Issuu on Google+

Συνεργασία με την ACCA, ICAEW, ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΛΟΥΚΑΣ ΠΑΠΑΔΗΜΟΣ γΚΙΚΑΣ ΧΑΡΔΟΥΒΕΛΗΣ ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΙΟΝΗΣ

ACCOUNTANCY GREECE

ΜΕ ΣΚΟΠΟ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ & ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ, ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΟΥ ΚΑΙ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι ΚΟ Ο Ι ΚΟ Ν Ο Μ Ι ΚΟΥ Λ Ο Γ Ι Σ Μ ΟΥ

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ σωματοσ ΟΡΚΩΤΩΝ ΕΛΕΓΚΤΩΝ ΛΟΓΙΣΤΩΝ

ACCOU N TAN CY GRE E CE 0 1

ΤΟ ΣΩΜΑ ΟΡΚΩΤΩΝ ΕΛΕΓΚΤΩΝ ΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΣΩΜΑ ΟΡΚΩΤΩΝ ΛΟΓΙΣΤΩΝ ΕΧΟΥΝ ΙΔΡΥΣΕΙ ΤΟ

www.soel.gr, www.iesoel.gr ΑΘΗΝΑ: Καποδιστρίου 28, 10682 Τηλ. 210 3891400 Φαξ. 210 3825159 email: info@soel.gr ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Γιαννιτσών 31 & Καριοφύλλη, 54627 Τηλ. 2310 502980 Φαξ: 2310 566387 Accountancy Greece Τριμηνιαίο περιοδικό οικονομικού λογισμού Τεύχος 1 Τιμή €10 Οκτώβριος/Νοέμβριος/Δεκέμβριος 2010

Ag_001_004.indd 1

10/20/10 11:59:08 PM


ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ / NAME ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / PROFESSION ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ / ADDRESS ΑΦΜ / VAT

ΔΟΫ

ΠΟΛΗ / CITY

Τ.Κ. / POSTAL CODE

ΤΗΛΕΦΩΝΟ / PHONE NUMBER

ΧΩΡΑ / COUNTRY EMAIL

m Επιθυμώ να γίνω συνδρομητής / τρια για τα τεύχη

(ετήσια συνδρομή, 4 τεύχη)

συνδρομες (4 τεύχη το χρόνο), τιμή τεύχους 10,00 €

εσωτερικού μέλη σοελ

18,00 €

φυσικά πρόσωπα

40,00 €

φοιτητές

18,00 €

εταιρείες, οργανισμοί, ιδρύματα, βιβλιοθήκες

50,00 €

συνδρομές εξωτερικού

80,00 € (Στις τιμές αυτές περιλαμβάνονται τα ταχυδρομικά τέλη.)

τρόποι πληρωμής Με κατάθεση σε τραπεζικό λογαριασμό: Εμπορική Τράπεζα: IBAN: GR 10 0120 0020 0000 0008 3739738 Εθνική Τράπεζα: IBAN: GR 94 0110 1290 0000 1294 8035907 Eurobank: IBAN: GR 89 026 0062 0000 150200 840163

Για περισσότερες πληροφορίες και διευκρινίσεις, επικοινωνήστε: ΣΟΕΛ, Βάσω Μουζακίτη, 210 3891400-463, email:Vaso.Mouzakiti@soel.gr

(Προκειμένου να ισχύσει η συνδρομή σας, πρέπει να αποστείλετε το αποδεικτικό κατάθεσης και το παρόν δελτίο συμπληρωμένο με τα στοιχεία σας στον αριθμό φαξ: 210 3825159 και να επικοινωνήσετε με την κα Μουζακίτη, για επιβεβαίωση της αποστολής. Το αποδεικτικό κατάθεσης και τα στοιχεία σας είναι απαραίτητα για την έκδοση του αναγκαίου παραστατικού – απόδειξη είσπραξης ή τιμολόγιο.)

Ag_001_004.indd 2

10/20/10 11:59:12 PM


p.1

ACCOUNTANCY GREECE.01

EDITORIAL

Αγαπητοί συνάδελφοι Έχετε στα χέρια σας το πρώτο τεύχος του περιοδικού που εκδίδεται από το Σώμα Ορκωτών Ελεγκτών Λογιστών μέσω του εκπαιδευτικού του φορέα (ΙΕΣΟΕΛ) με απόφαση του Εποπτικού Συμβουλίου του ΣΟΕΛ. Το περιοδικό ήταν μια ανάγκη των καιρών. Ο χώρος μας έχει διευρυνθεί, το πεδίο των επαγγελματικών ενασχολήσεών μας έχει εισέλθει σε νέα αντικείμενα, το επιστημονικό μας πεδίο έχει απλώσει τους ορίζοντές του και, καθώς συνεχώς προστίθενται νέα ζητήματα προς διερεύνηση, οι εταιρείες του κλάδου καλούνται με μεγαλύτερη συχνότητα να επιλύσουν όλο και δυσκολότερα προβλήματα. Υπήρχε, λοιπόν, η ανάγκη της ύπαρξης ενός περιοδικού επιστημονικής αιχμής αλλά και βαθύτερης πληροφόρησης και αλληλοσυνεννόησης. Η παγκοσμιοποιημένη οικονομία θέτει την ανάγκη της διεθνοποίησης των προβληματισμών και της συλλογικής εργασίας πάνω στα νέα δεδομένα. Το περιοδικό φιλοδοξεί να είναι, κυρίως, ένας συνεκτικός δεσμός του κλάδου, ένας τόπος συνάντησης προβληματισμών, ανταλλαγής απόψεων, ιδεών και προτάσεων. Στόχος μας η ενημέρωση των μελών, η ανάλυση ελεγκτικών και φορολογικών θεμάτων, η παρουσίαση των αλλαγών στην οικονομία, τη νομοθεσία, τη φορολογία, το εμπορικό δίκαιο και αλλού. Επίσης, θέλουμε το περιοδικό να γίνει ένα πεδίο παρουσίασης ερευνών, μελετών και άλλων ζητημάτων με στόχο την επίτευξη ενός άτυπου διαρκούς διαλόγου με τα μέλη μας. Δεν υπάρχουν πια έτοιμες συνταγές. Ο Ορκωτός Ελεγκτής Λογιστής χρειάζεται να ενημερώνεται συνέχεια, να μελετάει αλλά και να συμμετέχει στους προβληματισμούς όλης της οικονομικής κοινότητας. Γι' αυτό το λόγο το περιοδικό μας θα δημοσιεύει άρθρα και συνεντεύξεις επώνυμων στελεχών της οικονομικής και κοινωνικής ζωής της χώρας, άρθρα διεθνών οικονομικών παραγόντων και εταιρικών στελεχών που θα συντείνουν στην ολόπλευρη πληροφόρηση και θα βοηθούν την ουσιαστική ενασχόληση των μελών με το σημερινό γίγνεσθαι. Θέλουμε το περιοδικό μας να είναι έκφραση της συλλογικής ανησυχίας των μελών μας και να δίνει βήμα παρουσίασης των επιστημονικών μας παρεμβάσεων. Καλούμε κάθε Ορκωτό Ελεγκτή Λογιστή να συμβάλει με ιδέες, απόψεις και κείμενα στην καλυτέρευση του περιοδικού μας. Σας ευχόμαστε μια νέα δημιουργική περίοδο.

Τριμηνιαίο περιοδικό Οικονομικού Λογισμού Τεύχος 1 Οκτώβριος/Νοέμβριος/Δεκέμβριος 2010 Τιμή πώλησης 10 ευρώ ISSN 1792-6009 ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ σωματοσ ΟΡΚΩΤΩΝ ΕΛΕΓΚΤΩΝ ΛΟΓΙΣΤΩΝ ΕΚΔΟΤΗΣ ΧΑΡΙΛΑΟΣ ΑΛΑΜΑΝΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΖΑΣ ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΚΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ Συντακτική Επιτροπή Παναγιώτης Αλαμάνος Μαρίνα Καπετανάκη Μιχάλης Καραβάς Στέφανος Κλιάφας Κατερίνα Κουλούρη Κωνσταντίνος Νιφορόπουλος Βάϊος Ριζούλης Αλεξάνδρα Σαμοθράκη Ευάγγελος-Μάξιμος Σκοπελίτης Βίβιαν Τσαμαδού ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΒΑΣΩ ΜΟΥΖΑΚΙΤΗ vaso.mouzakiti@soel.gr Τ. 2103891400-463 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΤΖΟΒΑΡΑΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ- ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΡΟΣΧΕΔΙΟ Τ. 210-3839020 prosxe@otenet.gr

ACCOUNTANCY GREECE

Η Συντακτική Επιτροπή

Ag_001_022_4X.indd 1

Accountancy Greece

IEΣΟΕΛ, Καποδιστρίου 28, 10682, Αθήνα, Τ. 2103891400, 463 F. 2103825159 www.soel.gr, info@soel.gr, iesoel@soel.gr

10/21/10 12:00:25 AM


p.2

ACCOUNTANCY GREECE.01

Ο κοινωνικοσ ρολοσ του ελεγκτη. Ο πρόεδρος 12 του ΣΟΕΛ Χαρiλαοσ Αλαμάνος μιλάει για την οικονομική συγκυρία, τον αναβαθμισμένο ρόλο

του ελεγκτικού επαγγέλματος και τις πρωτοβουλίες που προτίθεται να πάρει.

16

Η ελληνική χρηματοοικονομική κρίση

20

Η Ελλάδα έχει ένα παράθυρο ευκαιρίας για σημαντικές μεταρρυθμίσεις 26

Γιατί οι ελεγκτές δεν είδαν την επερχόμενη κρίση και τους κινδύνους; Τα Λογιστικά Πρότυπα του FASB των ΗΠΑ διευκόλυναν τη δημιουργία της διεθνούς χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008

Ag_INDEX

30

ο συστημικοσ κινδυνοσ και Η εταιρική διακυβέρνηση. Ένα αποτελεσματικό σύστημα εταιρικής διακυβέρνησης που θα επιτυγχάνεται μέσα από μηχανισμούς ελέγχου και επαληθεύσεων πρέπει να οδηγεί όσους έχουν βασικά συμφέροντα σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να αναλάβουν υψηλότερες ευθύνες

32

Η κρίση στην ελληνική οικονομία και οι συνέπειές της στη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων

Ag_001_022_4X.indd 2

Διατήρηση υγιών κερδών και στρα36 τηγική λιτότητας και ουσίας. Σε καθεστώς ύφεσης τι πρέπει να αναλογι-

στεί η διοίκηση μιας επιχείρησης; Ποιες προτεραιότητες έχει; Μπορεί να προστατέψει τα κέρδη της; Και πώς;

40

ο καλλικρατησ και η βελτιωση των οικονομικων των δήμων. Η νέα αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης επιβάλλει καλύτερους τρόπους διαχείρισης, τομέασ στον οποίο μπορούν να βοηθήσουν οι ελεγκτικοί μηχανισμοί.

46

Τα Διοικητικά Συμβούλια των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων

80

Εξελίξεις στα IFRS. IASB - Σχέδιο δράσης και εκτιμώμενο χρονοδιάγραμμα

83

Βασικές διαπιστώσεις από τις έρευνες της Grant Thornton για τις εισηγμένες στο Χ.Α. εταιρείες κατά τη χρήση του 2009

88

ΤΑ ΠΟΡΤΟΦΟΛΙΑ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΙΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. Κινητές αξίες ανα κεφαλή

10/20/10 11:59:52 AM


ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010 Ag_001_022_4X.indd 3

10/21/10 12:00:25 AM


p.4

ACCOUNTANCY GREECE.01

«Οι επενδυτές θα επωφεληθούν από ένα κοινό σύστημα Λογιστικών Προτύπων», υποστηρίζει η Αμερικάνικη Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς (SEC)

Τ

Πολύπλευρη δραστηριότητα από την FCM

Η

FCM (Ομοσπονδία Ορκωτών Λογιστών Μεσογείου / Fédération des Experts Comptables Méditerranéens) υπό ελληνική προεδρία έχει αυξήσει σημαντικά τη δραστηριότητά της με στόχο τη σύγκλιση και αναβάθμιση του επαγγέλματος στη Μεσόγειο. Εκτός των άλλων, είχε έντονη παρουσία στο πρόσφατο συνέδριο του Ρουμανικού Ινστιτούτου στο Βουκουρέστι με θέμα: «Προς μια νέα προσέγγιση του ελεγκτικού Επαγγέλματος», ενώ ακολουθεί στις 21 Οκτωβρίου 2010 εκδήλωση στη Νάπολη σε συνεργασία με το Ιταλικό Ινστιτούτο και θέμα τη δυνατότητα συνεργασίας των χωρών της Μεσογείου σε χρηματοοικονομικά και ελεγκτικολογιστικά ζητήματα. Έχει επίσης προγραμματισθεί το 9ο Συνέδριο της FCM στις 2-3 Δεκεμβρίου 2010 στη Μασσαλία, σε συνεργασία με το Γαλλικό Ινστιτούτο, και θέμα: «Ο οδικός χάρτης για τη σύγκλιση στη Μεσόγειο». Στο συνέδριο αυτό αναμένεται πολυπληθής ελληνική παρουσία από μέλη του ΣΟΕΛ.

Ag_001_022_4X.indd 4

ο 2011 θα είναι το έτος που η Επιτροπή θα αποφασίσει εάν τα ΔΠΧΠ θα ενσωματωθούν στο σύστημα χρηματοοικονομικής πληροφόρησης των ΗΠΑ και, αν ναι, πότε και πώς. Η απόφαση θα ληφθεί αφού εξεταστεί ένα πλάνο εργασιών που καταρτίζεται από το προσωπικό του SEC και θα βοηθήσει στην αξιολόγηση του αντίκτυπου της χρήσης των ΔΠΧΠ από αμερικάνικες εταιρείες. Προς το παρόν δεν εξετάζονται μόνο τα υπάρχοντα ΔΠΧΠ αλλά και διάφορα «έργα σύγκλισης» (convergence) ανάμεσα στα αμερικανικά GAAP (Generally Accepted Accounting Principles) και τα ΔΠXΠ. Υπενθυμίζεται πως το προτεινόμενο πλάνο που είχε εκδοθεί από το SEC το Νοέμβριο 2008 για την εξέταση της πιθανότητας σύγκλισης των GAAP με τα ΔΠΧΠ αποτέλεσε έναυσμα συζητήσεων

και σχολιασμού από οικονομικά στελέχη και παράγοντες των αγορών, καθώς και από ακαδημαϊκούς, επενδυτές και διεθνείς οίκους. Για να επωφεληθούν οι επενδυτές, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του SEC, ορισμένα από τα καίρια θέματα που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν, ώστε να επιτευχθεί ο διπλός στόχος της βελτίωσης του συστήματος χρηματοοικονομικής πληροφόρησης στις ΗΠΑ και της μείωσης των διαφορών στη χρηματοοικονομική πληροφόρηση ανά χώρα, είναι η επάρκεια και η συνέπεια των ΔΠΧΠ για το σύστημα πληροφόρησης των ΗΠΑ, η ενημέρωση και η εξοικείωση των Αμερικανών επενδυτών με τα ΔΠΧΠ, καθώς και οι πιθανές επιδράσεις της μετάβασης σε ΔΠΧΠ για την αμερικάνικη νομοθεσία ή κανον��σμούς (π.χ. φορολογική νομοθεσία ή κανονιστικές αναφορές).

Χρηματοοικονομικές Καταστάσεις Τέλους Χρήσης: Η κρίση υπαγορεύει επιστροφή στα αυτονόητα

Σ

χετικά με τις Χρηματοοικονομικές Καταστάσεις Τέλους Χρήσης, η FEΑ (Federation of European Accountants) συνιστά στους ελεγκτές και τη διοίκηση των εταιρειών να εστιάσουν σε ορισμένα σημαντικά ζητήματα. Ειδικά σε ενεργές αγορές χρηματοοικονομικών προϊόντων, η διαφάνεια

πρέπει να αποτελεί πάντα βασικό μέλημα της διοίκησης και οι πιθανοί κίνδυνοι που έχουν αναληφθεί πρέπει να αντικατοπτρίζονται στις χρηματοοικονομικές καταστάσεις. Οι πιέσεις στις επιχειρήσεις που καλούνται να παρουσιάσουν μια θετική συνολική εικόνα, κυρίως λόγω της αβεβαιότητας που επικρατεί, κάνουν ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη βέλτιστης διακυβέρνησης για την αποφυγή ή τον εντοπισμό οποιασδήποτε απάτης. Ο υπολογισμός της εύλογης αξίας των χρηματοοικονομικών προϊόντων πρέπει να ακολουθεί τις οδηγίες του IASB, ενώ η απομείωση, ειδικά μη χρηματοοικονομικών στοιχείων, προσελκύει όλο και περισσότερη προσοχή από τις ρυθμιστικές αρχές. Τέλος, στο υπάρχον περιβάλλον έλλειψης ρευστότητας, η βιωσιμότητα (going concern) της επιχείρησης πρέπει να εξετάζεται τόσο από τη διοίκηση όσο και από τους ελεγκτές, καθώς είναι θεμελιώδης για την ανάκαμψη της οικονομίας.

10/21/10 12:00:27 AM


Ag_001_022_4X.indd 5

10/21/10 12:00:28 AM


p.6

ACCOUNTANCY GREECE.01

ορκωμοσια 156 νεων ορκωτων ελεγκτων λογιστων (ιουνιοσ 2010) Εφαρμογή ΔΠΧΠ και για τα κράτη;

Η

IFAC (International Federation of Accountants), με έναυσμα τη συνάντηση των ηγεσιών των G-20 στο Τορόντο τον περασμένο Ιούνιο, ζητά με επιστολή της από τις κυβερνήσεις να παρέχουν χρηματοοικονομική πληροφόρηση για τα οικονομικά τους παρόμοια με αυτή που απαιτείται να γνωστοποιούν οι εισηγμένες εταιρείες στους επενδυτές τους. Για τον διευθύνοντα σύμβουλο της IFAC Ian Ball, η μειωμένη εμπιστοσύνη στην πιστοληπτική ικανότητα των κρατών αποτελεί και λογιστική/ελεγκτική αποτυχία. Προτείνεται στις κυβερνήσεις να κάνουν χρήση της λογιστικής σε δεδουλευμένη βάση που, ενώ έχει επιβληθεί στις εισηγμένες εταιρείες όλων των χωρών, δεν έχει ακόμη αντικαταστήσει τη λογιστική σε ταμειακή βάση ορισμένων μεγάλων οικονομιών. Έτσι μπορεί να διορθωθεί η ανεπαρκής απεικόνιση ορισμένων εκ των κρατικών υποχρεώσεων και των περιουσιακών στοιχείων, κάνοντας εμφανέστερο τον αντίκτυπο σημερινών αποφάσεων στο μέλλον. Η ξεκάθαρη, συνοπτική χρηματοοικονομική πληροφόρηση είναι το ζητούμενο και όσον αφορά τα πακέτα στήριξης/ προγράμματα κινήτρων που έχουν δοθεί σε τράπεζες και άλλους οργανισμούς, ώστε να μπορούν να γίνουν κατανοητά από τους επενδυτές και τους φορολογούμενους και να αποκαταστήσουν την αξιοπιστία και τη διαφάνεια. Επιθυμητά για τη διευκόλυνση της μετακίνησης επενδύσεων και ίσως την εξομάλυνση της παρούσας κρίσης και την αποφυγή μιας μελλοντικής θα ήταν, κατά την IFAC, και τα κοινά διεθνή λογιστικά και ελεγκτικά πρότυπα τόσο στον ιδιωτικό όσο και το δημόσιο τομέα.

Ag_001_022_4X.indd 6

Ο εσωτερικός έλεγχος στις υπηρεσίες του εξωτερικού ελέγχου

Τ

ο IAASB (International Auditing and Assurance Standards Board) δημοσίευσε προσχέδιο έκθεσης προς συζήτηση για το προτεινόμενο αναθεωρημένο πρότυπο που αφορά τις ευθύνες του εξωτερικού ελεγκτή σχετικά με τη χρήση της εργασίας του εσωτερικού ελεγκτή. Το προτεινόμενο Διεθνές Ελεγκτικό Πρότυπο (ISA) 610 (Αναθεωρημένο), «Κάνοντας χρήση του έργου των εσωτερικών ελεγκτών», στοχεύει να ενισχύσει την απόδοση του εξωτερικού ελεγκτή παρέχοντας ένα καλά θεμελιωμένο πλαίσιο αξιολόγησης και χρήσης του έργου των εσωτερικών ελεγκτών μιας

οντότητας. Σχετικές βελτιώσεις που θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του ο εξωτερικός ελεγκτής σε σχέση με τη λειτουργία του εσωτερικού ελέγχου προτείνονται και στο ISA 315 (Αναθεωρημένο), «Εντοπίζοντας και αξιολογώντας τους κινδύνους σημαντικών λανθασμένων διατυπώσεων μέσω της κατανόησης της οντότητας και του περιβάλλοντός της». Το προσχέδιο έκθεσης είναι αναρτημένο προς σχολιασμό στη διεύθυνση www. iaasb.org/exposuredrafts.php μέχρι τις 15 Νοεμβρίου 2010, ενώ η εφαρμογή του προβλέπεται να αφορά ελέγχους για οικονομικές καταστάσεις χρήσεων που κλείνουν την 15η Δεκεμβρίου 2013 και έπειτα.

10/21/10 12:00:32 AM


ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010 Ag_001_022_4X.indd 7

10/21/10 12:00:33 AM


p.8

ACCOUNTANCY GREECE.01

Νέες Εκδόσεις για τισ Mικρομεσαίες

Η

Επιτροπή Μικρών και Μεσαίων Επιχειρήσεων (SMP Committee) της IFAC κυκλοφόρησε τον Ιούλιο την δεύτερη έκδοση του Οδηγού Ποιοτικού Ελέγχου για Μικρές και Μεσαίες Επιχειρήσεις που αφορά το αναθεωρημένο Διεθνές Πρότυπο για τον Ποιοτικό Έλεγχο (ISQC) 1. Η πρώτη έκδοση (Μάρτιος 2009) αποτέλεσε την δεύτερη περισσότερο κατεβασμένη έκδοση από την ιστοσελίδα της IFAC κατά τον περασμένο χρόνο, μετά το Εγχειρίδιο Ελέγχου και Δεοντολογίας για Επαγγελματίες Ορκωτούς Ελεγκτές. Λίγο νωρίτερα είχε κυκλοφορήσει σε συνεργασία με την Ένωση Ορκωτών Ελεγκτών Αυστραλίας και η έκδοση Οδηγός Διαχείρισης Επιχειρήσεων για Μικρές και Μεσαίες Επιχειρήσεις, που περιλαμβάνει αρχές διοίκησης και βέλτιστες πρακτικές για θέματα όπως ο στρατηγικός σχεδιασμός, η διαχείριση προσωπικού, οι σχέσεις με πελάτες και ο σχεδιασμός διαδοχής. Με case studies, φόρμες, προτεινόμενη βιβλιογραφία και λίστες ελέγχου, η έκδοση μπορεί να αξιοποιηθεί και για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Και οι δυο εκδόσεις είναι διαθέσιμες δωρεάν σε μορφή .pdf στην ιστοσελίδα της IFAC.

Ag_001_022_4X.indd 8

«Είναι οι χώρες της ΝΑ Ευρώπης ο νέος επενδυτικός ορίζοντας;»

Σ

το ερώτημα αν οι χώρες της ΝΑ Ευρώπης είναι ο νέος επενδυτικός ορίζοντας κλήθηκαν δεκάδες στελέχη επιχειρήσεων να απαντήσουν στην εκδήλωση που οργάνωσε η Grant Thornton στις 16 Σεπτεμβρίου στο «Westin Athens, Astir Palace Beach Resort». Τα θέματα που παρουσιάστηκαν ήταν το επενδυτικό περιβάλλον στις χώρες της ΝΑ Ευρώπης, η έρευνα IFRS για τη χρήση 2009 για εισηγμένες στο ΧΑ επιχειρήσεις καθώς και η έρευνα IFRS για τη χρήση

2009 για εισηγμένες στο ΧΑ τράπεζες. Η Grant Thornton ανταποκρινόμενη στις ανάγκες της αγοράς έχει ξεκινήσει εδώ και χρόνια μια σειρά ενεργειών που σκοπό έχουν να συνδράμουν στην προσαρμογή των ελληνικών επιχειρήσεων στο διαρκώς μεταβαλλόμενο οικονομικό περιβάλλον. Σε αυτό το πλαίσιο παρουσιάστηκε σχετική έκδοση που παρέχει σημαντική πληροφόρηση για το επενδυτικό περιβάλλον των χωρών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, η οποία αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των παρευρισκομένων στην εκδήλωση. Τέλος, με βάση την καθιερωμένη ετήσια έρευνα της Grant Thornton, παρουσιάστηκαν οι κυριότερες αδυναμίες που εντοπίστηκαν από τις επιπτώσεις των IFRS στις εισηγμένες στο Χρηματιστήριο Αθηνών επιχειρήσεις και τράπεζες, καθώς και οι προτεινόμενες βελτιώσεις στις ετήσιες οικονομικές αναφορές τους.

Νέο brand για την PwC

Η

PricewaterhouseCoopers, ένα από τα πιο γνωστά brand ανάμεσα στα τέσσερα μεγαλύτερα δίκτυα παροχής επιχειρηματικών υπηρεσιών στον κόσμο (Big Four), ανανέωσε την εταιρική της ταυτότητα προκειμένου να ενισχύσει και να εκσυγχρονίσει την παρουσίαση του παγκοσμίου δικτύου της προς τους πελάτες της, τους εργαζόμενούς της και τις κοινότητες στις οποίες δραστηριοποιείται. Το νέο brand περιλαμβάνει ένα απλοποιημένο λογότυπο, αποτελούμενο από τα αρχικά «pwc» σε πεζά γράμματα. Στην πράξη, από την ίδρυση του δικτύου το 1998, τα αρχικά «PwC» έχουν χρησιμοποιηθεί εναλλακτικά με την επωνυμία PricewaterhouseCoopers’. Τώρα, με την επίσημη αυτή απλοποίηση, το όνομα PwC θα χρησιμοποιείται με συνέπεια και ευκολία από τις εταιρείες του δικτύου της σε όλο τον κόσμο. Όσον αφορά νομικά έγγραφα και πιστοποιητικά ελέγχων, θα διατηρηθεί ολογράφως η επίσημη επωνυμία ‘PricewaterhouseCoopers’. «Πιστεύουμε ότι με το νέο brand η PwC ξεχωρίζει οπτικά, έτσι όπως διακρίνεται για την ποιότητα και την εμπειρία των ανθρώπων της», υπογραμμίζει ο Dennis Nally, πρόεδρος της PwC International. Το νέο brand εμφανίστηκε για πρώτη φορά τη Δευτέρα 20 Σεπτεμβρίου στα websites της PwC σε όλο τον κόσμο.

10/21/10 12:00:38 AM


ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010 Ag_001_022_4X.indd 9

10/21/10 12:00:39 AM


p.10

ACCOUNTANCY GREECE.01 Κύριε Αλαμάνε, το ελεγκτικό επάγγελμα είναι παλιό μεν αλλά αναμορφωμένο σε νέες βάσεις. Πού βρίσκεται σήμερα; Το ελεγκτικό επάγγελμα είναι σήμερα πλήρως απελευθερωμένο, σύμφωνα με τα όσα ορίζονται από την 8η Κοινοτική Οδηγία, και έχουμε εναρμονισθεί πλήρως με τις επικρατούσες στον κλάδο συνθήκες των αναπτυγμένων ευρωπαϊκών χωρών. Στον ελεγκτικό χώρο δραστηριοποιούνται 24 εταιρείες, οι οποίες απασχολούν πάνω από 2.500 εξειδικευμένους επιστήμονες οικονομικής κατεύθυνσης και οι οποίες το 2009 επέτυχαν συνολικό τζίρο 193 εκ. ευρώ. Δύο χιλιάδες περίπου στελέχη μας βρίσκονται σε αναστολή και στελεχώνουν τον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα. Ποιες είναι οι προτεραιότητες που έχει θέσει το ΣΟΕΛ; Οι προτεραιότητες του ΣΟΕΛ κινούνται στους εξής τρεις άξονες: την αναβάθμιση του ελεγκτικού επαγγέλματος, την παροχή υψηλής ποιότητας εκπαίδευσης στα μέλη του ΣΟΕΛ και τη διενέργεια συστηματικών ποιοτικών ελέγχων.

Χαρίλαος Αλαμάνος

Ο κοινωνικοσ ρολοσ του ελεγκτη

Ο πρόεδρος του ΣΟΕΛ Χαρίλαος Αλαμάνος μιλάει για την οικονομική συγκυρία, τον αναβαθμισμένο ρόλο του ελεγκτικού επαγγέλματος και τις πρωτοβουλίες που προτίθεται να πάρει. Συνέντευξη στον Γιάννη Ν. Μπασκόζο

Ag_001_022_4X.indd 10

Θεωρείτε αναγκαίο να υπάρξουν ενέργειες για μια περαιτέρω αναβάθμιση του ελεγκτικού επαγγέλματος; Είναι απαραίτητο να γίνουν νομοθετικές παρεμβάσεις οι οποίες να προσδιορίζουν και να αποσαφηνίζουν θέματα όπως την ευθύνη του ελεγκτή, την ασφαλιστική κάλυψη του ελεγκτή, αλλά και την εγγραφή στα μητρώα του ΣΟΕΛ μόνο επαγγελματιών πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Εμείς έχουμε αναλάβει σχετικές πρωτοβουλίες προς την κατεύθυνση ενίσχυσης και προώθησης των ανωτέρω και είμαστε αισιόδοξοι ότι οι πρωτοβουλίες αυτές θα ευοδωθούν, μιας και υπάρχει άριστη συνεργασία με τους σχετικούς κυβερνητικούς φορείς και το κλίμα είναι ιδιαίτερα ευνοϊκό. Παράλληλα με τα ανωτέρω και με σκοπό την αναβάθμιση του ελεγκτικού επαγγέλματος, το ΣΟΕΛ έχει ήδη αναλάβει τις εξής πρωτοβουλίες: Κατόπιν σχετικής έρευνας, έχουμε προβεί στην επιλογή συγκεκριμένου software που περιλαμβάνει πρόγραμμα ελέγχου πλήρως εναρμονισμένο με τα Διεθνή Ελεγκτικά Πρότυπα, με χαμηλό κόστος, ώστε να το προμηθευτούν ελεγκτικές εταιρείες που

10/21/10 12:00:39 AM


Οι νέες εποχές φαντάζομαι, κύριε Αλαμάνε, ότι απαιτούν και υψηλής ποιότητας εκπαίδευση. Έχετε πάρει κάποιες πρωτοβουλίες σε αυτήν την κατεύθυνση όσον αφορά τα ήδη μέλη του ΣΟΕΛ; Ίσως είμαστε ο μοναδικός κλάδος που επενδύουμε στη διά βίου εκπαίδευση, το θεωρούμε θεμελιώδη δέσμευση, καθήκον και υποχρέωση απέναντι στα μέλη μας. Κύριος μοχλός μας σε αυτήν την προσπάθεια είναι το Ινστιτούτο Εκπαίδευσης του ΣΟΕΛ (ΙΕΣΟΕΛ). Το ΙΕΣΟΕΛ έχει έρθει σε συμφωνία με το ACCA (Association of Chartered Certified Accountants) και πλέον οι πτυχιούχοι του πρώτου μπορούν, με την επιτυχή εξέταση σε κάποια μαθήματα του ACCA, να αποκτήσουν τον τίτλο του ACCA. Το σημαντικότερο βήμα όμως αποτελεί η, κατόπιν συμφωνίας του ΣΟΕΛ και του ACCA, καθιέρωση του Joint Examination Scheme (JES), του οποίου η επιτυχής ολοκλήρωση ισοδυναμεί με την ολοκλήρωση τόσο του ΙΕΣΟΕΛ όσο και του ACCA. Μπορεί δηλαδή κάποιος να γίνει ορκωτός ελεγκτής ολοκληρώνοντας το JES. Το τελευταίο θα πρέπει να πούμε ότι αποτελεί πρόγραμμα υψηλότατου επιπέδου. Ο βασικός κορμός των μαθημάτων και της ύλης του είναι ίδιος με αυτόν του ACCA, οι εξετάσεις είναι στην αγγλική γλώσσα και περιλαμβάνει και μαθήματα σχετικά με τους ελληνικούς νομικούς και φορολογικούς κανόνες, για σκοπούς συμβατότητας με την εγχώρια νομοθεσία. Με την καθιέρωση του ανωτέρω προγράμματος βασική επιδίωξή μας αποτελεί και η αναβάθμιση του ΙΕΣΟΕΛ. Θα πρέπει παράλληλα να υπογραμμίσουμε και τη συνεργασία που έχει αναπτυχθεί με το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών σε κοινό Master στην Εφαρμοσμένη Λογιστική και Ελεγκτική, πρωτοποριακό για τα ελληνικά δεδομένα, που συμβάλλει περαιτέρω στην αναβάθμιση της εκπαί-

Ag_001_022_4X.indd 11

δευσης των μελών του ΣΟΕΛ και την ενίσχυση της εικόνας του ορκωτού ελεγκτή ως επαγγελματία υψηλής επιστημονικής κατάρτισης και ειδίκευσης. Τέλος, διοργανώνουμε εκπαιδευτικά προγράμματα με περιεχόμενο φορολογικό, IFRS, εμπορική νομοθεσία κ.λπ., ώστε να συμβάλλουμε όλοι οι επαγγελματίες του κλάδου μας να είναι ενήμεροι των τελευταίων εξελίξεων. Κύριε Αλαμάνε, ένα εύλογο ερώτημα είναι το ποιος ελέγχει τους ελεγκτές; Πώς ο απλός πολίτης ή ο απλός μέτοχος μπορεί να ξέρει ότι οι έλεγχοι είναι δίκαιοι και σωστοί; Κύριε Μπασκόζε, στο ΣΟΕΛ πιστεύουμε ότι βασικός παράγοντας για την αναβάθμιση του επαγγέλματος και την πιστοποίηση του ρόλου του στην κοινωνία αποτελεί η διενέργεια ποιοτικών ελέγχων. To 2003 ιδρύθηκε η ΕΛΤΕ, της οποίας βασική αρμοδιότητα

είναι η διενέργεια ποιοτικών ελέγχων της εργασίας των ορκωτών ελεγκτών. Δυστυχώς, έως το 2008 η ΕΛΤΕ ήταν αδρανής, αλλά έκτοτε έχει ξεκινήσει μια σημαντική προσπάθεια ώστε να παίξει τον ενεργό πρωταγωνιστικό ρόλο που της αρμόζει. Στο πλαίσιο αυτό υπάρχει τα τελευταία έτη στενή συνεργασία με την ΕΛΤΕ. Ήδη το 2009 διενεργήθηκε έλεγχος στις ελεγκτικές εταιρείες αναφορικά με την εφαρμογή του ISQC 1 (International Standard on Quality Control), από τον οποίο προέκυψαν τα σχετικά συμπεράσματα και στάλθηκαν οι προτάσεις βελτίωσης και ενδυνάμωσης των σχετικών διαδικασιών στις υπό εξέταση ελεγκτικές εταιρείες. Παράλληλα, σε συνεργασία με την ΕΛΤΕ, αποφασίσαμε ο ποιοτικός έλεγχος των επιχειρήσεων δημοσίου ενδιαφέροντος (εισηγμένες, τράπεζες, ασφαλιστικές, αμοιβαία κεφάλαια, χρηματιστηριακές) να διενεργείται από την

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

δεν διαθέτουν ανάλογα εργαλεία. Επίσης, με την καθοδήγηση του Επιστημονικού Συμβουλίου, έχει συσταθεί η Τεχνική Επιτροπή του ΣΟΕΛ, η οποία αποτελείται από έμπειρους και υψηλής εξειδίκευσης ορκωτούς ελεγκτές και η οποία έχει σκοπό την παροχή υποστήριξης/καθοδήγησης στα μέλη του ΣΟΕΛ αναφορικά με θέματα ελεγκτικά, IFRS, λογιστικά, φορολογικά και λοιπά σχετικά θέματα.

10/20/10 12:00:11 PM


p.12

ACCOUNTANCY GREECE.01

η χώρα μας να εξέλθει το συντομότερο δυνατό από τη δύσκολη θέση στην οποία έχει περιέλθει.

ΕΛΤΕ, ενώ ο ποιοτικός έλεγχος των μη δημοσίου ενδιαφέροντος επιχειρήσεων, οι οποίες αποτελούν και τη μεγάλη πλειονότητα, να διενεργείται από το ΣΟΕΛ. Για το σκοπό αυτό συστήσαμε επιτροπή η οποία αποτελείται από τρία μέλη του Εποπτικού Συμβουλίου, εκπονήσαμε ολοκληρωμένο κανονισμό διενέργειας ποιοτικών ελέγχων και συγκροτήσαμε ομάδα αποτελούμενη από 17 στελέχη εξειδικευμένα σε ποιοτικούς ελέγχους. Στα μέσα του Νοεμβρίου θα διενεργηθούν ποιοτικοί έλεγχοι σε φακέλους από όλες τις ελεγκτικές εταιρείες. Η επιλογή των φακέλων θα γίνει δειγματοληπτικά. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ο σκοπός των ποιοτικών ελέγχων θα είναι συμβουλευτικός προς τις ελεγκτικές εταιρείες, στην κατεύθυνση της αναγνώρισης και διόρθωσης των όποιων αδυναμιών. Με βάση τα ευρήματα των ποιοτικών ελέγχων και σε συνεργασία με την Τεχνική Επιτροπή και το Επιστημονικό Συμβούλιο του ΣΟΕΛ θα μελετήσουμε τρόπους ενδυνάμωσης της ελεγκτικής εργασίας, ώστε όλες οι ελεγκτικές εταιρείες να είναι σύντομα πλήρως συμμορφούμενες με τις απαιτήσεις των ΔΕΠ (Διεθνή Ελεγκτικά Πρότυπα). Στο μνημόνιο με την τρόικα αναφέρονται συγκεκριμένες ενέργειες των

Ag_001_022_4X.indd 12

ελεγκτικών εταιρειών σχετικά με την κατάρτιση προϋπολογισμών προγραμμάτων, καθιέρωση διπλογραφικού συστήματος στον ευρύτερο δημόσιο τομέα και αναβάθμιση και έλεγχο της πληροφόρησης από την Κεντρική και Γενική Κυβέρνηση. Ποια είναι η θέση του ΣΟΕΛ αναφορικά με τα ανωτέρω; Εμείς από την πρώτη στιγμή έχουμε δηλώσει και σταθεί συμπαραστάτες στο δύσκολο έργο που έχουμε αναλάβει ως χώρα. Όλες οι ελεγκτικές εταιρείες έχουμε συμφωνήσει να δεσμεύσουμε μέρος των πόρων μας για την προσπάθεια αυτή και ήδη διενεργούνται έλεγχοι και συμβουλευτικές εργασίες σε υπουργεία, νοσοκομεία, ασφαλιστικούς και λοιπούς φορείς του ευρύτερου δημόσιου τομέα. Παράλληλα, έχουν με την αρωγή μας ξεκινήσει πιλοτικά προγράμματα κατάρτισης προϋπολογισμών προγραμμάτων για το Υπουργείο Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων, το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης και το Υπουργείο Παιδείας και Διά Βίου Μάθησης. Το ΣΟΕΛ και το σύνολο των ελεγκτικών εταιρειών, έχοντας έντονο το αίσθημα της κοινωνικής ευθύνης, θα είναι αφοσιωμένοι αρωγοί στο πλευρό της πολιτείας, αλλά και των επιχειρήσεων, παρέχοντας την υψηλή κατάρτιση και τεχνογνωσία των μελών τους ώστε να βοηθήσουμε

Πρόσφατα είχαμε την ψήφιση νόμου σύμφωνα με τον οποίο ανατίθεται στις ελεγκτικές εταιρείες η έκδοση φορολογικού πιστοποιητικού. Τι πιστεύει το ΣΟΕΛ για το ζήτημα αυτό; Δεν είναι κάπως περίεργο ένα μέρος της ευθύνης της κρατικής μηχανής να ανατίθεται σε εξωτερικούς μηχανισμούς; Η εξέλιξη αυτή είναι πολύ σημαντική και θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με τη δέουσα προσοχή. Στο προσεχές διάστημα το ΣΟΕΛ θα καταθέσει τις προτάσεις του στο υπουργείο. Το βέβαιο είναι ότι, για να έχει το όλο εγχείρημα επιτυχία, θα πρέπει το πλαίσιο που το διέπει να είναι καθολικά αποδεκτό από φορολογικές αρχές και εφοριακούς ελεγκτές, επιχειρήσεις, υπουργείο, να υπάρχει διαφάνεια αλλά και να ορίζονται με σαφήνεια όρια ευθύνης και αρμοδιότητες. Κύριε Αλαμάνε, η συνέντευξη αυτή δίνεται στο πλαίσιο της έκδοσης του πρώτου τεύχους του περιοδικού του ΣΟΕΛ. Θέλετε για το τέλος να πείτε δυο λόγια; Σε έναν κόσμο που αλλάζει με ραγδαία ταχύτητα δίνουμε μεγάλη σημασία στην παροχή ενημέρωσης προς τα μέλη μας. Φυσικά αυτά ενημερώνονται μέσω της ιστοσελίδας του ΣΟΕΛ και του Ενημερωτικού Δελτίου που εκδίδαμε μέχρι τώρα. Η έκδοση του περιοδικού Ag (Accountancy Greece), στα πρότυπα του περιοδικού του Ινστιτούτου Ορκωτών Ελεγκτών του Ηνωμένου Βασιλείου, είναι μια αναβάθμιση αυτής της ενημέρωσης. Σκοπός μας είναι το περιοδικό να καλύπτει ένα ευρύ φάσμα θεμάτων του οικονομικού πεδίου. Να καλύπτει όχι μόνον τεχνικά θέματα αλλά και γενικότερα θέματα οικονομικού και επιχειρηματικού ενδιαφέροντος, ώστε να συμβάλλει στην παροχή αξιόπιστης, επιστημονικής ενημέρωσης, να προωθεί το διάλογο και την αναζήτηση πάνω σε αυτά. Πιστεύουμε ότι το Ag απευθύνεται όχι μόνο στα στελέχη του ΣΟΕΛ αλλά και σε όλη την επιχειρηματική και λογιστική/οικονομική κοινότητα. Σας ευχαριστώ πολύ.

10/21/10 12:00:49 AM


ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Γράφουν Λ. Παπαδήμος Γ. Χαρδούβελης Δ. Χιόνης

Ag_001_022_4X.indd 13

10/21/10 12:00:50 AM


p.14

ACCOUNTANCY GREECE.01

Λουκάς Παπαδήμος

Η ελληνική χρηματοοικονομική κρίση

Η κρίση είναι μια ελληνική λέξη πολλαπλών σημασιών. Η παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση, που ξέσπασε πριν από τρία και παραπάνω χρόνια, πρόσθεσε νέες διαστάσεις στην έννοια της κρίσης, καθώς ήταν δίχως προηγούμενο σε ένταση, εύρος, περιπλοκότητα και διάρκεια. Επιπλέον, η φύση κ��ι η εστίαση των εντάσεων στις χρηματοοικονομικές αγορές έχουν εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου, και η αλληλεπίδραση μεταξύ του χρηματοοικονομικού κλάδου, της πραγματικής οικονομίας και των δημόσιων οικονομικών έχει δημιουργήσει νέες πηγές κινδύνου, που θέτουν προκλήσεις στους σχεδιαστές της οικονομικής πολιτικής.

Κ

ατά τον προηγούμενο χρόνο, και ιδίως τους έξι τελευταίους μήνες, οι εντάσεις στην χρηματοοικονομική αγορά εστιάστηκαν στις αγορές κρατικών ομολόγων στην ευρωζώνη. Το επίκεντρο των διαταραχών βρίσκεται στην αγορά ελληνικών κρατικών ομολόγων, με αρνητικές επιδράσεις στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα και την ελληνική οικονομία. Οι παρατηρήσεις μου εστιάζουν σε τέσσερα ερωτήματα: Πρώτον, ποιες είναι οι δημοσιονομικές συνέπειες, η δημοσιονομική κληρονομιά, της χρηματοοικονομικής κρίσης, οι δημοσιονομικές προοπτικές μακροπρόθεσμα και οι προκλήσεις που αυτές θέτουν για την οικονομική πολιτική πολλών προηγμένων οικονομιών; Δεύτερον, ποια είναι τα καθοριστικά στοιχεία και οι υπόλοιποι προσδιοριστικοί παράγοντες που εξηγούν τη σφοδρότητα της δημοσιονομικής και οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα; Τρίτον, ποια είναι η τρέχουσα

Ag_001_022_4X.indd 14

αξιολόγηση των πολιτικών που έχουν ακολουθηθεί μέχρι τώρα και ποιες οι επικρατούσες συνθήκες στις χρηματοοικονομικές αγορές; Γιατί οι αγορές δεν φαίνονται πεπεισμένες ότι το πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής θα είναι επιτυχές; Τέταρτον, ποιες είναι οι οικονομικές προοπτικές, οι απαιτήσεις από την πολιτική και οι συνθήκες για την επιτυχία; οι δημοσιονομικές συνέπειες της χρηματοοικονομικής κρίσης και οι δημοσιονομικές προοπτικές Οι διαταραχές των χρηματοοικονομικών αγορών και η συνδεδεμένη με αυτές οικονομική ύφεση κατά τα περασμένα τρία έτη οδήγησαν σε σημαντική επιδείνωση των δημόσιων οικονομικών στις περισσότερες προηγμένες οικονομίες. Διάφοροι παράγοντες συμβάλλουν στην επιδείνωση των δημοσίων οικονομικών. Ο βασικός λόγος ήταν η ενεργοποίηση των αυτόματων σταθεροποιητών ως

αποτέλεσμα των αξιοπρόσεκτων αντιφάσεων της οικονομικής δραστηριότητας που ακολούθησε την κατάρρευση της Lehman Brothers. Ένας δεύτερος λόγος ήταν ο αντίκτυπος των προαιρετικών δημοσιονομικών μέτρων που ελήφθησαν από πολλές χώρες για να αναζωογονήσουν τις οικονομίες τους, μετά την υιοθέτηση του Ευρωπαϊκού Σχεδίου Ανάκαμψης τον Δεκέμβριο του 2008. Ένας τρίτος παράγοντας ήταν η κυβερνητική υποστήριξη στον χρηματοοικονομικό κλάδο. Την ίδια στιγμή, επειδή τα δομικά κρατικά ελλείμματα ορισμένων χωρών, κυρίως στην ευρωζώνη, ήταν αρκετά μεγάλα πριν το ξέσπασμα της χρηματοοικονομικής κρίσης, τα δημοσιονομικά ελλείμματα στις χώρες αυτές ανήλθαν σε πολύ υψηλά επίπεδα. Ως αποτέλεσμα των εξελίξεων αυτών, το γενικό έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού στην ευρωζώνη αυξήθηκε περισσότερο από 4 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ το 2009, σε 6,3% έναντι 2% του ΑΕΠ το 2008 (το πρώτο πλήρες έτος της κρίσης). Δεν αναμένεται βελτίωση το 2010, ούτε το 2011. Και τα δυο αυτά έτη το έλλειμμα προβλέπεται να παραμείνει πάνω από το 6% του ΑΕΠ. Φυσικά, οι μέσοι όροι των οικονομικών στοιχείων κρύβουν μεγάλες διαφορές από χώρα σε χώρα, με το ποσοστό του ελλείμματος του προϋπολογισμού στην Ελλάδα και την Ιρλανδία να έχουν φτάσει περίπου το 14% το 2009, και στην Πορτογαλία και στην Ισπανία 9,4% και 11,2% αντιστοίχως. Το βασικό στατιστικό δεδομένο που είναι ενδεικτικό της σοβαρότητας του δημοσιονομικού προβλήματος δίνεται από την εξέλιξη του δημόσιου χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ. Ως συνέπεια των επίμονων δημοσιονομικών ελλειμμάτων, ο λόγος δημοσίου χρέους προς το ΑΕΠ θα αυξηθεί σημαντικά στις περισσότερες χώρες της ευρωζώνης. Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Κομισιόν για την άνοιξη του 2010, ο λόγος κρατικού χρέους προς το ΑΕΠ προβλέπεται να είναι σχεδόν 89% το 2011, που είναι περίπου 20 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερος από αυτόν του 2008. Επομένως, συνολικά, οι δημοσιονομικές ανισορροπίες στην ευρωζώνη είναι ευμεγέθεις, με ευρείες βάσεις και μπορούν να συνεχίσουν να υφίστανται, καθώς το δημόσιο χρέος θα αυξάνεται για κάποιο καιρό, εκτός αν εφαρμοστούν

10/21/10 12:00:50 AM


Ag_001_022_4X.indd 15

κό ισοζύγιο, εκτός των δαπανών που σχετίζονται με την ηλικία, θα βελτιωθεί (από το επίπεδο που βρίσκεται το 2011, κατά 1 ποσοστιαία μονάδα ετησίως) κατά τα πρώτα δέκα χρόνια της εκτίμησης, ο λόγος του χρέους σε ορισμένες από αυτές τις χώρες θα φτάσει επίπεδα ανάμεσα στο 300% και 450% έως το 2040. Βέβαια, τόσο ακραία βασικά σενάρια μακροπρόθεσμα καθίστανται μη ρεαλιστικά, καθώς κάποιες από τις υποθέσεις τους θα πάψουν να ισχύουν. Το βασικό συμπέρασμα στο οποίο θέλω να καταλήξω, πάντως, από αυτήν την αξιολόγηση των δημοσιονομικών συνεπειών της κρίσης στην Ευρώπη και αλλού δεν είναι το προφανές, πως η Ελλάδα δεν είναι μόνη της στην αντιμετώπιση σοβαρών προκλήσεων δημοσιονομικής πολιτικής. Η ευρεία επιδείνωση της δημοσιονομικής κατάστασης και των προοπτικών και η ίδια η εμπειρία της Ελλάδας υπογραμμίζουν τη σημασία της έγκαιρης εφαρμογής αξιόπιστων δημοσιονομικών πολιτικών. Το γεγονός ότι άλλες χώρες αντιμετωπίζουν πιθανές αποσταθεροποιητικές δημοσιονομικές ανισορροπίες δεν καθησυχάζει την Ελλάδα. Αντιθέτως, υποδεικνύει πως η Ελλάδα θα πρέπει να αντιμετωπίσει τα οικονομικά και δομικά προβλήματά της εντός ενός λιγότερο ευνοϊκού οικονομικού και χρηματοοικονομικού περιβάλλοντος, καθώς το γοργά αυξανόμενο δημόσιο χρέος σε πολλές χώρες επισκιάζει τις παγκόσμιες οικονομικές προοπτικές.

η κρίση του ελληνικού εθνικού χρέους: τα τρωτά σημεία μας Οι θεμελιώδεις λόγοι της ευπάθειας της ελληνικής οικονομίας είναι ευρύτερα γνωστοί. Ιδιαίτερα αισθητές είναι τέσσερις αδυναμίες: Πρώτον, οι δημοσιονομικές ανισορροπίες, όπως υπολογίζονται τόσο από το μέγεθος του ελλείμματος του προϋπολογισμού σε σχέση με το ΑΕΠ όσο και του λόγου χρέος προς το ΑΕΠ, είναι οι μεγαλύτερες στην Ε.Ε., δεύτερον, η αναμενόμενη αύξηση των κρατικών δαπανών ως μέρος του ΑΕΠ στην Ελλάδα τις ερχόμενες δεκαετίες ήταν η υψηλότερη στην Ε.Ε., ως απόρροια των υπαρχόντων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και υγείας, τρίτον, η σημαντική διάβρωση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της χώρας, που έχει επιπτώσεις στην οικονομική απόδοση και στην ικανότητα της κυβέρνησης να εισπράξει έσοδα από φόρους και, τέταρτον, η χαμηλή αξιοπιστία των δημοσιονομικών στατιστικών δεδομένων και των κυβερνητικών δημοσιονομικών προβλέψεων, που αύξησαν σημαντικά την αβεβαιότητα για το πραγματικό μέγεθος του δημοσιονομικού προβλήματος και καλλιέργησαν αμφιβολίες για το πιθανό δημοσιονομικό αποτέλεσμα. Κάτω από αυτές τις βασικές αδυναμίες, βρίσκονται βαθύτεροι, περισσότερο θεμελιώδεις παράγοντες που καθορίζουν τη φτωχή δημοσιονομική απόδοση: η αναποτελεσματική λειτουργία της δημόσιας διοίκησης και, ευρύτερα, του δημοσίου τομέα και η εφαρμογή μακροοικονομικών πολιτικών που δεν ήταν συμβατές

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

επιπλέον διορθωτικά μέτρα. Οι αυξανόμενες δημοσιονομικές ανισορροπίες και οι συνδεδεμένες προκλήσεις για την πολιτική δεν περιορίζονται στις οικονομίες της ευρωζώνης. Στην πραγματικότητα, το 2010 τόσο το Ηνωμένο Βασίλειο όσο και οι ΗΠΑ αναμένεται να παρουσιάσουν γενικά ελλείμματα στον κρατικό προϋπολογισμό, που υπερβαίνουν το 10% των αντίστοιχων ΑΕΠ τους. Επίσης, ο λόγος χρέους προς το ΑΕΠ στις δύο αυτές χώρες αναμένεται να υπερβεί το 90% έως το τέλος του 2011, ποσοστό που ξεπερνά λίγο τον μέσο όρο για την ευρωζώνη. Η εμπειρία έχει δείξει πόσο δύσκολο είναι να μειωθεί ο λόγος χρέους όταν ανέλθει σε τόσο υψηλά επίπεδα, ιδίως σε χώρες όπου οι δημογραφικοί παράγοντες και τα χαρακτηριστικά των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης αναμένεται να έχουν επιζήμια επίδραση στα δημόσια οικονομικά. Οι μακροπρόθεσμες προοπτικές της δυναμικής του δημοσίου χρέους φαίνονται δραματικές, δεδομένης της τωρινής στάσης της δημοσιονομικής πολιτικής, των υπαρχόντων συστημάτων συνταξιοδότησης και υγείας και του αναμενόμενου αυξανόμενου λόγου των ηλικιωμένων προς το εργατικό δυναμικό. Η πιθανή εκρηκτική φύση του δημοσιονομικού προβλήματος γίνεται εμφανής με τις μακροπρόθεσμες προβολές του ακαθάριστου δημοσίου χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ σε προηγμένες οικονομίες για την περίοδο 2010-2040. Σύμφωνα με τα βασικά σενάρια, που υποθέτουν ότι το αρχι-

10/21/10 12:00:55 AM


p.16

ACCOUNTANCY GREECE.01

με τις απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης και της προσανατολισμένης στη σταθερότητα πολιτικής με της ΕΚΤ. Αντιθέτως, η εκτέλεση της οικονομικής πολιτικής συχνά επηρεαζόταν από μυωπικές θεωρήσεις και παράγοντες του πολιτικού κύκλου και υποστηριζόταν από την πίστη ότι η χρηματοδότηση του ελλείμματος θα ήταν πάντα διαθέσιμη και σε χαμηλό κόστος, ανεξαρτήτως του επιπέδου της συνολικής υπερχρέωσης του κράτους. Εκτός από τους παράγοντες αυτούς, οι εξελίξεις στην αγορά ελληνικών κρατικών ομολόγων επηρεάζονται από τα χαρακτηριστικά της αγοράς και από τις προσδοκίες. Πρώτον, η δομή του ορίζοντα λήξης του ελληνικού κρατικού χρέους ήταν σχετικά μικρή και χρονικά ανόμοια κατανεμημένη. Δεύτερον, το πολύ υψηλό μερίδιο του συνολικού κρατικού χρέους (περίπου 70%) ανήκει σε ξένους επενδυτές. Τρίτον, η γνώμη και οι προσδοκίες της αγοράς επηρεάστηκαν αρνητικά από την αυξανόμενη ανησυχία για τη βιωσιμότητα των δημόσιων χρηματοοικονομικών και την αντίληψη ότι η χώρα θα ήταν μακροπρόθεσμα ανίκανη να τιθασεύσει τα δημόσια οικονομικά της. το πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής: τρέχουσα αξιολόγηση και ανταπόκριση της αγοράς Το πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής της Ελλάδας στοχεύει να επιτύχει ταυτόχρονα δημοσιονομική βιωσιμότητα και να αποκαταστήσει τη διεθνή ανταγωνιστικότητα, σε όρους τόσο τιμών όσο και ποιότητας. Για το σκοπό αυτό περιέχει μια φιλόδοξη δημοσιονομική εξυγίανση, για τη μείωση του ελλείμματος του προϋπολογισμού κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ μέχρι το 2014, και ένα πακέτο μεταρρυθμίσεων για την αντιμετώπιση βασικών και επίμονων δομικών αδυναμιών της οικονομίας. Το πρόγραμμα είναι φιλόδοξο μα εφικτό. Βασίζεται σε συντηρητικές μακροοικονομικές υποθέσεις, είναι εμπροσθοβαρές και υπόκειται στην εκπλήρωση σημαντικών προϋποθέσεων. Αυτό βασίζεται στη λεπτομερή καταγραφή των πολιτικών που εφαρμόζονται σε τριμηνιαία βάση από την Κομισιόν, την ΕΚΤ και το ΔΝΤ. Τα μέτρα που έχουν εφαρμοστεί μέχρι σήμερα είναι σημαντικά, τολμηρά και

Ag_001_022_4X.indd 16

απολύτως απαραίτητα προκειμένου να σταματήσει η ολίσθηση στην άβυσσο της δυναμικής του μη βιώσιμου χρέους και της περαιτέρω απώλειας της ανταγωνιστικότητας, που αναπόφευκτα θα είχαν καταστροφικά αποτελέσματα στην οικονομική δραστηριότητα και την απασχόληση. Οι δράσεις πολιτικής που αναλήφθηκαν και άλλες υπό ανάληψη είναι απόλυτα σύμφωνες με τις απαιτήσεις του προγράμματος και μπορεί να αναμένεται να οδηγήσουν στην επίτευξη των σκοπών που έχουν τεθεί για το 2010. Πάντως, ο ρυθμός και η αποτελεσματικότητα της εφαρμογής ορισμένων μέτρων έχει περιθώρια βελτίωσης. Τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν γα τη μείωση του ελλείμματος του προϋπολογισμού κατά σχεδόν 6 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ φέτος είχαν αναπόφευκτα ισχυρό αρνητικό αντίκτυπο στα πραγματικά εισοδήματα, συγκεκριμένα σε αυτά των υπαλλήλων του δημοσίου τομέα. Η εξέλιξη αυτή πρέπει να μελετηθεί υπό το πρίσμα της αύξησης των ονομαστικών μισθών στο δημόσιο τομέα πάνω από 100% κατά τα προηγούμενα δέκα χρόνια, σε σχέση με πολύ μικρότερη αύξηση στις χώρες της ευρωζώνης την ίδια περίοδο, που παρασχέθηκαν από ένα κράτος χωρίς επαρκείς ίδιους πόρους, με βάση τα δανεισθέντα κεφάλαια, όσο οι δανειστές ήταν πρόθυμοι να χρηματοδοτούν το αυξανόμενο κρατικό χρέος. Μια επώδυνη προσαρμογή των πραγματικών εισοδημάτων θα ήταν αναπόφευκτη σε κάθε περίπτωση συσσωρευμένου χρέους που απειλεί να μην παραταθεί και δανειστών απρόθυμων να χρηματοδοτήσουν απερίσκεπτες δημοσιονομικές πρακτικές. Ένα πολύ σημαντικό μέρος της επιδιωκόμενης οικονομικής πολιτικής περιλαμβάνει την εφαρμογή δομικών αλλαγών. Συγκεκριμένα, η μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού που έλαβε χώρα τον Ιούλιο αντιμετωπίζει τόσο τη μεσοπρόθεσμη όσο και τη μακροπρόθεσμη πρόκληση του ασφαλιστικού συστήματος, που αποτελούσε βασική πηγή ανησυχίας για τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών στην Ελλάδα, ένα από τα βασικά τρωτά σημεία στα οποία αναφέρθηκα προηγουμένως. Η σημασία της μεταρρύθμισης αυτής δεν έχει εκτιμηθεί επαρκώς. Άλλες μεταρρυθμίσεις

Το κλειδί για την επίτευξη υψηλής βιώσιμης ανάπτυξης και βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου είναι η εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων που μπορούν να κάνουν την ελληνική οικονομία ανταγωνιστική στις διεθνείς αγορές. Είναι πια καιρός να εφαρμοστούν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις για την αποκατάσταση της ανταγωνιστικότητας, την αύξηση του εξαγωγικού προσανατολισμού της οικονομίας, την προσέλκυση ξένων επενδύσεων για την επέκταση των απαραίτητων υποδομών.

10/21/10 12:00:55 AM


Ag_001_022_4X.indd 17

συνεπάγεται δυσκολίες για την επαναχρηματοδότησή του. οικονομικές προοπτικές και προκλήσεις πολιτικής Μέχρι τώρα η εφαρμογή είναι, σε γενικές γραμμές, επιτυχής. Τα δημοσιονομικά και οικονομικά αποτελέσματα είναι επίσης σύμφωνα με το βασικό σενάριο. Υπάρχουν κάποιες εξελίξεις, πάντως, που χρήζουν προσεκτικής αξιολόγησης και αποτελεσματικής πολιτικής ανταπόκρισης. Η παρατηρούμενη ελλιπής είσπραξη φόρων σε σχέση με το στόχο, που αντικατοπτρίζει την επίδραση διαφόρων παραγόντων, απαιτεί στενή παρακολούθηση. Η διασφάλιση της αύξησης των εσόδων από φόρους, σύμφωνα με τους στόχους της πολιτικής, με την επιτάχυνση της φορολογικής μεταρρύθμισης και την ενδυνάμωση των μηχανισμών φορολογικής συμμόρφωσης, είναι θεμελιώδης τόσο για την επίτευξη της επιθυμητής μείωσης του ελλείμματος όσο και για λόγους κοινωνικής δικαιοσύνης. Μια βασική προτεραιότητα της πολιτικής είναι η ενδυνάμωση των δυνατοτήτων για την ανάπτυξη της οικονομίας και η θεμελίωση συνθηκών που μπορούν να υποστηρίξουν έναν ταχύτερο ρυθμό οικονομικής δραστηριότητας και δημιουργίας θέσεων εργασίας με βιώσιμο τρόπο. Αυτός είναι ο απώτερος σκοπός του προγράμματος οικονομικής προσαρμογής και κάθε προσπάθεια θα πρέπει να καταβληθεί για την επίτευξή του άμεσα, καθώς αυτό θα ενδυναμώσει τα πραγματικά εισοδήματα, θα διευκολύνει τη δημοσιονομική εξυγίανση και θα αυξήσει την εμπιστοσύνη του κοινού για τις οικονομικές προοπτικές. Το κλειδί για την επίτευξη υψηλής βιώσιμης ανάπτυξης και βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου είναι η εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων που μπορούν να κάνουν την ελληνική οικονομία ανταγωνιστική στις διεθνείς αγορές. Είναι πια καιρός να εφαρμοστούν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις για την αποκατάσταση της ανταγωνιστικότητας, την αύξηση του εξαγωγικού προσανατολισμού της οικονομίας, την προσέλκυση ξένων επενδύσεων για την επέκταση των απαραίτητων υποδομών. Οι πολιτικές και οι μεταρρυθμίσεις του προγράμματος οικονομικής προσαρμογής θα συμβάλουν προς αυτήν την

κατεύθυνση. Όμως ίσως να χρειάζονται περισσότερες δράσεις –τόσο στο δημόσιο τομέα όσο και στον ιδιωτικό– για να καλλιεργηθούν πρωτοβουλίες καινοτομίας και να γίνει πιο δυναμικός ο χαρακτήρας της ελληνικής οικονομίας. Η δημοσιονομική εξυγίανση και οι πολιτικές προώθησης της ανάπτυξης δεν είναι ασυμβίβαστες. Αντιθέτως, μπορούν να αλληλοενισχυθούν, δεδομένου ότι θα χρησιμοποιηθούν τα κατάλληλα εργαλεία πολιτικής και θα εγκαταλειφθούν οι αποτυχημένες πολιτικές και πρακτικές που έχουν εφαρμοστεί στο παρελθόν. συμπερασματικά σχόλια Η επιτυχής εφαρμογή του προγράμματος οικονομικής προσαρμογής δεν είναι μόνο δυνατή αλλά και πολύ πιθανή. Η υπεύθυνη και ευρεία φύση του προγράμματος, οι αποφασιστικές δράσεις που έχουν αναληφθεί μέχρι τώρα, η δέσμευση της κυβέρνησης για την ολοκληρωμένη εφαρμογή του, τα μαθήματα που διδάχθηκαν από την κρίση, η κατανόηση του κοινού πως ακατάλληλες πολιτικές και πρακτικές της αγοράς δεν μπορούν να συνεχιστούν, η παρακολούθηση, αξιολόγηση και υποστήριξη από την Ε.Ε. και το ΔΝΤ, όλοι αυτοί οι παράγοντες θα πρέπει να διασφαλίσουν ότι οι στόχοι της πολιτικής θα επιτευχθούν και η οικονομία θα ανακάμψει σε ένα βιώσιμο δρόμο υψηλότερης ανάπτυξης και καλύτερων συνθηκών διαβίωσης. Η επιτυχία είναι λοιπόν η μόνη επιλογή, το μόνο αποτέλεσμα του προγράμματος οικονομικής προσαρμογής που μπορούμε να οραματιστούμε, πρώτα και κύρια για την Ελλάδα, αλλά επίσης και για την ευρωζώνη. Δεν θα πρέπει πάντως να ξεχνάμε πως το αποτέλεσμα κυρίως θα βασιστεί στις δράσεις όλων μας. Για να το πούμε διαφορετικά και παραφράζοντας τον Ιούλιο Καίσαρα, «το αποτέλεσμα, αγαπητέ Βρούτε, δεν εξαρτάται από τα αστέρια, αλλά από εμάς». Ο Λουκάς Παπαδήμος είναι οικονομολόγος, υπήρξε διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και σημερινός σύμβουλος του Έλληνα πρωθυπουργού. Το 2006 έγινε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Το κείμενο αυτό είναι η εισηγητική του ομιλία στη συζήτηση για την ελληνική οικονομική κρίση που διοργάνωσε το Κέντρο Χρηματοοικονομικών Σπουδών στην Αθήνα, στις 23-24 Σεπτεμβρίου 2010.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

για την ενίσχυση της αξιοπιστίας των στατιστικών δεδομένων, της αποτελεσματικότητας του φορολογικού συστήματος, της αποδοτικότητας του δημοσίου τομέα και της ανταγωνιστικής λειτουργίας των αγορών είναι εξίσου σημαντικές. Στο σημείο αυτό θέλω να τονίσω πως η πρόοδος που έχει σημειωθεί στο μέτωπο των μεταρρυθμίσεων σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα είναι όντως αξιόλογη. Παρόλα αυτά οι χρηματοπιστωτικές αγορές δεν έχουν ακόμη πεισθεί ότι το οικονομικό πρόγραμμα θα εφαρμοσθεί αποτελεσματικά στον χρονικό ορίζοντα τριετίας που έχει. Αυτό αντικατοπτρίζεται στις αγορές κρατικών ομολόγων και CDS, όπου τα spreads παρέμειναν σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα. Επίσης αντικατοπτρίζεται στις επαναλαμβανόμενες υποδείξεις ή προβλέψεις ότι η αναδιάρθρωση του χρέους είναι απαραίτητη ή αναπόφευκτη. Φυσικά, οι συνθήκες στην αγορά των ελληνικών κρατικών ομολόγων επηρεάζονται από ορισμένους δομικούς παράγοντες και τις αξιολογήσεις των διεθνών οίκων για την πιστοληπτική ικανότητα της χώρας. Αλλά οι παράγοντες της αγοράς έχουν εκφράσει την ανησυχία τους για έναν αριθμό κινδύνων που κατά τη γνώμη τους είναι σημαντικοί. Ποιοι είναι οι υπάρχοντες ή νέοι κίνδυνοι στα μάτια των παραγόντων της αγοράς; Ποιες είναι οι αναγκαίες συνθήκες για την επιτυχή εφαρμογή του προγράμματος στα ερχόμενα χρόνια και ποιες οι βελτιωμένες προοπτικές για τη χρηματοδότηση από την αγορά; Οι ανησυχίες της αγορ��ς περιλαμβάνουν: Τον κίνδυνο μιας οξύτερης, από την αναμενόμενη στο πρόγραμμα, ύφεσης της οικονομικής δραστηριότητας, με αρνητικά αποτελέσματα στο δημοσιονομικό έλλειμμα και τη δυναμική του χρέους. Τον κίνδυνο πολιτικών εντάσεων και κοινωνικών αναταραχών που θα απειλήσουν την εφαρμογή περαιτέρω μεταρρυθμίσεων. Τον κίνδυνο των εκπλήξεων που αφορούν το μέγεθος των υποχρεώσεων από το κρατικό χρέος, κυρίως στον ευρύτερο δημόσιο τομέα. Την αναμενόμενη αύξηση του λόγου χρέους προς το ΑΕΠ μεσοπρόθεσμα, ακόμη και υπό το βασικό σενάριο, και την χρονική κατανομή του ωριμάζοντος κρατικού χρέους που θα μπορούσε να

10/21/10 12:00:55 AM


p.18

ACCOUNTANCY GREECE.01

Η

Γκίκας Χαρδούβελης

Η Ελλάδα έχει ένα παράθυρο ευκαιρίας για σημαντικές μεταρρυθμίσεις .

Ag_001_022_4X.indd 18

διεθνής χρηματοοικονομική κρίση που ξέσπασε τον Αύγουστο του 2007 έφερε ύφεση στην Ευρώπη το 2008, αλλά δεν επηρέασε ιδιαίτερα την Ελλάδα, η οποία συνέχιζε να αναπτύσσεται με ρυθμούς 2%. Από τότε, όμως, ήταν εμφανές ότι αν η διεθνής οικονομία χειροτέρευε, τότε η Ελλάδα θα έμπαινε σε στενωπό διαρκείας1. Αιτία ήταν το γεγονός ότι η ελληνική ανάπτυξη έπασχε από δύο σημαντικές μακροχρόνιες ανισορροπίες, το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας και το δημοσιονομικό έλλειμμα (Διάγραμμα 1). Δυστυχώς, η διεθνής οικονομική κατάσταση επιδεινώθηκε μετά την πτώχευση της επενδυτικής εταιρείας Lehman Brothers τον Σεπτέμβριο του 2008 και έτσι η ύφεση ήρθε και στην Ελλάδα το 2009. Με την πτώση της ανάπτυξης, η μία από τις δύο ανισορροπίες της ελληνικής οικονομίας, η δημοσιονομική, έγινε εμφανής: Ο λόγος του χρέους προς το ΑΕΠ άρχισε να εκτινάσσεται προς τα πάνω, κάτι που πέρασε απαρατήρητο τους πρώτους εννέα μήνες του 2009. Με τη νέα κυβέρνηση, όμως, το πραγματικό χρέος άρχισε δειλά-δειλά να εμφανίζεται (Πίνακας 1)2. Η μερική εμφάνισή του πυροδότησε την υποβάθμιση της χώρας μας από τους διεθνείς αξιολογικούς οίκους το Νοέμβριο του 2009. Αυτό είχε ως άμεση συνέπεια η Ελλάδα να μπει στις κεραίες των αγορών, που έβλεπαν μέσω της Ελλάδας την αρχή μιας πιθανής τελικής διάλυση της ευρωζώνης. Η άρνηση δανεισμού της χώρας μας οδηγούσε σε πτώχευση. Η πτώχευση αποφεύχθηκε από το δάνειο των €110 δισ. που παρείχαν τα κράτη μέλη της ευρωζώνης μαζί με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο τον Μάιο του 2010.

Η Ελλάδα έχει ένα παράθυρο ευκαιρίας Η Ελλάδα πρέπει σε 3 χρόνια να λύσει όχι μόνο το δημοσιονομικό της πρόβλημα αλλά και το πρόβλημα ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Τα 3 χρόνια αντικατοπτρίζουν τα χρόνια παράτασης που έδωσε στο ελληνικό κράτος το δάνειο των €110 δισ., προτού αναγκαστεί να ξαναβγεί στην ελεύθερη αγορά. Μέχρι στιγμής, η κυβέρνηση έχει σωστά επικεντρωθεί στην επίτευξη των δημοσιονομικών στόχων του προγράμματος σταθερότητας. Η δημοσιονομική πειθαρχία αποτελεί αναγκαία

10/21/10 12:00:55 AM


Διάγραμμα 1. Ευρώπη δύο ταχυτήτων: Η κρίση αποκάλυψε τις διαφορές στην ανταγωνιστικότητα εντός της ΟΝΕ

15

__ _ __ _ __ % __ ___ _ __ _, __ __._. __ _20 0 __ _1 __ _20 0 _ 8

_ _____ _ __________

10

LU NL

DE

5

EA

0 IT

FI

BE

AT

FR

IE

-5

ES PT

-10 GR

_ _____ __________

-15 -6

-4

-2

0

__ _ __ _ __ _ __ __ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ % _ _ _ , _ ._ . 2 0 0 1 - 2 0 0 8

2

4

6

Πηγή: AMECO

συνθήκη για την ανάπτυξη, καθησυχάζει τις αγορές και τους εταίρους μας και επαναφέρει σιγά-σιγά τη χαμένη μας αξιοπιστία. Όμως δεν αρκεί. Απαιτείται η Ελλάδα να ολοκληρώσει το πρόγραμμα των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων γρήγορα, ώστε να διορθώσει και το πρόβλημα ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Απαιτείται, επίσης, να επανέλθει σε θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης προς το τέλος του 2011, αφού το δημοσιονομικό πρόβλημα είναι και πρόβλημα ανάπτυξης. Α. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις Η άμβλυνση των ανισορροπιών της ελληνικής οικονομίας μπορεί να επιτευχθεί κυρίως μέσα από την προώθηση διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Σε μια μικρή οικονομία οι μεταρρυθμίσεις αυξάνουν το δυνητικό προϊόν και επιδρούν άμεσα και ευνοϊκά στις τιμές και την ανταγωνιστικότητα. Κατά συνέπεια, ωφελούν τις εξαγωγές και τη συνολική εγχώρια ζήτηση, οδηγώντας τη χώρα σε ένα υψηλότε-

ρο σημείο παραγωγής, απασχόλησης και βιοτικού επιπέδου, χωρίς πληθωριστικές πιέσεις. Έπειτα από την υπογραφή του μνημονίου και υπό την πίεση των γεγονότων, προωθήθηκαν μια σειρά από διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Μέχρι στιγμής το μεγαλύτερο μέρος των απαιτούμενων από το μνημόνιο μεταρρυθμίσεων έχει επιτευχθεί. Η πιο σημαντική ήταν η μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού, με την οποία εξασφαλίστηκε σε μεγάλο βαθμό η μακροχρόνια βιωσιμότητά του και περιορίστηκαν οι μελλοντικές δημοσιονομικές πιέσεις, οι οποίες αναπόφευκτα θα οδηγούσαν στη χρεοκοπία του και στην ακύρωση των όποιων άλλων δημοσιονομικών μέτρων περιορισμού του χρέους. Οι μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας, οι οποίες θα ολοκληρωθούν μέχρι το τέλος του έτους, οδήγησαν στη δημιουργία μίας από τις ελαστικότερες αγορές στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα, συνεχίζονται οι δραστικές μεταρρυθμίσεις στο δημοσιονομικό τομέα. Ήδη ψηφίσθηκαν

και εφαρμόζονται η αναδιοργάνωση της τοπικής αυτοδιοίκησης με τη μορφή του σχεδίου Καλλικράτης, ο νέος νόμος για τη δημοσιονομική διαχείριση, που αναμορφώνει τη διαδικασία κατάρτισης και παρακολούθησης του κρατικού προϋπολογισμού, η νέα ανεξάρτητη Στατιστική Υπηρεσία και η Ενιαία Αρχή Πληρωμών για το δημόσιο τομέα. Αυτή η διαδικασία αναδιάρθρωσης του δημοσίου τομέα θα τον μετατρέψει σε σύμμαχο του ιδιωτικού τομέα από τροχοπέδη που ήταν μέχρι σήμερα. Η άποψη ότι μέσα σε περίοδο τεσσάρων μηνών και υπό την πίεση των όρων του προγράμματος έχουν πραγματοποιηθεί περισσότερες μεταρρυθμίσεις απ’ ό,τι τα τελευταία 30 χρόνια δεν φαντάζει πλέον υπερβολική. Οι μεταρρυθμίσεις συνεχίζονται με μέτρα στον τομέα της υγείας –ηλεκτρονική συνταγογράφηση, διπλογραφικό λογιστικό σύστημα στα νοσοκομεία– και την αναδιάρθρωση των ελλειμματικών ΔΕΚΟ, με πρώτο τον ΟΣΕ. Το βάρος των μεταρρυθμίσεων μεταφέρεται πλέον στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών. Ήδη απελευθερώθηκε η αγορά οδικών μεταφορών, ψηφίσθηκε ένα πρώτο πακέτο μέτρων για τη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος –μείωση γραφειοκρατίας για την ίδρυση μιας επιχείρησης– ενώ αναμένεται ο νέος αναπτυξιακός νόμος, η ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής οδηγίας για την απελευθέρωση των υπηρεσιών –το άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων– μέτρα για την προσέλκυση και διευκόλυνση ξένων επενδύσεων και ενίσχυση της Επιτροπής Ανταγωνισμού. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών είναι εξαιρετικής σημασίας για την επίτευξη της μακροχρόνιας βιωσιμότητας της ελληνικής οικονομίας. Το θετικό αποτέλεσμα έρχεται συνήθως μακροπρόθεσμα, αλλά αν δεν επιτύχουμε ισχυρούς ρυθμούς

Πίνακας 1 Οι διαδοχικές εκτιμήσεις για το ενοποιημένο χρέος της γενικής κυβέρνησης για το έτος 2009 Επικ. Πρόγ. Στ. Ανάπτ. 2008-2011 (Ιανουάριος 2009)

Γνωστοποίηση Απριλίου 2009

Γνωστοποίηση 2ας Οκτωβρίου 2009

Γνωστοποίηση 21ης Οκτωβρίου 2009

Ποσό (δισ. €)

237,9

239,4

251,2

257,9

272,3

% ΑΕΠ

91,4

96,3

99,6

107,2

113,4 Πηγή: ΥΠΟΙΚΟ

Ag_001_022_4X.indd 19

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Προϋπ/σμός 2009 (Δεκέμβριος 2008)

10/21/10 12:00:56 AM


p.20

ACCOUNTANCY GREECE.01

ανάπτυξης, ώστε να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας και να ενισχυθεί το βιοτικό επίπεδο, η όλη προσπάθεια είναι καταδικασμένη σε αποτυχία. Οι δομικές αλλαγές θα συμβάλουν στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας. Οι πραγματικοί μισθοί έχουν ήδη μειωθεί κατά 10%, ενώ πρέπει να τονιστεί ότι στον τομέα των υπηρεσιών η μείωση της ανταγωνιστικότητας ήταν πολύ χαμηλότερη από τη μείωση της συνολικής ανταγωνιστικότητας. Δεδομένου ότι το 80% του ΑΕΠ είναι υπηρεσίες, ο στόχος της αύξησης της ανταγωνιστικότητας είναι επιτεύξιμος. Ο δημόσιος τομέας θα μειωθεί σταματώντας να εκτοπίζει τις ιδιωτικές επενδύσεις. Έτσι, στο μέλλον μπορούν να επιτευχθούν και πάλι υψηλοί ρυθμοί αύξησης της παραγωγικότητας. Κάποιοι ερευνητές προβλέπουν αύξηση του ΑΕΠ κατά 10%-15% με την ολοκλήρωση του προγράμματος των μεταρρυθμίσεων. Μια τέτοια εκτίμηση ίσως να φαντάζει υπερβολική, αφού δεν περιλαμβάνει τους κινδύνους που η μεταρρυθμιστική προσπάθεια συνεπάγεται, αλλά σίγουρα δίνει μια τάξη μεγέθους για το τι μπορεί να επιτευχθεί. Β. Το τέλος της ύφεσης Η ύφεση στην Ελλάδα βαθαίνει. Τα χειρότερα είναι μπροστά μας. Μια δεύτερη αναγκαία συνθήκη λοιπόν για την επάνοδο σε σταθερή τροχιά ανάπτυξης είναι να σταματήσει ο σημερινός κατήφορος της οικονομίας. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις προετοιμάζουν το έδαφος της μελλοντικής μακροχρόνιας πορείας, αλλά είναι εξίσου σημαντικό στη σημερινή συγκυρία να οριοθετηθεί το ξεκίνημα της ανόδου. Δύο τομείς της οικονομίας μπορούν να αντιστρέψουν τη σημερινή αρνητική πορεία: Οι επενδύσεις και οι εξαγωγές. Η σταθεροποίηση του επενδυτικού κλίματος αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα για τη δημιουργία ενός νέου αναπτυξιακού υποδείγματος και την επίτευξη θετικών ρυθμών ανάπτυξης από το 2012 και μετά. Εδώ θα πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα ο ρόλος της κυβερνητικής πολιτικής στην εύρεση έξυπνων τρόπων που θα τονώσουν την ανάπτυξη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα σε αυτό το σημείο είναι η περίπτωση της φοροδιαφυγής. Πλέον έχει αρχίσει να γίνεται κατανοητό στο εξωτερικό πως το βασικό πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας δεν είναι μόνο οι κρατικές δαπάνες

Ag_001_022_4X.indd 20

για τη διατήρηση και περαιτέρω ενίσχυση του δημοσίου τομέα αλλά και η ένταση της φοροδιαφυγής. Η αντιμετώπιση του συγκεκριμένου προβλήματος αποτελεί καθαρά θέμα έξυπνων κυβερνητικών επιλογών. Είναι αναγκαίο να ληφθούν τέτοια μέτρα που θα αναγκάσουν όσους δεν πλήρωναν φόρους να προσέλθουν στο ταμείο. Οι προσπάθειες καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και σύλληψης της παραοικονομίας, που εκτιμάται στο 25% με 30% του ΑΕΠ, θα αποφέρουν όχι μόνο έσοδα στον κρατικό προϋπολογισμό αλλά θα αυξήσουν και το ΑΕΠ, μειώνοντας τον παρονομαστή του λόγου χρέους προς ΑΕΠ. Η Ελλάδα έχει έναν ισχυρό ιδιωτικό τομέα. Ο ιδιωτικός τομέας, σε αντίθεση με τον δημόσιο, δεν είναι υπερχρεωμένος: Ο ελληνικός δείκτης ιδιωτικών δανείων προς ΑΕΠ είναι χαμηλότερος σε σχέση με πολλές άλλες χώρες στη ζώνη του ευρώ. Μόνο χώρες που έχουν ξεκινήσει με μηδενικό χρέος βρίσκονται χαμηλότερα. Επίσης, μεγάλο μέρος της παγκόσμιας ναυτιλίας ανήκει σε Έλληνες. Επιπλέον, οι υγιείς και ισχυρές ελληνικές τράπεζες δεν επέτρεψαν στην κρίση να επηρεάσει την Ελλάδα το 2008, σε αντίθεση με τον υπόλοιπο κόσμο. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να τονιστεί πως η ελληνική πολιτεία, σε όλη αυτήν την προσπάθειά της για την αναμόρφωση του επενδυτικού κλίματος αλλά και της γενικότερης κατάστασης στην οικονομία, έχει ως σύμμαχό της τις ευρύτερες κοινωνικές τάξεις. Χαρακτηριστική μέχρι στιγμής είναι η έλλειψη σημαντικών κοινωνικών αναταραχών. Η κοινωνία είναι περισσότερο ώριμη απ’ όσο πιστεύουν πολλοί αναλυτές. Βάρος πρέπει επίσης να δοθεί στην αύξηση τόσο της ποσότητας όσο και της ποιότητας των εξαγωγών. Οι γειτονικές χώρες ήδη αυξάνουν τις εξαγωγές τους κατά 10%-15%, αλλά στην Ελλάδα δεν παρατηρείται ακόμη αντίστοιχη αύξηση. Προς το παρόν, μόνο οι εισαγωγές μειώνονται με ταχύ ρυθμό, με αποτέλεσμα το εμπορικό ισοζύγιο να μειώνεται. Η αύξηση των εξαγωγών αναμένεται τα επόμενα χρόνια.

Επίλογος Η κρίση πρέπει να αναδειχθεί σε ευκαιρία. Η διεθνής χρηματοοικονομική κρίση αποτέλεσε ευκαιρία αναμόρφωσης του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστή-

ματος. Η κρίση στην ευρωζώνη αποτέλεσε ευκαιρία αναμόρφωσης του δημοσιονομικού μηχανισμού που θα πειθαρχήσει τις επιμέρους χώρες. Η ελληνική κρίση αποτελεί ευκαιρία αλλαγής του μοντέλου ανάπτυξης και οργάνωσης του δημόσιου τομέα. Φαίνεται ότι η κοινωνία υποστηρίζει την κυβερνητική μεταρρυθμιστική προσπάθεια. Όλοι ευελπιστούν ότι, πέρα από την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, η χώρα θα αποκτήσει ένα λειτουργικό δημόσιο τομέα, που θα ενθαρρύνει τη δημιουργικότητα των πολιτών και θα στηρίζει τους υγιείς τομείς του ιδιωτικού τομέα. Η στήριξη της κοινωνίας είναι απαραίτητη για την επίτευξη των συγκεκριμένων στόχων.

Ο Γκίκας Χαρδούβελης είναι τακτικός καθηγητής στο Τμήμα Χρηματοοικονομικής και Τραπεζικής Διοικητικής του Πανεπιστημίου Πειραιώς από το 1993. Είναι, επίσης, σήμερα ο οικονομικός σύμβουλος του Ομίλου της Eurobank, ερευνητικός εταίρος στο Centre for Economic Policy Research του Λονδίνου και πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου της Ένωσης Ελληνικών Τραπεζών. Το κείμενο αυτό αποτελεί μετάφραση τμήματος της εισηγητικής του παρουσίασης στη συζήτηση για την ελληνική οικονομική κρίση που διοργάνωσε το Κέντρο Χρηματοοικονομικών Σπουδών της Φραγκφούρτης στην Αθήνα, στις 23-24 Σεπτεμβρίου 2010.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Βλέπετε, για παράδειγμα, ομιλία του συγγραφέα πολύ πριν την επέλαση της ελληνικής κρίσης στο ετήσιο συνέδριο του Ελληνοαμερικανικού Επιμελητηρίου, τον Νοέμβριο του 2008, όπου ανέφερε ότι η Ελλάδα ήταν πιθανό να παραμείνει σε στασιμότητα διαρκείας 5 με 7 ετών. 2. Οι πραγματικές διαστάσεις του χρέους δεν έχουν πλήρως εμφανιστεί ακόμα και στις αρχές Οκτωβρίου του 2010. Οι πίνακες προβλέψεων των EMU/IMF δείχνουν μεν το λόγο χρέους ως προς ΑΕΠ στο 115% το 2009, αλλά οι υπόλοιπες εκτιμήσεις τους για τα έτη 2010, 2011 κ.λπ. είναι συνεπείς με ένα πολύ μεγαλύτερο χρέος στο τέλος του 2009 (στο έτος βάσης των προβλέψεων), περίπου 122%. Αυτό το επίπεδο μπήκε και ως βάση στις προβλέψεις που έχει παρουσιάσει μέχρι σήμερα η Eurobank. Από το πρόσφατο προσχέδιο του προϋπολογισμού φαίνεται ότι ακόμα και το 122% αναμένεται να αναθεωρηθεί προς τα πάνω.

10/21/10 12:00:58 AM


ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010 Ag_001_022_4X.indd 21

10/21/10 12:01:02 AM


p.22

ACCOUNTANCY GREECE.01

Διονύσης Χιόνης

Δημοσιονομική σταθεροποίηση και ανάπτυξη

Θέλω να πιστεύω ότι κεντρικός στόχος τόσο του μνημονίου όσο και των υπόλοιπων διαρθρωτικών μέτρων σε μεσομακροπρόθεσμο διάστημα είναι τελικά η ανάπτυξη. Οι πολιτικές της δημοσιονομικής σταθεροποίησης, σε συνδυασμό με την υψηλή ανεργία, αποτελούν ένα επώδυνο μεταβατικό στάδιο, μέχρις ότου η ελληνική οικονομία εισέλθει ξανά σε μια αναπτυξιακή τροχιά.

Θ

ι υπεύθυνοι της παρακολούθησης και της εφαρμογής του μνημονίου διαβεβαιώνουν ότι το 2012 η ελληνική οικονομία θα πετύχει ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης 1,1%. Για την τεκμηρίωση της παραπάνω πρόβλεψης καλό είναι να γνωρίζουμε με ποιο τρόπο διαμορφώθηκε η προστιθέμενη αξία, δηλαδή η αύξηση της αξίας των αγαθών που προκύπτουν από τη διαδικασία της παραγωγής, στην ελληνική οικονομία τα τελευταία χρόνια. Στον παρακάτω πίνακα φαίνεται η συμβολή κάθε κλάδου στο σχηματισμό του Α.Ε.Π. Την τελευταία δεκαετία η ανάπτυξη προήλθε κυρίως από τον κλάδο

διαγραμμα

του χονδρικού και λιανικού εμπορίου, ακολουθούμενου από τις υπηρεσίες, τον χρηματοπιστωτικό τομέα και τη βιομηχανία. (διάγραμμα) Η επίτευξη του θετικού σεναρίου που προβλέπεται για την ανάπτυξη στο μνημόνιο προϋποθέτει ότι στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα θα αυξηθεί η αξία της παραγωγής σε κάποιους από τους προηγούμενους κλάδους, εφόσον στον τομέα της αναδιάρθρωσης της παραγωγικής δραστηριότητας έχουν γίνει πολύ λίγα πράγματα για να μπορούμε να αναμένουμε από άλλους τομείς. Φοβάμαι όμως ότι η υφιστάμενη κατάσταση δεν δικαιολογεί και δεν τεκμηριώνει αυτήν την αισιοδοξία. Ο χρηματοπιστωτικός

τομέας διανύει περίοδο παγκόσμιας ύφεσης, με ελάχιστες δυνατότητες ισχυρής ανάπτυξης το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα. Επίσης το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας καθιστά δύσκολη την ισχυρή ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας μέσω των εξαγωγών ή της υποκατάστασης των εισαγωγών. Επιπρόσθετα, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, η απώλεια των τουριστικών εισπράξεων σε σχέση με το 2009 προσεγγίζει το 1 δισ. ευρώ και ο τζίρος στο λιανεμπόριο καταγράφει σημαντική μείωση. Από την άλλη μεριά, το πρόγραμμα των δημοσίων επενδύσεων που θα μπορούσε να αντισταθμίσει μεγάλο μέρος των απωλειών μειώνεται. Είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε ότι ο δημοσιονομικός πολλαπλασιαστής της ελληνικής οικονομίας είναι περίπου στο 2 με 2,5. Το αποτέλεσμα αυτό σημαίνει ότι μια μείωση των δημοσίων δαπανών ή του εισοδήματος κατά μία ποσοστιαία μονάδα οδηγεί σε μείωση της συνολικής δαπάνης στην οικονομία γύρω στις 2,5 ποσοστιαίες μονάδες. Η δημοσιονομική προσαρμογή, με άλλα λόγια, θα πλήξει την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας σε σημαντικό βαθμό. Επομένως, ανακύπτει το σημαντικό ερώτημα ποιοι θα είναι εκείνοι οι κλάδοι που θα μπορέσουν να συνεισφέρουν στη διαμόρφωση της προστιθέμενης αξίας το 2011. Μέχρι σήμερα αποκλειστική μέριμνα της οικονομικής πολιτικής είναι η κατά το δυνατόν εφαρμογή του μνημονίου. Με αυτόν τον τρόπο έχει εγκλωβιστεί η δημόσια συζήτηση στην υλοποίηση των σχετικών μέτρων και στη διαχείριση του επικείμενου κοινωνικού κόστους. Αν δώσουμε βαρύτητα όχι τόσο στο τι έγινε στο παρελθόν και μας οδήγησε σ’ αυτήν την κατάσταση αλλά γιατί έγινε, τότε θα πρέπει να δώσουμε περισσότερη προσοχή στο θέμα της βιώσιμης ανάπτυξης. Σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση η εφαρμογή του μνημονίου μπορεί να επιφέρει μια πρόσκαιρη δημοσιονομική σταθεροποίηση και ορισμένες αναγκαίες διαρθρωτικές αλλαγές, αλλά όχι την αναπτυξιακή διαδικασία που εγγυάται ένα καλύτερο μέλλον. Ο Διονύσης Χιόνης είναι Καθηγητής Οικονομικών ΔΠΘ.

Ag_001_022_4X.indd 22

10/21/10 12:01:02 AM


ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ

Ag_023_042_4X.indd 23

10/21/10 12:02:02 AM


p.24

ACCOUNTANCY GREECE.01

Σ

οκαρισμένη η ανθρωπότητα παρακολουθεί τις πρωτοφανείς συνέπειες που προκαλεί το τσουνάμι της κολοσσιαίας χρηματοπιστωτικής κρίσης που ξέσπασε στις ΗΠΑ και ταχύτατα επεκτάθηκε σε ολόκληρη την υφήλιο. Οι πάντες διερωτώνται ποια είναι τα πραγματικά αίτια που προκάλεσαν την κρίση αυτή. Βέβαια, η πρωταρχική αιτία είναι ότι οι τράπεζες στις ΗΠΑ χορήγησαν στεγαστικά δάνεια με μειωμένες εξασφαλίσεις, πολλά από τα οποία έπαυ­σαν να εξοφλούνται από τους δανειολήπτες. Τα πραγματικά αίτια όμως της κρίσης είναι πολύ σύνθετα και πολύπλοκα. Προκειμένου να προκύψει μία, κατά το δυνατόν, απλή και κατανοητή απάντηση, θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε, πολύ συνοπτικά βέβαια, τον ακολουθούμενο στις ΗΠΑ μηχανισμό στο κύκλωμα της στεγαστικής πίστης.

Χορήγηση στεγαστικών δανείων μειωμένης εξασφάλισης

Θεόδωρος Γρηγοράκος επ. προέδρος επιστημονικού συμβουλίου σοελ και επί 20ετία αντιπρόεδρος εσυλ, τεχνικός σύμβουλος σολ α.ε. – τ. ορκωτός λογιστής, πτυχιούχος ασοεε και νομικής

Γιατί οι ελεγκτές δεν είδαν την επερχόμενη κρίση και τους κινδύνους;

Τα Λογιστικά Πρότυπα του FASB των ΗΠΑ (που κατά το πλείστον συμβαδίζουν με τα ΔΛΠ/ΔΠΧΠ) διευκόλυναν τη δημιουργία της διεθνούς χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008, της οποίας οι επιπτώσεις ταλανίζουν ακόμη την παγκόσμια οικονομία.

Ag_023_042_4X.indd 24

Οι αμερικανικές τράπεζες χορηγούσαν στεγαστικά δάνεια σε οποιουσδήποτε τα ζητούσαν (ακόμ�� και σε άστεγους, ανέργους κ.λπ.), χωρίς την τήρηση των στοιχειωδών τραπεζικών κανόνων ανάληψης πιστωτικού κινδύνου, εκτός βέβαια από την υποθήκευση του αγοραζόμενου ακινήτου. Ευτυχώς, η πρακτική αυτή ανέκαθεν ήταν και εξακολουθεί να είναι αδιανόητη για οποιαδήποτε ελληνική τράπεζα, όπως και στις ευρωπαϊκές τράπεζες. Ειδικότερα στην Ελλάδα οι τράπεζες, εκτός από τη λαμβανόμενη πρώτη υποθήκη επί του αγοραζόμενου ακινήτου (η εκτιμώμενη από την τράπεζα εμπορική αξία του οποίου πρέπει να υπερκαλύπτει το χορηγούμενο δάνειο) και της σχολαστικής διερεύνησης της οικονομικής κατάστασης του δανειολήπτη, ώστε βασίμως να αναμένεται η κανονική εξυπηρέτηση του δανείου, επιβάλλουν επιπροσθέτως στους δανειολήπτες να προσκομίζουν ασφαλιστήριο συμβόλαιο ασφαλιστικής καλύψεως της αξίας του ακινήτου για ολόκληρη τη διάρκεια του δανείου, το οποίο να περιλαμβάνει και ειδικό όρο ότι, σε περίπτωση θανάτου του δανειολήπτη, η ασφαλιστική εταιρεία υποχρεούται σε άμεση εξόφληση του δανείου (οπότε συνάπτει και ασφάλεια ζωής).

10/21/10 12:02:02 AM


α) Οι αμερικανικές τράπεζες που χορηγούσαν αφειδώς τα επικίνδυνα στεγαστικά δάνεια έσπευδαν αμέσως να απαλλάσσονται από αυτά με τη μέθοδο της «τιτλοποίησης απαιτήσεων», δηλαδή της οριστικής εκχώρησής τους, λόγω πωλήσεως, στις επενδυτικές τράπεζες στεγαστικής πίστης, οι οποίες εξέδιδαν και τις αντίστοιχες ομολογίες, τις οποίες στη συνέχεια διέθεταν σε θεσμικούς επενδυτές, σε επενδυτικά κεφάλαια αντιστάθμισης κινδύνου (hedge fund) κ.λπ. (βλ. στη μεθεπόμενη περ. γ’ την ακολουθούμενη διαδικασία της τιτλοποίησης και διάθεσης των ομολογιών). Οι επενδυτικές τράπεζες στεγαστικής πίστης έχουν εξελιχθεί σε κολοσσιαία τραπεζικά ιδρύματα, τα οποία ασχολούνται αποκλειστικά με την αγορά απαιτήσεων από στεγαστικά δάνεια, την τιτλοποίησή τους με την έκδοση ομολογιών που τις διαθέτουν σε θεσμικούς επενδυτές και τις εξοφλούν με το προϊόν είσπραξης των στεγαστικών δανείων. Οι τράπεζες αυτές θεωρείται ότι ανήκουν στις «εταιρικές οντότητες ειδικού σκοπού» και, όπως αναφέρουμε στην επόμενη παράγραφο 4, με το ξέσπασμα της κρίσης στις ΗΠΑ κατέρρευσαν ταχύτατα. β) Ο θεσμός της τιτλοποίησης απαιτήσεων έχει εισαχθεί και στην Ελλάδα με το άρθρο 10 του Ν. 3156/2003, του οποίου οι διατάξεις, όπως προκύπτει από την οικεία αιτιολογική έκθεση επί του νόμου αυτού, έχουν καταρτισθεί κυρίως με βάση τα ισχύοντα στις ΗΠΑ. Πάντως στη χώρα μας μέχρι σήμερα ο θεσμός αυτός έχει χρησιμοποιηθεί σε περιορισμένη έκταση. Στην αιτιολογική έκθεση επί του νομοσχεδίου του Ν. 3156/2003 για το άρθρο 10, μεταξύ των άλλων, αναφέρονται και τα εξής: Η τιτλοποίηση απαιτήσεων είναι τρόπος χρηματοδότησης ιδιαίτερα διαδεδομένος στην αλλοδαπή. Αρχικά αναπτύχθηκε στις ΗΠΑ (τη δεκαετία 1980), κυρίως για απαιτήσεις από ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια, ενώ στη συνέχεια, και ιδίως την τελευταία δεκαετία, επεκτάθηκε και στην Ευρώπη, καθώς και σε άλλες χώρες στο εξωτερικό, καλύπτοντας πλέον

Ag_023_042_4X.indd 25

πάσης φύσεως επιχειρηματικές απαιτήσεις. Στην πιο απλή μορφή της, η τιτλοποίηση συνίσταται στην εκχώρηση απαιτήσεων από έναν ή περισσότερους τομείς δραστηριότητας μιας εταιρείας (π.χ. απαιτήσεις μιας τράπεζας από στεγαστικά δάνεια, που αποτελεί μία από τις πλέον διαδεδομένες περιπτώσεις τιτλοποιήσεων διεθνώς) προς μία άλλη εταιρεία, η οποία έχει ως ειδικό σκοπό την αγορά των εν λόγω απαιτήσεων έναντι τιμήματος. Το τίμημα καταβάλλεται από το προϊόν της διάθεσης σε επενδυτές ομολογιών, στο πλαίσιο ομολογιακού δανείου που η λήπτρια εταιρεία εκδίδει για τον σκοπό αυτόν. Σύμφωνα με την ορολογία που έχει ε­πικρατήσει διεθνώς, η εκδότρια των ομολογιών ονομάζεται «εταιρεία ειδικού σκοπού», ενώ στα αγγλικά αναφέρεται με τον όρο «special purpose vehicle» ή «special purpose company» και με τα ακρωνύμια «SPV» ή «SPC». γ) Οι επενδυτικές τράπεζες που τιτλοποιούσαν τα μειωμένης εξασφάλισης στεγαστικά δάνεια, για να καταστήσουν ελκυστικές τις ομολογίες που εξέδιδαν και να τις αγοράζουν οι θεσμικοί επενδυτές (τελικοί αγοραστές), καθώς και για να δύνανται με ευχέρεια να τοποθετούνται

αποδοτικά στα hedge funds, εφάρμοζαν τα όσα παραθέτουμε στη συνέχεια και έτσι επιτύγχαναν οι ομολογίες του προβληματικού χαρτοφυλακίου τους να διασκορπίζονται σε ολόκληρο το χρηματοπιστωτικό σύστημα των ΗΠΑ και σταδιακά και στο παγκόσμιο. Ειδικότερα εφαρμόζονταν τα εξής: γα) Προέβαιναν σε ομαδική τιτλοποίηση και όχι εξατομικευμένη, προφανώς για εξισορροπητική κατανομή του κινδύνου, ώστε η επίδραση από τη μη εξυπηρέτηση μερικών δανείων της ομάδας να μην γίνεται εμφανής ή να γίνεται ελάχιστα εμφανής. γβ) Η ομαδική τιτλοποίηση γινόταν με τη δημιουργία κατηγοριών ομάδων τίτλων (συνήθως μέχρι 6), με διαβάθμιση των επιπτώσεων από τον πιστωτικό κίνδυνο. Η τελευταία κατηγορία τίτλων (ομολογιών) θα επλήττετο πρώτη από τα δάνεια όλων των βαθμίδων που τυχόν θα έπαυαν να εξυπηρετούνται, στη συνέχεια θα ακολουθούσε η προτελευταία βαθμίδα και ούτω καθεξής. Δηλαδή η πρώτη βαθμίδα ομολογιών ήταν η ασφαλέστερη, ακλουθούσε η δεύτερη κ.λπ. Οι έντοκες αποδόσεις των τίτλων ήταν ανάλογες του κινδύνου κάθε βαθμίδας, δηλαδή η τελευταία και πλέον ριψοκίνδυνη βαθ-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Μεταβίβαση λόγω πώλησης των απαιτήσεων από στεγαστικά δάνεια σε επενδυτικές τράπεζες για τιτλοποίηση

10/21/10 12:02:05 AM


p.26

ACCOUNTANCY GREECE.01

μίδα είχε την πλέον αυξημένη απόδοση, ακολουθούσε η προτελευταία κ.λπ. γγ) Πέραν της εμπράγματης καλύψεως κάθε στεγαστικού δανείου από την υποθήκη επί του αγορασθέντος ακινήτου, οι εκδότριες των ομολογιών επενδυτικές τράπεζες προέβαιναν και σε ασφαλιστική κάλυψη των ομολογιών, κατά κανόνα των πρώτων και ασφαλέστερων κατηγοριών. γδ) Στη συνέχεια καλούνταν οι οίκοι αξιολόγησης, οι οποίοι προέβαιναν σε αξιολόγηση του πιστωτικού κινδύνου κατά κατηγορία (βαθμίδα) τίτλων. Η αξιολόγηση αυτή ήταν πολύ σημαντικό στοιχείο προσέλκυσης αγοραστών για τις ομολογίες των τιτλοποιημένων στεγαστικών δανείων (βλ. πιο κάτω την υποσημ. 4). γε) Οι θεσμικοί επενδυτές, που αποκτούσαν τις ομολογίες των τιτλο­ποιημένων στεγαστικών δανείων όχι απευθείας από τις επενδυτικές τράπεζες αλλά από τα hedge funds (επενδυτικά κεφάλαια), είχαν και το πρόσθετο πλεονέκτημα ότι στο ενεργητικό του ισολογισμού τους θα εμφάνιζαν απαίτηση και όχι τις ομολογίες των μειωμένης εξασφάλισης τιτλοποιημένων στεγαστικών δανείων. Τούτο επιτυγχανόταν με την υπογραφή συμβάσεως πωλήσεως ομολογιών με ειδική συμφωνία υποχρεωτικής επαναγοράς τους σε ορισμένη ημερομηνία και σε ορισμένη τιμή και ότι οι πωλούμενες ομολογίες θα παραμείνουν στον πωλητή προς φύλαξη. Ουσιαστικά πρόκειται για τα γνωστά και στην Ελλάδα Repos, που εισήχθηκαν στη νομοθεσία της με το άρθρο 117 κωδ. Ν. 2190/1920 που προστέθηκε σ’ αυτόν με το Π.Δ. 367/1994 και προέρχεται από το άρθρο 12 της Οδηγίας 86/635/ΕΟΚ, καθώς και με το άρθρο 2 παρ. 30 Ν. 2396/1996.

Το ξέσπασμα της κρίσης α) Οι επενδυτικές τράπεζες στεγαστικής πίστης, οι οποίες τιτλοποιούσαν τα στεγαστικά δάνεια μειωμένης εξασφάλισης, εμφάνιζαν, στο μεν ενεργητικό τους τα τιτλοποιημένα προβληματικά στεγαστικά δάνεια που έπρεπε να μεριμνήσουν για την είσπραξή τους, στο δε παθητικό τους τις ομολογίες από την τιτλοποίηση των δανείων αυτών, τις οποίες είχαν

Ag_023_042_4X.indd 26

διαθέσει σε θεσμικούς επενδυτές και έπρεπε να τις πληρώσουν κατά τη λήξη τους από το εισπραττόμενο προϊόν των δανείων. Οι τράπεζες αυτές, για να μην έχουν στο ενεργητικό τους τα μειωμένης εξασφάλισης στεγαστικά δάνεια, που θα τις ανάγκαζαν να σχηματίζουν προβλέψεις επισφάλειας και θα διέτρεχαν και τον κίνδυνο της υποβάθμισης της αξιοπιστίας τους από τους οίκους αξιολόγησης, καθώς και της διατύπωσης σχετικής επιφύλαξης από τους ορκωτούς ελεγκτές στην έκθεσή τους, προέβαιναν με σχετική σύμβαση σε εκχώρηση των τιτλοποιημένων δανείων σε «διακριτή οντότητα ειδικού σκοπού», την οποία δημιουργούσαν αφανώς και υπογείως, ώστε να πληρούνται οι προϋποθέσεις των παρ. 35 και 46 του statement 140 του FASB1 η εκχώρηση να θεωρείται λογιστικώς ως πώληση, η δε οντότητα να δύναται («νομότυπα») να μην ενοποιείται στις οικονομικές καταστάσεις του εκχωρούντος (δηλαδή της επενδυτικής τράπεζας), γιατί δεν προέκυπτε από εμφανή στοιχεία ότι η οντότητα αυτή ελεγχόταν από τον εκχωρούντα (την επενδυτική τράπεζα). Και στην Ελλάδα με τις παρ. 14 έως 18 του άρθρου 10 του Ν. 3156/2003 προβλέπεται η ευχέρεια της ανάθεσης, με σχετική σύμβαση, της είσπραξης και διαχείρισης των τιτλοποιημένων απαιτήσεων κ.λπ. (βλ. τις διατάξεις που είναι αρκούντως αναλυτικές), χωρίς όμως να παρέχεται δυνατότητα χαρακτηρισμού της ανάθεσης αυτής ως πωλήσεως. Το δε ΔΛΠ 27 και ειδικότερα η ΜΕΔ 12 «Ενοποίηση - οικονομικές μονάδες ειδικού σκοπού» απαιτεί την ενοποίηση της οντότητας ειδικού σκοπού όταν η ουσία της σχέσης μεταξύ μιας επιχείρησης και της οντότητας ειδικού σκοπού δείχνει ότι αυτή ελέγχεται από την επιχείρηση, άλλως δεν γίνεται ενοποίηση2. β) Με τον προεκτεθέντα χειρισμό, που τυπικά συμβαδίζει με τους κανόνες των Λογιστικών Προτύπων του FASB των ΗΠΑ, επιτυγχανόταν τα τιτλοποιημένα στεγαστικά δάνεια μειωμένης εξασφάλισης να μην εμφανίζονται ούτε στο ενεργητικό των οικονομικών καταστάσεων των εμπορικών τραπεζών που πρωτογενώς τα χορήγησαν ούτε και στο ενεργη-

τικό των οικονομικών καταστάσεων των επεν��υτικών τραπεζών που τα τιτλοποίησαν. Με την απόκρυψη αυτή επιτυγχανόταν να μην γίνεται εμφανής για μεγάλο χρονικό διάστημα η συσσώρευση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, αφενός λόγω του εξαιρετικά μεγάλου όγκου (σε αριθμό και αξία) των δανείων3 και της συνεχούς και με ταχύ ρυθμό χορήγησης νέων δανείων (αντίστοιχες νέες τιτλοποιήσεις κ.λπ.), αφετέρου λόγω της από δεκαετίας και πλέον (και μέχρι το 2004) συνεχούς ανοδικής πορείας των τιμών των ακινήτων γινόταν με ευχέ­ρεια συνεχής αναχρηματοδότηση πάρα πολλών μη εξυπηρετούμενων δανείων, τα οποία όμως είναι προφανές ότι αφορούσαν δανειολήπτες που δεν σκόπευαν να πληρώσουν τα δάνειά τους. γ) Η συνέχιση της απόκρυψης του προβλήματος άρχισε να γίνεται δυσχερής

10/21/10 12:02:05 AM


Ag_023_042_4X.indd 27

η χρησιμοποίηση της σχεδόν εκμηδενισμένης χρηματιστηριακής τιμής αυτής ως «εύλογης αξίας», για την αποτίμηση των αντίστοιχων τίτλων (μετοχών, ομολογιών κ.λπ.) σύμφωνα με τους κανόνες των Λογιστικών Προτύπων (Διεθνών και ΗΠΑ), η οποία όμως, επειδή είχε προκύψει κυρίως από ψυχολογικό πανικό των επενδυτών, όπως σωστά παρατηρεί ο Γ. Μάτσος5, «αποδεικνύεται, στο πλαίσιο της τρέχουσας κρίσης, τουλάχιστον εσφαλμένη, αν όχι καταστροφική». δ) Αποτέλεσμα της συσσώρευσης όλων των προεκτεθέντων ήταν η κατάρρευση σαν χάρτινων πύργων κολοσσιαίων επενδυτικών τραπεζών και ασφαλιστικών εταιρειών στις ΗΠΑ, η ταχεία επέκταση της χρηματοπιστωτικής κρίσης σε ολόκληρη τη χώρα και στη συνέχεια και σε ολόκληρη την υφήλιο, με τελική συνέπεια η παγκόσμια οικονομία να εισέλθει σε μία πρωτόγνωρη οικονομική κρίση, η οποία προκλήθηκε από πρωτοφανή αίτια, τα οποία χαρακτηρίζονται αδικαιολόγητα. ε) Εδώ ανακύπτει ένα πολύ μεγάλο και σοβαρό ερώτημα: οι οικονομικές καταρρεύσεις και πτωχεύσεις κολοσσιαίων τραπεζών, ασφαλιστικών εταιρειών κ.λπ. έγιναν χωρίς γι’ αυτές τις οικονομικές μονάδες οι ορκωτοί λογιστές ελεγκτές τους να έχουν επισημάνει στις σχετικές εκθέσεις τους τον επερχόμενο κίνδυνο. Γιατί;6 Μεταξύ των βασικών ελεγκτικών διαδικασιών των ορκωτών ελεγκτών λογιστών είναι και η έρευνα για τη διαπίστωση της συνδρομής των προϋποθέσεων παραδοχής της συνεχιζόμενης δραστηριότητας (going concern) της επιχειρήσεως7. Δηλαδή η έρευνα επικεντρώνεται στην ύπαρξη ή όχι ενδείξεων (οικονομικών, λειτουργικών, νομοθετικών) που προμηνύουν επερχόμενη αδυναμία της οικονομικής μονάδας να συνεχίσει τη δραστηριότητά της στο εγγύς μέλλον (π.χ. το Διεθνές Ελεγκτικό Πρότυπο 570 περιλαμβάνει έναν περιεκτικό κατάλογο τέτοιων ενδείξεων). Από τις πολυεθνικές ελεγκτικές εταιρείες και τους ορκωτούς ελεγκτές λογιστές μέλη τους προβάλλεται η αιτιολογία ότι δεν διαπίστωσαν παραβάσεις των Λογιστικών Προτύπων (FASB ΗΠΑ και ΔΛΠ/ ΔΠΧΠ).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.FASB: Financial Accouting Standards Board (Συμβούλιο Προτύπων Χρηματοοικονομικής Λογιστικής). 2.Βλ. Αισιόπουλου Κ. και Ν., Ενοποιημένες Οικονομικές Καταστάσεις σύμφωνα με τα ΔΛΠ, τόμος Β’, σελ. 416 και τόμος Γ’, σελ. 1.241. 3.Στις ΗΠΑ το συνολικό ύψος των στεγαστικών δανείων μειωμένης εξασφάλισης ανερχόταν κατά το Μάρτιο του 2007 στο ιλιγγιώδες ποσό των 1,3 τρισεκατομμυρίων δολαρίων περίπου, βλ. Γ. Μάτσου, «Δύο κανόνες λογιστικής μεταξύ των αιτιών της τρέχουσας χρηματοπιστωτικής κρίσης», στο ΔΦΝ 2008, σελ. 1.605 και υποσημ. 15. 4.Βλ. τη δριμύτατη κριτική του Γ. Μάτσου για την αποσιώπηση αυτή των οίκων αξιολόγησης, στο ΔΦΝ 2008, σελ. 1.601 και την εκεί υποσημ. 5. Επίσης βλ. δριμύτατη κριτική κατά της αξιοπιστίας των διεθνών οίκων αξιολόγησης στην Οικονομική Καθημερινή της 24/12/2009, της 30/4/2010, σελ. 21 και 32 και της 2/6/2010, σελ. 31. 5.Βλ. ενδιαφέρουσα εκτενή κριτική ανάλυση του Γ. Μάτσου στο ΔΦΝ 2008, σελ. 1.6021.608, για τους «κανόνες της λογιστικής (των Λογιστικών Προτύπων: των ΔΛΠ και FASB των ΗΠΑ) που διευκόλυναν την κρίση», όπου και περαιτέρω παραπομπές. Ειδικότερα για την «εύλογη αξία» και τη διαμάχη που έχει ξεσπάσει στις ΗΠΑ σχετικά με το εάν ενδείκνυται και πώς να χρησιμοποιείται αυτή, βλ. τις σελ. 1.6051.608 και τις εκεί υποσημ. 16 έως 26. 6.Αμερικάνοι επενδυτές έχουν μηνύσει την εταιρεία Ορκωτών Ελεγκτών Λογιστών Ernst & Young, η οποία έχει ελέγξει τις οικονομικές καταστάσεις της χρήσεως 2007 του τραπεζικού κολοσσού Lehman Brothers, που κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος, χωρίς στις Εκθέσεις Ελέγχου της να περιλαμβάνεται κάποια σχετική επιφύλαξη, για δε τις παρασχεθείσες ελεγκτικές και λογιστικές υπηρεσίες της εισέπραξε 31 εκ. δολάρια (βλ. Γ. Πάστρα, Οικονομική Καθημερινή, 23/8/2009, σελ. 11. 7. Βλ. το εξαιρετικού ενδιαφέροντος άρθρο του Ν. Πρωτοψάλτη, «Απορίες για τις πτωχεύσεις», στη Ναυτεμπορική της 11.2.2009, σελ. 60.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

περίπου από το τέλος του έτους 2004, που οι τάσεις των τιμών των ακινήτων άρχισαν να αντιστρέφονται και γύρω στους πρώτους μήνες του 2005 άρχισε να γίνεται εμφανής η έναρξη μειωτικής πορείας τους, που (όπως αναφέρεται στον οικονομικό τύπο) συνεχιζόταν μέχρι τέλους του 2008. Η στροφή αυτή των τιμών των ακινήτων είχε δυσμενέστατες επιπτώσεις, γιατί κατέστησε δυσχερή μέχρι ανέφικτη την αναχρηματοδότηση των μη εξυπηρετούμενων δανείων, με συνέπεια αυτά να αυξήσουν σημαντικά τον όγκο των μη εξυπηρετούμενων δανείων και το πρόβλημα πλέον να αρχίσει να γίνεται αρκετά εμφανές. Οι οίκοι αξιολόγησης, για αρκετούς μήνες αφότου το πρόβλημα είχε γίνει εμφανές, εξακολουθούν να δίδουν υψηλή αξιολόγηση στα προερχόμενα από προβληματικά στεγαστικά δάνεια χρηματοοικονομικά προϊόντα, προφανώς για πελατειακούς λόγους4. Τον Ιούλιο, όμως, του 2007, που η σοβαρή επισφάλεια των στεγαστικών δανείων μειωμένης εξασφάλισης δεν ήταν πλέον δυνατόν να αποσιωπάται, οι οίκοι αξιολόγησης αναγκάστηκαν να «διαγνώσουν» την πραγματικότητα και να προβούν σε αντίστοιχη σημαντική μείωση της αξιολόγησης των προερχόμενων από τα δάνεια αυτά χρηματοοικονομικών προϊόντων. Το γεγονός αυτό, μαζί με το ότι το πρόβλημα, λόγω της εκτάσεώς του, είχε αρχίσει να γίνεται ευρέως αντιληπτό, είχε καταλυτική επίδραση στην ψυχολογία των επενδυτών, οι οποίοι έπαυσαν να εμπιστεύονται τα προϊόντα που προέρχονταν από τιτλοποιημένα στεγαστικά δάνεια (ομολογίες κ.λπ.) και πανικόβλητοι σχεδόν έσπευδαν να απαλλαγούν από αυτά και κανείς δεν ήθελε να τα αγοράσει. Οι επιπτώσεις ήταν αλυσιδωτές και ραγδαίες: μεγάλη και απότομη πτώση της χρηματιστηριακής τιμής των μετοχών των επενδυτικών τραπεζών, των ομολογιών και λοιπών προϊόντων από τιτλοποιημένα στεγαστικά δάνεια, των μετοχών των ασφαλιστικών εταιρειών που είχαν παράσχει ασφαλιστική κάλυψη σ’ αυτά, με βαθμιαία επέκταση της πτωτικής τάσης σε όλες τις διαπραγματευόμενες αξίες. Το δε αποκορύφωμα ήταν

10/21/10 12:02:06 AM


p.28

ACCOUNTANCY GREECE.01

Mιχάλης Kαραβάς regulatory partner, deloitte χατζηπαύλου σοφιανός & καμπάνης α.ε.

ο συστημικοσ κινδυνοσ και Η εταιρική διακυβέρνηση

Ένα αποτελεσματικό σύστημα εταιρικής διακυβέρνησης που θα επιτυγχάνεται μέσα από μηχανισμούς ελέγχου και επαληθεύσεων πρέπει να οδηγεί όσους έχουν βασικά συμφέροντα σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα (Διοικητικά Συμβούλια, μετόχους, ανώτερη διοίκηση κ.λπ.) να αναλάβουν υψηλότερες ευθύνες.

Η

κλίμακα της οικονομικής κρίσης, της οποίας έναυσμα υπήρξε η κατάρρευση της Lehman Brothers το φθινόπωρο του 2008 και που συνδέθηκε με την καταχρηστική τιτλοποίηση αμερικανικών στεγαστικών δανείων χαμηλής ποιότητας, οδήγησε τις κυβερνήσεις ανά τον κόσμο να αμφιβάλλουν για την αποτελεσματική ισχύ των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και την καταλληλότητα των κανονιστικών και εποπτικών συστημάτων να διαχειρίζονται τις χρηματοοικονομικές καινοτομίες σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο. Η ισχυρή στήριξη με κρατική χρηματοδότηση στις ΗΠΑ και την Ευρώπη –περίπου στο επίπεδο του 25% των αντίστοιχων ΑΕΠ– συνοδεύτηκε από μία ισχυρή πολιτική βούληση να διδαχθούν μαθήματα από την οικονομική κρίση σε όλες τις διαστάσεις, ώστε να αποτραπεί μια τέτοια κατάσταση να επαναληφθεί στο μέλλον.

Ag_023_042_4X.indd 28

Έτσι, η Επιτροπή της Ε.Ε. ανακοίνωσε ότι: α) θα εξετάσει τους κανόνες εταιρικής διακυβέρνησης και πρακτικών μέσα στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, ιδιαίτερα στις τράπεζες της δικαιοδοσίας της, υπό το φώς της σοβούσας οικονομικής κρίσης και β) όπου κρίνεται σκόπιμο, θα κάνει συστάσεις ή προτάσεις για κανονιστικά μέτρα, ώστε να θεραπευθούν οι αδυναμίες σε αυτόν τον κλάδο-κλειδί της οικονομίας. Όπως υπογράμμισε η γνωστή έκθεση Larosiere, είναι σαφές ότι τα Διοικητικά Συμβούλια, όπως και οι εποπτικές αρχές, σπάνια κατανοούν είτε τη φύση είτε την κλίμακα των κινδύνων που αντιμετωπίζονται. Οι μέτοχοι σε πολλές περιπτώσεις δεν έπαιξαν σωστά το ρόλο τους ως ιδιοκτήτες εταιρειών. Παρόλο που η εταιρική διακυβέρνηση δεν προκάλεσε άμεσα την κρίση, η έλλειψη αποτελεσματικών μηχανισμών ελέγχου συνέβαλε σημαντικά

σε υπερβάλλουσα ανάληψη κινδύνων από την πλευρά των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Αυτή η γενική παρατήρηση είναι όλο και πιο ανησυχητική, γιατί η εταιρική διακυβέρνηση υπήρξε ένας από τους σημαντικούς πυλώνες στον οποίο στηρίχθηκε η κανονιστική διαχείριση της επιχειρηματικής ζωής. Η ανάλυση του προβλήματος από την Επιτροπή της Ε.Ε. παρουσιάζεται συνοπτικά παρακάτω. Η παραδοσιακή αντίληψη περί εταιρικής διακυβέρνησης αναφέρεται στις σχέσεις μεταξύ της ανώτατης διοίκησης μίας εταιρείας, του Διοικητικού της Συμβουλίου, των μετόχων της και άλλων μερών με συμφέροντα στην εταιρεία, όπως το προσω��ικό της και οι αντιπρόσωποί του. Καθορίζει επίσης τη δομή που χρησιμοποιείται για να καθορίσει τους στόχους μίας εταιρείας, όπως και τα μέσα για την παρακολούθηση των αποτελεσμάτων που επιτυγχάνονται. Λόγω της φύσης των δραστηριοτήτων και αλληλεξαρτήσεων μέσα στο οικονομικό σύστημα, η χρεοκοπία ενός χρηματοπιστωτικού ιδρύματος, ιδιαίτερα μίας τράπεζας, μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές εξελίξεις, που οδηγούν στη χρεοκοπία και άλλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Αυτό μπορεί να οδηγήσει στη συστολή της παροχής πίστης και την εκκίνηση μίας οικονομικής κρίσης λόγω της έλλειψης χρηματοδότησης, όπως η πρόσφατη κρίση έχει επιδείξει. Τελικά οι φορολογούμενοι πολίτες έχουν αναπόφευκτα συμφέροντα σε ό,τι αφορά τη λειτουργία των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, επιδιώκοντας οικονομική σταθερότητα και μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη. Επιπλέον, τα συμφέροντα των πιστωτών των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων (καταθέτες, κάτοχοι ασφαλιστηρίων συμβολαίων, δικαιούχοι συνταξιοδοτικών ταμείων και, σε κάποιο βαθμό, οι εργαζόμενοι σε αυτά) βρίσκονται σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τα συμφέροντα των μετόχων. Οι μέτοχοι επωφελούνται από την άνοδο στις χρηματιστηριακές τιμές και τη βραχυπρόθεσμη μεγιστοποίηση των κερδών και ενδεχομένως δεν ενδιαφέρονται για την ανάληψη πολύ χαμηλού κινδύνου. Σε ό,τι τους αφορά, οι καταθέτες επικεντρώνουν μόνο στη δυνατότητα του χρηματοπιστωτικού ιδρύματος να εξυπηρετεί τις αναλήψεις των καταθέσεών τους και άλλων ληξιπρόθεσμων

10/21/10 12:02:06 AM


Ag_023_042_4X.indd 29

νες. Αντίστροφα, η οικονομική κρίση και οι σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες οδήγησαν σε ένα σημαντικό έλλειμμα εμπιστοσύνης στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, ιδιαίτερα –κατά την εκτίμηση της Επιτροπής– σε ό,τι αφορά τα ακόλουθα: Το ζήτημα σύγκρουσης συμφερόντων σε έναν κλάδο αυξημένου συστημικού κινδύνου, όγκου συναλλαγών, διαφορετικότητας προϊόντων και πολυπλοκότητας δομής τεραστίων μεγεθών χρηματοπιστωτικών ομίλων. Το πρόβλημα της μη αυθεντικά αποτελεσματικής εφαρμογής αρχών εταιρικής διακυβέρνησης στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Tη μη εκπλήρωση του ρόλου του προεξάρχοντος σώματος λήψης αποφάσεων από τα Διοικητικά Συμβούλια και συνεπώς ελλειμματικού ελέγχου των διοικήσεων και των στρατηγικών και μέτρων που τους παρουσιάζονται προς έγκριση. Tη μη αποτελεσματική διαχείριση κινδύνων, κυρίως λόγω ελλείμματος ολιστικής προσέγγισης. Tην αλλοίωση του παραδοσιακού ρόλου

και συνεπώς του αποτελεσματικού ελέγχου της διακυβέρνησης από τους μέτοχους. Την εξάντληση των ορίων του υπάρχοντος συστήματος εποπτείας και συνεπώς στην ανάγκη ενίσχυσης του ρόλου των εποπτικών αρχών. Την ανάγκη ενίσχυσης του ρόλου των εξωτερικών ελεγκτών σε ό,τι αφορά την υποχρέωση να προειδοποιούν τις εποπτικές αρχές για σημαντικά θέματα στα ιδρύματα που ελέγχουν. Αλλά οι παραπάνω διαπιστώσεις της Επιτροπής και οι εναλλακτικές σκέψεις της για διορθωτικές δράσεις είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό θέμα, που αξίζει ένα ιδιαίτερο άρθρο. Η Επιτροπή της Ε.Ε., ενώ λαμβάνει υπόψη της την ανάγκη να διαφυλαχθεί η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής χρηματοπιστωτικής βιομηχανίας, αναζητά συγκεκριμένες λύσεις για να βελτιωθεί η εταιρική διακυβέρνηση στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, βάζοντας σε δημόσιο διάλογο μία ποικιλία διαδρομών - απαντήσεων στα προβλήματα, αναζητώντας τη σωστή ισορροπία μεταξύ της ανάγκης για ενισχυμένη εταιρική διακυβέρνηση στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και από την άλλη την ανάγκη να επιτρέπεται στα ιδρύματα αυτά να συνεισφέρουν στην οικονομική ανάκαμψη προσφέροντας πιστώσεις στις επιχειρήσεις και στα νοικοκυριά. Τα διλήμματα δεν είναι πάντα απλά να απαντηθούν και όλοι πρέπει να συνεισφέρουμε στην πρόταση ιδεών για ανάπτυξη μέτρων, η προστιθέμενη αξία των οποίων πάντως θα πρέπει να αξιολογείται σε σχέση με τη επίδραση στην ανάπτυξη. Οι αντοχές του ελληνικού τραπεζικού συστήματος δοκιμάζονται και πιθανότατα σύντομα θα καταπονηθεί οριακά. Αν και οι έλληνες τραπεζίτες δεν επέδειξαν υπερεπιθετική όρεξη για ανάληψη κινδύνων, η κρίση του υπερβάλλοντος ελληνικού δημόσιου χρέους υπονόμευσε καίρια τις πηγές άντλησης ρευστότητας του συστήματος. Από τα όργανα διοίκησης των ελληνικών τραπεζών απαιτείται υπευθυνότητα. Η Τράπεζα της Ελλάδος έχει ήδη ζητήσει τη συνεργασία μας στην προσπάθεια εποπτείας, διαχείρισης του συστημικού κινδύνου και σταθεροποίησης του τραπεζικού συστήματός μας. Το επάγγελμα δεν δικαιούται να μην είναι ενεργά παρόν.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

χρεών και συνεπώς στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά του. Ως αποτέλεσμα, οι καταθέτες αναμένεται να προτιμούν πολύ χαμηλό επίπεδο ανάληψης κινδύνων. Σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα των ιδιαιτεροτήτων που έχουν να κάνουν με τη φύση των δραστηριοτήτων τους, τα περισσότερα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα υπόκεινται σε αυστηρές κανονιστικές διατάξεις και εποπτεύονται στενά. Για τους ίδιους λόγους η εσωτερική διακυβέρνηση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων δεν μπορεί να περιορίζεται σε ένα απλό πρόβλημα συγκρούσεων συμφερόντων μεταξύ των μετόχων και της διοίκησης. Συνεπώς, οι κανόνες εταιρικής διακυβέρνησης μέσα στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα πρέπει να προσαρμόζονται ώστε να λαμβάνουν υπόψη τη συγκεκριμένη φύση αυτών των εταιρειών. Ιδιαίτερα οι εποπτικές αρχές, των οποίων η αποστολή είναι να διατηρούν την οικονομική σταθερότητα, που συμπίπτει με τα συμφέροντα των καταθετών και άλλων πιστωτών να ελέγχεται η ανάληψη κινδύνων στον χρηματοπιστωτικό κλάδο, έχουν ένα σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση βέλτιστων πρακτικών διακυβέρνησης στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Διάφορα νομικά εργαλεία και προτάσεις σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο, που εφαρμόζονται στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και ιδιαίτερα στις τράπεζες, ήδη αναφέρονται στις ιδιαιτερότητες των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και ιδιαίτερα των τραπεζών και το ρόλο των εποπτικών αρχών. Πάντως οι υφιστάμενοι κανονισμοί και προτάσεις βασίζονται πρώτα και κύρια σε εποπτική εξέταση και εστίαση στην ύπαρξη επαρκούς εσωτερικού ελέγχου, διαχείρισης των κινδύνων και δομών ελέγχου και συμμόρφωσης μέσα στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Ωστόσο, όλα αυτά απέτυχαν να αποτρέψουν την υπερβολική ανάληψη κινδύνων από τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, όπως η πρόσφατη χρηματοπιστωτική κρίση απέδειξε. Η Επιτροπή της Ε.Ε. πιστεύει ότι ένα αποτελεσματικό σύστημα εταιρικής διακυβέρνησης που θα επιτυγχάνεται μέσα από μηχανισμούς ελέγχου και επαληθεύσεων πρέπει να οδηγεί όσους έχουν βασικά συμφέροντα σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα (Διοικητικά Συμβούλια, μετόχους, ανώτερη διοίκηση κ.λπ.) να αναλάβουν υψηλότερες ευθύ-

10/21/10 12:02:08 AM


p.30

ACCOUNTANCY GREECE.01

Τ

α μεγάλα γεγονότα που διαδραματίστηκαν, αρχής γενομένης από την κρίση στην αγορά των στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου μέχρι την κατάρρευση παραδοσιακών δυνάμεων της παγκόσμιας τραπεζικής αγοράς, σηματοδότησαν την έναρξη της μεγαλύτερης μεταπολεμικής παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Η οικονομική δραστηριότητα, όπως είναι γνωστό από την οικονομική θεωρία, δεν ακολουθεί γραμμική (ανοδική ή καθοδική) πορεία αλλά, αντίθετα, ακολουθεί κυκλική πορεία, η οποία αποτελείται από μία ακολουθία περιόδων ύφεσης και περιόδων ανάκαμψης. Η περίοδος που διανύουμε σήμερα βρίσκεται στην καθοδική φάση του οικονομικού κύκλου, ωστόσο εντοπίζονται για το μέλλον κάποια ελπιδοφόρα μηνύματα. Η χρηματοπιστωτική κρίση μεταφέρθηκε γρήγορα από τη Wall Street στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού και στην παγκόσμια αγορά και είχε ως αποτέλεσμα τη συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας των επιχειρήσεων ή, όπως συνηθίζουμε να λέμε, της «πραγματικής οικονομίας». Τα μέτρα για την αντιμετώπιση της κρίσης είναι μια δύσκολη υπόθεση και θα κριθούν για την αποτελεσματικότητά τους από την περαιτέρω εξέλιξη της κρίσης.

Δήμητρα Παγώνη ορκωτή ελέγκτρια λογίστρια, director, grant thornton

Η κρίση στην ελληνική οικονομία και οι συνέπειές της στη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων Ag_023_042_4X.indd 30

Η εμφάνιση της κρίσης στην ελληνική οικονομία Σε μία τέτοια δυσμενή διεθνή συγκυρία, η Ελλάδα βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα, καθώς τους τελευταίους μήνες αποτέλεσε το κέντρο της παγκόσμιας προσοχής. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας, ο περιορισμένος μεταποιητικός τομέας, η απουσία καθετοποιημένων επιχειρήσεων και η σχετικά μικρή οικονομία συνετέλεσαν στην εμφάνιση ιδιαίτερα αρνητικών επιπτώσεων της κρίσης σε όλα τα επίπεδα της οικονομικής δραστηριότητας και κυρίως στη δραστηριότητα των ελληνικών επιχειρήσεων. Η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται σε ύφεση, με τις όποιες προεκτάσεις στις επιχειρήσεις και στις κοινωνικές δομές, γεγονός που διαχέει στους επενδυτές μία αίσθηση έντονης αβεβαιότητας. Στη χώρα μας η κρίση έγινε αρχικά ορατή με τη δυσχέρεια χρηματοδότησης του

10/21/10 12:02:08 AM


Ag_023_042_4X.indd 31

αποδοχών των δημοσίων υπαλλήλων και των συνταξιούχων έχουν ως άμεση συνέπεια τη μείωση της αγοραστικής δύναμης του πληθυσμού και κατά συνέπεια τη μείωση της συνολικής ζήτησης, του κύκλου εργασιών των επιχειρήσεων και τελικά του ΑΕΠ. Επιπροσθέτως, η επιβολή πρόσθετης φορολογίας στις επιχειρήσεις αποτελεί έναν επιπλέον παράγοντα που επιδρά μειωτικά στη ρευστότητα της αγοράς. Τέλος, και προκειμένου να καλυφθούν οι δανειακές του ανάγκες, το ελληνικό δημόσιο αντλεί ρευστότητα από την αγορά μέσω της έκδοσης εντόκων γραμματίων του ελληνικού δημοσίου (εντός του Ιουλίου του 2010 αντλήθηκε € 1,25 δισ. μέσω εντόκων γραμματίων εξάμηνης διάρκειας και € 1,95 δισ. μέσω εντόκων γραμματίων τρίμηνης διάρκειας), καθώς το μεγαλύτερο μέρος αυτών απορροφάται από έλληνες επενδυτές και κυρίως τραπεζικά ιδρύματα. Η λειτουργία του κράτους επιδρά ουσιαστικά στη λειτουργία του τραπεζικού συστήματος, καθώς ο τρόπος με τον οποίο δανείζονται τα πιστωτικά ιδρύματα επηρεάζεται από την πιστοληπτική ικανότητα της χώρας στην οποία δραστηριοποιούνται. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω αρνητικών εξελίξεων στην οικονομία, εύλογα επηρεάζεται ο τρόπος άντλησης κε-

φαλαίων των πιστωτικών ιδρυμάτων από την διατραπεζική αγορά, καθιστώντας τη χρηματοδότηση από την ΕΚΤ μοναδική πηγή χρηματοδότησής τους. Άμεσο επακόλουθο του προαναφερθέντος είναι η δυσκολία τροφοδότησης της αγοράς με ρευστότητα και επαρκή κεφάλαια. Κοινός τόπος είναι ότι η διεθνής οικονομική κρίση βρήκε την ελληνική οικονομία σε μία ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο, καθώς τα σοβαρά διαρθρωτικά προβλήματα και τα υψηλά ελλείμματα του δημόσιου τομέα επιβάρυναν σημαντικά την οικονομία. Οι ελληνικές επιχειρήσεις εντός σύντομου χρονικού διαστήματος βρέθηκαν σε ένα ιδιαίτερα αρνητικό περιβάλλον, όπου κυριαρχεί η αβεβαιότητα.

Δυσκολίες χρηματοδότησης ως συνέπεια της κρίσης Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω εξελίξεων στο μακροοικονομικό περιβάλλον είναι η ολοένα αυξανόμενη δυσχέρεια στη χρηματοδότηση και των επιχειρήσεων, είτε αυτό συνεπάγεται αδυναμία αναχρηματοδότησης και αναδιαπραγμάτευσης υφιστάμενου δανεισμού (π.χ. κυρίως για την κάλυψη κεφαλαίου κίνησης) είτε αδυναμία νέας χρηματοδότησης (π.χ. για την κάλυψη των επενδυτικών σχεδίων των επιχειρήσεων, τα οποία αποτελούν

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

δημόσιου τομέα για την εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους και την αδυναμία άντλησης των αναγκαίων κεφαλαίων από τις διεθνείς χρηματαγορές. Η δυσχέρεια αυτή αντανακλά τη δυσπιστία των ξένων επενδυτών απέναντι στα οικονομικά στοιχεία και στην αξιοπιστία της χώρας μας και ευρύτερα στο μέλλον της ελληνικής οικονομίας. Όπως είναι φυσικό, η οικονομία του κράτους επηρεάζει άμεσα την οικονομική δραστηριότητα και ανάπτυξη των επιχειρήσεων. Μοιραία, λοιπόν, η δυσχέρεια χρηματοδότησης του κράτους επηρέασε και τον ιδιωτικό τομέα. Το κράτος συνέβαλε με ποικίλους τρόπους στη δημιουργία προβλημάτων ρευστότητας στην ελληνική αγορά. Η αδυναμία πληρωμής των υποχρεώσεών του και οι σχετικές καθυστερήσεις αποπληρωμής είχαν ως άμεση συνέπεια τη στέρηση ρευστότητας από την αγορά. Το κράτος, ως αγοραστής προϊόντων, αποθεμάτων και υπηρεσιών (οφειλές του κράτους από δημόσια έργα, προμήθειες υλικού υγείας, επιχορηγήσεις αναπτυξιακών νόμων κ.λπ.), δημιούργησε υποχρεώσεις τόσο πρωτογενώς στους προμηθευτές του όσο και δευτερογενώς σε μία ευρεία κοινότητα επιχειρήσεων που συνεργάζονται με αυτούς. Παράλληλα, οι περικοπές των

10/21/10 12:02:08 AM


p.32

ACCOUNTANCY GREECE.01

και βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη και τη μεγέθυνση της εγχώριας οικονομίας). Σύμφωνα με στοιχεία που έδωσε στη δημοσιότητα η Τράπεζα της Ελλάδος, η χρηματοδότηση επιχειρήσεων και νοικοκυριών από τις τράπεζες κατά τον μήνα Μάιο 2010 ήταν αρνητική, με άλλα λόγια επιβραδύνθηκε περαιτέρω ο ετήσιος ρυθμός ανόδου της πιστωτικής επέκτασης στο 2,8% από 3,2% που ήταν τον Απρίλιο. Όπως προκύπτει από τα ανωτέρω στοιχεία, τον Μάιο παρατηρήθηκε επιβράδυνση του ετήσιου ρυθμού ανόδου της χρηματοδότησης προς όλους τους κλάδους, με εξαίρεση ορισμένους κλάδους, όπως αυτός της ναυτιλίας και του ηλεκτρισμού - ύδρευσης. Οι τράπεζες, ωστόσο, πέρα από το ρόλο τους ως ρυθμιστές της ροής του χρήματος στην οικονομία, είναι και οι ίδιες επιχειρήσεις. Στο πλαίσιο της αρνητικής οικονομικής συγκυρίας, καταβάλλουν προσπάθειες να διασώσουν τις επιχειρήσεις πελάτες τους, που αδυνατούν να εξυπηρετήσουν τα δάνειά τους και έρχονται αντιμέτωπες με το ενδεχόμενο επισφαλειών και διαγραφών σημαντικού ύψους χορηγούμενων δανείων. Παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με εκτιμήσεις των τραπεζιτών, προσδοκάται σταθεροποίηση της οικονομικής κατάστασης, γεγονός

Ag_023_042_4X.indd 32

που δημιουργεί ελπίδες για αποφυγή των χειρότερων σεναρίων που ανέμεναν αρχικά, εντούτοις πολλές είναι οι επιχειρήσεις –κατά βάση μικρομεσαίες– οι οποίες δεν μπορούν να καλύψουν τα δάνειά τους, ακόμα και μετά την ένταξή τους στα προγράμματα αναδιάρθρωσης χρεών που υλοποιούν οι τράπεζες. Όσον αφορά τις επισφάλειες στο μέτωπο των επιχειρηματικών χορηγήσεων,οι τράπεζες εκτιμούν ότι κινούνται ήδη στο 8% - 8,5% από 5,5% πέρυσι και προβλέπουν ότι στο τέλος του έτους θα κορυφωθούν στο 10%. Ενθαρρυντικά, ωστόσο, είναι τα μηνύματα που προέκυψαν από τα τεστ αντοχής των τραπεζών που δημοσιοποιήθηκαν τον Ιούλιο, γεγονός που αποτελεί μία ένδειξη για τη βελτίωση του κλίματος της αγοράς και αναδεικνύει ισχυρή κεφαλαιακή επάρκεια των τραπεζών.

Κρίσιμα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν από τις ελληνικές επιχειρήσεις Μετά την τραπεζική κρίση και καθώς η ύφεση βαθαίνει, οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν ακόμη μεγαλύτερη δυσκολία για εξασφάλιση χρηματοδότησης ή αναδιαπραγμάτευση των ήδη υπαρχουσών χρηματοοικονομικών τους υποχρεώσεων. Οι τράπεζες επικεντρώνονται πλέον περισσότερο στους υπάρχοντες πελάτες

και αξιολογούν προσεκτικά τη σχέση μεταξύ οφέλους και κόστους. Την ίδια στιγμή, καθώς οι περισσότερες επιχειρήσεις λειτουργούν σε επίπεδα αποδοτικότητας χαμηλότερα από τα φυσιολογικά, αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερες δυσκολίες αναφορικά με την τήρηση των όρων των τραπεζικών τους υποχρεώσεων. Άμεση συνέπεια των δυσχερειών στη χρηματοδότηση των ελληνικών επιχειρήσεων είναι η αύξηση του κόστους δανεισμού, καθώς οι επιχειρήσεις δεν δανείζονται πλέον με τους ίδιους όρους. Παράλληλα, απαιτούνται αυξημένες εγγυήσεις προς εξασφάλιση των τραπεζικών δανείων, γεγονός που δεν είναι πάντα εύκολο, δεδομένων των απομειώσεων της αξίας των στοιχείων που υποθηκεύονται (τρέχουσες αξίες ακινήτων, αποτίμηση μετοχών που χορηγούνται ως εγγυήσεις κ.λπ.). Τα μεγάλα ερωτήματα αναφορικά με τη χρηματοδότηση, που χρήζουν απάντησης από τις ελληνικές επιχειρήσεις είναι: Χρειάζονται αναχρηματοδότηση οι υφιστάμενες δανειακές υποχρεώσεις; Είναι διατεθειμένος ο υφιστάμενος χρηματοδότης να επαναδιαπραγματευθεί τους όρους και την αξία των υφιστάμενων υποχρεώσεων της επιχείρησης; Αντιμετωπίζει η επιχείρηση προβλήσματα με τους φορείς αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας; Χρειάζεται πρόσθετη χρηματοδότηση για βραχυπρόθεσμη αναδιάρθρωση ή μία μακροπρόθεσμη αλλαγή στην επιχειρηματική στρατηγική ή/και λειτουργίες της επιχείρησης; Μήπως χρειάζεται να γίνει επανεκτίμηση του οικονομικού προσανατολισμού της επιχείρησης (ανταγωνιστικότητα και θέση στην αγορά); Γίνεται επαρκής παρακολούθηση του κεφαλαίου κίνησης προκειμένου να διατηρείται στα επίπεδα εκείνα που είναι απαραίτητα για την κάλυψη των ταμειακών αναγκών της επιχείρησης;

Πώς θα καταφέρουν οι ελληνικές επιχειρήσεις να ανταποκριθούν στα προβλήματα χρηματοδότησης και να διατηρήσουν το απαραίτητο επίπεδο κεφαλαίου κίνησης; Η οικονομική ύφεση, η πτώση της ζήτη-

10/21/10 12:02:08 AM


Ag_023_042_4X.indd 33

νητικές τρέχουσες οικονομικές συνθήκες η δυνατότητα της είσπραξης μπορεί να αποβεί πιο κρίσιμη από την ίδια την πώληση. Η συνεχής παρακολούθηση της αγοράς και η συλλογή πληροφοριών για τους πελάτες (π.χ. φήμες στην αγορά για οικονομική δυσχέρεια, απολύσεις προσωπικού από πελάτες, αιτήματα για αλλαγή επιταγών) μπορεί να προφυλάξει τις επιχειρήσεις από δυσάρεστες εκπλήξεις. Ζωτικής σημασίας είναι και η αναδιαπραγμάτευση των όρων και του χρόνου πληρωμής των προμηθευτών και η χορήγηση εκπτώσεων σε πελάτες ή άλλων μέτρων που θα αποτελούν κίνητρο για πρόωρη αποπληρωμή των πελατών. Ο προσδιορισμός της κατάλληλης πιστωτικής πολιτικής, δηλαδή των όρων πιστώσεων σε πελάτες αλλά και η αποδοχή των όρων πίστωσης από προμηθευτές, έχει άμεσο αντίκτυπο στις ροές μετρητών και στον κύκλο μετατροπής μετρητών στην επιχείρηση. Ωστόσο, η διαπραγματευτική θέση των ελληνικών επιχειρήσεων για τη λήψη πιστώσεων από τους συνεργάτες τους στο εξωτερικό έχει αποδυναμωθεί εξαιτίας του συστημικού κινδύνου της ελληνικής οικονομίας. Ένας εναλλακτικός τρόπος χρηματοδότησης των επιχειρήσεων είναι τονωτικές ενέσεις με ίδια κεφάλαια. Το επίπεδο των ιδίων κεφαλαίων, ιδιαίτερα όταν συγκρίνεται με το χρέος (ξένα κεφάλαια), συνιστά ένα σημαντικό δείκτη που φανερώνει κατά πόσο η επιχείρηση εξαρτάται από τους δανειστές της. Τα νέα κεφάλαια μπορούν να συγκεντρωθούν μέσω εισφοράς ιδίων κεφαλαίων είτε από τους υπάρχοντες μετόχους είτε από τη συμμετοχή νέων επενδυτών. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι στις δεδομένες οικονομικές συνθήκες έντονης αβεβαιότητας είναι ιδιαίτερα δύσκολη η εύρεση επενδυτών που θα χρηματοδοτήσουν τις επιχειρήσεις, καθώς υπάρχει έντονη δυσπιστία. Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι ενέργειες διοίκησης αποθεμάτων (μείωση ύψους αποθεμάτων) και διαρκούς ελέγχου των λειτουργικών εξόδων της επιχείρησης. Επιπροσθέτως, παράγοντες που σχετίζονται με την κρίση και μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τις ταμειακές ροές της επιχείρησης είναι η μεταβολή των ισοτιμιών (ιδίως από εταιρείες που έχουν

συναλλαγές με το εξωτερικό ή δάνεια σε ξένο νόμισμα) και η μεταβολή των επιτοκίων, η οποία ενδέχεται να επηρεάσει σημαντικά το δανειακό κόστος των επιχειρήσεων. Οι επιχειρήσεις λοιπόν θα πρέπει να διαχειριστούν τον επιτοκιακό και συναλλαγματικό κίνδυνο μέσω της χρήσης κατάλληλων χρηματοοικονομικών εργαλείων αντιστάθμισης. Πρώτιστο μέλημα είναι οι διοικήσεις των επιχειρήσεων να εξετάσουν τη στρατηγική της επιχείρησης και του επιχειρηματικού σχεδίου, συμπεριλαμβανομένης μίας ανάλυσης των χρηματοδοτικών αναγκών. Βασική μέριμνα των διοικήσεων είναι η ανάλυση όλων των επιλογών χρηματοδότησης και των πιθανών τρόπων αποπληρωμών, ενώ η βελτιστοποίηση του λειτουργικού κύκλου μέσα από την εφαρμογή και ενσωμάτωση διαδικασιών συμβάλλει σημαντικά στην ενίσχυση του κεφαλαίου κίνησης. Απαραίτητη είναι η προετοιμασία αξιόπιστων προβλέψεων ταμειακών ροών, προσδιορίζοντας τα βασικά σημεία κερδοφορίας και ρευστότητας, ώστε να επαληθεύεται η ακρίβεια και η αξιοπιστία των υποκείμενων υποθέσεων. Οι επιπτώσεις της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης εξαπλώθηκαν με γοργούς ρυθμούς σε όλες τις οικονομίες, δείχνοντας ότι πρόκειται για μία γενικότερη συστημική κρίση στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Σε αυτήν την κρίσιμη περίοδο οι στιγμές που συνοδεύουν κάθε δύσκολη απόφαση της διοίκησης των επιχειρήσεων είναι μοναδικές και απαιτούν διαύγεια και προσήλωση. Η κινέζικη γραφή, η οποία ως γνωστόν χρησιμοποιεί ειδικά σύμβολα για να αποδώσει το νόημα κάθε λέξης, αναπαριστά τη λέξη κρίση με ένα συνδυασμό από δύο σύμβολα. Το ένα είναι το σύμβολο που χρησιμοποιείται για τη λέξη πρόβλημα και το άλλο εκείνο που χρησιμοποιείται για τη λέξη ευκαιρία. Πρόβλημα και ευκαιρία, λοιπόν, είναι η κρίση... Μέσα από την κρίση μπορεί να αναδυθούν και σημαντικές ευκαιρίες, καθώς οι αρνητικές οικονομικές συγκυρίες αποτελούν ένα σημαντικό έναυσμα για προβληματισμό, αναζήτηση νέων δυνατοτήτων και τρόπων δράσης, νέων πρακτικών και συνεργιών, καθώς και για την αναζήτηση της διαφορετικότητας και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

σης, η έλλειψη πιστώσεων καταναλωτικών ή επιχειρηματικών και η δυσχέρεια στη χρηματοδότηση συνθέτουν ένα αφιλόξενο επιχειρηματικό περιβάλλον. Δεδομένων των αρνητικών συνθηκών που επικρατούν στην ελληνική οικονομία, απαιτείται προσεκτικός προγραμματισμός και διορατικότητα, έτσι ώστε οι επιχειρήσεις να θωρακιστούν και να είναι προετοιμασμένες για τις δύσκολες ημέρες που διανύουν και που ενδεχομένως θα ακολουθήσουν. Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις για τον τρόπο χρηματοδότησης και τον τρόπο διαχείρισης του κεφαλαίου κίνησης και σίγουρα δεν υφίσταται μία τυποποιημένη λύση που να ταιριάζει σε όλες τις επιχειρήσεις. Βασικό μέλημα των ελληνικών επιχειρήσεων πρέπει να είναι η βελτίωση της ανταγωνιστικότητάς τους. Η ανταγωνιστικότητα είναι η δυνατότητα μίας επιχείρησης να παράγει και να διαθέτει ποιοτικά προϊόντα και υπηρεσίες, σε τιμές που οι πελάτες είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν. Με άλλα λόγια, ανταγωνιστικότητα σημαίνει δυνατότητα της επιχείρησης να επιβιώσει και να αναπτυχθεί. Οι παράγοντες που επιδρούν και συμβάλλουν στην ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων είναι τόσο εξωτερικοί (συνολική ζήτηση της οικονομίας, συναλλαγματική πολιτική, πολιτική επιτοκίων, διαθρωτικές αλλαγές και επεκτατική δημοσιονομική πολιτική, πορεία του κλάδου) όσο και εσωτερικοί (κόστος προϊόντων και υπηρεσιών, ικανότητα προσαρμογής στις συνεχείς εξελίξεις της αγοράς). Μια επιχείρηση δεν μπορεί να επηρεάσει τους εξωτερικούς παράγοντες, οπότε μοναδική επιλογή είναι να εστιάσει στην βελτίωση των εσωτερικών παραγόντων. Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να αναλύουν τις επιλογές χρηματοδότησης και τους πιθανούς τρόπους αποπληρωμής, ενώ ζωτικής σημασίας για τη λειτουργία και την πορεία τους είναι η παρακολούθηση και η διαχείριση του κεφαλαίου κίνησης. Σημαντική θέση στη διατήρηση του απαραίτητου κεφαλαίου κίνησης έχει η ποιότητα του πελατολογίου των επιχειρήσεων, συνεπώς κρίνεται επιτακτική η ανάγκη για επαναξιολόγηση της σύνθεσης του πελατολογίου. Στόχος δεν είναι η πραγματοποίηση πωλήσεων αλλά και η είσπραξή τους, καθώς στις ιδιαίτερα αρ-

10/21/10 12:02:08 AM


p.34

ACCOUNTANCY GREECE.01

Χριστίνα Τσιρώνη ορκωτή ελέγκτρια λογίστρια, senior manager, grant thornton

Διατήρηση υγιών κερδών και στρατηγική λιτότητας και ουσίας

Σε καθεστώς ύφεσης τι πρέπει να αναλογιστεί η διοίκηση μιας επιχείρησης; Ποιες προτεραιότητες έχει; Μπορεί να προστατέψει τα κέρδη της; Και πώς;

Κ

αθώς η χρηματοοικονομική κρίση εξαπλώνεται ταχύτατα σε όλο τον κόσμο, η παγκόσμια οικονομία βιώνει, σύμφωνα με εκτιμήσεις οικονομολόγων, τη βαθύτερη ύφεση στη μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο περίοδο. Το εμπόριο και οι χρηματοοικονομικές ροές συρρικνώνονται, ενώ ταυ-

Ag_023_042_4X.indd 34

τόχρονα η παραγωγή και η απασχόληση χάνουν συνεχώς έδαφος. Πολλές πτυχές της τρέχουσας κρίσης υπήρξαν νέες και απρόσμενες. Μοναδικά, η παρούσα κατάσταση αποτελεί ένα συνδυασμό χρηματοοικονομικής κρίσης στην καρδιά της μεγαλύτερης οικονομίας (ΗΠΑ) και παγκόσμιας ύφεσης. Πα-

ρόλα αυτά, τα «επεισόδια» που παρακολουθούμε και αφορούν την εκτεταμένη αποδυνάμωση των χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων και της λειτουργίας των αγορών δεν είναι νέα, ούτε και η παγκοσμίως συγχρονισμένη ύφεση. Ως εκ τούτου, η ιστορία μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο οδηγό για να αντιληφθούμε καλύτερα το παρόν. Προκειμένου λοιπόν να παρακολουθήσουμε τον τρέχοντα κύκλο της οικονομίας, με τη βοήθεια της εμπειρίας του παρελθόντος, στο παρόν άρθρο θα αναλυθούν ορισμένα κρίσιμα ζητήματα της ύφεσης, καθώς και πώς, μέσα από αυτήν, η συνεπακόλουθη ανάκαμψη θα έρθει με τις λιγότερες απώλειες, χρονικά και ποσοτικά. Καθώς οι αναλύσεις αναφορικά με την έννοια της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης και οι συζητήσεις γύρω από αυτήν πληθαίνουν, διαπιστώνεται ότι για τις επιχειρήσεις η ύφεση στην απόδοσή τους αποτελεί μία απειλητική προοπτική. Σε αυτήν την κρίσιμη περίοδο, οι στιγμές που συνοδεύουν κάθε δύσκολη απόφαση είναι μοναδικές και απαιτούν διαύγεια και προσήλωση. Τα κρίσιμα ζητήματα της διατήρησης υγιών κερδών και της μείωσης του κόστους στις παρούσες συνθήκες απασχολούν έντονα τις επιχειρήσεις και θα αποτελέσουν το πεδίο ανάλυσης του παρόντος άρθρου.

Διατήρηση υγιών κερδών Η σημαντική συρρίκνωση του παγκόσμιου εμπορίου, η οποία έγινε οξύτερη τη χρονιά που πέρασε, υπήρξε αποτέλεσμα της μειωμένης ζήτησης, που με τη σειρά της αποτελεί άμεση συνέπεια της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα ντόμινο γεγονότων και συνεπακόλουθων αποτελεσμάτων που δίνει έμφαση στην αλληλεπίδραση των τομέων της οικονομίας. Στο ερώτημα πώς το εμπόριο μπορεί να συνεισφέρει στην παγκόσμια οικονομική ανάκαμψη είναι σημαντικό να αποφευχθούν απαντήσεις που περιλαμβάνουν μόνο μέτρα προστατευτισμού, τα οποία συνήθως επιτυγχάνουν την αύξηση του κόστους, με συνέπεια την περαιτέρω μείωση της ζήτησης. Η εναλλακτική λύση που αφορά το άνοιγμα των αγορών με στόχο την αύξηση της ζήτησης και των

10/21/10 12:02:09 AM


εταιρικών κερδών φαίνεται να κερδίζει μεγαλύτερη αποδοχή. Οι ταμειακές ροές των επιχειρήσεων και η ύπαρξη επαρκών ταμειακών διαθεσίμων και ισοδύναμων είναι η βασική μέριμνα και προτεραιότητα των επιχειρήσεων. Ωστόσο, η κερδοφορία εξακολουθεί να αποτελεί καίρια ανησυχία, καθώς τα περιθώρια κέρδους σε περιόδους κρίσης συρρικνώνονται σημαντικά. Η υποαπόδοση επηρεάζει πρώτα τα εταιρικά αποτελέσματα και, ως εκ τούτου, η προστασία τους διασφαλίζει και την υγεία της επιχείρησης. Οι επιχειρηματίες θα πρέπει να επικεντρωθούν στη μελέτη κάθε στοιχείου εσόδων και εξόδων της Κατάστασης Αποτελεσμάτων, προκειμένου να διαπιστωθεί ότι έχουν ληφθεί όλα τα απαραίτητα μέτρα που θα διασφαλίσουν την ποιότητα των κερδών τους.

Τα περιθώρια κέρδους της επιχείρησης έχουν διατηρηθεί στα ίδια επίπεδα ή ακολουθούν πτωτική πορεία; Λαμβάνεται αξιόπιστη, έγκυρη και έγκαιρη πληροφόρηση αναφορικά με τις πωλήσεις, τα περιθώρια κέρδους και τα επίπεδα των αποθεμάτων, προκειμένου να λαμβάνονται αποφάσεις αναφορικά με τα επίπεδα της παραγωγής; Χρειάζεται επικέντρωση μόνο στα επικερδή προϊόντα, αποκλείοντας τα υπόλοιπα (μη επικερδή προϊόντα); Υπάρχει η δυνατότητα αύξησης στην τιμή πώλησης συγκεκριμένων προϊόντων; Μπορούν να σταθεροποιηθούν οι τιμές των εισαγωγών προκειμένου να βελτιωθούν οι όροι των συναλλαγών της επιχείρησης; Κρίνεται σκόπιμη η πώληση ή η εγκατάλειψη ζημιογόνων λειτουργικών δραστηριοτήτων;

Πώς μπορούν όμως να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα; Η θωράκιση των κερδών προϋποθέτει η επιχείρηση να αξιολογήσει την κερδοφορία της συγκριτικά με την κερδοφορία των βασικών ανταγωνιστών και του κλάδου της, ενώ παράλληλα να διασφαλίσει τα περιθώρια κέρδους της. Έμφαση θα πρέπει να δοθεί σε διαδικασίες που συνδέονται άμεσα με την επίτευξη των κερδών.

Ag_023_042_4X.indd 35

Η ανάλυση των πληροφοριακών στοιχείων των προϊόντων και του κλάδου της επιχείρησης είναι απαραίτητη προκειμένου, αφενός, να εντοπιστεί η πηγή των κερδών και, αφετέρου, να προσδιοριστούν τα ζημιογόνα προϊόντα. Η άμεση ανίχνευση προβληματικών περιοχών και ζημιογόνων δραστηριοτήτων, με παράλληλη απόφαση για διακοπή τους ή όχι, μπορεί να εξοικονομήσει σημαντικούς πόρους. Στην περίπτωση αυτή θα πρέπει να υπάρχει ενδελεχής ανάλυση των επιπτώσεων της ενδεχόμενης διάθεσης των μη επικερδών λειτουργικών δραστηριοτήτων. Σημαντική μπορεί να αποδειχθεί και η αναθεώρηση των προσφορών σε πελάτες, προκειμένου να προσαρμοστούν οι πελατειακές σχέσεις στα νέα δεδομένα. Ενέργειες προς αυτήν την κατεύθυνση αποτελούν η αναθεώρηση της τιμολογιακής πολιτικής, η αναγνώριση των περισσότερο επικερδών πελατών και η επικέντρωση της προσπάθειας σε αυτούς, με αντίστοιχη αναγνώριση προβληματικών πελατών και πολύ προσεκτική πολιτική χορήγησης πίστωσης. Η αποφυγή επισφαλειών είναι σημαντική διαδικασία,

αφού μπορεί να επηρεάσει άμεσα τόσο την κερδοφορία όσο και τις ταμειακές ροές της επιχείρησης. Για τις επιχειρήσεις που δεν αντιμετωπίζουν προβλήματα ρευστότητας ή εξεύρεσης χρηματοδότησης πολύ σημαντική μπορεί να αποδειχθεί και η αναγνώριση ευκαιριών για εξαγορές. Σε κάθε περίπτωση, η ανασκόπηση της αποτελεσματικότητας των διευθυντικών στελεχών είναι, επίσης, στοιχείο που δρα βοηθητικά στην προστασία των κερδών. Η κατάρτιση διαδικασιών αναφορικά με την έγκαιρη και ουσιαστική πληροφόρηση της διοίκησης για τη λήψη ολοκληρωμένων αποφάσεων προφυλάσσει την επιχείρηση και προάγει την ενημέρωση και τον άμεσο εντοπισμό προβληματικών περιοχών. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο όμως στη βιωσιμότητα και την κερδοφορία της κάθε επιχείρησης διαδραματίζουν οι άνθρωποί της. Με αυτό το δεδομένο, αποτελεί πρωτεύοντα στόχο η βελτίωση της παραγωγικότητας του προσωπικού μέσα από την επικοινωνία των στόχων προς όλους τους εργαζομένους και η δημιουργία κινήτρων για όλους, ώστε να διασφαλιστεί

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Τι πρέπει να αναλογιστεί η διοίκηση μιας επιχείρησης αναφορικά με την προστασία των κερδών της;

10/21/10 12:02:09 AM


p.36

ACCOUNTANCY GREECE.01

Αποτελεσμάτων να είναι σημαντικά. Ακόμη και αν η ύφεση δεν έχει κανέναν άλλο εποικοδομητικό σκοπό, μπορεί τουλάχιστον να αναγκάσει τους επιχειρηματίες και τις διοικήσεις να εντοπίσουν τα τρωτά σημεία της επιχείρησής τους και να αδράξουν μία ευκαιρία για να αλλάξουν τους «παλιούς» τρόπους με στόχο ένα καλύτερο και υγιές μέλλον.

Στρατηγική λιτότητας και ουσίας

η επιτυχία αυτού του στόχου. Όσο σημαντική είναι η προσπάθεια διατήρησης και περαιτέρω αύξησης του όγκου των πωλήσεων το ίδιο απαραίτητο είναι, τελικά, η Κατάσταση Αποτελεσμάτων να περιλαμβάνει κονδύλια που να απεικονίζουν την πραγματική απόδοση της επιχείρησης σε κάθε περίοδο αναφοράς. Η ξεκάθαρη γνωστοποίηση όλων των αβεβαιοτήτων που συνδέονται με τη συνέχιση της επιχειρηματικής δραστηριότητας (going concern), καθώς και οι εκτιμήσεις της διοίκησης, όπου αυτές απαιτούνται, είναι ενέργειες άκρως απαραίτητες για τη διασφάλιση της αξιοπιστίας των οικονομικών καταστάσεων

Ag_023_042_4X.indd 36

της επιχείρησης. Η λογιστικοποίηση ζημιών λόγω μείωσης της λογιστικής αξίας κονδυλίων, όπως η υπεραξία και τα άυλα ή ενσώματα στοιχεία του ενεργητικού, δεδομένου ότι οι προβλεπόμενες ταμειακές ροές που συμπεριλαμβάνονται σε επιχειρηματικά σχέδια προηγουμένων χρήσεων έχουν σίγουρα επηρεαστεί αρνητικά από τις παρούσες οικονομικές συνθήκες, κρίνεται απαραίτητη. Ανάλογη επίδραση ενδεχομένως να έχει επέλθει και σε προγράμματα παροχών προς το προσωπικό. Πολλές επιχειρήσεις αναθεωρούν ή εγκαταλείπουν τέτοιου είδους προγράμματα, με αποτέλεσμα τα επιπλέον κόστη που αναγνωρίζονται στην Κατάσταση

Η οικονομική κρίση και το σοκ που αυτή προκάλεσε στην πραγματική οικονομία έχει φέρει τις διοικήσεις των επιχειρήσεων και τις οικονομικές διευθύνσεις τους στην πρώτη γραμμή, προκειμένου να λάβουν άμεσα μέτρα επιβίωσης κατά την περίοδο της ύφεσης. Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των επιχειρήσεων αποτελεί η έλλειψη ελέγχου των δαπανών τους, με αποτέλεσμα οι εκροές τους να είναι μεγαλύτερες από τις εισροές. Δεδομένων των συνθηκών, το πρόβλημα έχει διογκωθεί και απειλεί τη βιωσιμότητα πολλών επιχειρήσεων. Η μακροχρόνια βιωσιμότητα των επιχειρηματικών σχεδίων εξαρτάται από τη διατήρηση του συγκριτικού πλεονεκτήματος της επιχείρησης. Η ανάπτυξη προϊόντων και η παροχή υπηρεσιών που να ικανοποιούν τους πελάτες και η ταυτόχρονη αναδιοργάνωση των επιχειρηματικών διαδικασιών ώστε να βελτιωθεί η ποιότητα, αλλά με μειωμένα κόστη, είναι τα στοιχεία που προσθέτουν αξία σε μία επιχείρηση. Κάθε ευρώ που εισρέει στην επιχείρηση από τις πωλήσεις δίνει ένα ποσοστό κέρδους στα αποτελέσματα, όμως κάθε ευρώ που εξοικονομείται από δαπάνες μεταφέρεται αυτούσιο στην τελευταία γραμμή της Κατάστασης Αποτελεσμάτων και αποτελεί καθαρό κέρδος. Η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητα των λειτουργιών της επιχείρησης συμβάλλουν ουσιωδώς στην επιτυχία της. Σε αρκετές περιπτώσεις, πολλές απόλυτα ορθές στρατηγικές τελικώς αμφισβητούνται ή αποτυγχάνουν επειδή ορισμένες βασικές λειτουργίες της επιχείρησης παρουσιάζουν ελλείψεις. Η πλειονότητα των επιχειρήσεων σχεδιάζει τη μείωση των δαπανών τους ή βρίσκεται ήδη σε διαδικα-

10/21/10 12:02:11 AM


Τι πρέπει να αναλογιστεί η διοίκηση μίας επιχείρησης αναφορικά με τη μείωση των δαπανών της; Υπάρχει ένα ρεαλιστικό επιχειρηματικό πλάνο, το οποίο να αντανακλά τη δυνατότητα της επιχείρησης και να ικανοποιεί όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη και τις απαιτήσεις των πελατών; Πώς έχει διασφαλιστεί ότι οι οικονομικοί πόροι έχουν τοποθετηθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να επιτυγχάνεται η μέγιστη απόδοση από τη χρήση τους; Υπάρχουν προβλήματα στην ενσωμάτωση αποκτηθέντων επιχειρήσεων, ως αποτέλεσμα πρόσφατων εξαγορών; Έχει εξεταστεί η φύση των δαπανών της επιχείρησης προκειμένου να επιβεβαιωθεί ότι όλα τα πραγματοποιούμενα κόστη είναι απαραίτητα; Η αναγνώριση και διαχείριση των βασικών κινδύνων στους οποίους είναι εκτεθειμένη η επιχείρηση γίνεται αποτελεσματικά; Πώς διενεργείται η σύγκριση της αποτελεσματικότητας των δραστηριοτήτων της επιχείρησης σε σχέση με εκείνη των ανταγωνιστών της;

Πώς μπορούν όμως να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα; Είναι σημαντικό η διοίκηση να διασφαλίσει ότι όλες οι λειτουργίες της επιχείρησης ελέγχονται διεξοδικά και να προτείνει βελτιώσεις, όπου αυτές απαιτούνται. Οι βελτιώσεις θα έχουν ως στόχο, αφενός, την ενίσχυση της ικανότητας επιβίωσης της επιχείρησης κατά τη διάρκεια της ύφεσης και, αφετέρου, την ενδυνάμωση των λειτουργιών της, γεγονός που θα αποτελέσει το συγκριτικό της πλεονέκτημα όταν οι όροι των συναλλαγών θα αρχίσουν να βελτιώνονται. Μέσω της ανάλυσης των αποφάσεων που σχετίζονται με την κατανομή των οικονομικών πόρων και την αξιολόγηση του σχε-

Ag_023_042_4X.indd 37

διασμού και της αποτελεσματικότητας των καθημερινών εργασιών (day-to-day operations) επανεξετάζονται οι δυνατότητες που υπάρχουν για περιορισμό των δαπανών της επιχείρησης. Στο πλαίσιο των ενεργειών μείωσης του κόστους πολύ σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι υπάρχουσες δικλίδες εσωτερικού ελέγχου (internal controls) και η αποτελεσματικότητα αυτών, ώστε η αξιολόγηση των επιχειρηματικών κινδύνων στους οποίους είναι εκτεθειμένη η επιχείρηση να γίνεται με ασφάλεια και μεγαλύτερη ακρίβεια. Στη φάση αυτή, και δεδομένης της δύσκολης οικονομικής κατάστασης και του αρνητικού κλίματος που έχει δημιουργηθεί, απαιτείται η διοίκηση να αξιολογήσει σε κάθε περίπτωση δαπάνης αν καλύπτει και σε τι βαθμό τις ανάγκες της επιχείρησης. Αυτή η αξιολόγηση περιλαμβάνει τις δαπάνες αναφορικά με ενσώματα πάγια (CAPEX) σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες και απαιτήσεις, τη σωστή διαχείριση του προσωπικού, τη χρηματοδότηση με ανταγωνιστικούς όρους και στο ύψος που είναι απαραίτητο για τη λειτουργία της επιχείρησης και όχι πάνω από αυτό, όπως αρκετά συχνά συνέβαινε μέχρι σήμερα. Ένα πεδίο που χρήζει προσοχής είναι η αποτελεσματικότητα του ελέγχου των πραγματοποιούμενων αγορών. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της έρευνας αγοράς για εντοπισμό εναλλακτικών προμηθευτών, διαπραγματεύσεων για εκπτώσεις με γρηγορότερη αποπληρωμή, μακροχρόνιες συμφωνίες, consortium αγορών για αύξηση όγκων και μείωση τιμών. Οι συμφωνίες με τους προμηθευτές θα πρέπει να επαναπροσδιοριστούν με βάση τις παρούσες συνθήκες, ενώ η διοίκηση θα πρέπει να φροντίσει για την ελαχιστοποίηση των αποθεμάτων και την ενοποίηση των προμηθευτών με τρόπο τέτοιο ώστε να αποφεύγεται τόσο η εξάρτηση όσο και η μεγάλη διασπορά. Η σωστή εκμετάλλευση των εγκαταστάσεων, ο περιορισμός, όπου είναι εφικτό, των λειτουργικών εξόδων ή η ενοικίαση των ανεκμετάλλευτων χώρων, αλλά και η αναθεώρηση των επενδυτικών πλάνων και η επισκόπηση των διαδικασιών εσω-

τερικού ελέγχου, είναι στοιχεία πολύ κρίσιμα, και πάντως όχι τα μοναδικά, στην αποτελεσματική διαχείριση του κόστους. Οι περισσότερες επιχειρήσεις επικεντρώνονται στη μείωση του κόστους παραγωγής τους, που αποτελεί τη βασική λειτουργική δαπάνη τους (πρώτες ύλες, άμεσα αποθέματα). Το κόστος παραγωγής όμως, δεδομένου ότι βρίσκεται στον πυρήνα της επιχειρηματικής στρατηγικής, συνήθως ελέγχεται και διοικείται αποτελεσματικά και κινείται στα χαμηλότερα δυνατά επίπεδα. Παρόλα αυτά, είναι τελείως διαφορετικό αυτό που συμβαίνει με τα υπόλοιπα κόστη της επιχείρησης. Οι πραγματικές ευκαιρίες μείωσης στις υπόλοιπες κατηγορίες δαπανών (που πολλές φορές είναι συνολικά ισόποσες με το κόστος παραγωγής) πολλές φορές δεν τυγχάνουν του ελέγχου που απαιτείται. Έτσι, σε αυτές τις κατηγορίες τα περιθώρια μείωσης είναι μεγάλα και οι πιο προσεκτικοί έλεγχοι μπορεί να αποδώσουν σημαντικά οφέλη, σε μια εποχή που η λιτότητα και η προσήλωση στην ουσία είναι επιβεβλημένες στρατηγικές. Η ύφεση και τα ερωτήματα που γεννά απασχολούν τόσο τις επιχειρήσεις όσο και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Ο συνδυασμός της δέουσας νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής θα μας οδηγήσει σε έξοδο από την κρίση; Σίγουρα ναι, χωρίς όμως να μπορούμε να προβλέψουμε το πότε ακριβώς θα συμβεί αυτό. Στην Ελλάδα, η υλοποίηση διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων διενεργείται με σημαντική υστέρηση έναντι των άλλων χωρών της Ευρώπης. Το γεγονός της υστέρησής μας δίνει τη δυνατότητα να μάθουμε από τα λάθη των άλλων και να αναζητήσουμε τις δέουσες ισορροπίες. Η εμβάθυνση στις «αρνητικές» πτυχές της κρίσης είναι χρήσιμη, αλλά δεν είναι πιο σημαντική από την επικέντρωση στις δυνατότητες ανάκαμψης και στις στρατηγικές που θα μας φέρουν σε πλεονεκτική θέση τόσο στο παρόν όσο και μετά την ανάκαμψη των αγορών. Σε κάθε δύσκολη συγκυρία κρύβεται και μία ευκαιρία, αρκεί η απαισιοδοξία της γνώσης να συνυπάρχει με την αισιοδοξία της θέλησης.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

σία μείωσης. Όταν τα πλεονάζοντα κόστη γίνουν ορατά, υπάρχει άμεση ανάγκη για σημαντικές βελτιώσεις, που μπορούν να επιτευχθούν μέσω της αποτελεσματικότερης αξιοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού και των ενσώματων στοιχείων του ενεργητικού της επιχείρησης.

10/21/10 12:02:11 AM


p.38

ACCOUNTANCY GREECE.01

Μ

Κωνσταντίνος Νιφορόπουλος ορκωτός ελεγκτής λογιστής, προέδρος του δ.σ. της «ωριων ορκωτοι ελεγκτες λογιστες α.ε.»

ο καλλικρατησ και η βελτιωση των οικονομικων των δήμων

Η νέα αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης επιβάλλει καλύτερους τρόπους διαχείρισης, τομέας στον οποίο μπορούν να βοηθήσουν οι ελεγκτικοί μηχανισμοί.

Ag_023_042_4X.indd 38

ε το Π.Δ. 315/30-12-99 (ΦΕΚ-302 Α’), «Περί ορισμού του περιεχομένου και του χρόνου ενάρξεως της εφαρμογής του Κλαδικού Λογιστικού Σχεδίου Δήμων και Κοινοτήτων (ΟΤΑ Α’ Βαθμού)», το οποίο τροποποιήθηκε με την ΚΥΑ αρ. πρωτ.: 4604/1-2-2005, τέθηκαν οι βάσεις για την εφαρμογή του διπλογραφικού λογιστικού συστήματος και της παρουσίασης ετήσιων οικονομικών καταστάσεων από τους δήμους της χώρας μας. Η προσφορά των συναδέλφων μας, αλλά και ανθρώπων της λογιστικής επιστήμης γενικότερα, είτε συμμετείχαν σε σχετικές επιτροπές/ομάδες εργασίας είτε με το συγγραφικό τους έργο, ήταν σημαντική, ώστε σε σύντομο χρονικό διάστημα οι δήμοι της χώρας μας να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του Π.Δ. 315/99. Με το νόμο 3852/2010 (ΦΕΚ τεύχος πρώτο, αρ. 87/7 Ιουνίου 2010), «Νέα αρχιτεκτονική της αυτοδιοίκησης και της αποκεντρωμένης διοίκησης - Πρόγραμμα Καλλικράτης», αφενός συστήνονται «νέοι» δήμοι, ενώ ταυτόχρονα καταργούνται υπάρχοντες δήμοι (δηλαδή έχουμε συνενώσεις δήμων), και αφετέρου λαμβάνονται μια σειρά μέτρων τα οποία θα συμβάλλουν θετικά στην οικονομική οργάνωση, οικονομική διαχείριση και πληροφόρηση για την οικονομική κατάσταση του δήμου. Ενδεικτικά αναφέρω τα εξής σημεία του Ν. 3852/2010: Άρθρο 71 «Δημοτικό κατάστημα, βιβλία, αρχεία και ιστοσελίδα» Προβλέπεται η δημιουργία ιστοσελίδας σε κάθε δήμο, στην οποία θα αναρτώνται, εκτός των άλλων, και οικονομικά στοιχεία του δήμου. Άρθρο 72 «Οικονομική επιτροπή - Αρμοδιότητες» Προβλέπεται η σύσταση οικονομικής επιτροπής ως οργάνου παρακολούθησης και ελέγχου της οικονομικής λειτουργίας του δήμου. Άρθρο 97 «Υπηρεσιακές μονάδες δήμων» Οι συνιστώμενοι δήμοι, στο πλαίσιο κατάρτισης των Οργανισμών Εσωτερικής Υπηρεσίας και της συγκρότησης των υπηρεσιών τους, υποχρεούνται μέχρι 31.12.2012 να περιλάβουν υπηρεσιακές μονάδες με αντικείμενα, εκτός των άλ-

10/21/10 12:02:13 AM


ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010 Ag_023_042_4X.indd 39

10/21/10 12:02:14 AM


p.40

ACCOUNTANCY GREECE.01

λων και τα εξής: • Προγραμματισμού και ανάπτυξης • Οικονομική υπηρεσία • Διαφάνειας • Διοίκησης - Διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού Άρθρο 218 «Διάρθρωση Αυτοτελούς Υπηρεσίας Εποπτείας ΟΤΑ» Η οποία διαρθρώνεται στις εξής Διευθύνσεις: α. Διεύθυνση Γενικών Υποθέσεων β. Διεύθυνση Οικονομικών Υποθέσεων γ. Διεύθυνση Τεχνικών Υποθέσεων Άρθρο 264 «Πιστοληπτική πολιτική διαδικασία συνομολόγησης δανείου από δήμους και περιφέρειες», σύμφωνα με το οποίο προβλέπονται : - Οι δήμοι και οι περιφέρειες μπορούν να συνομολογούν δάνεια με πιστωτικά ιδρύματα, εφόσον συντρέχουν, σωρευτικά, οι πιο κάτω προϋποθέσεις: α) το ετήσιο κόστος εξυπηρέτησης της δημόσιας πίστης κάθε δήμου δεν υπερβαίνει το 20% των ετήσιων τακτικών του εσόδων και β) το συνολικό χρέος του δήμου που προβαίνει σε δανεισμό δεν υπερβαίνει ποσοστό των συνολικών εσόδων του (ήδη με σχετική απόφαση αρ. πρωτ.: 43093/307-2010/Διεύθυνση Οικονομικών ΟΤΑ καθορίζεται ως ανώτατο όριο του συνολικού χρέους δήμου που προβαίνει σε δανεισμό ποσοστό 60% επί των συνολικών εσόδων του). Άρθρο 265 «Προϋποθέσεις και όροι δανεισμού», σύμφωνα με το οποίο απαγορεύεται να χρησιμοποιηθεί το δάνειο για σκοπό άλλον από εκείνον για τον οποίο συνομολογήθηκε. Άρθρο 266 «Προγραμματισμός, προϋπολογισμός και θέματα οικονομικής διαχείρισης των νέων δήμων», σύμφωνα με το οποίο προβλέπονται: - Για το μεσοπρόθεσμο προγραμματισμό των δήμων εκπονείται το Πενταετές Τεχνικό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα (ΤΕΠ), το οποίο εξειδικεύεται κατ’ έτος σε Ετήσιο Πρόγραμμα Δράσης (ΕΠΔ) και ετήσιο προϋπολογισμό. - Συνοπτική οικονομική κατάσταση του προϋπολογισμού αναρτάται υποχρεωτικά στην ιστοσελίδα του οικείου δήμου και δημοσιεύεται σε τοπική εφημερίδα. - Ο προϋπολογισμός, το ετήσιο πρόγραμμα δράσης, η εισηγητική έκθεση της οικονομικής επιτροπής και οι αποφάσεις του δημοτικού συμβουλίου που αφο-

Ag_023_042_4X.indd 40

ρούν την επιβολή των φόρων, τελών, δικαιωμάτων και εισφορών υποβάλλονται στον ελεγκτή νομιμότητας για έλεγχο. - Η Οικονομική Επιτροπή, μετά από εισήγηση του υπευθύνου Οικονομικών Υπηρεσιών του οικείου δήμου, υποβάλλει στο Δημοτικό Συμβούλιο τριμηνιαία έκθεση ως προς τα αποτελέσματα εκτέλεσης του προϋπολογισμού, κατά το προηγούμενο της έκθεσης τρίμηνο. - Στους δήμους εφαρμόζονται οι διατάξεις του Π.Δ. 315/1999, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει. Άρθρο 267 «Μεταβατικές διατάξεις οικονομικής διαχείρισης δήμων», σύμφωνα με το οποίο προβλέπονται: Μέχρι την 28.2.2011 ολοκληρώνεται η απογραφή των πάσης φύσεως περιουσιακών στοιχείων, απαιτήσεων και υποχρεώσεων του νέου δήμου, καθώς και των διαθεσίμων χρηματικών μέσων. Η διαδικασία, ο τρόπος και η αποτύπωση της απογραφής θα καθοριστούν με υπουργική απόφαση. Οι δήμοι, τα Νομικά τους Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου, οι σύνδεσμοι των ΟΤΑ ενημερώνουν: α) με

τα βασικά υπηρεσιακά στοιχεία του προσωπικού που απασχολούν τη βάση δεδομένων «Ηλεκτρονικό μητρώο εργαζομένων των δήμων» και β) με τα οικονομικά τους στοιχεία τη βάση δεδομένων «Οικονομικά στοιχεία δήμων». Με βάση την αξιολόγηση των στατιστικών στοιχείων της βάσης δεδομένων πραγματοποιούνται από το Ελεγκτικό Συνέδριο έλεγχοι στους ανωτέρω φορείς, όταν δεν ικανοποιούν συγκεκριμένους αριθμοδείκτες αξιολόγησης. Με απόφαση του υπουργού καθορίζεται ο τύπος, το περιεχόμενο των στοιχείων, ο χρόνος και ο τρόπος ενημέρωσης των βάσεων δεδομένων, οι αριθμοδείκτες αξιολόγησης, καθώς και κάθε άλλη αναγκαία λεπτομέρεια. Άρθρο 276 «Κατασταλτικός έλεγχος Ελεγκτικού Συνεδρίου» Από το Ελεγκτικό Συνέδριο διεξάγεται υποχρεωτικά κατασταλτικός έλεγχος των λογαριασμών των δήμων. Ο κατασταλτικός έλεγχος πρέπει να ολοκληρωθεί μέσα σε έξι (6) μήνες από την ημερομηνία αποστολής του αντιγράφου του απολογισμού ή ισολογισμού τού

10/21/10 12:02:14 AM


Ag_023_042_4X.indd 41

β) την έκθεση της Δημαρχικής Επιτροπής, γ) τις εκθέσεις του ορκωτού ελεγκτή λογιστή, δ) στοιχεία του προϋπολογισμού και του απολογισμού και ε) στοιχεία του ετήσιου προγράμματος δράσης. β) Εφαρμογή της κοστολόγησης (Αναλυτική Λογιστική) Ο σωστός υπολογισμός του πραγματικού κόστους κάθε παρεχομένης υπηρεσίας στους δημότες αποτελεί την ασφαλέστερη βάση για να γίνει σύγκριση και εκτίμηση του κόστους παραγωγής κάθε παρεχομένης υπηρεσίας σε σχέση με το βαθμό ωφέλειας των δημοτών από τις ικανοποιούμενες αντίστοιχες ανάγκες τους, ώστε να καθίσταται δυνατόν να λαμβάνονται σωστές αποφάσεις, σχετικά με τις υπηρεσίες των οποίων η παροχή ενδείκνυται να αυξηθεί ή να μειωθεί και ενδεχομένως να διακοπεί και με τους εξοικονομούμενους πόρους να παρασχεθούν άλλες ωφελιμότερες υπηρεσίες. Επειδή η εφαρμογή της Αναλυτικής Λογιστικής απαιτεί τη δέσμευση σημαντικών οικονομικών και ανθρωπίνων πόρων, αρκετοί δήμοι, παρότι ήταν υπόχρεοι, δεν την εφάρμοζαν. Εκτιμώ ότι η δημιουργία των νέων μεγαλύτερων δήμων παρέχει δυνατότητες εφαρμογής ενός συστήματος κοστολόγησης, σε κάθε δήμο, το οποίο μπορεί να λειτουργεί και σε περιοδική βάση και να συνδέεται πληροφοριακά με την απαιτούμενη από το άρθρο 266 του Ν. 3852/2010 τριμηνιαία έκθεση, ως προς τα αποτελέσματα εκτέλεσης του προϋπολογισμού. γ) Τρόπος αποτίμησης των στοιχείων του ισολογισμού των «νέων» δήμων Σύμφωνα με το νόμο 3852/2010, μέχρι την 28.2.2011 ολοκληρώνεται η απογραφή των πάσης φύσεως περιουσιακών στοιχείων, απαιτήσεων και υποχρεώσεων του νέου δήμου, μετά από σχετική υπουργική απόφαση. Ορισμένοι προβληματισμοί αφορούν τα εξής θέματα: • Τρόπος αρχικής αποτίμησης της αξίας των ακινήτων (αντικειμενικές αξίες ή ιστορικό κόστος;) και των εγκαταστάσεων κοινής χρήσεως. • Καθορισμός ιδιαίτερων συντελεστών αποσβέσεων για τους δήμους. • Τρόπος μελλοντικής αναπροσαρμογής της αξίας των ακινήτων.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

υπόχρεου για κατασταλτικό έλεγχο φορέα, ο οποίος συνοδεύεται: α) από τις σχετικές εκθέσεις και πράξεις των αρμοδίων οργάνων του, β) την έκθεση των ορκωτών λογιστών ελεγκτών και γ) από κάθε σχετικό με τον έλεγχο στοιχείο, που καθορίζεται με απόφαση της Ολομέλειας του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Οι ανωτέρω εξελίξεις πιστεύω ότι είναι μια ευκαιρία για βελτιώσεις στην πληροφόρηση που παρέχουν οι οικονομικές καταστάσεις των δήμων. Προς την κατεύθυνση αυτή, διατυπώνω διάφορες σκέψεις - προβληματισμούς, οι οποίες παρουσιάζονται συνοπτικά κατωτέρω. α) Οικονομικές καταστάσεις του δήμου Εκτιμώ ότι θα βοηθούσαν τους χρήστες των οικονομικών καταστάσεων και ιδιαίτερα τους πλέον άμεσους, δηλαδή τα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου, τα εξής: 1) Η παράθεση περισσοτέρων πληροφοριών (εμπλουτισμός του περιεχομένου) στο προσάρτημα των οικονομικών καταστάσεων.

Σύμφωνα με το Π.Δ. 315/99, το προσάρτημα του ισολογισμού και των αποτελεσμάτων χρήσεως είναι απαραίτητο συμπλήρωμα των οικονομικών αυτών καταστάσεων, με το οποίο δίνονται διάφορες πρόσθετες ή επεξηγηματικές πληροφορίες. Οι πληροφορίες αυτές έχουν σκοπό να διευκολύνουν όλους τους παράγοντες, προς του οποίους απευθύνονται οι οικονομικές καταστάσεις, στο να κατανοούν το περιεχόμενό τους και να προσδιορίζουν την αληθινή οικονομική κατάσταση και τα ακριβή αποτελέσματα (πλεονάσματα ή ελλείμματα) των δήμων. Επιπλέον, κατά την άποψή μας, θα πρέπει να προκύπτουν και πληροφορίες απαραίτητες για τους «ειδικούς» χρήστες των οικονομικών καταστάσεων του δήμου, όπως είναι το Ελεγκτικό Συνέδριο. Τέτοιες πληροφορίες, ενδεικτικά μπορεί να είναι: • Επεξηγηματικές πληροφορίες σχετικές με την οικονομική κατάσταση όλων των νομικών προσώπων και οργανισμών του Δήμου. • Συγκριτικός πίνακας μεταξύ προϋπολογισμένων και πραγματοποιηθέντων μεγεθών, καθώς και των μεταξύ τους αποκλίσεων. Η στήλη των προϋπολογισμένων μεγεθών θα μπορούσε να υπάρχει και ως επιπλέον στήλη στην «Κατάσταση του λογαριασμού αποτελεσμάτων χρήσεως». • Το ετήσιο κόστος εξυπηρέτησης της δημόσιας πίστης. 2) Οι οικονομικές καταστάσεις να περιλαμβάνουν και «Κατάσταση ταμειακών ροών». Εκτιμώ ότι η σύνταξη της «Κατάστασης ταμειακών ροών» θα βοηθούσε σημαντικά, αφενός, στην πληροφόρηση σχετικά με την οικονομική κατάσταση του δήμου και, αφετέρου, στη λήψη ορθολογικότερων αποφάσεων σχετικά με τη διαχείριση των οικονομικών του. Άποψή μου είναι ότι το πλεόνασμα ή το έλλειμμα από τη λειτουργική δραστηριότητα του δήμου είναι σαν πληροφορία εξίσου σημαντική με το αποτέλεσμα (κέρδος ή ζημία) που παρουσιάζει η «Κατάσταση αποτελεσμάτων». 3) Παρουσίαση όλων των ετήσιων οικονομικών αναφορών, ενιαία ως «Ετήσια οικονομική έκθεση» και ανάρτησή της στην ιστοσελίδα του δήμου. Η «Ετήσια οικονομική έκθεση» να περιλαμβάνει: α) τις οικονομικές καταστάσεις,

10/21/10 12:02:15 AM


p.42

ACCOUNTANCY GREECE.01

• Τρόπος εμφάνισης των παγίων που έχουν αγοραστεί με την μέθοδο Leasing (εκτιμώ ότι θα πρέπει να τύχουν εφαρμογής τα οριζόμενα στο άρθρο 141 «Χρηματοδοτικές μισθώσεις» του Κ.Ν. 2190/20. Σημειώνεται ότι ο Ν. 3852/2010 θέτει περιορισμούς στο ύψος των δανείων που λαμβάνει κάθε δήμος.) Ο προβλεπόμενος από το Π.Δ 315/99 τρόπος αποτίμησης των λοιπών, εκτός από τις μετοχές, τίτλων στην τιμή κτήσεώς τους. δ) Τρόπος παρουσίασης της δραστηριότητας των δημοτικών επιχειρήσεων στις οικονομικές καταστάσεις του δήμου Αρκετοί δήμοι της χώρας έχουν αναπτύξει σημαντικές δραστηριότητες μέσω δημοτικών επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα η

Ag_023_042_4X.indd 42

συνολική δραστηριότητα του δήμου να είναι σημαντικά διαφορετική από αυτή που απεικονίζεται στις ιδιαίτερες οικονομικές καταστάσεις του δήμου. Ενδεχομένως υπάρχουν κάποιοι δήμοι στους οποίους η παρουσίαση ενοποιημένων οικονομικών καταστάσεων θα ήταν αναγκαία για την κατανόηση της πραγματικής οικονομικής κατάστασης του δήμου. ε) Περιεχόμενο της « Έκθεσης της Δημαρχικής Επιτροπής» Το περιεχόμενο της « Έκθεσης της Δημαρχικής Επιτροπής» πρέπει να εμπλουτιστεί και να περιλαμβάνει ουσιαστικά στοιχεία της οικονομικής κατάστασης του δήμου, όπως: • Η έκθεση του δήμου στον πιστωτικό κίνδυνο, στον κίνδυνο ρευστότητας και στον κίνδυνο ταμειακών ροών.

• Παρουσίαση χρηματοοικονομικών και μη δεικτών επίδοσης (αριθμοδείκτες). • Πρόσθετες εξηγήσεις και αναλύσεις, όπου ενδείκνυται, για τα ποσά των οικονομικών καταστάσεων. • Η ακολουθούμενη τιμολογιακή πολιτική και σύγκριση με την πολιτική των άλλων δήμων, καθώς και με το κόστος των προσφερόμενων υπηρεσιών. • Κάθε σημαντικό γεγονός που συνέβη από τη λήξη της χρήσης μέχρι την ημέρα υποβολής της έκθεσης. • Η προβλεπόμενη εξέλιξη των δραστηριοτήτων (συνοπτική αναφορά του ετήσιου προγράμματος δράσης κ.λπ.). στ) Περιεχόμενο της προβλεπόμενης από το άρθρο 163 του N. 3463/2006 Κώδικας Δήμων και Κοινοτήτων «ειδικής» έκθεσης των ορκωτών ελεγκτών Σύμφωνα με το άρθρο 163 του N. 3463/2006, εκτός από το πιστοποιητικό ελέγχου (τώρα «έκθεση ελέγχου»), ο ορκωτός ελεγκτής λογιστής υποχρεούται να καταρτίζει και έκθεση ελέγχου στην οποία θα περιλαμβάνει τα όσα προέκυψαν από τον έλεγχό του, παραθέτοντας επιπροσθέτως και τις αναγκαίες υποδείξεις του για κάθε θέμα. Η έκθεση ελέγχου υποβάλλεται από τον ορκωτό ελεγκτή λογιστή στο Δημοτικό Συμβούλιο και στον γενικό γραμματέα της οικείας Περιφέρειας. Επίσης το πιστοποιητικό και η («ειδική») έκθεση ελέγχου του ορκωτού ελεγκτή λογιστή υποβάλλονται, μαζί με άλλα στοιχεία, στο Ελεγκτικό Συνέδριο. Πιστεύω ότι θα πρέπει να εκπονηθεί από τα αρμόδια όργανα του ΣΟΕΛ ένα σχέδιο/πλαίσιο/υπόδειγμα σχετικά με το περιεχόμενο της ειδικής αυτής «έκθεσης ελέγχου», με σκοπό, αφενός, να αποτελέσει οδηγό για τους συνάδελφους και, αφετέρου, να «τυποποιηθεί» το περιεχόμενο της «ειδικής έκθεσης», ώστε να διευκολυνθούν οι χρήστες αυτής (κυρίως τα εποπτικά όργανα των δήμων). Οι ανωτέρω σκέψεις/προβληματισμοί προσδοκώ να αποτελέσουν θέματα συζήτησης/αντιπαράθεσης απόψεων στο πλαίσιο των αρμοδίων οργάνων του ΣΟΕΛ και τελικά, με τη συμβολή έμπειρων σε τέτοια θέματα συναδέλφων μας, να παρουσιαστούν με τη μορφή προτάσεων, στα προβλεπόμενα από το Ν. 3852/2010 όργανα για την έκδοση των σχετικών αποφάσεων.

10/21/10 12:02:16 AM


ΕΤΑΙΡΙΚΑ/ ΕΛΕΓΚΤΙΚΑ/ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

Ag_043_088_4X.indd 43

10/21/10 12:02:58 AM


p.44

ACCOUNTANCY GREECE.01

Η

Μιχάλης Καραβάς regulatory partner, deloitte χατζηπαύλου σοφιανός & καμπάνης α.ε.

Τα Διοικητικά Συμβούλια των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων

Πώς μπορεί να λυθεί το έλλειμμα εταιρικής διακυβέρνησης με σειρά μετρων που προτείνει η Ε.Ε.

Ag_043_088_4X.indd 44

Επιτροπή της Ε.Ε. έχει θέσει σε δημόσιο διάλογο διάφορους προβληματισμούς και σκέψεις για διορθωτικές δράσεις ώστε να θεραπευτούν διαπιστωμένες ανεπάρκειες και αδυναμίες στην εταιρική διακυβέρνηση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων σε παγκόσμια κλίμακα και ιδιαίτερα στην αγγλοαμερικανική πραγματικότητα, αλλά βέβαια και στα ιδρύματα αρμοδιότητας της Επιτροπής. Η Επιτροπή πιστεύει ότι ένα αποτελεσματικό σύστημα εταιρικής διακυβέρνησης που θα επιτυγχάνεται με μηχανισμούς και εξακριβώσεις εσωτερικού ελέγχου απαιτεί από όλα τα μέρη που έχουν συμφέροντα και ενδιαφέροντα για τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να αναλάβουν υψηλότερα μερίδια ευθύνης. Αντίστροφα, η οικονομική κρίση οδήγησε σε μια σημαντική απώλεια εμπιστοσύνης στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, ιδίως σε ό,τι αφορά τις επιδόσεις των εμπλεκομένων στους παρακάτω τομείς: • Στο ζήτημα της σύγκρουσης συμφερόντων. • Στο πρόβλημα της αποτελεσματικής εφαρμογής εταιρικής διακυβέρνησης. • Στο ρόλο των Διοικητικών Συμβουλίων. • Στη διαχείριση των κινδύνων. • Στο ρόλο των μετόχων. • Στο ρόλο των εποπτικών αρχών. • Στο ρόλο των εξωτερικών ελεγκτών. Σε αυτό το άρθρο επιχειρείται να συζητηθεί ο ρόλος των Διοικητικών Συμβουλίων των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, για τα οποία η κρίση έδειξε εκ του αποτελέσματος ότι δεν ανταποκρίθηκαν στις απαιτήσεις του ρόλου τους, δηλαδή να ενεργήσουν ως το προεξάρχον όργανο λήψης των πλέον σημαντικών αποφάσεων. Τα Διοικητικά Συμβούλια παρουσιάσθηκαν αδύναμα να εξασκήσουν αποτελεσματικό έλεγχο στην ανώτατη διοίκηση και να υποβάλουν στη βάσανο του ελέγχου τους τις στρατηγικές, ενέργειες και μέτρα που οι διοικήσεις τούς υπέβαλαν προς έγκριση. Η Επιτροπή εκτιμά ότι η αποτυχία των Συμβουλίων να εντοπίσουν, να κατανοήσουν και τελικά να ελέγξουν τους κινδύνους στους οποίους τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα της ευθύνης τους εκτέθηκαν βρίσκεται στην καρδιά της

10/21/10 12:02:58 AM


Ag_043_088_4X.indd 45

• Τα μέλη των Διοικητικών Συμβουλίων και ιδίως ο πρόεδρός του δεν στοιχειοθετούν σοβαρές αξιολογήσεις των επιδόσεων και συμπεριφορών ούτε του καθενός/μιάς συμβούλου χωριστά ούτε και συνολικά του συμβουλίου ως συγκροτημένου σώματος. • Τα μέλη των Διοικητικών Συμβουλίων υπήρξαν αδύναμα ή απρόθυμα να εξασφαλίσουν ότι το πλαίσιο της διαχείρισης των κινδύνων και η όρεξη για ανάληψη κινδύνων των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων της ευθύνης τους διαμορφώθηκαν σε μέτρα σωστά, ταιριαστά και κατάλληλα στις περιστάσεις. • Τα μέλη των Διοικητικών Συμβουλίων αποδείχθηκαν αδύναμα να αναγνωρίσουν τη συστημική φύση κάποιων κινδύνων και να πληροφορήσουν ως άρμοζε τις εποπτικές αρχές. Επιπλέον, ακόμη και στις περιπτώσεις που υπήρξε εποικοδομητικός διάλογος, το ζήτημα της εταιρικής διακυβέρνησης σπάνια εντασσόταν στην ημερήσια διάταξη. Η Επιτροπή θεωρεί ότι αυτές οι σημαντικές ανεπάρκειες και αποτυχίες διαχείρισης της αποστολής και του ρόλου των Διοικητικών Συμβουλίων αμφισβητούν την ποιότητα της διαδικασίας επιλογής των συνθέσεών τους.

Σε ό,τι αφορά τις εναλλακτικές δράσεις για θεραπεία του ελλείμματος κατάλληλων Διοικητικών Συμβουλίων των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων που η πρόσφατη κρίση ανέδειξε, η Επιτροπή προκρίνει την εξασφάλιση ότι η σωστή ισορροπία μεταξύ ανεξαρτησίας και δεξιοτήτων πρέπει να εξασφαλισθεί στις συνθέσεις των συμβουλίων. Πολιτικές πρόσληψης μελών Διοικητικών Συμβουλίων που προσδιορίζουν επακριβώς τις ανάγκες δεξιοτήτων και οι οποίες αποσκοπούν να εξασφαλίσουν την αντικειμενικότητα και ανεξαρτησία της κρίσης των μελών των συμβουλίων θα βοηθούσαν στην ενδυνάμωση της δυνατότητας των Διοικητικών Συμβουλίων να διαχειρίζονται αποτελεσματικά τη διοίκηση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Για να εξασφαλισθεί η αντικειμενικότητα και η ανεξαρτησία της κρίσης των μελών των συμβουλίων φαίνεται απαραίτητο να ενισχυθούν τα μέτρα που αποσκοπούν στο να εμποδίζουν σύγκρουση συμφερόντων τόσο μέσα στα Διοικητικά Συμβούλια όσο και γενικά στο κάθε χρηματοπιστωτικό ίδρυμα, ιδιαίτερα θεσμοθετώντας καθαρές πολιτικές για τη διαχείριση θεμάτων σύγκρουσης συμφερόντων.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

πηγής της κρίσης. Διάφοροι παράγοντες συνετέλεσαν σε αυτή τη αποτυχία: Τα μέλη των Διοικητικών Συμβουλίων, ιδίως τα μη εκτελεστικά μέλη, δεν αφιέρωσαν ούτε επαρκείς δυνάμεις και μέσα ούτε και χρόνο για την εκτέλεση των καθηκόντων τους. Επιπλέον, μια σειρά μελετών έχουν καθαρά καταδείξει ότι όταν αντιμετωπίζουν έναν πανταχού παρόντα και πολλές φορές αυταρχικό εκτελεστικό πρόεδρο ή διευθύνοντα σύμβουλο (το κορυφαίο εκτελεστικό στέλεχος –κοινώς πλέον τον/την CEO), τα μη εκτελεστικά μέλη συχνά αισθάνονται αδύναμα να εγείρουν αντιρρήσεις στον κυρίαρχο ρόλο του/της, ούτε καν να κάνουν ερωτήσεις σε ό,τι αφορά τις προτάσεις του/ της για οδηγίες ή συμπεράσματά του/ της, λόγω έλλειψης τεχνικής κατάρτισης ή εμπιστοσύνης. • Τα μέλη των Διοικητικών Συμβουλίων δεν παρουσιάζουν επαρκή διαφορετικότητα και ποικιλία προσωπικών προφίλ και εμπειριών. Η Επιτροπή, όπως και διάφορες εθνικές αρχές, έχει εντοπίσει έλλειψη ποικιλίας και ισορροπίας στις συνθέσεις των συμβουλίων σε ό,τι αφορά το φύλο, την κοινωνική προέλευση, την κουλτούρα και το προφίλ παιδείας και εκπαίδευσης.

10/21/10 12:02:59 AM


p.46

ACCOUNTANCY GREECE.01

Ενόψει του κρίσιμου ρόλου που παίζει ο/η πρόεδρος κάθε Διοικητικού Συμβουλίου στην οργάνωση της δουλειάς του συμβουλίου, θα ήταν χρήσιμο σε κάθε περίπτωση να είναι ξεκάθαρες οι δεξιότητες, οι ρόλοι και οι ευθύνες του/της. Θα ήταν χρήσιμο να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη η διαφορετικότητα της προέλευσης και η ποικιλία των προφίλ της σύνθεσης των μελών των συμβουλίων. Επιπρόσθετα της ανάγκης για συγκεκριμένες προσωπικές ποιότητες (ανεξαρτησία, δεξιότητες, εμπειρία κ.λπ.), μεγαλύτερη ποικιλία (συμμετοχή γυναικών, μέλη με διαφορετικές κουλτούρες και εκπαιδευτική προέλευση κ.λπ.) μπορεί να συμβάλει σε περισσότερη ποιότητα στη δουλειά των συμβουλίων. Ενόψει της διαρκώς αυξανόμενης πολυπλοκότητας των δομών και δραστηριοτήτων των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, πρέπει να αναζητηθούν τρόποι για να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα του έργου των συμβουλίων. Ιδιαίτερα ο περιορισμός του αριθμού των θέσεων σε διαφορετικά συμβούλια που ένα μέλος Διοικητικού Συμβουλίου μπορεί να κατέχει πρέπει να συζητηθεί σοβαρά, ώστε να εξασφαλίζεται στα μέλη επαρκής χρόνος για να αφιερώνονται επαρκώς στα καθήκοντα που τους ανατίθενται στο συμβούλιο της κάθε περίπτωσης. Φαίνεται επίσης απαραίτητη η τυποποίηση της διαδικασίας αξιολόγησης των επιδόσεων των μελών των συμβουλίων, ιδίως καθορίζοντας το ρόλο εξωτερικών, ανεξάρτητων και αξιόπιστων αξιολογητών και την κοινοποίηση των αποτελεσμάτων αυτών των αξιολογήσεων στις εποπτικές αρχές ή/και στους μετόχους, έτσι ώστε να μπορούν να κρίνουν τις δυνατότητες και την αποτελεσματικότητα των διοικητικών συμβουλίων. Φαίνεται επίσης ότι χρειάζεται επέκταση των καθηκόντων και ευθυνών των μελών των συμβουλίων, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά το ρόλο των συμβουλίων να εποπτεύουν τη διαχείριση των κινδύνων. Θα ήταν χρήσιμο να συζητηθεί η δημιουργία εξειδικευμένης επιτροπής εποπτείας της διαχείρισης των κινδύνων για το εκάστοτε χρηματοπιστωτικό ίδρυμα, με μέλη των Διοικητικών Συμβουλίων και μέσα σε κάθε Διοικητικό Συμβούλιο χρηματοπιστωτικού ιδρύματος. Η δη-

Ag_043_088_4X.indd 46

μοσίευση της έγκρισης του Διοικητικού Συμβουλίου για τη στρατηγική και το προφίλ κινδύνου κάθε χρηματοπιστωτικού ιδρύματος με τύπο δημόσιου εγγράφου (δήλωση ελέγχου κινδύνου - risk control declaration) θα συνέβαλε επίσης σε καλή εσωτερική διαχείριση και εποπτεία των κινδύνων εντός του κάθε χρηματοπιστωτικού ιδρύματος. Γενικά μιλώντας, φαίνεται απαραίτητο τα μέλη των Διοικητικών Συμβουλίων να είναι εξοικειωμένα με τη δομή των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων της ευθύνης τους και να εξασφαλίζουν ότι η οργανική περιπλοκότητά τους δεν εμποδίζει αποτελεσματικό έλεγχο στις δραστηριότητες του κάθε ιδρύματος στην ολότητά τους. Φαίνεται επίσης απαραίτητο να είναι σαφείς οι αντίστοιχοι ρόλοι και ευθύνες των διάφορων παικτών στη διαδικασία διαμόρφωσης αποφάσεων μέσα στο κάθε χρηματοπιστωτικό ίδρυμα, ιδιαιτέρως σε ό,τι αφορά τα μέλη των συμβουλίων από τη μια πλευρά και τα μέλη της ανώτατης διοίκησης από την άλλη. Συγκεκριμένα, τα μέλη των συμβουλίων θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι έχουν θεσμοθετηθεί καθαρές δομές ευθυνών, που καλύπτουν όλο τον οργανισμό, περιλαμβανομένων θυγατρικών, καταστημάτων και συνδεδεμένων μερών. Επιθυμητή φαίνεται επίσης να είναι η αυξημένη συνεργασία μεταξύ των Διοικητικών Συμβουλίων και των εποπτικών αρχών. Ιδιαίτερα η ανάγκη έγκαιρης προειδοποίησης από την πλευρά των Διοικητικών Συμβουλίων προς τις εποπτικές αρχές για οποιοδήποτε σημαντικό ή συστημικό κίνδυνο ο οποίος υποπίπτει στην αντίληψή τους ή ο οποίος θα έπρεπε να ληφθεί υπόψη και να εξετασθεί. Η Επιτροπή επίσης μελετάει την ανάγκη, επιπλέον των συμφερόντων των μετόχων, τα οποία είναι θεμελιώδη για την παραδοσιακή θεώρηση της έννοιας της εταιρικής διακυβέρνησης, στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα επίσης να λαμβάνονται υπόψη και τα ενδιαφέροντα όλων των άλλων μερών που έχουν συμφέροντα στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα σε κάθε περίπτωση. Συγκεκριμένα, η καθιέρωση συγκεκριμένου καθήκοντος να λαμβάνουν υπόψη τους τα συμφέροντα των καταθετών και άλλων πιστωτών στη διαδικασία διαμόρφωσης των αποφά-

σεών τους (το καθήκον της επιμέλειας - duty of care) θα μπορούσε να ενθαρρύνει τα Διοικητικά Συμβούλια να υιοθετούν στρατηγικές κινδύνου λιγότερο επιθετικές και να βελτιώσουν την ποιότητα της μακροπρόθεσμης διαχείρισης των κινδύνων του κάθε χρηματοπιστωτικού ιδρύματος. Η καθιέρωση ενός τέτοιου καθήκοντος θα απαιτούσε πάντως την προσεκτική εξέταση των νομικών καθεστώτων σε κάθε κράτος μέλος της Ε.Ε. Ανάλογα με τα αποτελέσματα της εξέτασης αυτής και του δημόσιου διαλόγου στο κρίσιμο ζήτημα της ενίσχυσης της εταιρικής διακυβέρνησης των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων στην Ε.Ε. (και κανείς ελπίζει και στον υπόλοιπο κόσμο), η Επιτροπή θα καθορίσει περαιτέρω δράση που χρειάζεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε να ενισχυθεί η οικονομική σταθερότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση στο σύνολό της. Κάποιος μπορεί να μη συμφωνεί με όλες τις διαπιστώσεις της Επιτροπής ή/και για όλες τις παραπάνω σκέψεις της για τα σχετικά διορθωτικά μέτρα. Μπορεί και περαιτέρω να υποστηρίζει ότι τα ελληνικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα ποτέ δεν επέδειξαν υπερβολική διάθεση για υπέρμετρη ανάληψη κινδύνων, συνεπώς το έλλειμμα εταιρικής διακυβέρνησης κυρίως αφορά τα ιδρύματα κολοσσούς (ή ήδη καταρρεύσαντες κολοσσούς) εκτός Ελλάδος, αλλά τα παραπάνω φαινόμενα παθογενειών μέσα στα Διοικητικά Συμβούλια πρέπει να μας ακούγονται γνώριμα και οπωσδήποτε πρέπει να συμφωνούμε για την ανάγκη για ενεργά, αποδοτικά, αποτελεσματικά και ισόρροπης σύνθεσης Διοικητικά Συμβούλια σε όλες τις οντότητες δημόσιου ενδιαφέροντος βέβαια, αλλά και ιδιαίτατα στα ελληνικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Επιπλέον, η απαίτηση για την εκ μέρους των Διοικητικών Συμβουλίων επίδειξη πλήρους σεβασμού στο καθήκον υπηρέτησης των ενδιαφερόντων των επενδυτών, αλλά και όλων όσοι έχουν συμφέροντα σε αυτά, είναι αναμφισβήτητη. Εξάλλου, σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο η πολυτέλεια της συγκέντρωσης της προσοχής μας στα τεκταινόμενα μόνο στο στενό οικονομικό μας χώρο έχει προ πολλού αποδειχθεί χωρίς νόημα, ίσως και επικίνδυνη.

10/21/10 12:02:59 AM


regulatory partner, deloitte χατζηπαύλου σοφιαν��ς & καμπάνης α.ε.

Επιτροπές Ελέγχου

Τι λέει ο νόμος για τις επιτροπές ελέγχου.

Η

παρ. 1 του άρθρου 37 του Ν. 3693/2008 που διέπει τους υποχρεωτικούς ελέγχους προβλέπει ότι κάθε οντότητα δημοσίου ενδιαφέροντος συστήνει και διατηρεί Επιτροπή Ελέγχου που αποτελείται από δύο τουλάχιστον μη εκτελεστικά μέλη και ένα ανεξάρτητο μη εκτελεστικό μέλος του οργάνου διοίκησής της. Όλα τα μέλη της Επιτροπής Ελέγχου ορίζονται από τη Γενική Συνέλευση των μετόχων ή εταίρων, το δε ανεξάρτητο μη εκτελεστικό μέλος της Επιτροπής Ελέγχου πρέπει να έχει αποδεδειγμένη επαρκή γνώση σε θέματα λογιστικής και ελεγκτικής. Ο νόμος δεν εξειδικεύει πώς τεκμαίρεται η επαρκής αυτή γνώση, γι’ αυτό είναι χρήσιμο να αντλήσουμε από το αγγλοαμερικανικό υπόδειγμα του αντίστοιχου Financial Expert. Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι για τον κρίσιμο αυτό ρόλο και τα αυξημένα καθήκοντα είναι απαραίτητο να συνδυάζονται στο πρόσωπο του μέλους που είναι εξειδικευμένο σε θέματα λογιστικής και ελεγκτικής τα παρακάτω: î Η κατανόηση του εφαρμοστέου λογιστικού πλαισίου και πρακτικά των Διεθνών Προτύπων Χρηματοοικονομικής Αναφοράς. î Η ικανότητα κριτικής αξιολόγησης και της γενικής εφαρμογής αυτών των προτύπων, ιδιαιτέρως σε σχέση με τη λογιστική των εκτιμήσεων, δεδουλευμένων κονδυλίων και αποθεματικών. î Η εμπειρία στην κατάρτιση, τον έλεγχο, την ανάλυση και αξιολόγηση οικονομικών καταστάσεων που παρουσι-

Ag_043_088_4X.indd 47

άζουν το εύρος και το επίπεδο της πολυπλοκότητας των λογιστικών ζητημάτων που γενικά είναι συγκρίσιμα με το εύρος και το επίπεδο της πολυπλοκότητας των ζητημάτων που εύλογα θα αναμενόταν να ανακύψουν από τις οικονομικές καταστάσεις της υπό συζήτηση οντότητας. î Η ενεργή επίβλεψη προσώπων που εμπλέκονται σε τέτοιες δραστηριότητες. î Η κατανόηση δικλίδων και συστημάτων εσωτερικών ελέγχων και διαδικασιών που άπτονται της χρηματοοικονομικής πληροφόρησης και αναφοράς και î Η κατανόηση της αποστολής και της λειτουργίας μιας Επιτροπής Ελέγχου. Το εξειδικευμένο αυτό μέλος σε θέματα λογιστικά και ελεγκτικά θα πρέπει να έχει αποκτήσει αυτά τα εφόδια τουλάχιστον με έναν από τους ακόλουθους τρόπους: î Εκπαίδευση και εμπειρία ως κορυφαίο οικονομικό στέλεχος ή επικεφαλής λογιστής. î Εμπειρία ως controller, ορκωτός ελεγκτής λογιστής ή εσωτερικός ελεγκτής ή εμπειρία σε περισσότερες θέσεις που συνδυάζουν ή εμπεριέχουν παρόμοιες λειτουργίες. î Εμπειρία στην ενεργό επίβλεψη κορυφαίων οικονομικών στελεχών ή επικεφαλής λογιστή ή controller ή ορκωτού ελεγκτή λογιστή ή εσωτερικού ελεγκτή ή άλλων προσώπων που απασχολούνται σε παρόμοιες δραστηριότητες. î Εμπειρία στην επίβλεψη ή αξιολόγηση της επίδοσης εταιρειών ή ορκωτών ελεγκτών λογιστών σε ό,τι αφορά την κατάρτιση, τον έλεγχο ή την αξιολόγηση οικονομικών καταστάσεων.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Μιχάλης Καραβάς

î Άλλη σχετική εμπειρία. Ο ρόλος των Επιτροπών Ελέγχου εμπεριέχει τη σημαντική ευθύνη της επίβλεψης της χρηματοοικονομικής πληροφόρησης που παρέχεται στο επενδυτικό κοινό και είναι επιβεβλημένη η δεινότητα και η διαρκής ενίσχυση της ικανότητας των μελών τους σε χρηματοοικονομικά θέματα, ώστε να ανταποκρίνονται στις τρέχουσες προκλήσεις και διαρκείς αλλαγές στη διαδικασία ανάπτυξης λογιστικών προτύπων με διαρκείς αυτοαξιολογήσεις και εκπαίδευση. Οι αυτοαξιολογήσεις δεν πρέπει να αποτελούν τυπική διαδικασία συμμόρφωσης αλλά να γίνονται σε ενδελεχή βάση και σε περιοδικά επαναλαμβανόμενη ακολουθία. Τα μέλη των Επιτροπών πρέπει να αντιλαμβάνονται πολύπλοκες λογιστικές πρακτικές και ζητήματα χρηματοοικονομικής πληροφόρησης και πώς η διοίκηση τα αντιμετωπίζει. Οι Επιτροπές Ελέγχου πρέπει να προκαταλαμβάνουν και να κατανοούν πως εκκρεμείς εξελίξεις σε θέματα χρηματοοικονομικής πληροφόρησης και κανονιστικών πλαισίων μπορεί να επηρεάσουν την εταιρεία ευθύνης τους και ιδιαίτερα το κεφάλαιο ταλέντου που προϋποθέτουν ώστε η εταιρεία να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις τους. Η σύνθεση των Επιτροπών Ελέγχου πρέπει να εστιάζει στην ανεξαρτησία, στην εξειδίκευση σε θέματα χρηματοοικονομικής αναφοράς, στο εύρος εμπειρίας σε επιχειρηματικά θέματα και στα ηγετικά προσόντα των μελών τους και στον προγραμματισμό της διαδοχής τους. Με δεδομένο το κρίσιμο ζήτημα της εσωτερικής εποπτείας της ποιότητας της χρηματοοικονομικής πληροφόρησης που παρέχεται στην επενδυτική κοινότητα από τις οντότητες δημοσίου ενδιαφέροντος και την περιορισμένη –θα περίμενε κανείς– διαθεσιμότητα κατάλληλων επιλογών στην Ελλάδα, η επιλογή των κατάλληλων προσώπων για τη σύνθεση των Επιτροπών Ελέγχων πρέπει να απασχολεί τα όργανα διοίκησης των οντοτήτων δημοσίου ενδιαφέροντος όπως και τις εποπτικές αρχές, οι οποίες θα πρέπει θεσμικά να επιλέξουν ποια από αυτές θα αναλάβει τη δημόσια εποπτεία της συμπεριφοράς και επίδοσης των επιτροπών αυτών στη σημαντική αποστολή που ο νομοθέτης τους κατένειμε.

10/21/10 12:02:59 AM


p.48

ACCOUNTANCY GREECE.01

Ροδούλα Ρούσου μέλος τεχνικού γραφείου σολ α.ε., μέλος επιτροπής διεθνών σχέσεων σοελ

Λογιστικός έλεγχος βάσει κινδύνου (Risk Based audit)

Η

γενική προσέγγιση και φιλοσοφία των ΔΠΕ αναφέρεται συχνά ως προσέγγιση βάσει κινδύνου (Risk Based audit approach). Ποια είναι όμως η έννοια του όρου «Λογιστικός έλεγχος βάσει κινδύνου» και πώς αυτή η προσέγγιση υλοποιείται στην πράξη; Σύμφωνα με το ΔΠΕ 200, παρ. 11, ο γενικός στόχος του ελεγκτή των οικονομικών καταστάσεων είναι να αποκτήσει εύλογη διασφάλιση σχετικά με το αν οι οικονομικές καταστάσεις ως σύνολο είναι απαλλαγμένες από ουσιώδεις ανακρίβειες (είτε λόγω λάθους είτε λόγω απάτης), έτσι ώστε αυτός να μπορέσει να εκφράσει γνώμη ως προς το αν οι οικονομικές καταστάσεις έχουν καταρτιστεί σύμφωνα με το εφαρμοζόμενο λογιστικό πλαίσιο. Στην παρ. 17 του ΔΠΕ 200 αναφέρεται ότι προκειμένου ο ελεγκτής να αποκτήσει εύλογη διασφάλιση θα πρέπει να εξασφαλίσει επαρκή και κατάλληλη τεκμηρίωση

ώστε να μειώσει τον ελεγκτικό κίνδυνο (Audit Risk) σε ένα αποδεκτό χαμηλό επίπεδο, έτσι ώστε να μπορέσει να καταλήξει σε ένα εύλογο συμπέρασμα επί του οποίου θα βασίσει τη γνώμη του. Ο ελεγκτικός κίνδυνος1 είναι ο κίνδυνος ο ελεγκτής να εκφράσει μη ενδεδειγμένη γνώμη ελέγχου, όταν οι οικονομικές καταστάσεις είναι ουσιωδώς ανακριβείς. Επιπλέον στην παρ. 7 του ΔΠΕ 200 αναφέρεται ότι ο ελεγκτής, σύμφωνα με τα ΔΠΕ, πρέπει να ασκεί την επαγγελματική κρίση του, διατηρώντας στάση επαγγελματικού σκεπτικισμού σε όλη τη διάρκεια του σχεδιασμού και της διεξαγωγής του ελέγχου, και μεταξύ άλλων: α) Να εντοπίσει και να εκτιμήσει τους κινδύνους για ουσιώδεις ανακρίβειες στις οικονομικές καταστάσεις (λόγω λάθους ή απάτης), βασιζόμενος στην κατανόηση της οικονομικής μονάδας και του περιβάλλοντός της, καθώς και στο υφιστάμε-

νο σύστημα δικλίδων εσωτερικού ελέγχου της οικονομικής μονάδας. β) Να εξασφαλίσει επαρκή και κατάλληλη ελεγκτική τεκμηρίωση σχετικά με το κατά πόσον υπάρχουν ουσιώδεις ανακρίβειες, σχεδιάζοντας και εφαρμόζοντας κατάλληλες ενέργειες (responses) για αντιμετώπιση των εντοπισθέντων κινδύνων. γ) Να διαμορφώσει γνώμη επί των οικονομικών καταστάσεων βασιζόμενος στα συμπεράσματα που θα προκύψουν από τα ελεγκτικά τεκμήρια που θα εξασφαλισθούν. Έτσι, ο λογιστικός έλεγχος με βάση τα ΔΠΕ διεξάγεται στo πλαίσιo 3 φάσεων, οι οποίες παρουσιάζονται σχηματικά στον πίνακα (1) Τα επιμέρους βήματα - δραστηριότητες (activities) διεξαγωγής του λογιστικού ελέγχου εντάσσονται στις τρεις αυτές φάσεις. Στον πίνακα (2) παρουσιάζονται τα επιμέρους βήματα, στο πλαίσιο των τριών φάσεων, οι αλληλεξαρτήσεις και αλληλεπίδραση μεταξύ των βημάτων ελέγχου και των τριών φάσεων, καθώς και ενδεικτικά παραδείγματα ελεγκτικών τεκμηρίων που οφείλει να εξασφαλίσει ο ελεγκτής σε κάθε βήμα ελέγχου (δραστηριότητα). Στις σημειώσεις που συνοδεύουν τον πίνακα δίδονται περαιτέρω επεξηγήσεις για ορισμένα σημεία. 

å

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Ο ελεγκτικός κίνδυνος είναι συνάρτηση του κινδύνου ουσιώδους ανακρίβειας (risk of material misstatement) και του κινδύνου μη εντοπισμού (detection risk). Λεπτομερέστερη αναφορά για το θέμα θα γίνει σε επόμενο τεύχος.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΦΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ (ISA 200 παρ. 7) ΦΑΣΗ 1

ΦΑΣΗ 2

ΦΑΣΗ 3

Εκτίμηση κινδύνων

Αντιμετώπιση κινδύνων

Σύνταξη έκθεσης ελέγχου

Συγκέντρωση ελεγκτικών τεκμηρίων για την αντιμετώπιση των κινδύνων που εντοπίσθηκαν.

Διαμόρφωση γνώμης με υψηλό επίπεδο διασφάλισης, βάσει των ελεγκτικών τεκμηρίων που συγκεντρώθηκαν.

Εντοπισμός κινδύνων για ουσιώδεις ανακρίβειες (λόγω απάτης ή λάθους) βάσει της κατανόησης: - της ελεγχόμενης μονάδας και του περιβάλλοντος στο οποίο λειτουργεί, - του συστήματος εσωτερικού ελέγχου που αυτή διαθέτει.

Ag_043_088_4X.indd 48

10/21/10 12:02:59 AM


ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Ag_043_088_4X.indd 49

10/21/10 12:03:00 AM


p.50

ACCOUNTANCY GREECE.01

Όπως γίνεται φανερό, ολόκληρη η διαδικασία του λογιστικού ελέγχου περιστρέφεται γύρω από τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση των κινδύνων οι οικονομικές καταστάσεις να περιέχουν ουσιώδεις ανακρίβειες. Στην ουσία τα ΔΠΕ ζητούν αυτό που κάθε έμπειρος ελεγκτής ούτως ή αλλιώς κάνει: Να δοθεί έμφαση στα σημεία όπου, με βάση την εμπειρία και τη γνώση της συ-

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1) Θα πρέπει να ληφθούν υπόψη: η φύση της εργασίας, η ικανότητα της ελεγκτικής εταιρείας να ανταποκριθεί (από άποψη γνώσεων, ύπαρξη διαθέσιμ��υ προσωπικού, συμμόρφωση με κώδικα δεοντολογίας κ.λπ.), οι αναμενόμενες δυσκολίες που θα πρέπει να αντιμετωπισθούν, η διοίκηση της προς έλεγχο μονάδας (ακεραιότητα, ικανότητα, διάθεση συνεργασίας με ελεγκτές κ.λπ.) 2) Η γενική στρατηγική έλεγχου περιλαμβάνει: εύρος - είδος ελέγχου, στόχοι/χρονοδιάγραμμα, επίπεδο σημαντικότητας, τα σημεία όπου εντοπίζονται αλλαγές σε σχέση με την προηγούμενη χρήση, βασικά σημεία που πρέπει να επικεντρωθεί ο έλεγχος (key cycles), ανάγκες σε προσωπικό, επίβλεψη προσωπικού, προσέγγιση ελέγχου (π.χ. αν θα βασιστεί στο σύστημα δικλίδων εσωτερικού ελέγχου της εταιρείας ή όχι) κ.λπ. Στόχος της στρατηγικής ελέγχου είναι να κατευθύνει/καθοδηγήσει το αναλυτικό πρόγραμμα ελέγχου. 3) Πρέπει να υπάρχει τεκμηρίωση για τυχόν σημαντικές αλλαγές - αναπροσαρμογές στη στρατηγική ελέγχου ή στο πρόγραμμα ελέγχου που έγιναν κατά την εξέλιξη του ελέγχου με βάση νέα ευρήματα και διαπιστώσεις (ΔΠΕ 300, παρ. 16-22). 4) Γενικά οι ελεγκτικές διαδικασίες περιλαμβάνουν στοιχεία όπως παρακολούθηση, επισκόπηση, λήψη επεξηγήσεων, λήψη επιβεβαιώσεων, επανυπολογισμό, επανεκτέλεση ή αναλυτικές

Ag_043_088_4X.indd 50

γκεκριμένης επιχείρησης και του περιβάλλοντός της, είναι πιθανό να υπάρξει σφάλμα. Οι ενέργειες που γίνονται για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση των κινδύνων θα πρέπει οπωσδήποτε να αποδεικνύονται στο φάκελο ελέγχου με κατάλληλη και επαρκή τεκμηρίωση. Έτσι, προκειμένου ένας φάκελος ελέγχου να είναι επαρκής, με βάση τα ΔΠΕ και την

διαδικασίες. Εντάσσονται δε στις εξής κατηγορίες (ΔΠΕ 500 παρ. Α10): Διαδικασίες για εκτίμηση κινδύνων. Διαδικασίες για τον έλεγχο της αποτελεσματικής λειτουργίας των δικλίδων εσωτερικού ελέγχου. Ουσιαστικές διαδικασίες (Substantive procedures), δηλαδή ελεγκτικές διαδικασίες με σκοπό την ουσιαστική επαλήθευση ή τον εντοπισμό ουσιωδών σφαλμάτων σε επίπεδο ισχυρισμών. Οι ουσιαστικές διαδικασίες περιλαμβάνουν: α) Δοκιμασίες επί λεπτομερειών (test of details) κατηγοριών συναλλαγών, υπολοίπων λογαριασμών και γνωστοποιήσεων (π.χ. έλεγχο δικαιολογητικών, επιβεβαίωση με επιστολές κ.λπ.) και β) Αναλυτικές διαδικασίες ουσιαστικής επαλήθευσης (substantive analytical procedures), π.χ. συνολικές συμφωνίες. Κάποιες βασικές (απαραίτητες) ελεγκτικές διαδικασίες απαιτούνται ανεξαρτήτως των εντοπισθέντων κινδύνων, π.χ. παρακολούθηση απογραφών, διενέργεια αιφνιδιαστικών δειγματοληπτικών απογραφών των ενσώματων περιουσιακών στοιχείων, επαληθεύσεις (δειγματοληπτικές) απαιτήσεων και υποχρεώσεων με απευθείας αλληλογραφία, έλεγχος αρχικών υπολοίπων, έλεγχος δουλευμένων, έλεγχοι για οψιγενή γεγονότα κ.λπ. Επιπλέον αυτών όμως, στο πρόγραμμα προστίθενται νέες ελεγκτικές

γενική φιλοσοφία τους για έλεγχο βάσει κινδύνου, θα πρέπει να αποδεικνύει, με το περιεχόμενό του, ότι ο ελεγκτής διενήργησε εύλογες, κάτω από τις συγκεκριμένες περιστάσεις, διαδικασίες για τον εντοπισμό των σχετικών κινδύνων και στη συνέχεια σχεδίασε και εκτέλεσε κατάλληλες και επαρκείς ελεγκτικές διαδικασίες για την αντιμετώπισή τους.

διαδικασίες ή επεκτείνονται οι βασικές ελεγκτικές διαδικασίες προκειμένου να αντιμετωπισθούν οι κίνδυνοι που εντοπίσθηκαν στον συγκεκριμένο έλεγχο. 5) Μεταξύ άλλων στα φύλλα εργασίας περιλαμβάνονται: Δείγμα ελέγχου - τρόπος επιλογής - πληθυσμός - μέγεθος δείγματος - αξιολόγηση ευρημάτων - ενδεχόμενη τροποποίηση του προγράμματος ελέγχου βάσει των ευρημάτων. Σκεπτικό απόφασης ελεγκτή όπου χρειάσθηκε να ασκηθεί κρίση για την έκταση της εργασίας που εκτελέστηκε και για την αξιολόγηση των ευρημάτων. Μνημόνια, αναλύσεις, λεπτομέρειες παραδοχών και δεδομένα επί των οποίων αυτές στηρίχθηκαν. Ελεγκτικές διαδικασίες που διενεργήθηκαν (π.χ. συμπλήρωση στο πρόγραμμα ελέγχου του προσωπικού που διενήργησε και επισκόπησε κάθε διαδικασία και ο χρόνος που έγιναν). Καταγραφή τυχόν προφορικών εξηγήσεων που δόθηκαν στον έλεγχο - πρόσθετες διαδικασίες που διενεργήθηκαν σε περίπτωση που οι εξηγήσεις έρχονται σε αντίθεση με άλλες πληροφορίες. 6) Αναλυτικές διαδικασίες διενεργούνται και προς το τέλος του ελέγχου, προκειμένου να βοηθηθεί ο ελεγκτής όταν διαμορφώνει το γενικό συμπέρασμά του για το αν οι οικονομικές καταστάσεις είναι συνεπείς με την κατανόηση της οικονομικής μονάδας.

10/21/10 12:03:04 AM


ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010 Ag_043_088_4X.indd 51

10/21/10 12:03:07 AM


p.52

ACCOUNTANCY GREECE.01 στηριζόμενοι σε πιο ομοιογενή στοιχεία. Επιπρόσθετα, μια προσέγγιση κόστους ωφέλειας έχει υιοθετηθεί για την ανάπτυξη του ΔΠΧΑ για ΜΜΕ, δίνοντας έμφαση στο πώς θα μετριαστεί η επιβάρυνση των επιχειρήσεων από την προετοιμασία χρηματοοικονομικών αναφορών.

Ποιοι μπορούν να κάνουν χρήση του ΔΠΧΑ για ΜΜΕ;

Θανάσης Ξύνας ορκωτός ελεγκτής λογιστής, senior manager, grant thorton

Το Διεθνές Πρότυπο Χρηματοοικονομικής Αναφοράς για Μικρές και Μεσαίες Επιχειρήσεις

Για πρώτη φορά υπάρχει ένα διεθνώς αναγνωρισμένο πλαίσιο οικονομικών αναφορών για μη εισηγμένες επιχειρήσεις, με σκοπό να βοηθήσει αυτούς που εμπλέκονται στη χρηματοδότησή τους στην εκτίμηση της απόδοσής τους, ώστε να είναι σε θέση να αποφασίζουν στηριζόμενοι σε πιο ομοιογενή στοιχεία.

Τ

ο Διεθνές Πρότυπο Χρηματοοικονομικής Αναφοράς για Μικρές και Μεσαίες Επιχειρήσεις –International Financial Reporting Standard for Small and Medium-sized Entities (ΔΠΧΑ για ΜΜΕ - IFRS for SMEs)– αποτελεί μία απλοποιημένη έκδοση των ΔΠΧΑ που στοχεύει κυρίως να ικανοποιήσει τις ανάγκες των μη εισηγμένων επιχειρήσεων. Εκδόθηκε από το Συμβούλιο Διεθνών Λογιστικών Προτύπων (IASB) την 9η Ιουλίου 2009 και έχει τα εχέγγυα να προκαλέσει επανάσταση και να εναρμονίσει τον τρόπο με τον οποίο συντάσσουν τις οικονομικές τους αναφορές οι μη εισηγμένες επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο. Για ποιο λόγο το IASB εξέδωσε αυτό το πρότυπο; Ουσιαστικά για να ανταποκρι-

Ag_043_088_4X.indd 52

θεί σε σχετικό αίτημα που υπάρχει. Η πλήρης σειρά των ΔΠΧΑ έχει αναπτυχθεί κυρίως για να έχει εφαρμογή σε επιχειρήσεις εισηγμένες σε δημόσιες αγορές κεφαλαίων. Παρόλα αυτά, το πλήθος των μη εισηγμένων επιχειρήσεων είναι πολύ μεγαλύτερο από αυτό των εισηγμένων. Οι μη εισηγμένες επιχειρήσεις καταρτίζουν οικονομικές καταστάσεις αλλά, στις περισσότερες χώρες, όπως και στην Ελλάδα, αυτό γίνεται βάσει των τοπικών γενικά παραδεκτών λογιστικών αρχών. Τώρα, για πρώτη φορά, υπάρχει ένα διεθνώς αναγνωρισμένο πλαίσιο οικονομικών αναφορών για μη εισηγμένες επιχειρήσεις, με σκοπό να βοηθήσει αυτούς που εμπλέκονται στη χρηματοδότησή τους στην εκτίμηση της απόδοσής τους, ώστε να είναι σε θέση να αποφασίζουν

Ο όρος «ΜΜΕ» (Μικρές και Μεσαίες Επιχειρήσεις) είναι ελαφρώς παραπλανητικός. Στην ουσία η εφαρμογή του ΔΠΧΑ για ΜΜΕ δεν βασίζεται σε κάποιο συγκεκριμένο κριτήριο «μεγέθους». Αντιθέτως, ως ΜΜΕ ορίζονται επιχειρήσεις οι οποίες εκδίδουν οικονομικές καταστάσεις γενικού σκοπού για εξωτερικούς χρήστες και οι οποίες δεν διαπραγματεύονται σε δημόσιες αγορές. Μια επιχείρηση διαπραγματεύεται ή ενδέχεται να διαπραγματευτεί σε δημόσιες αγορές εάν: - Υποβάλλει ή είναι στη διαδικασία υποβολής των Οικονομικών της Καταστάσεων σε μία χρηματιστηριακή επιτροπή ή σε άλλο κανονιστικό οργανισμό για σκοπούς έκδοσης οποιασδήποτε κατηγορίας τίτλου σε μία δημόσια αγορά. - Διατηρεί στοιχεία ενεργητικού με την ιδιότητα του θεματοφύλακα για ένα ευρύ πλήθος τρίτων μερών και η δραστηριότητα αυτή αποτελεί κύρια δραστηριότητα (π.χ. τράπεζες, ασφαλιστικές επιχειρήσεις και αμοιβαία κεφάλαια). Το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ έχει εφαρμογή από την ημερομηνία έκδοσής του (Σεπτέμβριος 2009). Παρόλα αυτά, εναπόκειται στις τοπικές αρμόδιες αρχές να αποφασίσουν ποιες επιχειρήσεις θα απαιτείται ή θα επιτρέπεται να χρησιμοποιούν το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ –το ίδιο το πρότυπο δεν θίγει αυτό το θέμα. Το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ αποτελεί κομμάτι ξεχωριστό από την πλήρη σειρά των ΔΠΧΑ και γι’ αυτό το λόγο είναι διαθέσιμο προς υιοθέτηση από κάθε τοπική αρχή, ανεξάρτητα από το εάν αυτή έχει υιοθετήσει ή όχι την πλήρη σειρά των ΔΠΧΑ. Εναπόκειται στις τοπικές αρμόδιες αρχές να αποφασίσουν ποιες επιχειρήσεις θα απαιτείται ή θα επιτρέπεται να χρησιμοποιούν το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ. Στη χώρα μας το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ θα μπορούσε να έχει εφαρμογή στο σύνολο των μη εισηγμένων επιχειρήσεων (μιας και για τις

10/20/10 12:00:31 PM


Σχετικά με το νέο πρότυπο Ποια είναι η μορφή του ΔΠΧΑ για ΜΜΕ; Το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ είναι ένα αυτόνομο πρότυπο, με όγκο μικρότερο των 230 σελίδων, το οποίο αναπτύχθηκε με βάση τα πλήρη ΔΠΧΑ. Πολλές από τις αρχές αναγνώρισης και επιμέτρησης στοιχείων ενεργητικού, υποχρεώσεων, εσόδων και εξόδων έχουν εντούτοις απλοποιηθεί. Επιπλέον, θέματα μη σχετικά με ΜΜΕ έχουν παραληφθεί και ο αριθμός των απαιτούμενων γνωστοποιήσεων έχει σημαντικά μειωθεί. Μελλοντικές αναθεωρήσεις στο ΔΠΧΑ για ΜΜΕ θα είναι περιορισμένες και θα πραγματοποιούνται ανά τριετία, παρέχοντας έτσι μια σταθερή βάση τόσο σε αυτούς που καταρτίζουν τις οικονομικές καταστάσεις όσο και στους χρήστες τους.

ΔΠΧΑ για ΜΜΕ σε σύγκριση με τα πλήρη ΔΠΧΑ Ποιες είναι οι απλοποιήσεις σε σύγκριση με τα πλήρη ΔΠΧΑ; Σε σύγκριση με τα πλήρη ΔΠΧΑ, το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ περιέχει ένα πλήθος απλοποιήσεων. Μεταξύ αυτών είναι η απλοποιημένη του γραφή, καθιστώντας έτσι το πρότυπο εύκολο στην ανάγνωση και στην κατανόηση, καθώς και ο μειωμένος αριθμός των γνωστοποιήσεων οι οποίες απαιτούνται κατά την κατάρτιση των οικονομικών καταστάσεων. Στο ΔΠΧΑ για ΜΜΕ, επίσης, έχει παραλειφθεί ένα πλήθος θεμάτων που περιέχονται στα πλήρη ΔΠΧΑ, τα οποία θεωρήθηκε ότι δεν σχετίζονται με τις ανάγκες των ΜΜΕ. Θέματα που παραλείφθηκαν από το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ: • Πληροφόρηση κατά τομείς • Ενδιάμεση πληροφόρηση • Κέρδη ανά μετοχή • Ασφαλίσεις • Στοιχεία ενεργητικού κρατούμενα προς πώληση Το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ είναι ακόμα πιο απλοποιημένο, περιλαμβάνοντας μόνο την

Ag_043_088_4X.indd 53

πινακασ 1 ΔΠΧΑ για ΜΜΕ σε σύγκριση με τα πλήρη ΔΠΧΑ Πλήρη ΔΠΧΑ

ΔΠΧΑ για ΜΜΕ

Ταξινομημένα και αριθμημένα ανά πρότυπο

Οργανωμένο ανά θέμα (π.χ. αποθέματα)

Περίπου 3.000 ενδεχόμενες γνωστοποιήσεις

Περίπου 300 ενδεχόμενες γνωστοποιήσεις

Περίπου 2.800 σελίδες

Λιγότερες από 230 σελίδες

Επικαιροποιούνται σε διάφορες ημερομηνίες σε κάθε έτος

Αναμένεται να επικαιροποιούνται σε τριετή βάση

πιο απλή επιλογή (ή μια τροποποιημένη μορφή της πιο απλής επιλογής) σε πολλές περιπτώσεις στις οποίες τα πλήρη ΔΠΧΑ παρέχουν την επιλογή εναλλακτικών λογιστικών χειρισμών. Επιπρόσθετα, το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ δίνει περισσότερη σημασία σε θέματα «κόστους/ωφέλειας» σχετικά με την εφαρμογή της λογιστικής της εύλογης αξίας. Για παράδειγμα, κρίσεις της διοίκησης μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εκτίμηση της αξίας μιας πληρωμής βασιζόμενης σε συμμετοχικούς τίτλους, ενώ η μέθοδος του κόστους χρησιμοποιείται για βιολογικά στοιχεία του ενεργητικού (ζώα εν ζωή ή φυτά), εκτός και αν η εύλογη αξία τους

είναι άμεσα προσδιορίσιμη χωρίς υπερβολικό κόστος ή προσπάθεια. Ο πίνακας 2 περιέχει κάποια παραδείγματα διαθέσιμων επιλογών σύμφωνα με τα πλήρη ΔΠΧΑ, οι οποίες δεν περιλαμβάνονται στο ΔΠΧΑ για ΜΜΕ.

Επεξηγηματικές οικονομικές καταστάσεις και λίστα γνωστοποιήσεων Αντίθετα με τα πλήρη ΔΠΧΑ, το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ περιέχει επεξηγηματικές οικονομικές καταστάσεις και λίστα γνωστοποιήσεων. Με περίπου μόνο 300 ενδεχόμενες γνωστοποιήσεις που απαιτούνται, συγκρινόμενες με τις 3.000 περίπου των

πινακασ 2 Επιλογές στα πλήρη ΔΠΧΑ που δεν περιλαμβάνονται στο ΔΠΧΑ για ΜΜΕ Όχι αναλογική ενοποίηση Κοινοπραξίες

Ενσώματα πάγια

Επιλογή να επιμετρώνται όλες οι κοινοπραξίες είτε στο κόστος είτε με τη μέθοδο της καθαρής θέσης ή στην εύλογη αξία μέσω των αποτελεσμάτων (υποχρεωτικό όταν υπάρχει τιμή στην αγορά) Δεν υπάρχει η επιλογή της αναπροσαρμογής. Η επιμέτρηση στο κόστος ή την εύλογη αξία καθορίζεται από συνθήκες, παρά από την επιλογή της εταιρείας.

Επενδύσεις σε ακίνητα

Προγράμματα καθορισμένων παροχών μετά τη λήξη της εργασίας Άυλα στοιχεία του ενεργητικού

Θα πρέπει να επιμετρώνται στην εύλογη αξία εάν αυτή η αξία είναι διαθέσιμη χωρίς υπερβολικό κόστος ή προσπάθεια. Αλλιώς θα πρέπει να χρησιμοποιείται η μέθοδος κόστους.

Δεν επιτρέπεται η μέθοδος του περιθωρίου (corridor) γα την αναγνώριση αναλογιστικών κερδών και ζημιών.

Δεν υπάρχει η επιλογή της αναπροσαρμογής.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

εισηγμένες στο χρηματιστήριο επιχειρήσεις απαιτείται να εφαρμόζονται υποχρεωτικά τα πλήρη ΔΠΧΑ), ανεξαρτήτως μεγέθους, όταν δεν είναι στη διαδικασία έκδοσης τίτλων τους προς διαπραγμάτευση στο χρηματιστήριο και όταν δεν είναι ασφαλιστικές επιχειρήσεις ή αμοιβαία κεφάλαια.

10/21/10 12:03:07 AM


p.54

ACCOUNTANCY GREECE.01 πινακασ 3 Απλοποιήσεις στις αρχές αναγνώρισης και επιμέτρησης - Παραδείγματα

Θέμα

Πλήρη ΔΠΧΑ

ΔΠΧΑ για ΜΜΕ

Υπεραξία

Δεν αποσβένεται, αλλά απαιτείται ετήσιος έλεγχος για μείωση της αξίας της.

Αποσβένεται (όταν δεν είναι δυνατό να γίνει μια αξιόπιστη εκτίμηση της ωφέλιμης ζωής, αυτή προσδιορίζεται σε 10 έτη).

Έρευνα και ανάπτυξη

Οι δαπάνες ανάπτυξης κεφαλαιοποιούνται όταν ικανοποιούνται 6 κριτήρια.

Όλες οι δαπάνες έρευνας και ανάπτυξης εξοδοποιούνται.

Χρηματοοικονομικά μέσα

4 κατηγορίες χρηματοοικονομικών μέσων Λογιστική αντιστάθμισης επιτρέπεται μόνο όταν ικανοποιούνται αυστηρές απαιτήσεις τεκμηρίωσης και αποτελεσματικότητας. Πάνω από 100 σελίδες με λεπτομερή οδηγό εφαρμογής

2 κατηγορίες (αποσβεστέο κόστος ή εύλογη αξία μέσω των αποτελεσμάτων Πολύ απλοποιημένοι (αν και περιορισμένοι) κανόνες για τη χρήση λογιστικής αντιστάθμισης

Κόστος δανεισμού

Κόστη δανεισμού άμεσα αποδιδόμενα σε απόκτηση, κατασκευή παραγωγή ενός επιλέξιμου στοιχείου του ενεργητικού, κεφαλαιοποιούνται. Γίνεται διάκριση μεταξύ κόστους γενικού δανεισμού και κόστους συγκεκριμένου δανεισμού. Για γενικό δανεισμό, ένα επιτόκιο κεφαλαιοποίησης, βασισμένο στο σταθμισμένο μέσο επιτόκιο δανεισμού του γενικού δανεισμού που ήταν σε ισχύ κατά τη διάρκεια της περιόδου, χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό του ποσού που θα κεφαλαιοποιηθεί.

Όλα τα κόστη δανεισμού εξοδοποιούνται.

πλήρων ΔΠΧΑ, τα πλεονεκτήματα του ΔΠΧΑ για ΜΜΕ σε όρους χρόνου που απαιτείται για την κατάρτιση των οικονομικών καταστάσεων είναι ήδη εμφανή. Το γεγονός αυτό υπογραμμίζεται και από τις επεξηγηματικές οικονομικές καταστάσεις, τις οποίες το IASB έχει προετοιμάσει ώστε να συνοδεύουν το πρότυπο. Αυτές αναπτύσσονται σε 17 μόνο σελίδες και η σύγκριση με τις οικονομικές καταστάσεις που απαιτούν τα πλήρη ΔΠΧΑ, ο όγκος των οποίων συνήθως ξεπερνά τις 100 σελίδες, είναι ευνοϊκή για τις επιχειρήσεις. Το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ περιέχει σημαντικές απλοποιήσεις στις αρχές αναγνώρισης και επιμέτρησης των πλήρων ΔΠΧΑ. Ο πίνακας 3 παρουσιάζει μερικές από τις κύριες απλοποιήσεις.

Πότε και πώς το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ θα επηρεάσει την επιχείρησή μου; Από την έκδοσή του προτύπου, οι αρμόδιες αρχές στη χώρα μας, αλλά και σε

Ag_043_088_4X.indd 54

πολλές άλλες χώρες, αξιολογούν το νέο πρότυπο, συζητήσουν και τελικά θα αποφασίσουν για το εάν και πότε θα εφαρμοστεί το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ. Στην περίπτωση που το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ υιοθετηθεί στη χώρα μας, αυτό θα συνεπάγεται, αφενός, καινούργια ορολογία που θα πρέπει να γίνει γνωστή και, αφετέρου, αλλαγές στα πληροφοριακά συστήματα των επιχειρήσεων. Επιπρόσθετα, η μετάβαση από τα ΕΛΠ στο ΔΠΧΑ για ΜΜΕ είναι δυνατό να επηρεάσει την ίδια τη λειτουργία της επιχείρησης. Ενδεχόμενες περιοχές επιρροής περιλαμβάνουν:

Κέρδη προς διανομή Όπου ο υπολογισμός των κερδών προς διανομή είναι άμεσα συνδεδεμένος με τον υπολογισμό των λογιστικών κερδών, θα πρέπει να αξιολογηθεί ενδεχόμενος αντίκτυπος οποιωνδήποτε μεταβολών προκύψουν από την υιοθέτηση του ΔΠΧΑ για ΜΜΕ. Για παράδειγμα, η αναγνώριση ελλειμ-

μάτων σε συνταξιοδοτικά προγράμματα καθορισμένων παροχών ή η επίδραση στοιχείων που ο λογιστικός τους χειρισμός είναι στην εύλογή τους αξία μέσω των αποτελεσμάτων.

Επίπτωση σε όρους δανείων Θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι επιδράσεις που ενδέχεται να έχει η υιοθέτηση του ΔΠΧΑ για ΜΜΕ στην πλήρωση από τις επιχειρήσεις όρων που περιέχονται σε συμβάσεις δανείων και άλλες συμφωνίες με πιστωτές τους. Όπου το ΔΠΧΑ για ΜΜΕ πρόκειται να υιοθετηθεί, ακόμα πιο λεπτομερής εξέταση θα πρέπει να γίνει αναφορικά με τη μετάβαση στο νέο πρότυπο. Για παράδειγμα, είναι δυνατό να απαιτηθεί σχεδιασμός εκ των προτέρων για τη συλλογή πληροφόρησης απαραίτητης για τα συγκριτικά στοιχεία των οικονομικών καταστάσεων και τα υπόλοιπα ανοίγματος κατά την αρχή αυτής της νωρίτερης συγκριτικής περιόδου.

10/20/10 12:00:49 PM


γενικός διευθυντής φορολογικού τμήματος kpmg

καταπολέμηση των καταστρατηγήσεων της φορολογικής νομοθεσίας

H E.E. με ψήφισμά της δίνει κατευθυντήριες γραμμές για την αντιμετώπιση των καταστρατηγήσεων της φορολογικής νομοθεσίας μέσω εικονικών συναλλαγών.

Κ

ατά τη συνεδρίαση του Συμβουλίου ECOFIN, που πραγματοποιήθηκε στο Λουξεμβούργο στις 8 Ιουνίου 2010, το Συμβούλιο εξέδωσε ψήφισμα (10597/10) για το συντονισμό της φορολογικής πολιτικής των κρατών μελών όσον αφορά τις διατάξεις για την καταπολέμηση των καταστρατηγήσεων της φορολογικής νομοθεσίας. Το ψήφισμα περιλαμβάνει κατευθυντήριες γραμμές για τα κράτη μέλη, σχεδιασμό κανόνων για ελεγχόμενες αλλοδαπές εταιρείες

Ag_043_088_4X.indd 55

(CFC) και κανόνων υποκεφαλαιοδότησης (Thin Capitalization) προκειμένου να ορίσουν την έννοια του όρου των «εξολοκλήρου εικονικών συναλλαγών». Κατά την ίδια συνεδρίαση, οι υπουργοί της Ε.Ε. αποφάσισαν ότι ο Κώδικας Δεοντολογίας της Ε.Ε. για τη φορολογία των επιχειρήσεων, o οποίος αντιμετωπίζει τον επιζήμιο φορολογικό ανταγωνισμό, θα πρέπει να ισχύει και για τις τρίτες χώρες και το Συμβούλιο κάλεσε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αρχίσει διάλογο με την Ελβετία και το Λιχτενστάιν όσον

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Γιώργος Μαυραγάνης

αφορά την εφαρμογή του Κώδικα και σε αυτά τα δύο μη κράτη μέλη της Ε.Ε. Το ψήφισμα αυτό εκδόθηκε με σκοπό να παρασχεθούν διευκρινίσεις σχετικά με την έννοια του όρου «εξολοκλήρου εικονικές συναλλαγές» και τις αμφιβολίες σχετικά με την έννοια του όρου αυτού, τις οποίες διετύπωσε το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων σε σχέση με τους περιορισμούς στις ελευθερίες της Συνθήκης για σκοπούς φοροαποφυγής. Όσον αφορά τους κανόνες για τις CFC, το ψήφισμα περιλαμβάνει έναν κατάλογο περιπτώσεων, που υποδεικνύουν ότι τα κέρδη μπορεί να έχουν μεταφερθεί εικονικά σε μια CFC. Παραδείγματα περιλαμβάνουν περιπτώσεις όπου υπάρχουν ανεπαρκείς έγκυροι οικονομικοί ή εμπορικοί λόγοι για τον προσδιορισμό του κέρδους, με αποτέλεσμα να μην αντικατοπτρίζεται η οικονομική πραγματικότητα ή να υφίσταται μια εταιρεία η οποία δεν έχει πραγματική εγκατάσταση με σκοπό την ενάσκηση πραγματικών οικονομικών δραστηριοτήτων Σχετικά με την υποκεφαλαιοδότηση, το ψήφισμα ανέφερε ότι η αρχή των ίσων αποστάσεων πρέπει να ακολουθείται και να περιλαμβάνει έναν κατάλογο περιπτώσεων, χωρίς να περιορίζεται σε αυτές, όπως τα παρακάτω παραδείγματα που υποδηλώνουν ότι έχει πραγματοποιηθεί εικονική μεταφορά κερδών: • όταν υπάρχει υψηλός δείκτης δανείων προς ίδια κεφάλαια, • όταν το καταβαλλόμενο ποσό των καθαρών καταβληθέντων τόκων υπερβαίνει ένα ορισμένο όριο των κερδών προ τόκων και φόρων (ΕΒΙΤ) ή των κερδών προ τόκων, φόρων και αποσβέσεων (EBITDA) • όταν το ποσοστό των ιδίων κεφαλαίων της εταιρείας συγκριτικά με αυτό του ομίλου αποδεικνύει ότι το χρέος είναι υπερβολικό. Οι κατευθυντήριες γραμμές του ψηφίσματος δεν παρέχουν λεπτομέρειες σχετικά με την έννοια καθενός από αυτούς τους όρους. Συνεπώς, κάθε κράτος μέλος θα μπορεί να εφαρμόσει τις εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές με βάση το εσωτερικό του δίκαιο. Σε κάθε περίπτωση η πρωτοβουλία αυτή του ECOFIN αποτελεί την έναρξη μιας προσπάθειας καταπολέμησης του φαινομένου της φοροαποφυγής σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.

10/21/10 12:03:07 AM


p.56

ACCOUNTANCY GREECE.01

Τ

Φίλιππος Κάσσος ορκωτός ελεγκτής λογιστής, διευθυντής ελέγχου kpmg ορκωτοί ελεγκτές α.ε.

Προγράμματα καθορισμένων παροχών

Η παρακολούθηση της λογιστικής αντιμετώπισης και των επιπτώσεων από τα προγράμματα παροχών στο προσωπικό, ιδιαίτερα για τις εταιρείες που έχουν μεγάλο εργατικό δυναμικό, παραμένει ανάμεσα στις πρώτες προτεραιότητες των διοικήσεων των εταιρειών αυτών.

Ag_043_088_4X.indd 56

α τελευταία χρόνια, ως αποτέλεσμα της αξιολόγησης των αρνητικών επιπτώσεων της λογιστικής του ΔΛΠ 19, ένας αριθμός εταιρειών –όπου αυτό είναι εφικτό– πήρε την απόφαση για αλλαγή κατηγοριοποίησης από τα προγράμματα καθορισμένων παροχών σε προγράμματα καθορισμένων εισφορών. Ωστόσο, τα προγράμματα καθορισμένων παροχών είναι ακόμα κοινό θέμα μεταξύ των εταιρειών στις οποίες έχει σημαντική επίδραση το ΔΛΠ 19. Το Συμβούλιο Διεθνών Λογιστικών Προτύπων (IASB) εξέδωσε πρόσφατα ένα κείμενο («Exposure Draft», ED) που αφορά τη λογιστική αντιμετώπιση των προγραμμάτων παροχών στο προσωπικό. Οι προτάσεις, οι οποίες θα έχουν το μεγαλύτερο αντίκτυπο στα «προγράμματα καθορισμένων παροχών», θα φέρουν το σύνολο των καθαρών υποχρεώσεων ή των περιουσιακών στοιχείων των εν λόγω προγραμμάτων στον ισολογισμό, αίροντας την επιλογή του «διαδρόμου» (Corridor option), ενός μηχανισμού εξομάλυνσης που υφίσταται σήμερα, με συνέπεια σε πολλές περιπτώσεις να σημειωθούν σημαντικές μειώσεις στα καθαρά αποτελέσματα χρήσης. Οι προτάσεις θα επιφέρουν επίσης μεγαλύτερη συνοχή στις εταιρείες αναφορικά με τις γνωστοποιήσεις του κόστους λειτουργίας των προγραμμάτων αυτών, με την παροχή περισσότερων καθοδηγητικών οδηγιών, αλλά και μείωση των επιλογών (accounting options) που είναι διαθέσιμες σήμερα, σύμφωνα με το ισχύον πρότυπο. Κατά την εξέταση των προτεινόμενων αλλαγών, οι εταιρείες θα πρέπει να αξιολογήσουν τον πρακτικό αντίκτυπό τους, όπως το πώς οι προτάσεις έχουν επίπτωση στους βασικούς δείκτες που χρησιμοποιούνται για να μετρήσουν την απόδοση μιας εταιρείας και το πώς οι αλλαγές θα επηρεάσουν τον τρόπο εξέτασης και αξιολόγησης των οικονομικών αναφορών από τους μετόχους, συμπεριλαμβανομένων των επενδυτών και των δανειστών. Παραδείγματος χάριν, τα μειωμένα καθαρά κέρδη μπορούν να έχουν επιπτώσεις στη δυνατότητα μιας επιχείρησης να εφαρμόσει

10/21/10 12:03:07 AM


Κόστος υπηρεσίας

Κόστος επιτοκίου (καθαρό)

Επαναμέτρηση

Παρουσίαση

Κατάσταση Αποτελεσμάτων (κόστος προσωπικού)

Το κόστος προϋπηρεσίας (ή κόστος που σχετίζεται με προηγούμενες περιόδους, «past service cost») θα αναγνωρίζεται αμέσως, σε αντίθεση με το ισχύον πρότυπο, το οποίο σε ορισμένες περιπτώσεις επιτρέπει την αναβλητικότητα αναγνώρισης του κόστους αυτού. Οι περικοπές («curtailments») θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν ως μέρος του κόστους της υπηρεσίας, ωστόσο, οι διακανονισμοί (settlements) θα αποτελέσουν μέρος της επαναμέτρησης (βλ. παρακάτω).

Κατάσταση Αποτελεσμάτων (χρηματοοικονομικό κόστος)

Το καθαρό κόστος τόκων θα προσδιορίζεται χρησιμοποιώντας επιτόκια από υψηλής ποιότητας (αυξημένης πιστοποιημένης πιστοληπτικής ικανότητας) εταιρικά ή κρατικά ομολόγα. Επί του παρόντος, το εισόδημα από περιουσιακά στοιχεία του προγράμματος που αναγνωρίζεται στην Κατάσταση Αποτελεσμάτων υπολογίζεται με βάση την αναμενόμενη μακροπρόθεσμη απόδοση των στοιχείων αυτών και αναφέρεται σε επιτόκιο, το οποίο συνήθως είναι υψηλότερο από τα ανωτέρω αναφερόμενα επιτόκια. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η προτεινόμενη αλλαγή θα οδηγήσει σε μείωση των καθαρών κερδών.

Λοιπά Συνολικά Εισοδήμτα

τους όρους δανεισμού της. Στο πλαίσιο των ανωτέρω προτάσεων – αλλαγών, η καθαρή υποχρέωση που θα αναγνωριζόταν στον ισολογισμό μιας εταιρείας στο τέλος κάθε περιόδου αναφοράς θα είχε ως: • Την παρούσα αξία της υποχρέωσης, μείον. • Τρέχουσα αξία των περιουσιακών στοιχείων του προγράμματος, λαμβάνοντας υπόψη: • Τους περιορισμούς στα περιουσιακά στοιχεία που προκύπτουν από την ικανότητα μιας εταιρείας να επωφελείται από τυχόν πλεονάσματα, καθώς επίσης και οποιαδήποτε πρόσθετη υποχρέωση που προκύπτει από τις απαιτήσεις ελάχιστης χρηματοδότησης που

Ag_043_088_4X.indd 57

Παρατηρήσεις

Όλες οι λοιπές αλλαγές στα καθαρά περιουσιακά στοιχεία ή στην καθαρή υποχρέωση από τα προγράμματα καθορισμένων παροχών περιλαμβάνουν: • τα αναλογιστικά κέρδη και ζημίες, που σήμερα αναγνωρίζονται στα προγράμματα μετά την υπηρεσία είτε άμεσα είτε σε αναβαλλόμενη βάση (deferred basis) στην κατάσταση αποτελεσμάτων είτε στα λοιπά συνολικά εισοδήματα, • την πραγματική απόδοση των περιουσιακών στοιχείων του προγράμματος που δεν περιλαμβάνονται στο καθαρό κόστος τόκων, όπως περιγράφεται παραπάνω, • τις επιπτώσεις από τη μέτρηση του «ανώτατου ορίου του καθαρού ενεργητικού» και • των διακανονισμών, που σήμερα περιλαμβάνονται στα αποτελέσματα χρήσης.

επιβάλλονται σε ορισμένες δικαιοδοσίες (μαζί αναφερόμενα ως «ανώτατο όριο καθαρού ενεργητικού»). Οι αλλαγές που θα πρέπει να αναγνωριστούν στην (καθαρή) θέση ενός προγράμματος σε μια περίοδο αναφοράς φαίνονται στον πίνακα

Λοιπές αλλαγές Μέσω του κειμένου αυτού (ED) προτείνεται επίσης ο χειρισμός των λοιπών μακροπρόθεσμων παροχών (για παράδειγμα, παροχές λόγω μακράς υπηρεσίας σε μία εταιρεία), για τα οποία τα αναλογιστικά κέρδη ή ζημίες αναγνωρίζονται άμεσα στα αποτελέσματα, να είναι ο ίδιος με αυτόν των προγραμμάτων για παροχές μετά την υπηρεσία. Άλλες προ-

τεινόμενες τροποποιήσεις περιλαμβάνουν τις αλλαγές στους ορισμούς, μερικοί από τους οποίους μπορούν να έχουν μια σημαντική επίδραση, ανάλογα με τις τρέχουσες πολιτικές μιας επιχείρησης, καθώς και περαιτέρω απαιτήσεις γνωστοποιήσεων. Το Συμβούλιο (IASB) σχεδιάζει να εκδώσει το οριστικό πρότυπο στον τομέα αυτό κατά το πρώτο εξάμηνο του 2011, το οποίο πιθανότατα δεν θα είναι σε εφαρμογή πριν από το 2013. Το Συμβούλιο έχει ζητήσει τις παρατηρήσεις επί των προτεινόμενων αλλαγών που περιέχονται στο κείμενο αυτό μέχρι τις 6 Σεπτεμβρίου 2010.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Κατηγορία

10/21/10 12:03:08 AM


p.58

ACCOUNTANCY GREECE.01

Η χρήση λογιστικών κερδών για την αποτίμηση μετοχών

Ιωάννης Κλιάφας δόκιμος οελ, πτυχιούχος του πανεπιστημίου θεσσαλίας με μεταπτυχιακό τίτλο από το πανεπιστήμιο brunel της αγγλίας

ΤΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΑ ΚΕΡΔΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΜΕΤΟΧΩΝ

Τα λογιστικά κέρδη προ φόρων χρησιμοποιούνται συχνά για την αποτίμηση μετοχών. Τι στοιχεία υπάρχουν που να υποστηρίζουν ότι αυτή η πρακτική είναι δικαιολογημένη; Ποιοι άλλοι παράγοντες μπορούν επίσης να συμπεριληφθούν;

Ag_043_088_4X.indd 58

Υπάρχει ένας αριθμός διαφορετικών προσεγγίσεων για τη διενέργεια αποτίμησης της τιμής της μετοχής μιας εταιρείας. Μία συνήθης μέθοδος είναι αυτή που χρησιμοποιεί τα λογιστικά κέρδη. Η προσέγγιση αυτή απαιτεί την προεξόφληση της ροής των κερδών και την αφαίρεση του χρέους και του κόστους του δικαιώματος εξαγοράς των προνομιούχων μετοχών. Ένα σημαντικό τμήμα της σχετικής βιβλιογραφίας δικαιολογεί τη χρήση των λογιστικών κερδών ως μέσου αποτίμησης μετοχών και η παρούσα έρευνα ξεχωρίζει κάποιες από τις απόψεις που τάσσονται υπέρ αυτής της πρακτικής. i) Οι Miller και Modigliani (Journal of Business, 1961) υιοθετούν ένα μοντέλο που χρησιμοποιεί την προσέγγιση των κερδών στην εταιρική αποτίμηση, παρότι διατείνονται ότι «αρκετές διαφορετικές προσεγγίσεις αποτίμησης είναι στην πραγματικότητα πανομοιότυπες» (Skerratt, 2002). Οι Miller και Modigliani (εφεξής ΜΜ) ορίζουν την αξία της επιχείρησης ως την παρούσα αξία των μελλοντικών μερισμάτων, εν συνεχεία υποκαθιστούν τα μερίσματα με τη διαφορά μεταξύ της ληφθείσας ταμειακής ροής και της πραγματοποιηθείσας επένδυσης σε κάθε περίοδο και ύστερα από μια σειρά προσαρμογών καταλήγουν στο ακόλουθο μοντέλο αποτίμησης: t=∞ V0 = X0/r+∑(r* - r)· It (1) t=0 r ·(1 + r)t+1 Το παραπάνω είναι το βασικό μοντέλο ΜΜ και φανερώνει τη συνολική αξία της εταιρείας, η οποία προκύπτει προσθέτοντας την αξία των υπαρχόντων περιουσιακών στοιχείων (ο πρώτος όρος στο δεξιό μέρος της εξίσωσης) και την αξία από τα μελλοντικά περιουσιακά στοιχεία (ο δεύτερος όρος). Το στοιχείο X0 υποδηλώνει την ταμειακή ροή στο τέλος της περιόδου 0, από κεφαλαιακά περιουσιακά στοιχεία που κατέχονται στην αρχή της περιόδου. Ολόκληρος ο πρώτος όρος (X0 / r) δείχνει τις σ��νεχείς ταμειακές ροές από υπάρχοντα περιουσιακά στοιχεία, κάτι που αποτελεί και την ουσία των κερδών. Η χρήση των κερδών είναι δικαιολογημένη στην αποτίμηση, επειδή οι συνεχείς ταμεια-

10/21/10 12:03:08 AM


Ag_043_088_4X.indd 59

Το μοντέλο του έχει μεγάλη ομοιότητα με το μοντέλο ΜΜ, αλλά έχει μια πιο ξεκάθαρη σύνδεση με τα λογιστικά νούμερα. Η κυρίαρχη ιδέα πίσω από το μοντέλο του Ohlson είναι ότι τα κέρδη περνάνε από τον λογαριασμό αποτελεσμάτων χρήσης της εταιρείας. Η εξίσωση που δίνει την αξία της επιχείρησης σύμφωνα με το μοντέλο του Ohlson, με την υπόθεση ότι το εναπομείναν έσοδο συμπεριφέρεται τυχαία (δηλαδή έχει στοιχεία Random Walk - RW), είναι: Pt = [Xt / Rf ] + [bt – bt-1] (Μοντέλο Ohlson - RW) όπου, Xt = τα κέρδη της παρούσας χρήσης, όπως και στον πρώτο όρο του μοντέλου ΜΜ. iv) Ohlson’s Information Dynamics Υπάρχει μία ακόμα παραλλαγή του μοντέλου του Ohlson, που βασίζεται στη δυναμική πληροφόρηση, που σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε τρέχουσες πληροφορίες για να κάνουμε εκτιμήσεις για μελλοντικές αξίες. Pt = bt + a1xat + a2vt (Ohlson’s information dynamics model) όπου, α1 = ω / ( 1 + Rf - ω) και α2 = (1+ Rf) / [ (1 + Rf - ω)( 1 + Rf - γ) ] Υπάρχει μία μελέτη των Dechow, Hutton και Sloan (1999) που αξιολογεί το πόσο ικανοποιητικά το παραπάνω μοντέλο εκτιμά την αξία της επιχείρησης. Δίνουν τιμές στους συντελεστές w και g του μο-

ντέλου του Ohlson (w: παράμετρος επιμονής του εναπομείναντος –υπολειμματικού– εισοδήματος και g: παράμετρος επιμονής για τις «άλλες πληροφορίες» –τα w και g είναι μη αρνητικά και μικρότερα από τη μονάδα). Για υποθετικές τιμές w = 1 και g = 0, το μοντέλο του Ohlson γίνεται: Pt = Et [Xt+1] / Rf ú ίδιο με το πρώτο σκέλος του μοντέλου ΜΜ, επειδή το Xt+1 εκφράζει τα κέρδη της επόμενης χρήσης, όπως κάνει και το X0 στο μοντέλο ΜΜ. v) Η εργασία των Lev και Zarowin είναι πιο επικριτική προς τις λογιστικές πρακτικές. Εξετάζουν τη σχέση μεταξύ λογιστικών κερδών και αποδόσεων των μετοχών για την περίοδο 1977-1996 και βρίσκουν ότι αυτή η σχέση έχει χειροτερέψει, που σημαίνει ότι η σημαντικότητα των κερδών μειώνεται σταθερά στο χρόνο. Μία εξήγηση που δίνουν προς ερμηνεία των αποτελεσμάτων τους είναι ότι οι νέες και καινοτόμες δραστηριότητες, όπως η έρευνα και ανάπτυξη, το marketing και η ανάπτυξη της διαχείρισης ανθρωπίνου δυναμικού, έχουν κερδίσει έδαφος απέναντι στις παραδοσιακές πρακτικές των λογιστικών στοιχείων στην εταιρική αποτίμηση. Όπως προαναφέραμε, στο μοντέλο ΜΜ ο ένας όρος είναι η συνεχής ταμειακή ροή από υπάρχοντα περιουσιακά στοιχεία και ο άλλος όρος είναι τα πλεονάζοντα κέρδη από μελλοντικές επενδύσεις. Η σύνδεση της έρευνας των

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

κές ροές είναι λογιστικό κατασκεύασμα υπό την προϋπόθεση ότι μία συναλλαγή αναγνωρίζεται στα βιβλία όταν υπάρξει οικονομική συμφωνία, και κάποια κόστη μπορούν να αναφέρονται σε μια μελλοντική περίοδο. ii) Το μοντέλο των ελεύθερων ταμειακών ροών είναι μια προσέγγιση που προσομοιάζει στο μοντέλο ΜΜ, όπου τα μερίσματα ορίζονται επίσης ως η διαφορά μεταξύ ταμειακής ροής και επένδυσης: Dt=Xt – It Ένα μέρος του Xt είναι η ταμειακή ροή από περιουσιακά στοιχεία που ήδη κατέχονται τη στιγμή της αποτίμησης, και αυτό «είναι στην πραγματικότητα πολύ κοντά στα λογιστικά κέρδη την ημερομηνία της αποτίμησης. Αυτό επιτρέπει σε ολόκληρη τη ροή των μερισμάτων στο χρόνο (Dt t=0, 1, 2, 3, 4...) να εκτιμηθεί χρησιμοποιώντας μόνο ένα νούμερο κερδών και την πληροφόρηση για μελλοντικές επενδύσεις» (Skerratt, 2002). Μία εύχρηστη ιδιότητα των κερδών, όσον αφορά την εκτίμηση των συνεχών ταμειακών ροών, είναι ότι η εκτίμηση που λαμβάνουμε δεν ενσωματώνει τον παράγοντα της υποτίμησης. iii) Ohlson - Random Walk Ο Ohlson (Contemporary Accounting Research, 1990) παρουσίασε ένα μοντέλο αποτίμησης μετοχών που βασίζεται πρωταρχικά στη λογιστική αξία των περιουσιακών στοιχείων.

10/21/10 12:03:09 AM


p.60

ACCOUNTANCY GREECE.01

Lev και Zarowin με το μοντέλο ΜΜ είναι ότι ο δεύτερος όρος του έχει αυξήσει τη σημαντικότητά του έναντι του πρώτου. Οι έρευνες που θα αναφερθούν παρακάτω εξετάζουν μία άλλη θεώρηση της διαδικασίας της αποτίμησης μετοχών, που είναι αυτό που κάνουν οι επενδυτές πριν επενδύσουν τα χρήματά τους. Υπάρχει μία τάση οι επενδυτές και οι επενδυτικοί αναλυτές να μη χρησιμοποιούν τη λογιστική πληροφόρηση ορθά και εκτενώς. Αυτό οδηγεί στη γενική άποψη ότι ο ρόλος των λογιστικών στοιχείων στις επενδυτικές αποφάσεις είναι περιορισμένος ή τείνει να περιοριστεί. Υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι η μη λογιστική πληροφόρηση είναι επίσης σημαντική και ότι οι λογιστικές γνωστοποιήσεις πρέπει να επαναπροσελκύσουν το ενδιαφέρον των επενδυτών. vi) Οι Bouwman, Frishkoff και Frishkoff παρουσίασαν το 1995 μία μελέτη βασισμένη στις γνώμες 20 οικονομικών αναλυτών που εκτίμησαν τη μετοχή μιας εταιρείας. Σύμφωνα με τα αποτελέσματά τους, οι οικονομικές καταστάσεις είναι σημαντικές για έμμεσες και μη συγκεκριμένες ενέργειες σχετικά με την αποτίμηση εταιρειών, όπως είναι η εξοικείωση με την εταιρεία. Αλλά όσον αφορά πιο συγκεκριμένα στάδια, όπως η διερεύνηση, οι αναλύσεις και η εξαγωγή συμπερασμάτων, οι μη λογιστικές πληροφορίες φαίνονται να κερδίζουν έδαφος. Επομένως, ένας στοιχειώδης υπαινιγμός της εν λόγω μελέτης είναι ότι οι λογιστικές μετρήσεις δεν χρειάζεται να είναι τόσο ακριβείς, ενώ υπάρχει ακόμα και η σκέψη να δίνονται στους μετόχους μικρότερες και συντομότερες οικονομικές καταστάσεις, κάτι που αντανακλά ξεκάθαρα τον περιορισμό της σημασίας που δίνεται στα λογιστικά στοιχεία όσον αφορά τη διαδικασία της αποτίμησης. vii) Η έρευνα του Barker (2000) βασίστηκε σε συνεντεύξεις αναλυτών μιας χρηματιστηριακής εταιρείας. Στην ανακοίνωση των ετήσιων κερδών της εταιρείας και της οικονομικής τους ερμηνείας, οι προβλέψεις για τα κέρδη δεν χρειάζεται να είναι πολύ ακριβείς, καθώς δεν κρίνεται η ακρίβειά τους μεταγενέστερα. Αυτό που μετράει περισσότερο είναι η ποιότητα της ερμηνείας. Ο Barker υποδηλώνει ότι η μόνη σημασία των κερδών είναι το ότι πρέπει να ερμηνευθούν. Τα κέρδη

Ag_043_088_4X.indd 60

φαίνεται να προκαλούν ένα «θορυβώδες σήμα» στην εκτίμηση της τιμής της μετοχής από επενδυτές και αναλυτές, οι οποίοι βρίσκουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον σε άλλα αναλυτικά εργαλεία, όπως η μικροοικονομία και η μακροοικονομία ή ο κλάδος, παρά στις λογιστικές μετρήσεις. Η δουλειά του Barker αποτελεί ένα ακόμη παράδειγμα του αυξανόμενου όγκου της βιβλιογραφίας που συνηγορεί στο ότι μειώνεται ο ρόλος και η σημαντικότητα των λογιστικών στοιχείων, όπως τα κέρδη, στην εταιρική αποτίμηση. Όσο για τον ρόλο του ισολογισμού, η μελέτη του Barker δείχνει καθαρή αδιαφορία των αναλυτών για τη χρήση του στην προσπάθεια εκτίμησης των συνεχών ταμειακών ροών της επιχείρησης. viii) Η εργασία των Breton και Taffler (2001) εξετάζει το περιεχόμενο υποδείξεων αγοράς, κατοχής και πώλησης από αναλυτές, σε διάφορους τομείς που συνιστούν τη διαδικασία της εταιρικής αποτίμησης. Η ανάλυσή τους δείχνει αρχικά ότι οι τομείς των συνθηκών αγοράς και της στρατηγικής του management είναι σημαντικοί στο διαχωρισμό μεταξύ υποδείξεων αγοράς, κατοχής και πώλησης, ενώ η κερδοφορία και η οικονομική θέση της εταιρείας (οι λογιστικοί τομείς) ήταν μάλλον επουσιώδεις. Εν συνεχεία χρησιμοποιούν οικονομετρικό μοντέλο (Logit) για να αποτιμήσουν τη σημαντικότητα των διαφόρων τομέων από τις τιμές των αντίστοιχων συντελεστών τους. Στη διάρκεια αυτής της πολυμεταβλητής ανάλυσης, το λογιστικό ζήτημα της κερδοφορίας φαίνεται πλέον σημαντικό, αφού ο συντελεστής του είναι θετικός. Αυτή είναι μια βελτίωση για το θέμα της κερδοφορίας σε σύγκριση με τη μονομεταβλητή ανάλυση, όπου η κερδοφορία εμφανιζόταν ασήμαντη. Παρόλα αυτά, η σημαντικότητά της είναι μικρή (0,096), αν συγκριθεί με τη σημαντικότητα των μη λογιστικών στοιχείων των συνθηκών αγοράς και της στρατηγικής του management (0,246). Η μελέτη αυτή, επομένως, ακολουθεί την τάση που θέλει τα λογιστικά κέρδη και μεγέθη γενικότερα να μην είναι ιδιαιτέρως σημαντικά για την εταιρική αποτίμηση, επειδή, ακόμα κι όταν είναι σημαντικά, είναι λιγότερο από τα μη λογιστικά μεγέθη (με κυριότερα τις συνθήκες της αγοράς και τη στρατηγική του

management). Επιπροσθέτως, οι Breton και Taffler βρίσκουν ότι η πληροφόρηση που περιλαμβάνεται στον ισολογισμό δεν είναι διόλου σημαντική για τους σκοπούς της εταιρικής αποτίμησης. ix) Οι Kothari και Sloan (1992) εξετάζουν στην έρευνά τους τη σχέση μεταξύ κερδών και τιμής της μετοχής και ειδικότερα θέτουν το ερώτημα κατά πόσον τα τρέχοντα κέρδη μπορούν να εξηγήσουν τις αλλαγές των τιμών των μετοχών στην προηγούμενη περίοδο, δηλαδή η προσέγγισή τους είναι αντίθετη από τη συνήθη προσέγγιση εταιρικής αποτίμησης. Το δείγμα τους καλύπτει 2.500 εταιρείες για την περίοδο 1950-1988. Εξετάζοντας την επίδραση της τιμής της μετοχής στα κέρδη της επόμενης χρήσης για 4 συνεχείς χρήσεις, διαπιστώνουν ότι οι συντελεστές των κερδών είναι στατιστικά σημαντικοί για ολόκληρο το διάστημα της τετραετίας. Αυτό σημαίνει ότι οι κινήσεις της τιμής της μετοχής στο διάστημα των 4 προηγούμενων χρήσεων εμπεριέχουν σχετική πληροφόρηση για τα κέρδη της

10/21/10 12:03:11 AM


Ag_043_088_4X.indd 61

Άλλοι παράγοντες που χρησιμοποιούνται για την αποτίμηση μετοχών Α) Μερίσματα i) Ο W. P. Rees το 1997, στο «The Impact of Dividends, Debt and Investment on Valuation Models», εκτιμά ότι τα μερίσματα έχουν θετική επίδραση στην εταιρική αποτίμηση στη Βρετανία. Υπολογίζει ένα αποπληθωρισμένο μοντέλο αποτίμησης, χρησιμοποιώντας τον αριθμό των μετοχών σαν αποπληθωριστή, και επίσης αναφέρεται στη χρήση των μερισμάτων στο μοντέλο του J. Ohlson, επειδή πιστεύει ότι τα μερίσματα πραγματικά βελ-

τιώνουν την απόδοση του μοντέλου. ii) Οι B. Giner και W. Rees καταλήγουν το 1999 σε παρόμοια αποτελέσματα και υποστηρίζουν ότι τα μερίσματα «...μπορεί να είναι πιο σχετικά με το στοιχείο της μονιμότητας που χαρακτηρίζει τα κέρδη από ό,τι είναι τα αδιανέμητα κέρδη». Β) Έρευνα και ανάπτυξη i) Οι Green, Stark και Thomas (1996) εξετάζουν αν η έρευνα και η ανάπτυξη έχουν εμπορική αξία ή αν, σε τελική ανάλυση, έχουν αξία για την επιχείρηση. Η λογιστική γύρω από την έρευνα και την ανάπτυξη είναι αρκετά απλοϊκή και επίσης υπάρχει σχετική αβεβαιότητα όσον αφορά την αποτίμηση του κόστους. Η μελέτη τους στηρίζεται σε ένα μοντέλο αποτίμησης του εναπομείναντος (υπολειμματικού) εισοδήματος, με την υπόθεση ότι αυτό μειώνεται σταθερά στο χρόνο. Μια επιπλέον υπόθεση της μελέτης είναι ότι το κόστος της έρευνας και της ανάπτυξης αυξάνεται με σταθερό ρυθμό. Η συγκεκριμένη μελέτη κατέδειξε ότι η έρευνα και η ανάπτυξη αποτιμώνται από την αγορά και, επιπροσθέτως, ότι θα πρέπει να εκλαμβάνονται ως κόστος κεφαλαίου. ii) Οι Akbar και Stark (2003) κατασκεύασαν ένα μοντέλο που βασίζεται στο μοντέλο αποτίμησης του Ohlson, σαν αυτό που αναφέρθηκε παραπάνω. Υπολογίζουν το μοντέλο τους διαβαθμίζοντας τους παράγοντες της εξίσωσής τους με αποπληθωριστικά συστατικά, όπως οι πωλήσεις, ο αριθμός των μετοχών, η εμπορική και η λογιστική αξία. Τα αποτελέσματά τους φανερώνουν ότι ο συντελεστής της έρευνας και της ανάπτυξης είναι θετικός και, επομένως, η έρευνα και η ανάπτυξη είναι σημαντικές και το κόστος τους καθορίζεται από την αγορά. Γ) Μη λογιστική πληροφόρηση Στρατηγικές management Αναφερθήκαμε νωρίτερα στους Breton και Taffler, επειδή με την μελέτη τους (2001) δικαιολόγησαν τη χρήση των λογιστικών κερδών και της πληροφόρησης για την αποτίμηση μετοχών. Όπως προκύπτει όμως από την έρευνά τους, παρότι τα λογιστικά στοιχεία είναι σημαντικά στην αποτίμηση, είναι πολύ λιγότερο σημαντικά από τη μη λογιστική πληροφόρηση, με στοιχεία όπως η θέση στην αγορά και η στρατηγική του management.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

τρέχουσας χρήσης. Τονίζουν όμως ξεκάθαρα ότι οι αποδόσεις (τα κέρδη) θα επηρεαστούν και από μη λογιστικές πληροφορίες, όπως οι κινήσεις της αγοράς. x) Η Carla Hayn (1995) παίρνει τα αποτελέσματα των Kothari και Sloan για τη σχέση ανάμεσα στα κέρδη και τις μελλοντικές αποδόσεις των μετοχών και τα εξετάζει με ένα διαφορετικό μοντέλο παλινδρόμησης, διαχωρίζοντας όμως τις κερδοφόρες από τις μη κερδοφόρες εταιρείες. Καταλήγει ότι οι συντελεστές των κερδών είναι στατιστικά σημαντικοί, αλλά μόνο για τις κερδοφόρες εταιρείες. Όπου ο συντελεστής κερδών είναι μικρός, υποδεικνύει ότι αυτό οφείλεται στις μη κερδοφόρες εταιρείες. Η Hayn υποστηρίζει ότι τα κέρδη μελλοντικών περιόδων εξηγούν τις τρέχουσες αποδόσεις, ενώ οι Kothari και Sloan διατείνονται ότι τα τρέχοντα κέρδη εξηγούν τις αποδόσεις των προηγούμενων περιόδων. Συμπέρασμα για τα λογιστικά κέρδη Συνοψίζοντας τη συζήτηση περί λογιστι-

κών κερδών, μπορεί κανείς να πει ότι χρησιμοποιούνται συχνά στη διαδικασία της αποτίμησης μετοχών και ένα ικανό μέρος της σχετικής βιβλιογραφίας τάσσεται υπέρ αυτής της άποψης. Παρόλα αυτά, πολλοί οικονομολόγοι και επενδυτικοί αναλυτές θεωρούν ότι τα λογιστικά νούμερα γίνονται ολοένα και λιγότερο σημαντικά στην αποτίμηση εταιρειών. Η άποψη αυτή υποστηρίζεται από ισχυρά εμπειρικά στοιχεία που καταδεικνύουν την βαίνουσα μειούμενη σημασία των συντελεστών των λογιστικών κερδών και των λογιστικών στοιχείων εν γένει σε πολυάριθμα μοντέλα αποτίμησης. Ο βαθμός στον οποίο τα λογιστικά κέρδη έχουν απωλέσει μικρό ή μεγάλο μέρος της σημασίας και της σχετικότητάς τους στην αποτίμηση ποικίλλει, όμως υπάρχει μια ξεκάθαρη τάση μειούμενων λογιστικών στοιχείων τα τελευταία χρόνια. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί μερικώς αν λάβει κανείς υπόψη τη συνεχόμενη άνοδο της δημοτικότητας μη λογιστικών παραγόντων που περιλαμβάνονται στα θέματα αποτίμησης, όπως για παράδειγμα τα μερίσματα, οι συνθήκες της αγοράς, οι στρατηγικές του management, η έρευνα και η ανάπτυξη κ.λπ., επειδή «τα λογιστικά στοιχεία αποτελούν απλά τμήμα των πληροφοριών που είναι απαραίτητες για την αποτίμηση αξιογράφων» (Len Skerratt, 2004). Επιπροσθέτως, τα λογιστικά στοιχεία χάνουν συνεχώς έδαφος σε σχέση με την εξωλογιστική πληροφόρηση, επειδή «οι λογιστικές πρακτικές δεν έχουν συγχρονιστεί με τη συνεχώς μεταβαλλόμενη φύση του επαγγέλματος» (Len Skerratt, 2004).

10/21/10 12:03:12 AM


p.62

ACCOUNTANCY GREECE.01

Τ

Χριστόφορος Αχινιώτης βaker tilly hellas

ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟ ΑΝΤΑΛΛΑΓΜΑ ΣΤΙΣ ΣΥΝΕΝΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Τον Ιούνιο του 2009, με την ΕΚ 495/2009, υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση ένα αναθεωρημένο πρότυπο για συνενώσεις επιχειρήσεων (ΔΠΧΑ 3), όπως αυτό εκδόθηκε από το Συμβούλιο Διεθνών Λογιστικών Προτύπων (IASB) τον Ιανουάριο του 2008. Το αναθεωρημένο πρότυπο ισχύει για ετήσιες περιόδους που ξεκινούν την ή μετά την 1η Ιουλίου 2009.

Ag_043_088_4X.indd 62

ο αναθεωρημένο πρότυπο εισάγει διάφορες αλλαγές, οι οποίες έχουν σημαντικό αντίκτυπο στο λογιστικό χειρισμό για τις συνενώσεις επιχειρήσεων και τις δαπάνες που σχετίζονται με αυτές. Ωστόσο, μία από τις βασικές προκλήσεις είναι ο λογιστικός χειρισμός για το ενδεχόμενο αντάλλαγμα. Το άρθρο αυτό εξετάζει τα ζητήματα που απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή, όταν σε μια συνένωση επιχειρήσεων μέρος του ανταλλάγματος εξαρτάται από μελλοντικά γεγονότα ή καταστάσεις. Πριν από τη δημοσίευση του αναθεωρημένου ΔΠΧΑ 3, το ενδεχόμενο αντάλλαγμα αναγνωριζόταν ως μέρος του κόστους της συνένωσης επιχειρήσεων εάν και μόνον η καταβολή αυτού ήταν πιθανή και το ποσό αυτού μπορούσε να επιμετρηθεί αξιόπιστα. Το κόστος της συνένωσης και η τελική υπεραξία αναπροσαρμόζονταν μετά την ημερομηνία απόκτησης, όταν το τελικό ποσό του πληρωτέου ανταλλάγματος προσδιοριζόταν ή όταν αναθεωρήσεις των αρχικών εκτιμήσεων πραγματοποιούνταν. Για τις ετήσιες περιόδους που ξεκινούν την ή μετά την 1η Ιουλίου 2009 το ενδεχόμενο αντάλλαγμα θα πρέπει να επιμετράται στην εύλογη αξία κατά την ημερομηνία απόκτησης, ανεξάρτητα από την ύπαρξη πιθανότητας ή αξιόπιστης επιμέτρησης. Αυτό αντανακλά στην λογική ότι η συμφωνία μεταξύ αγοραστή και πωλητή για ενδεχόμενο αντάλλαγμα αποτελεί γενεσιουργό αιτία μιας δέσμευσης, ακόμη και αν το ακριβές ποσό της υποχρέωσης είναι άγνωστο. Το ενδεχόμενο αντάλλαγμα μπορεί να κατατάσσεται ως ίδια κεφάλαια ή υποχρέωση (με έκδοση χρεωστικών τίτλων ή με μετρητά) σύμφωνα με τους κανόνες του ΔΛΠ 32 «Χρηματοοικονομικά μέσα: Παρουσίαση» ή σύμφωνα με άλλα ισχύοντα πρότυπα (σημειώνεται ότι, αν και το ενδεχόμενο αντάλλαγμα είναι συνήθως μία υποχρέωση, μπορεί να είναι και ένα περιουσιακό στοιχείο, αν ο αγοραστής έχει το δικαίωμα να απαιτήσει επιστροφή μέρους του μεταβιβασθέντος ανταλλάγματος εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις). Αλλαγές στην εύλογη αξία του ενδεχόμενου ανταλλάγματος, ως αποτέλεσμα πρόσθετων πληροφοριών που έλαβε ο αποκτών μετά την ημερομηνία απόκτησης για γεγονότα και συνθήκες που

10/21/10 12:03:12 AM


Ag_043_088_4X.indd 63

να διακανονισθεί μεταξύ δύο μερών που ενεργούν με τη θέλησή τους και με πλήρη γνώση των συνθηκών της αγοράς σε μια συναλλαγή που διεξάγεται σε καθαρά εμπορική βάση». Για τον προσδιορισμό της εύλογης αξίας του ενδεχόμενου ανταλλάγματος κατά την ημερομηνία απόκτησης απαιτείται προσεκτική εξέταση των περιστάσεων και λεπτομερειών της συμφωνίας. Αυτό μπορεί να συνεπάγεται την εκτίμηση και τη δημιουργία προβλέψεων σχετικά με τις πωλήσεις ή την αποδοτικότητα της εξαγοραζόμενης επιχείρησης, την πιθανότητα επίτευξης σημαντικών στόχων και το χρονοδιάγραμμα των ενδεχόμενων πληρωμών. Σενάρια επιχειρηματικών σχεδίων μπορεί να απαιτηθούν, επιπρόσθετα, από την εφαρμογή κάποιων μοντέλων αποτίμησης για τον προσδιορισμό μιας αξιόπιστης εύλογης αξίας. Οι αποτιμήσεις από τη φύση τους ενδέχονται σφάλματα και αποκλίσεις, γι’ αυτό οι διοικήσεις των εταιρειών θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι οι αποτιμήσεις βασίζονται σε κατάλληλες παραδοχές και αναγνωρίσιμα στοιχεία. Οι πληροφορίες που αποκτώνται στο πλαίσιο της διαδικασίας διαπραγμάτευ-

σης που οδηγεί στη συμφωνία εξαγοράς μπορούν να βοηθήσουν τη διοίκηση του αποκτώντος στη δημιουργία εκτιμήσεων ή στον υπολογισμό μελλοντικών προβλέψεων και ως εκ τούτου στον προσδιορισμό της εύλογης αξίας. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι κάθε συμβαλλόμενο μέρος της σύμβασης θα έχει διαφορετικές απόψεις σχετικά με τους οικονομικούς κινδύνους και τις αβεβαιότητες αναφορικά με την εξαγοραζόμενη επιχείρηση και, συχνά, οι διαφορές αυτές συμβιβάζονται με το ζήτημα του ενδεχόμενου ανταλλάγματος, έτσι ώστε οι κίνδυνοι να κατανέμονται μεταξύ των συμβαλλομένων μερών. Ας υποθέσουμε ότι η εταιρεία Alpha αποκτά το σύνολο του μετοχικού κεφαλαίου της εταιρείας Beta και, επιπλέον, η συμφωνία αγοράς προβλέπει ότι μία περαιτέρω πληρωμή θα απαιτείται, εξαρτώμενη από τα κέρδη της εταιρείας Beta μετά την ημερομηνία εξαγοράς. Οι όροι της σύμβασης αναφέρουν για πρόσθετο αντάλλαγμα που πρέπει να καταβληθεί σε περίπτωση που τα κέρδη στην εταιρεία Beta αγγίξουν έναν προκαθορισμένο στόχο. Ως μία επιλογή, η διοίκηση της Alpha θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει προϋπο-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

υπήρχαν κατά την περίοδο επιμέτρησης, η οποί�� δεν μπορεί να υπερβαίνει το ένα έτος από την ημερομηνία της απόκτησης, αναγνωρίζονται εις βάρος της υπεραξίας. Αντίθετα, οι αλλαγές που προκύπτουν από γεγονότα μετά την ημερομηνία απόκτησης, που δεν αποτελούν προσαρμογές της περιόδου επιμέτρησης, χρήζουν ξεχωριστού χειρισμού από αυτόν της συνένωσης επιχειρήσεων. Μεταβολές στην εύλογη αξία των υποχρεώσεων οι οποίες είναι εντός του πεδίου εφαρμογής του ΔΛΠ 39 «Χρηματοοικονομικά μέσα: Αναγνώριση και επιμέτρηση» αναγνωρίζονται είτε στα αποτελέσματα είτε στα λοιπά συνολικά έσοδα, ανάλογα με τα ισχύοντα του προτύπου αυτού. Οι μεταβολές στην εύλογη αξία των υποχρεώσεων οι οποίες είναι εκτός του πεδίου εφαρμογής του ΔΛΠ 39 αναγνωρίζονται στα αποτελέσματα σύμφωνα με το ΔΛΠ 37 «Προβλέψεις, ενδεχόμενες υποχρεώσεις και ενδεχόμενα περιουσιακά στοιχεία». Ενδεχόμενο αντάλλαγμα που κατατάσσεται ως καθαρή θέση δεν θα επιμετράται εκ νέου και ο μεταγενέστερος διακανονισμός θα λογιστικοποιείται εντός της καθαρής θέσης. Από την αναγνώριση ενός ενδεχόμενου ανταλλάγματος ως χρηματοοικονομικής υποχρέωσης, μια μεταβολή των κερδών μετά την εξαγορά θα προκύψει εξαιτίας των παρακάτω: Της διαφοράς που θα προκύψει μεταξύ της εύλογης αξίας κατά την ημερομηνία απόκτησης και των πραγματικών πληρωμών, ανεξάρτητα από την ακρίβεια που χρησιμοποιήθηκε για την αρχική εκτίμηση της εύλογης αξίας. Η διαφορά αυτή είναι αποτέλεσμα της παρούσας αξίας, που συνδέεται με τον υπολογισμό της εύλογης αξίας (συχνά αναφέρεται ως η διαχρονική αξία του χρήματος). Του γεγονότος ότι η εκτιμώμενη πρόβλεψη είναι απίθανο να ισούται με τις πραγματικές πληρωμές. Του γεγονότος ότι πιθανές ζημίες απομείωσης της υπεραξίας μπορεί να υπάρξουν, ως αποτέλεσμα μιας υπερεκτίμησης της αξίας του ενδεχόμενου ανταλλάγματος σε σχέση με τις επιδόσεις του υποψήφιου αγοραστή. Ως εύλογη αξία ορίζεται «το ποσό με το οποίο ένα περιουσιακό στοιχείο θα μπορούσε να ανταλλαγεί ή μια υποχρέωση

10/21/10 12:03:13 AM


p.64

ACCOUNTANCY GREECE.01

λογισμούς / προβλέψεις, για να σχηματίσει μια εκτίμηση των κερδών της Beta. Η προεξόφληση στην παρούσα αξία με έναν κατάλληλο συντελεστή θα ήταν μια μέθοδος για την εκτίμηση της εύλογης αξίας του ανταλλάγματος που καταβάλλεται. Το κατάλληλο ποσοστό προεξόφλησης μπορεί να είναι το μέσο σταθμισμένο κόστος κεφαλαίου (WACC), το ποσοστό εσωτερικής απόδοσης που συνεπάγεται η συναλλαγή ή η απαιτούμενη απόδοση των ιδίων κεφαλαίων και το οποίο θα εξαρτηθεί από τις ειδικές συνθήκες της εξαγοράς. Εναλλακτικά, η διοίκηση της Alpha μπορεί να αποφασίσει να χρησιμοποιήσει εξελιγμένα μοντέλα αποτίμησης για την εκτίμηση της εύλογης αξίας. Τα εν λόγω μοντέλα μπορεί να απαιτούν πληροφορίες που αφορούν ταμειακές εκροές, καθώς και παραδοχές, όπως πιθανός ρυθμός ανάπτυξης και περιθώρια κερδών. Οι παραδοχές πρέπει να είναι αξιόπιστες και επαρκώς τεκμηριωμένες και θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη ιστορικά στοιχεία και συγκεκριμένες τάσεις της αγοράς όπου δραστηριοποιείται η εταιρεία. Ο λογιστικός χειρισμός για τις συνενώσεις επιχειρήσεων θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη από τον αποκτώντα όσο η συμφωνία βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο. Δεδομένου του χρόνου που θα απαιτηθεί για τη συγκέντρωση των πληροφοριών που απαιτούνται για την εκτίμηση της εύλογης αξίας, είναι σημαντικό οι διοικήσεις των επιχειρήσεων να αρχίζουν την αξιολόγηση των εξαγορών τους νωρίτερα απ’

Ag_043_088_4X.indd 64

ό,τι συνέβαινε μέχρι σήμερα. Προβληματισμοί για τις διοικήσεις των φορέων που εισέρχονται σε συνενώσεις επιχειρήσεων μπορεί να περιλαμβάνουν: Εξέταση κατά ποσόν οι οικονομικές διευθύνσεις διαθέτουν κατάλληλο προσωπικό προκειμένου για τη συλλογή, επεξεργασία και ανάλυση των απαραίτητων πληροφοριών για την διενέργεια κατάλληλων εκτιμήσεων. Δυσκολίες για την εκτίμηση της εύλογης αξίας του ενδεχόμενου ανταλλάγματος, αφού κανένα ισχύον πρότυπο δεν παρέχει σαφείς οδηγίες. Εξέταση της ανάγκης διορισμού ενός επαγγελματία εκτιμητή για την ανάπτυξη των οικονομικών προβλέψεων και τον προσδιορισμό της εύλογης αξίας του ενδεχόμενου ανταλλάγματος κατά τρόπο που θα συμβάλλει στην παροχή επαρκούς χρηματοοικονομικής πληροφόρησης. Ολοκληρωμένη γνώση των απαιτήσεων γνωστοποίησης για ενδεχόμενα ανταλλάγματα, συνεκτιμώντας το γεγονός ότι στο αναθεωρημένο πρότυπο είναι πολύ πιο αυστηρές, απαιτώντας λεπτομερή στοιχεία σχετικά με τις τεχνικές αξιολόγησης που χρησιμοποιήθηκαν, τα βασικά οικονομικά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν στο μοντέλο, το εύρος των αποτελεσμάτων και τους λόγους για αλλαγές στην περίοδο μετά την ημερομηνία της εξαγοράς.

10/21/10 12:03:13 AM


crp, oel kpmg

Ο σκοπός και η τελική έκθεση του ελέγχου των φορολογικών υποχρεώσεων

Το άρθρο 82 ΚΦΕ, όπως αντικαταστάθηκε από το άρθρο 17 του νόμου 3842/2010, διαμορφώνει ένα γενικό και μάλλον όχι επαρκώς προσδιορισμένο πλαίσιο έλεγχου, χωρίς σαφείς οδηγίες ή επεξηγήσεις ως προς το σκοπό και το περιεχόμενο της τελικής έκθεσης του ελέγχου.

Σ

το νόμο ρητά προσδιορίζονται: α. O νόμιμος ελεγκτής ή το ελεγκτικό γραφείο το οποίο καλείται να εκτελέσει τη συγκεκριμένη εργασία, εφόσον προβλέπεται ότι θα πρέπει να είναι και τα δύο μέρη εγγεγραμμένα στο δημόσιο μητρώο του Ν. 3693/2008. β. Η υποχρέωση του νόμιμου ελεγκτή ή του ελεγκτικού γραφείου για την εκτέλεση του ελέγχου και την έκδοση της έκθεσης. γ. Η χρονική περίοδος και η τακτικότητα εκτέλεσης της εργασίας και της έκδοσης του «ετήσιου πιστοποιητικού», εφόσον αναφέρεται ότι οι νόμιμοι ελεγκτές ή τα ελεγκτικά γραφεία που διενεργούν «υποχρεωτικούς ελέγχους» σε Α.Ε. και ΕΠΕ

Ag_043_088_4X.indd 65

έχουν την υποχρέωση έκδοσης του πιστοποιητικού και φυσικά αναφέρεται και ο όρος «ετήσιο», ενώ σημειώνεται ότι «ο έλεγχος αυτός καθορίζεται κάθε χρόνο από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Οικονομικών σε συνεργασία με την ΕΛΤΕ». Επίσης, αναφέρεται ότι το εν λόγω πιστοποιητικό «εκδίδεται μετά από έλεγχο που διενεργείται παράλληλα με τον έλεγχο της οικονομικής διαχείρισης, σε φορολογικά αντικείμενα». δ. Το περιεχόμενο του πιστοποιητικού, για το οποίο αναφέρεται ότι δεν περιλαμβάνει έκφραση γνώμης, αλλά περιορίζεται στην παράθεση παρατηρήσεων και διαπιστώσεων παραβάσεων της φορολογικής νομοθεσίας. ε. Η επικοινωνία με το Υπουργείο Οικονο-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Σταμάτης Δρίτσας

μικών και ο χρόνος αυτής, εφόσον αναφέρεται ότι το πιστοποιητικό θα πρέπει να «κοινοποιείται» με ευθύνη του νόμιμου ελεγκτή ή του ελεγκτικού γραφείου στη Διεύθυνση Ελέγχου του Υπουργείου Οικονομικών το αργότερο μέσα σε ένα μήνα από την έκδοσή του. Από τα α, β και γ ανωτέρω συνάγεται το συμπέρασμα ότι η συγκεκριμένη εργασία αποτελεί, σύμφωνα με το Υπουργείο Οικονομικών, ετήσιο έλεγχο, ο οποίος θα καταλήγει σε «πιστοποιητικό» που θα περιέχει παρατηρήσεις και παραβάσεις της φορολογικής νομοθεσίας. Ο έλεγχος αυτός θα αποτελεί επέκταση του ετήσιου «υποχρεωτικού διαχειριστικού ελέγχου» της εταιρείας που διενεργείται από τον νόμιμο ελεγκτή ή ελεγκτικό γραφείο. Επίσης γίνεται σαφές ότι το συγκεκριμένο «πιστοποιητικό» θα πρέπει να κοινοποιείται στη Διεύθυνση Ελέγχου του Υπουργείου Οικονομικών, το αργότερο μέσα σε ένα μήνα από την έκδοσή του, με ευθύνη του νόμιμου ελεγκτή. Μελετώντας όμως κανείς τις διατάξεις του συγκεκριμένου άρθρου διαπιστώνει ότι δεν προσδιορίζεται το αντικείμενο ή τα αντικείμενα του ελέγχου, ο τύπος και η μορφή του «ετήσιου πιστοποιητικού», οι ελεγκτικές διαδικασίες που θα πρέπει να εκτελεστούν, καθώς και ο εντολέας του ελέγχου και ο κύριος αποδέκτης του πιστοποιητικού. Επίσης, σημειώνεται ότι το «πιστοποιητικό» κοινοποιείται στη Διεύθυνση Ελέγχου του Υπουργείου Οικονομικών, χωρίς όμως να αναφέρεται από το νόμο σε ποιον απευθύνεται. Εκτός από τα προαναφερθέντα υπό διευκρίνιση σημεία, εντοπίζονται και ασάφειες ως προς τα εξής: α. Η αναφορά σε «έλεγχο διαχείρισης» παραπέμπει στον τακτικό έλεγχο των οικονομικών καταστάσεων που προβλέπεται από τις διατάξεις του άρθρου 36, κωδ. Ν. 2190/1920, βάσει των αριθμητικών κριτηρίων της παρ. 6 του άρθρου 42α. β. Δεν προσδιορίζεται ο εκδότης του πιστοποιητικού, εάν δηλαδή θα είναι ο ίδιος ο νόμιμος ελεγκτής που υπογράφει και την Έκθεση Ελέγχου επί των ετήσιων οικονομικών καταστάσεων ή παραμένει στην ευθύνη του ίδιου ελεγκτικού γραφείου που ανήκει και ο νόμιμος ελεγκτής, χωρίς όμως να υπογράφεται από τον ίδιο. γ. Δεν προσδιορίζεται η ευθύνη της δι-

10/21/10 12:03:14 AM


p.66

ACCOUNTANCY GREECE.01

οίκησης της εταιρείας να ζητήσει τη διεξαγωγή του συγκεκριμένου ελέγχου. Σημειώνεται ότι ο νόμιμος ελεγκτής χρειάζεται εντολή ελέγχου από τη διοίκηση του υπό έλεγχο νομικού προσώπου για να διενεργήσει οποιαδήποτε ελεγκτική εργασία επ’ αυτού.

Δυνατότητα ενσωμάτωσης στον τακτικό έλεγχο Η δυνατότητα ή όχι ενσωμάτωσης των υποχρεώσεων που απορρέουν από το άρθρο 82 του ΚΦΕ στις ελεγκτικές εργασίες που εκτελούνται στo πλαίσιο ενός τακτικού ελέγχου αποτελεί κύριο προβληματισμό, η απάντηση στον οποίο προσδιορίζει και το πλαίσιο εργασίας που απαιτείται. Η θεωρητική προσέγγιση στο θέμα συνδέεται με τις σχετικές με τον γενικό αντικειμενικό σκοπό του ελέγχου προβλέψεις των Διεθνών και Ελληνικών Προτύπων Ελέγχου, σε αντιδιαστολή με τα όσα προβλέπονται από το άρθρο 82 ΚΦΕ. Θα πρέπει εξαρχής να είναι σαφές ότι ο γενικός αντικε��μενικός σκοπός του ανεξάρτητου ελεγκτή σε έναν τακτικό έλεγχο ιστορικής χρηματοοικονομικής πληροφόρησης είναι ένας και μόνος. Ο σκοπός αυτός προσδιορίζεται με σαφήνεια στην παράγραφο 3 του ΔΠΕ 200, στο οποίο αναφέρεται ότι: «Σκοπός ενός ελέγχου είναι να βελτιωθεί ο βαθμός εμπιστοσύνης των σκοπούμενων χρηστών στις οικονομικές καταστάσεις. Αυτό επιτυγχάνεται με την έκφραση μίας γνώμης από τον ελεγκτή για το εάν οι οικονομικές καταστάσεις έχουν καταρτιστεί, από κάθε ουσιώδη άποψη, σύμφωνα με το εφαρμοστέο πλαίσιο χρηματοοικονομικής αναφοράς. Στην περίπτωση των περισσότερων πλαισίων γενικού σκοπού, αυτή η γνώμη σχετίζεται με το εάν οι οικονομικές καταστάσεις παρουσιάζονται εύλογα, από κάθε ουσιώδη άποψη, ή παρέχουν μια αληθή και εύλογη εικόνα σύμφωνα με το πλαίσιο. Ένας έλεγχος που διεξάγεται σύμφωνα με τα ΔΠΕ και τις σχετικές απαιτήσεις δεοντολογίας καθιστά ικανό τον ελεγκτή να σχηματίσει αυτή τη γνώμη». Τα Ελληνικά Πρότυπα Ελέγχου στο πρότυπο 2200 προβλέπουν αντίστοιχα: «Ο στόχος του ελέγχου των οικονομικών καταστάσεων είναι η διατύπωση γνώμης από τον ελεγκτή ως προς το αν οι οικονο-

Ag_043_088_4X.indd 66

μικές καταστάσεις έχουν συνταχθεί, από κάθε ουσιώδη πλευρά, σύμφωνα με το δεδηλωμένο λογιστικό πλαίσιο και, ειδικότερα, είτε σύμφωνα με τα Διεθνή Λογιστικά Πρότυπα, που έχουν υιοθετηθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, είτε σύμφωνα με τα Λογιστικά Πρότυπα, που προδιαγράφονται από την ελληνική εταιρική νομοθεσία». Βέβαια, θα πρέπει να σημειωθεί ότι στο προσάρτημα του ΔΠΕ 200, «Εφαρμογή και λοιπό επεξηγηματικό υλικό» και συγκεκριμένα στην παράγραφο Α.1, «Πεδίο του ελέγχου», αναφέρεται ότι: «Η γνώμη του ελεγκτή σχετικά με τις οικονομικές καταστάσεις αφορά στο εάν οι οικονομικές καταστάσεις έχουν καταρτιστεί, από κάθε ουσιώδη άποψη, σύμφωνα με το εφαρμοστέο πλαίσιο χρηματοοικονομικής αναφοράς. Μια τέτοια γνώμη είναι κοινή για όλους τους ελέγχους οικονομικών καταστάσεων. Η γνώμη του ελεγκτή, ως εκ τούτου, δεν διασφαλίζει, για παράδειγμα, τη μελλοντική βιωσιμότητα της οντότητας ούτε την αποδοτικότητα ή την αποτελεσματικότητα με την οποία η διοίκηση έχει διεκπεραιώσει τις υποθέσεις της οντότητας. Σε ορισμένες δικαιοδοσίες, ωστόσο, η ισχύουσα νομοθεσία ή κανονισμός μπορεί να απαιτούν οι ελεγκτές να παρέχουν γνώμες επί άλλων ειδικών θεμάτων, όπως είναι η αποτελεσματικότητα των εσωτερικών δικλίδων διασφαλίσεως ή η συνέπεια μιας ξεχωριστής έκθεσης της διοίκησης με τις οικονομικές καταστάσεις. Ενώ τα ΔΠΕ περιλαμβάνουν απαιτήσεις και καθοδήγηση σε σχέση με τα θέματα αυτά, στο βαθμό που είναι σχετικά με τη διαμόρφωση γνώμης επί των οικονομικών καταστάσεων, ο ελεγκτής θα απαιτείτο να αναλάβει περαιτέρω εργασία, εάν ο ελεγκτής είχε πρόσθετες ευθύνες για την παροχή τέτοιων γνωμών». Αντίστοιχα λοιπόν και η Έκθεση Ελέγχου που υποβάλλεται στο πλαίσιο εκπόνησης ενός τακτικού ελέγχου από νόμιμο ελεγκτή (ανεξάρτητο ελεγκτή) δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να συνδεθεί ή να περιλαμβάνει γνωστοποιήσεις σχετικές με το «ετήσιο πιστοποιητικό» που αναφέρεται στην παράγραφο 5 του άρθρου 82 ΚΦΕ. Επίσης θεωρείται δεδομένο ότι ως «υποχρεωτικός έλεγχος» που αναφέρεται στην εν λόγω παράγραφο του ΚΦΕ εννοείται ο κατά το άρθρο 36 του Κ.Ν.

2190/20 έλεγχος και ως τέτοιος εντάσσεται στο πλαίσιο ελέγχου ιστορικής χρηματοοικονομικής πληροφόρησης, σύμφωνα με τα Διεθνή και Ελληνικά Πρότυπα Ελέγχου. Σύμφωνα με τα ανωτέρω θα πρέπει επίσης να γίνουν και οι εξής πρόσθετες επισημάνσεις: • Η έκφραση γνώμης του νόμιμου ελεγκτή στο πλαίσιο ενός τακτικού ελέγχου αφορά το σύνολο των υπό έλεγχο οικονομικών καταστάσεων και σε καμία περίπτωση μέρος αυτών. • Η έκφραση γνώμης του νόμιμου ελεγκτή, στο πλαίσιο ενός τακτικού ελέγχου, είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένης μεθοδολογικής εργασίας που είναι απόλυτα συνδεδεμένη με τον γενικό αντικειμενικό σκοπό του ελέγχου, όπως αυτός περιγράφεται παραπάνω, και με συγκεκριμένο επίπεδο σημαντικότητας, που εφαρμόζεται στο σύνολο των οικονομικών καταστάσεων και δεν μπορεί να υιοθετηθεί για άλλο σκοπό. • Η προηγούμενη διαπίστωση δεν μπορεί να συνδεθεί με τις υποχρεώσεις που διαμορφώνονται από το άρθρο 82 ΚΦΕ. • Η διαπίστωση ουσιωδών λαθών και παραλείψεων σχετικά με την αποκάλυψη των φορολογικών υποχρεώσεων της ελεγχόμενης εταιρείας στις οικονομικές της καταστάσεις εντάσσεται στο πλαίσιο του ελέγχου των οικονομικών καταστάσεων αυτών, ως συνόλου και σε καμία περίπτωση μεμονωμένα. Οι όποιες παρατηρήσεις του νόμιμου ελεγκτή κριθεί ότι έχουν ουσιώδη επίπτωση στην εμφάνιση των οικονομικών καταστάσεων, βάσει του λογιστικού πλαισίου που συντάσσονται αυτές, αναφέρονται στην Έκθεση Ελέγχου του, σύμφωνα με τα όσα σχετικά προβλέπονται από τα Διεθνή και Ελληνικά Πρότυπα Ελέγχου. • Η οποιαδήποτε υποχρέωση του νόμιμου ελεγκτή για την παροχή γνώμης, άλλης από αυτήν που προβλέπεται να διατυπώσει στο πλαίσιο ενός τακτικού ελέγχου, απαιτεί να εκπονηθεί πρόσθετη εργασία, πέραν αυτής του τακτικού ελέγχου (βλέπε παράγραφο Α.1, ΔΠΕ 200, και σχετική αναφορά μας ανωτέρω).

10/21/10 12:03:14 AM


Κατερίνα Κ. Σαββαΐδου senior manager pwc, tax & legal, δικηγόρος - δ.ν., καθηγήτρια στην εθνική σχολή δημόσιας διοίκησης, επιστημονικός συνεργάτης στη νομική σχολή αθηνών

Η δημόσια διαβούλευση των φορολογικών νομοσχεδίων ως παράγοντας βελτίωσης της ποιότητας της φορολογικής νομοθεσίας

Το ζήτημα της ποιότητας της φορολογικής νομοθεσίας απασχολεί συχνά όσους ασχολούνται με το φορολογικό δίκαιο και τους φορολογούμενους, οι οποίοι υφίστανται τις «συνέπειες» της παθογένειας της φορολογικής νομοθεσίας. Μεταξύ των προβλημάτων που έχουν επισημανθεί είναι η πολυπλοκότητα της φορολογικής νομοθεσίας και η έλλειψη σταθερού φορολογικού συστήματος.

Ag_043_088_4X.indd 67

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Τ

α προβλήματα αυτά οφείλονται σε διάφορες αιτίες, όπως κυρίως η χρονική πίεση κατά την προετοιμασία των φορολογικών νομοσχεδίων, η προχειρότητα σύνταξης και η ασάφεια της αιτιολογικής έκθεσης που συνοδεύει τα φορολογικά νομοσχέδια, γεγονός που δημιουργεί προβληματισμό ως προς τη δυνατότητα επίτευξης των στόχων, η μη λήψη υπόψη των συμφερόντων των κοινωνικο-επαγγελματικών ομάδων που επηρεάζονται, η ανυπαρξία διαφανούς διαδικασίας διαβούλευσης στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων, η ανυπαρξία διαδικασιών για την εκ των υστέρων (ex post) αξιολόγηση των υιοθετούμενων μέτρων και της εκπλήρωσης ή μη των στόχων που κλήθηκαν να επιτελέσουν, οι συχνές τροποποιήσεις της φορολογικής νομοθεσίας και η έλλειψη –μέχρι πρόσφατα– κανόνων καλής νομοθέτησης. Έχουν γίνει κατά καιρούς προσπάθειες για τη θέσπιση κανόνων για την παραγωγή «καλής νομοθεσίας» τόσο σε επίπεδο επιστημονικών συμβουλευτικών επιτροπών όσο και σε κανονιστικό. Ωστόσο, στην Ελλάδα δεν προβλέπεται θεσμοθετημένη διαδικασία δημόσιας διαβούλευσης πριν ή κατά τη σύνταξη των νομοσχεδίων από τη διοίκηση, με εξαίρεση την αποστολή των νομοσχεδίων στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΟΚΕ) πριν την κατάθεσή τους στη Βουλή για τη διατύπωση αιτιολογημένης γνώμης σε θέματα ιδιαίτερης σπουδαιότητας που αφορούν, μεταξύ άλλων, τη λήψη φορολογικών μέτρων. Παρά τη συνταγματική κατοχύρωση του θεσμού της ΟΚΕ ως εργαλείου κοινωνικού διαλόγου, δεν λειτουργεί αποτελεσματικά στην πράξη. Σε πολλές περιπτώσεις δεν ζητείται η γνώμη της ΟΚΕ, σε άλλες περιπτώσεις ζητείται χωρίς την πραγματική βούληση να ληφθεί υπόψη κατά τη διαδικασία παραγωγής του φορολογικού νόμου, κυρίως όταν με την επίκληση του επείγοντος χαρακτήρα της επίμαχης νομοθετικής ρύθμισης καταστρατηγούνται οι νόμιμες προθεσμίες για την υποβολή της γνώμης της. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις η προθεσμία είναι τόσο μικρή ώστε η γνώμη της ΟΚΕ διατυπώνεται εκ των υστέρων, μετά δηλαδή από την επεξεργασία του νομοσχεδίου από την Διαρκή Επιτροπή

10/21/10 12:03:14 AM


p.68

ACCOUNTANCY GREECE.01

Οικονομικών Υποθέσεων. Επίσης, άλλο πρόβλημα είναι η έλλειψη κύρωσης σε περίπτωση μη τήρησης της προβλεπόμενης διαδικασίας. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να προβλεφθεί η μη δυνατότητα της κυβέρνησης να καταθέσει στη Βουλή ένα νομοσχέδιο εάν δεν έχει τηρήσει τη σχετική διαδικασία και να ορισθεί ο πρόεδρος της Βουλής θεματοφύλακας της τήρησης της διαδικασίας αυτής. Παρά την έλλειψη θεσμοθετημένης διαδικασίας διαβούλευσης, στην πράξη μερικές φορές η πρόταση για την υιοθέτηση μιας φορολογικής ρύθμισης γίνεται αντικείμενο διαβούλευσης, υπό την έννοια ότι ορισμένες κοινωνικές και επαγγελματικές ομάδες δημοσιοποιούν, μέσω των συνδικαλιστικών οργανώσεών τους, τις απόψεις τους. Επίσης, μερικές φορές το Υπουργείο Οικονομικών καλεί τους εκπροσώπους ορισμένων ομάδων, προκειμένου να «λάβει την άτυπη συγκατάθεσή τους» επί των προωθούμενων φορολογικών μέτρων, προκειμένου να αποφευχθεί μία κοινωνική σύγκρουση, όπως η οργάνωση μιας απεργίας. Η πραγματοποίηση δημόσιας διαβούλευσης των νομοσχεδίων που πρόκειται να κατατεθούν στη Βουλή περιλαμβάνεται μεταξύ των προτεραιοτήτων της κυβέρνησης. Στην πράξη η κυβέρνηση έθεσε σε διαβούλευση, μέσω της ανάρτησής του στην ιστοσελίδα www.opengov.gr/ minfin, το πρώτο φορολογικό νομοσχέδιο που σκόπευε να καταθέσει στη Βουλή αναφορικά με την έκτακτη ενίσχυση κοινωνικής αλληλεγγύης και την εισφ��ρά κοινωνικής ευθύνης στα μεγάλα κέρδη των επιχειρήσεων. Συγκεκριμένα, έδινε τη δυνατότητα στους πολίτες είτε να παρακολουθούν την εξέλιξη της διαβούλευσης μέσα από την προαναφερθείσα ιστοσελίδα με τη χρήση της τεχνολογίας RSS (Really Simple Syndication) είτε να σχολιάζουν τα σχετικά άρθρα του σχεδίου νόμου. Όπως διευκρινιζόταν στην ιστοσελίδα, στο τέλος της διαβούλευσης θα αποδελτιώνονταν και θα παρουσιάζονταν οι προτάσεις και τα σχόλια των πολιτών. Η θετική ανταπόκριση του κόσμου στο μέτρο αυτό (ο συνολικός αριθμός των σχολίων ανήλθε στα 832) καταδεικνύει την ανάγκη των πολιτών να συμμε-

Ag_043_088_4X.indd 68

τέχουν στη διαδικασία νομοθέτησης. Συστηματικότερη προσπάθεια αποτέλεσε η μεταγενέστερη πρωτοβουλία του Υπουργείου Οικονομικών, με βάση την οποία συστάθηκαν, στο πλαίσιο της διαβούλευσης για την αναμόρφωση του φορολογικού συστήματος, επιτροπές για διάφορους τομείς της φορολογίας και ειδικότερα της φορολογίας εισοδήματος φυσικών προσώπων, φορολογίας εισοδήματος επιχειρήσεων, φορολογίας ακίνητης περιουσίας, φορολογίας εξωχώριων εταιρειών, φορολογικών ελέγχων, είσπραξης φορολογικών εσόδων, ηλεκτρονικής διακυβέρνησης και φορολογίας, φορολογίας και τοπικής αυτοδιοίκησης. Οι εν λόγω επιτροπές συνεδρίασαν από δύο έως τρεις φορές η κάθε μία σε διάστημα περίπου ενός μηνός, με σκοπό την παροχή στους εκπροσώπους των επαγγελματικών και παραγωγικών φορέων της δυνατότητας να εκφράσουν τις απόψεις τους και να υποβάλλουν προτάσεις. Στις συναντήσεις αυτές το Υπουργείο Οικονομικών άλλοτε έθεσε σε δημόσια διαβούλευση ορισμένα συγκεκριμένα θέματα και άλλοτε ζήτησε απλώς από τους φορείς να κάνουν προτάσεις, ελλείψει συγκεκριμένης ατζέντας. Η αποτελεσματικότητα του έργου της κάθε επιτροπής εξαρτήθηκε σε μεγάλο βαθμό και από τον εκάστοτε προεδρεύοντα, δεδομένου ότι ελλείψει μιας νομοθετημένης και ορισμένης διαδικασίας οι συνεδριάσεις πραγματοποιήθηκαν χωρίς συγκεκριμένους κανόνες και αρχές. Η θεσμοθέτηση, επομένως, μίας διαδικασίας δημόσιας διαβούλευσης είναι απολύτως απαραίτητη και θα μπορούσε να γίνει είτε κατά το στάδιο σύνταξης των φορολογικών νομοσχεδίων από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Οικονομικών είτε κατά το στάδιο επεξεργασίας τους από την αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή. Στην πρώτη περίπτωση η θεσμοθέτηση διαβούλευσης θα μπορούσε να υλοποιηθεί με τη σύσταση στο Υπουργείο Οικονομικών μίας επιτροπής διαβούλευσης των φορολογικών νομοσχεδίων, έργο της οποίας θα ήταν η με συστηματικό τρόπο ενημέρωση των ενδιαφερόμενων πολιτών για την πρόθεση της κυβέρνησης να προωθήσει ορισμένη φορολογι-

κή ρύθμιση, η κλήση σε ακρόαση των εμπλεκόμενων φορέων –σε ορισμένες, μάλιστα, περιπτώσεις αντικρουόμενων συμφερόντων– και η λήψη υπόψη των απόψεων των ενδιαφερόμενων κατά την τελική διαμόρφωση του κειμένου των νομοσχεδίων, η προσπάθεια εξεύρεσης συμβιβαστικών λύσεων σε περίπτωση διαφωνίας μεταξύ του Υπουργείου Οικονομικών και των εμπλεκόμενων φορέων. Η αποτελεσματικότητα του εγχειρήματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη σύνθεση της επιτροπής, στην οποία θα πρέπει να συμμετέχουν, εκτός από υπηρεσιακούς παράγοντες, και ορισμένα ανεξάρτητα μέλη, τα οποία βλέπουν τα προτεινόμενα φορολογικά μέτρα πιο σφαιρικά. Στη δεύτερη περίπτωση, η διαβούλευση θα μπορούσε να βελτιωθεί με τη μεταρρύθμιση της κοινοβουλευτικής διαδικασίας ακρόασης των εκπροσώπων των ενδιαφερόμενων κοινωνικών και επαγγελματικών τάξεων κατά τη διαδικασία ψήφισης από τη Βουλή των φορολογικών νομοσχεδίων. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή ακρόασης δεν είναι αποτελεσματική, ιδίως λόγω της ύπαρξης περιορισμού

10/21/10 12:03:15 AM


Ag_043_088_4X.indd 69

Επιπλέον, απαιτείται η θεσμοθέτηση ενός πλαισίου για την επιλογή των φορέων των οποίων θα ζητείται η συνδρομή, ώστε να επιτυγχάνεται το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα για τη μετέπειτα αποτελεσματική εφαρμογή των υιοθετούμενων φορολογικών διατάξεων. Τέλος, είναι απαραίτητη η εισαγωγή ενός συστήματος ελέγχου, τόσο του πλαισίου για την επιλογή των εμπλεκόμενων φορέων όσο και της τήρησης του προβλεπόμενου μίνιμουμ χρόνου που διαθέτουν για τη διατύπωση της άποψής τους. Η ενημέρωση - πληροφόρηση των εμπλεκόμενων φορέων πριν από την κατάθεση των φορολογικών νομοσχεδίων στη Βουλή και η δημόσια διαβούλευση συμπεριλαμβάνονται μεταξύ των παραγόντων που μπορούν να συμβάλλουν στη βελτίωση της ποιότητας της φορολογικής νομοθεσίας. Με τη δημόσια διαβούλευση παρέχεται η δυνατότητα συμμετοχής των πολιτών στην επεξεργασία των φορολογικών νομοσχεδίων και στη διαμόρφωση της φορολογικής πολιτικής της κυβέρνησης, μέσω κυρίως της ανάδειξης των συνεπειών των σχετικών φορολογικών μέτρων σε ορισμένες κοινωνικο-επαγγελματικές τάξεις. Οι προϋποθέσεις, οι όροι και, κυρίως, τα μέσα με τα οποία διεξάγεται η δημόσια διαβούλευση επιδρούν στο βαθμό επηρεασμού της κυβέρνησης από τις εκφραζόμενες απόψεις των ενδιαφερόμενων φορέων, αλλά και γενικότερα στην αποτελεσματικότητα επί του παραγόμενου νομοθετικού έργου. Γενικότερα, διαπιστώνουμε ότι τα τελευταία χρόνια έγιναν σημαντικά βήματα προς την κατεύθυνση της βελτίωσης του παραγόμενου νομοθετικού έργου, υπάρχουν ωστόσο περιθώρια βελτίωσης. Η Ελλάδα θα πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι η θέση και ο σύγχρονος ρόλος του φορολογούμενου και γενικότερα του πολίτη έχει αλλάξει. Σήμερα ο φορολογούμενος μετατρέπεται (μεταμορφώνεται) σε «χρήστη» της φορολογικής διοικήσεως. Ελπίζουμε η προσπάθεια αυτή να συνεχισθεί και να θεσμοθετηθεί και νομοθετικά, αναφορικά με όλα τα νομοσχέδια και κυρίως τα φορολογικά, υλοποιώντας με τον τρόπο αυτό και την αρχή της συγκατάθεσης στο φόρο.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

ως προς τον αριθμό των φορέων που καλούνται, ανεξαρτήτως του μεγέθους και του περιεχομένου του νομοσχεδίου, καθώς και της μη υποχρεωτικής αποδοχής από τον εισηγητή της πλειοψηφίας των προτεινόμενων από τα λοιπά κόμματα φορέων. Η μη αποτελεσματικότητα της διαδικασίας αυτής οφείλεται, επίσης, στο χρόνο που μεσολαβεί μεταξύ της κλήσης των φορέων και την ακρόασή τους στη Βουλή. Επιπλέον, δεδομένου ότι δεν μεσολαβεί μεγάλο χρονικό διάστημα μεταξύ της ακρόασης των φορέων και της επεξεργασίας του νομοσχεδίου από την επιτροπή (επόμενη συνεδρίαση την ίδια συνήθως ημέρα), δεν υπάρχει επαρκής χρόνος για την ουσιαστική επίδραση των απόψεών τους επί των τελικών κειμένων. Τέλος, αρνητικό σημείο στη διαδικασία αυτή είναι ότι οι απόψεις των φορέων δεν αναρτώνται στην ιστοσελίδα της Βουλής μαζί με τα υπόλοιπα σχετικά κείμενα (π.χ. νομοσχέδιο, αιτιολογική έκθεση κ.λπ.), με αποτέλεσμα τη μη πληροφόρηση του κοινού επί αυτών και κυρίως επί των επιφυλάξεων και των επιχειρημάτων τους κατά της υιοθέτησης ορισμένου φορολο-

γικού μέτρου. Ωστόσο, δεν παύει να λειτουργεί αποτρεπτικά για την κυβέρνηση, η οποία, μη επιθυμώντας να αποκτήσει η αντιπολίτευση έναν σύμμαχο, προσπαθεί να λάβει υπόψη της τις εκπεφρασμένες δι’ άλλων μέσων (π.χ. ΜΜΕ, εφημερίδων) απόψεις τους κατά τη σύνταξη των νομοσχεδίων. Η πραγματοποίηση ή όχι δημόσιας διαβούλευσης ελέγχεται από τη Βουλή μέσω της έκθεσης αξιολόγησης των συνεπειών των προτεινόμενων φορολογικών ρυθμίσεων. Ειδικότερα, απαιτείται να αναφέρονται αναλυτικά οι κοινωνικοί εταίροι και εν γένει τα ενδιαφερόμενα μέρη που κλήθηκαν να λάβουν μέρος στη διαβούλευση για την προτεινόμενη ρύθμιση, και περιγράφονται ο τόπος, ο χρόνος, η διάρκεια της διαβούλευσης, οι συμμετέχοντες σε αυτήν, η διαδικασία διαβούλευσης που επελέγη, τα αποτελέσματά της, με επιγραμματική αναφορά των κυριότερων απόψεων που εκφράσθηκαν υπέρ ή κατά της προτεινόμενης ρύθμισης ή και επιμέρους θεμάτων της, καθώς και ο σχεδιασμός για τον κοινωνικό διάλογο και τη διαβούλευση κατά το στάδιο της εφαρμογής της προτεινόμενης ρύθμισης. Συμπερασματικά, για τη βελτίωση της φορολογικής νομοθεσίας είναι απαραίτητη η χρήση ορισμένων εργαλείων, όπως κυρίως η δημόσια διαβούλευση με τους ενδιαφερόμενους φορείς, αλλά και το κοινό γενικά, καθώς προωθεί την εμπιστοσύνη μεταξύ της φορολογικής αρχής και των ενδιαφερόμενων ομάδων και τη συμμόρφωσή τους στην υιοθετούμενη φορολογική νομοθεσία. Ωστόσο, για να είναι αποτελεσματική η δημόσια διαβούλευση απαιτείται η θεσμοθέτηση ενός μίνιμουμ χρόνου για την ακρόαση των εμπλεκόμενων φορέων, προκειμένου να πληροφορούνται τις σχετικές προτάσεις σε χρόνο που να τους επιτρέπει να τις εξετάσουν και να εκφράσουν τις απόψεις τους. Η κλήση των ενδιαφερόμενων θα πρέπει να γίνεται εγκαίρως, ώστε οι φορείς να διαθέτουν χρόνο για να επεξεργασθούν τις προς υιοθέτηση διατάξεις, και κατά το χρονικό εκείνο σημείο που δεν έχει ακόμη διατυπωθεί το τελικό κείμενο, προκειμένου η συμβολή τους να είναι ουσιαστική.

10/21/10 12:03:15 AM


p.70

ACCOUNTANCY GREECE.01

Ενημέρωση

οι επιχειρησεισ ανησυχουν για κινδυνουσ απο απατη

Η 11η Παγκόσμια έρευνα της Ernst & Young για τα επίπεδα απάτης αποκαλύπτει ότι το 76% των ερωτηθέντων πιστεύουν ότι τα Διοικητικά Συμβούλια ανησυχούν ολοένα και περισσότερο για την προσωπική ευθύνη τους έναντι περιπτώσεων απάτης, δωροδοκίας και διαφθοράς.

Ι

διαίτερα αυξημένη κρίνεται η ανησυχία των Διοικητικών Συμβουλίων σε παγκόσμιο επίπεδο (76%) και στη Δυτική Ευρώπη (62%), σε αντίθεση με την Ελλάδα, όπου το αντίστοιχο ποσοστό ό��ων απάντησαν ότι είναι «πολύ ή αρκετά ανήσυχοι» είναι μόλις 16%. Αυτό ίσως να δικαιολογείται λόγω των πρόσφατων οικονομικών εξελίξεων στην Ελλάδα, όπου οι επιχειρήσεις πρωτίστως στοχεύουν στην εξασφάλιση της ζωτικής ρευστότητας και στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας. Ο Ιωάννης Δρακούλης, επικεφαλής του τμήματος Έρευνας Οικονομικής Απάτης και Εταιρικών Αντιδικιών της Ernst & Young, επισημαίνει: «Η αύξηση των μέτρων καταστολής των κρουσμάτων απάτης, δωροδοκίας και διαφθοράς αποτελεί προτεραιότητα σε πολλές αγορές, και στην Ελλάδα, καθώς η ενίσχυση της εταιρικής διακυβέρνησης θα αυξήσει την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων».

Ag_043_088_4X.indd 70

Προσθέτει δε ότι «λαμβάνοντας υπόψη τον περιορισμό των εταιρικών πόρων, το να δίνεται προτεραιότητα στην καταπολέμηση της απάτης και της διαφθοράς είναι πρωτίστης σημασίας. Η ενίσχυση της εταιρικής διακυβέρνησης και του εσωτερικού ελέγχου είναι η πλέον ενδεδειγμένη πρόταση». Ολοκληρώνοντας, επισημαίνει ότι «η κρίση που διερχόμαστε αναμένεται να μας φέρει αντιμέτωπους με περισσότερες προκλήσεις, με περισσότερες πιθανότητες εκδήλωσης απατών, μεγαλύτερη έκθεση σε περιπτώσεις διαφθοράς και μεγαλύτερο ενδιαφέρον από πλευράς ρυθμιστικών αρχών για τους τρόπους διαχείρισής της». Η Ernst & Young, παρακολουθώντας κάθε χρόνο τις τάσεις στο χώρο της απάτης, της διαφθοράς και της δωροδοκίας, έτσι και φέτος, με την 11η Παγκόσμια έρευνα για τα επίπεδα απάτης παρατηρεί τρεις δεσπόζουσες τάσεις:

1) Αύξηση των περιστατικών απατών κατά τα τελευταία δύο χρόνια. Όπως οι περισσότεροι αναλυτές προέβλεπαν, επαληθεύθηκε λόγω της δεδομένης οικονομικής κατάστασης μια μικρή αλλά σημαντική αύξηση των περιστατικών απάτης. Για παράδειγμα, στη Δυτική Ευρώπη (συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας) ο αριθμός των εταιρειών που είχαν υποστεί κάποιο περιστατικό απάτης αυξήθηκε από 10% σε 21% κατά τα τελευταία δύο χρόνια. 2) Ad hoc αντιμετώπιση σε περίπτωση κατηγοριών απάτης. Αντίθετα με την αύξηση κρουσμάτων απάτης, ένα ποσοστό σχεδόν 40% των ερωτηθέντων στη Δυτική Ευρώπη απάντησαν ότι έχουν ένα τεκμηριωμένο σχέδιο αντιμετώπισης απατών, το οποίο να περιλαμβάνει τη χρήση τμημάτων με εξειδικευμένες ικανότητες στην έρευνα οικονομικών απατών. Στην Ελλάδα δε, το ποσοστό αυτό είναι μόλις 16%, εμφανώς χαμηλότερο από τον παγκόσμιο μέσο όρο (39%). Εμπειρικά, κρίνεται ότι το συγκεκριμένο στοιχείο υπονομεύει σοβαρά την επιτυχία των ερευνών σε ένα περιστατικό ενδεχόμενης απάτης και διαφθοράς. 3) Μη ύπαρξη κοινών μέτρων πρόληψης. Διαφαίνεται από τις απαντήσεις ότι δεν υπάρχουν καθολικά αποδεκτά προληπτικά μέτρα για τη διαχείριση του κινδύνου της απάτης. Ένας στους επτά ερωτηθέντες δεν έχει ποτέ διεξάγει επίσημη αξιολόγηση των κινδύνων από απάτη. Στην Ελλάδα κρίνεται ανησυχητικό το γεγονός ότι σχεδόν 28% των ερωτηθέντων είτε δε γνωρίζουν είτε δεν έχουν προετοιμάσει ποτέ μια αντίστοιχη αξιολόγηση. Σχετικά με την έρευνα: Τα ευρήματα της έρευνας αφορούν συγκεκριμένους τομείς του ιδιωτικού τομέα και αποτελούν αναμφισβήτητα ενδείξεις για τη σοβαρότητα της κατάστασης. Η εμπειρία μας, μας παρέχει τη σιγουριά να αναδείξουμε ως γενικότερο πρόβλημα την έλλειψη κοινής αντίληψης του κινδύνου εκδήλωσης οικονομικών απατών. Παράλληλα, μας επιβάλλει να επιστήσουμε την προσοχή των επιχειρήσεων στο ενδεχόμενο να αντιμετωπίσουν κοινά περιστατικά απάτης και διαφθοράς. Ernst & Young

10/21/10 12:03:17 AM


ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010 Ag_043_088_4X.indd 71

10/21/10 12:03:17 AM


p.72

ACCOUNTANCY GREECE.01

Η

Ενημέρωση

Ο κανονιστικός κίνδυνος επιστρέφει στην κορυφή ως κύρια απειλή της επιχειρηματικής δραστηριότητας

Εβδομήντα κορυφαία στελέχη εταιρειών και αναλυτές από 14 επιχειρηματικούς κλάδους εντοπίζουν τους κορυφαίους επιχειρηματικούς κινδύνους.

Ag_043_088_4X.indd 72

διαχείριση ταλέντων και η αντιμετώπιση των προβλημάτων στις αναδυόμενες αγορές είναι οι ταχύτερα ανερχόμενοι κίνδυνοι στο ετήσιο ραντάρ κινδύνων. Η τρίτη ετήσια έκθεση της Ernst & Young με τίτλο Παγκόσμιος επιχειρηματικός κίνδυνος (Global Business Risk) τονίζει πως, παρότι οι έντονες πιέσεις της χρηματοοικονομικής κρίσης έχουν παρέλθει, οι εταιρείες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν πληθώρα επανεμφανιζόμενων και νέων απειλών και προκλήσεων σε όλους τους τομείς, καθώς η παγκόσμια οικονομία εξέρχεται από την κρίση. Κατά τη διάρκεια μιας σειράς ενδελεχών συνεντεύξεων, ζητήθηκε σε περισσότερα από 70 κορυφαία στελέχη εταιρειών και αναλυτές από 14 επιχειρησιακούς κλάδους να εντοπίσουν και να κατατάξουν τους κορυφαίους επιχειρηματικούς κινδύνους κάθε κλάδου, για τους 12 προσεχείς μήνες, καθώς και τους κινδύνους που επί του παρόντος δεν βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, αλλά οι οποίοι θα μπορούσαν να ανέλθουν στις 10 κορυφαίες θέσεις κατά τα επόμενα έτη. Οι κανονιστικές ρυθμίσεις και η συμμόρφωση κατέλαβαν και πάλι την πρώτη θέση στην πλειονότητα των κλάδων, ενισχυμένες κυρίως από τη γενικότερη αβεβαιότητα που περιβάλλει τις κανονιστικές ρυθμίσεις και οι οποίες, κατά τη γνώμη των σχολιαστών, καθυστερούν τη διαδικασία λήψης επιχειρηματικών αποφάσεων. Ωστόσο, η πρόσβαση στις πιστώσεις και η απειλή της συνεχιζόμενης ασθενούς οικονομικής απόδοσης σε ορισμένα μέρη του κόσμου παρέμειναν υψηλά στη λίστα των δυνητικών παραγόντων ανησυχίας. Κίνδυνοι που σχετίζονται με την επιστροφή στην ομαλότητα. Η στελέχωση και η διαχείριση ταλέντων ανήλθε σημαντικά στον πίνακα κινδύνων φέτος, όπως και η αντιμετώπιση των προβλημάτων στις αναδυόμενες αγορές. Ο κίνδυνος κοινωνικής αποδοχής και η εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) έκαναν για πρώτη φορά την εμφάνισή τους στη λίστα φέτος, υποδεικνύοντας διαφορετικές πιέσεις στις επιχειρήσεις, καθώς η οικονομική ανάκαμψη λαμβάνει σάρκα και οστά. Ο Γιώργος Παπαδημητρίου, υπεύθυνος του συμβουλευτικού τμήματος της Ernst

10/20/10 12:01:08 PM


Ag_043_088_4X.indd 73

κρίσης. Οι κλάδοι διαχείρισης στοιχείων ενεργητικού, τραπεζικής και, σε μικρότερο βαθμό, ο κλάδος ασφαλειών έρχονται αντιμέτωποι με ένα πολιτικό μπούμερανγκ και την εξονυχιστική κανονιστική εποπτεία μετά την παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση. Οι κλάδοι πετρελαίου και φυσικού αερίου, ακινήτων, εξορύξεων και μετάλλων έρχονται αντιμέτωποι με τις προσπάθειες αποκόμισης εσόδων από πλευράς των κυβερνήσεων, με περιορισμένους πόρους. Επιπρόσθετα, οι επιχειρήσεις του δημόσιου τομέα καλούνται να αντιμετωπίσουν τις δύσκολες αποφάσεις που λαμβάνουν οι πολιτικοί ηγέτες υπό πίεση. Ιδιαίτερη απειλή για τη φήμη των κλάδων διαχείρισης στοιχείων ενεργητικού και τραπεζικής αποτελεί ο κίνδυνος κοινωνικής αποδοχής και η ΕΚΕ, «ο κίνδυνος διαχείρισης προγραμματισμού και κοινωνικής αποδοχής» για τις εταιρείες ενέργειας και κοινής ωφέλειας, η διατήρηση της «κοινωνικής άδειας λειτουργίας» για τους κλάδους εξορύξεων και μετάλλων, ενώ αρκετοί ακόμη κίνδυνοι μικρότερης εμβέλειας καραδοκούν για τους κλάδους τεχνολογίας, τηλεπικοινωνιών και το δημόσιο τομέα. Παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς τον αντίκτυπο ανά κλά-

δο της έλλειψης «πρόσβασης σε πιστώσεις», η οποία θεωρήθηκε ως ο δεύτερος σημαντικότερος κίνδυνος. Οι διαφοροποιήσεις κυμαίνονται από «θέματα ποιότητας υπολειπόμενης πίστωσης» στον τραπεζικό κλάδο, έως το γενικότερο «χρηματοοικονομικό σοκ» στον κλάδο ασφαλειών και τα προβλήματα «πρόσβασης σε κεφάλαια» για τους κλάδους ενέργειας, οργανισμών κοινής ωφέλειας, εξορύξεων και μετάλλων. Επισημάνθηκαν επίσης το ευρύτερο ζήτημα της «πρόσβασης και κατανομής κεφαλαίων» για τις επιστήμες ζωής και η αυξανόμενη απειλή της «αδυναμίας διαχείρισης της πολιτικής χρέους και της δημοσιονομικής πολιτικής» στο δημόσιο τομέα. Ο Γιώργος Παπαδημητρίου καταλήγει: «Είναι σαφές ότι σε όλους τους κλάδους της ελληνικής οικονομίας, στη δύσκολη περίοδο που διανύουμε, οι εταιρείες πρέπει να συνεχίσουν να ανιχνεύουν το τοπίο προκειμένου να εντοπίζουν τους αναδυόμενους κινδύνους. Η ικανότητα αναγνώρισης, αξιολόγησης και αντιμετώπισης κινδύνων και η ικανότητα προσαρμογής θα παίξουν σημαντικότερο ρόλο από ποτέ στη αποτελεσματική διοίκηση των ελληνικών επιχειρήσεων». Ernst & Young

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

& Young στην Ελλάδα και των υπηρεσιών διαχείρισης κινδύνων στην Κεντρική και Νοτιανατολική Ευρώπη, δήλωσε: «Παρότι υπάρχει σε παγκόσμιο επίπεδο κάποια σχετική αίσθηση ομαλότητας, με τις εταιρείες να επικεντρώνονται και πάλι στο πώς θα παραμείνουν ανταγωνιστικές με τα ήδη διαθέσιμα ταλέντα και να εξετάζουν κινδύνους, αλλά και ευκαιρίες που παρουσιάζονται μετά την κρίση, η πρόσβαση στις πιστώσεις εξακολουθεί να είναι διεθνώς ο δεύτερος μεγαλύτερος κίνδυνος στο ραντάρ επιχειρηματικών κινδύνων. Ο συγκεκριμένος κίνδυνος είναι αναμφίβολα εξαιρετικά σημαντικός και για το ελληνικό επιχειρηματικό περιβάλλον στο πλαίσιο της κρίσης που διανύουμε και πιθανότατα περισσότερο σημαντικός από τον κίνδυνο κανονιστικής συμμόρφωσης, ο οποίος για μια ακόμη χρονιά καταλαμβάνει την πρώτη θέση στο σχετικό ραντάρ». Ανάλυση κατά κλάδο. Η έκθεση επισημαίνει τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους αναδύονται οι βασικοί κίνδυνοι στους διάφορους κλάδους. Καθώς οι σημαντικότεροι επιχειρηματικοί κίνδυνοι για το 2010 συγκεντρώνονται στους τομείς της κανονιστικής ρύθμισης και της συμμόρφωσης, πολλές από αυτές τις απειλές συνδέονται με ��α επακόλουθα της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής

10/21/10 12:03:19 AM


p.74

ACCOUNTANCY GREECE.01

Η

Ενημέρωση

αποκλιση και συγκλισεισ στον λογιστικο χειρισμο

Το Συμβούλιο Διεθνών Λογιστικών Προτύπων και το Αμερικανικό Συμβούλιο Προτύπων Χρηματοοικονομικής Λογιστικής διαβουλεύονται το θέμα της «εύλογης αξίας».

Ag_043_088_4X.indd 74

παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση επηρέασε και τους τομείς της λογιστικής και των χρηματοοικονομικών εργαλείων, φέρνοντας μεγάλες προκλήσεις. Υπό το πρίσμα αυτών των εξελίξεων, τα δύο κορυφαία διεθνώς συμβούλια λογιστικών προτύπων παρακινήθηκαν να αντιμετωπίσουν από κοινού τις νέες αυτές προκλήσεις. Έτσι, κατά το τέλος του 2008, το Συμβούλιο Διεθνών Λογιστικών Προτύπων (International Accounting Standards Board, IASB), καθώς και το Αμερικανικό Συμβούλιο Προτύπων Χρηματοοικονομικής Λογιστικής (Financial Accounting Standards Board, FASB), ξεκίνησαν μία κοινή προσπάθεια για να αναθεωρήσουν όλες τις απόψεις σχετικά με τη λογιστική των χρηματοοικονομικών εργαλείων, έτσι ώστε να επιτευχθεί απλότητα και συνάφεια σε θέματα του κλάδου. Εντούτοις, το Συμβούλιο Διεθνών Λογιστικών Προτύπων και το Αμερικανικό Συμβούλιο Προτύπων Χρηματοοικονομικής Λογιστικής κινούνται σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Σύμφωνα με την προσέγγιση του Αμερικανικού Συμβούλιου, όλα τα χρηματοοικονομικά εργαλεία θα πρέπει να αναφέρονται σε εύλογη αξία, συμπεριλαμβανομένων των τραπεζικών δανείων και καταθέσεων. Αντιθέτως, το Συμβούλιο Διεθνών Λογιστικών Προτύπων θέλει να διατηρήσει μέρος του υφιστάμενου μοντέλου λογιστικού χειρισμού των χρηματοοικονομικών εργαλείων, που χρησιμοποιεί ένα συνδυασμό εύλογης αξίας και αποσβεσμένου κόστους, ανάλογα με το είδος του χρηματοοικονομικού εργαλείου, που συχνά αναφέρεται ως «μεικτό μοντέλο επιμέτρησης». Η κατάσταση αυτή αντικατοπτρίζεται και σε πρόσφατη διεθνή μελέτη που διεξήγαγε η PricewaterhouseCoopers (PwC). Η μελέτη βασίστηκε σε ένα δείγμα επενδυτών και αναλυτών από διαφορετικές περιοχές του κόσμου, από σημαντικούς κλάδους (τραπεζικό, ασφαλιστικό και λοιποί ενδιαφερόμενοι), με διάφορες ειδικότητες (αναλυτές εταιρειών και κεφαλαίων και αναλυτές πιστωτικού κινδύνου) και είδη οργανισμών (οργανισμοί συναλλαγών και οργανισμοί αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας). Αξίζει να σημειωθεί ότι η μελέτη δεν αποσκοπούσε στο να καταλήξει σε οριστικά συμπεράσματα για τη λογιστική των χρη-

10/21/10 12:03:19 AM


Δημογραφικά στοιχεία ΗΠΑ

51%

Ασφαλιστικός

41%

Ευρώπη

34%

Τραπεζικός

49%

Ασιατικός Ειρηνικός

15%

Λοιποί ενδιαφερόμενοι

10%

Συναλλαγών - αγορά (buy side)

42%

Κεφάλαια (equity)

76%

Συναλλαγών - πώληση (sell side)

42%

Σταθερό εισόδημα (fixed income)

24%

Αξιολόγηση πιστοληπτικής ικανότητας

16%

Ag_043_088_4X.indd 75

τραπεζικά δάνεια και τις καταθέσεις), σε περιπτώσεις όπου μία εταιρεία σκοπεύει να κρατήσει τα συγκεκριμένα εργαλεία έτσι ώστε να συλλέξει τις συμβατικές ταμειακές ροές. Η άποψη αυτή επικρατεί σταθερά σε όλες τις γεωγραφικές περιοχές, καθώς και τους κλάδους που περιλαμβάνονται στο δείγμα της μελέτης. • Οι συμμετέχοντες που προτιμούν το μεικτό μοντέλο επιμέτρησης πιστεύουν ότι οι εν λόγω πληροφορίες αντανακλούν καλύτερα τις οικονομικές δραστηριότητες μιας εταιρείας, καθώς και τους οικονομικούς λόγους κατοχής ενός εργαλείου. Επιπλέον, τονίζουν πως έχει ιδιαίτερη σημασία να παραμείνει το καθαρό εισόδημα απαλλαγμένο από οποιεσδήποτε κινήσεις εύλογης αξίας σε εργαλεία που αποσκοπούν περισσότερο στις μακροπρόθεσμες ταμειακές ροές παρά στα βραχυπρόθεσμα κέρδη. • Η πλειοψηφία των συμμετεχόντων θεωρεί ότι οι πληροφορίες αναφορικά με τις εύλογες αξίες των χρηματοοικονομικών εργαλείων είναι αξιόλογες, χωρίς όμως να αποτελούν τον κύριο παράγοντα στην ανάλυση μιας εταιρείας. Χρησιμοποιούνται με ποικίλους τρόπους από τους συμμετέχοντες, κυρίως όταν διαμορφώνουν τις απόψεις τους για τη ρευστότητα μιας εταιρείας ή την κεφαλαιακή της επάρκεια ή για τον υπολογισμό της αξίας μιας επιχείρησης. Σε σπάνιες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται ως δείκτης μελλοντικών ταμειακών ροών. • Οι συμμετέχοντες στη μελέτη δηλώνουν επίσης την κοινή τους επιθυμία για βελτιωμένη δημοσιοποίηση των πληροφοριών εύλογης αξίας. Ανέφεραν συγκεκριμένες βελτιώσεις, όπως τις λεπτομερείς –αλλά όχι υπερβολικές– πληροφορίες σχετικά με τη σύνθεση του χαρτοφυλα-

κίου και τους παράγοντες κινδύνου, τις μεθόδους αποτίμησης και τις εκτιμήσεις και παραδοχές, καθώς και την ανάλυση ευαισθησίας για μεταβολές που αφορούν σημαντικές εκτιμήσεις και παραδοχές. • Οι συμμετέχοντες υποστηρίζουν ευρύτατα το μοντέλο απομείωσης αξίας βάσει των αναμενόμενων ζημιών, σε αντίθεση με εκείνο που βασίζεται στις πραγματοποιηθείσες ζημίες. Η προτίμηση αυτή συνοδεύεται από την επιθυμία καθορισμού του τρόπου με τον οποίο θα εφαρμοζόταν το μοντέλο αναμενόμενων ζημιών. Ακόμη, εκφράζουν την ανησυχία τους ότι αν δεν καθοριστεί ξεκάθαρα, το συγκεκριμένο μοντέλο θα μπορούσε να οδηγήσει σε υπερβολικά υποκειμενικές εκτιμήσεις ζημιών, έτσι ώστε να διευκολυνθεί η διαχείριση των κερδών. Συμπερασματικά, η μελέτη αυτή δείχνει ότι η απόκλιση των διαφόρων προτάσεων λογιστικού χειρισμού αντανακλά το ευρύ φάσμα απόψεων που επικρατεί μεταξύ χρηστών των οικονομικών καταστάσεων, καθώς και εκείνων που τις καταρτίζουν. Η ένταση των απόψεων αυτών αποδεικνύεται από τον όγκο και την ποικιλία των άρθρων που δημοσιεύονται σε όλο τον κόσμο, σε έντυπα του κλάδου, τηλεοπτικά κανάλια και blogs, καθώς και από επιστολές που απεστάλησαν τόσο στο Συμβούλιο Διεθνών Λογιστικών Προτύπων όσο και στο Αμερικανικό Συμβούλιο Προτύπων Χρηματοοικονομικής Λογιστικής. PricewaterhouseCoopers Εάν επιθυμείτε να αποκτήσετε έντυπο αντίγραφο της έρευνας ή σχετικές διευκρινίσεις, παρακαλούμε επικοινωνήστε με τον κ. Παναγιώτη Ζήση, IFRS Partner της PwC, τηλ.: 21068.74.745, panagiotis.zisis@gr.pwc.com

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

ματοοικονομικών εργαλείων αλλά στο να συλλέξει και να παρουσιάσει τις απόψεις μιας μεγάλης γκάμας επαγγελματιών, επενδυτών και αναλυτών από το χώρο των επενδύσεων. Στόχο είχε να κατανοήσει εις βάθος την άποψή τους όσον αφορά τη λογιστική και την αναφορά των χρηματοοικονομικών εργαλείων. Στη μελέτη αυτή καταγράφονται και αναφέρονται οι απόψεις ενός σημαντικού και αντιπροσωπευτικού δείγματος ειδικών από το χώρο των επενδύσεων, για μερικά από τα σημαντικότερα ζητήματα που αφορούν την επιμέτρηση και αναφορά των χρηματοοικονομικών εργαλείων. Τα συμπεράσματα της μελέτης, τα οποία βασίζονται σε 62 προσωπικές συνεντεύξεις που διήρκεσαν μία ώρα περίπου, δίνουν μία εικόνα της χρήσης πληροφοριών για τα χρηματοοικονομικά εργαλεία κατά τη διαδικασία ανάλυσης που εκτελούν. Οι συνεντεύξεις ήταν σχεδιασμένες ώστε οι συμμετέχοντες να λάβουν μέρος σε μια ουσιαστική συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν τις πληροφορίες των οικονομικών καταστάσεων, καθώς και για τις αλλαγές που θα έκαναν για να τις βελτιώσουν. Εκφράστηκαν πολλές και διαφορετικές θέσεις για όλες τις πλευρές του συγκεκριμένου ζητήματος, υπήρχαν όμως και αρκετά σημεία όπου οι συμμετέχοντες είχαν συγκλίνουσες απόψεις. Μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα που προέκυψαν: • Η πλειοψηφία των συμμετεχόντων προτιμά το μεικτό μοντέλο επιμέτρησης, με χρήση της εύλογης αξίας για τα βραχείας περιόδου χρηματοοικονομικά εργαλεία και του αποσβεσμένου κόστους για τα χρηματοοικονομικά εργαλεία μεγαλύτερης διάρκειας (συγκεκριμένα, για τα

10/21/10 12:03:19 AM


p.76

ACCOUNTANCY GREECE.01

Ενημέρωση

Αυστηροι ελεγχοι για την διαχειριση κινδυνων

Η ανάγκη αναβάθμισης του εσωτερικού ελέγχου σε στρατηγικό σύμβουλο της ανώτερης διοίκησης για την εκτίμηση και διαχείριση κινδύνων

Η

παγκόσμια οικονομική κρίση έφερε στην επιφάνεια σοβαρά θέματα διαχείρισης κινδύνου, που πλέον αποτελεί καίριο ζήτημα για τα ανώτερα διοικητικά στελέχη των επιχειρήσεων. Οι εξελίξεις που παρατηρούνται σε όλο τον κόσμο έχουν ως αποτέλεσμα τον αυστηρότερο έλεγχο των πρακτικών διαχείρισης κινδύνου των οργανισμών σε όλους τους κλάδους. Καθώς μάλιστα πολλοί αποδίδουν την οι-

Ag_043_088_4X.indd 76

κονομική κρίση στη μη αποτελεσματική διαχείριση κινδύνου, παρατηρείται ότι οι διευθύνοντες σύμβουλοι οργανισμών σε διαφορετικούς τομείς της αγοράς επιθυμούν να αναβαθμίσουν τη δυνατότητα συνολικής διαχείρισης κινδύνου, με στόχο να είναι καλύτερα προετοιμασμένοι για το γεμάτο προκλήσεις επιχειρηματικό περιβάλλον που πλέον διαμορφώνεται. Στο πλαίσιο αυτό, τα διευθυντικά στελέχη εσωτερικού ελέγχου μπορούν να

αναλάβουν έναν αναβαθμισμένο ρόλο. Αξιοποιώντας την εμπειρία τους σε θέματα εκτίμησης και διαχείρισης κινδύνου, μπορούν να γίνουν πολύτιμοι στρατηγικοί σύμβουλοι της διοίκησης. Ο νέος αυτός ρόλος που μπορούν να αναλάβουν τα στελέχη του εσωτερικού ελέγχουφαίνεταιεπίσηςμέσααπόμίαπρόσφατη παγκόσμια έρευνα για τον κλάδο που διεξήγαγε η PricewaterhouseCoopers (PwC) για το 2010. Η έρευνα εξέτασε τις απόψεις περισσοτέρων από 2.000 στελεχη σε 55 χώρες, ανάμεσα στις οποίες και η Ελλάδα. Αναλυτικότερα, για τη χώρα μας, τα στελέχη εσωτερικού ελέγχου που συμμετείχαν εργάζονται σε εταιρείες που αντιπροσωπεύουν πολλούς και διαφορετικούς κλάδους, όπως τηλεπικοινωνίες, ναυτιλία, βιομηχανία, τράπεζες, εμπόριο, ενέργεια, κατασκευές και υγεία. Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας αυτής, όσον αφορά την Ελλάδα, εί��αι ότι οι επικεφαλής εσωτερικού ελέγχου πιστεύουν πως στο άμεσο μέλλον θα αυξηθεί η ανάγκη για εστίαση του ελέγχου στη διαχείριση κινδύνων και όχι απλώς στην παροχή διασφάλισης ως προς την απρόσκοπτη λειτουργία των υπαρχόντων εσωτερικών δικλίδων ασφαλείας. Οι έλληνες συμμετέχοντες στην έρευνα στόχο έχουν να επιτύχουν τον καλύτερο συντονισμό, καθώς και τη συνεργασία των διαφορετικών φορέων που παρέχουν υπηρεσίες ελέγχου, διαχείρισης κινδύνων και κανονιστικής συμμόρφωσης μέσα στις εταιρείες. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι μέσα από την έρευνα φάνηκε πως υπάρχουν σημαντικές δυνατότητες μεγαλύτερης αξιοποίησης της τεχνολογίας, καθιστώντας την πολύτιμο εργαλείο για τα τμήματα εσωτερικού ελέγχου στην Ελλάδα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας ήταν ότι οι αυξημένες απαιτήσεις των διοικήσεων, και γενικότερα όλων των ενδιαφερομένων μερών (stakeholders), καθιστούν αναγκαία και απαραίτητη τη μετεξέλιξη του εσωτερικού ελέγχου σε ένα ανώτερο επαγγελματικό επίπεδο. Ο αναβαθμισμένος αυτός ρόλος των στελεχών εσωτερικού ελέγχου θα είναι να παρέχουν ακριβή, αλλά κυρίως πρακτική, πληροφόρηση, καθώς και προτάσεις για τη διαχείριση του επιχειρηματικού κινδύνου.

10/21/10 12:03:19 AM


Στην παρούσα κατάσταση, οι ανάγκες αλλά και οι προσδοκίες που έχουν οι επιχειρήσεις από τον εσωτερικό έλεγχο είναι μεγαλύτερες από ποτέ άλλοτε. Κατά συνέπεια, το βασικό ζητούμενο είναι κατά πόσον ο εσωτερικός έλεγχος μπορεί να αποδώσει βάσει αυτών των προσδοκιών. Επιπλέον, βασική πρόκληση αποτελεί και η συμφωνία όλων των εμπλεκομένων μέσα σε κάθε επιχείρηση αναφορικά με την επέκταση και την αναμόρφωση του ρόλου του εσωτερικού ελέγχου σε ένα πιο στρατηγικό επίπεδο. Σύμφωνα με την έρευνα, αναγνωρίζονται τρεις κρίσιμοι τομείς στους οποίους θα πρέπει να εστιάσουν τα τμήματα εσωτερικού ελέγχου: îî κίνδυνοι και θέματα ζωτικής σημασίας για την επιχείρηση, îî ευθυγράμμιση του ρόλου του εσωτερικού ελέγχου με τις προσδοκίες των ενδιαφερόμενων μερών (stakeholders), καθώς και îî εναρμόνιση του μοντέλου στελέχωσης του εσωτερικού ελέγχου με τον ανωτέρω ρόλο του.

Ag_043_088_4X.indd 77

έλεγχος θα πρέπει να επαναπροσδιορίσει και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί. Η έρευνα σκιαγραφεί κάποια κύρια βήματα που θα πρέπει να γίνουν. Συγκεκριμένα, ο εσωτερικός έλεγχος θα πρέπει: îî να ξεκινήσει καταστρώνοντας ένα πλάνο αλλαγής, îî να επανεκτιμήσει τις πρακτικές αξιολόγησης κινδύνων που εφαρμόζει έως σήμερα, îî να αναπληρώσει τυχόν κενά που μπορεί να υπάρχουν ανάμεσα στις γνώσεις και τις ικανότητες εντός του τμήματος εσωτερικού ελέγχου και σε αυτές που απαιτούνται για την υλοποίηση των αλλαγών, îî να συντονιστεί και να συνεργασθεί αποτελεσματικά με τις υπόλοιπες λειτουργίες που παρέχουν υπηρεσίες ελέγχου εντός της εταιρείας, καθώς και îî να εστιάσει στην αποκόμιση απτών ωφελειών αξιοποιώντας περισσότερο την τεχνολογία.

έλεγχος αντιμετωπίζει νέες και συνεχώς μεταβαλλόμενες ανάγκες και προσδοκίες, είναι απαραίτητο να αναλάβει την πρωτοβουλία επαναπροσδιορισμού του ρόλου του. Αυτό σημαίνει να διευρύνει τις γνώσεις και τις ικανότητές του και να ετοιμαστεί να αναλάβει ηγετικό ρόλο ως μία ισχυρή βάση υποστήριξης των διευθυντικών και ανώτερων διοικητικών στελεχών, όσον αφορά την ευθυγράμμιση της εταιρικής στρατηγικής με την αναγνώριση επιχειρησιακών κινδύνων, τις δικλίδες ασφαλείας, καθώς και τις εν γένει διαδικασίες διαχείρισης των κινδύνων. Η «Παγκόσμια έρευνα εσωτερικού ελέγχου 2010» («Internal audit professionals face a future rich in opportunity: PricewaterhouseCoopers 2010 State of the Internal Audit Profession study») διεξήχθη το τέταρτο τρίμηνο του 2009 και περιλαμβάνει τις απαντήσεις περισσότερων από 2.000 συμμετεχόντες από 55 χώρες. PricewaterhouseCoopers

Η έρευνα εισηγείται την έννοια του «Internal Audit 2.0», έτσι ώστε να ενθαρρυνθούν οι επιχειρήσεις να εξετάσουν τα νέα ζητούμενα και να προχωρήσουν σε ριζικές αλλαγές. Καθώς ο εσωτερικός

Info:http://www.pwc.com/us/en/internal-audit/ publications/2010-study-internal-audit-profession. jhtml.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Πρέπει να τονισθεί ότι η έρευνα επίσης καταδεικνύει ότι οι τρεις προαναφερθέντες τομείς είναι και αυτοί στους οποίους οι επικεφαλής εσωτερικού ελέγχου παγκοσμίως πιστεύουν ότι υπάρχει το μεγαλύτερο περιθώριο για βελτίωση. Το συμπέρασμα που θα πρέπει να αντλήσουν τα ανώτερα διοικητικά στελέχη από αυτήν την παγκόσμια έρευνα είναι ότι για να αναλάβει μία ομάδα εσωτερικού ελέγχου το ρόλο του στρατηγικού συνεργάτη της διοίκησης θα πρέπει να αποτελείται από έμπειρους και εξειδικευμένους επαγγελματίες. Αυτοί οι επαγγελματίες θα πρέπει να μπορούν να εντοπίζουν εγκαίρως τα προβλήματα, να συνδυάζουν πλήθος δεδομένων και πληροφοριών από διαφορετικούς τομείς, να αξιοποιούν καλύτερα την τεχνολογία, έτσι ώστε να είναι σε θέση να βοηθούν ουσιαστικά την επιχείρηση να επιτύχει τους στόχους της μέσα σε ένα περιβάλλον γεμάτο προκλήσεις και συχνές αλλαγές. Δεδομένων αυτών των προκλήσεων, καθώς και των ραγδαίων εξελίξεων στην παγκόσμια αγορά, η PwC πιστεύει ότι ο εσωτερικός έλεγχος πρέπει να προχωρήσει σε ακόμα πιο ριζικές αλλαγές απ’ ό,τι στο παρελθόν. Επίσης, ο εσωτερικός

10/21/10 12:03:20 AM


p.78

ACCOUNTANCY GREECE.01

Σ Θέματα

Εξελίξεις στα IFRS IASB - Σχέδιο δράσης και εκτιμώμενο χρονοδιάγραμμα

τον παρακάτω πίνακα παρουσιάζονται οι εκτιμήσεις αναφορικά με τις επερχόμενες ημερομηνίες δημοσίευσης των εργασιών σε εξέλιξη του IASB. Η ημερομηνία έναρξης ισχύος των τροποποιήσεων και των νέων προτύπων εκτιμάται σε 6-18 μήνες μετά την ημερομηνία δημοσίευσής τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ωστόσο, μπορεί να επιτραπεί νωρίτερη εφαρμογή των τροποποιήσεων ή νέων Προτύπων. Το ακόλουθο σχέδιο δράσης προβλέπει την ολοκλήρωση αρκετών εργασιών εντός του 2010 και του 2011.

εκτιμώμενη ημερομηνία δημοσίευσης Χρηματοοικονομική κρίση και σχετιζόμενες με αυτή εργασίες σε εξέλιξη

2010 Q3

2010 Q4

2011 Q1

2011 Q2

2011 H2+

Μνημόνιο Συν/σης (1)

Σύγκλιση

Ενοποίηση Αντικατάσταση του ΔΛΠ 27

ΔΠΧΑ

Γνωστοποιήσεις αναφορικά με μη ενοποιούμενες οικονομικές Μονάδες Ειδικού Σκοπού (ΜΕΣ)

ΔΠΧΑ

Εταιρείες επενδύσεων Αποαναγνώριση Γνωστοποιήσεις

ΠΠ

ΔΠΧΑ

ΔΠΧΑ

Καθοδήγηση αναφορικά με την αποτίμηση σε εύλογες αξίες Οδηγός εφαρμογής

ΔΠΧΑ

Γνωστοποίηση ανάλυσης αβεβαιότητας αναφορικά με την εύλογη αξία [ΠΠ, λήψη σχολίων μέχρι την 07/09/2010] Χρηματοοικονομικά μέσα (Αντικατάσταση ΔΛΠ 39) Ταξινόμηση και παρουσίαση χρηματοοικονομικές υποχρεώσεις [ΠΠ, λήψη σχολίων μέχρι την 16/07/2010]

ΔΠΧΑ

Απομείωση Λογιστική αντιστάθμισης ΠΠ Συμψηφισμός στοιχείων ενεργητικού με υποχρεώσεις

Ag_043_088_4X.indd 78

ΠΠ

10/21/10 12:03:20 AM


εκτιμώμενη ημερομηνία δημοσίευσης Εργασίες Μνημονίου Συνεννόησης (ΜΣ)

2010 Q3

2010 Q4

2011 Q1

2011 Q2

2011 H2+

Μνημόνιο Συν/σης (1)

Σύγκλιση

Παρουσίαση Οικονομικών Καταστάσεων Διακοπείσες δραστηριότητες

ΠΠ

Παρουσίαση στοιχείων των λοιπών συνολικών εσόδων [ΠΠ, λήψη σχολίων μέχρι την 30/09/2010]

ΔΠΧΑ

Αντικατάσταση των ΔΛΠ 1 και ΔΛΠ 7

ΠΠ

Χρηματοοικονομικά μέσα με στοιχεία ιδίων κεφαλαίων Φόροι εισοδήματος Κοινοπραξίες Μισθώσεις

ΔΠΧΑ

ΔΠΧΑ ΠΠ

ΠΠ

ΔΠΧΑ

ΔΠΧΑ

ΔΠΧΑ ΠΠ

ΔΠΧΑ

Παροχές μετά την έξοδο από την υπηρεσία Προγράμματα καθορισμένων παροχών [ΠΠ, λήψη σχολίων μέχρι την 06/09/2010] Παροχές εξόδου από την υπηρεσία (τερματισμού υπηρεσίας)

ΔΠΧΑ

ΔΠΧΑ

Αναγνώριση εσόδων (ΠΠ, λήψη σχολίων μέχρι την 22/10/2010)

ΔΠΧΑ

εκτιμώμενη ημερομηνία δημοσίευσης 2010 Q3

Ετήσιες βελτιώσεις 2009-2011

2010 Q4

2011 Q1

ΠΠ

2011 Q2

Προσθήκη στο Σχέδιο Δράσης

ΠΠ

Υποχρεώσεις (τροποποιήσεις σε ΔΛΠ 37)

Δραστηριότητες που υπόκεινται σε περιορισμό τιμών νομοθετικά καθοριζόμενων (Rateregulated activities)

Ag_043_088_4X.indd 79

Σύγκλιση

ΠΠ

Εξορυκτικές δραστηριότητες [κατάθεση απόψεων, λήψη σχολίων μέχρι την 30/07/ 2010]

Σχολιασμός της Διοίκησης

Μνημόνιο Συν/σης (1)

ΔΠΧΑ

Εμπορικά σχήματα εκπομπής ρύπων (Emissions trading schemes)

Ασφαλιστικές συμβάσεις

2011 H2+

ΔΠΧΑ ΔΠΧΑ

ΟΟ ΔΠΧΑ

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Λοιπές εργασίες σε εξέλιξη

10/21/10 12:03:20 AM


p.80

ACCOUNTANCY GREECE.01 εκτιμώμενη ημερομηνία δημοσίευσης

Πλαίσιο Κατάρτισης και Παρουσίασης Οικονομικών Καταστάσεων (Framework) Φάση A: Σκοπός και ποιοτικά χαρακτηριστικά

2010 Q3

2010 Q4

2011 Q1

2011 Q2

2011 H2+

Μνημόνιο Συν/σης (1)

Σύγκλιση

Τελικό κείμενο

Φάση B: Στοιχεία και αναγνώριση

Κείμενο προς ολοκλήρωση

Φάση Γ: Αποτίμηση

ΚΣ

Φάση Δ: Αναφέρουσα επιχείρηση [ΠΠ, λήψη σχολίων μέχρι την 15/07/2010]

ΠΠ Τελικό κείμενο

Τα IASB και FASB θα τροποποιήσουν το Πλαίσιο Κατάρτισης και Παρουσίασης των Οικονομικών Καταστάσεων, καθώς θα ολοκληρώνεται κάθε φάση του σχεδίου σύγκλισης. Οι φάσεις E έως Ζ Παρουσίαση και Γνωστοποίηση, Σκοπός και ισχύουσα κατάσταση, Εφαρμογή σε μη κερδοσκοπικές επιχειρήσεις και λοιπά θέματα δεν έχουν ακόμη ξεκινήσει. (Πηγή: www.iasb.org) Πρόσφατα ολοκληρωθείσες εργασίες Βελτιώσεις στα ΔΠΧΑ. Οι τροποποιήσεις εκδόθηκαν τον Μάιο του 2010 και ισχύουν για τις ετήσιες περιόδους που ξεκινούν την ή μετά την 01/01/2011. Νωρίτερη εφαρμογή επιτρέπεται. Πρώτη εφαρμογή των ΔΠΧΑ (ΔΠΧΑ 1): τροποποιήσεις στο ΔΠΧΑ 1. Οι τροποποιήσεις εκδόθηκαν τον Ιούλιο 2009 και Ιανουάριο 2010 και ισχύουν για τις ετήσιες περιόδους που ξεκινούν την ή μετά την 01/01/2010 και 01/07/2010 αντίστοιχα. Νωρίτερη εφαρμογή επιτρέπεται. Η παρούσα τροποποίηση εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση τον Ιούλιο του 2010. Τροποποίηση της ΕΔΔΠΧΑ 14: Προπληρωμές Ελάχιστων Κεφαλαιακών Απαιτήσεων. Εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2009 και εφαρμόζεται για ετήσιες περιόδους που ξεκινούν τη�� ή μετά την 01/01/2011. Νωρίτερη εφαρμογή επιτρέπεται. Η παρούσα τροποποίηση υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση τον Ιούλιο του 2010. ΕΔΔΠΧΑ 19 Εξόφληση Χρηματοοικονομικών Υποχρεώσεων μέσω Συμμετοχικών Τίτλων. Εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2009 και εφαρμόζεται για τις ετήσιες περιόδους που ξεκινούν την ή μετά την 01/07/2010. Νωρίτερη εφαρμογή επιτρέπεται. Η παρούσα Διερμηνεία υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση τον Ιούλιο του 2010. ΔΠΧΑ 9 Χρηματοοικονομικά Μέσα. Εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2009. Το Πρότυπο εφαρμόζεται για τις ετήσιες περιόδους που ξεκινούν την ή μετά την 01/01/2013. Νωρίτερη εφαρμογή επιτρέπεται. Το Πρότυπο δεν έχει ακόμη υιοθετηθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Γνωστοποιήσεις Συνδεδεμένων Μερών. Αναθεωρημένο ΔΛΠ 24. Εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2009 και εφαρμόζεται για τις ετήσιες περιόδους που ξεκινούν την ή μετά την 01/01/2011. Νωρίτερη εφαρμογή επιτρέπεται. Το αναθεωρημένο Πρότυπο εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση τον Ιούλιο του 2010. Ταξινόμηση Εκδόσεων Δικαιωμάτων σε Μετοχές (Tροποποίηση του ΔΛΠ 32). Εκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2009 και εφαρμόζεται για τις ετήσιες περιόδους που ξεκινούν την ή μετά την 01/02/2010. Νωρίτερη εφαρμογή επιτρέπεται. Η παρούσα τροποποίηση εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση τον Δεκέμβριο του 2009. ΔΠΧΑ για ΜΜΕ. Το Πρότυπο εκδόθηκε τον Ιούλιο 2009 και δεν έχει υιοθετηθεί ακόμη από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Οι εργασίες αυτές αποτελούν μέρος του Μνημονίου Συνεννόησης (Memorandum of Understanding) το οποίο και θέτει τα βασικά σημεία που συμφωνήθηκαν μεταξύ FASB και IASB προκειμένου να επιτευχθεί η σύγκλιση των Προτύπων.

Ag_043_088_4X.indd 80

Συντομογραφίες ΚΣ: Κείμενο προς Συζήτηση, ΠΠ: Προσχέδιο Προτύπου, ΟΟ: Ολοκληρωμένος Οδηγός, ΔΠΧΑ: Διεθνές Πρότυπο Χρηματοοικονομικής Αναφοράς, IASB: International Accounting Standards Board, FASB: Financial Accounting Standards Board.

10/21/10 12:03:20 AM


Δημήτρης Γκίκας ορκωτός ελεγκτής λογιστής, grant thornton

Βασικές διαπιστώσεις από τις έρευνες της Grant Thornton για τις εισηγμένες στο Χ.Α. εταιρείες κατά τη χρήση του 2009

Στο παρόν άρθρο παρατίθενται τα βασικά συμπεράσματα από τις έρευνες της Grant Thornton για τις εισηγμένες στο Χ.Α. εταιρείες. Στο πρώτο μέρος σχολιάζονται τα βασικότερα συμπεράσματα για τις εμπορικές εταιρείες, δηλαδή για όλους τους υπερκλάδους εκτός των τραπεζών και των ασφαλιστικών εταιρειών, ενώ στο δεύτερο μέρος σχολιάζονται τα βασικότερα συμπεράσματα που προκύπτουν από τον υπερκλάδο των τραπεζών.

Ag_043_088_4X.indd 81

Το 2009 αποτέλεσε για τις εισηγμένες στο Χ.Α. εταιρείες την πρώτη χρονιά από σειρά ετών που θα κληθούν να κινηθούν σε περιβάλλον έντονης ύφεσης, με τις επιχειρηματικές δραστηριότητες να περιορίζονται σημαντικά. Με την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας να έχει υποχωρήσει σε μεγάλο βαθμό και τις δυνατότητες για χρηματοδότηση να περιορίζονται σημαντικά, το σύνολο των εισηγμένων στο Χ.Α. εταιρειών προχώρησε σε σημαντική περιστολή δαπανών, προκειμένου να μπορέσει να διαχειριστεί τις επιπτώσεις της κρίσης. Η εφαρμογή των ΔΠΧΑ και η ευρύτητα των γνωστοποιήσεων που αυτά απαιτούν κάνει δυνατή μια πιο ουσιαστική ανάλυση της χρηματοοικονομικής επίδοσης των εισηγμένων στο Χ.Α. εταιρειών, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρoν παρουσιάζει η εξέταση της επάρκειας των γνωστοποιήσεων που πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με τις σχετικές απαιτήσεις των προτύπων. Από μια πρώτη ανάγνωση των οικονομικών καταστάσεων προκύπτουν τα παρακάτω βασικά συμπεράσματα: Ο κύκλος εργασιών των εισηγμένων στο Χ.Α. εταιρειών εκτός τραπεζών και ασφαλιστικών εταιρειών παρουσιάζεται κατά 12% μειωμένος, με το 74% των εταιρειών περίπου να εμφανίζουν μείωση σε σχέση με το 2008. Η μείωση αυτή αφορά κατά 64% πέντε μόνο εταιρείες. Το 54% των εταιρειών εκτός τραπεζών και ασφαλιστικών εταιρειών εμφανίζουν κέρδη μετά φόρων, ενώ το 61% των εταιρειών εμφανίζουν μείωση των κερδών τους ή ακόμα μεγαλύτερες ζημιές από την προηγούμενη χρήση. Τα συνολικά κέρδη μετά φόρων εμφανίζονται αυξημένα κατά 16%, με την αύξηση αυτή όμως να αφορά κυρίως μόνο μία εταιρεία, η οποία παρουσιάζει αύξηση στα κέρδη μετά φόρων 1 δισ. ευρώ περίπου. Αν δεν λάβουμε υπόψη την επίδραση της συγκεκριμένης εταιρείας, τα κέρδη μετά φόρων των εισηγμένων στο Χ.Α. εταιρειών εκτός τραπεζών και ασφαλιστικών εταιρειών εμφανίζονται μειωμένα κατά 25%, ποσοστό που αντικατοπτρίζει την πραγματική εικόνα για

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

1ο μέρος: εμπορικές εταιρείες (σύνολο εταιρειών χ.α. εκτός τραπεζών και ασφαλιστικών εταιρειών)

10/21/10 12:03:20 AM


p.82

ACCOUNTANCY GREECE.01

τη χρηματοοικονομική επίδοση των περισσότερων επιχειρήσεων. Τα κέρδη προ φόρων επενδυτικών χρηματοδοτικών αποτελεσμάτων και αποσβέσεων εμφανίζονται αυξημένα κατά 7%, ενώ, αν δεν ληφθεί υπόψη η παραπάνω επίδραση από τη συγκεκριμένη εταιρεία, εμφανίζουν μείωση κατά 8%. Επτά υπερκλάδοι από τους 16 παρουσιάζουν βελτίωση των κερδών μετά φόρων, αλλά με τη βελτίωση αυτή να αφορά συγκεκριμένες εταιρείες, των οποίων τα μεγέθη στην ουσία καθορίζουν σε πολύ μεγάλο βαθμό τα αποτελέσματα του κάθε υπερκλάδου (π.χ. ΔΕΗ στις υπηρεσίες κοινής ωφέλειας, Coca-Cola ΕΕΕ Α.Ε. στα τρόφιμα και ποτά κ.λπ.) Η επιβάρυνση των εταιρειών από την τρέχουσα φορολογία παρουσιάζεται αυξημένη κατά 30%, κυρίως λόγω της έκτακτης εισφοράς που επιβάρυνε τα αποτελέσματα της χρήσης του 2009. Οι εμπορικές απαιτήσεις παρουσιάζουν μείωση κατά 1% περίπου, με τις προβλέψεις όμως για επισφαλείς απαιτήσεις να εμφανίζουν αύξηση κατά 4%. Ο δανεισμός των εταιρειών εμφανίζεται μειωμένος κατά 2%, με τις εταιρείες να μην έχουν τις ίδιες δυνατότητες με το πρόσφατο παρελθόν για χρηματοδότηση από τις τράπεζες. Ο μακροπρόθεσμος τραπεζικός δανεισμός αντιπροσωπεύει το 62% περίπου του συνολικού δανεισμού για το 2009, ποσοστό που διαφοροποιείται ελάχιστα σε σχέση με το 2008. Ο δείκτης του δανεισμού ως προς τα ίδια κεφάλαια εμφανίζεται ελαφρώς βελτιωμένος κατά 3% κατά το 2009, αλλά παραμένει σε πολύ υψηλά επίπεδα: 0,89 από 0,92 το 2008. Η ρευστότητα των εταιρειών εμφανίζεται μειωμένη κατά 18%, με το 48% των εταιρειών να παρουσιάζουν μείωση στα ταμειακά διαθέσιμα και ισοδύναμα. Προχωρώντας στα ποιοτικά και ποσοτικά χαρακτηριστικά των επιμέρους γνωστοποιήσεων που περιλαμβάνονται στις οικονομικές καταστάσεις θα μπορούσαμε να σημειώσουμε: îî Τη μειωμένη υπεραξία από εξαγορά επιχειρήσεων που αναγνωρίστηκε στη χρήση σε σχέση με το 2008. îî Το μικρό ποσοστό των εταιρειών που

Ag_043_088_4X.indd 82

παρέχουν πληροφορίες για τον έλεγχο απομείωσης της υπεραξίας. îî Τη βελτίωση της ποιότητας και πληρότητας των γνωστοποιήσεων αναφορικά με τους κινδύνους που διατρέχουν οι επιχειρήσεις και τη μέτρηση των κινδύνων αυτών, με αρκετά όμως περιθώρια βελτίωσης να υπάρχουν ακόμα. îî Το αυξημένο ποσό των καθυστερημένων αλλά μη απομειωμένων απαιτήσεων που γνωστοποίησαν οι επιχειρήσεις. îî Την αύξηση των προβλέψεων που σχηματίστηκαν για επισφαλείς απαι-

τήσεις και υποτίμηση αποθεμάτων σε συνδυασμό με τη μείωση της μικτής αξίας των εμπορικών απαιτήσεων και των αποθεμάτων. îî Το ότι μόλις 6 εταιρείες δημοσίευσαν τρίτη συγκριτική στήλη στην κατάσταση χρηματοοικονομικής θέσης. îî Το σταθερά υψηλό ποσοστό των εταιρειών που παρέχουν επαρκείς γνωστοποιήσεις για συνδεδεμένα μέρη. îî Το σταθερά υψηλό ποσοστό των εταιρειών που παρέχουν επαρκείς γνωστοποιήσεις για ενδεχόμενες υποχρεώσεις. Από την ανάγνωση των εκθέσεων ελέγ-

10/21/10 12:03:21 AM


Ag_043_088_4X.indd 83

Σε ορισμένες εταιρείες είναι εμφανές ότι υποβαθμίζεται συστηματικά η παροχή σημαντικών πληροφοριών. Ορατός είναι πλέον ο κίνδυνός να υποβαθμιστεί η αξία κάποιων γνωστοποιήσεων, είτε λόγω δυσκολιών στην παροχή της πληροφόρησης είτε λόγω απροθυμίας παροχής τους από τις διοικήσεις των εταιρειών. Συνέπεια αυτού είναι να παγιώνεται η παράθεση ελλιπών ή η παράλειψη γνωστοποιήσεων για κάποιες συναλλαγές. Ορισμένα παραδείγματα που πρέπει να επισημάνουμε είναι: îî Η μη γνωστοποίηση πληροφοριών που έχουν να κάνουν με την αντιστάθ-

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

χου που χορήγησαν οι ορκωτοί ελεγκτές, είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι χορηγήθηκαν εκθέσεις ελέγχου με σύμφωνη γνώμη σε ποσοστό 97,5%, γεγονός που αποτελεί ένδειξη ορθότερης εφαρμογής των απαιτήσεων των προτύπων από μέρους των επιχειρήσεων. Εντούτοις, συνεχίζουν να χορηγούνται εκθέσεις ελέγχου με θέματα έμφασης τα οποία κυρίως αφορούν τη μη διενέργεια προβλέψεων για ενδεχόμενους φόρους ή δικαστικές αγωγές, κάνοντας φανερό το γεγονός ότι έχει καθιερωθεί από τις επιχειρήσεις ως πρακτική η μη διενέργεια ή η υποεκτίμηση των σχετικών προβλέψεων.

μιση κινδύνων και του τρόπου παρακολούθησης της αποτελεσματικότητάς τους. îî Η ελλιπής πληροφόρηση αναφορικά με αποθεματικά αντιστάθμισης. îî Η ελλιπής πληροφόρηση του αποτελέσματος που προέκυψε από αποτίμηση παραγώγων. îî Η ελλιπής πληροφόρηση του αποτελέσματος που προέκυψε από αποτίμηση χρηματοοικονομικών στοιχείων στην εύλογη αξία μέσω αποτελεσμάτων αλλά και διαθεσίμων προς πώληση χρηματοοικονομικών στοιχείων. îî Η μη γνωστοποίηση πληροφοριών σχετικά με το ύψος των ενσώματων ακινητοποιήσεων που κατέχονται με χρηματοδοτική μίσθωση. îî Η μη διακριτή γνωστοποίηση και παρακολούθηση αποθεματικών που συνδέονται με αναπροσαρμογές σε εύλογες αξίες στοιχείων του ενεργητικού. îî Η μη διακριτή πληροφόρηση του αποτελέσματος που προέκυψε από αποτίμηση στην εύλογη αξία επενδύσεων σε ακίνητα. ��î Η ελλιπής πληροφόρηση του μη τιμολογημένου ποσού εσόδου από κατασκευαστικές συμβάσεις. îî Η ελλιπής γνωστοποίηση του εξόδου με το οποίο επιβαρύνθηκε η χρήση από πληρωμές βασιζόμενες σε συμμετοχικούς τίτλους. îî Η μη γνωστοποίηση της φύσης των λοιπών προβλέψεων. îî Η μη γνωστοποίηση πληροφοριών σχετικά με τα παράγωγα χρηματοοικονομικά στοιχεία. îî Η μη γνωστοποίηση πληροφοριών σχετικά με τον έλεγχο απομείωσης της υπεραξίας από την ενοποίηση επιχειρήσεων. îî Η σε αρκετές περιπτώσεις ανεπάρκεια παραπομπών στις Οικονομικές Καταστάσεις σε αντίστοιχες σημειώσεις και η ανεπάρκεια επεξηγήσεων για σημαντικές παραδοχές και εκτιμήσεις της διοίκησης. Στην έρευνα αποτυπώνεται με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο η πτωτική πορεία των μεγεθών των εισηγμένων στο Χ.Α. εταιρει-

10/21/10 12:03:21 AM


p.84

ACCOUNTANCY GREECE.01

ών, με λίγες μόνο εταιρείες να διατηρούν ή και να αυξάνουν τα μεγέθη τους. Η ίδια εικόνα παρουσιάζεται και στο πρώτο εξάμηνο του 2010, με τα αποτελέσματα (κέρδη μετά φόρων και EBITDA) να εμφανίζονται σημαντικά μειωμένα σε σχέση με το αντίστοιχό εξάμηνο του 2009.

2ο μέρος: εισηγμένες τράπεζες - χρήση 2009: συνοπτική παρουσίαση χρηματοοικονομικής επίδοσης Δεδομένων των κινδύνων και αβεβαιοτήτων που εμπεριέχει η οικονομική συγκυρία, οι τράπεζες κατά τη χρήση 2009 εφάρμοσαν συντηρητική και προσεκτική πολιτική αναφορικά με την επέκταση των δραστηριοτήτων τους. Οι γενικότερες συνθήκες κρίνονται περιοριστικές για τον τραπεζικό τομέα, καθώς τα περιθώρια κινδύνου σε παγκόσμιο επίπεδο παραμένουν αυξημένα.

Ανάλυση οικονομικής θέσης Κατά τη διάρκεια της χρήσης 2009 οι εισηγμένες ελληνικές τράπεζες σημείωσαν οριακή ανάπτυξη των εργασιών τους και σημαντικό περιορισμό της πιστωτικής τους επέκτασης, γεγονός που καταδεικνύει την επιφυλακτικότητά τους να αυξήσουν τις χορηγήσεις τους στο πλαίσιο ενός ιδιαίτερα δύσκολου οικονομικού περιβάλλοντος. Χαρακτηριστικό της περιόδου που έληξε την 31 Δεκεμβρίου 2009 είναι επίσης το γεγονός ότι τα δάνεια μετά από προβλέψεις αυξήθηκαν όσο περίπου και οι καταθέσεις, διατηρώντας το σχετικό δείκτη δάνεια προς καταθέσεις πελατών στα ίδια με τα περσινά επίπεδα του 110%. Το σύνολο των δανείων μετά από προβλέψεις των εισηγμένων τραπεζών αυξήθηκε κατά 7,6 δισ. ευρώ, ήτοι ποσοστό 2%, ενώ το σύνολο του ενεργητικού τους κατά 7% και ανήλθε σε 497 δισ. ευρώ, σε σχέση με 466 δισ. ευρώ κατά τη συγκριτική περίοδο 2008. Το σύνολο του ενεργητικού των εισηγμένων τραπεζών αυξήθηκε με ρυθμό σημαντικά μεγαλύτερο από το ρυθμό αύξησης των δανείων, κυρίως λόγω της αύξησης του χαρτοφυλακίου συναλλαγών (εμπορικό και εύλογης αξίας μέσω των αποτελεσμάτων) και του επενδυτικού χαρτο-

Ag_043_088_4X.indd 84

φυλακίου (διαθέσιμο προς πώληση και κατεχόμενο μέχρι τη λήξη), κατά 28% και 34% αντίστοιχα. Εννέα από τις συνολικά 13 εισηγμένες τράπεζες σημείωσαν αύξηση του συνόλου των στοιχείων του ενεργητικού τους, ενώ σε τέσσερις τράπεζες παρουσιάστηκε μείωση. Αξίζει να σημειωθεί ότι, επιπρόσθετα της Εθνικής Τράπεζας, άλλες έξι τράπεζες παρουσίασαν αύξηση του συνόλου του ενεργητικού τους μεγαλύτερη από το μέσο όρο του 7%. Μοχλό ανάπτυξης του συνόλου του ενεργητικού αποτέλεσαν οι επενδύσεις σε κρατικά, κυρίως, χρεόγραφα. Συνολικά τα χρεόγραφα αυξήθηκαν κατά 20 περίπου δισ. ευρώ, αντιπροσωπεύοντας τα 2/3 περίπου της ετήσιας ανάπτυξης του ενεργητικού των εισηγμένων τραπεζών. Οι νέες αυτές επενδύσεις σε ομόλογα χρηματοδοτήθηκαν μέσω της ΕΚΤ, οδηγώντας έτσι σε αύξηση των υποχρεώσεων προς πιστωτικά ιδρύματα κατά 30%. Συνολικά οι υποχρεώσεις προς πιστωτικά ιδρύματα αυξήθηκαν κατά 24 δισ. ευρώ. Αντίθετα, η δυσκολία επανέκδοσης των πιστωτικών τίτλων που έληξαν κατά τη διάρκεια του έτους οδήγησε σε μείωση του αντίστοιχου κονδυλίου κατά 28%.

Κεφαλαιακή επάρκεια Αξιοσημείωτη είναι η κεφαλαιακή ενίσχυση των εισηγμένων τραπεζών, με τα ίδια κεφάλαια να αυξάνουν συνολικά κατά 31%. Έτσι, αν αφαιρεθούν τα άυλα στοιχεία του ενεργητικού και η υπεραξία, τότε τα ίδια κεφάλαια επαρκούν για να χρηματοδοτήσουν το 6,31% των υπόλοιπων στοιχείων του ενεργητικού (2008: 4,83%). Σημαντικό μέρος αυτής της αύξησης οφείλεται στην έκδοση κατά τις αρχές του δευτέρου εξαμήνου της χρήσης προνομιούχων μετοχών σύμφωνα με τον Ν. 3723/08 για την ενίσχυση της ρευστότητάς τους, αλλά και στις αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου που διενεργήθηκαν κατά τη διάρκεια της χρήσης από τρεις κυρίως τράπεζες. Παρόλα αυτά, η έκδοση νέων μετοχών, κοινών και προνομιούχων, και πιστωτικών τίτλων δεν κατάφερε να καλύψει το σύνολο των εκροών που απαιτήθηκαν για να καλυφθούν οι αποπληρωμές πιστωτικών τίτλων, οι

οποίες για ορισμένες τράπεζες καλύφθηκαν από λειτουργικές ροές ή και μείωση διαθεσίμων. Ως προς το δείκτη κεφαλαιακής επάρκειας, αυτός διαμορφώνεται κατά μέσο όρο στο 12,13% το 2009 έναντι 9,57% το προηγούμενο έτος.

Επάρκεια προβλέψεων Παρά την αξιοσημείωτη αύξηση των διενεργούμενων προβλέψεων, το ποσοστό αύξησης των σωρευτικών προβλέψεων (38%) υπολείπεται σημαντικά του ποσοστού αύξησης των χορηγήσεων σε απομείωση και καθυστέρηση άνω των 90 ημερών (53%). Αυτό είχε ως συνέπεια να μειωθεί το ποσοστό κάλυψης των χορηγήσεων σε απομείωση και καθυστέρηση άνω των 90 ημερών από 47% το 2008 σε 42% το 2009. Είναι αξιοσημείωτο ότι τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια αυξήθηκαν σημαντικά σε σχέση με την προηγούμενη χρήση. Η τάση αυτή, που είχε ήδη αρχίσει να αποτυπώνεται στις οικονομικές καταστάσεις

10/21/10 12:03:23 AM


κότητας των τραπεζών ως προς τα ίδια κεφάλαιά τους σε ποσοστό μόλις 3,71% έναντι 11,40% την προηγούμενη χρονιά.

Ταμειακές ροές Το 2009 οι τράπεζες συνέχισαν να παρουσιάζουν θετικές λειτουργικές ροές, κυρίως ως αποτέλεσμα του περιορισμού της πιστωτικής επέκτασης, γεγονός που αναδεικνύει τη μερική επιτυχία της προσπάθειας για τη διαχείριση των προβλημάτων ρευστότητας. Για αρκετές μάλιστα τράπεζες οι εκροές για νέα δάνεια είναι μικρότερες των εισροών από καταθέσεις, ωστόσο συνολικά οι εκροές για νέα δάνεια υπερβαίνουν τις εισροές από νέες καταθέσεις. Παρόλα αυτά, επισημαίνεται ότι σημαντικό μέρος των θετικών λειτουργικών ροών προέρχεται από βραχυπρόθεσμη χρηματοδότηση της ΤτΕ μέσω ενεχυρίασης πιστωτικών τίτλων.

του 2008, είναι πιθανόν να οξυνθεί ακόμη, καθώς ο αριθμός των δανειοληπτών που παρουσιάζουν αδυναμία να ικανοποιήσουν τις υποχρεώσεις τους αναμένεται να αυξηθεί εν μέσω της οικονομικής κρίσης. Το ποσοστό των δανείων σε καθυστέρηση άνω των 90 ημερών και αυτών που έχουν υποστεί απομείωση της αξίας τους ως προς το σύνολο των χορηγήσεων ανήλθε σε 8,53% το 2009 σε σχέση με 5,75% το 2008, ενώ το ποσοστό των απομειωμένων σε 7,30% από 4,91% το 2008.

Ανάλυση αποτελεσμάτων Η περίοδος που έληξε την 31 Δεκεμβρίου 2009 αποτελεί άλλη μια κερδοφόρα χρήση για την πλειονότητα των τραπεζών, με τα συγκεντρωτικά καθαρά κέρδη να ανέρχονται σε 1.208 εκ. ευρώ, μειωμένα όμως κατά 64% σε σχέση με την προηγούμενη χρήση. Παρά τη σταδιακή αποκλιμάκωση των επιτοκίων καταθέσεων κατά τη διάρκεια του 2009, η πολύ μεγάλη αύξησή τους

Ag_043_088_4X.indd 85

κατά το τέλος του 2008, λόγω της κρίσης ρευστότητας, είχε σημαντική επίδραση στο καθαρό επιτοκιακό περιθώριο, το οποίο μειώθηκε από 2,85% σε 2,60%. Έτσι, παρά τη σημαντική αύξηση του μέσου όρου των τοκοφόρων στοιχείων του ενεργητικού, τα καθαρά έσοδα από τόκους αυξήθηκαν οριακά μόλις κατά 1%. Αντίθετα, και παρά την προσπάθεια που κατέβαλαν οι εισηγμένες τράπεζες για συγκράτηση των λειτουργικών τους δαπανών, το σύνολό τους αυξήθηκε κατά 7%, σε αντίθεση με το σύνολο των λειτουργικών εσόδων που αυξήθηκε μόλις κατά 3%, οδηγώντας έτσι σε μείωση των κερδών προ φόρων και προβλέψεων κατά 2%. Οι κατά 62% αυξημένες σε σχέση με την προηγούμενη χρήση προβλέψεις απορρόφησαν το 74% των λειτουργικών κερδών προ προβλέψεων. Τέλος, τα καθαρά κέρδη μετά φόρων επιβαρύνθηκαν επιπλέον με την έκτακτη εισφορά ύψους 723 εκ. ευρώ, με συνέπεια τον περιορισμό της συνολικής αποδοτι-

Στις οικονομικές καταστάσεις των τραπεζών για τη χρήση που έληξε την 31 Δεκεμβρίου 2009 δεν παρουσιάζονται σημαντικές ελλείψεις αναφορικά με την επάρκεια των παραπομπών για τα οικονομικά στοιχεία της Κατάστασης Οικονομικής Θέσης και της Κατάστασης Συγκεντρωτικών Συνολικών Εσόδων σύμφωνα με το αναθεωρημένο ΔΛΠ 1. Σημειώνεται ότι μία τράπεζα προέβη σε παρουσίαση και δεύτερης συγκριτικής καταστάσεως οικονομικής θέσης λόγω ανακατάταξης στοιχείων των οικονομικών καταστάσεων, σύμφωνα με το αναθεωρημένο ΔΛΠ 1. Η συμμόρφωση των τραπεζών αναφορικά με τις απαιτήσεις του ΔΠΧΑ 7 κατά την 3η χρήση υποχρεωτικής εφαρμογής του κρίνεται σε γενικές γραμμές ικανοποιητική. Ωστόσο, περιοχές που χρήζουν βελτίωσης και στην τρέχουσα χρήση αποτελούν η ληκτότητα των χρηματοοικονομικών υποχρεώσεων, η γεωγραφική συγκέντρωση του πιστωτικού κινδύνου των στοιχείων του ενεργητικού, καθώς και η βελτίωση της παρεχόμενης πληροφόρησης αναφορικά με την πιστωτική διαβάθμιση των απαιτήσεων.

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

Συμμόρφωση με Διεθνή Πρότυπα Χρηματοοικονομικής Αναφοράς

10/21/10 12:03:24 AM


p.86

ACCOUNTANCY GREECE.01

º°Á°¢°ª

60.236

STATISTICS

¸¦°

101.762

»¶¥¹ºÃ

5.119

ºÃ¤Ã»µ¹°

1.795

µÄ°·¹¤¹°

3.925

AÓÂÚÁ›· (%) ·Ó¿ ÂÚÈʤÚÂÈ· (‚' ÙÚ›ÌËÓÔ 2009 Î·È 2010) 2009 2010 ™‡ÓÔÏÔ ¯ÒÚ·˜ AÓ·Ù. M·Î‰ÔÓ›· Î·È £Ú¿ÎË KÂÓÙÚÈ΋ M·Î‰ÔÓ›· ¢˘ÙÈ΋ M·Î‰ÔÓ›· HÂÈÚÔ˜ £ÂÛÛ·Ï›· IfiÓÈÔÈ N‹ÛÔÈ ¢˘ÙÈ΋ EÏÏ¿‰· ™ÙÂÚ¿ EÏÏ¿‰· AÙÙÈ΋ ¶ÂÏÔfiÓÓËÛÔ˜ BfiÚÂÈÔ AÈÁ·›Ô NfiÙÈÔ AÈÁ·›Ô KÚ‹ÙË

8,9 9,9 9,3 12,3 10,9 8,2 8,4 9,8 10,5 8,2 7,5 6,4 11,7 8,0

Á.

3.

̹¤¸

11,8 13,9 12,7 14,6 12,1 11,4 12,6 11,2 11,5 11,6 9.9 8,5 12,1 11,0

8.549

AÓÂÚÁ›· (%) ·Ó¿ ËÏÈÎȷ΋ ÔÌ¿‰· (‚' ÙÚ›ÌËÓÔ 2010) 10,9

15-29

30-44

7,5

1,2

45-64

65+

∆È ‰Ô˘ÏÂÈ¿ οÓÔ˘Ó ÔÈ EÏÏËÓ˜ (‚' ÙÚ›ÌËÓÔ 2010)* % ªÂÚÈÎÒ˜ % ¶ÚÔÛˆÚÈÓ¿ % ªÈÛıˆÙÒÓ ··Û¯ÔÏÔ‡- ··Û¯ÔÏÔ‡ÌÂÓˆÓ ÌÂÓˆÓ*

3,8

8

À¿ÏÏËÏÔÈ ÁÚ·Ê›Ԣ Î·È ·ÛÎÔ‡ÓÙ˜ Û˘Ó·Ê‹ Â·ÁÁ¤ÏÌ·Ù·

473,2

58,9

95,3

4,7

9,7

∞·Û¯ÔÏÔ‡ÌÂÓÔÈ ÛÙËÓ ·ÚÔ¯‹ ˘ËÚÂÛÈÒÓ Î·È ˆÏËÙ¤˜ Û ηٷÛÙ‹Ì·Ù· Î·È ˘·›ıÚȘ ·ÁÔÚ¤˜

639,1

54,2

78,3

9

16,5

∂ȉÈÎÂ˘Ì¤ÓÔÈ ÁˆÚÁÔ›, ÎÙËÓÔÙÚfiÊÔÈ, ‰·ÛÔÎfiÌÔÈ Î·È ·ÏÈ›˜

514,4

41,6

3,9

11,5

32,4

∂ȉÈÎÂ˘Ì¤ÓÔÈ Ù¯ӛÙ˜ Î·È ·ÛÎÔ‡ÓÙ˜ Û˘Ó·Ê‹ Ù¯ÓÈο Â·ÁÁ¤ÏÌ·Ù·

568,8

8,2

64,2

4,3

13,3

ÃÂÈÚÈÛÙ¤˜ ÛÙ·ıÂÚÒÓ ‚ÈÔÌ˯·ÓÈÎÒÓ ÂÁηٷÛÙ¿ÛˆÓ, Ì˯·ÓËÌ¿ÙˆÓ Î·È ÂÍÔÏÈÛÌÔ‡ Î·È Û˘Ó·ÚÌÔÏÔÁËÙ¤˜ (ÌÔÓÙ·‰fiÚÔÈ)

318,9

8,1

75,5

2,3

8,5

∞ÓÂȉ›Î¢ÙÔÈ ÂÚÁ¿Ù˜, ¯ÂÈÚÒÓ·ÎÙ˜ Î·È ÌÈÎÚÔÂ·ÁÁÂÏ̷ٛ˜

341,7

54,9

92,1

14,9

27,7

¶ÚfiÛˆ· ÌË ‰˘Ó¿ÌÂÓ· Ó· ηٷٷÁÔ‡Ó

64

13,7

100

0

1,1

*™Â ¯ÈÏÈ¿‰Â˜ ∞·Û¯ÔÏÔ‡ÌÂÓÔÈ ËÏÈΛ·˜ 15 ÂÙÒÓ Î·È ¿Óˆ

Ag_043_088_4X.indd 86

Ä¿ª¹° 1.405

84,9

ªÃ˸¢¹° 61.048

51,0

¤¶ÆÃÁ¹° 4.698

388,9

¤¹£ÃË°Á¹° 6.522

∆¯ÓÔÏfiÁÔÈ, Ù¯ÓÈÎÔ› ‚ÔËıÔ› Î·È ·ÛÎÔ‡ÓÙ˜ Û˘Ó·Ê‹ Â·ÁÁ¤ÏÌ·Ù·

¦Ã¤¿Á¹° 6.074

9,2

䤰Á¢¹° 4.401

5,9

¡¶Ä»°Á¹° 56.856

74,9

Ã˺İÁ¹° 641

50,6

ª¤Ãµ°º¹° 7.187

673,3

ƪ¶Ì¹° 12.002

¶ÚfiÛˆ· Ô˘ ·ÛÎÔ‡Ó ÂÈÛÙËÌÔÓÈο, ηÏÏÈÙ¯ÓÈο Î·È Û˘Ó·Ê‹ Â·ÁÁ¤ÏÌ·Ù·

µ¶¤¡¹Ã 84.529

2,5

°ËªÆĹ° 19.711

1,3

¶¤µ¶Æ¹° 163.762

14,4

¡°¤¤¹° 61.437

30,3

ÄÃË»°Á¹° 4.276

444,7

ÃË¡¡°Ä¹° 10.134

12,8

ºÄðƹ° 10.900

6,4

µÃˤ¡°Ä¹° 4.401

64,5

µÃˤ¡°Ä¹° 4.401

40,3

ÆÃËĺ¹° 2.634

4.427

ª¤ÏË ÙˆÓ ‚Ô˘Ï¢ÔÌ¤ÓˆÓ ÛˆÌ¿ÙˆÓ ·ÓÒÙÂÚ· ‰ÈÔÈÎËÙÈο Î·È ‰È¢ı˘ÓÙÈο ÛÙÂϤ¯Ë ÙÔ˘ ‰ËÌfiÛÈÔ˘ Î·È ÙÔ˘ ȉȈÙÈÎÔ‡ ÙÔ̤·

¶¤¤°¢° 25.757

™‡ÓÔÏÔ

µÄ¶Æ°Á¹° 75.842

™‡ÓÔÏÔ ∞·Û¯ÔÏÔ‡- % °˘Ó·ÈÎÒÓ ÌÂÓˆÓ

¹ª¦°Á¹° 39.037

∂¿ÁÁÂÏÌ·

¹Ä¤°Á¢¹° 68.060

™‡ÓÔÏÔ

¦ÃÄÆá°¤¹° 36.407

22,8 11,8

αναδημοσιευση απο την εφημεριδα το βημα

10/21/10 9:43:41 PM


ΤΑ ΠΟΡΤΟΦΟΛΙΑ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΙΩΝ... ...ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Á. ºÃĶ°

24.821

º¹Á°

¹°¦¿Á¹°

88.659

2.521

Κινητές αξίες ανά κεφαλή σε ευρώ

Æ°«µ°Á

21.332

¹Á¢¹°

544

»°¤°¹ª¹°

9.631

ª¹¡º°¦ÃËĸ

66.831

¹Á¢ÃÁ¸ª¹°

532

Á. °¼Ä¹º¸

°ËªÆÄ°¤¹°

3.081

71.636

Á¶° ·¸¤°Á¢¹°

20.893

¼¹Á¤°Á¢¹° 37.842

ÁÃĵ¸¡¹° 62.716 ¶ª£ÃÁ¹° 17.060

ªÃ˸¢¹° 61.048

¤¶ÆÃÁ¹° 4.698

Ä¿ª¹° 1.405

¤¹£ÃË°Á¹° 6.522 䤰Á¢¹° 4.401

ÁÃĵ¸¡¹° 62.716

¹Ä¤°Á¢¹° 68.060 µÄ¶Æ°Á¹° 75.842

ªÃ˸¢¹° 61.048

¡°¤¤¹° 61.437

µ¶¤¡¹Ã 84.529

¡¶Ä»°Á¹° 56.856

¶¤µ¶Æ¹° 163.762

¦Ã¤¿Á¹° 6.074 ƪ¶Ì¹° 12.002

°ËªÆĹ° 19.711

¼¹Á¤°Á¢¹° 37.842

¤¶ÆÃÁ¹° 4.698

¶ª£ÃÁ¹° 17.060

ºÄðƹ° 10.900

Ã˺İÁ¹° 641

ª¤Ãµ°º¹° 7.187

ÃË¡¡°Ä¹° 10.134

ÄÃË»°Á¹° 4.276 µÃˤ¡°Ä¹° 4.401

Ä¿ª¹° 1.405 Ag_043_088_4X.indd 87

¦ÃÄÆá°¤¹° 36.407

¹ª¦°Á¹° 39.037 ¶¤¤°¢° 25.757

ÆÃËĺ¹° 2.634

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2010

µÃˤ¡°Ä¹° 4.401

10/21/10 12:03:45 AM


p.88

ACCOUNTANCY GREECE.01

πηγη economist

Ag_043_088_4X.indd 88

10/21/10 12:03:48 AM


ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ / NAME ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / PROFESSION ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ / ADDRESS ΑΦΜ / VAT

ΔΟΫ

ΠΟΛΗ / CITY

Τ.Κ. / POSTAL CODE

ΤΗΛΕΦΩΝΟ / PHONE NUMBER

ΧΩΡΑ / COUNTRY EMAIL

m Επιθυμώ να γίνω συνδρομητής / τρια για τα τεύχη

(ετήσια συνδρομή, 4 τεύχη)

συνδρομες (4 τεύχη το χρόνο), τιμή τεύχους 10,00 €

εσωτερικού μέλη σοελ

18,00 €

φυσικά πρόσωπα

40,00 €

φοιτητές

18,00 €

εταιρείες, οργανισμοί, ιδρύματα, βιβλιοθήκες

50,00 €

συνδρομές εξωτερικού

80,00 € (Στις τιμές αυτές περιλαμβάνονται τα ταχυδρομικά τέλη.)

τρόποι πληρωμής Με κατάθεση σε τραπεζικό λογαριασμό: Εμπορική Τράπεζα: IBAN: GR 10 0120 0020 0000 0008 3739738 Εθνική Τράπεζα: IBAN: GR 94 0110 1290 0000 1294 8035907 Eurobank: IBAN: GR 89 026 0062 0000 150200 840163

Για περισσότερες πληροφορίες και διευκρινίσεις, επικοινωνήστε: ΣΟΕΛ, Βάσω Μουζακίτη, 210 3891400-463, email:Vaso.Mouzakiti@soel.gr

(Προκειμένου να ισχύσει η συνδρομή σας, πρέπει να αποστείλετε το αποδεικτικό κατάθεσης και το παρόν δελτίο συμπληρωμένο με τα στοιχεία σας στον αριθμό φαξ: 210 3825159 και να επικοινωνήσετε με την κα Μουζακίτη, για επιβεβαίωση της αποστολής. Το αποδεικτικό κατάθεσης και τα στοιχεία σας είναι απαραίτητα για την έκδοση του αναγκαίου παραστατικού – απόδειξη είσπραξης ή τιμολόγιο.)

Ag_001_004.indd 2

10/20/10 11:59:12 PM


Συνεργασία με την ACCA, ICAEW, ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΛΟΥΚΑΣ ΠΑΠΑΔΗΜΟΣ γΚΙΚΑΣ ΧΑΡΔΟΥΒΕΛΗΣ ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΧΙΟΝΗΣ

ACCOUNTANCY GREECE

ΜΕ ΣΚΟΠΟ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ & ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ, ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΟΥ ΚΑΙ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι ΚΟ Ο Ι ΚΟ Ν Ο Μ Ι ΚΟΥ Λ Ο Γ Ι Σ Μ ΟΥ

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ σωματοσ ΟΡΚΩΤΩΝ ΕΛΕΓΚΤΩΝ ΛΟΓΙΣΤΩΝ

ACCOU N TAN CY GRE E CE 0 1

ΤΟ ΣΩΜΑ ΟΡΚΩΤΩΝ ΕΛΕΓΚΤΩΝ ΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΣΩΜΑ ΟΡΚΩΤΩΝ ΛΟΓΙΣΤΩΝ ΕΧΟΥΝ ΙΔΡΥΣΕΙ ΤΟ

www.soel.gr, www.iesoel.gr ΑΘΗΝΑ: Καποδιστρίου 28, 10682 Τηλ. 210 3891400 Φαξ. 210 3825159 email: info@soel.gr ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Γιαννιτσών 31 & Καριοφύλλη, 54627 Τηλ. 2310 502980 Φαξ: 2310 566387 Accountancy Greece Τριμηνιαίο περιοδικό οικονομικού λογισμού Τεύχος 1 Τιμή €10 Οκτώβριος/Νοέμβριος/Δεκέμβριος 2010

Ag_001_004.indd 1

10/20/10 11:59:08 PM


01 Accountancy Greece