیارە ئەوە هۆكارێكی سەرەكییە بۆ ئەو‬ ‫پاشەكشەیە‌و ئەو راستییەش دەركەوت‬ ‫كە دەنگدەرانی الیەنە ئیسالمییەكان‬ ‫زیاتر ئەو بەشەن لە جەماوەر كە‬ ‫پەرۆشی خیتابی ئامۆژگاری‌و الیەنی‬ ‫رۆحی‌و ئەخالقین‌و هێشتا ئەو بازنەیەی‬ ‫تێنەپەڕاندووە‪.‬‬ ‫سپی میدیا‪ :‬ئەو ئەنجامەی بەدەستهاتووە‬ ‫كە لەئاستی پێویستدا نییە‪ ،‬هۆكارەكی‬ ‫فیكرییە‪ ،‬سیاسییە‪ ،‬یان رێكخراوەیی؟‬ ‫هادی عەلی‪ :‬هەرسێ‌ رەهەندی فیكری‌و‬ ‫سیاسی‌و رێكخراوەیی بەشێوەیەك‬ ‫پێكەوەو‬ ‫پەیوەسنت‬ ‫لەشێوەكان‬ ‫كاریگەریشیان هەیە لەسەرئەم دۆخەی‬ ‫ئێستای الیەنە ئیسالمییەكانی كوردستان‪،‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫‪44‬‬

‫بەتایبەتی رەهەندی فیكری كە‬ ‫لەئاست هەموو ئەو گۆڕانكاری‌و‬ ‫پەرەسەندنانە نیە لەم سەردەمەدا كە‬ ‫رووی كردۆتە كۆمەڵگە موسڵامنەكان‬ ‫بەگشتی‌و كۆمەڵگەی كوردستانی‬ ‫بەتایبەتی‪ .‬دیارە كە ئاستی كرانەوەی‬ ‫فیكری الیەنە ئیسالمییەكانیش هەموو‬ ‫وەك یەك نین‪ ،‬بۆ منونە یەكگرتووی‬ ‫ئیسالمی كوردستان ئامادەیی باشرتی‬ ‫هەیە بۆكرانەوەی فیكری لەچاو‬ ‫الیەنەكانی تردا‪ .‬بێگومان داخرانی فیكری‬ ‫هۆكارێكی كاریگەرە لەسەر چەقبەستنی‬ ‫الیەنی رێكخراوەیی‌و بەدامەزراوەیی‬ ‫نەكردنی ئەرك‌و چاالكییە جیاجیاكانی‬ ‫بزاڤە ئیسالمییەكە‌و سەرەنجام ناڕۆشنی‬ ‫پرۆژەی سیاسی‌و الوازبوونی خیتابی‬ ‫سیاسی الی جەماوەر‪ ،‬چونكە جەماوەر‬ ‫هێشتا ئەو قەناعەتەی الدروست نەبووە‬ ‫كە الیەنە ئیسالمییەكان وەك پێویست‬ ‫هەڵگری پەیامی عەدالەتخوازی بن‌و‬ ‫بتوانن چاكسازی سیاسی ئەنجام بدەن‪.‬‬ ‫سپی میدیا‪ :‬ئاشكرایە كە لە دوا كۆنگرەی‬ ‫یەكگرتوو وا دیاربوو كە باڵی كۆنەپارێزی‬ ‫ناو یەكگرتوو توانی سەركەوتن بەدەست‬ ‫بهێنیت‪ ،‬تا چەند چەپاندنی ئەم ملمالنێیە‬ ‫كاریگەری نێگەتیڤی هەبوو لەسەر ئاستی‬ ‫جەماوەری یەكگرتوو؟‬ ‫هادی عەلی‪ :‬كۆنگرەی شەشەمی‬ ‫یەكگرتوو كە لەناوەڕاستی ساڵی ‪2012‬دا‬ ‫گرێدرا‪ ،‬وێستگەیەكی گرنگ بوو بۆ‬

‫ئەنجامدانی گۆڕانكاری‌و كرانەوەی‬ ‫فیكری‌و بەدامەزراوەیی كردنی باشرتی‬ ‫كار‌و ئەركە جیاجیاكان‌و ئامادەیی‬ ‫تەواویش هەبوو بۆ ئەو مەبەستە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫بەداخەوە هەلومەرجێكی نەخوازراو‬ ‫هێرنایەكایەوە كە لەبەرژەوەندی‬ ‫ئاراستەی ریفۆرم‌و كرانەوەی فیكری‌و‬

‫لەدوای‬ ‫كۆنگرەوە‬ ‫یەكگرتوو‬ ‫دوچاری‬ ‫شڵەژانێكی‬ ‫ناوخۆیی‌و‬ ‫قیادی‌و‬ ‫سیاسی بووە‬ ‫كە بێ‌ گومان‬ ‫كاریگەری‬ ‫گەورەی‬ ‫هەیە لەسەر‬ ‫كەمبوونەوەی‬ ‫جەماوەری‬ ‫یەكگرتوو‬

‫بەدامەزراوەیی كردن نەك هەرنەبوو‪،‬‬ ‫بەڵكو دەكرێ‌ بڵێین لەهەند ‌ێ رووەوە‬ ‫گەڕانەوە بوو بۆدواوە‌و ئاسەوارەكەشی‬ ‫ئێستا دەردەكەوێت‪ .‬لەومیانەدا ئەو‬ ‫كادرو كەسایەتیانەی كە لەگەڵ ریفۆرم‌و‬ ‫كرانەوەدا بوون یان دەرنەچوون‪ ،‬یان‬ ‫ئەوانەشیان كە دەرچوون تاڕادەیەكی‬ ‫بەرچاو پەراوێزخران وەیان خۆیان‬ ‫بێ‌ دەنگیان لێ‌ كردوە‪ .‬دیارە ئەوەش‬ ‫هۆكارێكی سەرەكییە لەسەردابەزینی‬ ‫ئاستی جەماوەری حیزب‌و ئەو حاڵەتە‬ ‫نەخوازراوەی ئێستا یەكگرتووی پێدا‬ ‫تێدەپەڕێت‪.‬‬ ‫سپی میدیا‪ :‬نەمانی مامۆستا‬ ‫سەالحەدین بەهادین لە پۆستی‬ ‫ئەمینداری یەكگرتوو تا چەند‬ ‫كاریگەری هەبوو لەسەر كەمبوونەوەی‬ ‫جەماوەری یەكگرتوو؟‬ ‫هادی عەلی‪ :‬خۆكاندیدنەكردنەوەی‬ ‫بەڕێز ئەمینداری گشتی پێشوو‬ ‫بۆخۆكاندید نەكردنەوە لەكۆنگرەی‬ ‫شەشەمدا هەنگاوێكی گەورەبوو‪،‬‬ ‫دەكرێ‌ بڵێین تاكە گۆڕانكاری گرنگی‬ ‫كۆنگرەی شەشەم بوو‪ .‬ئەو هەنگاوە‬ ‫چاوەڕێی ئەوەی لێ‌ دەكرا كە بكرێتە‬ ‫هۆكارێكی بەهێز بۆ بەرەوپێشچونی‬ ‫زیاتری یەكگرتوو‪ ،‬بەاڵم لەبەرئەوەی‬ ‫وەك لەپێشەوە ئاماژەم پێ‌ كرد‪،‬‬ ‫كەش‌و هەوای كۆنگرە بەشێوەیەكی‬ ‫نادروست بارگاوی كرا‌و كاریگەری‬ ‫سەلبی هەبوو لەسەر دەرەنجامەكان‪.‬‬ ‫ئەو سەركردایەتییەی كە بەرپرسیارێتی‬ ‫گرتە دەست نەیتوانی وەك پێویست‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫تەوزیفی ئەوهەنگاوە گرنگە بكات‪.‬‬ ‫ئەوەتا لەدوای كۆنگرەوە یەكگرتوو‬ ‫دوچاری شڵەژانێكی ناوخۆیی‌و قیادی‌و‬ ‫سیاسی بووە كە بێ‌ گومان كاریگەری‬ ‫گەورەی هەیە لەسەر كەمبوونەوەی‬ ‫جەماوەری یەكگرتوو‪.‬‬ ‫سپی میدیا‪ :‬ئاشكرایە بەهاری‬ ‫عەرەبی كاریگەری لەسەر هەڵكشانی‬ ‫جەماوەری ئەو هێزانە هەبوو كە نزیكن‬ ‫لە ئیخوانەوە‪ ،‬ئایا پایزی عەرەبی‬ ‫زوو رووی كردۆتە ئیسالمیەكانی‬ ‫كوردستان وا نەیانتوانی دەنگی باش‬ ‫بێنن؟‬ ‫هادی عەلی‪ :‬یەكێك لەدەرەنجامە‬ ‫دیارەكانی شۆڕش‌و راپەڕینەكانی‬ ‫بەهاری عەرەبی هاتنە پێشەوەی رەوتی‬ ‫ئیسالمی بوو بەگشتی‌و رەوتی ئیخوانی‬ ‫بەتایبەتی‪ ،‬دیارە كە سەركەوتنی ئەو‬ ‫رەوتە لەئەزمونی حوكمڕانیداو بەرەو‬ ‫پێشەوەبردنی پرۆسەی دیموكراسی‬ ‫لەواڵتانی خۆیاندا‪ ،‬بێگومان كاریگەری‬ ‫ئیجابی دەبوو لەسەر هەڵكشانی الیەنە‬ ‫ئیسالمیەكانی هاوشێوەیان لەناوچەكەدا‬ ‫پێچەوانەكەشی‬ ‫بەكوردستانیشەوە‌و‬ ‫بەهەمان شێوە هەر راستە‪ .‬بەاڵم ئەوەی‬ ‫كە جێگای قسە لەسەركردنە ئەوەیە كە‬ ‫الیەنە ئیسالمیەكانی كوردستان بەتایبەتی‬ ‫برادەرانی یەكگرتوو زیاد لەپێویست‌و‬ ‫بەشێوەیەكی عاتیفیانە مامەڵەیان لەگەڵ‬ ‫حاڵەتەكەدا كرد‪ .‬لەسەرەتاوە دڵخۆش‬ ‫بوون‌و گەشبینیەكی لەڕادەبەدەریان‬ ‫دەربڕی بەهاتنە پێشەوەی الیەنەكانی‬ ‫رەوتی ئیسالمی‌و ئیخوان بەتایبەتی‪،‬‬

‫پاشان لەكاتی كودەتا سەربازیەكەی‬ ‫میرسدا لەبری دەربڕینی ناڕەزایەتی‌و‬ ‫هەڵوێستی سیاسی‪ ،‬زۆر زیاتر‬ ‫لەپێویست خۆیان‌و میدیاكانیان‬ ‫سەرگەرم كرد بەگواستنەوەی روداوە‬ ‫ناخۆشەكانی میرس بۆ جەماوەری‬ ‫كوردستان‌و هەڵسان بەگردبوونەوەی‬ ‫جەماوەری بەبێ‌ هیچ حسابكردنێك‬ ‫بۆتایبەمتەندێتی خۆیان‌و هەرێمی‬ ‫كوردستان‪ .‬دیارە ئەوجۆرە مامەڵەكردنە‬ ‫بێ‌ كاریگەر نەبووە لەسەرئەنجامەكانی‬ ‫هەڵبژاردنەكانی ‪.21/9‬‬

‫‪45‬‬


‫گرووپە ئیسالمییەکانی کوردستان‬

‫تا ئێستا باسی‌سه‌رده‌می خه‌الفه‌ت دەکەن‌و نەیانتوانیوە‪،‬‬ ‫گوتارێكی سیاسی كوردی به‌رهه‌م بهێنن‬ ‫ئا‪ :‬سپی میدیا‬

‫ئەنجامەکانی‬

‫هەڵبژاردنی‬

‫پەرلەمانی‬

‫کوردستان‬

‫ئەو‬

‫راستیەی‬

‫بۆ‬

‫دەرخستین‬

‫کە‬

‫کوردستان‬

‫ئیسالمییەکانی‬

‫لە‬

‫پاشەکشەدان‪،‬‬

‫ئەم‬

‫پاشکشەیەش بۆتە مایەی مشتومڕێکی نێو خۆی ئیسالمییەکان‌و ناوەندە رۆشنبیریەکان‪ ،‬ئێستا لەم دۆخەدا لە هەموو کات زیاتر‬ ‫پرسیار‬

‫لەسەر‬

‫ئیشکالیەتی‬

‫فیکرو‬

‫سیاسەت‌‬

‫ئەم‬

‫هێزانە‬

‫دەکرێت‪،‬‬

‫هاوکات‬

‫کەسانێک‬

‫پێیان‬

‫وایە‬

‫ئەم ‌هێزانە‬

‫نامۆن‬

‫بەژینگەی‬

‫کوردستان‌و خاوەنی گووتارو خوێندەنەوەی خۆیان نین‪ ،‬گۆڤاری سپی میدیا بۆ قسەکردن لەسەر ئەم بابەتە ئەم چاوپێکەوتنەی‬ ‫لەگەڵ هێمن قەرەداغی‪ ،‬شارەزای ئەم بواردا سازکرد‪.‬‬

‫‪46‬‬


‫پرسیاری یەکەم‪ :‬ئاشکرایە کە‬ ‫ئیسالمییەکانی کوردستان ئەگەر‬ ‫پاشەکشەیان نەکردبێت‪ ،‬وەستاون‪،‬‬ ‫بەڕ ای تۆ کێشەکە فیکریە‪ ،‬یان‬ ‫سیاسی‌و رێکخراوەییە؟‬ ‫هێمن قةرةداغی‪ :‬یه‌كێك له‌ كێشه‌‬ ‫گه‌وره‌كانی ئه‌م گروپانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌‬ ‫ده‌یانه‌وێت به‌ كه‌ره‌سته‌ی جه‌هه‌نه‌م له‌‬ ‫گه‌مه‌ی ژیاندا بیبه‌نه‌وه‌‪ ،‬ده‌یانه‌وێت به‌‬ ‫وه‌عز‌و مه‌عنه‌وییه‌ت گه‌مه‌ی پڕله‌ته‌كتیك‌و‬ ‫براگامتیكی سیایه‌ت بكه‌ن‪ ،‬ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌‬ ‫له‌ خاڵه‌ جه‌وهه‌رییه‌كان كه‌ واده‌كات ئه‌م‬ ‫گروپانه‌ نه‌توانن یاری واقیع‌و سیاسه‌ت‬ ‫بكه‌ن‪ .‬واته‌ له‌جه‌وهه‌ردا خه‌یاڵیان‪،‬‬ ‫میتۆدیان‪ ،‬بیركردنه‌وه‌ سیسته‌می‬ ‫په‌روه‌رده‌ییان سه‌ر به‌ واقیع نییه‌‪ ،‬هێشتا‬ ‫له‌وه‌ تێنه‌گه‌یشتوون كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی‬ ‫یارگایه‌كدان كه‌ هیچ ل ‌ه یاساكانی نازانن‪،‬‬ ‫خه‌ریكی چوونه‌ ناو یارییه‌كه‌وه‌ن‬ ‫پێشوه‌خت هیچ مه‌شقێكیان بۆ نه‌كردووه‌‪،‬‬ ‫ته‌ماحی بردنه‌وه‌ی گه‌مه‌یه‌كیان هه‌یه‌ كه‌‬ ‫له‌ ئه‌لف‌و بێی تێنه‌گه‌یشتوون‪ ،‬ئه‌وه‌ی به‌‬ ‫پله‌ی یه‌ك واده‌كات ئه‌م هێزانه‌ له‌ جێی‬ ‫خۆیاندا مبێننه‌وه‌ نه‌بوونی دیدگایه‌كی‬ ‫ڕوونه‌ له‌سه‌ر ژیان‌و واقیعی كۆمه‌اڵیه‌تی‪.‬‬ ‫ئیشكالیه‌ته‌كه‌ ته‌نها لێره‌دا ته‌واو نابێت‪،‬‬ ‫به‌ڵكو ڕه‌هه‌ندێكی تری بریتییه‌ له‌وه‌ی‬ ‫ئه‌مانه‌ واقیعێكی گریامنه‌كراویان الیه‌‪،‬‬ ‫واقیعێك ته‌نها له‌ دیدو بۆچونی ئه‌واندا‬ ‫بوونی هه‌یه‌‪ ،‬واقیعێك زۆرێك له‌وێنه‌یه‌كی‬ ‫خه‌یاڵی‌و فانتازی ده‌چێت كه‌ خاوه‌ن‬ ‫خه‌یاڵ نه‌ده‌توانێ ده‌ستی لێبه‌ربدات‪،‬‬ ‫نه‌ده‌شتوانێ ته‌واوی بكات‪ ،‬وێنه‌یه‌كی‬

‫فانتازی كه‌ خاوه‌نه‌كه‌ی ده‌زانێت‬ ‫هه‌رگیز نابێت ‌ه واقیع‪ ،‬به‌اڵم ناتوانێت‬ ‫ده‌ستی لێبه‌ربدات‪ .‬هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌‬ ‫ده‌كه‌ین گه‌ر وابزانین ئیسالمییه‌كان‬ ‫هه‌ست به‌م ئیشكالیه‌ته‌ ناكه‌ن‪ ،‬ئه‌وان‬ ‫باش له‌ خه‌یااڵتی خۆیان تێگه‌یشتوون‪،‬‬ ‫زۆرینه‌ی ئه‌وانیش ده‌زانن كه‌ هه‌رگیز‬ ‫ئه‌م وێنه‌ خه‌یاڵییه‌ی كۆمه‌ڵگا نابێته‌‬ ‫واقیع‪ ،‬به‌اڵم هێزێك هه‌یه‌ كه‌واده‌كات‬ ‫ئه‌وان به‌رده‌وامی به‌م ناواقیعی بوونه‌‬ ‫بده‌ن‪ ،‬هێزێك من لێره‌دا ناوی ده‌نێم‬ ‫دۆگامی كلتووری‪ .‬واته‌ ئه‌وه‌ی واده‌كات‬ ‫ئه‌مانه‌ نه‌ بتوانن ڕامی كۆمه‌ڵگه‌ بكه‌ن‪،‬‬ ‫نه‌ بشتوانن ده‌ستبه‌رداری خه‌یااڵت‌و‬ ‫وێن ‌ه فانتازییه‌كانی خۆیان بن ئه‌و دۆگمه‌‬ ‫كلتورییه‌یه‌ كه‌ تا هه‌نووكه‌ش خۆراكی‬ ‫فكریی‌و مه‌عنه‌ویی‌و په‌روه‌رده‌یی‬ ‫ئه‌م گروپانه‌یه‌‪ ،‬ئه‌وان له‌سه‌ر هه‌مان‬ ‫كلتوری ته‌قلیدی‌و كۆنی سه‌دان ساڵ‬ ‫له‌مه‌وپێش وه‌عز‌و ئیرشاد‌و په‌روه‌رده‌ی‬ ‫ئه‌ندامانیان ده‌كه‌ن‪ ،‬ته‌نانه‌ت به‌هه‌مان‬ ‫باكگراوه‌ندیشه‌وه‌ سیاسه‌تیش ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫لێره‌وه‌ جارێك پێكبه‌سته‌یه‌كی پیرۆز‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌م كلتوره‌دا به‌رهه‌مده‌هێنن‪،‬‬ ‫كه‌ هه‌ڵوه‌شانده‌نه‌وه‌ی ئه‌م پێكبه‌سته‌‬ ‫واته‌ بێ شوناسی‌و به‌تاڵ بوونه‌وه‌ی‬ ‫ئه‌وان‌ له‌ ئایدۆلۆژیاكه‌یان‪ ،‬جارێكی‬ ‫تریش ئه‌ندامانیان له‌سه‌ر ئه‌م قه‌ناعه‌ته‌‬ ‫كلتورییه‌ چه‌قبه‌ستووانه‌ په‌روه‌رده‌كه‌ن‬ ‫كه‌ دواتر له‌ سیاسه‌تی ڕۆژانه‌دا ناتوانن‬ ‫به‌ ئاسانی ده‌ستبه‌رداری بن‪ ،‬تۆ چۆن‬ ‫ده‌توانیت سیاسه‌تی ڕۆژانه‌ بكه‌یت كه‌‬ ‫هه‌موو قاعیده‌ی خۆتت له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك‬

‫نه‌گۆڕی‬ ‫فكری‌و‬

‫تــۆ چــۆن ده‌توانیــت‬ ‫سیاســه‌تی ڕۆژانــه‌ بكه‌یــت‬ ‫كــه‌ هه‌مــوو قاعیــده‌ی‬ ‫خۆتــت له‌ســه‌ر كۆمه‌ڵێــك‬ ‫نه‌گــۆڕی فكــری‌و ئه‌خالقــی‬ ‫پــه‌روه‌رده‌ كــردووه‬ ‫ئه ‌خال قی‬ ‫په‌روه‌رده‌ كردووه‌‪ ،‬تۆ چۆن ده‌توانیت‬ ‫سیاسه‌ت بكه‌یت‪ ،‬كه‌ ئه‌ندامانی خۆت‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌وه‌ گۆش ده‌كه‌یت حوكم‌و دین‬ ‫ته‌نها بۆ خودا‌و شوێنكه‌وتوانییه‌تی؟ چۆن‬ ‫ده‌توانیت كۆی پنته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ بخەیته‌‬ ‫گفتوگۆوه‌ له‌گه‌ڵ خۆتدا كه‌ تۆ ئه‌ندامانت‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌وه‌ په‌روه‌رده‌ بكه‌یت هه‌مووان‬ ‫ده‌بێت به‌نده‌ی خودا بن‌و گوێڕایه‌ڵییان بۆ‬ ‫وه‌لی ئه‌مری خۆیان هه‌بێت؟‬ ‫دواجار هه‌ڵبژاردن وه‌ك میكانیزمێكی‬ ‫مۆدێرن ئه‌و هێزه‌ ده‌دات به‌ مرۆڤی‬ ‫ئاسایی كه‌ ده‌نگ بدات به‌و هێزه‌‬ ‫سیاسییه‌ی زۆرترین وه‌اڵمی بۆ زۆرترین‬ ‫به‌شی كۆمه‌ڵگه‌ پێیه‌‪ ،‬له‌گه‌ڵ فراوانرتین‬ ‫چینه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا كه‌وتۆته‌ گفتوگۆوه‌‪،‬‬ ‫پێشرت هیچ پێوه‌رێكی ئایدۆلۆژی یان‬ ‫ئاینی‌و ڕه‌گه‌زی النییه‌ تا به‌هۆیانه‌وه‌‬ ‫مرۆڤه‌كان پۆلێن بكات‪ ،‬كێشه‌ی هه‌ره‌‬ ‫‪47‬‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫‪48‬‬

‫گه‌وره‌ی ئه‌م گروپانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌‬ ‫خه‌ریكی گه‌مه‌یه‌كی كۆمه‌اڵیه‌تی وه‌ك‬ ‫سیاسه‌تن‪ ،‬به‌اڵم پێشوه‌خت له‌سه‌ر‬ ‫كۆمه‌ڵێك فلته‌ری عه‌قیدی‌و ئایدیۆلۆژی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ پۆلێن ده‌كه‌ن‪ ،‬كێشه‌ ئه‌وه‌یه‌‬ ‫ئه‌مانه‌ شانازی ده‌كه‌ن به‌وه‌وه‌ كه‌ هه‌ڵگری‬ ‫دیدێكی ئاینی دیاریكراون‌و خاوه‌نی‬ ‫كۆمه‌ڵێك قاڵب‌و نه‌گۆڕی كلتورین‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ده‌شیانه‌وێت هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ به‌ كۆی‬ ‫جیاوازییه‌ دینی وئایدۆلۆژییه‌كانیه‌وه‌‬ ‫ببێته‌ ده‌نگده‌ری ئه‌وان‪ ،‬دۆستان‪ ..‬مرۆڤ‬ ‫ده‌كرێت شانازی به‌ئاینی‌و ڕۆحانییه‌ت‌و‬ ‫مه‌عنه‌وییه‌تی خۆیه‌وه‌ بكات‪ ،‬ده‌كرێت‬ ‫وه‌ك شتانی پیرۆز‌و خاوه‌ن به‌ها سه‌یریان‬ ‫بكات‪ ،‬ده‌كرێت بڕیار بدات كۆمه‌ڵێك‬ ‫چوارچێوه‌ی ئه‌خالقی بۆ خۆی دیاری‬ ‫بكات‪ ،‬هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌كرێت‌و من‬ ‫خۆم باوه‌ڕم پێیانه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌وكاته‌ی‬ ‫تۆ ده‌ته‌وێت ئه‌مانه‌ له‌ ئه‌زموونێكی‬ ‫تاكه‌كه‌سییه‌وه‌ بكه‌یته‌ ئه‌زموونی هه‌موو‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌‪ ،‬ده‌ته‌وێت ئه‌مانه‌ بكه‌یته‌‬ ‫پێوه‌ری باشی‌و خراپی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌‪،‬‬ ‫بیكه‌یته‌ میكانیزم‌و ئیشكردنی خۆت له‌‬ ‫گه‌مه‌یه‌كی ڕۆژانه‌ی وه‌ك سیاسه‌تدا كه‌‬ ‫ئاوێنه‌ی پێداویستییه‌ هه‌نووكه‌ییه‌كانی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌یه‌‪ ،‬ئه‌وا جگه‌ له‌ پاشه‌كشێ‌و‬ ‫مانه‌وه‌‌و بچووك بوونه‌وه‌ چاوه‌ڕێی شتێكی‬ ‫تر مه‌كه‌‪ ،‬كۆمه‌ڵگه‌ تابلۆیه‌كی فره‌ڕه‌نگه‌‬ ‫به‌چاویلكه‌ی ڕه‌ش‌و سپی نابیرنێت‪...‬‬ ‫لێره‌وه‌ كێشه‌ی ئیسالمییه‌كان جارێك‬

‫فكری‌و جارێكیش سیاسی‌و ڕێكخراوه‌ییه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وان جارێك ناتوانن فكر‌و دیدگا به‌رهه‌م‬ ‫بهێنن‪ ،‬جارێكی تریش قودره‌تی ئه‌وه‌یان‬ ‫نییه‌ ڕێكخراو‌و ئه‌ندامانی خۆیان به‌م‬ ‫فكره‌ نوێیه‌ گۆش بكه‌ن‪ ،‬تۆ كه‌نه‌توانی‬ ‫دیدگات هه‌بێت ناشتوانی ڕێكخسنت‌و‬ ‫په‌روه‌رده‌ی زیندوت هه‌بێت‪.‬‬

‫هێزە ئیسالمیەکان‬ ‫دەیانەوێت‬ ‫به‌ كه‌ره‌سته‌ی‬ ‫جه‌هه‌نه‌م له‌ گه‌مه‌ی‬ ‫ژیاندا بیبه‌نه‌وه‌‪،‬‬ ‫ده‌یانه‌وێت به‌‬ ‫وه‌عز‌و مه‌عنه‌وییه‌ت‬ ‫گه‌مه‌ی پڕله‌ته‌كتیك‌و‬ ‫براگامتیكی سیایه‌ت‬ ‫بكه‌ن‪ ،‬ئه‌مه‌‬ ‫یه‌كێكه‌ له‌ خاڵه‌‬ ‫جه‌وهه‌رییه‌كان كه‌‬ ‫واده‌كات ئه‌م گروپانه‌‬ ‫نه‌توانن یاری واقیع‌و‬ ‫سیاسه‌ت بكه‌ن‬

‫سپی میدیا‪ :‬ئەگەر کێشەکە فیکری‬ ‫بێت‪ ،‬بەرای بەڕێزت ئایا ئیسالمییەکانی‬ ‫کوردستان خاوەنی (تەنزیرن) واتە لە‬ ‫توانایاندایە گوتار بەرهەمبهێنن کە‬ ‫خوێندنەوەی واقیعی کوردستان بێت؟‬ ‫هێمن قەرەداغی‪ :‬بۆئه‌وه‌ی وه‌اڵمی ئه‌م‬ ‫پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ ده‌بێت پرسیارێكی تر‬ ‫بكه‌ین‪ ،‬ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئایا كام كاندید له‌‬ ‫كاندیده‌كانی ئه‌وان زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كانی‬ ‫به‌ده‌ستهێنا‪ ،‬چه‌ندین ساڵه‌ ئه‌م هێزانه‌‬ ‫له‌ چ ڕێگه‌یه‌كه‌وه‌‌و به‌ چ میكانیزمێك‬ ‫خه‌ریكی خۆئاماده‌كردنن بۆ ئه‌و ڕۆژی‬ ‫حه‌رشه‌ی ناوی (ڕۆژی هه‌ڵبژاردنه‌)‪،‬‬ ‫بێگومان وه‌اڵمه‌كه‌ ئاشكراو ڕوونه‌‪ ،‬وه‌عز‬ ‫میكانیزمی سه‌ره‌كی‌و هه‌ره‌ به‌هێزی‬ ‫ئه‌م گروپانه‌ بووه‌‪ ،‬گوتاری سوننه‌تی‌و‬ ‫پڕ له‌ ڕۆحانییه‌تێكی پاسیڤ ( چونكه‌‬ ‫من بڕوام به‌ڕۆحانیه‌تی ئه‌كتیڤ هه‌یه‌)‬ ‫كه‌ره‌سته‌ی سه‌ره‌كی كۆكردنه‌وه‌ی‬ ‫خه‌ڵك‌و ده‌نگده‌رانیان بووه‌‪ ،‬به‌جۆرێك‬ ‫ئه‌و كادیرانه‌یان كه‌ زه‌مه‌نێكی زۆر‬ ‫خه‌ریكی فكر‌و سیاسه‌ت بوون ئه‌وه‌نده‌‬ ‫ده‌نگیان نه‌هێنا كه‌ كورسییه‌ك بۆخۆیان‬ ‫مسۆگه‌ر بكه‌ن‪ ،‬گوتاری وه‌عزی وه‌ك‬ ‫شاگوتار باڵی كێشاوه‌ به‌سه‌ر هه‌موو‬ ‫ئۆرگانه‌كانی ئه‌م حیزبانه‌دا‪ ،‬باڵی كێشاوه‌‬ ‫به‌سه‌ر ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ی‌ ده‌نگی پێدان‪.‬‬ ‫بێگومان كه‌ره‌سته‌ی سه‌ره‌كی ئه‌م‬ ‫گوتاره‌ش كلتوری سه‌دان ساڵه‌ی ڕابردووی‬ ‫ئیسالمییه‌‪ ،‬كلتورێك بۆ زه‌مه‌نی خۆی‬ ‫به‌رهه‌مهاتووه‌‌و ئێستا وه‌ك شیعر‌و شانامه‌‬ ‫ده‌گوترێته‌وه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ی له‌م گوتاره‌دا ئاماده‌‬ ‫نییه‌ خوێندنه‌وه‌ی مه‌عریفی‌و ته‌ئویلی‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫نوێیه‌ بۆ ده‌قی دینی‪ ،‬گوتارێك ئه‌وه‌نده‌ی‬ ‫مرۆڤی پاسیڤ‌و گرینۆك‌و ده‌سته‌مۆ‬ ‫دروستده‌كات‪ ،‬ئه‌وه‌نده‌ مرۆڤی خاوه‌ن‬ ‫جیهانبینی‌و خاوه‌ن پرسیارو خاوه‌ن‬ ‫تێڕامان دروست ناكات‪ .‬وات ‌ه ئه‌مان‬ ‫جارێك به‌تایپێك له‌ گوتار مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێرندا ده‌كه‌ن‌ (گوتاری‬ ‫وه‌عزی) كه‌ ده‌مێكه‌ له‌ دونیای تازه‌دا‬ ‫پێگه‌ی خۆی له‌ده‌ستداوه‌‪ ،‬بگره‌ زۆرێك‬ ‫له‌ ئه‌ندامه‌كانی خۆشیان باوه‌ڕیان به‌م‬ ‫جۆره‌ گوتاره‌ نه‌ماوه‌‪ ،‬جارێكی تریش‬ ‫له‌ڕێگه‌ی هه‌مان گوتاره‌وه‌ كه‌ ته‌واو‬ ‫ڕۆحێكی دینی هه‌یه‌ ده‌یانه‌وێت‬ ‫سیاسه‌ت بكه‌ن‪ ،‬ئه‌و گه‌مه‌یه‌ بكه‌ن كه‌‬ ‫گه‌مه‌ی ژیان‌و ڕۆژانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌‪.‬‬ ‫دواجار ئه‌وه‌ی له‌قودره‌تی ئه‌واندا نییه‌‬ ‫تیوریزه‌كردن‌و به‌رهه‌مهێنانی فكره‌‪،‬‬ ‫هه‌رله‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ زۆرینه‌ی خوێنده‌وار‌و‬ ‫ڕۆشنبیره‌كانی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن‪،‬‬ ‫هه‌موو ئه‌وانه‌ی كه‌مێك دیدگایان بۆ‬ ‫ژیان ڕوون بوبێت‪ ،‬خاوه‌نی تێفكرین‌و‬ ‫تێڕامان بووبن دواجار له‌م هێزانه‌‬ ‫هه‌ڵوه‌ریون‪...‬ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی من‬ ‫باوه‌ڕی ته‌واوم به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئایین‬ ‫وه‌ك هێزێكی مه‌عنه‌وی‌و وه‌اڵمێكی‬ ‫ئه‌نتۆلۆجی‌و سیسته‌مێكی ئه‌خالقی‬ ‫ده‌بێت موڵكی تاك بێت‪ ،‬ده‌بێت‬ ‫په‌یوه‌ستبێـت به‌ئه‌زموونی ڕۆحی‌و‬ ‫عیرفانی دانه‌ دانه‌ی مرۆڤه‌كانه‌وه‌‪ ،‬نه‌ك‬ ‫بكرێـت به‌ كه‌ره‌سته‌ی دروستكردنی‬ ‫گروپ‪ ،‬چونك ‌ه ئه‌زموونی دینی‬ ‫ئه‌زموونێكی فه‌ردانییه‌‪ ،‬چێژی دینی‬ ‫چێژێكی فه‌ردانییه‌‪ ،‬فه‌نتازیای دینی‬

‫فه‌نتازیایه‌كی فه‌ردانییه‌‪ ،‬ناكرێت‬ ‫ئه‌زموونی دینی دوو مرۆڤ‪ ،‬دوو‬ ‫عاریف‌و دوو عابید له‌یه‌كرتی بچن‪،‬‬ ‫دواجار ئاین وه‌اڵمێكی وجودییه‌ بۆ‬ ‫كۆمه‌ڵه‌ پرسیاری ئێمه‌ بۆ لێره‌ین؟‬ ‫چۆن هاتین؟ بۆ كوێ ده‌چین؟‬ ‫وه‌اڵمه‌كانیش هه‌موو دیندارێك‬

‫كێشه‌ی هه‌ره‌‬ ‫گه‌وره‌ی ئه‌م‬ ‫گروپانه‌ ئه‌وه‌یه‌‬ ‫كه‌ خه‌ریكی‬ ‫گه‌مه‌یه‌كی‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫وه‌ك سیاسه‌تن‪،‬‬ ‫به‌اڵم پێشوه‌خت‬ ‫له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك‬ ‫فلته‌ری عه‌قیدی‌و‬ ‫ئایدیۆلۆژی‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ پۆلێن‬ ‫ده‌كه‌ن‬

‫‪49‬‬

‫به‌ئه‌زموونێكی تایبه‌تی‌و تێڕامانی‬ ‫تایبه‌تی خۆی پێیده‌گات‪ ،‬مه‌حاڵه‌ ئه‌م‬ ‫قوڵییه‌ی ئایین له‌ناو سیاسه‌تكردندا بژی‪،‬‬ ‫ناكرێت تۆ به‌ هێزێكی مه‌عنه‌وی وه‌ك‬ ‫دین تاكی كۆمه‌اڵیه‌تی‌و ده‌نگده‌ر پاسڤ‬ ‫بكه‌ی به‌وه‌ی ئه‌گه‌ر تۆی هه‌ڵنه‌بژارد ئه‌وا‬ ‫ئه‌زموونه‌ دینیه‌كه‌ی كه‌وتۆته‌ مه‌ترسییه‌وه‌‌‪،‬‬ ‫نه‌كرده‌یه‌ تۆ هه‌موو ئامانجه‌ بچووكه‌كانی‬ ‫خۆت‪ ،‬هه‌موو هه‌ڵه‌ سیاسی‌و فكری‌و‬ ‫ئه‌خالقییه‌كانی خۆت وه‌ك گروپێكی‬ ‫سیاسی هه‌ڵواسی به‌هێزێكی مه‌عنه‌وی‌و‬ ‫ئه‌نتۆلۆجی وه‌ك ئایندا‪ ،‬هه‌موو ئه‌و‬ ‫گه‌مه‌ براگامییانه‌ بكه‌یت‌و به‌ خه‌ڵكیش‬ ‫بڵێت ئه‌گه‌ر ده‌نگم پێنه‌ده‌ن ئیامنتان‬ ‫سه‌المه‌ت نییه‌‪ .‬هه‌رلێره‌وه‌ من باوه‌ڕم‬ ‫به‌ده‌ست له‌مالنێكردنی ئاین‌و سیاسه‌ت‬ ‫نییه‌‪ ،‬باوه‌ڕم به‌وه‌ نییه‌ به‌ ناوی ئاین‌و‬ ‫وه‌عزی دینییه‌وه‌ ڕۆژانه‌ له‌ ڕێگه‌ی ڕادیۆ‌و‬ ‫ته‌له‌فیزۆن‌و سیدییه‌وه‌ مرۆڤی پاسیڤ‬ ‫بۆ سیاسه‌ت كردن كۆبكه‌یته‌وه‌‪ ،‬هه‌موو‬ ‫قه‌شه‌نگی‌و گه‌وره‌یی‌و فره‌مانایی ئایین‬ ‫له‌ وه‌عزێكدا كۆبكه‌یته‌وه‌‌و ده‌نگده‌ری‬ ‫پاسیڤی پێدروست بكه‌یت‪ ،‬تۆ مافی‬ ‫خۆته‌ سیاسه‌ت بكه‌یت‪ ،‬مافی خۆته‌‬ ‫سیاسییه‌كی دیندار بیت‪ ،‬به‌اڵم نه‌كرده‌یه‌‬ ‫به‌ناوی ئاینه‌وه‌ سیاسه‌ت بكه‌یت‌و باس‬ ‫له‌ هاواڵتی بوون‌و كۆمه‌ڵگه‌ی فره‌ ڕه‌نگ‌و‬ ‫فره‌ ده‌نگ بكه‌یت‪.‬‬ ‫گه‌ڕانێكی ورد به‌ناو گوتاری گروپه‌‬


‫گۆڤارێکی سیاسی گشتییە‬

‫‪50‬‬

‫ئیسالمییه‌كاندا ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌‬ ‫ئه‌مانه‌ تا هه‌نوكه‌ش نه‌یانتوانیوه‌ جگه‌ له‌‬ ‫گوتارێك كه‌ باس له‌سه‌رده‌می خه‌الفه‌ت‌و‬ ‫فه‌تح‌و ئه‌سحاب ده‌كات‪ ،‬گوتارێكی‬ ‫سیاسی كوردی به‌رهه‌م بهێنن‪ ،‬چونكه‌‬ ‫وه‌ك وتم ئه‌مانه‌ كۆت‌و به‌ندی ئه‌و‬ ‫كلتوره‌ن‌و خۆیان‬

‫فكریان به‌رهه‌م نه‌هێناوه‌‪ ،‬وه‌عز‌و‬ ‫ئیرشاد له‌ گوتاری ناوه‌كی‌و ده‌ره‌كی‬ ‫ئیسالمییه‌كان ده‌ربهێنیت شتێكی لێ‬ ‫نامێنێته‌وه‌‪ ،‬فكرێكی لێنامێنێته‌وه‌ كه‌‬ ‫بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی به‌رهه‌م هاتبێت‪،‬‬ ‫تیوره‌‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی تێدا نامێنێته‌وه‌‬ ‫كه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی جدی‌و قوڵی بۆ‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ كردبێت‪ ،‬بێگومان‬ ‫هه‌ندێك له‌ خوێنده‌واره‌كانیان هه‌وڵی‬ ‫له‌م جۆره‌یان دا‪ ،‬به‌اڵم هه‌نووكه‌ هه‌ر ئه‌و‬ ‫خوێنده‌وارانه‌ ئه‌وه‌نده‌ بێ چانس‌و ته‌نها‬ ‫ده‌رچوون كه‌ نه‌یانتوانی به‌ هه‌قی خۆیان‬ ‫ده‌نگی كورسییه‌كی په‌رله‌مانیش به‌ده‌ست‬ ‫بهێنن‪ ،‬چه‌نكه‌ دواجار ئه‌مانیش ته‌نێكی‬ ‫نامۆن‪ ،‬ئه‌مانیش هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌‬ ‫ته‌قلید‌و وه‌عز‌و دۆگام به‌ غوباری چه‌ندین‬ ‫ساڵه‌ دایپۆشیون‪ ،‬هه‌ناسه‌ی له‌به‌ر بڕیون‬ ‫به‌ جۆرێك ك ‌ه ئه‌ندامه‌كانی خۆشیان‬ ‫ده‌نگیان پێنه‌ده‌ن‪...‬من پێشرتیش وتوومه‌‬

‫ئه‌م هێزانه‌ به‌جه‌سته‌ لێره‌ن‌و به‌خه‌یاڵ‬ ‫له‌ ڕابردوو‪ ،‬بۆیه‌ نه‌ده‌توانن به‌ته‌واوه‌تی‬ ‫ئه‌زموونی ئێره‌ بكه‌ن‪ ،‬نه‌ده‌شتوانن‬ ‫بگه‌ڕێنه‌وه‌ ناو ئه‌و ڕابردووه‌ی هه‌موو‬ ‫فكر‌و هۆشی داگیركردوون‪ ،‬ئه‌وان له‌‬ ‫ناشوێندان‪.‬‬


‫عەزیز ڕەئووف‬

‫یەكگرتوو ئیسالمی‬ ‫بۆ دەنگی پێویستی‬ ‫نەهێنا؟‬

‫یەكگرتووی وەك هێزێكی بێچەك‌و ئیسالحخواز لە دوای ڕاپەڕینەوە‌و لە سەردەمێكدا كە هێزە كوردیەكان سەرگەرمی شەڕی ناوخۆبوون‬ ‫دروست بوو‪ ،‬ئەم هێزە كەمرتین هەڵەی سیاسی ئەنجامداوە لەو ماوە كەمەدا‪ .‬بەاڵم پرسیاری سەرەكی ئەوەیە كە یەكگرتوو وەك‬ ‫هێزێكی نوێ لە كێڵگەی سیاسی‌و كۆمەاڵیەتی كوردیدا بۆ نەیتوانی دەنگی پێویست بێنێت؟ بە هەر پێوەرێك وەری بگرین بە جیاواز‬ ‫لە هێزەكانی تر لە پێش دروستبوونی گۆڕانەوە ئومێدی زۆر هەبوو ئەم هێزە ببێتە هێزێكی سەرەكی سەر ساحەی سیاسی‪ .‬بەاڵم‬ ‫پرسیارە سەرەكیەكە ئەوەیە ئەم هێزە بۆ سەرنەكەوت؟ بۆیە پێویستە لەسەر ئەم دۆخەی یەكگرتوو هەڵوێستە بكەین‪.‬‬ ‫ئەم هێزە هێندەی كاری لەسەر موسڵامنبوونی كۆمەڵگەی كوردی دەكرد‪ ،‬كاری لەسەر ئەوە نەدەكرد ببێتە هێزێكی كاریگەر بۆ‬ ‫سەرجەم چین‌و توێژەكانی كۆمەڵگە‪ .‬بەمانایەكی تر ئەوەندەی یەكگرتوو ئەم پارتەی بۆ دین‌و ئیسالحی دینی تەرخان كردبوو‪،‬‬ ‫خەمی ئەم هێزە زیاتر خەمی بەئاینكردنەوەی كایەكان بوو نەك گەڕانەوەی بەها بۆ سیاسەت‪ .‬پێچەوانەی گۆڕان كە ئیشی بەسەر‬ ‫مەزهەب‌و ئایدۆلۆژیاوە نەبوو لە ماوەی چوار ساڵدا سەركەوتوو بوو لەوەی دەنگێكی زۆری كۆمەڵگەی كوردی بۆخۆی ڕابكیێشێت‪.‬‬ ‫سەرقاڵبوونی یەكگرتوو بەوەی چۆن كۆمەڵگەی كوردی بە دیدی خۆی موسڵامن دەكاتەوە وایكرد ئەم هێزە نەتوانێت بەڕاستی ببێتە‬ ‫هێزێكی كاریگەر‪.‬‬ ‫ئەم هێزە نەیتوانی كۆمەڵگەی كوردی بخوێنێتەوە‪ .‬بەردەوام چاوێكی لەسەر گۆڕانكارییە دەرەكییەكان بوو‪ .‬یەكگرتوو ئەوەندەی چاوی‬ ‫لە گۆڕانكارییەكانی میرس بوو ئەوەندە ئاگای لە كۆاڵنەكانی كۆمەڵگەی كوردی نەبوو‪ .‬لە سەروبەندی ڕووداوەكانی میرس هەركەس‬ ‫تەماشای ڕاگەیاندنەكانی ئەم هێزەی بكردایە وایدەزانی كەناڵی ئیخوانەكانی میرسە‪ .‬یەكگرتوو سەركەوتوو نەبوو لە خوێندنەوەی‬ ‫ڕۆحی كوردی‪ .‬یەكێتی نیشتیامنی كوردستانیش دووچاری ئەم دەردە ببوو‪ .‬یەكێتیش وەك یەكگرتوو لەسەر دەرەوە كاری دەكرد‪.‬‬ ‫میدیای یەكێتی‌و یەكگرتوو هەریەكەیان لەبەرژەوەندی بەرەیەك لە میرس ڕاگەیاندنیان ئاراستە دەكرد‪ .‬یەكگرتوو وەك هێزێكی ئیخوانی‬ ‫بەردەوام پشتی بەوە دەبەست كە گۆڕانكارییە دەرەكییەكان كۆمەك بە فراوانبوونی بكەن‪ .‬یەكێتیش بە هەمان شێوە دەیویست كار‬ ‫لەسەر الوازیی ئیسالمیەكان بكات‪ ،‬بۆ ئەو مەبەستە دەسەاڵتی هەیمەنەخوازی پارتی فەرامۆش كرد‌و شەڕەكەی لەگەڵ گۆڕانیش زیاتر‬ ‫شەخسی بوو‪ .‬بەاڵم بۆ گۆڕان‌و پارتی دۆخەكە بەشێوەیەكی تر بوو‪ .‬پارتی وەك ستایشی دەسەاڵتی كوردی‌و گۆڕان وەك ڕەخنە لەم‬ ‫دەسەاڵتە هیچیان لە كۆمەڵگەی كوردی دانەبڕان‌و هەردووكیان سەركەوتوو بوون لە تێگەیشنت لە كورد‌و تاكی كوردی‪.‬‬ ‫یەكگرتوو نەیتوانی مەالكان‌و سیاسییەكانی لەیەك جیا بكاتەوە‪ .‬یەكگرتوو ئەوەندەی چاوی لەسەر پیاوانی ئاینی بوو ئەوەندە هەوڵی‬ ‫نەدەدا كۆمەك بە گەنجە خوێنەوارەكانی هێزەكەی بكات‌و بیانهێنێتە پێشەوە‪ .‬دەبوو یەكگرتوو هەر لەسەرەتاوە پیاوانی ئایینی‌و‬ ‫پیاوانی دنیای سیاسی لەیەك جودا بكردایەتەوە‪ .‬لە زۆر خاڵدا یەكێتی‌و یەكگرتو لەیەك دەچن‪ .‬وەك چۆن یەكێتی نەیتوانی بازرگان‌و‬ ‫سیاسیەكانی نێو پارتەكە لەیەك جیا بكاتەوە ئاواش یەكگرتوو نەیتوانی مەالكان‌و كەسە سیاسی‌و تەكنۆكراتەكانی ناو ئەم هێزە‬ ‫لەیەك جودا بكاتەوە‪ .‬ئەوەی بۆ ساتێك تەماشای میدیای یەكگرتووی بكردایە هەستی بە هەیمەنەی مەالكان دەكرد بەسەر میدیا‌و‬ ‫دەسەاڵتی یەكگرتوودا‪ .‬دەنگی دلێری مەالكان لە یەكگرتوودا دەستی هەبوو لە كزبوونی دەنگی گەنجەكانیان‪ .‬باشرتین منونەش‬ ‫سەرۆكی لیستی گۆڕانە كە یەكگرتوو نەیتوانی ئەو چانسەی لە گۆڕاندا پێیدرا لە یەكگرتووشدا پێی بدرێت‪ .‬بۆیە سەیر نیە زۆرێك‬ ‫لە كاندیدە گەنجەكانی بزوتنەوەی گۆڕان لە یەكگرتوو بوون‌و پەروەردەكراوی دەستی ئەو هێزە بوون‪.‬‬ ‫هەر چۆنێك بێت یەكگرتوو بۆیە دەنگی كەمی بەدەست هێنا لەبەر ئەوەی نەیتوانی بەمانا ڕاستەقینەكەی سیاسەت‪ ،‬مومارەسەی‬ ‫سیاسەت بكات‪ .‬بۆ ئەوەی ئەم هێزە وەك یەكێتی تۆمەتی كەمی دەنگەكانی نەخاتە ئەستۆی بەرامبەر‪ ،‬دەبێت زۆر عاقاڵنە خەریكی‬ ‫جەستەی خۆی بێت‪ .‬یەكگرتوو پێش ئەوەی وەك حزبە بچوكەكانی تر پیر بێت‪ ،‬دەبێت بەر لە هەر شت فریای جەستەی خۆی‬ ‫بكەوێت‪.‬‬

‫‪51‬‬



Spee Media Magazine 7