Page 1

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska w XX wieku


W jakim stopniu Real Madryt i FC Barcelonę można uznać za instytucje polityczne w Hiszpanii XX wieku? Tekst przygotowany został przez dziennikarza portalu Equaliser Football.

Wprowadzenie ……………………………………………………………………………………….

2

Cele i metody ………………………………………………………………………………………….

5

Przegląd literatury …………………………………………………………………………………..

7

Kontekst historyczny ……………………………………………………………………………….

11

Założenie obu klubów ……………………………………………………………………………..

13

FC Barcelona i generał Primo de Rivera …………………………………………………..

16

FC Barcelona a wojna domowa w Hiszpanii …………………………………………….

19

FC Barcelona a reżim Franco ……………………………………………………………………

22

Santiago Bernabéu i proces upolitycznienia Realu Madryt .…………………….

25

Real Madryt a generał Franco …………………………………………………………………

29

Model socio …………………………………………………………………………………………….

32

Podsumowanie ……………………………………………………………………………………….

35

Bibliografia …….……………………………………………………………………………………….

37

Spis ilustracji ….……………………………………………………………………………………….

38

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

1


Wprowadzenie FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

2


Często mówimy, że nie powinno się mieszać sportu i polityki. I chociaż tak wiele osób stara oddzielić te dwie kwestie od siebie, to rządy i sport jako szczególne zjawisko społecznokulturowe zderzają się i nachodzą na siebie (Allison, The Politics of Sport, Manchester 1986, s. 12). Nigdzie nie uwidoczniło się to bardziej niż w skomplikowanej sytuacji w hiszpańskim, XX-wiecznym futbolu. Przez niektórych piłka nożna na Półwyspie Iberyjskim jest postrzegana jako rozszerzenie krajowej i międzynarodowej sytuacji politycznej w danym czasie (Crolley, L. and Hand, D, Football and European Identity: Historical narratives through the Press, Abingdon 2006, s. 114). Niniejsza praca skupi się na ocenie stopnia upolitycznienia FC Barcelony i Realu Madryt, dwóch najbogatszych i najbardziej dopingowanych klubów w Hiszpanii (BBC Business, 2010, Real Madrid top football rich list for fifth year). W naukach społecznych jest to obszar, który został zbadany stosunkowo słabo. Najważniejsze pytanie brzmi: czy oba kluby, w każdym okresie istnienia, można uznać za instytucje polityczne (wg definicji akademickich), biorąc pod uwagę kontekst historyczny XX wieku w Hiszpanii. Podczas gdy rzeczywisty poziom zaangażowania obu hiszpańskich gigantów sportowych rzadko podlega analizie, każdy zgodzi się z tym, że są one zakorzenione w zasadach politycznych. W swojej książce o historii hiszpańskiego futbolu dziennikarz Phil Ball pisze, że stwierdzenie, iż od 1905 roku oba kluby dokładnie odzwierciedlają konteksty historyczne XX wieku w Hiszpanii, nie jest ideą idącą zbyt daleko (P. Ball, Morbo: The Story of Spanish Football, Londyn 2001, s. 22). W latach autorytarnego reżimu generała Francisco Franco (1939-1973) szczególnie jasno uwidoczniła się polityczna dychotomia między dwoma klubami. Real Madryt postrzegany był jako klub frankistowski, który wykorzystywany jest przez Franco do celów politycznych. FC Barcelona z kolei wiązana była z republikańskim bohaterstwem i obroną regionalnej tożsamości (P. Ball, White Storm: The Story of Real Madrid, Edynburg 2002, s. 86-90). Aby zrozumieć Hiszpanię i jej sytuację polityczną, zrozumieć należy przede wszystkim jej fragmentaryczny charakter i rozmaite różnice regionalne, które odegrały kluczową rolę w społecznych i politycznych problemach, z którymi borykał się kraj (R. Grew, Crises of Political Development in Europe and the United States, Princeton 1978, s. 198). Powszechnie uważa się, że hiszpański futbol reprezentuje poszczególne kultury regionalne bardziej niż w jakimkolwiek innym państwie w Europie. Rzeczywiście, tak mocno wyrażana tożsamość regionalna sprawia, że określenie czegoś mianem "hiszpański" musi być używane ostrożnie, a wielu obywateli kraju odrzuca je jako sprzeczne samo w sobie. To dwa przeciwne pojęcia: centralizm i regionalizm, które definiują życie w Hiszpanii od czasów Wizygotów (R. Grew, Crises..., s. 199) i aż do dzisiaj leżą u podstaw rywalizacji Realu z Barceloną. Jak już wspomniałem, szereg wypowiedzi, które miały na celu upolitycznić oba kluby, nie został jeszcze poddany akademickiej analizie. Niniejsza praca, poprzez zbadanie kluczowych momentów z najnowszej historii Hiszpanii i odniesienie do prac naukowych na temat instytucji politycznych, rozkłada na czynniki pierwsze ogólne wnioski i stawia trzy główne pytania, na które mam nadzieję wnikliwie odpowiedzieć w dalszej części pracy.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

3


Po pierwsze należy zapytać, co dokładnie stanowi instytucję polityczną. Choć zwykle określana jest mianem konstytucyjnie sformalizowanego ramienia rządu (Hague, R., Harrop, M, Comparative Government and Politics: An Introduction, Chiny 1982, s. 82), ja postaram się wziąć pod uwagę spojrzenia różnych szkół - behawioralizmu, teorii racjonalnego wyboru, instytucjonalizmu, podejścia ilościowego i jakościowego. Będę chciał również ocenić czy istnieje możliwość rozszerzenia konwencjonalnych definicji w celu objęcia działań organizacji, które tradycyjnie nie są postrzegane jako "rządowe". Drugie pytanie dotyczy różnicy między instytucją polityczną a organizacją polityczną. Podczas gdy instytucje postrzegane są jako bardziej formalne organy administracyjne, organizacja zaś ma tendencje do angażowania się w procesy polityczne, a nie ich kształtowanie w pierwszej kolejności, dając obywatelom możliwość oddziaływania na posiadających władzę (Hague, R., Harrop, M, Comparative Government and Politics: An Introduction, Chiny 1982, s.165). To często subtelne, ale jakże istotne zróżnicowanie będzie kluczowe dla zrozumienia upolitycznienia Realu i Barcelony. Trzecie i ostatnie pytanie, na które muszę znaleźć odpowiedź, to czy sympatie dla danego porządku politycznego, z którym utożsamia się klub, pochodzą z jego wnętrza czy też są proponowane przez kogoś z zewnątrz, kto szuka dogodnego narzędzia do wzmocnienia swoich poglądów. Z historii, które czytałem przygotowując się do napisania tej pracy uważam, że jest silna podstawa aby twierdzić, że nastroje polityczne drużyny niekoniecznie wypływają z głębi jej serca, ale są to poglądy ludzi, którzy oczywiście chcą skorzystać z popularności danej drużyny. Poprzez analizę sytuacji społeczno-politycznej obu klubów oraz ich stosunku do rządów krajowych, mam nadzieję dotrzeć do jednoznacznych wniosków w tych kwestiach i zrozumieć, w jakim stopniu Real Madryt i FC Barcelona zostały świadomie wplątane w retorykę i działania polityczne XX wieku.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

4


Cele i metody FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

5


W gruncie rzeczy niniejsza praca ma trzy cele. Moje ambicje badawcze to kombinacja szczegółowej analizy tematu, jak również bardziej ogólny przegląd instytucji sportowych jako jednostek analizy na polu politycznym. Główny cel to analiza historii FC Barcelony i Realu Madryt, uwzględniając kontekst społeczno-polityczny w taki sposób, by na końcu dojść do wniosku, jak aktywne politycznie były oba kluby w XX wieku. Analiza skupi się w dużej mierze na tym, by dojść do wniosku, czy działalność polityczną można dopasować do akademickich definicji instytucji politycznych. Ponadto nawiążę do debaty, jak bardzo politycznie zaangażowane były oba kluby w czasie rządów generała Franco (P. Ball, Morbo: The Story of Spanish Football, Londyn 2001, s. 121122). Moje badania dążą również do tego by stwierdzić, w jakim stopniu Barcelona i Real to świadome organizacje polityczne, w jakim zaś poglądy i programy zostały im narzucone z góry. Przed przystąpieniem do analizy w jakim stopniu drużyny pasują do definicji instytucji politycznych, ustalić najpierw trzeba ważne cechy i funkcje sprawiające, że dana organizacja traktowana jest jako instytucja polityczna. W pracy wykorzystam literaturę naukową dotyczącą instytucji politycznych, przytoczę rozmaite argumenty różnych szkół myślenia wszystko po to, aby znaleźć dowody na działalność polityczną w Barcelonie czy Realu. Tenże przegląd istniejącej literatury zapewni akademickie ramy dla mojej rozprawy naukowej. To spojrzenie z kilku różnych perspektyw, które pomoże naświetlić historię dwóch klubów piłkarskich w odniesieniu do polityki współczesnej Hiszpanii. Aby osiągnąć zamierzone cele, projekt musi oczywiście opierać się na rzetelnej metodologii, strukturze, w której moje wyniki i wnioski mogą być odpowiednio zastosowane. W stosunkowo niezbadanym jeszcze obszarze w naukach społecznych, moja metoda badań będzie w większości jakościowa i odkrywcza. Główne źródła, na których będę się opierać, to badania teoretyków: Arenda Lijpharta, Jennifer Gandhi czy Douglassa Northa. Ponadto skorzystam z dzieł opisujących historię obu klubów i różnych materiałów naukowych, traktujących o XX-wiecznej kulturze i polityce hiszpańskiej. Różne stanowiska akademickie jako źródła mojej pracy zostaną opisane w kolejnej jej części. W ciągu rozprawy będę również korzystać z popularnych publikacji o relacjach obu klubów z systemem politycznym. Skupię się na pracach Phila Balla i Jimmy'ego Burnsa, które stanowią kluczowy element materiału badawczego. W razie potrzeby powołam się też na dane przedstawione w raportach UEFA i badania, dotyczące struktury własnościowej obu klubów.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

6


Przegląd literatury FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

7


Najbardziej podstawową definicją instytucji jest organizacja o charakterze publicznym, której członkowie współdziałają w oparciu o ich szczególną rolę w tejże organizacji. Mówiąc o instytucji w sferze politycznej, mamy na myśli organ administracji państwowej, którego kompetencje określone są przez konstytucję (Hague, R. and Harrop, M., Comparative Government and Politics: An Introduction, Chiny 1982, s. 82). Obecnie mamy do czynienia z dyskusją akademicką na temat tego, jak szeroko pojmowana może być ta definicja. Jak wskazują w swojej pracy Hague i Harrop, znaczenie pojęcia instytucji politycznej rozszerzyło się dzisiaj i obejmuje inne, tradycyjnie nie związane z domeną polityczną organizacje. Pierwsze organizacje bez ściśle określonych ram konstytucyjnych (jak na przykład samorządy) zostały przez niektórych uznane za instytucje polityczne, "które formalnie nie są częścią rządu" ((Hague, R. and Harrop, M., Comparative Government and Politics: An Introduction, Chiny 1982, s. 82). Chociaż jest to bardzo przydatny i bezstronny pogląd, musimy przestudiować o wiele bardziej zaawansowany materiał, jeśli w pełni chcemy zrozumieć debatę. Zapewne najważniejszy współczesny uczony zajmujący się instytucjami politycznymi, holenderski socjolog Arend Lijphart, miał kluczowe znaczenie dla rozwoju myśli na temat instytucji. I rzeczywiście, Josép Colomer, dokonując przeglądu prac Lijpharta, wyraża opinię, iż definicje Holendra pozwalają na większy wyraz pluralizmu politycznego w kontekście który ułatwia współpracę między podmiotami (Colomer, J.M., Political Institutions in Europe (Second Edition), London 1996, s. 7). Jako komparatywista w zakresie metodologii, Lijphart określa ramy odniesienie w swojej książce z 1977 roku, zatytułowanej Democracy in Plural Societies: A Comparative Explanation. Zdając sobie sprawę z trudności, które poszczególne rządy miały w utrzymaniu stabilnych systemów zarządzania w społeczeństwach pluralistycznych, badacz koncentruje się na społeczeństwach demokratycznych, a jego uwagę skupia postfrankistowska Hiszpania i wewnętrzne w niej działania FC Barcelony i Realu Madryt. Lijphart krytykuje teorię "nakładania się członkostw", proponowaną przez Arthura F. Bentleya i Davida B. Trumana, którzy twierdzą, że poglądy osób należących do wielu różnorodnych grup (zorganizowanych lub nie) uśrednią się i osłabią (Lijphart, A., Democracy in Plural Societies: A Comparative Explanation, Nowy Jork 1977, s. 10). Holender stwierdza co prawda, że osoby działające w wielu grupach, pod wpływem nacisku politycznego wybiorą opcję pójścia "środkiem drogi" (Tamże, s. 10-12), jednak takie kluby jak FC Barcelona czy Real Madryt, które są własnością ich członków, wciąż utożsamiają się z danymi poglądami politycznymi. W swojej książce Political Institutions under Dictatorship, Jennifer Gandhi skupia się wyłącznie na roli instytucji politycznych w systemach niedemokratycznych, oceniając strategie dyktatorów tradycyjnie używane w celu utrzymania władzy. Oczywiście jeśli weźmiemy pod uwagę, że przez znaczną część XX wieku Hiszpania była rządzona przez autorytarne przywództwo, książka ta będzie dla moich badań szczególnie istotna.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

8


Gandhi określa dyktaturę jako system polityczny, w którym brakuje atrybutów tradycyjnych dla demokracji i który posiada specyficzną strukturę instytucjonalną (Gandhi Jennifer, Political Institutions under Dictatorship, Nowy Jork 2008, s. 3). Autorka analizuje dyktatury po II wojnie światowej i szuka wzorców ich wykorzystania w instytucjach politycznych. Mimo, że koncentruje swoje badania w obrębie tego, co może być postrzegane jako tradycyjna instytucja, istnieje kilka kwestii, które są warte omówienia w niniejszej pracy. Wyciągając wnioski z szeroko zakrojonych badań, Gandhi stwierdza, że instytucje ułatwiają dyktatorowi wykonywanie zadań i często są wykorzystywane do tłumienia opozycji (Tamże, s. 79). Instytucja jest dla Gandhiego również podstawowym narzędziem procesu perswazji, gdy tylko jest to konieczne (Tamże, s. 109). Chociaż bardzo niewiele badań autorki koncentruje się na frankistowskiej Hiszpanii, zwraca ona uwagę na niezwykły wzrost gospodarczy pod rządami generała. Dochód w przeliczeniu na mieszkańca Hiszpanii był w 1975 roku osiem razy większy niż krótko po zakończeniu II wojny światowej (Tamże, s. 139). Odchodząc od prac Lijpharta i Gandhi, wybitny amerykański ekonomista i historyk Douglass North przedstawia, dość zaskakująco, instytucje polityczne niemal wyłącznie z punktu widzenia ekonomii. North stwierdza, że instytucje to "reguły gry" w społeczeństwie; to instrumenty, które kształtują interakcje. Autor sądzi, że instytucje nie tylko kształtują rzeczywistość, ale kształtowały również ewolucyjną ścieżkę rozwoju społeczeństw i znajdują się w samym centrum zrozumienia historycznych przemian (North Douglass, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge 1990, s. 3). Jeśli na instytucje polityczne popatrzymy przez pryzmat tak zwanych strukturalnych pomocników w naszym codziennym życiu, North widzi pewną dychotomię pomiędzy organizacją i instytucją. Organizacje to według niego grupy osób, które mają wspólne intencje i działają razem, by osiągnąć zamierzony cel. Autor twierdzi, że istnieje pewna symbiotyczna zależność pomiędzy organizacjami i instytucjami: organizacje dążą do zmian ram instytucjonalnych, jednocześnie podlegając ich ograniczeniom. Mogą one wpłynąć na konstrukcję tych ram, jednakże w ostatecznym rozrachunku to instytucje mają moc ustalać i zmieniać reguły gry. Punkt widzenia Northa jest w pewnym sensie pluralistyczny, uznaje bowiem wzajemne oddziaływanie na siebie organizacji i instytucji, ale z drugiej strony widzi instytucje jako ostatecznego arbitra przy podejmowaniu decyzji politycznych. Jednym z najbardziej miarodajnych źródeł na temat wojny domowej i hiszpańskiego faszyzmu jest dzieło Stanleya Payne'a Fascism in Spain 1923-1977. Książka będzie przydatna w kontekście zarówno Hiszpanii, jak i obu klubów. Znajdziemy w niej szczegółową analizę reżimów José Antonio Primo De Rivery i generała Franco. Praca Payne'a zawiera również historię ruchu Falanga. José Maravall patrzy na rządy generała Franco w szczególności z punktu widzenia studentów i pracowników. Co ciekawe, autor argumentuje, że słabości instytucji politycznych tamtego czasu wspierały rozwój niezależnych instytucji, które spełniały nowe wymagania ludności. Z ideologicznego punktu widzenia może to być postrzegane jako zwiększenie znaczenia politycznego Realu i Barcelony, jednak trzeba wziąć pod uwagę polityczną przeszłość Maravalla, który związany był z obozem socjalistycznym.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

9


Odnośnie literatury, koncentrującej się wyłącznie na historii piłki nożnej, książka Phila Balla Morbo jest wyważoną relacją, która opowiada o niektórych niuansach współczesnego futbolu hiszpańskiego. Autor zawarł w niej wiele wątków dotyczących stosunków politycznych pomiędzy Barceloną i Realem. Uznając, że oba kluby miały związki polityczne, Ball dokładnie je analizuje i stawia pytanie, czy w narracji o hiszpańskiej piłce nie zajmują one zbyt dużo miejsca. Kolejna jego książka, White Storm: The Story of Real Madrid, koncentruje się wyłącznie na madryckim Realu. Bada stosunki pomiędzy klubem i frankistowskim reżimem i pyta, czy twierdzenia Barcelony o faworyzowanie Realu przez generała Franco są dalej głęboko w sercu Barcelony i wywołują u niej kompleks ofiary (Ball P., White Storm: The Story of Real Madrid, Edynburg 2002, s. 133). Jest to opozycja do twierdzeń Jamesa Burnsa, który w swojej książce Barça: A People's Passion pisze o katalońskim oporze wobec Franco i miejscu katalońskiego klubu w tym systemie. Jednakże jego neutralność podważa Ball, który twierdzi, że do pracy Burnsa powinniśmy podchodzić z dystansem, ponieważ jest on silnie związany z katalońskim klubem.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

10


Kontekst historyczny FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

11


Aby lepiej zrozumieć rolę Barcelony i Realu w politycznej sferze hiszpańskiego społeczeństwa, musimy najpierw przeanalizować kontekst historyczny, który otaczał rodzące się kluby. Krajobraz polityczny tego, co nazywamy "nowoczesną" Hiszpanią, zaczął kształtować się w XVI wieku, natomiast hiszpańskie instytucje swoje odpowiedniki miały już w średniowieczu. Wspomniane wyżej szesnaste stulecie przyniosło chrześcijańską reformację, która zmieniła zastane instytucje. Pośród miejscowych i dynastycznych królestw jako podstawowych jednostek zachodniej cywilizacji, wyróżnić możemy Hiszpanię jako oryginalny twór, na który składało się pięć oddzielnych królestw z nadrzędnym poczuciem przynależności narodowej. To właśnie z tego podzielonego i regionalnego systemu wyrosło hiszpańskie życie polityczne. Podczas gdy dynastia Burbonów mogła i próbowała zaszczepić poczucie narodowości, reformy wprowadzone przez Karola III w szczególności służyły do wzmocnienia administracji centralnej (de Ventós X.R., The Hispanic Labyrinth: Tradition and Modernity in the Colonization of the Americas, New Brunswick 1991, s. 99). Historyczny bilans sugeruje jednak, że wszelkie korzyści polityczne uzyskane w czasach centralizacji miały swój kres wraz z wojną hiszpańsko-amerykańską z 1898 roku. Za tym, co Stanley Payne nazywa "pierwszą współczesną i postkolonialną traumą w Europie zachodniej" kryje się zdziesiątkowanie hiszpańskiej floty przez siły amerykańskie i zajęcie przez nich połaci terytoriów kolonialnych, włączając w to Kubę, Portoryko i Filipiny. Ten zanik hiszpańskiego imperium zamorskiego wydaje się być symbolem niepowodzenia nowoczesnej Hiszpanii jako państwa i systemu; elityzm zaczął ustępować demokracji, co wywołało jeszcze więcej konfliktów w hiszpańskim społeczeństwie (Payne, S.G., The Franco Regime 1936-1975, Londyn 1987, s. 9). Payne (Tamże, s. 7) uważa, że to przełomowe wydarzenie w najnowszej historii Hiszpanii spowodowane było "ogólnym brakiem nacjonalizmu", podczas gdy Xavier de Ventos (de Ventós X.R., The Hispanic Labyrinth..., op. cit. S. 135) napisał, że hiszpańskie społeczeństwo zbliżyło się do inwolucji, zamykając się w sobie i tworząc coś w rodzaju politycznej implozji. Wyżej wymienione elementy są widoczne w "literaturze katastroficznej" ruchu regeneracjonistycznego, który pojawił się w Hiszpanii na krótko po upadku imperium. Zwolennicy ruchu w pismach politycznych zalecali reformy jako remedium na dostrzeganą erozję wspólnej tożsamości hiszpańskiej (Payne, S.G., The Franco Regime..., op. cit., s. 9-10). Jak zauważa Jimmy Burns (Burns, J., Barç: A People's Passion, Londyn 1999), właśnie tak wyglądał w Hiszpanii fin de siècle, burzliwy politycznie okres od upadku jednej epoki i zawłaszczenia tej przestrzeni przez coś innego. W tym zmieniającym się politycznym krajobrazie wyrosły dwa kluby: FC Barcelona i Real Madryt. Może on służyć wyjaśnieniu politycznych związków obu klubów, które trwają aż do dziś. Te dwie sportowe instytucje reprezentują odmienne elementy w rozróżnieniu na tradycję i nowoczesność, która nazywana jest "noventayochistas", zamartwiających się "problemem Hiszpanii" (Payne S.G., Fascism..., op. cit., s. 11-12). Co jest pewne, zarówno Barcelona, jak i Real zakładane były w czasach dużych wstrząsów społecznych i ekonomicznych, a te przesłanki znalazły wyraz w ich popularnej tożsamości.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

12


Założenie obu klubów FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

13


Podczas gdy Hiszpania mogła mieć pewne kłopoty z własną tożsamością w pierwszych latach dwudziestego stulecia, Katalonia stała się najbardziej rozwiniętym regionem kraju i idąc za Juanem Linzem czuła się poszkodowana będąc powstrzymywaną przez nieefektywnie rządzony kraj. Po stosunkowo szybkiej modernizacji życia politycznego i ekonomicznego (Hargreaves J., Freedom for Catalonia? Catalan Nationalism, Spanish Identity and the Barcelona Olympic Games, Cambridge 2000, s. 26), piłka nożna stanowiła ważny element życia dla katalońskiej klasy średniej oraz imigrantów, czerpiących radość z boomu ekonomicznego (Burns J., Barça: A People's Passion, Londyn 1999, s. 72). Rzeczywiście, warunki gospodarcze w stolicy Katalonii były tak dobre, że pierwszy klub piłkarski w mieście został założony przez liberalnego obcokrajowca. Człowiek uznawany za założyciela drużyny, Joan Gamper (katalońska wersja jego oryginalnego nazwiska to Hans Kamper) to szwajcarski biznesmen, niezwykle przychylny katalońskim nacjonalistom. Jak wyjaśnia oficjalna historia klubu, Gamper całkowicie zintegrował się z Katalonią, zarówno poprzez płynne posługiwanie się językiem katalońskim w mowie i piśmie, jak też przez zanurzenie się w kulturze tego regionu (FC Barcelona, 2011. History of FC Barcelona - Origins: 1899-1922, oficjalna strona internetowa FC Barcelony). Jak zauważa Jimmy Burns (Burns J., Barça: A ... op. cit., s. 84-86), pierwsze lata funkcjonowanie klubu związane są z "wielkim skokiem naprzód". Drużyna szubko zaczęła być postrzegana jako projekt kataloński, powiązany z liberalno-nacjonalistycznym ruchem regionalnym. W tym sensie polityka zawsze była w sercu FC Barcelony, która powstała w czasie ogromnych politycznych zmian, mających nieunikniony wpływ na obraz i postrzeganie Barçy. Z kolei Real Madryt to klub, który raczej nie powstał formalnie, ale rozwinął się w wcześniej istniejących instytucji. W 1897, na rok przed kryzysem w Hiszpanii, grupa studentów z Institución Libre de Enseñanza (ILE - Wolny Instytut Naukowy - makaj) zaczęła brać udział w zorganizowanych grach piłkarskich pod nazwą "Foot Ball Sky" (Ball P., White Storm: The Story of Real Madrid, Edynburg 2002, s. 46). Był to relatywnie bogatszy zespół, składający się z lepiej wykształconych przedstawicieli klasy średniej. Kilku zawodników przybyło nawet z uniwersytetu w Cambridge, gdzie uzyskali stopnie naukowe. Właśnie ten zespół uważany jest za prekursora drużyny Madryt FC (Tamże, s. 46-47). W książce Morbo: The Story of Spanish Football Phil Ball wskazuje, że klub miał ciężkie początki, lecz od początku łączony był z arystokracją. Rzeczywiście, pierwszym skarbnikiem Foot Ball Sky był Conde (Count) de La Quinta de La Enrajada, absolwent Oxfordu i członek wyższej klasy hiszpańskiego społeczeństwa. Posiadający więcej koneksji z elitą władzy niż FC Barcelona, Real Madryt, trafił pod opiekę królewską. W 1920 król Alfons XIII objął mecenat nad tym klubem piłkarskim. W 1902 doszło do podziału pomiędzy członkami Foot Ball Sky. Jeden z graczy, Julián Palacios, został liderem grupy rozłamowej i stał się nieoficjalnym prezesem nowo uformowanej drużyny - Madryt CF. Oficjalna historia klubu podaje 6 marca 1902 jako datę założenia Realu Madryt, pisząc górnolotnie, że drużyna "stała się sztandarem dla początkowego stadium hiszpańskiej sceny piłkarskiej.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

14


Chociaż Ball (Ball P., Morbo..., op. cit., s. 115) mądrze ostrzega przed stereotypowym postrzeganiem Realu jako wyłącznie prawicowego klubu, przyznaje jednocześnie, że istnieją pewne pretensje, iż Real był włączony w integralną strukturę państwową bardziej niż jakikolwiek klub sportowy w Hiszpanii, dlatego też od dawien dawna kojarzony jest z panującymi w tym kraju klasami.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

15


FC Barcelona i generał Primo de Rivera FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

16


13 września 1923 roku Primo de Rivera, dokonując zamachu stanu, obalił rząd i wkrótce potem został mianowany premierem przez króla Alfonsa XIII (Payne S.G., Fascism in Spain 1923-1977, Wisconsin 1999, s. 24). Pomimo jego przywódczego stylu rządzenia i początkowej popularności wśród niektórych grup społeczeństwa, Primo de Rivera dryfował w kierunku faszyzmu. Generał powiedział nawet, że "faszyzm to zjawisko powszechne, które powinno podbić wszystkie narody" (Tamże, s. 28). Ten ruch w kierunku prawej strony sceny politycznej oparty był na reżimie centralistycznym z bazą w Madrycie (Burns J., Barça: A People's Passion, Londyn 1999, s. 86-87). Tak zwany Kataloniom był natomiast potępiany i ograniczany w różnych kręgach społecznopolitycznych. Primo de Rivera odmówił Katalonii większej autonomii - rzekomo z powodu presji wywieranej na niego przez szereg wojskowych (Rial J.H., Revolution from above: The Primo de Rivera dictatorship in Spain, 1923-1930, Cranbury 1986, s. 94). W takim wypadku sprzeciw wobec reżimu w autonomicznej Katalonii przybrał mocno na sile. Pierwsze powiązania pomiędzy Barceloną a działalnością polityczną miały miejsce w czerwcu 1925 roku podczas meczu na klubowych obiektach Les Corts (Ball P.,White Storm: The Story of Real Madrid, Edynburg 2002, s. 92-93). Po tym, jak Primo de Rivera uznał za nielegalne zarówno kataloński rząd, jak i używanie tego języka, piłka nożna postrzegana była jako polityczna szansa dla ludzi z Barcelony, szczególnie Francesca Cambo i Joaquina Ventosy Calvella, wysoko postawionych katalońskich polityków, którzy byli pod szczególnym nadzorem (Burns J., Barça..., op. cit., s. 86-87). W przerwie spotkania zespół Royal Marines odegrał hiszpański hymn narodowy, ale został zagłuszony przez wrogo nastawioną katalońską publiczność. Było to wyraźną oznaką braku szacunku, za co klub został ukarany wojskowym edyktem i w efekcie musiał zawiesić działalność na sześć miesięcy (Tamże, s. 86-87). To być może niewielki akt buntu, niemniej jednak to pierwszy krok Barcelony w stronę katalońskiego nacjonalizmu. Chociaż ta akcja jest zbyt prymitywna i spontaniczna, by można uznać ją za coś na kształt zachowania politycznego czy nawet instytucji politycznej, można powiedzieć, że takie protesty odzwierciedlają elementy badań Jennifer Gandhi. Jak tłumaczy w swojej książce Political Institutions under Dictatorship, nie istnieją zasady i normy wedle których dyktator powinien działać, a autorytarne reżimy wykazują mnóstwo powiązań instytucjonalnych (Gandhi J. Political Institutions under Dictatorship, Nowy Jork 2008, s. 38). Gandhi próbuje opisać, jak dyktatury zmieniają się w obliczu niezadowolenia społecznego i jak to niezadowolenia pasuje do szerszej struktury instytucjonalnej. Obserwatorzy tych działań są podzieleni co do znaczenia tych "pęknięć" i masowej mobilizacji, która dokonując sabotażu ma na celu zakończyć niedemokratyczny reżim (Tamże, s. 75). Jak sama autorka podkreśla, tego typu zachowania są ważne dla dyktatora, Guillermo O'Donnell, Philippe Schmitter i Laurence Whitehead postrzegają je jako nieistotne dla struktury instytucjonalnej, wierząc, że iskra demokracji musi pochodzić z samego wnętrza reżimu autorytarnego (O'Donnell G.A., Schmitter P.C. and Whitehead L., Transitions from authoritarian rule: Comparative perspectives, Volume 3, Baltimore 1986, s. 19).

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

17


W prologu do oficjalnej historii klubu pojawia się zdanie, iż "w najtrudniejszych momentach historii FC Barcelona była pewnym standardem, który reprezentował katalońską chęć wolności (History of FC Barcelona - Origins: 1899-1922, FC Barcelona 2011, dostępne na www.fcbarcelona.com). Te polityczne powiązania, które mam nadzieję uda mi się wykazać, wydawały się być coraz bardziej sformalizowane i oficjalne podczas reżimu Primo de Rivery. W 1928, kiedy dyktatura Primo de Rivery chyliła się ku upadkowi (Payne S.G., Fascism in Spain 1923-1977, Wisconsin 1999, s. 35), do FC Barcelony dołączył Josép Sunyol, prezes Federacji Stowarzyszonych Katalońskich Klubów Piłkarskich (Burns J., Barça: A People's Passion, Londyn 1999, s. 96). Założyciel gazety La Rambla (Tamże, s. 96), który stanowisko prezesa klubu postrzegał jako szansę na zwiększenie swojej kariery politycznej(Ball P., Morbo: The Story of Spanish Football, Londyn 2001, s. 99), był prawdopodobnie kluczową postacią dla syntezy sportu i polityki w katalońskim życiu społecznym. La Rambla stale związana była z FC Barceloną ((Burns J., Barça..., op. cit., s. 98) w nowym porządku społecznym, w którym "piłka nożna i polityka, będąc w śmiertelnej sprzeczności ze sobą, tworząc niezbędny element prawdziwie demokratycznego społeczeństwa". Burns twierdzi, że jeśli weźmiemy na tapetę kataloński sport (zdominowany przez FC Barcelonę), jest on zgodny z tradycyjną definicją i oczekiwaniami instytucji politycznych.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

18


FC Barcelona a wojna domowa w Hiszpanii FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

19


Jak pisze John Hargreaves (Hargreaves J., Freedom for Catalonia? Catalan Nationalism, Spanish Identity and the Barcelona Olympic Games, Cambridge 2000, s. 12), sport funkcjonuje jako punkt spójności dla ruchów narodowych do tego stopnia, że w kulturze zajmuje centralną pozycję lub też może być tak przez nie postrzegany. Chociaż nie został upoważniony konstytucyjnie jak zdecydowana większość instytucji politycznych (Hague R. i Harrop M., Comparative Government and Politics: An Introduction, Chiny 1982, s. 86), Sunyol został wybrany do nowego parlamentu w Madrycie w 1931 (Primo de Rivera ustąpił w 1930) jako członek Esquerra Republicana de Catalunya (Republikańska Lewica Katalonii - makaj), nowej lewicowej partii w Katalonii (Burns J., Barça: A People's Passion, Londyn 1999, s. 100). Razem z innymi członkami parlamentu, mającymi silne konotacje z Katalonią i reprezentującymi Lliga Regionalista (Liga Regionalistyczna - makaj), władze klubu jasno i wyraźnie określiły swoją polityczną pozycję. Wierzę, że można stwierdzić, iż ten układ na poziomie zarządu wpisuje się w podejście behawiorystyczne do teorii instytucji politycznych. Jej podstawową zasadą jest to, że instytucje rodzą się z jednostek, nie zaś z systemów, których są częścią (Hague, R. and Harrop, M., Comparative Government... op. cit., s. 87-88). Jak pisze Heinz Eulau, "źródłem jest człowiek. Nie sądzę, że można powiedzieć coś sensownego o zarządzaniu ludźmi bez mówienia o politycznym zachowaniu człowieka" (Eulau H., .Politics, self and society: A theme and variations, Harvard 1986, s. 19). W ramach tradycji behawioralnej, instytucje analizowane są w unikalny sposób. Badanie formalnych aspektów instytucji jest brane pod uwagę w celu analizy środowisk społecznych jej członków oraz sposobu, w jaki mogą przekształcić instytucję (Hague, R. and Harrop, M., Comparative Government... op. cit., s. 87-88). Zajmowanie się tematem, dlaczego ludzie zachowują się w taki, a nie inny sposób, stanowi kluczową kwestię w analizie behawioralistów (Marsh D. i Stoker G.,Theory and Methods in Political Science, Basingstoke 1995, s. 45). Zatem każda definicja tego, co dokładnie tworzy instytucję polityczną, jest szersza i odnosi się do indywidualnych i społecznych czynników bardziej niż tradycyjny opis. Jeśli zastosujemy ten nurt myślenia do sytuacji w FC Barcelonie po upadku reżimu Primo de Rivery, wtedy klub nabiera dużo większego znaczenia politycznego. Chociaż klub nie mógł być założony na politycznych zasadach, sam siebie definiował jako "apolityczny, ale zawsze gotowy stanąć w obronie praw człowieka w Katalonii" (Burns J., Barça: A..., op. cit., s. 100). Jednak pod koniec lat 20. i na początku lat 30. XX wieku jednostki zarządzające klubem wydawały się zachowywać coraz bardziej świadomie politycznie. Oczywiście, będąc poza formalną hiszpańską administracją polityczną, klub nie może być traktowany jako organ administracji rządowej, a zatem nie pasuje do konserwatywnych oczekiwań instytucji politycznych (Hague, R. and Harrop, M., Comparative Government... op. cit., s. 82), ale Sunyol wykorzystał Barcelonę do wyrażenia sprzeciwu wobec konserwatywnych Katalończyków (Burns J., Barça: A..., op. cit., s. 101), czym wprowadził klub do politycznego dyskursu Katalonii tamtego czasu. Ściślej rzecz ujmując, nie czyni to Barcelony instytucją polityczną, wierzę jednak, że w tamtym okresie historii może być traktowana jako organizacja o szczególnej pozycji na scenie politycznej, która wywarła znaczący wpływ na ówczesną debatę polityczną.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

20


I rzeczywiście, kiedy w drodze na polityczne spotkanie Josépa Sunyola dosięgła śmierć, (Tamże, s. 108), można to uznać za najważniejszy polityczny moment w historii FC Barcelony. Sunyol został zastrzelony w samochodzie udekorowanym katalońską flagą podczas drogi przez górskie szlaki, kontrolowane przez oddziały falangistowskie. Miało to miejsce 6 sierpnia 1936 roku i David Goldblatt wierzy, że od tego momentu związek między piłką nożną a katalonizmem umocnił się jeszcze bardziej (Goldblatt D., The Ball is Round: A Global History of Football, Londyn 2007, s. 302). Oficjalna strona internetowa pisze o Sunyolu jako "prezydencie męczenniku" (FC Barcelona, 2011. History of FC Barcelona - Origins: 1899-1922, oficjalna strona internetowa FC Barcelony) i tę postać postrzega jako główną ofiarę klubowej polityki, niezależnie od tego, czy opinie pochodziły z wnętrza, czy też spoza klubu. Chociaż zamordowanie Sunyola ani trochę nie przybliża FC Barcelony do konserwatywnej definicji instytucji politycznej, pod koniec wojny domowej Franco wydał oświadczenie, które wyraźnie wskazywało na drużynę z Katalonii jako centrum działań politycznych: "Przez jakiś czas [Sunyol] był prezydentem FC Barcelony i był on odpowiedzialny za utworzenie wyraźnej antyhiszpańskiej linii, którą przyjął klub" (Burns J., Barça: A..., op. cit., s. 110-111). Morderstwo Sunyola określa się jako wydarzenie, które zdefiniowało Barcelonę jako społeczno-polityczny wehikuł, którym jest do dziś. Zdaniem Phila Balla, "śmierć Sunyola jest dziś postrzegana jako moment, który prawdziwie zdefiniował Barcelonę, jako profanacja dopiero rodzącej się ideologii kulturowego separatyzmu, niepodległości, prawa do autonomii. Ta sytuacja udowodniła, że nawet wtedy Barça była czymś więcej niż klubem, a to daje poczucie historycznej ciągłości, dającej pewną wygodę dla obecnych culés" (Ball P., Morbo: The Story of Spanish Football, Londyn 2001, s. 99).

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

21


FC Barcelona a reşim Franco FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

22


Armia generała Franco wkroczyła do Barcelony 26 stycznia 1939 roku, a niedługo po tym wydarzeniu wojna domowa oficjalnie się skończyła (Goldblatt D., The Ball is Round: A Global History of Football, Londyn 2007, s. 303). Upadek miasta wydawał się mieć nijaki wpływ na polityczne znaczenie FC Barcelony, ponieważ nowy reżim już wcześniej postrzegał klub jako instrument regionalnej autonomii, którą trzeba zlikwidować (Tamże, s. 305). I rzeczywiście, Franco starał się upokorzyć drużynę, próbując ukazać kataloński nacjonalizm jako żałosną i antyhiszpańską ideologię. Pierwszy mecz na obiekcie Les Corts po zakończeniu wojny domowej poprzedziły uroczystości na cześć nowego reżimu. Obecni na obiekcie faszystowscy urzędnicy skrzętnie skorzystali z okazji by wypędzić z klubu wrogo nastawionego ducha separatyzmu (Burns J., Barça: A People's Passion, Londyn 1999, s. 124). W następnych miesiącach Barça zmuszona była, zgodnie z rozkazem faszystowskiego rządu, odgrywać frankistowski hymn narodowy, prezentować frankistowski herb czy wywieszać falangistyczne banery (Tamże, s. 124-125). Poprzez działania z zewnątrz klub został pozbawiony tożsamości, z którą identyfikował się przez czterdzieści lat. Jego polityka została oczyszczona przez reżim Franco. Z rządem totalitarnym, w przeciwieństwie do regionalnej autonomii, wstępne roszczenia FC Barcelony, aby być instytucją polityczną o znaczeniu krajowym zostały praktycznie wyeliminowane. Będąc przedmiotem ostracyzmu ze strony rządowej, w wyniku wojny domowej polityczna rola klubu przesunęła się z instytucji, mającej bezpośredni wpływ na regionalną politykę, do tajnej organizacji oporu z małą możliwością zmobilizowania większego wsparcia. Jak pisze S. Payne w swojej książce The Franco Regime 1936-1975, administracja Franco była z pewnością najbardziej scentralizowana w historii Hiszpanii (Payne S.G., The Franco Regime 1936-1975, Londyn 1987, s. 231). Katalonia zarządzana była przez specjalną administrację okupacyjną. Używanie języka katalońskiego było surowo zabronione w przestrzeni publicznej, literaturze czy uroczystościach religijnych (Tamże, s. 231). I rzeczywiście, Barcelona zmuszona była zmienić nazwę na kastylijską - Barcelona Club de Fútbol. Był to ruch zrywający z sentymentalną nazwą, który miał odciąć klub od swojej przeszłości (Burns J., Barça: A ..., op. cit., s. 127-128). Podczas gdy Franco chciał wspierać piłkę nożną jako część procesu odpolitycznienia w zregionalizowanej Hiszpanii, a FC Barcelona mogła kontynuować swoją działalność, na klub nałożono wiele restrykcji (Goldblatt D., The Ball..., op. cit., s. 305). Była to reakcja bardzo nerwowej administracji państwowej, która obawiała się, że może zostać figurantem w rękach katalonistów i uczestników ruchu oporu. Jak wyjaśnia D. Goldblatt, klub mógł zdobywać puchary, nie mógł jednak nawet w najmniejszy sposób pokazywać swojego triumfu w nawet luźnym kontekście politycznym. Futbol czasów Franco wyrażany był jako pewne imperium, instrument ujednolicenia i zneutralizowania poglądów politycznych dla mas (Burns J., Barça: A ..., op. cit., s. 134). FC Barcelona musiała, jak wszystkie inne organizacja, dostosować się do takich zasad.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

23


Odarta ze swojej tożsamości politycznej i ograniczona do raczej słabej formy wyrażania niezadowolenia, jak wygwizdywanie graczy Realu Madryt (Goldblatt D., The Ball..., op. cit., s. 305), FC Barcelona została odarta również z tożsamości kulturowej. Kierowana była przez zarząd sympatyzujący z frankistami (Burns J., Barça: ..., op. cit., s. 128-130) i nie wierzę, że w takiej formie może być uznana za instytucję polityczną, w rozumieniu tradycyjnej definicji, w latach reżimu Franco.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

24


Santiago BernabÊu i proces upolitycznienia Realu Madryt FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

25


Podczas gdy polityka FC Barcelony sprawia, że trudno ją nazwać instytucją polityczną w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, Real Madryt zbliżony był raczej do towarzyskiej elity, a reżim Franco sprawiał, że stołecznej drużynie znacznie bliżej było do klasycznej definicji instytucji politycznej. Powszechnie uznawany za "drużynę reżimu", Real od dawna związany był z ruchem faszystowskim i wyższymi sferami hiszpańskiego społeczeństwa (Ball P., White Storm: The Story of Real Madrid, Edynburg 2002, s. 88). Wciąż otwarte pozostaje jednak pytanie o stopień tejże zażyłości. Real założony został w 1902 roku po tym, jak grupa pochodzących z klasy średniej studentów, zrzeszonych w Institución Libre de Enseñanza (ILE - Wolny Instytut Naukowy makaj), oddzieliła się od pierwotnego klubu Madryt CF. W 1920 klub został objęty przez Alfonsa XIII królewskim patronatem (Tamże, s. 117). To gest, który potwierdzał powiązania pomiędzy politykami wysokiej klasy a klubem, nazywanym odtąd Królewskimi. Kluczową postacią w procesie upolitycznienia, który dokonał się w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku był Santiago Bernabéu, syn walenckiego adwokata. To właśnie on uformował program polityczny Realu Madryt na całe stulecie (Tamże, s. 63). Bernabéu grał w Realu w latach 1912 - 1927. Po tym okresie został jednym z dyrektorów w Realu i aktywnie współpracował z elitą finansową w celu zabezpieczenia wsparcia, potrzebnego do budowy nowych podstaw klubu (Tamże, s. 74). Ta zdolność bratania się z ważnymi kluczowymi postaciami w życiu publicznym to pewien trend, który pojawił się wraz z Bernabéu i jest równocześnie czymś, do czego wrócę nieco później. Podczas gdy Bernabéu był bezsprzecznie członkiem burżuazji i zwolennikiem reżimu Franco, który miał dopiero nadejść, w przededniu wojny domowej w Hiszpanii ani Real Madryt, ani samo miasto nie miały nic wspólnego z frankistowską odmianą niesyndykalistycznego faszyzmu (Payne S.G., Fascism in Spain 1923-1977, Wisconsin 1999, s. 476). Ostatni bastion hiszpańskiej lewicy oraz ucieczka José Antonio Primo de Riveray (syna Miguela), założyciela partii Falanga Hiszpańska, który starał się łączyć nacjonalizm z anarcho-syndykalizmem (Tamże, s. 150) - te fakty spowodowały, że Madryt był miejscem bez żadnej wyraźnej tożsamości politycznej i związał się z opozycją sił frankistowskich. I rzeczywiście, podczas wojny domowej prezydentem Realu był pułkownik Antonio Ortega, człowiek związany z ideologią komunistyczną, członek Partii Socjalistycznej, oficer w szeregach lewicowej armii i publiczny przeciwnik generała Franco (Bolloten B., The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution, Północna Karolina 1991, s. 486-487). W tym niezwykłym rozdziale w historii klubu, wcześniej grupy ekskluzywnej, teraz otwartej dla wszystkich, składki członkowskie znacznie się obniżyły, a stadion Chamartín stał się miejscem sowieckiego przejawu proletariackich zmagań sportowych (Goldblatt D., The Ball is Round: A Global History of Football, Londyn 2007, s. 302). Po serii politycznych gestów, całkowicie sprzecznych z ideologią prawicową, Real stał się centrum organizacji madryckiego społeczeństwa socjalistycznego.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

26


Chociaż klub nie był formalnie częścią procesów politycznych w tamtym czasie, to ci, którzy zginęli podczas wojny domowej, byli członkami znaczących partii politycznych i można powiedzieć, że stanowili oni pewne przedłużenie w klubie programu socjalistycznego. Jak pisze Douglass North, istotną rolą instytucji w społeczeństwie jest zmniejszanie poziomu niepewności poprzez ustanowienie stabilnej struktury dla interakcji między ludźmi (North Douglass, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge 1990, s. 6). Uważam, że w burzliwym okresie politycznym, z szalejącą wokół wojną i niepewną przyszłością polityczną, zmianom w Realu Madryt przyświecał dokładnie taki, opisany przez Douglassa cel. Jeśli powiążemy instytucjonalne znaczenie madryckiego Realu w latach 1936-1939 z badaniami Jennifer Gandhi , lepiej zrozumiemy, jak klub pasował do struktury instytucjonalnej Hiszpanii podczas wojny domowej. Gandhi twierdzi, że w czasie wojny elity polityczne aktywnie dążą do współpracy w ludźmi spoza własnego kręgu w celu rekrutacji i pozyskania większej liczby żołnierzy. Specyficzne warunki każdej sytuacji determinują szerszą instytucjonalizację tych grup, która rzeczywiście ma miejsce (Gandhi Jennifer, Political Institutions under Dictatorship, Nowy Jork 2008, s. 168). W przypadku Realu podczas wojny domowej można powiedzieć, że klub był częścią rozszerzenia instytucjonalnej "siatki" hiszpańskiego ruchu socjalistycznego. Działacze tego ruchu, przy użyciu klubowej tożsamości oraz materialnych składników majątku, motywowali mieszkańców stolicy i propagowali ideę socjalizmu. Rzeczywiście, używając argumentu Jennifer Gandhi o elitach politycznych i instytucjach, rozprzestrzeniających swoje wpływy w szerszej części społeczeństwa w czasie wojny można stwierdzić, że w trakcie wojny domowej, bardziej niż w latach generała Franco, Real Madryt był najściślej związany z konkretnym ugrupowaniem politycznym. Taka perspektywa zgadza się również ze zwolennikami teorii racjonalnego wyboru w kwestii instytucji politycznych. Instytucje są tutaj postrzegane jako struktury współpracy dobrowolnej, która rozwiązuje problemy działania zbiorowego (Shapiro I., Skowronek S. i Galvin D., Rethinking Political Institutions: The Art of the State, Nowy Jork 2006, s. 32). Parametry tej definicji współgrają z rolą Realu podczas wojny domowej. Klub stał się o wiele bardziej złożoną instytucją publiczną, otwartą na działalność na rzecz szerszej społeczności w celu rozstrzygnięcia problemu działania zbiorowego. Może się wydawać, że w trakcie konfliktu polityczne wpływy Realu Madryt wzrosły, koniec wojny domowej pokazał, iż czołowe postaci socjalistycznych organizacji zostały przez reżim Franco potraktowane niezwykle brutalnie. Antonio Ortega zniknął pod koniec wojny domowej, przy czym powszechnie uważa się, że za swoją rolę w partii socjalistycznej został po prostu stracony (Ball P., White Storm: The..., op. cit., s. 90). Jeśli to prawda, to pułkownik jest tylko jedną z kilku postaci związanych z Realem, zabitych z rąk faszystów.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

27


Bernabéu natomiast związał się z Franco podczas wojny domowej, dołączając do przyszłej armii dyktatora w Irún i walcząc po stronie faszystów po krótkim okresie dobrowolnego wyjścia z Madrytu (Goldblatt D., The Ball..., op. cit., s. 303). Jak pisze Phil Ball, "Bernabéu opowiedział się po stronie, która zamordowała kilku jego kolegów z Realu Madryt. (...) [Bernabéu] pomógł grupie zbirów wygrać trudną wojnę i przygotować brutalny reżim, trwający 40 lat" (Ball P., White Storm: The..., op. cit., s. 89). Po krótkim okresie zaangażowania w ruch socjalistyczny, klub szybko związał się z ruchem faszystowskim, który podłożył fundamenty pod polityczną przyszłość drużyny.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

28


Real Madryt a generał Franco FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

29


Bernabéu został wybrany przezydentem Realu we wrześniu 1943 roku, faktycznie obejmując urząd na początku roku następnego. Wraz z rozpoczęciem urzędowania świeżo upieczony prezydent wysłał telegram do generała Moscardó, miłośnika sportu i dowódcy osobistej gwardii Franco, w którym nazwał go "heroicznym żołnierzem ojczyzny" (Payne S.G., The Franco Regime 1936-1975, Londyn 1987, s. 347). Według Balla (Ball P., White Storm: The Story of Real Madrid, Edynburg 2002, s. 94), treść wiadomości była jasna i czytelna: prezydent Realu chciał nawiązać kontakt z frankistowskimi działaczami i tym samym zerwać wszelkie sympatie z republikanami z czasów wojny domowej. Dość pokaźna liczba sukcesów w latach 50. (cztery tytuły mistrzowskie w ciągu 5 lat) spowodowała, że reżim Franco jeszcze mocniej zacisnął więzy z madryckim Realem. Dyktator chętnie wykorzystywał klub jako sposób tworzenia międzynarodowego wizerunku Hiszpanii jako narodu "eleganckiego i osiągającego sukcesy, wartego powrotu do międzynarodowej owczarni" (P. Ball, Morbo: The Story of Spanish Football, Londyn 2001, s. 120). I rzeczywiście, po zdobyciu Copa Latina w 1955, wszyscy członkowie ekipy zostali uhonorowani Cesarskim Orderem Jarzma i Strzał ( Imperial Order of the Yoke and Arrows, hiszp. Orden Imperial del Yugo y las Flechas - makaj), a rok później samemu Bernabéu przyznano Wielki Krzyż Zasługi (Grand Cross of Civil Merit, hiszp. Gran Cruz al Mérito Civil - makaj). W napisanym dla Uniwersytetu w Kopenhadze artykule Maria Yoshida twierdzi, że instytucje polityczne mogą być analizowane nie tylko z punktu widzenia prawa i ekonomii, ale także kultury. Jej zdaniem te instytucje zawierają konkretne wizje tego, co stanowi "dobre życie", odpowiedni rodzaj moralności oraz najbardziej stosowną formę wychowania i socjalizacji w danym porządku społecznym Jeśli spojrzymy na Real Madryt z tej szczególnej, akademickiej perspektywy to możemy zakwalifikować klub jako instytucję o charakterze politycznym, swego rodzaju strażnika tożsamości obywatelskiej, pielęgnowanej i utrzymywanej przez reżim Franco. Według M. Yoshidy ta rola jest określana mianem opiekuna społecznie pożądanych tożsamości, praw i obowiązków, światopoglądów oraz interakcji między obywatelami a państwem (Maria Yoshida, Uniwersytet w Kopenhadze, strona internetowa uniwersytetu). Ponadto, zgodnie z bardziej tradycyjną definicją instytucji politycznej, klub miał wiele namacalnych skutków politycznych, jak na przykład umacnianie polityki Franco w szerszym gronie publiczności. Jak zauważyła Jennifer Gandhi, Hiszpania doświadczyła niesamowicie szybkiego wzrostu gospodarczego w ramach faszystowskiego reżimu (Gandhi J. Political Institutions under Dictatorship, Nowy Jork 2008, s. 139). Było to wynikiem nacjonalizacji ekonomii i dokonało się pod koniec 1940 roku pod wpływem niezwykle destrukcyjnych finansowo skutków wojny domowej (Payne S.G., The Franco... op. cit., s. 246-248).

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

30


Te szybko osiągnięte korzyści gospodarcze i wzrost poziomu mobilności społecznej w końcu spowodowały, że hiszpańska klasa średnia zwróciła uwagę na politykę Santiago Bernabéu, który z rosnącym autorytetem prowadził klub (Ball P., White Storm..., op. cit., s. 93-94). Niewątpliwie rozszerzeniem wpływów działania reżimu frankistowskiego była przeprowadzka Realu na nowy stadion im. Santiago Bernabéu, położony przy ekskluzywnej alei Paseo de la Castellana. Miało to miejsce w 1947 roku i niewątpliwie wzmocniło pogląd, iż klub jest częścią elity politycznej. Pod prezydencją Bernabéu klub pokazywał, że nie bał się przechodzić przez wzburzone wody, miało to jednak miejsce zawsze wyraźnie na prawo od centrum politycznego spektrum (Tamże, s. 63-64). Jeśli spojrzymy na te wydarzenia oczami ekonomisty, na przykład Douglassa Northa, możemy interpretować je jako dowód instytucjonalnej tożsamości madryckiego Realu. North utrzymuje, że instytucje polityczne to "reguły gry" w społeczeństwie; to instrumenty, których głównym zadaniem jest utrwalenie istniejącego już systemu (North Douglass, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge 1990, s. 5). Z Santiago Bernabéu na czele, Real Madryt zachował status quo nałożony przez system oraz pomógł stworzyć plan i strukturę dla interakcji w frankistowskiej Hiszpanii. To jeden z argumentów na to, iż największy stołeczny symbol sportowy był instrumentem realizacji celów polityki krajowej reżimu a także, w kontekście jej kontynentalnego sukcesu, złagodzeniem obaw zagranicznych rządów. Pogląd, iż Real jest lub był klubem faszystowskim, jest jednakże błędny, a jego sytuacja polityczna nie jest czarno-biała, jak niektórzy ją przedstawiają. Chociaż jest niemal pewne, że Franco chciał scentralizować zaplecze polityczne Hiszpanii w mieście, którego drużyna będzie reprezentować białą czystość siły i zwycięstwa (Ball P., White Storm..., op. cit., s. 100), zarzuty sędziowania na korzyść Realu oraz faworyzowania tego klubu pod względem finansowym są trudne do udowodnienia z obiektywnego punktu widzenia. Podczas gdy niektóre książki, na przykład Barça: A People's Passion Jamesa Burnsa, wysuwają teorie spiskowe, głoszone przez kibiców Barcelony czy Athletiku Bilbao, ciężko jest zdobyć niezbite dowody na to, Real Madryt był silnie faworyzowany przez faszystowski reżim. Phil Ball wyjaśnia, że Franco niewątpliwie skorzystał z sukcesów Realu w zakresie akceptacji na arenie międzynarodowej (w latach 1956-1960 klub wygrał 5 razy z rzędu Puchar Europy), ale trudny do określenia jest fakt, co klub otrzymał w zamian (Tamże, s. 121). Z tego, co dotychczas napisałem można wywnioskować, że Real Madryt był reprezentantem ideałów, które reżim Franco reklamował mianem "hiszpańskiej drogi", nie jest jednak jasne jak aktywnie klub te ideały promował. Rzeczywiście, jeśli mamy dojść do jakiejś konkluzji, można argumentować, że Bernabéu, polityczny wojownik na własną rękę (Tamże, s. 123), doprowadził do upolitycznienia klubu raczej od środka niż od zewnątrz, to znaczy przyjmując narzucony przez Franco reżim.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

31


Model socio FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

32


Odejście od sfery ideologicznej i wejście w dziedzinę czysto strukturalną pozwoli moim zdaniem stwierdzić, że model członkostwa i sposób zarządzania zarówno w Barcelonie, jak i Realu kładzie większy nacisk polityczny niż większość innych grup, uznanych za organizacje społeczno-kulturalne. W 1992 Hiszpańska Federacja Piłkarska (RFEF) orzekła, że wszystkie profesjonalne kluby piłkarskie, których bilans finansowy jest ujemny, muszą przekształcić się ze stowarzyszeń członkowskich w sportowe spółki akcyjne. Zmianom oparły się tylko cztery kluby, które w gruncie rzeczy nadal pozostały własnością kibiców: Barcelona, Real, Osasuna i Athletic Bilbao (UEFA, What is the Feasibility of a Supporters Direct Europe? (Full report), Supporters Direct for UEFA, 2009, s. 108). W raporcie z 2009 roku UEFA wyjaśnia, że kluby, zakładane jako stowarzyszenia członkowskie, są własnością ich socios, a ich charakter non-profit obliguje ich do inwestowania w klub wszelkich zysków, które uzyskują z tytułu działalności. Ponadto, zarząd zawsze może zostać przez członków pociągnięty do odpowiedzialności, jest też zobowiązany do uzyskania zgody Zgromadzenia Ogólnego na kupno lub sprzedaż nieruchomości bądź też różnych praw gospodarczych, których wartość jest większa niż 20% budżetu. W przypadku umów handlowych zgoda wymagana jest w przypadku, kiedy mają obowiązywać dłużej niż przez 5 lat (Tamże, s. 112). Licząc odpowiednio 156 000 i 96 000 członków (Tamże, s. 112), Barcelona i Real to dwa największe sportowe stowarzyszenia członkowskie w Hiszpanii. Są one nierozerwalnie związane z polityką zarówno lokalną, jak i krajową. W ramy prawne obu klubów wpisane jest porozumienie, że w razie likwidacji klubu, pozostałe aktywa muszą być przekazane instytucjom publicznym: albo jednostkom gminnym, albo rządowi autonomicznego regionu, w którym działa klub (Tamże, s. 112). Członkowie mają również możliwość głosowania na prezydenta klubu. Wybory odbywają się co pięć lat, a pełniący funkcję sternik klubu tylko raz może ubiegać się o kolejną kadencję. Głosować może każdy pełnoletni członek klubu, którego okres członkostwa wynosi przynajmniej rok. Jak więc widać, wybory kierownictwa klubu są przeprowadzane w bardziej demokratyczny sposób niż w wielu innych drużynach na całym świecie. W istocie, jak stwierdza raport UEFA, układ ten jest podobny do tego, który występuje w demokratycznych instytucjach publicznych, ale czy to stwierdzenie sprzeciwia się bardziej szczegółowym analizom akademickim? Josép Colomer wyjaśnia, że partie polityczne w Hiszpanii od pierwszych wyborów po frankistowskiej erze w 1977 roku osiągnęły bardzo niski poziom członkostwa, do tego były silnie scentralizowane. Politolodzy Maurice Duverger i Sigmund Neumann twierdzą, że istnieje silny związek pomiędzy ilością partii politycznych a stabilną demokracją (Lijphart, A., Democracy in Plural Societies: A Comparative Explanation, Nowy Jork 1977, s. 12-13). Jest to pewien aspekt myślenia, który większe znaczenie przyznaje działaniom i strukturom organizacyjnym Barcelony i Realu.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

33


Chociaż ich struktura ani nie zwiększa automatycznie wpływów politycznych, ani nie czyni tych klubów instytucjami "politycznymi" w ścisłym tego słowa znaczeniu, to można stwierdzić, że ten projekt polityczny w organizacji Barcelony i Realu zwiększa pluralizm i demokrację współczesnego hiszpańskiego systemu politycznego. Poprzez wzrost poziomu uczestnictwa w quasi-politycznych organizacjach, model sociomożna uznać za istotny politycznie i wskazujący na poziom większości, wymagany przy tworzeniu bardziej przystępnej demokracji. Ta opinia przeciwstawiana jest instrumentom rządowym, które postrzegane są jako bardziej tradycyjne instytucje polityczne (Tamże, s. 88-89).

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

34


Podsumowanie FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

35


Po ocenie argumentów zarówno za, jak i przeciw popularnemu wyobrażeniu o Realu Madryt i FC Barcelonie jako organizacjach politycznych w połączeniu z odpowiednią literaturą, uważam, że jestem w stanie odpowiedzieć na pytanie zadane na początku tego opracowania. Mimo tego, że tekst dotyczy względnych wpływów politycznych obu tych znanych na całym świecie klubów, to równie ważną kwestią jest rozpatrzenie czy nie ma podstaw do rozszerzenia tego, co jesteśmy w stanie zaklasyfikować jako „instytucje polityczne”. Od wielu pokoleń ujawniano tendencję do traktowania instytucji politycznych stosunkowo sztywno, jako aparat władzy w rękach rządu. Definicja tego pojęcia niewątpliwie poszerzyła się w czasie w taki sposób, aby objąć sobą nie tylko władze lokalne, ale również inne organizacje, które nie były uważane za część mechanizmu rządzącego (Hague & Harrop: 1982, p.82), jednak to czy możemy rozszerzyć ją do tego stopnia, aby wpasowały się do niej instytucje zwykle uważane za społeczno-kulturalne – nawet z silnymi politycznymi powiązaniami – wciąż jest kwestią otwartą. W przypadku Realu Madryt i FC Barcelony, ostatecznym i najważniejszym pytaniem, które wymaga odpowiedzi jest to czy ich rzekoma polityczna lojalność pochodzi z wewnątrz klubu czy jednak ta obywatelska postawa jest wynikiem działania czynników zewnętrznych. Sednem problemu jest dychotomia pomiędzy organizacjami i instytucjami oraz różnice, które określają jak wpływowe politycznie były oba kluby. Zasadniczo zadawaliśmy sobie pytanie czy Real Madryt i FC Barcelona były aktywnie i świadomie wykorzystywane jako rozszerzenia partii politycznych i reżimów, realizując celowo powierzony im program, czy też zostały zmanipulowane przez osoby chcące wykorzystać swoją popularność do celów politycznych. W przypadku FC Barcelony doszedłem do wniosku, iż próby dopasowania życia politycznego klubu do funkcjonowania jako instytucja polityczna jest problematyczne, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę fakt, że poglądy polityczne i działalność klubu w XX wieku nie były związane z panującym rządem. Powiązania z katalońską polityką w historii klubu są oczywiste. Ambicje polityczne Josepa Sunyola przyczyniły się do przybliżenia klubu do sprawy katalońskiego nacjonalizmu i walki z centralnym organem rządzącym (Burns: 1998, p.100101). Pomimo tego, że skojarzenia FC Barcelony z katalońską polityką wciąż są silne (były prezes, Joan Laporta, został ostatnio członkiem katalońskiego parlamentu z ramienia partii Solidaritat Catalana per la Independència), nie uważam aby układy polityczne wokół klubu były na tyle wpływowe, aby uważać go za instytucję polityczną. Podczas gdy jedną z podstawowych zasad klubu z Barcelony jest „apolitycznie, ale zawsze w gotowości aby stanąć do walki w obronie praw Katalończyków” (Burns: 1998, p.100), ostatecznie uważam, że FC Barcelona to przede wszystkim organizacja sportowa, która została wykorzystana jako obiekt polityczny w Katalonii. Dowody wskazują, że FC Barcelona stała się narzędziem w walce wyzwoleńczej w przeciwieństwie do bycia ortodoksyjnym i konstytucjonalnie określonym politycznym przedsięwzięciem.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

36


W przypadku Realu Madryt uważam, że może być on rozpatrywany bardziej jako instytucja polityczna. Klub był związany z formalnymi elementami rządów i reżimu. Raz został wykorzystany jako miejsce placówki hiszpańskiego ruchu socjalistycznego (Goldblatt: 2007, p.302), co wiąże się z poglądami instytucji politycznych zarządzanych przez zwolenników teorii racjonalnego wyboru (Shapiro i wsp.: 2006, str.32). Klub był również silnie powiązany z reżimem Franco, co wiązało się z ideologią faszystowską. Dowody wskazują na to, że reżim Franco wykorzystał Real Madryt i jego sukcesy jako reklamę dla rzekomo pozytywnych aspektów faszystowskiej Hiszpanii, jednak sposób w jaki klub i jego kierownictwo – przede wszystkim Santiago Bernabéu – mogli wpływać na politykę nie jest do końca jasny. Klub został niemal na pewno wykorzystany jako machina propagandowa reżimu, jego zawodnicy i członkowie byli regularnie doceniani i chwaleni przez Franco, jednak nie ma innych jednoznacznych sugestii dotyczących świadomości politycznej klubu w XX wieku, niż udokumentowane poglądy samego Bernabéu. Dyskusja na temat stopnia polityczności zarówno FC Barcelony i Realu Madryt będzie na pewno toczona przez kolejne pokolenia fanów i historyków, stawiających za argumenty republikanizm po jednej, a faszyzm po drugiej stronie. Moim końcowym wnioskiem jest to, że cała sprawa została bardzo mocno uproszczona. Jak napisał Phill Ball (2002, s.86), mimo tego, że FC Barcelona kojarzona jest z republikańskim heroizmem, a Real Madryt z faszyzmem, wyobrażenia te są bardzo dużymi uproszczeniami. Zagadnienia te są znacznie bardziej skomplikowane niż zostało to przedstawione w mediach na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci. Choć poszczególne elementy obu klubów pasują do szerokich książkowych definicji instytucji politycznych, uważam, że rozsądnym jest rozpatrzenie tych dwóch klubów jako organizacji (w przeciwieństwie do instytucji), które działają na ogół w sposób demokratyczny i zostały politycznie wykorzystane, a nie utworzone w takich celach. Ogólna dyskusja będzie kontynuowana, jednak nie wierzę w to, że istnieją wystarczająco dostępne dowody na to, że Real Madryt lub FC Barcelona mogą być rozumiane jako instytucje polityczne w klasycznym podejściu do tego pojęcia ze strony nauk politycznych.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

37


Bibliografia                              

Allison, L., 1986. The Politics of Sport. Manchester: Manchester University Press. Crolley, L. and Hand, D. 2006. Football and European Identity: Historical narratives through the press. Abingdon: Routledge. BBC Business, 2010. Real Madrid top football rich list for fifth year. Ball, P. 2001. Morbo: The Story of Spanish Football. London: WSC Books. Ball, P. 2002. White Storm: The Story of Real Madrid. Edinburgh: Mainstream Publishing Company. Grew, R. 1978. Crises of Political Development in Europe and the United States. Princeton: Princeton University Press. Hague, R. and Harrop, M. 1982. Comparative Government and Politics: An Introduction. China: Palgrave Macmillan. Colomer, J.M. 1996. Political Institutions in Europe (Second Edition). London: Routledge. Lijphart, A. 1977. Democracy in Plural Societies: A Comparative Explanation. New York: Yale University Press. Gandhi, J. 2008. Political Institutions under Dictatorship. New York: Cambridge University Press. North, D.C. 1990. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: Cambridge University Press. Maravall, J. 1978. Dictatorship and Political Dissent: Workers and Students in Franco’s Spain. London: Cambridge University Press. Burns, J. 1999. Barça: A People’s Passion. London: Bloomsbury. Payne, S.G. 1999. Fascism in Spain 1923-1977. Wisconsin: The University of Wisconsin Press. de Ventós, X.R. 1991. The Hispanic Labyrinth: Tradition and Modernity in the Colonization of the Americas. New Brunswick: Transaction Publishers. Hendrickson jr, K.E. 2003. The Spanish American War. Westport: Greenwood Press. Payne, S.G. 1987. The Franco Regime 1936-1975. London: Phoenix Press. Hargreaves, J. 2000. Freedom for Catalonia? Catalan Nationalism, Spanish Identity and the Barcelona Olympic Games. Cambridge: Cambridge University Press. FC Barcelona, 2011. History of FC Barcelona – Origins: 1899-1922. Real Madrid, 2011. History by Decade. Rial, J.H. 1986. Revolution from above: The Primo de Rivera dictatorship in Spain, 1923-1930. Cranbury: Associated University Press. O’Donnell, G.A., Schmitter, P.C. and Whitehead, L. 1986. Transitions from authoritarian rule: Comparative perspectives, Volume 3. The John Hopkins University Press: Baltimore. Eulau, H. 1986. Politics, self and society: A theme and variations. The President and Fellows of Harvard College: United States of America. Marsh, D. and Stoker, G. 1995. Theory and Methods in Political Science. Palgrave Macmillan: Basingstoke. Goldblatt, D. 2007. The Ball is Round: A Global History of Football. Penguin: London. Bolloten, B. 1991. The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution. University of North Carolina Press: North Carolina. Shapiro, I., Skowronek, S. and Galvin, D. 2006. Rethinking Political Institutions: The Art of the State. New York University Press: New York. University of Copenhagen, 2008. Asian Dynamics Initiative. Supporters Direct for UEFA, 2009. What is the Feasibility of a Supporters Direct Europe? (Full report). UEFA. The Independent, 27th November 2010. Catalonia’s homage…to Catalonia.

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

38


Spis ilustracji Okładka

FC Barcelona w 1952 roku (Drużyna pięciu pucharów, Barça de les 5 Copes)

Okładka

Real Madryt w 1960 roku po zdobyciu Pucharu Interkontynenalnego

2 …………

Hugo Sotil strzelający gola Realowi Madryt na Bernabeu w Gran Derbi w 1974 roku (0:5)

5 …………

Alfredo di Stefano strzelający gola z karnego w Pucharze Europy Mistrzów Krajowych w 1957 roku

7 …………

Okładka El Mundo Deportivo z 1939 roku

11 ………

Gran Derbi w 1958 roku

13 ………

Ferenc Puskas i Luis Suárez podczas Gran Derbi w 1960 roku

16 ………

Generał Miguel Primo de Rivera

19 ………

Josép Sunyol

22 ………

Generał Francisco Franco

25 ………

Santiago Bernabéu

29 ………

Generał Francisco Franco

32 ………

Kibice FC Barcelony zgromadzeni na Camp de Les Corts (stadionie klubu w latach 1922 – 1957)

35 ………

Gran Derbi w 1954 roku

FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska XX wieku

39


FC Barcelona i Real Madryt a polityka hiszpańska  

W jakim stopniu Real Madryt i FC Barcelonę można uznać za instytucje polityczne w Hiszpanii XX wieku?

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you