Issuu on Google+

Zmiany klimatu z perspektywy gminy OD

prof. dr hab. Zbigniew W. Kundzewicz, ekspert Mie˛dzyrza˛dowej Komisji ds. Zmian Klimatu

REDAKTORA

Nie ulega wątpliwości, że klimat naszej planety ociepla się. Od ponad dwóch dziesięcioleci każdy kolejny rok wpisuje się w obraz cieplejszego świata. To, co nam się teraz wydaje chłodne, mieści się w skali temperatur uznawanych za ,,normalne’’ np. w kontekście wartości średnich z okresu 1971-2000. Ostatnim miesiącem chłodniejszym niż ,,norma’’ był marzec 2006 r. Odtąd każdy z 29 zakończonych miesięcy miał temperaturę w zakresie ,,normalnym’’ dla tego miesiąca lub był cieplejszy. Inne są teraz zimy, częściej pada deszcz, rzadziej śnieg, a pory roku pomieszały się. W historii klimatu Ziemi było wiele okresów cieplejszych i chłodniejszych. Jednak obecne ocieplenie jest inne. Żyjemy w czasie antropocenu, gdy Ziemia przestała być systemem naturalnym. Jak nigdy dotąd człowiek ma wpływ na sprawy globalne — na bilans energii i materii, na przebieg cyklu hydrologicznego i bieg rzek, na pokrycie powierzchni Ziemi. Ludzkość stała się geolo-

giczną siłą sprawczą, porównywalną z takimi naturalnymi procesami jak erozja czy erupcje wulkanów. Za zachodzące obecnie zmiany klimatu naszej planety w znacznej mierze odpowiedzialne są działania człowieka (na Ziemi żyje dziś niemal 6,7 mld ludzi), które spowodowały wyraźną intensyfikację tzw. efektu cieplarnianego. Rosną emisje i atmosferyczne stężenie dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych, a maleją możliwości wiązania dwutlenku węgla przez roślinność. W efekcie ,,dach’’ naszej globalnej szklarni zatrzymuje coraz więcej promieniowania długofalowego, które uciekłoby w przestworza. Zmiany klimatu budzą znaczne zainteresowanie, które dodatkowo ,,nakręca’’ świadomość organizowanej w grudniu 2008 r. w Poznaniu Konferencji Stron Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych dotyczącej Zmian Klimatu. Materiał zawarty w niniejszym wydaniu ,,Zeszytów Komunalnych’’ składa się z czte-

rech artykułów, naświetlających różne aspekty zmian klimatu, ich skutków oraz możliwości przeciwdziałania i adaptacji. Autorzy próbują odpowiedzieć na kilka pytań: czy klimat się ociepla, a jeśli tak, to dlaczego? Czy to dobre, czy złe? Co można zrobić? Można robić dwie rzeczy. Po pierwsze, osłabiać zmiany klimatu poprzez wpływanie na atmosferyczne stężenie gazów cieplarnianych. W terminologii medycznej można by to nazwać leczeniem przyczynowym — w kierunku zapobiegania galopującym zmianom klimatu. Ponieważ jednak pewne zmiany i ich nie zawsze korzystne skutki są nieuchronne, potrzebne jest też leczenie objawowe — działamy na symptomy choroby, adaptując się do zmian. Przeciwdziałanie globalnej gorączce i jej skutkom jest wspólną, ale zróżnicowaną odpowiedzialnością. Potrzebne są działania obejmujące cały glob, zgodnie z hasłem ,,myśl globalnie, działaj lokalnie’’.

Zmiany klimatu i ich przyczyny

O

Klimat Ziemi od pocza˛tku jej istnienia zmieniał sie˛ pod wpływem wielu czynniko´w, kto´re cze˛s´ciowo sa˛ ze soba˛ powia˛zane. Sa˛ to zmiany aktywnos´ci Słon´ca, parametro´w orbity Ziemi, ste˛z˙enia gazo´w cieplarnianych w atmosferze, cyrkulacji oceanicznej i pokrycia powierzchni Ziemi oraz erupcje wulkano´w.

W efekcie klimat Ziemi obejmuje naste˛puja˛ce po sobie okresy zimniejsze (ro´wniez˙ zlodowacen´) i cieplejsze. Przynajmniej od kilkuset lat wpływ na klimat Ziemi ma ro´wniez˙ człowiek. Wpływ ten ros´nie nieprzerwanie od rewolucji przemysłowej, kto´ra rozpocze˛ła sie˛ w kon´cu XVIII w. i doprowadziła do masowego uz˙ycia paliw kopalnych. Wzrastaja˛ca liczba ludnos´ci zwie˛kszyła presje˛ na naturalne ekosystemy (tzw. antropopresje˛) — obszary les´ne zostały przekształcone na tereny rolnicze lub takie, na kto´rych rozwija sie˛ osadnictwo ba˛dz´ przemysł. Zmiany uz˙ytkowania terenu i wzrost produkcji energii doprowadziły do znacznego wzrostu zawartos´ci gazo´w cieplarnianych w atmosferze, powoduja˛cego wzmoz˙ona˛ intensywnos´c´ efektu cieplarnianego. cd. s. 100

głoszony w 2007 r. Czwarty Raport Międzyrządowej Komisji ds. Zmian Klimatu (IPCC) nie pozostawia wątpliwości. W świetle narastającego świadectwa globalne ocieplenie klimatu jest już nie tylko hipotezą, ale coraz lepiej udokumentowanym faktem, a większa część wzrostu globalnej temperatury, zaobserwowanego w ostatnim 50-leciu, jest bardzo prawdopodobnie skutkiem działalności człowieka. Żaden z trzech wcześniejszych raportów IPCC, które publikowane są od 1990 r., nie używał tak mocnej retoryki.


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 99

Zawartość wybranych gazów cieplarnianych w 1750 r. i obecnie oraz ich wpływ na tzw. wymuszenie promieniowania (jednostki: ppm — części na milion, ppb — części na miliard, ppt — części na trylion) Gaz

Atmosferyczne stężenie w czasach przed rewolucją przemysłową (1750 r.)

Dwutlenek wegla

280 ppm

384 ppm

1,46

Metan

700 ppb

1745 ppb

0,48

Podtlenek azotu

270 ppb

314 ppb

0,15

0

533 ppt

0,17

Freony

Obecne stężenie

Tzw. wymuszenie radiacyjne (W/m2)

Efekt cieplarniany jest naturalnym procesem, zachodza˛cym dzie˛ki istnieniu gazo´w cieplarnianych w ziemskiej atmosferze. Powoduje on, z˙e atmosfera zachowuje sie˛ jak szklany dach cieplarni, zatrzymuja˛c przy powierzchni Ziemi cze˛s´c´ promieniowania długofalowego, emitowanego przez Ziemie˛, kto´re — w przypadku braku gazo´w cieplarnianych w atmosferze — uciekłaby w przestrzen´ kosmiczna˛. Szacuje sie˛, z˙e efekt cieplarniany podgrzewa Ziemie˛ o 33oC. Zamiast lodowatego zimna i s´redniej temperatury globalnej -18oC, mamy znacznie wyz˙sza˛ temperature˛, bliska˛ +15oC. Kaz˙da zmiana zawartos´ci gazo´w cieplarnianych w atmosferze musi wpłyna˛c´ na ilos´c´ energii, kto´ra jest zatrzymywana przy powierzchni Ziemi, a co za tym idzie — na globalna˛ temperature˛. Cha rakt eryst yka najw az˙ n i ejsz ych gazo´ w ciep larni anyc h Najwaz˙niejsze gazy szklarniowe, kto´rych ilos´c´ w atmosferze wzrasta w wyniku działalnos´ci człowieka, to dwutlenek we˛gla, metan, podtlenek azotu i freony. (a)

Czas (ilość lat przed 2005 r.) (b)

Dwutlenek we˛gla bierze udział w naturalnym obiegu we˛gla w przyrodzie. W sposo´b naturalny trafia do atmosfery poprzez ,,wydechy’’ wulkano´w czy poz˙ary laso´w i stepo´w. Jest tez˙ produktem oddychania zwierza˛t. Antropogeniczny wzrost ste˛z˙enia dwutlenku we˛gla w atmosferze wynika ze spalania paliw kopalnych oraz zmian w uz˙ytkowaniu terenu (w szczego´lnos´ci — wylesianie). Metan trafia do atmosfery w sposo´b naturalny z tereno´w podmokłych oraz jest produktem beztlenowego rozkładu zwia˛zko´w organicznych. Gło´wnym antropogenicznym z´ro´dłem metanu jest rolnictwo, a w szczego´lnos´ci uprawa ryz˙u oraz hodowla zwierza˛t. Od czaso´w przedprzemysłowych jego zawartos´c´ w atmosferze wzrosła ponad dwukrotnie. Opieraja˛c sie˛ na prognozach demograficznych, nalez˙y sie˛ spodziewac´ dalszego wzrostu zawartos´ci metanu w atmosferze, spowo-

Rys. 2. Anomalie średnich temperatury globalnych powierzchni Ziemi w latach 1850-2007 (dane obserwacyjne)2

dowanego wzrostem ludnos´ci, kto´ry z kolei pocia˛gnie za soba˛ wzrost produkcji rolnej, szczego´lnie ryz˙u. Naturalnymi z´ro´dłami podtlenku azotu sa˛ przede wszystkim procesy mikrobiologiczne, zachodza˛ce w glebach oraz wodach. Człowiek zwie˛kszył emisje˛ podtlenku azotu do atmosfery poprzez spalanie paliw kopalnych oraz stosowanie nawozo´w sztucznych w rolnictwie. Freony nie powstaja˛ w przyrodzie w sposo´b naturalny. Ich obecna zawartos´c´ zalez˙y wie˛c wyła˛cznie od człowieka. W latach 70. XX w. dostrzez˙ono wpływ freono´w na degradacje˛ warstwy ozonowej i tworzenie sie˛ zjawiska ,,dziury’’ ozonowej. W zwia˛zku z tym przyje˛to mie˛dzynarodowe porozumienie w kierunku wycofywania freono´w i radykalnie ograniczono ich produkcje˛. Niestety, długotrwała z˙ywotnos´c´ freono´w w atmosferze (60-300 lat) powoduje, z˙e nawet radykalne s´rodki nie sa˛ w stanie drastycznie zmniejszyc´ ich atmosferycznej zawartos´ci. Wzrost zawartos´ci gazo´w cieplarnianych ma wpływ na intensyfikacje˛ efektu cieplarnianego i ocieplenie. Pomimo s´wiatowych uzgodnien´ (Konwencja Klimatyczna i Protoko´ł z Kioto), dotycza˛cych koniecznos´ci ograniczenia atmosferycznego ste˛z˙enia gazo´w szklarniowych, ich emisja nie maleje. Decyduja˛cy wpływ na to ma czynnik demograficzny — intensywny wzrost liczby ludnos´ci na s´wiecie. Niemniej waz˙ne sa˛ czynniki ekonomiczne, z kto´rych pierwszoplanowym moz˙e okazac´ sie˛ szybki wzrost gospodarczy w najbardziej zaludnionych pan´stwach s´wiata, takich jak Chiny czy Indie. Kraje te rozwijaja˛ sie˛ bardzo dynamicznie, zuz˙ywaja˛c rosna˛ce ilos´ci energii, kto´rej wie˛kszos´c´ produkowana jest z paliw kopalnych. W efekcie atmosferyczne ste˛z˙enie dwutlenku we˛gla intensywnie ros´nie (rys. 1). O bse rwuj emy o cieple ni e

Rys. 1. Zmiany atmosferycznego stężenia dwutlenku węgla w ppm (a) w skali czasowej tysięcy lat (duży kwadrat; prawa oś pionowa ilustruje wymuszenie radiacyjne (W/m2) i setek lat (mały prostokąt)1, (b) przebieg z Mauna Loa na Hawajach (źródło: Instytut Oceanografii Scrippsa i NOAA) w skali ostatnich 50 lat.

100

Trzeci raport IPCC, kto´ry ukazał sie˛ w 2001 r., okres´lał liniowy trend ocieplenia w XX w. na poziomie 0,6oC. W ubiegłorocznym, czwartym raporcie IPCC analiza 100-letniego cia˛gu danych 1906-2005 doprowadziła do zwie˛kszenia 100-letniego trendu liniowego do poziomu +0,74oC. W cia˛gu ostatnich 50 lat ocieplenie było jeszcze silniejsze — s´rednie ocieplenie osia˛gne˛ło wartos´c´ 0,13oC na dekade˛, wie˛c dwukrotnie szybciej niz˙ s´rednia za okres 1906-2005. Obserwacje temperatury w ro´z˙nych skalach przestrzennych — od punktowej do globalnej — potwierdzaja˛ ocieplenie. Rysunek 2 przedstawia anomalie s´redniej rocznej temperatury powietrza na s´wiecie w latach 1850-2007. Jako punkt odniesienia przyje˛to s´rednia˛ temperature˛ z lat 1961-1990. Łatwo zauwaz˙yc´, z˙e wszystkie lata

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


ZESZYTY KOMUNALNE

peratura powietrza nad la˛dami wzrasta znacznie szybciej niz˙ nad oceanami. Jest to zwia˛zane z duz˙a˛ pojemnos´cia˛ cieplna˛ wody i wie˛ksza˛ moz˙liwos´cia˛ oddawania ciepła w procesie parowania. Prowadzi to ro´wnoczes´nie do zro´z˙nicowania pomie˛dzy po´łkula˛ po´łnocna˛, w kto´rej ocieplenie ze wzgle˛du na wie˛ksza˛ ilos´c´ la˛do´w jest w sposo´b dostrzegalny wyraz´niejsze, a południowa˛. Ocieplenie w okresie 1901-2005 jest istotne statystycznie (a wie˛c bardziej przekonywaja˛ce) na ok. 80% powierzchni Ziemi (wła˛cznie z wodami). Ocieplenie jest najbardziej widoczne w kontynentalnych cze˛s´ciach Ameryki Po´łnocnej, Europy i Azji. Najwyz˙sze ocieplenie zaobserwowano w wysokich szerokos´ciach geograRys. 3. Rekonstrukcja temperatury powietrza na półkuli północnej w drugim tysiącleciu4 ficznych. Jednak obok rejono´w, w kto´rych klimat po 1990 r. przekraczaja˛ (niekiedy znacznie) te˛ s´rednia˛ z wielolecia. na przestrzeni ostatnich 100 lat wyraz´nie sie˛ ocieplił, istnieja˛ takAz˙ 12 spos´ro´d 13 ostatnich lat nalez˙y do 13 najcieplejszych lat z˙e niewielkie odizolowane obszary, gdzie w okresie 1901-2005 w historii pomiaro´w. nie zaobserwowano statystycznie istotnego ocieplenia, a nawet zanotoRo´wniez˙ w Polsce klimat wyraz´nie sie˛ ociepla. Brak łatwego wano niewielki, lokalny spadek temperatury. Jednak brak statystycznie i bezpłatnego doste˛pu do wieloletnich szerego´w czasowych obserwacji istotnego ocieplenia moz˙e oznaczac´ brak wystarczaja˛cej serii danych temperatury w naszym kraju nie sprzyja jednak powszechnej s´wiado(z uwagi na brak ge˛stej sieci pomiarowej z długimi seriami obserwacji), mos´ci i zrozumieniu ocieplenia i nie pozwala na łatwa˛ weryfikacje˛ brak wyraz´nej tendencji czy tez˙ zbyt słabe ocieplenie, z˙eby pozytywnie sensacyjnych (a nieuzasadnionych) stwierdzen´ o ozie˛bieniu, kto´re przejs´c´ rygory testu. Przestrzenne zro´z˙nicowanie trendu s´redniej pojawiaja˛ sie˛ czasem w polskich mediach3. Poz˙yteczne informacje globalnej temperatury powietrza przedstawia rysunek 4. o zmianach klimatu Polski znajdujemy w prowadzonej przez prof. Haline˛ Lorenc rubryce ,,Wiedza dla wszystkich — Klimatologia’’ Z mi an y kl i matu to n i e tyl ko oc ie plen i e w portalu internetowym Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej Globalne ocieplenie potwierdzaja˛ nie tylko obserwacje temperatu(www.imgw.pl). Zawarta tam klasyfikacja termiczna miesie˛cy ilustry. Wyraz´nym s´wiadectwem ocieplenia jest kurczenie sie˛ kriosferuje odchylenia wartos´ci temperatury z poszczego´lnych miesie˛cy ry — pokrywy s´niez˙nej, lodu i zmarzliny, z konsekwencjami ostatnich trzydziestu kilku lat od wartos´ci s´rednich z wielolecia. dla ekosystemo´w i ludzi. Kriosfera integruje zmiennos´c´ klimatu Klasyfikacja ta pokazuje, z˙e ostatnim zaobserwowanym miesia˛cem o temperaturze poniz˙ej zakresu ,,normalnego’’ dla stacji Warszawa-Oke˛cie był marzec 2006 r. Od tego czasu zdarzyło sie˛ juz˙ az˙ 29 kolejnych miesie˛cy, z kto´rych z˙aden nie był zimniejszy od zakresu ,,normalnego’’. W tym roku był tylko jeden miesia˛c (maj) w zakresie ,,normalnym’’, a pozostałe moz˙na uznac´ za lekko ciepłe, ciepłe lub bardzo ciepłe. Klimat Ziemi podlegał istotnym wahaniom ro´wniez˙ w przeszłos´ci. Niestety, brak instrumentalnych pomiaro´w bezpos´rednich pokrywaja˛cych wie˛ksza˛ cze˛s´c´ planety nie pozwala nam w sposo´b obiektywny poro´wnac´ zachodza˛ce obecnie zmiany z tymi opisywanymi w kronikach historycznych. Rysunek 3 przedstawia pro´be˛ rekonstrukcji warunko´w termicznych panuja˛cych na po´łkuli po´łnocnej w drugim tysia˛cleciu naszej ery. Rekonstrukcje s´redniej temperatury przeprowadzono, badaja˛c słoje drzew i rdzenie lodowe oraz analizuja˛c dane historyczne. Mimo wysokiego stopnia niepewnos´ci takiej rekonstrukcji temperatury moz˙na stwierdzic´, z˙e w klimacie po´łkuli po´łnocnej wysta˛piły dwa wyraz´nie zarysowane okresy: s´redniowieczne optimum klimatyczne — okres charakteryzuja˛cy sie˛ łagodnym klimatem, tylko nieco chłodniejszym niz˙ obecnie, oraz mała epoka lodowa, z temperaturami o co najmniej 1oC niz˙szymi od s´redniej z XX w. Dane pochodza˛ce z prawie 160-letniego okresu pomiaro´w instrumentalnych pokazuja˛, z˙e globalne ocieplenie przebiegało etapami. Pocza˛tkowo zachodziło w dos´c´ wolnym tempie — w latach 1910-1940 temperatura wzrosła o ok. 0,35oC, ale zdecydowanie szybciej, bo o 0,55oC, od lat 70. XX w. do dzis´. W okresie od lat 40. do 70. XX w. ocieplenie przyhamowało. Moz˙na to wyjas´nic´ za pomoca˛ kombinacji czynniko´w naturalnych, a byc´ moz˙e — ro´wniez˙ antropogenicznych. Duz˙y wpływ na zrozumienie zachodza˛cych obecnie zjawisk ma zwie˛kszanie sie˛ sieci pomiarowej, kto´ra w kon´cu XIX w. była jeszcze dos´c´ uboga. W latach 50. XX w. globalna siec´ pomiarowa osia˛gne˛ła rozmiar kilku tysie˛cy stacji, rozsianych po całym s´wiecie. W ostatnich dwo´ch dekadach waz˙nym z´ro´dłem danych stały sie˛ Rys. 4. Trendy w średniej rocznej temperaturze powietrza (a) lata 1906-2005 pomiary satelitarne. [oC/100 lat], (b) lata 1979-2005 [oC/dekadę]1 Globalny wzrost temperatury nie jest przestrzennie jednorodny. Nie rozkłada sie˛ w sposo´b ro´wnomierny na cała˛ powierzchnie˛ Ziemi, cd. s. 102 a charakteryzuje sie˛ wyraz´nym zro´z˙nicowaniem regionalnym. TemPRZEGLĄD KOMUNALNY

11(206) ⁄2008 www.komunalny.pl

101


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 101

Rys. 5. Przestrzenne zróżnicowanie zmian średnich rocznych opadów (a) dla lat 1906-2005 (w % na stulecie); (b) dla lat 1979-2005 (w % na dziesięciolecie)1

i reaguje w sposo´b bardzo wraz˙liwy na zmiany klimatyczne. Dlatego dynamika zasie˛gu i rozmiaru kriosfery jest wraz˙liwym wskaz´nikiem zmian klimatu. Cofaja˛ sie˛ lodowce go´rskie. W wielu rzekach zasilanych z lodowco´w i z topnieja˛cego s´niegu przepływ wiosenny wczes´niej osia˛ga wartos´c´ maksymalna˛. Topnienie lodowco´w wpływa na wzrost s´rednich przepływo´w rzecznych, ale tam, gdzie lodowce roztopiły sie˛ całkowicie, brakuje naturalnego elementu retencji wodnej. Nieliczne przypadki ekspansji elemento´w zmarzliny moz˙na tłumaczyc´ wzrostem opado´w (tam, gdzie mimo wzrostu temperatura była cia˛gle ujemna, a wzrosły opady s´niegu). Intensywnie topi sie˛ pokrywa lodowa na Oceanie Arktycznym. We wrzes´niu 2007 r. zaobserwowano rekordowo mały zasie˛g morskiego lodu w Arktyce w historii notowan´ (4,28 mln km2, a wie˛c 39% poniz˙ej s´redniej z okresu 1979-2000 i 23% poniz˙ej poprzedniego rekordu, z wrzes´nia 2005 r.). Ogrzana atmosfera zwie˛ksza swoja˛ pojemnos´c´ wodna˛, co prowadzi do istotnych zmian w cyklu hydrologicznym. Zmianom ulegaja˛ charakterystyki opado´w, takie jak wielkos´c´, intensywnos´c´ i czas trwania. W cieplejszej atmosferze mies´ci sie˛ wie˛cej pary wodnej, a wie˛c ros´nie potencjał do wyste˛powania opado´w o duz˙ej intensywnos´ci. Poniewaz˙ jednoczes´nie notuje sie˛ wyraz´ny wzrost liczby ludnos´ci, a takz˙e wartos´ci infrastruktury i mienia na terenach zalewowych, straty powodziowe wzrosły o rza˛d wielkos´ci (przy uwzgle˛dnieniu inflacji) w cia˛gu ostatnich 50 lat. Zaobserwowane zmiany opado´w nie sa˛ tak jednolite jak zanotowane zmiany temperatury i zalez˙a˛ w duz˙ym stopniu od horyzontu czasowego, jaki bierzemy pod uwage˛, a takz˙e od połoz˙enia danego obszaru. Rysunek 5 przedstawia przestrzenny rozkład trendu w s´rednim rocznym opadzie. Statystycznie istotny wzrost opadu w XX w. zaobserwowano w znacznej cze˛s´ci wysokich szerokos´ci geograficznych po´łkuli po´łnocnej oraz w Azji S´ rodkowej, a spadki zanotowano m.in. w strefie Sahelu, woko´ł Morza S´ ro´dziemnego i w południowej Afryce. Na znacznych obszarach skład opado´w zimowych zmienił sie˛ — wzro´sł udział deszczu, a zmalał udział s´niegu. Taki efekt dostrzegamy tez˙ w Polsce.

102

Zaobserwowano intensyfikacje˛ cyklu hydrologicznego — wzrost cze˛stos´ci wyste˛powania opado´w intensywnych oraz wzrost liczby dni bez opadu. Wzrosła powierzchnia tereno´w dotknie˛tych susza˛. Znalezione trendy zmian poziomu jezior i wo´d gruntowych w duz˙ej mierze zalez˙a˛ od czynniko´w pozaklimatycznych, takich jak pobo´r wody przez człowieka czy zmiany uz˙ytkowania terenu, np. wylesienie i urbanizacja. Zmiany przepływo´w rzecznych (niewielki wzrost w uje˛ciu globalnym, przy silnej zmiennos´ci przestrzennej i czasowej) zalez˙a˛ w znacznym stopniu od czynniko´w klimatycznych, a szczego´lnie opadu. Jednak niekto´rzy eksperci przypisuja˛ pewna˛ cze˛s´c´ wzrostu przepływo´w rzecznych spadkowi ewapotranspiracji ros´lin — bardziej efektywnemu gospodarowaniu woda˛ przez ros´liny w atmosferze zawieraja˛cej wyz˙sze ste˛z˙enie dwutlenku we˛gla. Generalnie zaobserwowano wzrost temperatury wody rzek i jezior, z konsekwencjami dla jakos´ci wody. Skraca sie˛ okres zlodzenia rzek i jezior. Zmiany struktury termicznej i chemii jezior wpływaja˛ na ich stratyfikacje˛ i produktywnos´c´, a takz˙e na skład gatunkowy, fenologie˛, zasie˛g i migracje˛ flory i fauny. Niemal 70% globalnego uz˙ycia wody, a ponad 90% bezzwrotnego poboru wody przypada na nawadniania rolnicze. W wie˛kszos´ci krajo´w s´wiata nasta˛pił wzrost potrzeb wodnych wskutek wzrostu demograficznego (obecnie trzeba wyprodukowac´ z˙ywnos´c´ dla 6,7 mld ludzi na s´wiecie) i gospodarczego, zmian stylu z˙ycia (w tym zmian diety w kierunku wie˛kszego spoz˙ycia mie˛sa) oraz rozwoju systemo´w zaopatrzenia w wode˛. Jest oczywiste, z˙e wzrost temperatury wody zmienia szybkos´c´ reakcji chemicznych. Zwie˛kszona ilos´c´ opado´w intensywnych wpływa na szybkos´c´ erozji i spłukiwania materii do wo´d powierzchniowych i podziemnych. Przykładem moz˙e byc´ powo´dz´ na Łabie w 2002 r., kiedy s´rodki ochrony ros´lin spłukane z po´l przez silne opady spowodowały masowe s´nie˛cie ryb. Podczas powodzi na Odrze w 1997 r. do rzek trafiała znaczna ilos´c´ nieoczyszczonych s´cieko´w. Jes´li wody jest mniej (np. podczas intensywnych susz), zanieczyszczenia sa˛ słabiej rozcien´czone. S´ wiadectwo obserwacji wskazuje, z˙e wiele systemo´w fizycznych i biologicznych podlega oddziaływaniu regionalnych zmian klimatu, a zwłaszcza wzrostu temperatury i poziomu morza. Globalny wzrost poziomu morza w latach 1993-2003 wynosił 3,1±0,7 mm/rok, a wywołany był gło´wnie przez rozszerzalnos´c´ cieplna˛ wody (w nieco mniejszym stopniu przez topnienie lodo´w). Zauwaz˙ono tez˙ wpływ regionalnych zmian klimatu na systemy ludzkie, ale trudno go odro´z˙nic´ z powodu istnienia adaptacji oraz czynniko´w pozaklimatycznych. Zjaw isk a ekstrema lne W ostatnich dziesie˛cioleciach zauwaz˙ono istotne zmiany cze˛stos´ci i intensywnos´ci wysta˛pienia ekstremalnych zjawisk zwia˛zanych z pogoda˛. Na znacznych obszarach zmniejsza sie˛ liczba dni mroz´nych i bardzo mroz´nych, a zwie˛ksza liczba dni upalnych. W wielu regionach globu niekto´re ekstrema klimatyczne (np. fale upało´w i susze, intensywne opady, powodzie i tropikalne cyklony) staja˛ sie˛ bardziej ekstremalne i coraz cze˛s´ciej przybieraja˛ rozmiar katastrof. Globalne straty materialne podlegaja˛ce ubezpieczeniu i straty całkowite wywołane ekstremami klimatycznymi w 2004 r. wynosiły odpowiednio: 45 i 107 mld dolaro´w. Zaobserwowano wyraz´ny wzrost negatywnych skutko´w społecznych i ekonomicznych, spowodowanych naturalnymi zdarzeniami ekstremalnymi zwia˛zanymi z pogoda˛ w cia˛gu ostatnich kilku dziesie˛cioleci. Straty materialne wzrosły 17-krotnie i os´miokrotnie (po uwzgle˛dnieniu inflacji) mie˛dzy latami 60. i 90. XX w., a wie˛c szybciej niz˙ liczba ludnos´ci, produkt globalny i wysokos´c´ składek ubezpieczeniowych. Za ten stan rzeczy odpowiedzialne sa˛ro´z˙ne mechanizmy — procesy społeczno-ekonomiczne, zmiany uz˙ytkowania terenu oraz efekty klimatyczne. Coraz wyz˙szy jest potencjał strat spowodowanych katastrofami naturalnymi w bogaca˛cych sie˛ społeczen´stwach. Jednak ro´wniez˙ globalne zmiany klimatu maja˛ istotny wpływ na wzrost zjawisk ekstremalnych. Nie moz˙na powiedziec´, z˙e wysta˛pienie kon-

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


ZESZYTY KOMUNALNE

kretnego zjawiska ekstremalnego jest spowodowane zmiana˛ klimatu, ale moz˙na stwierdzic´, z˙e ros´nie prawdopodobien´stwo cze˛stszego wysta˛pienia takich (i bardziej intensywnych) zjawisk w przyszłos´ci. Choc´ Polska nie jest krajem szczego´lnie naraz˙onym na niszcza˛ce ekstrema zwia˛zane z pogoda˛, jednak i w naszym pan´stwie wydarzyło sie˛ wiele ekstremalnych zjawisk, w tym dotkliwe powodzie w 1997, 1998 i 2001 r., fale upało´w w 2006 r., majowe przymrozki w 2007 r., poz˙ary laso´w w 1992 r., susze w 1992 i 2006 r., obfita pokrywa s´niez˙na zima˛2005/2006 (ale cze˛s´ciej — brak pokrywy s´niez˙nej), szereg silnych wichur i wiatrołomo´w oraz ,,biały szkwał’’ na Mazurach w sierpniu 2007 r. Latem br. wysta˛piły ro´z˙norakie anomalie pogodowe — okres posuszny, okres wilgotny (z niewielkimi powodziami) i szereg okreso´w silnych wiatro´w, kto´re spowodowały znaczne straty. Wiele ekstremo´w ma forme˛ złoz˙ona˛. W tym samym czasie natura bije rekordy deficytu opado´w i wysokiej temperatury. Latem 2003 r. temperatury w Europie były rekordowe. Zanotowano, zwłaszcza na południu Europy, kilkadziesia˛t tysie˛cy dodatkowych zgono´w spowodowanych upałami. Wysokim temperaturom towarzyszył długotrwały brak opado´w, wskutek czego nasta˛pił 30-procentowy spadek produkcji pierwotnej ekosystemo´w, a straty w rolnictwie przekroczyły 13 mld euro. Zanotowano utrudnienia (i straty) w zaopatrzeniu w wode˛,

w z˙egludze i w energetyce, a takz˙e liczne poz˙ary lasu. Szcze˛s´liwie lato 2003 r. w naszym kraju nie było tak ekstremalne jak w wielu krajach Europy, ale cze˛stsze i bardziej intensywne fale upało´w zagraz˙aja˛ ro´wniez˙ Polsce.

´ ro´dła Z 1. IPCC: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press. Cambridge (Anglia) i Nowy Jork (USA) 2007. 2. Jones P.: Climatic Research Unit (http://www.cru.uea.ac.uk/cru/info/warming). ˙ ycie’’ 3. Kundzewicz Z.W.: Rekordowe dwanas´cie miesie˛cy. ,,Wiedza i Z wrzesien´ 2008. 4. IPCC: Climate Change 2001: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press. Cambridge (Anglia) i Nowy Jork (USA) 2001. prof. dr hab. Zbigniew W. Kundzewicz, Dariusz Graczyk, ´ rodowiska Rolniczego i Les´nego PAN, Poznan´ Zakład Badan´ S

Prognozy zmian klimatu i ich skutków

Z

To z kolei pocia˛gnie za soba˛dalsze ocieplenie i wywoła wiele zmian innych charakterystyk klimatu i zasobo´w wodnych w ro´z˙nych regionach s´wiata w XXI w. Zatem zmiany, jakich be˛dziemy mogli sie˛ spodziewac´ w przyszłos´ci, be˛da˛ zalez˙ały gło´wnie od scenariusza rozwoju społeczno-ekonomicznego oraz od prowadzonej polityki przeciwdziałania wzrostowi ste˛z˙enia dwutlenku we˛gla w atmosferze. Scen arius ze roz woju i emi sji Scenariusze rozwoju zostały scharakteryzowane przez Mie˛dzynarodowa˛ Komisje˛ ds. Zmian Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change — IPCC) w specjalnym raporcie z 2000 r. Wszystkie cztery rodziny scenariuszy opisuja˛ wizje przyszłego s´wiata, kto´ry jest generalnie bogatszy od obecnego. Ilustruja˛ one moz˙liwe warianty rozwoju przy ro´z˙nych załoz˙eniach, dotycza˛cych wzrostu ekonomicznego i zmian technologicznych, produkcji energii, poziomu ochrony s´rodowiska, wzrostu globalnej populacji i emisji gazo´w szklarniowych. Rodzina scenariuszy IPCC A1 zakłada rozwo´j globalny i charakteryzuje sie˛ naste˛puja˛cymi cechami: ■ szybki wzrost ekonomiczny, ■ populacja globalna na poziomie 9 mld ludzi w 2050 r. (potem zacznie stopniowo sie˛ zmniejszac´), ■ szybkie rozprzestrzenianie sie ˛ nowych i efektywnych technologii, PRZEGLĄD KOMUNALNY

11(206) ⁄2008 www.komunalny.pl

ujednolicony s´wiat — przychody i poziom z˙ycia zbiez˙ne pomie˛dzy regionami, rozległe socjalne i kulturalne powia˛zania obejmuja˛ce cały s´wiat. W ramach scenariusza A1 wyodre˛bniono trzy warianty rozwoju, ro´z˙nia˛ce sie˛ poste˛pem technologii, z wykorzystaniem ro´z˙nych z´ro´deł energii (A1FI — rozwo´j oparty na paliwach kopalnych, A1B — na zro´wnowaz˙onym wykorzystaniu wszystkich z´ro´deł energii, A1T — na dynamicznym poste˛pie technologii, umoz˙liwiaja˛cym radykalny rozwo´j alternatywnych z´ro´deł energii). Rodzina scenariuszy B1 przedstawia s´wiat bardziej zintegrowany i przyjazny s´rodowisku, kto´ry charakteryzuje sie˛ naste˛puja˛cymi cechami: ■ szybki wzrost ekonomiczny (jak w scenariuszu A1), ale z szybkimi zmianami w kierunku gospodarki opartej na informacji, ■ populacja globalna na poziomie 9 mld ludzi w 2050 r., potem zacznie stopniowo spadac´ (jak w A1), ■ spadek zuz ˙ycia materiało´w, wprowadzenie efektywnych i czystych technologii, ■ nacisk na globalne rozwia˛zania w sferze gospodarki, da˛z ˙enie do trwałego i zro´wnowaz˙onego rozwoju w aspektach ekonomicznych, społecznych i s´rodowiskowych. Rodzina scenariuszy A2 przedstawia s´wiat bardziej podzielony i charakteryzuje sie˛ naste˛puja˛cymi cechami: ■ s ´ wiat zro´z˙nicowany, niezalez˙ne narodowos´ci, ■ cia˛gły wzrost populacji, ■ regionalny rozwo ´ j gospodarki, ■ wolniejsze i mniej wszechstronne zmiany technologiczne. Rodzina scenariuszy B2 podobna jest do A2, ale jest bardziej przyjazna s´rodowisku. Jej specyficzne cechy to: ■ cia˛gły wzrost populacji, ale wolniejszy niz ˙ w A2, ■ wie ˛kszy nacisk na rozwia˛zania lokalne niz˙ globalne, da˛z˙enie do trwałego i zro´wnowaz˙onego rozwoju w aspektach ekonomicznych, społecznych i s´rodowiskowych, ■ s ´ rednie tempo rozwoju gospodarki, ■ wolniejsze i mniej wszechstronne zmiany technologiczne niz ˙ w B1 i A1. Jest dos´c´ prawdopodobne, z˙e z˙aden z powyz˙szych warianto´w nie zrealizuje sie˛, a rzeczywis´cie zaistniały scenariusz be˛dzie poła˛czeniem ro´z˙nych elemento´w scenariuszy IPCC. Zdaniem niekto´rych ■

cd. s. 104

aobserwowane zmiany klimatu, a zwłaszcza wzrost temperatury na Ziemi, wywołane są przede wszystkim zwiększeniem stężenia tzw. gazów cieplarnianych w atmosferze, które prowadzi do intensyfikacji efektu cieplarnianego. Wyniki wielu studiów zgodne są co do tego, że przy obecnie prowadzonej polityce i związanym z nią rozwoju gospodarczym atmosferyczne stężenie gazów szklarniowych będzie rosło przez następnych kilka dekad.

103


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 103

Oceny eksperckie i zakresy zmian średniej temperatury globalnej w horyzoncie 2090-2099 w odniesieniu do okresu kontrolnego 1980-1999, bez wdrożenia polityki przeciwdziałającej zmianom klimatu1 Nazwa scenariusza

Ocena ekspercka [oC]

Prawdopodobne zakresy [oC]

B1

1,8

1,1-2,9

A1T

2,4

1,4-3,8

B2

2,4

1,4-3,8

A1B

2,8

1,7-4,4

A2

3,4

2,0-5,4

A1FI

4,0

2,4-6,4

specjalisto´w, w przyszłos´ci najwie˛ksza˛ szanse˛ realizacji moz˙e miec´ dos´c´ pesymistyczny scenariusz A2. Społeczen´stwa krajo´w dobrze rozwinie˛tych staja˛ sie˛ coraz starsze i mniej liczne. Istnieje ryzyko, z˙e kraje dynamicznie rozwijaja˛ce sie˛, przede wszystkim Chiny i Indie, be˛da˛ przedkładały swo´j rozwo´j nad wspo´lna˛ globalna˛ sprawe˛, jaka˛ jest ochrona klimatu naszej planety, a przeciez˙ tylko wspo´lne działania moga˛ przynies´c´ zamierzony skutek. Projek cje zm ian k l ima tu W cia˛gu najbliz˙szych dwo´ch dziesie˛cioleci oczekuje sie˛ globalnego ocieplenia rze˛du 0,2oC na dekade˛. Rozbiez˙nos´ci mie˛dzy scenariuszami IPCC przy tak kro´tkim horyzoncie rozwaz˙an´ nie prowadza˛do istotnych ro´z˙nic w ociepleniu. Jednak nawet jes´li utrzymalibys´my ste˛z˙enie gazo´w cieplarnianych w atmosferze na poziomie z 2000 r. (co jest oczywis´cie niemoz˙liwe), to i tak spodziewany wzrost temperatury wynio´słby 0,1oC na dekade˛. Wzrost temperatury w naste˛pnych dziesie˛cioleciach be˛dzie zalez˙ał od tego, czy zostanie przyje˛ta i skutecznie realizowana s´wiatowa strategia działan´ na rzecz ochrony klimatu1. Modele klimatyczne sa˛ zgodne, z˙e do kon´ca XXI w. temperatura be˛dzie wsze˛dzie rosna˛c´. Ro´z˙ne sa˛ natomiast zakresy tego ocieplenia, zalez˙nie od przyje˛tego scenariusza emisji i od modelu klimatycznego. Tabela przedstawia prawdopodobne zakresy globalnego wzrostu temperatury dla ro´z˙nych scenariuszy rozwoju i emisji, bez uwzgle˛dnienia działan´ na rzecz ochrony klimatu dla horyzontu czasowego 2100 r. Dla kaz˙dego scenariusza IPCC podana jest wartos´c´ oceny eksperckiej (pojedynczej liczby dla danego scenariusza, najlepiej charakteryzuja˛cej ocieplenie, w oparciu o zbio´r modeli) w poro´wnaniu z okresem 1980-1999. Sprawa wygla˛da jednak inaczej, jes´li chodzi o opad i zalez˙ne od niego zmienne, gdzie projekcje sa˛ obarczone duz˙a˛ doza˛ niepewnos´ci. Modele klimatyczne symuluja˛ wzrost opado´w dla wysokich szerokos´ci geograficznych i w cze˛s´ci wilgotnych tropiko´w, a spadek — w niekto´rych obszarach podzwrotnikowych i obszarach o s´rednich szerokos´ciach geograficznych (np. południe Europy). Mie˛dzy tymi strefami wzgle˛dnej zgodnos´ci modeli połoz˙one sa˛ obszary o znacznej niepewnos´ci projekcji, dla kto´rych symulacje z uz˙yciem ro´z˙nych modeli nie sa˛ zgodne nawet co do kierunku zmian (rysunek)1, 2. W wielu regionach s´wiata juz˙ dzis´ wzrasta cze˛stotliwos´c´ i dotkliwos´c´ zdarzen´ ekstremalnych. W przyszłos´ci moz˙emy sie˛ spodziewac´, z˙e takie zjawiska jak fale upało´w i susze, intensywne opady, powodzie i tropikalne cyklony stana˛ sie˛ jeszcze bardziej ekstremalne. Sku tki z mi an kli ma tu d l a sy stem o´ w i s ekt oro´ w Juz˙ dzis´ moz˙emy zaobserwowac´ skutki zmian klimatu, kto´re wraz ze wzrostem temperatury be˛da˛ sie˛ pogłe˛biac´. Zmiany te dotkna˛ wiele systemo´w fizycznych i biologicznych, a to z kolei nie pozostanie bez wpływu na człowieka w kaz˙dym miejscu na Ziemi. W globalnym systemie wszystko jest ze soba˛ poła˛czone. Klimat i systemy wodne sa˛ splecione ze soba˛ w skomplikowany sposo´b, wie˛c kaz˙da zmiana w jednym systemie wywołuje zmiane˛ w naste˛pnym.

104

Przewiduje sie˛, z˙e negatywne globalne konsekwencje zmian klimatu w dziedzinie zasobo´w wody słodkiej przewyz˙sza˛korzys´ci. Oczekuje sie˛ wzrostu doste˛pnos´ci zasobo´w wodnych w wysokich szerokos´ciach geograficznych oraz w wilgotnych tropikach, ale korzystne efekty wzrostu odpływu rocznego na tych obszarach moga˛ byc´ osłabione poprzez niekorzystne zmiany sezonowos´ci i rosna˛ca˛ zmiennos´c´ przepływo´w. Kro´tko mo´wia˛c, pora sucha moz˙e stac´ sie˛ jeszcze bardziej sucha, a pora deszczowa — jeszcze bardziej wilgotna. Wo´wczas nawet jes´li nie ulegnie zmianie roczna suma opado´w czy odpływo´w rzecznych, moz˙e nasta˛pic´ pogłe˛bienie problemo´w niedostatku wody w porze suchej, a niszcza˛cego nadmiaru wody w porze deszczowej. Woda z obfitych i intensywnych opado´w moz˙e spowodowac´ straty (powo´dz´, erozja) i szybko, a bezuz˙ytecznie, spłyna˛c´ do morza. Obszary, w kto´rych przepływ zmaleje, straca˛ w sposo´b oczywisty. Przewiduje sie˛ wzrost deficytu wody tam, gdzie juz˙ dzis´ sa˛ problemy z woda˛, a mianowicie w s´rednich szerokos´ciach geograficznych oraz w suchych tropikach. Znaczna liczba ludzi zostanie poddana ekspozycji na rosna˛cy stres wodny. Specjalis´ci obawiaja˛ sie˛ niekorzystnych konsekwencji zmian klimatu w wielu ekosystemach. Kaz˙dy wzrost temperatury be˛dzie sie˛ przyczyniał do wie˛kszego ryzyka wyginie˛cia gatunko´w. Dotkliwie odczuja˛ to rafy koralowe, wraz˙liwe ekosystemy, gdzie be˛dzie nasilac´ sie˛ zjawisko blaknie˛cia korali az˙ do ich wymierania na szeroka˛ skale˛. Zasie˛g wyste˛powania wielu ros´lin i zwierza˛t przesunie sie˛ w kierunku bieguno´w i ku wyz˙szym wysokos´ciom. Wyz˙sze temperatury wody oraz susze be˛da˛ sie˛ przyczyniac´ do wzrostu zanieczyszczenia wo´d. Spote˛guje sie˛ tez˙ ryzyko poz˙aro´w laso´w. Konsekwencje zmian klimatu dotkna˛ ro´wniez˙ gospodarke˛ z˙ywnos´ciowa˛. Lekkie ocieplenie moz˙e okazac´ sie˛ korzystne z punktu widzenia efekto´w globalnych, poprawiaja˛c plony w s´rednich i wysokich szerokos´ciach geograficznych, dzie˛ki wydłuz˙eniu okresu wegetacyjnego. Rolnictwo be˛dzie mogło wkroczyc´ na nowe, wysunie˛te na po´łnoc tereny w Skandynawii, Rosji i Kanadzie, ale np. na terenie Polski be˛dzie sie˛ borykac´ z niedostatkiem wody w lecie. Jednak w krajach rozwijaja˛cych sie˛, połoz˙onych w niskich szerokos´ciach geograficznych, juz˙ nawet małe ocieplenie doprowadzi do spadku plono´w. Biora˛c pod uwage˛, z˙e sa˛ to tereny najcze˛s´ciej ubogie i do tego ge˛sto zaludnione, małe spadki plono´w moga˛ spowodowac´ dramatyczne niedobory z˙ywnos´ci. Poza tym w cieplejszym klimacie zmienia˛ sie˛ zasie˛gi wyste˛powania szkodniko´w i patogeno´w, moz˙e tez˙ zwie˛kszyc´ sie˛ rozmiar i ilos´c´ ich gradacji. Wzrost temperatur wpłynie na zdrowie człowieka. Obok moz˙liwych problemo´w z niedoz˙ywieniem (cze˛stsze susze) nasila˛ sie˛ problemy sercowo-oddechowe, wie˛ksze be˛dzie tez˙ prawdopodobien´stwo wysta˛pienia choro´b alergicznych. Przy braku wystarczaja˛cej ilos´ci wody, a co za tym idzie — odpowiednich warunko´w sanitarnych be˛dzie dochodziło do rozwoju wielu choro´b. Podobna sytuacja be˛dzie ro´wniez˙ na terenach, gdzie wysta˛pia˛ powodzie. W przyszłos´ci be˛dziemy miec´ do czynienia z cze˛stszymi i bardziej dotkliwymi falami upało´w. Cze˛s´c´ choro´b be˛dzie sie˛ rozprzestrzeniała, bo zaistnieja˛ lepsze warunki do rozwoju drobnoustrojo´w czy owado´w przenosza˛cych choroby. Przewiduje sie˛ wzrost zasie˛gu malarii. Problemy zdrowotne be˛da˛ szczego´lnie ucia˛z˙liwe dla oso´b starszych, schorowanych oraz dzieci. Na koniec XXI w. przewiduje sie˛ wzrost poziomu mo´rz o 18-59 cm powyz˙ej poziomu z lat 1980-1999. Be˛dzie on spowodowany rozszerzalnos´cia˛ cieplna˛ i dopływem wody z topnieja˛cej kriosfery, zagraz˙aja˛c nisko połoz˙onym terenom nadmorskim. Dotyczy to ro´wniez˙ ge˛sto zaludnionych obszaro´w połoz˙onych w deltach wielkich rzek, np. Nilu, Gangesu i Jangcy. Wzros´nie potencjał strat wywołanych powodziami sztormowymi. Regio naln e sk utk i zmi a n kli matu Skutki ocieplenia klimatu be˛da˛ odczuwalne w kaz˙dym miejscu, ale niekto´re regiony moga˛ ucierpiec´ szczego´lnie. W nadzwyczaj niekorzystnym połoz˙eniu znajda˛ sie˛ obszary ge˛sto zaludnione, biedne, o niskiej zdolnos´ci do adaptacji.

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


ZESZYTY KOMUNALNE

Projekcje względnych zmian opadu (w %) dla okresu 2090-2099 w porównaniu z latami 1980-1999 1. Mapy przedstawiają średnie z wielu modeli (dla scenariusza A1B) dla okresu grudzień-luty (po lewej) oraz czerwiec-sierpień (po prawej). Białe plamy ilustrują obszary, gdzie mniej niż 66% modeli zgadza się co do kierunku zmian, a w obszarach zakropkowanych ponad 90% modeli jest zgodnych w tej kwestii.

PRZEGLĄD KOMUNALNY

11(206) ⁄2008 www.komunalny.pl

ucierpi rolnictwo i les´nictwo. Osadnictwo na niz˙ej połoz˙onych terenach przybrzez˙nych zostanie naraz˙one na rosna˛cy stres zwia˛zany ze wzrostem ryzyka zalania przez powodzie, wie˛ksza˛ cze˛stotliwos´cia˛ sztormo´w oraz wzrostem poziomu mo´rz. W Europie zmiany klimatu be˛da˛ odczuwalne zwłaszcza na nisko połoz˙onych terenach przybrzez˙nych, gdzie wzros´nie ryzyko zalania z powodu wzrostu poziomu mo´rz oraz powodzi sztormowych. Tereny go´rskie ucierpia˛ z powodu cofania sie˛ lodowco´w i zmniejszenia okresu zalegania pokrywy s´niez˙nej. Dla narciarstwa i sporto´w zimowych moga˛ wie˛c nadejs´c´ cie˛z˙kie czasy, zwłaszcza w nisko połoz˙onych os´rodkach. Pogorszenie warunko´w klimatycznych be˛dzie szczego´lnie ucia˛z˙liwe dla południowej cze˛s´ci Europy, gdzie wysoka temperatura i susze doprowadza˛ do redukcji zasobo´w wodnych, a to z kolei pocia˛gnie za soba˛ spadki produktywnos´ci rolniczej oraz energetyki wodnej. Zmiany, kto´re moga˛ nasta˛pic´ w sektorze turystyki letniej, moga˛ sie˛ okazac´ niekorzystne dla niekto´rych obszaro´w, a korzystne dla innych. Ocieplenie moz˙e spowodowac´ zmiane˛ kierunku tradycyjnych wyjazdo´w na letnie urlopy. Lato w basenie Morza S´ ro´dziemnego ma byc´ jeszcze bardziej gora˛ce niz˙ obecnie, a wie˛c mniej atrakcyjne. Lepsza˛ przyszłos´c´ moz˙e miec´ Bałtyk. Dotkliwsze i cze˛stsze be˛da˛ fale upało´w, szczego´lnie ucia˛z˙liwe dla mieszkan´co´w miast. W warunkach wzrostu temperatury i coraz niz˙szych opado´w letnich w znacznej cze˛s´ci Europy moz˙na oczekiwac´ wzrostu zagroz˙enia poz˙arowego. Regionami szczego´lnie wraz˙liwymi na zmiany klimatu sa˛ obszary polarne oraz małe wyspy. Silne ocieplenie na terenach polarnych znacza˛co wpłynie na systemy naturalne i ludzkie, podczas gdy na małych wyspach dojdzie do ekspozycji ludnos´ci i infrastruktury na wzrost poziomu morza i rosna˛ce zagroz˙enie powodziami sztormowymi. Wraz ze wzrostem temperatury podniesie tez˙ ryzyko inwazji gatunko´w obcych, szczego´lnie na wyspach połoz˙onych w s´rednich i wysokich szerokos´ciach geograficznych. Sku tki z mi an kl ima t u d la Pol ski Projekcje zmian klimatu dla naszego kraju wskazuja˛, z˙e moz˙e wysta˛pic´ szereg niekorzystnych zjawisk. Według modeli, s´rednia temperatura powietrza w Polsce wzros´nie o ok. 3,5 — 5oC zima˛ i ok. 3 — 3,5oC latem3. W przypadku opado´w niekto´re modele wskazuja˛ na wzrost opado´w latem, inne na spadek. Modele wskazuja˛ jednak na wzrost stosunku opado´w zimowych do letnich. Wyz˙szej temperaturze s´redniej towarzyszyc´ be˛dzie wzrost liczby dni gora˛cych latem. Fale upało´w be˛da˛ bardziej intensywne. Takie warunki be˛da˛ niekorzystnie wpływac´ nie tylko na zdrowie ludzkie, ale tez˙ na rolnictwo. Wzros´nie ryzyko poz˙aro´w, a zmaleja˛ i tak juz˙ niewielkie dyspozycyjne zasoby wodne w naszym kraju. Ocieplenie cd. s. 106

Jednym z takich regiono´w z pewnos´cia˛ be˛dzie Afryka. Znacznie spote˛guja˛ sie˛ tutaj problemy z woda˛ oraz zmniejsza˛ sie˛ obszary upraw, z negatywnymi konsekwencjami dla produkcji z˙ywnos´ci. Wzros´nie powierzchnia tereno´w suchych, w tym pustyn´ i regiono´w po´łsuchych. Trudne warunki z˙ycia moga˛ spowodowac´ masowe opuszczanie znacznych tereno´w przez mieszkaja˛ca˛ tam ludnos´c´, czyli emigracje˛ ,,klimatyczna˛’’. Znacznie ucierpia˛obszary najbardziej zaludnione, połoz˙one w Azji. Przewiduje sie˛ istotne spadki doste˛pnos´ci wody pitnej w dorzeczach duz˙ych rzek azjatyckich. Jednoczes´nie ge˛sto zaludnione tereny megadelt moga˛ byc´ wystawione na ogromne ryzyko zalania zaro´wno przez wody morskie, jak i przez powodzie rzeczne. Problemy zwia˛zane ze zmianami klimatu be˛da˛ dodatkowo zwie˛kszone przez gwałtowna˛ urbanizacje˛, industrializacje˛ i rozwo´j gospodarczy. Zmiany w cyklu hydrologicznym moga˛ wywołac´ wzrost zachorowan´ na choroby zwia˛zane z niedostatecznymi warunkami sanitarnymi. W Ameryce Łacin´skiej z powodu zmian klimatycznych moz˙na oczekiwac´ wysta˛pienia duz˙ych zmian w ekosystemach. Do połowy XXI w. wzrost temperatury i zwia˛zany z nim spadek wilgotnos´ci gleb moz˙e doprowadzic´ we wschodniej cze˛s´ci Amazonii do stopniowego zaste˛powania laso´w tropikalnych przez sawanne˛. Istnieje duz˙e ryzyko wymarcia wielu gatunko´w tropikalnych flory i fauny, w tym licznych gatunko´w endemicznych. Wielu ludzi ucierpi z powodu głodu wywołanego spadkiem produktywnos´ci rolniczej. Zmiany w rozkładzie opado´w oraz zanikanie lodowco´w be˛da˛ miały istotny wpływ na pogorszenie doste˛pnos´ci do wody, z konsekwencjami w szeregu sektoro´w, takich jak zaopatrzenie ludnos´ci w wode˛, rolnictwo oraz energetyka. Ameryka Po´łnocna be˛dzie naraz˙ona na problemy zwia˛zane z zasobami wodnymi. W cieplejszym klimacie pokrywa s´niez˙na be˛dzie mniejsza, a czas jej zalegania — kro´tszy, co zredukuje letnie i jesienne przepływy w rzekach, pote˛guja˛c niero´wnomierny rozkład zasobo´w wodnych w cia˛gu roku. W pocza˛tkowym okresie przy zwie˛kszonym opadzie moz˙e wzrosna˛c´ plonowanie, choc´ be˛dzie to zalez˙ec´ od regionu. W przypadku zbo´z˙ wzrost temperatury moz˙e oznaczac´ zbliz˙enie sie˛ do go´rnej granicy tolerancji temperatury. Ponadto be˛da˛ one wymagac´ znacznie wie˛cej wody niz˙ obecnie. Wielu mieszkan´co´w miast juz˙ obecnie dos´wiadczaja˛cych fal upało´w be˛dzie musiało liczyc´ sie˛ z nasileniem dotkliwos´ci tego zjawiska. Wzros´nie nie tylko intensywnos´c´ okreso´w gora˛cych, ale takz˙e nasta˛pi ich wydłuz˙enie, co be˛dzie miało niebagatelny wpływ na zdrowie i z˙ycie ludzkie. Unikalne ekosystemy Wielkiej Rafy Koralowej u wybrzez˙y Australii juz˙ w bliskiej przyszłos´ci moga˛ bardzo ucierpiec´ z powodu wzrostu temperatury. Ro´wniez˙ inne bogate ekosystemy w Australii i Nowej Zelandii moga˛ znacznie zuboz˙ec´. Przewiduje sie˛ problemy z niedostatkiem wody na terenach południowej i wschodniej Australii oraz w po´łnocnych i wschodnich rejonach Nowej Zelandii. Z powodu rosna˛cego zagroz˙enia wysta˛pieniem suszy i poz˙aro´w w tych rejonach

105


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 105

wody w Bałtyku jest zache˛caja˛ca˛ perspektywa˛ i moz˙e wpłyna˛c´ na znacza˛cy rozwo´j turystyki, jednak w cieplejszym klimacie łatwiej be˛dzie o rozwo´j patogeno´w i toksyczne zakwity glono´w. Cieplejsze zimy spowoduja˛ wprawdzie mniejsze zuz˙ycie energii na ogrzewanie, ale z kolei gora˛ce lata przyczynia˛ sie˛ do wie˛kszego zapotrzebowania na energie˛ wydatkowana˛ na chłodzenie. Spodziewac´ sie˛ moz˙na mniejszej ilos´ci zachorowan´ zwia˛zanych z mrozami. Nasta˛pi wydłuz˙enie okresu wegetacyjnego oraz jego przyspieszenie. Bardzo niebezpieczne be˛da˛ jednak po´z´ne przymrozki, np. w maju, kto´re moga˛ wywołac´ dotkliwe straty w uprawach, zwłaszcza w ogrodnictwie i sadownictwie. Zmiany w rozkładzie opadu rocznego sugeruja˛ cze˛stsze opady zima˛, z przewaga˛ deszczu nad s´niegiem, a mniejsze latem. Jednoczes´nie przewiduje sie˛ wzrost intensywnos´ci opado´w, zwłaszcza w miesia˛cach letnich. Takie zmiany be˛da˛ prowadziły do wzrostu zagroz˙enia powodziowego, erozji wodnej i osuwisk. Wraz ze wzrostem temperatury cze˛s´ciej be˛da˛ tez˙ wyste˛powały susze. Nie omina˛ nas takz˙e konsekwencje wzrostu poziomu morza. Zmiany klimatu na naszym obszarze przyczynia˛ sie˛ do powstania zagroz˙en´, zwłaszcza na tzw. obszarach specjalnej troski4, a sa˛ nimi: obszary go´rskie (generuja˛ce powodzie i odprowadzaja˛ce nadwyz˙ki wody), strefa wybrzez˙a Bałtyku (obje˛ta podniesieniem poziomu morza) oraz dna dolin rzecznych (wymagaja˛ce ochrony, a szczego´lnie wycofania zabudowy z obszaro´w zalewowych). Dla tereno´w tych wymagane jest opracowanie szczego´łowych programo´w przeciwdziałania skutkom globalnego ocieplenia. Zapo bi eg ani e n egat ywn ym s kut kom z mian kl ima tu Niekorzystnych konsekwencji zmian klimatu moz˙na w wielu przypadkach unikna˛c´ lub je zredukowac´ poprzez wprowadzenie skutecznej polityki przeciwdziałania. Jednak działania te wymagaja˛ dobrej woli i wspo´łpracy mie˛dzynarodowej. Ramowa Konwencja Narodo´w Zjednoczonych Dotycza˛ca Zmian Klimatu i Protoko´ł z Kioto stanowia˛ podstawe˛ mie˛dzynarodowych działan´, maja˛cych na celu ograniczenie zmian klimatu. Konwencja została przyje˛ta w marcu 1994 r. i była ratyfikowana przez prawie wszystkie pan´stwa członkowskie ONZ. Protoko´ł z Kioto, kto´ry zawiera narze˛dzia implementacji Konwencji, został wprowadzony w z˙ycie w lutym 2005 r. Zgodnie z art. 3.1 Protokołu, kraje Aneksu I (kraje rozwinie˛te i kraje transformuja˛ce gospodarke˛) zgodziły sie˛ zredukowac´ emisje˛ gazo´w szklarniowych o co najmniej 5% poniz˙ej poziomu z roku bazowego (na ogo´ł 1990 r.). Jednak samo porozumienie z Kioto nie wystarczy, zwłaszcza z˙e nie zostało ono ratyfikowane przez USA. Duz˙e dynamicznie rozwijaja˛ce sie˛ kraje, takie jak Chiny i Indie, kto´re obecnie wprowadzaja˛ do atmosfery wielkie ilos´ci gazo´w cieplarnianych (Chiny przes´cigne˛ły USA nie tylko na olimpiadzie, ale tez˙ w kategorii emisji gazo´w szklarniowych do atmosfery), w ogo´le nie sa˛ zobowia˛zane do redukcji emisji. Pro´ba osia˛gnie˛cia globalnego porozumienia w grudniu 2007 r. podczas COP 13 (Conference of Parties — Konferencja Stron Konwencji Klimatycznej) na Bali w Indonezji nie powiodła sie˛. Naste˛pna okazja be˛dzie podczas COP 14 w grudniu 2008 r. w Poznaniu. Jes´li nie nasta˛pi zmiana polityki energetycznej na s´wiecie, moz˙na sie˛ spodziewac´, z˙e w 2030 r. emisje CO2 zwia˛zane z energetyka˛ be˛da˛ o 40-110% wyz˙sze niz˙ w roku 2000, przy czym wie˛kszos´c´ emisji (od 2/3 do 3/4) pochodzic´ be˛dzie z krajo´w spoza Aneksu I. Z obszernego studium Sterna5 wynika, z˙e roczne straty spowodowane zmianami klimatu wzrosna˛ do przynajmniej 5% s´wiatowego produktu, a wg niekto´rych oszacowan´ — nawet do 20% i wie˛cej. Natomiast koszt redukcji gazo´w cieplarnianych, umoz˙liwiaja˛cy uniknie˛cie najgorszych skutko´w zmian klimatu, wyniesie ok. 1% s´wiatowego produktu, przy czym znaczna redukcja emisji powinna przypas´c´ na najbliz˙sze 10-20 lat. Jes´li działania podje˛te zostana˛ po´z´niej, to be˛da˛ musiały byc´ bardziej intensywne, a co za tym idzie — kosztowniejsze.

106

Potrzebne sa˛ zharmonizowane działania globalne we wszystkich sektorach i systemach, a w szczego´lnos´ci w tych, kto´re sa˛ w wysokim stopniu odpowiedzialne za znaczna˛ emisje˛ gazo´w cieplarnianych, takich jak energetyka, rolnictwo i hodowla, transport, osadnictwo, handel i usługi, gospodarka odpadami. Bardzo waz˙na˛ sprawa˛ jest zapobieganie wylesieniu oraz zalesianie. Podstawa˛ zapobiegania ociepleniu jest poprawa efektywnos´ci uz˙ycia energii. Potrzebny jest rozwo´j gospodarki energooszcze˛dnej z coraz wie˛kszym udziałem z´ro´deł odnawialnych, takich jak elektrownie wodne i wiatrowe, energia geotermalna i słoneczna. Duz˙e znaczenie ma poprawa izolacji budynko´w. Polepszenie i uatrakcyjnienie transportu publicznego wydaje sie˛ niezbe˛dne dla ograniczenia wzrostu emisji spalin z samochodo´w. W 2004 r. energia zuz˙yta na potrzeby transportu wyniosła az˙ 26% całkowitego zuz˙ycia energii na s´wiecie, w krajach rozwinie˛tych zuz˙ycie energii w tym sektorze wzrastało o ponad 1% rocznie. Przemys´lane działania zapobiegaja˛ce zmianom klimatu powinny byc´ podejmowane przez kaz˙dego z nas. Warto oszcze˛dzac´ energie˛, wode˛ i surowce nie tylko ze wzgle˛du na zmiane˛ klimatu, ale tez˙ da˛z˙a˛c do polepszenia jakos´ci naszego z˙ycia, zwie˛kszenia czystos´ci powietrza, poprawy zdrowotnos´ci i zwie˛kszenia zasobo´w wodnych. Na s´wiecie z˙yje prawie 6,7 mld ludzi, wie˛c jes´li kaz˙dy wniesie choc´ niewielki wkład w przeciwdziałanie zmianom klimatu, wynik sumaryczny be˛dzie ogromny. Jednak nawet przy optymistycznym załoz˙eniu, z˙e ludzkos´c´ be˛dzie w stanie porozumiec´ sie˛ najpierw co do stworzenia skutecznej polityki ochrony klimatu, a potem — realizowac´ ja˛ przez wiele dziesie˛cioleci, potrzebna be˛dzie adaptacja do skutko´w zmian klimatu. Trzeba be˛dzie dopasowac´ sie˛ do nich, redukuja˛c zagroz˙enia, a wykorzystuja˛c powstaja˛ce szanse. Uwa gi ko n´ cow e Ocieplenie klimatu w ostatnim 50-leciu nie ulega wa˛tpliwos´ci. Dalsze ocieplenie jest nieuniknione, a jego rozmiar zalez˙ec´ be˛dzie od scenariusza rozwoju społeczno-ekonomicznego oraz od wysiłko´w podejmowanych w celu przeciwdziałania ociepleniu klimatu. Niefrasobliwe podejs´cie i niedostrzeganie problemu moz˙e przynies´c´ katastrofalne skutki, szczego´lnie tam, gdzie potencjał adaptacji jest niski.

´ ro´dła Z 1. IPCC Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Summary for Policymakers. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html. 2. Meehl G.A., Stocker T.F., Collins W.D., Friedlingstein P., Gaye A.T., Gregory J.M., Kitoh A., Knutti R., Murphy J.M., Noda A., Raper S.C.B., Watterson I.G., Weaver A.J., Zhao Z.-C.: Global Climate Projections. W: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Solomon S., Qin D., Manning M., Chen Z., Marquis M., Averyt K.B., Tignor M., Miller H.L. (red.)]. Cambridge University Press. Cambridge (Anglia) i Nowy Jork (USA) 2007. 3. Christensen J.H., Hewitson B., Busuioc A., Chen A., Gao X., Held I., Jones R., Kolli R.K., Kwon W.-T., Laprise R., Magan´a Rueda V., Mearns L., Mene´ndez C.G., Ra¨isa¨nen J., Rinke A., Sarr A., Whetton P.: Regional Climate Projections. W: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Solomon S., Qin D., Manning M., Chen Z., Marquis M., Averyt K.B., Tignor M., Miller H.L. (red.)]. Cambridge University Press. Cambridge (Anglia) i Nowy Jork (USA) 2007. 4. Starkel L., Kundzewicz Z.W.: Konsekwencje zmian klimatu dla zagospodarowania przestrzennego kraju. ,,Nauka’’ 1/2008. 5. Stern N.: The Economics of Climate Change (The Stern Review). Cambridge University Press, Cambridge (Anglia) 2007. prof. dr hab. Zbigniew W. Kundzewicz, Iwona Pin´skwar, ´ rodowiska Rolniczego i Les´nego PAN, Poznan´ Zakład Badan´ S

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


ZESZYTY KOMUNALNE

Jak możemy chronić klimat? — działania władz lokalnych

S

Statutowym celem Polskiej Sieci ,,Energie Cite´s’’ jest promowanie racjonalnego i bardziej efektywnego wykorzystania energii oraz jej odnawialnych z´ro´deł. Działania podejmowane przez Siec´ koncentruja˛ sie˛ na wymianie informacji i dos´wiadczen´, powszechnym lobbingu oraz wspieraniu lokalnej polityki na rzecz efektywnego wykorzystania energii. Organizacja zrzesza miasta i gminy: Bielawa, Bielsko-Biała, Chełmno, Cieszyn, Da˛browa Go´rnicza, Dobczyce, Dzierz˙onio´w, Ełk, Gorlice, Jano´w, Laszki, Luban´, Miecho´w, powiat Mys´lenice, Niemenczyn, Niepołomice, Nowa De˛ba, Nowy Sa˛cz, Ogrodzieniec, Olsztynek, Pałecznica, Podde˛bice, Raciechowice, Radomsko, Skała, Słomniki, Tymbark, Wia˛zo´w i Wis´niowa, a takz˙e członko´w wspieraja˛cych — instytucje, firmy prywatne i stowarzyszenia. Jej działanie jest zgodne z priorytetami Komisji Europejskiej, kto´ra przywia˛zuje duz˙a˛ wage˛ do wzajemnej wymiany pogla˛do´w i dos´wiadczen´ w ramach wspo´lnych działan´ pan´stw członkowskich oraz do rozpowszechniania dobrych praktyk. Ponadto Stowarzyszenie inspiruje samorza˛dy lokalne do podejmowania działan´ inwestycyjnych z zakresu ochrony klimatu, obejmuja˛cych m.in. ograniczenie niskiej emisji, termomodernizacje˛, modernizacje˛ systemo´w cieplnych, wykorzystanie biomasy oraz edukacje˛ ekologiczna˛. Przyk ł ady prog ramo´ w i pro jekt o´ w re ali zow any ch przez g miny człon kow ski e Sto warzy szen ia Gmi n Polsk a Si ec´ ,,E nergi e Cit e´ s’’ Ograniczenie niskiej emisji — Bielsko-Biała Niska emisja jest to zjawisko emisji gazowych i pyłowych zanieczyszczen´ powietrza, pochodza˛cych gło´wnie z domowych pieco´w grzewczych i indywidualnych kotłowni we˛glowych o nisko połoz˙onym wylocie komina, w kto´rych spalanie paliwa odbywa sie˛ zwykle w bardzo nieefektywny sposo´b. Zjawisko to wzmaga sie˛ w znacznej mierze w okresie sezonu grzewczego, a szczego´lnie ucia˛z˙liwe jest w podgo´rskich, z´le przewietrzanych dolinach miasta. Doceniaja˛c wage˛ i znaczenie ograniczenia szkodliwego wpływu tego zjawiska na s´rodowisko, Rada Miejska Bielska-Białej postanowiła przyja˛c´ do realizacji ,,Kompleksowy program ochrony powietrza atmosferycznego w zakresie ograniczenia niskiej emisji zanieczyszczen´ do atmosfery miasta Bielska-Białej z budynko´w jednorodzinnych z indywidualnymi kotłami we˛glowymi w latach 2007-2008’’. Celem programu jest poprawa jakos´ci powietrza w mies´cie poprzez doprowadzenie do moz˙liwie powszechnej wymiany istnieja˛cych starych, nisko wydajnych i nieekologicznych kotło´w we˛glowych na ekologiczne z´ro´dła ciepła. Aby zache˛cic´ mieszkan´co´w do takich

PRZEGLĄD KOMUNALNY

11(206) ⁄2008 www.komunalny.pl

działan´, w programie stosuje sie˛ motywacje˛ w postaci moz˙liwos´ci dofinansowania wymiany z´ro´dła ciepła (maksymalnie do 71% koszto´w). Przewidywany efekt ekologiczny wynika ze zmiany technologii procesu spalania i zapewnienia stosowania paliwa o włas´ciwych parametrach energetycznych i ekologicznych. Ponadto spodziewane jest ograniczenie ilos´ci spalanego paliwa, be˛da˛ce skutkiem automatyzacji procesu spalania, poprawy sprawnos´ci kotło´w, regulowanego zuz˙ycia ciepła oraz stworzenia moz˙liwos´ci hydraulicznego wyregulowania instalacji centralnego ogrzewania. Do kon´ca 2008 r. przewiduje sie˛ wymiane˛ 300 starych kotło´w, co przyniesie ograniczenie emisji dwutlenku we˛gla o ok. 2 tys. ton rocznie oraz redukcje˛ emisji gazowo-pyłowych o ok. 110 ton rocznie. Mieszkan´cy moga˛ wybierac´ rodzaj nowego kotła spos´ro´d wielu propozycji: kotły gazowe, olejowe, elektryczne, pompy ciepła itd., a spos´ro´d kotło´w we˛glowych dopuszczone sa˛ jedynie zautomatyzowane kotły we˛glowe z podajnikiem paliwa, posiadaja˛ce odpowiednie atesty ekologiczne. Ze wzgle˛du na cene˛ paliwa te ostatnie ciesza˛ sie˛ najwie˛ksza˛ popularnos´cia˛. Zamiarem miasta jest kontynuowanie programu w naste˛pnych latach. Ograniczenie niskiej emisji — Ełk Od 1997 r. Urza˛d Miasta Ełku udziela dotacji na modernizacje˛ systemo´w grzewczych mieszkan´ oso´b fizycznych — na podstawie Uchwały nr 254/96 Zarza˛du Miasta Ełk z 12 grudnia 1996 r. w sprawie zatwierdzenia regulaminu dofinansowania modernizacji systemo´w grzewczych ze s´rodko´w Gminnego Funduszu Ochrony S´ rodowiska i Gospodarki Wodnej. Wsparciem obje˛ta jest likwidacja w budynkach mieszkalnych pieco´w oraz kotło´w c.o. opalanych we˛glem i ich zamiana na bardziej przyjazne dla s´rodowiska rodzaje ogrzewania: olejem opałowym, gazem, biomasa˛, a takz˙e na ogrzewanie elektryczne i z miejskiej sieci c.o. Wysokos´c´ dofinansowania uzalez˙niono od mocy nowego z´ro´dła ciepła, lecz nie moz˙e ono przekroczyc´ 2 tys. zł dla lokalu mieszkalnego i 2,5 tys. zł dla budynku jednorodzinnego. Przez 11 lat udzielono dofinansowania 415 wnioskodawcom na ła˛czna˛ kwote˛ ponad 640 tys. zł. Przyjmuja˛c, z˙e s´rednie zuz˙ycie we˛gla na ogrzanie jednego mieszkania w czasie sezonu grzewczego wynosi dwie tony, modernizacja przyniosła oszcze˛dnos´c´ ok. 830 ton we˛gla kamiennego w sezonie grzewczym, co ma bezpos´redni wpływ na zmniejszenie tzw. niskiej emisji zanieczyszczen´ do atmosfery. W konsekwencji zredukowana została emisja pyłu o ok. 29 ton, CO2 o ok. 148 ton, CO o ok. 8 ton, SO2 o ok. 7,5 tony i sadzy o ponad 7 ton. Lokalizacja wie˛kszos´ci wniosko´w dotyczy centrum miasta, gdzie ste˛z˙enie spalin i pyło´w w okresie grzewczym jest bardzo duz˙e. Ponadto likwidacja tradycyjnych pieco´w eliminuje moz˙liwos´c´ spalania w nich ro´z˙nego rodzaju odpado´w domowych, co nierzadko ma miejsce, a powoduje emisje˛ toksycznych dla s´rodowiska zwia˛zko´w chemicznych. ■

Program ochrony klimatu — Raciechowice W ramach projektu ,,Wzorcowe partnerstwo lokalne na rzecz zro´wnowaz˙onego rozwoju energetycznego’’, zrealizowanego przez Stowarzyszenie w Raciechowicach, opracowany został ,,Zarys polityki klimatycznej Gminy Raciechowice’’. Dokument ten jest wynikiem pracy grupy projektowej, w skład kto´rej wchodzili przedstawiciele partnero´w projektu — gminy Raciechowice, Spo´łdzielni Ko´łek Rolniczych oraz Stowarzyszenia Gmin Polska Siec´ ,,Energie Cite´s’’ i firmy

cd. s. 108

towarzyszenie Gmin Polska Sieć ,,Energie Cite´s’’ od 1994 r. aktywnie działa na rzecz kształtowania lokalnej polityki energetycznej i ochrony klimatu, promując poprawę efektywności energetycznej i wykorzystanie energii ze źródeł odnawialnych. Stowarzyszenie, należące do europejskiej sieci miast Energie-Cite´s, realizuje szereg przedsięwzięć w ścisłej współpracy z gminami członkowskimi, umożliwiając im udział w projektach krajowych i międzynarodowych.

107


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 107

3 x Archiwum SGPS ,,Energie Cite´s’’

konsultingowej Ecofys. Stanowi on podstawe˛ do budowania polityki klimatycznej oraz wskazuje sposoby realizacji działan´ i zachowan´ zmierzaja˛cych do jej kreowania. Dwoma gło´wnymi celami, jakie wskazuje, sa˛ ograniczenie niskiej emisji w gminie poprzez montaz˙ kolektoro´w słonecznych do podgrzewania wody i centralnego ogrzewania oraz termomodernizacja obiekto´w, a takz˙e produkcja rzepaku i przetwarzanie go na olej nape˛dowy do maszyn rolniczych i pojazdo´w gminnych. Do przygotowania ,,Zarysu polityki klimatycznej Gminy Raciechowice’’ posłuz˙yło Europejskie Menu Klimatyczne (Climate Menu) — narze˛dzie internetowe opracowane w ramach europejskiego programu Altener. Gło´wnym jego celem jest wsparcie gmin w tworzeniu i realizacji lokalnej polityki klimatycznej w mys´l zasady: mys´l globalnie — działaj lokalnie. Narze˛dzie to wykorzystało juz˙ ponad 250 gmin holenderskich oraz kilka gmin i powiato´w z terenu Niemiec, Anglii oraz Francji. Gmina Raciechowice, dzie˛ki zainicjowanej wczes´niej wspo´łpracy na poziomie mie˛dzynarodowym i krajowym, w dziedzinie tworzenia i realizacji polityki klimatycznej stała sie˛ przykładem dla innych polskich gmin, niezalez˙nie od ich charakteru i wielkos´ci. Wdraz˙ane

W Poddębicach (woj. łódzkie) na ukończeniu są prace związane z realizacją projektu ,,Modernizacja systemu grzewczego i termomodernizacja budynków na terenie miasta Poddębice’’. Obejmują one m.in. modernizację blisko 3,5 km sieci ciepłowniczych.

z powodzeniem juz˙ od 10 lat zadania pokazuja˛, iz˙ racjonalna polityka klimatyczna moz˙e byc´ realizowana na kaz˙dym poziomie władzy samorza˛dowej. Przyje˛te w dokumencie zadania wykorzystuja˛ dotychczasowe dos´wiadczenia gminy w dziedzinie termomodernizacji budynko´w gminnych oraz modernizacji systemo´w grzewczych. Zaproponowany w czasie dyskusji pomysł produkcji biopaliw na potrzeby maszyn rolniczych i pojazdo´w gminnych ma duz˙e szanse na realizacje˛, ze wzgle˛du na ostatnia˛ nowelizacje˛ prawa ułatwiaja˛ca˛ produkcje˛ biopaliw, a takz˙e lokalne uwarunkowania. W projekt zaangaz˙owana została cała społecznos´c´ lokalna i szkoły — do wszystkich mieszkan´co´w gminy trafiła ulotka informuja˛ca o realizowanych w ramach projektu działaniach. Ponadto w gospodarstwach domowych przeprowadzono 3 tys. ankiet, dotycza˛cych zuz˙ycia energii — obecnego stanu wykorzystania paliw stałych i odnawialnych z´ro´deł energii na terenie gminy Raciechowice, zainteresowania mieszkan´co´w inwestowaniem w niekonwencjonalne z´ro´dła energii w ich gospodarstwach oraz kierunko´w rozwoju gminy. Ankiety pozwoliły na przygotowanie ,,Opracowania wyniko´w ilos´ciowych ankiet w ramach projektu JFK’’, be˛da˛cego cennym z´ro´dłem informacji dla władz lokalnych i inwestoro´w, a takz˙e posłuz˙yły do opracowania dokumentu ,,Projekt załoz˙en´ do planu zaopatrzenia w ciepło, energie˛ elektryczna˛ i paliwa gazowe Gminy Raciechowice’’.

108

Miasto Słon´ca — Podde˛bice W Podde˛bicach (woj. ło´dzkie) na ukon´czeniu sa˛ prace zwia˛zane z realizacja˛ projektu ,,Modernizacja systemu grzewczego i termomodernizacja budynko´w na terenie miasta Podde˛bice’’. Obejmuja˛ one termomodernizacje˛ siedmiu obiekto´w uz˙ytecznos´ci publicznej i dwo´ch nalez˙a˛cych do gminy budynko´w mieszkalnych, termomodernizacje˛ 12 budynko´w Wspo´lnot Mieszkaniowych oraz 13 budynko´w Spo´łdzielni Mieszkaniowej, modernizacje˛ i rozbudowe˛ dwo´ch kotłowni (zamiana z´ro´dła zasilania z we˛gla kamiennego na brykiet z biomasy, gło´wnie słomy), modernizacje˛ blisko 3,5 km sieci ciepłowniczych (przyła˛czenie nowych odbiorco´w i likwidacja kolejnych kotłowni we˛glowych) oraz montaz˙ 325 kolektoro´w słonecznych o ła˛cznej powierzchni 580 m2 do podgrzewania biez˙a˛cej wody uz˙ytkowej. Zadanie realizowane jest przez kilka podmioto´w: samorza˛d gminy Podde˛bice, Przedsie˛biorstwo Usług Komunalnych w Podde˛bicach, Spo´łdzielnie˛ Mieszkaniowa˛ w Podde˛bicach oraz Podde˛bickie Wspo´lnoty Mieszkaniowe. Całkowity koszt inwestycji szacowany jest na ok. 17,5 mln zł. Dzie˛ki realizacji projektu zostanie uzyskany znacza˛cy efekt ekologiczny (zaoszcze˛dzenie energii cieplnej poprzez zahamowanie jej utraty), a wykorzystanie biomasy pozwoli zwie˛kszyc´ dochody rolniko´w oraz tworzyc´ nowe miejsca pracy. Dla poro´wnania — 2500 ton brykietu słomianego zaste˛puje ok. 1500 ton we˛gla kamiennego. Dowodem skutecznos´ci takich rozwia˛zan´ dla władz miasta była wykonana kilka lat wczes´niej termomodernizacja ,,Osiedla Po´łnoc’’ w Podde˛bicach, podczas kto´rej trzy kotłownie we˛glowe zasta˛piono jedna˛ gazowa˛, poła˛czona˛ z instalacja˛ solarna˛, na siedmiu blokach mieszkalnych (715 kolektoro´w słonecznych o pow. 1287 m2), co pozwoliło znacznie ograniczyc´ emisje˛ zanieczyszczen´ do atmosfery. Tylko w 2006 r. z instalacji słonecznej uzyskano 1800 GJ energii cieplnej, gdzie do wytworzenia takiej ilos´ci energii potrzebne jest ok. 58 tys. m3 gazu ziemnego. W wyniku przeprowadzonej inwestycji udało sie˛ ograniczyc´ emisje˛ zanieczyszczen´ do atmosfery, w tym SO2 o 29 ton (o 100%), CO2 o 6300 ton (o 84%), pyło´w o 33 tony (o 100%), a tlenko´w azotu o 8 ton (o 90%). W kolejnych latach powstały naste˛pne instalacje solarne: na budynku szpitala — 149 kolektoro´w o powierzchni 268 m2 oraz na budynku Zespołu Szko´ł Ponadgimnazjalnych — 78 kolektoro´w o powierzchni 135 m2. W sumie w Podde˛bicach zainstalowanych jest obecnie ponad 1267 kolektoro´w słonecznych o ła˛cznej powierzchni ponad 2200 m2, co stawia miasto w krajowej czoło´wce. Pozytywnym zjawiskiem jest ro´wniez˙ fakt, iz˙ mieszkan´cy domko´w jednorodzinnych montuja˛ instalacje solarne u siebie na dachach. Choc´ koszty nie sa˛niskie, zwracaja˛ sie˛ mniej wie˛cej po os´miu latach uz˙ytkowania. W ten sposo´b, opro´cz efektu ekologicznego, mieszkan´cy miasta odczuwaja˛ oszcze˛dnos´ci, a ilos´c´ solaro´w na dachach podde˛bickich budynko´w i wytwarzanej energii spowodowały, z˙e mieszkan´cy nazwali je Miastem Słon´ca. ■

Termomodernizacja — Ogrodzieniec W ramach realizowanego zadania z zakresu ochrony powietrza wykonana została przebudowa kotłowni oraz kompleksowa termomodernizacja budynku gimnazjum, maja˛ca na celu minimalizacje˛ zuz˙ycia energii w obiekcie. Inwestycja obje˛ła likwidacje˛ kotłowni we˛glowej i wykonanie dwo´ch kotłowni gazowych — dla potrzeb cze˛s´ci dydaktycznej oraz dla mieszkania lokatorskiego — wymiane˛ instalacji c.o. w istnieja˛cym budynku na instalacje˛ wykonana˛ z rur miedzianych izolowanych, wyposaz˙ona˛ w grzejniki stalowe płytowe z zaworami termostatycznymi, docieplenie przegro´d budowlanych istnieja˛cego budynku oraz wymiane˛ okien i drzwi zewne˛trznych. Realizacja tego zadania pozwoliła ograniczyc´ emisje˛ substancji pyłowo-gazowych do atmosfery poprzez zmiane˛ paliwa na bardziej ekologiczne oraz zmniejszenie jego zuz˙ycia dzie˛ki poprawie sprawnos´ci przesyłu, regulacji i wykorzystania ciepła.

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


ZESZYTY KOMUNALNE

Dzie˛ki zmniejszeniu sezonowego zuz˙ycia ciepła oraz koszto´w eksploatacji systemu grzewczego nasta˛pił wzrost waloro´w funkcjonalnych obiektu oraz poprawa komfortu cieplnego w pomieszczeniach. Zapotrzebowanie na energie˛ cieplna˛ brutto zmniejszyło sie˛ o 77%, a na moc cieplna˛ — o 54%. Rocznie emisje˛ pyłu zredukowano o ok. 4 tony, CO o ok. 7 ton, a SO2 o ok. 2 tony. Na ograniczenie niskiej emisji spalin w Ogrodzien´cu wpłyne˛ła ro´wniez˙ modernizacja kotłowni w Szkole Podstawowej nr 1. Przeprowadzono wymiane˛ dwo´ch kotło´w gazowych o mocy 70 kW i 290 kW oraz wewne˛trznej instalacji gazowej — zasilanej z sieci zewne˛trznej gazem s´redniopre˛z˙nym — na gazowy kocioł wodny niskotemperaturowy o mocy nominalnej 285 kW. Wykonano tez˙ instalacje˛ centralnego ogrzewania — dwururowa˛ wodna˛ niskoparametrowa˛, pompowa˛ z rozdziałem dolnym, pracuja˛ca˛ w układzie zamknie˛tym, obejmuja˛ca˛ cztery obiegi grzewcze (trzy dla szkoły i jeden dla zasilania mieszkan´).

PRZEGLĄD KOMUNALNY

11(206) ⁄2008 www.komunalny.pl

NSSiK ma za zadanie zbieranie wszystkich informacji z we˛zło´w cieplnych i urza˛dzen´ zainstalowanych w ciepłowni, a naste˛pnie ich przetwarzanie oraz sterowanie urza˛dzeniami zainstalowanymi w we˛złach i ciepłowni. W celu zapewnienia dwustronnej komunikacji NSSiK w terenie ułoz˙ono ok. 27 km kabla sygnałowego, ła˛cza˛cego wszystkie we˛zły cieplne oraz ciepłownie˛ z centralna˛ dyspozytornia˛. W ramach NSSiK uruchomiono system komputerowy nadzoruja˛cy prace˛ ciepłowni oraz system komputerowy monitoruja˛cy i steruja˛cy praca˛ we˛zło´w cieplnych. Wykorzystanie biomasy — Nowa De˛ba W poszukiwaniu tan´szego ciepła dla mieszkan´ komunalnych gmina Nowa De˛ba postanowiła wykorzystac´ swoje naturalne atuty, tj. wyste˛powanie duz˙ych komplekso´w les´nych oraz stale rosna˛cy areał odłogowanych grunto´w rolnych. Po dyskusjach i rozwaz˙eniu wielu moz˙liwos´ci zdecydowano sie˛ na kompleksowe rozwia˛zanie problemu ciepła, paliwa i zagospodarowania odpado´w pos´ciekowych z miejskiej oczyszczalni s´cieko´w. Tak zrodziły sie˛ załoz˙enia do realizacji projektu ,,Budowa kotłowni miejskiej o mocy 8 MW, opalanej zre˛bkami drewnianymi, z siecia˛ ciepłownicza˛ dla miasta Nowa De˛ba wraz z zakładem przygotowania paliwa oraz wdroz˙eniem plantacyjnej produkcji biomasy wierzbowej z wykorzystaniem do nawoz˙enia plantacji przetworzonych osado´w s´ciekowych z miejskiej oczyszczalni s´cieko´w’’. Gło´wna˛ przyczyna˛ podje˛cia działan´ było zaniepokojenie wzrostem cen ciepła, wynikaja˛cym z rosna˛cych koszto´w eksploatacji dotychczasowych linii przesyłowych (przewymiarowanie magistrali przesyłowej o długos´ci ok. 3 km i jej stan techniczny) oraz kosztowna dystrybucja ciepła w dotychczasowym systemie (eksploatacja wymiennikowni ciepła oraz istnieja˛cych we˛zło´w cieplnych). Dodatkowym argumentem była moz˙liwos´c´ redukcji koszto´w i ucia˛z˙liwos´ci utylizacji osado´w s´ciekowych oraz moz˙liwos´c´ zmniejszenia emisji zanieczyszczen´ do atmosfery. To ostatnie doskonale harmonizowało z koncepcja˛ rozwoju gminy opartej na ekologii (zachowanie ro´wnowagi pomie˛dzy ochrona˛ przyrody a zapewnieniem rozwoju gospodarczego gminy). Ze wzgle˛do´w ekonomicznych zdecydowano sie˛ na budowe˛ własnej ciepłowni — w zasadzie dla potrzeb zasobo´w komunalnych, gdyz˙ dwie spo´łdzielnie mieszkaniowe juz˙ wczes´niej przeszły na ogrzewanie gazowe. Podje˛to decyzje˛ o wykorzystaniu taniej i czystej ekologicznie energii cieplnej, wytwarzanej z biomasy. Jako paliwo wybrane zostały zre˛bki drewniane. Wykorzystanie biomasy do celo´w energetycznych doskonale wpisuje sie˛ w polityke˛ pan´stwa, kto´ra zakłada, z˙e wykorzystanie biomasy do celo´w energetycznych be˛dzie sukcesywnie wzrastac´, by osia˛gna˛c´ 7,5% w 2010 r.

cd. s. 110

Modernizacja miejskiego systemu ciepłowniczego — Dzierz˙onio´w Od chwili wsta˛pienia do Stowarzyszenia Gmin Polska Siec´ ,,Energie Cite´s’’ Dzierz˙onio´w zintensyfikował swoje działania na rzecz ochrony klimatu. Najwaz˙niejsze z realizowanych działan´ obje˛ły: modernizacje˛ os´wietlenia ulicznego, termomodernizacje˛ obiekto´w komunalnych oraz zasobo´w mieszkaniowych, wykorzystanie biogazu do produkcji energii elektrycznej na potrzeby oczyszczalni s´cieko´w, instalacje˛ kolektoro´w słonecznych na hali Os´rodka Sportu i Rekreacji, ograniczenie ruchu pojazdo´w w staromiejskim centrum; organizowanie Dnia Bez Samochodu i promowanie jazdy rowerem oraz realizacje˛ Programu Małych Ulepszen´ — miasto dopłaca do przedsie˛wzie˛c´ indywidualnych lub wspo´lnot mieszkaniowych w zakresie wymiany z´ro´dła ciepła opalanego paliwem stałym na ekologiczne. Znacza˛ca˛inwestycja˛była modernizacja miejskiego systemu ciepłowniczego (m.s.c.), kto´ra swym zakresem obje˛ła zwie˛kszenie zasie˛gu działania m.s.c., modernizacje˛ istnieja˛cych we˛zło´w cieplnych i ciepłowni miałowej oraz wykonanie Nadrze˛dnego Systemu Sterowania i Kontroli (NSSiK). W pierwszym etapie procesu modernizacyjnego wykonano zadania maja˛ce na celu pozyskanie nowych odbiorco´w ciepła, a tym samym zwie˛kszenie obszaru miasta obje˛tego zasie˛giem m.s.c. Sta˛d wybudowano ła˛cznie ponad 2 km nowych sieci cieplnych preizolowanych — gło´wnie w rejonie starego miasta — co pozwoliło na wła˛czenie do m.s.c. 20 obiekto´w dotychczas ogrzewanych poprzez nisko sprawne kotłownie lokalne, opalane gło´wnie we˛glem kamiennym. Wyeliminowanie 11 kotłowni w znaczny sposo´b ograniczyło zanieczyszczenie powietrza w centrum miasta. Przed rozpocze˛ciem procesu modernizacyjnego do m.s.c. wła˛czonych było 125 we˛zło´w cieplnych. W przewaz˙aja˛cej wie˛kszos´ci były to we˛zły hydroelewatorowe o przestarzałej konstrukcji, uniemoz˙liwiaja˛cej zastosowanie automatycznej regulacji poboru ciepła przez budynki. W ramach procesu modernizacyjnego zlikwidowano je i zasta˛piono 20 nowoczesnymi we˛złami wymiennikowymi, wyposaz˙onymi w automatyke˛ pracuja˛ca˛ w oparciu o regulator pogodowy. Modernizacja ciepłowni obejmowała swym zakresem dwie grupy zadan´: modernizacje˛ hydraulicznej cze˛s´ci ciepłowni oraz istnieja˛cych kotło´w miałowych. Gło´wnym celem zadan´ z pierwszej grupy było dostosowanie istnieja˛cej ciepłowni do nowych warunko´w pracy, zwia˛zanych z automatyzacja˛ wszystkich we˛zło´w cieplnych. Ponadto wykonano pełna˛ automatyzacje˛ całego członu hydraulicznego ciepłowni. Natomiast modernizacja kotło´w miałowych miała na celu zwie˛kszenie ich sprawnos´ci, dostosowanie do automatycznej pracy oraz poprawe˛ skutecznos´ci układo´w odpylaja˛cych. W tym celu gruntownej przebudowie poddano układy rozprowadzenia powietrza pierwotnego dla kaz˙dego kotła, zmieniono sposo´b rozdziału i uszczelniono strefy podmuchu. ■

Najważniejsze z realizowanych działań w Dzierżoniowie objęły termomodernizację obiektów komunalnych oraz zasobów mieszkaniowych.

109


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 109

W ten sposo´b kompleksowo rozwia˛zano kilka problemo´w jednoczes´nie. Zbudowano kotłownie˛, zasadzono plantacje˛ wierzby energetycznej, rozwia˛zano ucia˛z˙liwy problem utylizacji osado´w s´ciekowych oraz wykonano nowa˛ siec´ ciepłownicza˛ na terenie miasta. Budowa nowej sieci w systemie rur preizolowanych pozwoliła na dodatkowe oszcze˛dnos´ci w przesyle czynnika grzewczego, a automatyka w postaci regulacji ilos´ciowo-jakos´ciowej w nowych we˛złach cieplnych umoz˙liwiła pełne kontrolowanie i ro´wnomierne ogrzewanie budynko´w. W sumie zmodernizowano 109 we˛zło´w cieplnych. Projekt realizowany w Nowej De˛bie charakteryzuje sie˛ nowatorstwem w skali kraju. Takiego rozwia˛zania na tak duz˙a˛ skale˛ jeszcze nikt w Polsce nie stosował. Jest to pierwsza w południowo-wschodniej Polsce kotłownia na biomase˛ i jedna z najwie˛kszych w kraju komunalna kotłownia opalana zre˛bkami. Rozpocze˛cie budowy nasta˛piło w marcu 2003 r., a pierwszy kocioł o mocy 3,5 MW uruchomiono 15 paz´dziernika 2003 r. Mieszkania komunalne w sezonie grzewczym 2003/2004 były ogrzewane z nowej

W Nowej Dębie podjęto decyzję o wykorzystaniu taniej i czystej ekologicznie energii cieplnej, wytwarzanej z biomasy. Jako paliwo wybrane zostały zrębki drewniane.

kotłowni, na potrzeby kto´rej gmina posiada obecnie 94 ha plantacji wierzby, a docelowo planowane jest 250 ha, co w 80-90% winno zaspokoic´ potrzeby paliwowe kotłowni. Zrealizowana inwestycja przyniosła miastu wiele korzys´ci: nowe miejsca pracy dla miejscowej ludnos´ci przy zakładaniu i prowadzeniu plantacji wierzby energetycznej, dodatkowe dochody dla rolniko´w w przypadku nasadzenia przez nich wierzby energetycznej na swoim areale oraz wykorzystanie nieuz˙ytko´w rolnych. Ceny energii cieplnej nie wzrastaja˛, a zasta˛pienie we˛gla kamiennego biomasa˛ powoduje zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza (redukcja tlenko´w azotu o 70% i siarki o 90%). Ponadto rozwia˛zano problem utylizacji odpado´w zielonych z piele˛gnacji zieleni miejskiej, kto´re doskonale nadaja˛ sie˛ do spalenia w kotłowni. Wprowadzenie plantacji ros´lin energetycznych na terenach podmokłych i zdegradowanych rolniczo wpływa na regulacje˛ zachwianych stosunko´w wodnych oraz wzbogacenie lokalnego ekosystemu. Gmina nie poprzestaje na wybudowaniu kotłowni i ochronie powietrza, ale podejmuje tez˙ inne działania na rzecz ekologii, propaguja˛c ochrone˛ s´rodowiska takz˙e ws´ro´d młodziez˙y poprzez dofinansowywanie tzw. zielonych szko´ł, akcji ,,Sprza˛tanie s´wiata’’ oraz innych programo´w edukacyjnych. Edukacja ekologiczna — Bielawa Bielawa od ponad 10 lat realizuje s´wiadoma˛ polityke˛ ekologiczna˛, w tym działania inwestycyjne oraz edukacyjne ukierunkowane na poszanowanie s´rodowiska i rozwo´j OZE. Dzie˛ki temu w dziedzinie ekologii miasto moz˙e pochwalic´ sie˛ prekursorskimi osia˛gnie˛ciami.

110

Bielawa jest pierwsza˛ w Polsce i Europie S´ rodkowo-Wschodniej gmina˛, w kto´rej powstało Przedszkole Ekologiczne (1999 r.) oraz Szkoła Słoneczna (2001 r.). W 2002 r. ta ostatnia placo´wka została ´ ro´deł Energii z pilotaz˙oprzekształcona w Centrum Odnawialnych Z wym programem nauczania ,,Solateur’’, promuja˛cym wykorzystanie energii słonecznej. Zaplecze dydaktyczne Centrum, kto´re w 2007 r. otrzymało nagrode˛ Dolnos´la˛ski Klucz Sukcesu, jest jedynym tego rodzaju w Polsce, sta˛d tez˙ w grudniu 2007 r. Senat Politechniki Wrocławskiej podja˛ł uchwałe˛ o utworzeniu w Bielawie Zamiejscowego Os´rodka Dydaktycznego, ukierunkowanego na odnawialne z´ro´dła energii (od roku akademickiego 2008/2009). W 2005 r. rozpocze˛to realizacje˛ inwestycji pod nazwa˛ ,,Ekologiczne zagospodarowanie Os´rodka Wypoczynkowego Sudety’’, wspo´łfinansowana˛ przez Niemiecka˛ Fundacje˛ Ochrony S´ rodowiska DBU. Zgodnie z planami gminy, w najbliz˙szych latach teren woko´ł jeziora przyjmie wygla˛d s´wiata opisanego w prozie Tolkiena. W ramach projektu przewidziane jest utworzenie Centrum Kształcenia Ekologicznego oraz terenu rekreacyjnego z baza˛ noclegowo-gastronomiczna˛ (norki hobbickie, domki rohan´skie, pole kempingowe, s´ciez˙ki dydaktyczne, plac zabaw dla dzieci). Dopełnieniem idei be˛dzie ekologiczna oczyszczalnia s´cieko´w oraz urza˛dzenia fotowoltaiczne na potrzeby infrastruktury edukacyjno-turystycznej. Ze wzgle˛du na złoz˙onos´c´ projektu jego realizacja została podzielona na kilka etapo´w. Pierwsza faza projektu polegała na wykonaniu sceny z wierzby energetycznej w kształcie s´limaka, traktu woko´ł sceny oraz amfiteatru z miejscami do siedzenia. Bielawa da˛z˙y do uzyskania miana modelowego miasta ekologicznego Niemieckiej Fundacji Ochrony S´ rodowiska DBU. Do tej pory udało sie˛ wspo´lnie zrealizowac´ cztery projekty, tj. Przedszkole ´ ro´deł EnerEkologiczne, Szkołe˛ Słoneczna˛, Centrum Odnawialnych Z gii oraz budowe˛ amfiteatru w ramach ,,Ekologicznego zagospodarowania OW Sudety’’. Wszystkie te przedsie˛wzie˛cia ła˛czy jeden wspo´lny cel — edukacja ekologiczna. Zasie˛g ich oddziaływania jest bardzo ro´z˙ny: od s´cis´le lokalnego (Przedszkole Ekologiczne), przez regionalny (amfiteatr), do mie˛dzynarodowego (Szkoła Słoneczna i Centrum ´ ro´deł Energii). Odnawialnych Z Rola Stowarzy szen ia w o chron i e kl i matu Aktualnie Stowarzyszenie Gmin Polska Siec´ ,,Energie Cite´s’’ uczestniczy w realizacji trzech mie˛dzynarodowych projekto´w, s´cis´le zwia˛zanych z ograniczeniem emisji CO2, wspo´łfinansowanych z programu ,,Inteligentna Energia dla Europy’’. Sa˛ to projekty MODEL, AIM 4 SME’s oraz RES Champions League. Projekt MODEL Miasto europejskie, licza˛ce ok. 100 tys. mieszkan´co´w, zazwyczaj wydaje 1,5-3 mln euro rocznie na cele energetyczne we własnych budynkach publicznych. W wyniku redukcji zuz˙ycia energii o 10% moz˙na wie˛c zaoszcze˛dzic´ 150-300 tys. euro rocznie, a bardzo cze˛sto moz˙liwe jest zmniejszenie zuz˙ycia energii nawet o 30-40%. Zatem przez oszcze˛dzanie energii władze lokalne moga˛ stac´ sie˛ ,,modelami’’ dla swoich mieszkan´co´w, demonstruja˛c jednoczes´nie, z˙e włas´ciwie gospodaruja˛ ich pienie˛dzmi. Jednym z projekto´w aktualnie realizowanych przez Stowarzyszenie jest europejski projekt MODEL (Management Of Domains related to Energy in Local authorities — Zarza˛dzanie energia˛ przez władze lokalne), kto´ry ma na celu zaktywizowanie samorza˛do´w lokalnych do dawania dobrych przykłado´w, by stawały sie˛ modelami — wzorami do nas´ladowania dla mieszkan´co´w i innych władz lokalnych. Projekt, kto´ry be˛dzie realizowany do lutego 2010 r. przez europejska˛ siec´ Energie-Cite´s, jest w 50% wspo´łfinansowany z programu ,,Inteligentna Energia dla Europy’’. W jego działania zaangaz˙owanych jest 10 partnero´w z os´miu krajo´w europejskich (Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia i Słowenia) oraz tzw. partnerzy-obserwatorzy (Estonia, Słowacja i We˛gry). Bierze w nim udział siedem gmin z Polski: Bielawa, Dzierz˙onio´w, Ełk, Gorlice,

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


ZESZYTY KOMUNALNE

Nowa De˛ba, Raciechowice i Podde˛bice, kto´re uczestnicza˛ w ro´z˙norodnych działaniach, takich jak: ■ zatrudnienie w kaz ˙dej z gmin specjalisty ds. zarza˛dzania energia˛, ■ przygotowanie i wdraz˙anie pilotaz˙owych miejskich programo´w energetycznych i rocznych plano´w działania przynajmniej w 34 pilotaz˙owych miastach, kto´rych celem be˛dzie oszcze˛dzenie minimum 10% energii zuz˙ywanej w budynkach komunalnych (be˛da˛ one odgrywac´ role˛ modeli i przez to zache˛ca˛ inne władze lokalne do podje˛cia stosownych działan´), ■ zorganizowanie w swoich miastach pilotaz ˙owych Miejskich Dni Inteligentnej Energii, obejmuja˛cych konferencje, wystawy, konkursy, happeningi uliczne itp., kto´rych celem be˛dzie informowanie o rezultatach mieszkan´co´w, przedstawicieli lokalnego biznesu, szko´ł i administracji. Podczas Tygodnia Zro´wnowaz˙onej Energii w Brukseli w dniach 28 stycznia — 1 lutego 2008 r. projekt MODEL został nagrodzony jako najbardziej obiecuja˛cy. Nagrode˛ specjalna˛ na re˛ce Eckarta Wurznera, burmistrza Heidelbergu (Niemcy), prezesa Energie-Cite´s, wre˛czył Andris Piebalgs, komisarz UE ds. energii. AIM 4 SME’s Celem europejskiego projektu AIM 4 SME’s (Automatic Intelligent Metering For Small and Medium-sized Businesses — Zautomatyzowane inteligentne pomiary zuz˙ycia energii w małych i s´rednich przedsie˛biorstwach) jest zautomatyzowane monitorowanie zuz˙ycia energii (elektrycznej, cieplnej, gazu) i wody w małych i s´rednich przedsie˛biorstwach (SMEs) z ro´z˙nych sektoro´w gospodarki w pie˛ciu krajach członkowskich UE. Zgromadzone w wyniku zainstalowania inteligentnego monitoringu dane pozwola˛ okres´lic´, jakie sa˛ moz˙liwos´ci oszcze˛dzenia energii, oraz zbadac´ potencjał wybranych małych i s´rednich przedsie˛biorstw w tym zakresie. W ramach projektu planowane jest przeszkolenie i poszerzenie s´wiadomos´ci pracowniko´w tych firm przy pomocy szczego´łowych informacji z monitoringu oraz wysokiej jakos´ci materiało´w wizualnych. Przewidywane rezultaty obejmuja˛ 25-procentowa˛ oszcze˛dnos´c´ energii w 75-100 małych i s´rednich przedsie˛biorstwach, 20-procentowa˛ redukcje˛ ich koszto´w energii oraz 25-procentowe zmniejszenie emisji CO2.

RES Champions League Niemal wszyscy znaja˛ ,,lige˛ mistrzo´w’’ w piłce noz˙nej ´ ro´deł czy siatko´wce. Mniej znana jest Liga Mistrzo´w Odnawialnych Z Energii (Towards front-runner municipalities — Renewable Energy Sources Champions league). Projekt ten, kto´rego realizacja rozpocze˛ła sie˛ we wrzes´niu tego roku, ma na celu promocje˛ gmin wykorzystuja˛cych OZE, a zwłaszcza wskazanie i promowanie 30 gmin wioda˛cych (front-runners) jako wzorcowych oraz zache˛cenie gmin do lepszego wykorzystania alternatywnych z´ro´deł energii. Na wzo´r trzech istnieja˛cych lig (w Niemczech, Francji i Czechach) powstana˛ trzy nowe ligi — w Polsce, Bułgarii i na We˛grzech. Wszystkie stworza˛ Lige˛ Mistrzo´w OZE, maja˛ca˛ zrzeszac´ w sumie 2100 gmin i działac´ takz˙e po zakon´czeniu projektu. Koordynatorem projektu jest francuska organizacja pozarza˛dowa CLER, skupiaja˛ca 150 organizacji działaja˛cych na rzecz efektywnos´ci energetycznej i wykorzystania energii odnawialnej na terenie całej Francji. W Polsce przewiduje sie˛ zaangaz˙owanie w realizacje˛ projektu ok. 700 gmin zainteresowanych wykorzystaniem OZE. Działaja˛c na rzecz zro´wnowaz˙onego rozwoju energetycznego, Stowarzyszenie umoz˙liwia swoim członkom korzystanie z wiedzy partnero´w europejskich oraz wymiane˛ dos´wiadczen´ dotycza˛cych realizowanych projekto´w i tworzenia rozwia˛zan´ powtarzalnych, moz˙liwych do wykorzystania w wojewo´dztwach, powiatach, miastach i gminach. Pomaga takz˙e w nawia˛zywaniu i rozwijaniu wspo´łpracy mie˛dzyregionalnej i mie˛dzynarodowej. Opisy dobrych praktyk oraz materiały edukacyjne sa˛ doste˛pne na stronach internetowych www.pnec.org.pl i w siedzibie biura Stowarzyszenia w Krakowie. Byłoby bardzo poz˙a˛dane, by opisane przykłady zache˛ciły kolejne miasta i gminy do rozwaz˙enia i podje˛cia podobnych działan´. Realizuja˛c działania słuz˙a˛ce ochronie s´rodowiska (przeciwdziałanie zmianom klimatu, ochrona powietrza), moz˙na przeciez˙ jednoczes´nie uzyskac´ istotne korzys´ci ekonomiczne (oszcze˛dnos´ci energii). ■

Iwona Korohoda, Stowarzyszenie Gmin Polska Siec´ ,,Energie Cite´s’’

Z małej chmury duży deszcz, czyli gminy wobec ekstremów pogodowych

K

Zagroz˙enia naturalne (powodzie, fale upało´w, susze, gwałtowne wichury itd.) sa˛ znane — społeczen´stwa od zawsze musiały sobie z nimi radzic´. Jednak z obserwacji i modelowych projekcji wyPRZEGLĄD KOMUNALNY

11(206) ⁄2008 www.komunalny.pl

nika wzrost zagroz˙en´ ekstremami pogodowymi w zmieniaja˛cym sie˛ klimacie. Przyczyny wydarzen´ pogodowych sa˛ złoz˙one i zwykle uzalez˙nione od proceso´w atmosferycznych duz˙ej skali. Jednak skutki sa˛ zawsze lokalne, dotykaja˛ konkretnych ludzi i zbiorowos´ci. W zwia˛zku z tym niezbe˛dne jest przygotowanie sie˛ do ekstremo´w pogodowych w taki sposo´b, by ograniczac´ lub niwelowac´ straty i negatywne skutki. W szczego´lnos´ci waz˙ne sa˛ działania tego typu podejmowane na poziomie gmin. Gmina w swej istocie moz˙e byc´ potraktowana jako zbiorowos´c´, kto´ra organizuje sie˛ dla przeciwdziałania zewne˛trznym zagroz˙eniom dla wzajemnej pomocy. Typowym przykładem moga˛ byc´ straz˙e poz˙arne, do dzis´ maja˛ce w znacznej mierze charakter ochotniczy. Podobnie gminy wypracowywały systemy wzajemnej pomocy dla poszkodowanych przez los (w tym w wyniku kle˛sk z˙ywiołowych). Pomoc przez długi czas miała charakter nieformalny — udzielali ja˛ sa˛siedzi, kos´cio´ł i zamoz˙ni obywatele. Od XIX w. na ziemiach polskich pojawiły sie˛ sformalizowane systemy ubezpieczen´ wzajemnych. Znaczna˛ role˛ zacze˛ło odgrywac´ pan´stwo, lecz sporo i coraz wie˛cej do zrobienia maja˛ gminy. cd. s. 112

lęski żywiołowe budzą zainteresowanie zwłaszcza wtedy, gdy mają spektakularną postać. Przykładem z ostatnich lat może być katastrofalna powódź na Odrze w lipcu 1997 r. O wiele częściej mamy jednak do czynienia z niedużymi (i zwykle mającymi mniejszy rozgłos medialny) zdarzeniami, takimi jak lokalne wichury czy ulewy prowadzące do podtopień. Okazuje się, że te ekstremalne zdarzenia pogodowe występują powszechnie, a radzić sobie z nimi muszą często sami mieszkańcy, wspierani jedynie przez samorząd lokalny lub władze regionu.

111


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 111

Eks trema lne w ydar zenia kli ma tyczn e i stra ty z n i ch w yni k aj a˛ce Ilos´c´ katastrof klimatycznych narasta. W ostatnich dekadach odnotowano wzrost ilos´ci kataklizmo´w hydrologicznych s´rednio o 7,4% rocznie. W latach 2000-2007 przyrost był jeszcze silniejszy i wynio´sł 8,4%1. Przewiduje sie˛ dalszy wzrost zagroz˙en´. Symulacje wpływu huraganowych wiatro´w, w pasie od Wielkiej Brytanii do Europy S´ rodkowej i Polski, pokazuja˛ wzrost strat od 20% do 100% w okresie 2070-2100, w odniesieniu do lat 1960-19902. Podobnie modele wskazuja˛ na wzrost ilos´ci gwałtownych opado´w. Polska nie jest na tej mapie enklawa˛, kto´rej nie dotykałyby ekstrema pogodowe. W naszym kraju obserwujemy nasilenie wyste˛powania gwałtownych wiatro´w. Niewaz˙ne, czy uz˙ywamy amerykan´skiego okres´lenia tornado, czy swojsko brzmia˛cego tra˛ba powietrzna, skutki zawsze sa˛ powaz˙ne. Dane straz˙y poz˙arnej wskazuja˛, z˙e w 2004 r. z powodu silnych wiatro´w interweniowano ponad 22 tys. razy, zas´ w 2005 r. ilos´c´ interwencji z tego powodu wyniosła ponad 13 tys. Straty powodowane przez nawałnice sa˛ znacza˛ce — zwłaszcza w skali lokalnej — dla konkretnych gospodarstw domowych i lokalnych wspo´lnot. Gwałtowne wichury w sierpniu 2008 r. przyniosły w woj. ło´dzkim straty w wysokos´ci ponad 20 mln zł, zas´ na Opolszczyz´nie — ok. 50 mln zł. Ulewy wyste˛puja˛ praktycznie co roku, powoduja˛c liczne straty, a ich cze˛stotliwos´c´ stale wzrasta. Przykładem moz˙e byc´ woj. lubuskie, w kto´rym od 2003 r. obserwuje sie˛ coraz wie˛cej gwałtownych opado´w (rys. 1). Ekstrema pogodowe prowadza˛ do zniszczenia mienia i paraliz˙u komunikacji, ale takz˙e do innych, trudniej wymiernych strat. W Poznaniu w lipcu 2008 r. przerwany został koncert gwiazdy muzyki popularnej, Nelly Furtado, co sprawiło ogromny kłopot organizatorom i zawo´d słuchaczom. Jeszcze wie˛ksze straty przynosza˛ powodzie. Choc´ powodzi w skali katastrofy z lipca 1997 r. nie mielis´my w Polsce w ostatnich dziesie˛ciu latach, to jednak mniejsze powodzie i lokalne podtopienia zdarzaja˛ sie˛ cze˛sto. W 2004 r. straz˙ interweniowała w ponad 1700 przypadkach, zas´ rok po´z´niej było ponad 11 tys. sytuacji tego typu. Kaz˙dy rok przynosi takz˙e inne katastrofy naturalne. W 2008 r. zachodnia Polska dotknie˛ta była susza˛, podobnie było w latach 2003 i 2006. Tegoroczna susza obje˛ła az˙ 80 tys. gospodarstw w Wielkopolsce, a ła˛czne straty szacuje sie˛ na blisko 1,1 mld zł. Ada ptac ja do ryzyk a Duz˙e katastrofy budza˛ zainteresowanie medio´w i staja˛ sie˛ powszechnie znane. Jednak wiele strat przynosza˛ takz˙e lokalne ulewne deszcze, nawałnice, gradobicia itp. Prowadza˛ one do zniszczenia upraw, zalewaja˛ posesje i piwnice, błoto zanieczyszcza drogi, chodniki, posesje itd. Znaczna cze˛s´c´ tych strat usuwana jest indywidualnie,

Rys. 1. Wzrost gwałtownych opadów atmosferycznych w woj. lubuskim

112

przez samych mieszkan´co´w. Zalana piwnica zwykle jest oczyszczana przez włas´cicieli. Jednak w przypadku wie˛kszej skali strat potrzebna jest pomoc. Nie zawsze moz˙na liczyc´ na wsparcie władz rza˛dowych, cze˛sto pomoc sa˛siedzka i gminy wcia˛z˙ jest najwaz˙niejsza. Zagroz˙en´ nie da sie˛ unikna˛c´ i w ostatnich latach coraz bardziej podkres´lane jest znaczenie adaptacji — przystosowania sie˛ do niebezpieczen´stw i ograniczania skutko´w. W wielu przypadkach stosunkowo niewielkie nakłady pozwalaja˛ znacznie zmniejszyc´ straty. Nacisk na adaptacje˛ zwia˛zany jest z przewidywanym wzrostem ilos´ci ekstremalnych wydarzen´ pogodowych oraz z uznaniem realio´w — mimo rosna˛cych wydatko´w na zabezpieczenia ryzyka nie daje sie˛ wyeliminowac´. Zatem nalez˙y wie˛cej uwagi pos´wie˛cic´ odpowiedzi na pytanie — jak z˙yc´ z ryzykiem? W tym zakresie rola gminy jest bardzo istotna. O gran iczan ie sk ut k o´ w p owo dzi w ska l i l ok alnej Dramatyczna powo´dz´ w 1997 r. w poszkodowanych gminach, najbardziej aktywnym szczeblu administracji, wyzwoliła zrozumienie potrzeby zabezpieczenia sie˛ przed podobnymi wypadkami w przyszłos´ci. Jednostki samorza˛dowe sa˛ zmuszane do takich działan´ przez lokalne społecznos´ci, kto´re bardzo krytycznie oceniaja˛ działania słuz˙b zaangaz˙owanych w zabezpieczenie przed powodzia˛. Wskazuja˛ na to badania przeprowadzone przez krakowski oddział Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW) w gminie Brzesko i kontynuowane wspo´lnie z Instytutem Psychologii PAN w Warszawie. Wynika z nich generalny brak zaufania ludzi poszkodowanych przez powo´dz´ w 1997 r. do tzw. sztabo´w przeciwpowodziowych oraz do wiedzy eksperto´w w zakresie przewidywania takich zdarzen´. Brak dos´wiadczen´ i profesjonalnej wiedzy w zakresie wykorzystania doste˛pnych metod umoz˙liwiaja˛cych zmniejszanie strat powodziowych powoduje, z˙e aktywnos´c´ samorza˛do´w lokalnych dotyczy przede wszystkim zabezpieczen´ technicznych, takich jak zbiorniki retencyjne, obwałowania, regulacje odcinko´w rzek i poldery. Moz˙na stwierdzic´, z˙e wiele z tych działan´ jest skazanych na niepowodzenie z powodu wysokich koszto´w inwestycji, przekraczaja˛cych moz˙liwos´ci funduszy zaro´wno lokalnych, jak i centralnych, co wynika z kiepskiej sytuacji finansowej tego sektora gospodarki. Warto wie˛c zastanowic´ sie˛ nad kierunkami i moz˙liwos´ciami, jakie tkwia˛ w lokalnej administracji i zakresach działania, gdzie moga˛ byc´ skuteczne. Wbrew pozorom, pomimo z˙e władze lokalne moga˛ działac´ tylko lokalnie, bez znacza˛cego wpływu na gospodarke˛ wodna˛ w ramach zlewni (w tym na rozwia˛zania dotycza˛ce retencji sztucznej i naturalnej), to ich rola w ograniczaniu skutko´w powodzi jest zasadnicza. Dotyczy to ro´z˙nych działan´ podejmowanych zaro´wno przed, w trakcie, jak i po powodzi. Ograniczanie zabudowy na terenach najbardziej zagroz˙onych Ws´ro´d specjalisto´w zajmuja˛cych sie˛ na s´wiecie ochrona˛ przeciwpowodziowa˛ panuje przekonanie, z˙e ograniczanie zabudowy na terenach zalewowych i kształtowanie tej zabudowy to jeden z istotniejszych sposobo´w na zmniejszenie strat powodziowych w przyszłos´ci. Wia˛z˙e sie˛ to przede wszystkim z procesem planowania w skali lokalnej. Podstawa˛ działan´ jest tutaj przygotowanie map tereno´w zalewowych, do czego zobligowane sa˛ prawem regionalne zarza˛dy gospodarki wodnej (RZGW). Proces wyznaczania map został jednak zatrzymany z powodu niejednolitych metod uz˙ywanych przez te jednostki i koniecznos´ci dostosowania metodyki wykonywania map do wymagan´ nowej dyrektywy UE, tzw. dyrektywy powodziowej, kto´ra obowia˛zuje od listopada 2007 r. Samorza˛dy, jako podstawowa jednostka odpowiedzialna za planowanie przestrzenne, sa˛ ustawowo zobowia˛zane do wprowadzenia opracowanych przez RZGW stref zalewo´w powodziowych do lokalnych plano´w zagospodarowania przestrzennego, czego skutkiem jest zakaz podejmowania jakiejkolwiek budowy w strefie wody o prawdopodobien´stwie przekroczenia 1% (popularnie nazywanej stuletnia˛, ■

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


ZESZYTY KOMUNALNE

Ochrona obszaro´w naturalnej retencji (tzw. otwartej przestrzeni) Ochrona obszaro´w retencyjnych wzdłuz˙ rzeki jest obecnie waz˙nym elementem strategii ograniczania skutko´w powodzi w wielu krajach Europy. Wobec rosna˛cych koszto´w zabezpieczen´ przed ryzykiem powodziowym i nieskutecznos´ci dalszych inwestycji (mimo rosna˛cych nakłado´w straty narastaja˛) pojawiła sie˛ idea ,,przywracania rzekom przestrzeni’’. Podejs´cie to narodziło sie˛ w Holandii i jest obecnie szeroko dyskutowane w ro´z˙nych krajach. Przyjmuje sie˛ tu, z˙e powodzie sa˛ naturalne i nieuchronne, nalez˙y wie˛c sie˛ do nich przystosowac´. Pozostawienie rzece przestrzeni nie tylko sprzyja ograniczaniu skutko´w małych i s´rednich powodzi, ale ma ro´wniez˙ wpływ na jakos´c´ s´rodowiska wodnego i sprzyja lokalnym szansom rozwoju turystyki i rekreacji. I znowu, podobnie jak w przypadku ograniczania zabudowy na terenach zalewowych, planistyczne kompetencje administracji lokalnej odgrywaja˛ tu istotna˛ role˛. Wymaga to jednak sporej s´wiadomos´ci samorza˛do´w dotycza˛cej znaczenia, jakie dla ochrony przed powodzia˛ ma lokalna retencja wody. ■

Przygotowanie do powodzi obiekto´w juz˙ istnieja˛cych na terenach zalewowych Nie jest moz˙liwe wyeliminowanie istnieja˛cej zabudowy z tereno´w zalewowych, choc´by dlatego, z˙e ludzie mieszkaja˛ na tych terenach od pokolen´ i, pomimo zagroz˙enia powodziowego, nie chca˛ sie˛ stamta˛d wyprowadzac´. Warto jednak, w przypadku obiekto´w naraz˙onych na cze˛ste zalania i podtopienia, podja˛c´ pro´be˛ ich zabezpieczenia, a w ostatecznos´ci wykupienia ich i wyburzenia. Lokalne słuz˙by kryzysowe moga˛ istotnie pomo´c w zabezpieczeniu takich obiekto´w ich włas´cicielom, kto´rzy w wie˛kszos´ci wypadko´w nie podejmuja˛z˙adnych działan´ — z ro´z˙nych zreszta˛powodo´w. Z badan´ przeprowadzonych przez IMGW wynika, z˙e w wielu przypadkach nie wiedza˛ oni, z˙e obiekt jest zlokalizowany na terenach zagroz˙onych powodziami. W konsekwencji w wielu urze˛dach, bibliotekach i szkołach cenne dokumenty gromadzone sa˛ i przechowywane w piwnicach lub na parterach obiekto´w. W takich przypadkach moz˙na ograniczyc´ potencjalne straty, zmieniaja˛c lokalizacje˛ tych zbioro´w czy archiwo´w. Podobnie zreszta˛ dzieje sie˛ w małych firmach i zakładach usługowych. Innym problemem jest brak wiedzy włas´cicieli obiekto´w na temat tego, co moz˙na zrobic´, by ograniczyc´ zakres i wielkos´c´ potencjalnych zniszczen´. Samorza˛d i jego słuz˙by kryzysowe moga˛ pomo´c, organizuja˛c szkolenia ba˛dz´ rozprowadzaja˛c broszury z informacjami o moz˙liwych działaniach do włas´cicieli zaro´wno obiekto´w mieszkalnych, jak i obiekto´w gospodarczych czy uz˙ytecznos´ci publicznej. Spos´ro´d wielu metod, kto´re ogrywaja˛ istotna˛ role˛, warto wymienic´ choc´by kilka: ■ Uszczelnienie obiektu Budynki na terenach zalewowych moz˙na uszczelnic´ w taki sposo´b, by wody powodziowe nie przedostawały sie˛ do wne˛trza. Do typowych ■

PRZEGLĄD KOMUNALNY

11(206) ⁄2008 www.komunalny.pl

działan´ w tym przypadku nalez˙a˛ połoz˙enie nieprzepuszczalnej (np. ceramicznej) warstwy na murach budynku, tymczasowe zamknie˛cia na okienka do piwnic i drzwi wejs´ciowych, podniesienie progo´w drzwi wejs´ciowych, zasuwy w sieci kanalizacyjnej. W wielu krajach produkuje sie˛ obecnie stalowe lub plastikowe zamknie˛cia drzwi i okien, kto´rych montaz˙ nie wymaga ani czasu, ani wysiłku. Warto jednak pamie˛tac´, z˙e zabezpieczenie budynku przed dostaniem sie˛ wody do wne˛trza ma sens tylko do pewnej wysokos´ci, gdyz˙ napo´r wody moz˙e naruszyc´ konstrukcje˛ obiektu. ■ Zabezpieczenie przed woda˛ wne ˛trza budynku i wyposaz˙enia Metoda ta polega na stworzeniu wodzie swobodnego przepływu przez budynek dla zapewnienia takich warunko´w, by straty spowodowane wejs´ciem wody do obiektu były moz˙liwie małe. Najlepsze efekty daje odpowiedni dobo´r funkcji pomieszczen´ i ich wyposaz˙enia, wodoodporna powierzchnia s´cian, zastosowanie ceramicznych płytek podłogowych oraz umieszczenie niekto´rych urza˛dzen´, takich jak piece c.o., w bezpiecznych miejscach, np. na wyz˙szej kondygnacji czy strychu. Moz˙na zrezygnowac´ z wykorzystywania piwnic, zlikwidowac´ drewniane podłogi i podnies´c´ wyz˙ej instalacje˛ elektryczna˛. Moz˙na tez˙ przygotowac´ cenne przedmioty i urza˛dzenia do przeniesienia na wyz˙sze pie˛tro, na wypadek zagroz˙enia. ■ Stosowanie wodoodpornych materiało ´ w budowlanych Rozbudowa, modernizacja lub remont budynku znajduja˛cego sie˛ na terenach zalewowych jest dobra˛ okazja˛ do zastosowania materiało´w budowlanych i wykon´czeniowych, kto´re w przyszłos´ci zmniejsza˛ straty powodziowe. Do materiało´w odpornych na wode˛ nalez˙a˛: beton, szkło, metal i ceramika. Materiałami nieodpornymi na wode˛ sa˛ stosowane cze˛sto w budownictwie płyty gipsowe lub drewno. ■ Zabezpieczenie kanalizacji Jedna˛ z przyczyn powaz˙nych strat jest przedostawanie sie˛ wody lub s´cieko´w do wne˛trza budynko´w przez siec´ kanalizacyjna˛. Dlatego warto stosowac´ urza˛dzenia pozwalaja˛ce na odcie˛cie od sieci kanalizacyjnej instalacji znajduja˛cej sie˛ wewna˛trz budynku (np. przez zawory zwrotne). Sa˛ to zabezpieczenia niezbyt kosztowne, a skuteczne. W ostatnich latach coraz cze˛s´ciej wykorzystywane sa˛ przenos´ne ochrony przeciwpowodziowe, w postaci ła˛czonych ze soba˛ paneli. W niekto´rych sytuacjach moga˛ byc´ one skuteczne, zwłaszcza w terenach zabudowanych. Ich zaleta˛jest moz˙liwos´c´ szybkiej likwidacji, gdy zagroz˙enie minie. Nie stanowia˛ one strukturalnej przeszkody w przestrzeni miasta. Systemy ostrzez˙en´ powodziowych Budowa systemu ostrzegania mieszkan´co´w jest jednym z najwaz˙niejszych zadan´ lokalnego samorza˛du. Celem tych systemo´w jest na tyle wczesne ostrzez˙enie mieszkan´co´w przed nadchodza˛ca˛ powodzia˛, by mogli oni zadbac´ o z˙ycie i zdrowie swoje i swoich bliskich oraz by mogli uratowac´ i zabezpieczyc´ dobytek. Dobrze działaja˛ce systemy maja˛ szczego´lne znaczenie tam, gdzie wyste˛puja˛ tzw. szybkie powodzie — niebezpieczne dla z˙ycia ludzi. Działaja˛ce dota˛d w Polsce systemy nie skupiaja˛ uwagi na skutecznos´ci powiadamiania ludzi. Praktyka jest raczej taka, z˙e ludzi powiadamia sie˛ o zagroz˙eniu w momencie, kiedy niezbe˛dna jest ewakuacja, nie zostawiaja˛c im czasu na ratowanie dobytku czy przygotowanie sie˛ do opuszczenia domu. Dlatego wiele oso´b pozostaje w domu i nie chce sie˛ ewakuowac´. W konsekwencji, po dos´wiadczeniach powodziowych ostatnich lat, liczne samorza˛dy lokalne uznały, z˙e stan istnieja˛cy wymaga zmiany, i podje˛ły prace nad przebudowa˛ systemo´w lokalnych. W ten sposo´b powstały systemy w powiatach kłodzkim, s´widnickim, z˙ywieckim i staszowskim oraz małe systemy w gminach Brzesko i Nowa Ruda. I choc´ wiele z nich ma wady, kto´re ograniczaja˛ ich skutecznos´c´, to jednak kierunek mys´lenia samorza˛do´w jest słuszny i stosowany w krajach bardziej dos´wiadczonych w tej dziedzinie, takich jak Australia, USA czy Wielka Brytania. ■

cd. s. 114

choc´ nazwa ta prowadzi cze˛sto do błe˛dnej interpretacji). Konsekwencja˛ tych przepiso´w jest nieche˛c´ samorza˛do´w do przygotowywania takich plano´w, gdyz˙ sa˛ one zobowia˛zane prawem do wypłacenia odszkodowania za zmniejszenie wartos´ci rynkowej działek lez˙a˛cych na zagroz˙onym terenie, a nie maja˛ na to odpowiednich s´rodko´w. Administracja centralna nie zauwaz˙a tego problemu, co powoduje, z˙e zmiany prawne, ida˛ce w dobrym kierunku, nie przynosza˛ spodziewanych efekto´w i powoduja˛ kolejna˛ trudnos´c´ dla lokalnych władz. Warto tez˙ zauwaz˙yc´, z˙e tereny nadrzeczne sa˛ bardzo atrakcyjne i jest to wykorzystywane przez dewelopero´w, kto´rzy staraja˛ sie˛ budowac´ na takich obszarach, nie informuja˛c kupuja˛cych domy czy mieszkania o moz˙liwos´ci wysta˛pienia powodzi. Nacisk rynku powoduje, z˙e gminy nie sa˛ zdeterminowane, by ograniczac´ zabudowe˛. Pomimo to wiele samorza˛do´w wprowadza strefy zalewo´w do lokalnych plano´w, tyle z˙e planowane ograniczenia dotycza˛ zwykle stref zalewo´w wyznaczonych dla znacznie mniejszych wo´d powodziowych.

113


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 113

IMGW wła˛czyło sie˛ czynnie w projektowanie i realizacje˛ kilku z tych systemo´w. Na bazie uzyskanych dos´wiadczen´ powstaja˛ obecnie systemy, kto´re, z jednej strony, wykorzystuja˛ moz˙liwos´ci zmodernizowanego systemu IMGW dla ostrzegania słuz˙b kryzysowych o nadchodza˛cych opadach, z drugiej zas´ — dodaja˛ do nich rozwinie˛ta˛ siec´ monitoringu, narze˛dzia do analizy sytuacji, a przede wszystkim instrumenty do szybkiego i skutecznego powiadamiania mieszkan´co´w na poziomie lokalnym. W Kłodzku i Staszowie zainstalowano systemy telefoniczne, kto´re sa˛ w stanie powiadomic´ automatycznie od kilkuset do tysia˛ca oso´b w cia˛gu godziny. Warto pamie˛tac´, z˙e skutecznos´c´ tych systemo´w w istotny sposo´b zalez˙y od wiedzy i zaufania mieszkan´co´w do tych rozwia˛zan´. Sta˛d kluczowym elementem systemu musi byc´ lokalnie prowadzona edukacja powodziowa. Biuro ds. Wspo´łpracy z Samorza˛dami, działaja˛ce w IMGW, od kilku lat s´ledzi działania w tym zakresie, a efekty tych analiz zostały opublikowane jako poradnik dla lokalnych słuz˙b kryzysowych o tym, jak budowac´ skuteczne systemy ostrzegania na poziomie lokalnym. Edukacja powodziowa Niekto´re sposoby zabezpieczen´ sa˛ stosunkowo proste i tanie, a prowadza˛ do zmniejszenia strat. Usprawnienia te wymagaja˛, oczywis´cie, indywidualnej decyzji i wysiłku włas´ciciela. Obserwacje brytyjskie wskazuja˛, z˙e gotowos´c´ do podejmowania działan´ zabezpieczaja˛cych pojawi sie˛ dopiero po kilku (3-4) zalaniach czy powodziach. Zalez˙y to tez˙ od cze˛stotliwos´ci wydarzen´. Waz˙na jest ogo´lna wiedza zainteresowanych. Podczas badan´ ankietowych na terenach nawiedzonych przez powo´dz´ w 1997 r. (Brzesko) okazało sie˛, z˙e mieszkan´cy nie wierza˛, z˙e sami moga˛ zmniejszyc´ straty powodziowe. Ankietowani nie wierzyli w to (ponad 70%), z˙e moz˙na uchronic´ sie˛ przed skutkami powodzi, ani w to, z˙e samemu moz˙na zabezpieczyc´ swo´j maja˛tek przed powodzia˛. Mimo to wielu mieszkan´co´w podje˛ło pewne kroki w celu zabezpieczenia sie˛ przed stratami jeszcze w czasie trwania powodzi (wie˛kszos´c´ przeniosła cenniejsze rzeczy powyz˙ej poziomu wo´d powodziowych) oraz po powodzi (zabezpieczenie kanalizacji, uszczelnienie budynku, reorganizacja urza˛dzenia wne˛trza domu). Pokutowało w tym wypadku przes´wiadczenie mieszkan´co´w, z˙e cie˛z˙ar ochrony przed powodzia˛ spoczywa przede wszystkim na władzach lokalnych i pan´stwowych. Warto wie˛c o tym pamie˛tac´, rozwijaja˛c lokalnie program edukacji w tym zakresie. Powinien on dotyczyc´ trzech aspekto´w: profilaktyki, czyli przygotowania do powodzi, reagowania na taka˛ sytuacje˛ kryzysowa˛ i działan´ po zdarzeniu.

2 x A. Choryński

Fot. 1. Parking zbudowany z powierzchni przepuszczalnej

114

Kampanie informacyjne, organizowane przez gminy lub firmy ubezpieczeniowe, pokazuja˛ce doste˛pne technologie i sposoby zabezpieczen´, moga˛ skłaniac´ do działania i przynosic´ zmniejszenie strat — co ostatecznie lez˙y w interesie gminy. W ostatnich latach wiele samorza˛do´w podejmowało ida˛ce w tym kierunku działania. Podstawowym problemem, z kto´rym sie˛ borykały, był brak materiało´w metodycznych i doradztwa. Stało sie˛ to natomiast jednym z elemento´w działania Biura ds. Wspo´łpracy z Samorza˛dami IMGW, kto´re w ostatnich latach przygotowało i wielokrotnie przetestowało metody działania w tym zakresie. Dla samorza˛do´w sa˛ obecnie doste˛pne: podre˛cznik dla nauczycieli pt. ,,Jak sobie radzic´ z powodzia˛?’’, zawieraja˛cy porady i scenariusze zaje˛c´ dla nauczycieli, oraz program edukacji oparty na konkursie mie˛dzyszkolnym (przygotowany wspo´lnie z Krajowym Zarza˛dem Gospodarki Wodnej), kto´ry wia˛z˙e edukacyjne działania samorza˛du lokalnego i szkoły. Jego waz˙nym celem jest oddziaływanie przez dzieci na rodzico´w. Doste˛pne sa˛ ro´wniez˙ materiały pomocnicze, takie jak plakaty, broszury oraz programy szkoleniowe. F ale u pał o´ w Fala upało´w, kto´ra przeszła przez Europe˛ w 2003 r., przyniosła dziesia˛tki tysie˛cy ofiar s´miertelnych. W efekcie w wielu krajach podje˛to szereg działan´, maja˛cych na celu zapobieganie ro´wnie tragicznym wydarzeniom. W Berlinie, Budapeszcie, Lizbonie, Londynie, Paryz˙u, Rzymie i wielu innych os´rodkach miejskich wdroz˙ono specjalne programy ostrzez˙en´. W miastach tych w czasie upało´w rozdawana jest woda, słuz˙by medyczne sa˛ dostosowywane do zwie˛kszenia ilos´ci wezwan´, media podaja˛ komunikaty sugeruja˛ce, by schładzac´ mieszkania itd. We Francji w szpitalach i domach opieki na taka˛ okazje˛ przygotowano klimatyzowane pomieszczenia. Modele klimatyczne pokazuja˛, z˙e ilos´c´ fal upało´w be˛dzie narastała. Przewiduje sie˛, z˙e w Wielkiej Brytanii prawdopodobien´stwo fali upało´w podobnej do tragicznego 2003 r. wzros´nie 100-krotnie w najbliz˙szych 40 latach. Niedawno (we wrzes´niu 2008 r.) w Budapeszcie ogłoszono alarm ze wzgle˛du na wysokie temperatury. Polska tez˙ jest naraz˙ona na fale upało´w, choc´ nie tak silnie jak pan´stwa południowe. Jednak lokalnie, zwłaszcza w terenach zurbanizowanych, fale upało´w moga˛ byc´ ucia˛z˙liwe. Oddziałuja˛ one bowiem specyficznie — z´le znosza˛ je zwłaszcza osoby starsze i chore. Te włas´nie grupy mieszkan´co´w wymagaja˛ pomocy. Złe samopoczucie i gorsza wydajnos´c´ w pracy jest udziałem znacznie wie˛kszej ilos´ci ludzi. Stosuje sie˛ ro´z˙ne rozwia˛zania, takie jak budowa fontann i wykorzystywanie polewaczek, kto´re maja˛ na celu zmniejszenie temperatury i podniesienie wilgotnos´ci powietrza. Istnieje tez˙ szereg rozwia˛zan´ urbanistycznych oraz architektonicznych, kto´rych zadaniem jest zmniejszenie ucia˛z˙liwos´ci zwia˛zanych z upałami. Stosowanie odpowiednich materiało´w izoluja˛cych, o odpowiedniej kolorystyce, wykorzystywanie naturalnej wentylacji, cienia itd. moga˛ dawac´ korzystne skutki. Bardzo duz˙e znaczenie ma zielen´. Ograniczanie tereno´w zieleni i likwidacja cieko´w wodnych (zamykanie je w dreny) przynosi eskalacje˛ lokalnych problemo´w zwia˛zanych z upałami, tworza˛c tzw. miejskie wyspy ciepła — w miejscach niemal całkowicie pokrytych betonem znacznie wzrasta temperatura i spada wilgotnos´c´. Co wie˛cej, tereny zieleni w mies´cie pełnia˛ pozytywna˛ funkcje˛, jes´li chodzi o adaptacje˛ do fal upało´w. Jednoczes´nie sa˛ one w stanie absorbowac´ wode˛ deszczowa˛. ,,Betonowanie’’ miast przynosi zatem negatywne skutki w postaci wie˛kszej podatnos´ci na podtopienie oraz na fale upało´w. Jest to problem dostrzegany od dawna, lecz trudno tu o skuteczne rozwia˛zania. W Londynie indywidualne decyzje o wybetonowaniu przydomowych trawniko´w spowodowały likwidacje˛ tereno´w przepuszczalnych o powierzchni 22-krotnie wie˛kszej od Hyde Parku (ok. 3000 ha3). W polskich miastach sytuacja jest — jak moz˙na przypuszczac´ — podobna. Podejmowane pro´by przywracania w miastach cieko´w wodnych, ,,wpuszczonych w dreny’’ we wczes´niejszych latach, tez˙ okazuja˛ sie˛ trudne.

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


ZESZYTY KOMUNALNE

Sus ze Problem suszy moz˙e byc´ do pewnego stopnia poła˛czony z kwestia˛ fal upało´w. Cze˛sto oba zjawiska wyste˛puja˛ ro´wnoczes´nie, choc´ ich charakterystyki sie˛ ro´z˙nia˛. Podczas fali upało´w temperatura powietrza znacznie przekracza wysoka˛ wartos´c´ progowa˛, podczas gdy PRZEGLĄD KOMUNALNY

11(206) ⁄2008 www.komunalny.pl

susza (meteorologiczna) jest okresem bezopadowym, kto´ry moz˙e byc´ ro´wniez˙ upalnym. Tutaj najwie˛ksze konsekwencje ponosza˛ rolnicy. Przeciwdziałanie wyste˛powaniu suszy nie jest moz˙liwe. Konieczne jest zatem mys´lenie o jak najlepszym przygotowaniu sie˛ do takich niebezpieczen´stw i zapobieganiu oraz łagodzeniu ich kosztownych konsekwencji. W rolnictwie istnieje kilka rozwia˛zan´ moga˛cych pomo´c w walce ze skutkami suszy. Jednym z nich jest zmiana upraw — wybo´r ros´lin, kto´re sa˛bardziej odporne na susze i na wysoka˛temperature˛. Inna˛ s´ciez˙ka˛ (pocza˛tkowo generuja˛ca˛ koszty inwestycyjne zwia˛zane z wymiana˛ parku maszynowego) jest przejs´cie z tradycyjnego systemu orkowego na uprawe˛ bezorkowa˛. Wpływa to korzystnie na glebe˛,

Fot. 2. Trawa wyłożona między szynami tramwajowymi

poniewaz˙ nie osusza jej w takim stopniu jak tradycyjne metody. Zastosowanie tych rozwia˛zan´ jest trudne ze wzgle˛du na koniecznos´c´ zmiany utrwalonych nawyko´w, koszty nauki nowych sposobo´w gospodarowania itd. I włas´nie tu pewna˛ role˛ moga˛ odgrywac´ gminy, kto´re — wspo´łpracuja˛c z doradcami rolnymi — mogłyby przekonac´ gospodarzy do takich rozwia˛zan´. Jednak rola gminy w walce z konsekwencjami suszy nie musi ograniczac´ sie˛ do działan´ informacyjnych. Zadrzewienia s´ro´dpolne sa˛ dobrym sposobem na zmniejszenie groz´nych skutko´w suszy, a wraz z mała˛ retencja˛ ich wpływ jest juz˙ znacza˛cy. Jednak indywidualne działania rolniko´w, nawet posiadaja˛cych znaczne areały grunto´w, nie dadza˛ w tej mierze tak dobrych efekto´w jak zastosowanie przemys´lanego, popartego badaniami dla danego obszaru, zintegrowanego planu nasadzen´. Trudno wyobrazic´ sobie sytuacje˛, w kto´rej jakakolwiek instytucja mogłaby sobie poradzic´ z tym zagadnieniem lepiej od gminy. Oczywis´cie, podje˛cie tego tematu wywołuje kwestie własnos´ci ziemi, na kto´rej miałyby byc´ wprowadzane zadrzewienia, oraz przekonania gospodarzy do tego rozwia˛zania, a takz˙e dbałos´ci o utrzymanie ros´lin przy z˙yciu, zwłaszcza w pocza˛tkowej fazie (najwyz˙szy koszt). Problem suszy dotyka tereny nie tylko rolnicze, ale ro´wniez˙ zurbanizowane. Brak deszczu groz´ny jest dla zieleni miejskiej, a przede wszystkim trawniko´w. W ostatnich latach nie dziwi nas np. w czerwcu widok poz˙o´łkłej trawy, kto´rej system korzeniowy jest bardzo płytki. Jednak podczas tegorocznego lata niekto´re trawniki w Poznaniu, mimo braku deszczu, miały kolor z˙ywej zieleni, bo Zarza˛d Dro´g Miejskich postanowił zaopatrzyc´ niekto´re tereny zieleni w systemy nawadniaja˛ce. Oczywis´cie, pojawia sie˛ tu kwestia koszto´w: czy bardziej opłacalna jest jednokrotna inwestycja w system, a po´z´niej stałe zasilanie woda˛, czy koszty zwia˛zane z corocznym nasadzaniem nowych ros´lin oraz problemy organizacyjne i komunikacyjne (zaje˛cie pasa ruchu na czas prac). W Poznaniu wybrano te˛ pierwsza˛ opcje˛. Zastosowano tam ro´wniez˙ bardzo ciekawe rozwia˛zanie, zwłaszcza cd. s. 116

Istnieja˛ dos´c´ proste rozwia˛zania, kto´re moga˛ przynies´c´ dobre wyniki, jes´li chodzi o dostosowanie sie˛ do fal upało´w i gwałtownych opado´w. Przykładem moga˛ byc´ parkingi budowane z az˙urowych płyt czy kostki ułoz˙onej w taki sposo´b, by zostawiac´ fragmenty odkrytej ziemi (fot. 1). Pełnia˛ one swoja˛ zasadnicza˛ funkcje˛, jednoczes´nie pozwalaja˛c na przesia˛kanie i parowanie wody oraz wia˛z˙a˛c dwutlenek we˛gla, a przez to ograniczaja˛c wzrost temperatury. Takie rozwia˛zania moga˛ jednoczes´nie byc´ tan´sze dla inwestoro´w. Przy odpowiednim przygotowaniu podłoz˙a w przypadku parkingo´w lub dro´g o niskim nate˛z˙eniu ruchu woda i inne płyny moga˛ ulegac´ samooczyszczeniu, nie ma wie˛c potrzeby budowy kanalizacji deszczowej i przyła˛czania jej do całej sieci kanalizacyjnej. Jak wiadomo, jest to najdroz˙sza cze˛s´c´ wszelkich inwestycji drogowych. Naturalnie, przed podje˛ciem decyzji o zastosowaniu rozwia˛zania budowy dro´g z powierzchni przepuszczalnych w przypadku wie˛kszych obszaro´w (np. droga osiedlowa) potrzebne sa˛odpowiednie badania geologiczne, kto´re wykaz˙a˛, czy grunt w danym miejscu be˛dzie w stanie przyja˛c´ wode˛ deszczowa˛. To proste rozwia˛zanie stosowane jest dzis´ w wielu miejscach, nie zawsze z mys´la˛ o walce z falami upało´w czy z nadmiarem wody. Cze˛s´ciej decyduje niewa˛tpliwie niz˙szy koszt budowy, nawet jes´li do układania kostki brukowej w ten sposo´b trzeba zatrudnic´ wie˛cej ludzi, albowiem nie wszystkie maszyny rozkładaja˛ce sa˛ przystosowane do takiej pracy. Istotne moga˛ byc´ takz˙e walory estetyczne. Na pewno przyjemniejszy dla oka jest choc´by skrawek zieleni, nawet ten wyrastaja˛cy jakby mie˛dzy brukiem, niz˙ całkowicie wybetonowana przestrzen´. Trzeba jednak zauwaz˙yc´, z˙e istotna jest tu skala, bowiem indywidualne decyzje dotycza˛ce konkretnych działan´ przekładaja˛ sie˛ na przemiany w skali miast. Odpowiednia polityka przestrzenna, a takz˙e promocja rozwia˛zan´ na poziomie gminy moga˛ przynies´c´ dobre skutki. W wielu krajach istnieja˛podatki od przepuszczalnos´ci (permeability tax). Takz˙e w Polsce Rozporza˛dzenie Ministra Budownictwa z 28 czerwca 2006 r. w sprawie okres´lania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunko´w rozliczen´ za zbiorowe zaopatrzenie w wode˛ i zbiorowe odprowadzanie s´cieko´w (DzU nr 127, poz. 886) wprowadza opłaty od powierzchni dacho´w, kto´re stanowia˛ narze˛dzie umoz˙liwiaja˛ce prowadzenie pewnej polityki w tym zakresie. Wiele gmin boryka sie˛ z problemem niedostosowania kanalizacji deszczowej do obecnych potrzeb. Przepuszczalnos´c´ rur na terenach projektowanych kilka lub kilkanas´cie lat temu jest zbyt mała wobec coraz bardziej rozbudowywanych obszaro´w miast. Dla mniejszych miejscowos´ci modernizacja kanalizacji deszczowej wymaga pokrycia bardzo duz˙ych koszto´w, cze˛sto przekraczaja˛cych moz˙liwos´ci samorza˛do´w albo wymagaja˛cych odłoz˙enia w czasie innych inwestycji. Sta˛d taki podatek, pomimo odprowadzania go do budz˙etu centralnego, moz˙e miec´ zbawienny wpływ na lokalne problemy. Duz˙e przedsie˛biorstwa sa˛ wo´wczas zmuszone do odprowadzania pokaz´nych sum pienie˛dzy za podła˛czenie do kanalizacji deszczowej. Moz˙e to skutkowac´ zaangaz˙owaniem sie˛ firm w rozbudowe˛ systemu wykorzystuja˛cego deszczo´wke˛. W tym przypadku, obok odcia˛z˙enia sieci kanalizacyjnych i ulz˙enia gminnym samorza˛dom, uzyskuje sie˛ ro´wniez˙ korzystne efekty s´rodowiskowe, zwia˛zane z magazynowaniem wody na terenach miejskich. Warto pomys´lec´ ro´wniez˙ o poszerzeniu zakresu takiego podatku, by były brane pod uwage˛ ro´wniez˙ parkingi, stanowia˛ce przy duz˙ych sklepach znacznie wie˛kszy obszar, z kto´rego odprowadza sie˛ wode˛, niz˙ same dachy. Tutaj prostym rozwia˛zaniem byłoby zastosowanie wspomnianych juz˙ powierzchni przepuszczalnych, przynajmniej na samych miejscach postojowych, z wyła˛czeniem alejek dojazdowych.

115


ZESZYTY KOMUNALNE

cd. ze s. 115

w konteks´cie juz˙ opisywanych fal upału czy miejskich wysp ciepła. Na jednej z ulic mie˛dzy szynami tramwajowymi wyłoz˙ono trawniki z rolki (fot. 2). Na pewno te rozwia˛zania poprawiaja˛ wizualnie wygla˛d miasta, polepszaja˛ samopoczucie mieszkan´co´w oraz powoduja˛, z˙e upał nie jest az˙ tak dotkliwy. Jak sie˛ okazuje, długotrwałe okresy bez deszczu sa˛ niekorzystne nie tylko dla zieleni miejskiej, ale ro´wniez˙ dla administratoro´w obiekto´w sportowych. Duz˙a ilos´c´ dni bez opado´w generuje znacznie wie˛ksze koszty utrzymania boisk. Trzeba wie˛cej wody do podlewania murawy, tak by była ona w odpowiednim stanie. Skutkuje to ro´z˙norakimi działaniami. Jeden z klubo´w w podpoznan´skiej gminie rozwaz˙a budowe˛, przy wsparciu gminy, pełnowymiarowego boiska treningowego pokrytego sztuczna˛ nawierzchnia˛. Ma to na celu, poza wybitnie sportowymi motywacjami, ro´wniez˙ obniz˙enie koszto´w utrzymania klubu (boisko powstałoby na terenie obecnego, pokrytego trawa˛). Ro´wniez˙ poza sportem kwalifikowanym działania samorza˛do´w zdaja˛ sie˛ zmierzac´ w kierunku rezygnacji z ogo´lnodoste˛pnych naturalnych boisk — gminy inwestuja˛w boiska ze sztuczna˛nawierzchnia˛, a rza˛dowy program Orlik 2012 proponuje budowe˛ placo´w sportowych pokrytych trawa˛ syntetyczna˛. Sil n e wiat ry Problemem, z jakim musza˛sie˛ zmierzyc´ mieszkan´cy naszego kraju, sa˛ wyste˛puja˛ce dos´c´ regularnie silne wiatry. Znacza˛cy wzrost takich zjawisk moz˙na zaobserwowac´ w ostatnich latach choc´by w woj. lubuskim (rys. 2).

Rys. 2. Ilość silnych wiatrów w woj. lubuskim

W 2007 r. ilos´c´ silnych wiatro´w była niemal pie˛ciokrotnie wie˛ksza niz˙ w 2005 r., a dane z pierwszego po´łrocza 2008 r. wskazuja˛, z˙e i w tym roku przekroczona zostanie s´rednia z ostatnich kilku lat. Co ciekawe, straty finansowe wynikaja˛ce z tornad w tym wojewo´dztwie, wg szacunkowych danych, w pierwszym po´łroczu wyniosły niemal po´ł miliona złotych. Dla poro´wnania cały ubiegły rok, z najwie˛ksza˛ ilos´cia˛ zdarzen´ w ostatniej dekadzie, wygenerował straty w wysokos´ci 800 tys. zł. Niebezpieczne podmuchy wiatru wyste˛puja˛ najcze˛s´ciej lokalnie i to włas´nie działania na najniz˙szym szczeblu sa˛ bardzo istotne. Jednym z takich działan´ moz˙e byc´ wzmocnienie oddziało´w straz˙y poz˙arnej, by była zdolna poradzic´ sobie z tym coraz cze˛s´ciej wyste˛puja˛cym zjawiskiem. To jest jednak aktywnos´c´ dotycza˛ca usuwania strat. Ale co zrobic´, by strat, zwłaszcza tych najcenniejszych, czyli ludzkiego z˙ycia, było jak najmniej? Sugerowana jest zmiana prawa budowlanego, tak by na obszarach najbardziej zagroz˙onych podczas budowy domu uwzgle˛dniac´ budowe˛ schronu przydomowego. Oczywis´cie, gmina powinna zadbac´ o to, by dla tych mieszkan´co´w, kto´rzy takich schrono´w nie maja˛, znalazło sie˛ miejsce w bezpiecznych budynkach gminnych.

116

Z˙ yci e z ryzyk i em — c zas si e˛ ucz yc´ Ekstremalne wydarzenia klimatyczne przynosza˛ bardzo znaczne straty. Projekcje zmian pokazuja˛, z˙e zwie˛kszy sie˛ ilos´c´ gwałtownych opado´w, huragano´w, fal upało´w, powodzi itd. Co wie˛cej, moz˙na spodziewac´ sie˛ wyste˛powania powodzi, fal upało´w i susz nawet w tym samym roku. Bogaca˛ce sie˛ społeczen´stwa naraz˙one sa˛na coraz wie˛ksze straty. Adaptacja do przewidywanych zagroz˙en´ jest zatem niezbe˛dna. Drogie metody zmniejszania strat, zwłaszcza oparte na budowie zabezpieczen´, okazuja˛ sie˛ nieskuteczne i spotykaja˛ sie˛ z rosna˛ca˛ krytyka˛. Coraz wie˛ksze nakłady nie przynosza˛ spodziewanej poprawy bezpieczen´stwa. W efekcie zdecentralizowane sposoby adaptacji, zmierzaja˛ce nie tyle do (nierealnej) eliminacji ryzyka, co do nauki ,,z˙ycia z ryzykiem’’ oraz zmniejszania podejrzewanego poziomu strat, staja˛ sie˛ przedmiotem coraz wie˛kszego zainteresowania, a pojawiaja˛ sie˛ juz˙ przykłady wdroz˙en´. Spora rola przypada gminom, kto´re musza˛ same przejawiac´ inicjatywe˛ i wdraz˙ac´ rozwia˛zania minimalizuja˛ce straty wynikaja˛ce z fal upało´w, powodzi, silnych wiatro´w itd. Istnieja˛ stosunkowo tanie działania, kto´re powoduja˛ zmniejszenie strat. Cze˛sto problemem sa˛ nie tyle s´rodki, co sposo´b mys´lenia — zaro´wno mieszkan´co´w, jak i samych władz. Przykładowo, unikanie ,,wtłaczania w dreny’’ cieko´w wodnych w miastach przynosi korzys´ci, gdyz˙ osłabia zagroz˙enie powodziowe oraz niebezpieczen´stwa spowodowane falami upało´w. Jednak takie podejs´cie, a zwłaszcza pro´by odtwarzania cieko´w wodnych i ich naturalizacja, spotyka sie˛ z niezrozumieniem, poniewaz˙ jest to wbrew nawykom, interesom, technologiom itd. Jednakz˙e trzymanie sie˛ tradycyjnych sposobo´w zabezpieczen´ be˛dzie coraz kosztowniejsze. W wie˛kszej skali problem jest jednak bardziej złoz˙ony, co widac´ szczego´lnie na przykładzie powodzi. Skuteczna ochrona wymaga podejs´cia całos´ciowego — w perspektywie całych zlewni. Lokalne działania na poziomie gmin moga˛ okazac´ sie˛ nieskuteczne, jes´li nie be˛da˛ skoordynowane w wie˛kszej skali. Zatem poziom gminy nie moz˙e byc´ traktowany jako jedyny przy budowie systemo´w adaptacji. Pokazuja˛ to takz˙e dos´wiadczenia mie˛dzynarodowe4. Integracja działan´ jest wie˛c niezbe˛dna, choc´ przynosi czasem niekorzystne konsekwencje. Dos´wiadczenia ekip rza˛dza˛cych w wielu krajach (Niemcy, Polska, USA, Wielka Brytania itd.) ucza˛, z˙e reakcja na katastrofy naturalne pocia˛ga za soba˛ skutki polityczne. W efekcie rza˛dy staraja˛ sie˛ kompensowac´ straty, wiedza˛c, z˙e brak reakcji moz˙e oznaczac´ spadek popularnos´ci. Prowadzi to do spadku mobilizacji zagroz˙onych obywateli, kto´rzy uznaja˛, z˙e nie warto sie˛ starac´ i zabezpieczac´, gdyz˙ rza˛d i tak pokryje straty. Sytuacja taka (nazywana przez specjalisto´w od ubezpieczen´ angielskim terminem moral hazard) utrudnia wysiłki gmin, kto´rych działania adaptacyjne przestaja˛ miec´ znaczenie w obliczu szczodros´ci rza˛du (za pienia˛dze podatniko´w). Adaptacja do zagroz˙en´ zalez˙y wie˛c nie tylko od faktycznie wyste˛puja˛cych niebezpieczen´stw, ale takz˙e od sprawnos´ci rza˛dzenia.

´ ro´dła Z 1. Scheuren J-M., Polain de Waroux O. Le, Below R., Guha-Sapir D., Ponserre S.: Annual Disaster Statistical Review. The Numbers and Trends 2007. Louvain: The Centre for Research on the Epidemiology of Disasters. 2008. 2. Munich Re: Weather risks in central Europe. Munich 2008. 3. Stern Review: The Economics of Climate Change. Cambridge University Press. Cambridge 2007. 4. Naess L.O., Bang G., Eriksen S., Vevatne J.: Institutional adaptation to climate change: Flood responses at the municipal level in Norway. ,,Global Environmental Change’’ 15/2005. Adam Choryn´ski, ´ rodowiska Rolniczego i Les´nego PAN, Poznan´; Zakład Badan´ S dr inz˙. Roman Konieczny, IMGW O. Krako´w; dr Piotr Matczak, ´ rodowiska Rolniczego i Les´nego PAN, Poznan´ Zakład Badan´ S

www.komunalny.pl 11(206) ⁄2008

PRZEGLĄD KOMUNALNY


Zeszyty Komunalne 11 (71)/2008