Page 1


นิทรรศการในกระบวนการ “พมาระยะประชิด” สื่อเพื่อสงเสริม บทสนทนาระหวางวัฒนธรรม

EXHIBITION IN THE MAKING “MYANMAR UP-CLOSE”: MEDIA FOR ENHANCING INTERCULTURAL DIALOGUES


นิทรรศการในกระบวนการ “พมาระยะประชิด” สื่อเพื่อสงเสริม บทสนทนาระหวางวัฒนธรรม

EXHIBITION IN THE MAKING “MYANMAR UP-CLOSE”: MEDIA FOR ENHANCING INTERCULTURAL DIALOGUES


นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม Exhibition in the making “Myanmar Up-Close”: media for enhancing intercultural dialogues บรรณาธิการ

ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ ผู้ช่วยบรรณาธิการ

ชนนชนก พลสิงห

ข้อมูลทางบรรณานุกรม สถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ

นิทรรศการในกระบวนการ: “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม.-กรุงเทพฯ : สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ, 2560. 200 หนŒา. 1. นิทรรศการทางวัฒนธรรม. 2. พิพิธภัณฑเพื่อการเรียนรูŒ. 3. สื่อสารระหว‹างวัฒนธรรม. 4. เมียนมา – พม‹า. 5. ประวัติศาสตรสังคม – แรงงาน. 6. ภัณฑารักษ – สัมภาษณ. I. ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ II. สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ III. มิวเซียมสยาม 327.5930591 ISBN 978-616-329-084-7

ผู้เขียนร่วม

ศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ ข้อมูล

ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน ศุภรา มณีรัตน อลิษา ม‹วงสาร กีรติ กีรติกานตสกุล นิติกรณ งามรัตนกุล ยุภาพร ธัญวิวัฒนกุล ปยมาศ สุขพลับพลา ปวลักขิ์ สุรัสวดี ลัดดา คงเดช คณาจารยและผูŒปกครองโรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม จอลัค ออกแบบปก

จัดพิมพ์โดย

สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ 4 ถนนสนามไชย แขวงพระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพฯ 10200 โทรศัพท 02 225 2777 โทรสาร 02 225 2775 www.museumsiam.org พิมพครั้งแรก จํานวนพิมพ

กรกฎาคม 2560 1,000 เล‹ม

พิมพที่

บริษัท ภาพพิมพ จํากัด

ณขวัญ ศรีอรุโณทัย ศิลปกรรม

ณขวัญ ศรีอรุโณทัย พิสูจน์อักษร

คีรีบูน วงษชื่น นักศึกษาฝึกงาน

รัชนก พุทธสุขา


นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม Exhibition in the making “Myanmar Up-Close”: media for enhancing intercultural dialogues บรรณาธิการ

ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ ผู้ช่วยบรรณาธิการ

ชนนชนก พลสิงห

ข้อมูลทางบรรณานุกรม สถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ

นิทรรศการในกระบวนการ: “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม.-กรุงเทพฯ : สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ, 2560. 200 หนŒา. 1. นิทรรศการทางวัฒนธรรม. 2. พิพิธภัณฑเพื่อการเรียนรูŒ. 3. สื่อสารระหว‹างวัฒนธรรม. 4. เมียนมา – พม‹า. 5. ประวัติศาสตรสังคม – แรงงาน. 6. ภัณฑารักษ – สัมภาษณ. I. ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ II. สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ III. มิวเซียมสยาม 327.5930591 ISBN 978-616-329-084-7

ผู้เขียนร่วม

ศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ ข้อมูล

ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน ศุภรา มณีรัตน อลิษา ม‹วงสาร กีรติ กีรติกานตสกุล นิติกรณ งามรัตนกุล ยุภาพร ธัญวิวัฒนกุล ปยมาศ สุขพลับพลา ปวลักขิ์ สุรัสวดี ลัดดา คงเดช คณาจารยและผูŒปกครองโรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม จอลัค ออกแบบปก

จัดพิมพ์โดย

สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ 4 ถนนสนามไชย แขวงพระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพฯ 10200 โทรศัพท 02 225 2777 โทรสาร 02 225 2775 www.museumsiam.org พิมพครั้งแรก จํานวนพิมพ

กรกฎาคม 2560 1,000 เล‹ม

พิมพที่

บริษัท ภาพพิมพ จํากัด

ณขวัญ ศรีอรุโณทัย ศิลปกรรม

ณขวัญ ศรีอรุโณทัย พิสูจน์อักษร

คีรีบูน วงษชื่น นักศึกษาฝึกงาน

รัชนก พุทธสุขา


สารบัญ

สารจากผูŒอํานวยการ

9

นําเรื่อง

15

1. เป้าหมายนิทรรศการ

23 26 28 33

1.1. จากพันธกิจพิพิธภัณฑถึงนิทรรศการ 1.2. แผนงานนิทรรศการและกิจกรรมเพื่อการศึกษา 1.3. บทเรียนในกระบวนการ 1 2. โครงสร้าง บทบาท และการจัดการ

2.1. ภาพรวมในการจัดการ 2.2. เริ่มตŒนความคิด 2.3. ใครทําอะไรในการทํางานนิทรรศการ 2.4. บทเรียนในกระบวนการ 2

43 45 47 50 55


สารบัญ

สารจากผูŒอํานวยการ

9

นําเรื่อง

15

1. เป้าหมายนิทรรศการ

23 26 28 33

1.1. จากพันธกิจพิพิธภัณฑถึงนิทรรศการ 1.2. แผนงานนิทรรศการและกิจกรรมเพื่อการศึกษา 1.3. บทเรียนในกระบวนการ 1 2. โครงสร้าง บทบาท และการจัดการ

2.1. ภาพรวมในการจัดการ 2.2. เริ่มตŒนความคิด 2.3. ใครทําอะไรในการทํางานนิทรรศการ 2.4. บทเรียนในกระบวนการ 2

43 45 47 50 55


3. ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู่ กิจกรรมสาธารณะ

65 3.1. เริ่มตŒนเดินทาง 68 3.1.1. “Blue collars”: มหาชัยและเมืองกาญจน 69 3.1.2. “White collars” ภาคสนามในสํานักงาน 73 3.2. การตีความ การสรŒางธีม และการคัดสรรวัตถุจัดแสดง 78 3.2.1. ที่มา 82 3.2.2. ที่เปšน 83 3.2.3. ที่ไป 90 3.3. หนŒางาน: การออกแบบและภาพที่ปรากฏ 94 3.3.1. ภาพรวมในการออกแบบ 94 3.3.2. แปรรูปเปšนร‹าง: บางตัวอย‹างของการแปลความสู‹ภาพที่ปรากฏ 112 3.4. กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา: เคล็ด (ไม‹) ลับใหŒนิทรรศการมีชีวิต 116 3.4.1. โดยพม‹า: การนําชมนิทรรศการโดยเจŒาของวัฒนธรรม 116 3.4.2. เสวนา-สาธิต-แสดง และ เมียนมาไนท 124 3.4.3. ละครของ “เด็กพม‹า” 134 3.5. บทเรียนในกระบวนการ 3 140 4. นิทรรศการจบ...แต่ไม่สิ้นสุด

4.1. “ฉันเห็น ฉันทํา ฉันจึงเขŒาใจ”: การเรียนรูŒดŒวยการลงมือปฏิบัติ 4.2. บทเรียนในกระบวนการ 4

145 147 151

5. นิทรรศการในกระบวนการ

157

บรรณานุกรม

165

การเดินทางในระยะห่างของดวงตา

171

(Traveling in the Distance of Eyes) โดย ศรยุทธ เอีย ่ มเอือ ้ ยุทธ


3. ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู่ กิจกรรมสาธารณะ

65 3.1. เริ่มตŒนเดินทาง 68 3.1.1. “Blue collars”: มหาชัยและเมืองกาญจน 69 3.1.2. “White collars” ภาคสนามในสํานักงาน 73 3.2. การตีความ การสรŒางธีม และการคัดสรรวัตถุจัดแสดง 78 3.2.1. ที่มา 82 3.2.2. ที่เปšน 83 3.2.3. ที่ไป 90 3.3. หนŒางาน: การออกแบบและภาพที่ปรากฏ 94 3.3.1. ภาพรวมในการออกแบบ 94 3.3.2. แปรรูปเปšนร‹าง: บางตัวอย‹างของการแปลความสู‹ภาพที่ปรากฏ 112 3.4. กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา: เคล็ด (ไม‹) ลับใหŒนิทรรศการมีชีวิต 116 3.4.1. โดยพม‹า: การนําชมนิทรรศการโดยเจŒาของวัฒนธรรม 116 3.4.2. เสวนา-สาธิต-แสดง และ เมียนมาไนท 124 3.4.3. ละครของ “เด็กพม‹า” 134 3.5. บทเรียนในกระบวนการ 3 140 4. นิทรรศการจบ...แต่ไม่สิ้นสุด

4.1. “ฉันเห็น ฉันทํา ฉันจึงเขŒาใจ”: การเรียนรูŒดŒวยการลงมือปฏิบัติ 4.2. บทเรียนในกระบวนการ 4

145 147 151

5. นิทรรศการในกระบวนการ

157

บรรณานุกรม

165

การเดินทางในระยะห่างของดวงตา

171

(Traveling in the Distance of Eyes) โดย ศรยุทธ เอีย ่ มเอือ ้ ยุทธ


สารจากผู้อํานวยการ

“พม‹าระยะประชิด” เปšนนิทรรศการที่มิวเซียมสยาม สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒ แห‹งชาติ จัด ทําขึ้นในป‚ 2559 เนื่องในวาระการเขŒาสู‹ประชาคมอาเซียนอย‹าง เปšนทางการ โดยสถาบันฯ ตŒองการสื่อสารกับสังคมไทยในประเด็นต‹างๆ อาทิ การสรŒางความเขŒาใจต‹อคนจากประเทศเพือ่ นบŒาน การอยูร‹ ว‹ มกับความแตกต‹าง และ การลดอคติที่สั่งสมมาในสังคมไทย กระบวนการจัดทํานิทรรศการดังกล‹าว เริ่มตŒนดŒวยการศึกษาเอกสาร และหา ขŒอมูลภาคสนามจากชาวเมียนมาในไทยและทีป่ ระเทศเมียนมา การสรŒางความสัมพันธ และการมีสว‹ นร‹วมในกระบวนการจัดหาวัตถุจดั แสดงและการนําชม อีกทัง้ ตลอดระยะ เวลาจัดแสดงนิทรรศการ สถาบันฯ ไดŒจัดกิจกรรมอย‹างหลากหลาย เพื่อส‹งเสริม ความรูคŒ วามเขŒาใจในวัฒนธรรมและวิถชี วี ติ ของเพือ่ นบŒาน อาทิ การบรรยายวิชาการ ละครเด็กที่ผูŒเล‹นเปšนเด็กชาวเมียนมาจากครอบครัวผูŒ ใชŒแรงงาน ดนตรีพื้นถิ่น โดยศิลปนจากเมียนมา การแสดงทางวัฒนธรรมโดยชาวเมียนมา เปšนตŒน


สารจากผู้อํานวยการ

“พม‹าระยะประชิด” เปšนนิทรรศการที่มิวเซียมสยาม สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒ แห‹งชาติ จัด ทําขึ้นในป‚ 2559 เนื่องในวาระการเขŒาสู‹ประชาคมอาเซียนอย‹าง เปšนทางการ โดยสถาบันฯ ตŒองการสื่อสารกับสังคมไทยในประเด็นต‹างๆ อาทิ การสรŒางความเขŒาใจต‹อคนจากประเทศเพือ่ นบŒาน การอยูร‹ ว‹ มกับความแตกต‹าง และ การลดอคติที่สั่งสมมาในสังคมไทย กระบวนการจัดทํานิทรรศการดังกล‹าว เริ่มตŒนดŒวยการศึกษาเอกสาร และหา ขŒอมูลภาคสนามจากชาวเมียนมาในไทยและทีป่ ระเทศเมียนมา การสรŒางความสัมพันธ และการมีสว‹ นร‹วมในกระบวนการจัดหาวัตถุจดั แสดงและการนําชม อีกทัง้ ตลอดระยะ เวลาจัดแสดงนิทรรศการ สถาบันฯ ไดŒจัดกิจกรรมอย‹างหลากหลาย เพื่อส‹งเสริม ความรูคŒ วามเขŒาใจในวัฒนธรรมและวิถชี วี ติ ของเพือ่ นบŒาน อาทิ การบรรยายวิชาการ ละครเด็กที่ผูŒเล‹นเปšนเด็กชาวเมียนมาจากครอบครัวผูŒ ใชŒแรงงาน ดนตรีพื้นถิ่น โดยศิลปนจากเมียนมา การแสดงทางวัฒนธรรมโดยชาวเมียนมา เปšนตŒน


ในภาพรวม “พม‹าระยะประชิด” เปšนการทํานิทรรศการที่เกี่ยวขŒองกับผูŒคน มากมายและหลากหลาย เปšนนิทรรศการที่มีความสลับซับซŒอนในองคประกอบของ ทุกกระบวนการ ดังนั้นระหว‹างทางจึงมีบทเรียนมากมายเกิดขึ้น สถาบันฯ เห็นว‹า บทเรียนในระหว‹างกระบวนการทํางานนีเ้ ปšนสิง่ ทีม่ คี ณ ุ ค‹า ควรแก‹การสะทŒอนความคิด การทบทวน ไตร‹ตรอง และแบ‹งป˜นกับผูŒที่สนใจ ทั้งในวงการของผูŒทํานิทรรศการ ในหมู‹ผูŒสนใจเมียนมาศึกษา วัฒนธรรมศึกษา หรือประชาชนที่มีความกระหายที่จะ รูŒจักเพื่อนบŒาน และการอยู‹ร‹วมกันอย‹างเขŒาอกเขŒาใจ ดŒ ว ยเหตุ ทั้ ง หมดนี้ จึ ง เปš น ที่ ม าของหนั ง สื อ “นิ ท รรศการในกระบวนการ พม‹าระยะประชิด สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม” ที่อยู‹ในมือท‹าน สถาบันฯ หวังว‹าการส‹งต‹อบทเรียนอันสําคัญนี้จะยังประโยชนใหŒกับการเรียนรูŒและ สรŒางความเขŒาใจตามความประสงคของท‹านสืบไป ราเมศ พรหมเย็น

ผูŒอํานวยการสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ


ในภาพรวม “พม‹าระยะประชิด” เปšนการทํานิทรรศการที่เกี่ยวขŒองกับผูŒคน มากมายและหลากหลาย เปšนนิทรรศการที่มีความสลับซับซŒอนในองคประกอบของ ทุกกระบวนการ ดังนั้นระหว‹างทางจึงมีบทเรียนมากมายเกิดขึ้น สถาบันฯ เห็นว‹า บทเรียนในระหว‹างกระบวนการทํางานนีเ้ ปšนสิง่ ทีม่ คี ณ ุ ค‹า ควรแก‹การสะทŒอนความคิด การทบทวน ไตร‹ตรอง และแบ‹งป˜นกับผูŒที่สนใจ ทั้งในวงการของผูŒทํานิทรรศการ ในหมู‹ผูŒสนใจเมียนมาศึกษา วัฒนธรรมศึกษา หรือประชาชนที่มีความกระหายที่จะ รูŒจักเพื่อนบŒาน และการอยู‹ร‹วมกันอย‹างเขŒาอกเขŒาใจ ดŒ ว ยเหตุ ทั้ ง หมดนี้ จึ ง เปš น ที่ ม าของหนั ง สื อ “นิ ท รรศการในกระบวนการ พม‹าระยะประชิด สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม” ที่อยู‹ในมือท‹าน สถาบันฯ หวังว‹าการส‹งต‹อบทเรียนอันสําคัญนี้จะยังประโยชนใหŒกับการเรียนรูŒและ สรŒางความเขŒาใจตามความประสงคของท‹านสืบไป ราเมศ พรหมเย็น

ผูŒอํานวยการสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ


นิทรรศการในกระบวนการ “พมาระยะประชิด” สื่อเพื่อสงเสริม บทสนทนาระหวางวัฒนธรรม

EXHIBITION IN THE MAKING “MYANMAR UP-CLOSE”: MEDIA FOR ENHANCING INTERCULTURAL DIALOGUES


นิทรรศการในกระบวนการ “พมาระยะประชิด” สื่อเพื่อสงเสริม บทสนทนาระหวางวัฒนธรรม

EXHIBITION IN THE MAKING “MYANMAR UP-CLOSE”: MEDIA FOR ENHANCING INTERCULTURAL DIALOGUES


၀ ๐ ่ ง นําเรือ


၀ ๐ ่ ง นําเรือ


การเรียบเรียงความรู้จากคนทํางานพิพิธภัณฑ์นับเป็น สิ่ งท้าทายอย่างยิ่ง เพราะความรู้และทักษะที่เกิดขึ้น ในพิพิธภัณฑ์ไม่ใช่บทสั งเคราะห์ทฤษฎีที่จะใช้ได้กับ การอธิบายปรากฏการณ์ตา่ งๆ หากแต่เป็นปฏิบต ั ก ิ ารที่ อยูร่ ะหว่างแผนงาน (สิ่งทีเ่ ป็นอุดมคติของการทํางาน) ั หาให้งานนัน ้ สําเร็จลุลว่ ง) โดย และหน้างาน (การแก้ปญ เฉพาะอย่างยิง ้ นี้ สถาบันพิพิธภัณฑ์ ่ ในการทํางานครัง การเรียนรู้แห่งชาติสร้างบทสนทนาครัง ้ สํ าคัญระหว่าง พิพิธภัณฑ์กับสั งคม คนไทย-คนพม่า ระหว่างคนที่ เสมือนรูจ ้ ก ั กัน อยูใ่ กล้กน ั หากแต่ไม่มโี อกาส “วิสาสะ” กันอย่างแท้จริง

“นิทรรศการในกระบวนการ” ทีอ่ ยูใ‹ นมือผูอŒ า‹ นนี้ มาจากบทสนทนาระหว‹างผูเŒ ขียน กับบุคคลต‹างๆ ที่ทํางานในนิทรรศการดŒวยบทบาทที่แตกต‹างกัน ผูŒเขียนเรียบเรียง จากขŒอมูลทีไ่ ดŒจากการสัมภาษณ และคัดเลือกบทสัมภาษณบางส‹วน โดยนําเสนอไวŒ ในอัญประกาศ พรŒอมระบุถึงผูŒใหŒสัมภาษณที่กล‹าวขŒอความนั้นๆ ระบบการอŒางอิงนี้ มีส‹วนแสดงใหŒเห็นอารมณและตัวตนของผูŒใหŒขŒอมูล แสดงใหŒเห็นความเห็นพŒองและ เห็นต‹างของผูŒคนทีเ่ กีย่ วขŒองกับการทํางานพิพธิ ภัณฑ ผูŒเรียบเรียงเชือ่ มัน่ ว‹า “เสียง” ของคนทํางานมีความสําคัญอย‹างยิ่งและควรปรากฏไวŒ บุคคลจํานวนหนึ่งที่ผูŒเขียนตŒองกล‹าวไวŒ ในบทเกริ่นนํานี้ คือกลุ‹มคนที่ผูŒเขียน สัมภาษณ แต‹ละคนต‹างทําหนŒาที่อย‹างสําคัญในกระบวนการทํานิทรรศการ งานภัณฑารักษ (curatorial work) ประกอบดŒวย ทวีศกั ดิ์ วรฤทธิเ์ รืองอุไร เปšน นักจัดการความรูŒของสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ และทําหนŒาที่เปšนภัณฑารักษ หลักของนิทรรศการเรื่อง “พม‹าระยะประชิด” โดยมี สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน เปšน ผูŒช‹วยภัณฑารักษ ทั้งสองทําหนŒาที่คŒนควŒาขŒอมูลและดูแลภาพใหญ‹ของนิทรรศการ โดยเฉพาะอย‹างยิ่งขั้นตอน “การแปลความ” ที่ร‹วมกันคัดสรรเนื้อหาจากงานวิจัย และถ‹ายทอดเปšนเรื่องราวในนิทรรศการ

นําเรื่อง 17


การเรียบเรียงความรู้จากคนทํางานพิพิธภัณฑ์นับเป็น สิ่ งท้าทายอย่างยิ่ง เพราะความรู้และทักษะที่เกิดขึ้น ในพิพิธภัณฑ์ไม่ใช่บทสั งเคราะห์ทฤษฎีที่จะใช้ได้กับ การอธิบายปรากฏการณ์ตา่ งๆ หากแต่เป็นปฏิบต ั ก ิ ารที่ อยูร่ ะหว่างแผนงาน (สิ่งทีเ่ ป็นอุดมคติของการทํางาน) ั หาให้งานนัน ้ สําเร็จลุลว่ ง) โดย และหน้างาน (การแก้ปญ เฉพาะอย่างยิง ้ นี้ สถาบันพิพิธภัณฑ์ ่ ในการทํางานครัง การเรียนรู้แห่งชาติสร้างบทสนทนาครัง ้ สํ าคัญระหว่าง พิพิธภัณฑ์กับสั งคม คนไทย-คนพม่า ระหว่างคนที่ เสมือนรูจ ้ ก ั กัน อยูใ่ กล้กน ั หากแต่ไม่มโี อกาส “วิสาสะ” กันอย่างแท้จริง

“นิทรรศการในกระบวนการ” ทีอ่ ยูใ‹ นมือผูอŒ า‹ นนี้ มาจากบทสนทนาระหว‹างผูเŒ ขียน กับบุคคลต‹างๆ ที่ทํางานในนิทรรศการดŒวยบทบาทที่แตกต‹างกัน ผูŒเขียนเรียบเรียง จากขŒอมูลทีไ่ ดŒจากการสัมภาษณ และคัดเลือกบทสัมภาษณบางส‹วน โดยนําเสนอไวŒ ในอัญประกาศ พรŒอมระบุถึงผูŒใหŒสัมภาษณที่กล‹าวขŒอความนั้นๆ ระบบการอŒางอิงนี้ มีส‹วนแสดงใหŒเห็นอารมณและตัวตนของผูŒใหŒขŒอมูล แสดงใหŒเห็นความเห็นพŒองและ เห็นต‹างของผูŒคนทีเ่ กีย่ วขŒองกับการทํางานพิพธิ ภัณฑ ผูŒเรียบเรียงเชือ่ มัน่ ว‹า “เสียง” ของคนทํางานมีความสําคัญอย‹างยิ่งและควรปรากฏไวŒ บุคคลจํานวนหนึ่งที่ผูŒเขียนตŒองกล‹าวไวŒ ในบทเกริ่นนํานี้ คือกลุ‹มคนที่ผูŒเขียน สัมภาษณ แต‹ละคนต‹างทําหนŒาที่อย‹างสําคัญในกระบวนการทํานิทรรศการ งานภัณฑารักษ (curatorial work) ประกอบดŒวย ทวีศกั ดิ์ วรฤทธิเ์ รืองอุไร เปšน นักจัดการความรูŒของสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ และทําหนŒาที่เปšนภัณฑารักษ หลักของนิทรรศการเรื่อง “พม‹าระยะประชิด” โดยมี สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน เปšน ผูŒช‹วยภัณฑารักษ ทั้งสองทําหนŒาที่คŒนควŒาขŒอมูลและดูแลภาพใหญ‹ของนิทรรศการ โดยเฉพาะอย‹างยิ่งขั้นตอน “การแปลความ” ที่ร‹วมกันคัดสรรเนื้อหาจากงานวิจัย และถ‹ายทอดเปšนเรื่องราวในนิทรรศการ

นําเรื่อง 17


งานภาคสนาม (fieldwork) เปš น ทั้ ง งานตั้ ง ตŒ น และฐานสํ า คั ญ ที่ ช ‹ ว ยใหŒ นิทรรศการมีความคม (คาย) ซึ่งการทํางานตŒองใชŒทั้งแรงกาย แรงสมอง และแรงใจ ผูทŒ ที่ าํ งานภาคสนามทัง้ สองเปšนผูทŒ มี่ คี วามรูทŒ างสังคมศาสตรและงานวิจยั และมีเวลา ใหŒกบั การทํางานดŒวยการจัดจŒางเฉพาะเปšนโครงการ การทํางานแบ‹งหนŒาทีไ่ วŒ 2 ส‹วน ไดŒแก‹ ศุภรา มณีรัตน ศึกษากลุ‹มแรงงานพม‹าที่มหาชัย จังหวัดสมุทรสาคร และ อลิษา ม‹วงสาร ในส‹วนที่เกี่ยวขŒองกับงานภาคสนาม คนชนชั้นกลาง กลุ‹มคนทํางาน ที่ใชŒทักษะและความรูŒเฉพาะทาง บทเรียนสําคัญจากทั้งสองช‹วยแสดงใหŒเห็นความ สําคัญของการทํางานขŒอมูล แมŒขŒอมูลที่ทั้งสองเรียบเรียงไวŒทั้งหมดไม‹ปรากฏในนิทรรศการ แต‹การทํางาน ในกระบวนการช‹วยใหŒทั้งสองเรียนรูŒ “ความเปšนจริง” บางชุด หรือกล‹าวไดŒว‹าเปšน กระบวนการทํางานเปšนหนึง่ บทสนทนาของพิพธิ ภัณฑ อนึง่ ทัง้ สองคนยังมีสว‹ นสําคัญ ในการสนับสนุนขั้นตอนของการตีความขŒอมูลเพื่อพัฒนาเปšนบทนิทรรศการ และ การจัดแสดงนิทรรศการอีกคํารบหนึ่ง งานออกแบบและการผลิต (exhibition design and production) การสนทนา กับ กีรติ กีรติกานตสกุล และ นิติกรณ งามรัตนกุล ทั้งสองทํางานในบริษัทเอกชน ที่รับออกแบบ ผลิตและติดตั้งงานนิทรรศการในครั้งนี้ ความน‹าสนใจของสิ่งที่ไดŒพูด คุยไม‹เพียงแต‹จะเขŒาใจการแปรและแปลงเนือ้ หาทีผ่ า‹ นภัณฑารักษไดŒวางไวŒแลŒว แต‹ยงั เห็นการต‹อรองระหว‹างฝ†ายภัณฑารักษและฝ†ายออกแบบบางสิ่งที่กําหนดไวŒในแบบ จากที่นําเสนอกับพิพิธภัณฑ ไม‹ไดŒรับการสานต‹อเมื่ออยู‹หนŒางาน บางอย‹าง “ดŒน” ขึ้นในระหว‹างทาง ทั้งกีรติและนิติกรณอยู‹ท‹ามกลางระหว‹างบทสนทนาของ “เสียง” ต‹างๆ ของคนพม‹าในไทยกับภัณฑารักษประจํานิทรรศการ งานการศึกษาและกิจกรรมสาธารณะ (education and public activity) ทั้ง ยุภาพร ธัญวิวัฒนกุล และ ปยมาศ สุขพลับพลา ช‹วยชี้ใหŒเห็นว‹า นิทรรศการไม‹ สามารถอยู‹ไดŒดŒวยตนเอง นั่นหมายถึง รูปแบบของการสื่อสารระหว‹างพิพิธภัณฑ กับกลุ‹มผูŒชมควรเกิด ขึ้นในลักษณะอื่นๆ ดŒวย การศึกษาและกิจกรรมสาธารณะ เปšนทางเลือกที่พิพิธภัณฑสามารถพูดคุยกับผูŒคนดŒวยการมีส‹วนร‹วม นอกเหนือไป จากการใชŒสายตาชมวัตถุ ป‡าย บอรด หรือการฟ˜งเสียงและดูภาพสื่อในนิทรรศการ การลงมือปฏิบัติดŒวยตนเอง และกลิ่นที่เกิดขึ้นในกิจกรรมชวนผูŒเขŒาร‹วมกิจกรรมไดŒ

18 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เรียนรูŒขŒามวัฒนธรรม ความน‹าตื่นตาตื่นใจของกิจกรรมสาธารณะไม‹สิ้นสุดอยู‹เพียงการออกแบบ กิจกรรมที่หลากหลายที่ตอบสนองสาธารณะ งานละครเยาวชนเรื่องเจŒาผีเสื้อ ที่เกิด ขึ้นไดŒจาก “คนละคร” ทั้งสองคือ ดร.ปวลักขิ์ สุรัสวดี และ ลัดดา คงเดช และนŒองๆ ลูกหลานของคนพม‹า ร‹วมเรียนรูŒระหว‹างกัน ภาษาของละครและภาษาอื่นๆ ที่ใชŒ ในการพูดคุยของเด็กๆ แสดงใหŒเห็นเปšนอย‹างดีถึงบทบาทของนิทรรศการที่สาน สนทนาของคนที่น‹าจะไม‹มีโอกาสไดŒรูŒจักกัน ใหŒทําความรูŒจักและแลกเปลี่ยนมุมมอง และทัศนคติ ทัง้ มุมมองและทัศนคติไม‹ใช‹เพียงมาจากพืน้ เพทางวัฒนธรรมทีแ่ ตกต‹าง แต‹ “วัย” ของคนสองกลุ‹มนี้จะฉายใหŒเห็นกระบวนการเรียนรูŒที่ต‹างฝ†ายต‹างไดŒรับ ความพิเศษอีกประการหนึ่งของการจัดแสดงนิทรรศการในครั้งนี้คงหนีไม‹พŒน “พม‹า” ในระยะประชิด จอลัค (Kyaw Luck) เปšนลูกหลานคนพม‹าที่เขŒามาเมืองไทย ตั้งแต‹อายุ 12 ป‚ ทําหนŒาที่เปšนมัคคุเทศกประจํานิทรรศการตลอดระยะเวลาการ จัดแสดง ความน‹าสนใจพรŒอมๆ กับเรื่องราวที่ชวนคิดในระหว‹างการสนทนากับเขา ทําใหŒผูŒเขียนไม‹อาจละเลยเนื้อหาบางส‹วนไวŒในหนังสือเล‹มนี้ คําถามพื้นฐานที่ผูŒชมมักตั้งกับเขากลับไม‹ใช‹เนื้อหาในนิทรรศการ แต‹เปšน ชีวิตส‹วนตัว และบางครั้งกลับเลยเถิดไปถึงคําถามที่ไม‹ควรถามในสายตาของจอลัค “พม‹ามีสิ่งนี้ไหม?” สําหรับผูŒเขียนแลŒว ปฏิกิริยาของผูŒชมที่ตั้งคําถามดังกล‹าว ยืนยันใหŒเห็นเปšนอย‹างดีว‹า นิทรรศการไม‹เคยเปšน “เบŒาหลอม” หรือการสื่อสาร ทางเดียวอย‹างแน‹แทŒ ผูŒชมคงพกพาอคติทั้งบวกและลบต‹อสิ่งใดสิ่งหนึ่งในการมาชม นิทรรศการ ความทŒาทายจึงตกกับผูŒจัดนิทรรศการ นิทรรศการจะช‹วยเปลี่ยนแปลง ทัศนคติ หรืออย‹างพื้นฐานที่สุด คือการเปดใจกับสิ่งใหม‹ ความรูŒใหม‹ ขŒอมูลใหม‹ที่ แตกต‹างไดŒอย‹างไร ผูŒอ‹านจะไดŒทําความรูŒจักทั้งคนทํานิทรรศการและลําดับการทํางานที่ไล‹เรียง ตัวหัวเรือ่ งต‹างๆ แลŒว ผูเŒ ขียนจะสรุปบทเรียนเพือ่ แสดงใหŒเห็นแก‹นแกนทีน่ กั ปฏิบตั กิ าร ทางวัฒนธรรมสามารถเลือกปรับใชŒ ทั้งวิธีคิดและรูปแบบการทํางานพิพิธภัณฑ ตามความเหมาะสม เนื้อหาดังกล‹าวจะปรากฏในช‹วงทŒายบทตอนต‹างๆ ในชื่อ “บทเรียนในกระบวนการ”

นําเรื่อง 19


งานภาคสนาม (fieldwork) เปš น ทั้ ง งานตั้ ง ตŒ น และฐานสํ า คั ญ ที่ ช ‹ ว ยใหŒ นิทรรศการมีความคม (คาย) ซึ่งการทํางานตŒองใชŒทั้งแรงกาย แรงสมอง และแรงใจ ผูทŒ ที่ าํ งานภาคสนามทัง้ สองเปšนผูทŒ มี่ คี วามรูทŒ างสังคมศาสตรและงานวิจยั และมีเวลา ใหŒกบั การทํางานดŒวยการจัดจŒางเฉพาะเปšนโครงการ การทํางานแบ‹งหนŒาทีไ่ วŒ 2 ส‹วน ไดŒแก‹ ศุภรา มณีรัตน ศึกษากลุ‹มแรงงานพม‹าที่มหาชัย จังหวัดสมุทรสาคร และ อลิษา ม‹วงสาร ในส‹วนที่เกี่ยวขŒองกับงานภาคสนาม คนชนชั้นกลาง กลุ‹มคนทํางาน ที่ใชŒทักษะและความรูŒเฉพาะทาง บทเรียนสําคัญจากทั้งสองช‹วยแสดงใหŒเห็นความ สําคัญของการทํางานขŒอมูล แมŒขŒอมูลที่ทั้งสองเรียบเรียงไวŒทั้งหมดไม‹ปรากฏในนิทรรศการ แต‹การทํางาน ในกระบวนการช‹วยใหŒทั้งสองเรียนรูŒ “ความเปšนจริง” บางชุด หรือกล‹าวไดŒว‹าเปšน กระบวนการทํางานเปšนหนึง่ บทสนทนาของพิพธิ ภัณฑ อนึง่ ทัง้ สองคนยังมีสว‹ นสําคัญ ในการสนับสนุนขั้นตอนของการตีความขŒอมูลเพื่อพัฒนาเปšนบทนิทรรศการ และ การจัดแสดงนิทรรศการอีกคํารบหนึ่ง งานออกแบบและการผลิต (exhibition design and production) การสนทนา กับ กีรติ กีรติกานตสกุล และ นิติกรณ งามรัตนกุล ทั้งสองทํางานในบริษัทเอกชน ที่รับออกแบบ ผลิตและติดตั้งงานนิทรรศการในครั้งนี้ ความน‹าสนใจของสิ่งที่ไดŒพูด คุยไม‹เพียงแต‹จะเขŒาใจการแปรและแปลงเนือ้ หาทีผ่ า‹ นภัณฑารักษไดŒวางไวŒแลŒว แต‹ยงั เห็นการต‹อรองระหว‹างฝ†ายภัณฑารักษและฝ†ายออกแบบบางสิ่งที่กําหนดไวŒในแบบ จากที่นําเสนอกับพิพิธภัณฑ ไม‹ไดŒรับการสานต‹อเมื่ออยู‹หนŒางาน บางอย‹าง “ดŒน” ขึ้นในระหว‹างทาง ทั้งกีรติและนิติกรณอยู‹ท‹ามกลางระหว‹างบทสนทนาของ “เสียง” ต‹างๆ ของคนพม‹าในไทยกับภัณฑารักษประจํานิทรรศการ งานการศึกษาและกิจกรรมสาธารณะ (education and public activity) ทั้ง ยุภาพร ธัญวิวัฒนกุล และ ปยมาศ สุขพลับพลา ช‹วยชี้ใหŒเห็นว‹า นิทรรศการไม‹ สามารถอยู‹ไดŒดŒวยตนเอง นั่นหมายถึง รูปแบบของการสื่อสารระหว‹างพิพิธภัณฑ กับกลุ‹มผูŒชมควรเกิด ขึ้นในลักษณะอื่นๆ ดŒวย การศึกษาและกิจกรรมสาธารณะ เปšนทางเลือกที่พิพิธภัณฑสามารถพูดคุยกับผูŒคนดŒวยการมีส‹วนร‹วม นอกเหนือไป จากการใชŒสายตาชมวัตถุ ป‡าย บอรด หรือการฟ˜งเสียงและดูภาพสื่อในนิทรรศการ การลงมือปฏิบัติดŒวยตนเอง และกลิ่นที่เกิดขึ้นในกิจกรรมชวนผูŒเขŒาร‹วมกิจกรรมไดŒ

18 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เรียนรูŒขŒามวัฒนธรรม ความน‹าตื่นตาตื่นใจของกิจกรรมสาธารณะไม‹สิ้นสุดอยู‹เพียงการออกแบบ กิจกรรมที่หลากหลายที่ตอบสนองสาธารณะ งานละครเยาวชนเรื่องเจŒาผีเสื้อ ที่เกิด ขึ้นไดŒจาก “คนละคร” ทั้งสองคือ ดร.ปวลักขิ์ สุรัสวดี และ ลัดดา คงเดช และนŒองๆ ลูกหลานของคนพม‹า ร‹วมเรียนรูŒระหว‹างกัน ภาษาของละครและภาษาอื่นๆ ที่ใชŒ ในการพูดคุยของเด็กๆ แสดงใหŒเห็นเปšนอย‹างดีถึงบทบาทของนิทรรศการที่สาน สนทนาของคนที่น‹าจะไม‹มีโอกาสไดŒรูŒจักกัน ใหŒทําความรูŒจักและแลกเปลี่ยนมุมมอง และทัศนคติ ทัง้ มุมมองและทัศนคติไม‹ใช‹เพียงมาจากพืน้ เพทางวัฒนธรรมทีแ่ ตกต‹าง แต‹ “วัย” ของคนสองกลุ‹มนี้จะฉายใหŒเห็นกระบวนการเรียนรูŒที่ต‹างฝ†ายต‹างไดŒรับ ความพิเศษอีกประการหนึ่งของการจัดแสดงนิทรรศการในครั้งนี้คงหนีไม‹พŒน “พม‹า” ในระยะประชิด จอลัค (Kyaw Luck) เปšนลูกหลานคนพม‹าที่เขŒามาเมืองไทย ตั้งแต‹อายุ 12 ป‚ ทําหนŒาที่เปšนมัคคุเทศกประจํานิทรรศการตลอดระยะเวลาการ จัดแสดง ความน‹าสนใจพรŒอมๆ กับเรื่องราวที่ชวนคิดในระหว‹างการสนทนากับเขา ทําใหŒผูŒเขียนไม‹อาจละเลยเนื้อหาบางส‹วนไวŒในหนังสือเล‹มนี้ คําถามพื้นฐานที่ผูŒชมมักตั้งกับเขากลับไม‹ใช‹เนื้อหาในนิทรรศการ แต‹เปšน ชีวิตส‹วนตัว และบางครั้งกลับเลยเถิดไปถึงคําถามที่ไม‹ควรถามในสายตาของจอลัค “พม‹ามีสิ่งนี้ไหม?” สําหรับผูŒเขียนแลŒว ปฏิกิริยาของผูŒชมที่ตั้งคําถามดังกล‹าว ยืนยันใหŒเห็นเปšนอย‹างดีว‹า นิทรรศการไม‹เคยเปšน “เบŒาหลอม” หรือการสื่อสาร ทางเดียวอย‹างแน‹แทŒ ผูŒชมคงพกพาอคติทั้งบวกและลบต‹อสิ่งใดสิ่งหนึ่งในการมาชม นิทรรศการ ความทŒาทายจึงตกกับผูŒจัดนิทรรศการ นิทรรศการจะช‹วยเปลี่ยนแปลง ทัศนคติ หรืออย‹างพื้นฐานที่สุด คือการเปดใจกับสิ่งใหม‹ ความรูŒใหม‹ ขŒอมูลใหม‹ที่ แตกต‹างไดŒอย‹างไร ผูŒอ‹านจะไดŒทําความรูŒจักทั้งคนทํานิทรรศการและลําดับการทํางานที่ไล‹เรียง ตัวหัวเรือ่ งต‹างๆ แลŒว ผูเŒ ขียนจะสรุปบทเรียนเพือ่ แสดงใหŒเห็นแก‹นแกนทีน่ กั ปฏิบตั กิ าร ทางวัฒนธรรมสามารถเลือกปรับใชŒ ทั้งวิธีคิดและรูปแบบการทํางานพิพิธภัณฑ ตามความเหมาะสม เนื้อหาดังกล‹าวจะปรากฏในช‹วงทŒายบทตอนต‹างๆ ในชื่อ “บทเรียนในกระบวนการ”

นําเรื่อง 19


อย‹างไรก็ดี นิทรรศการเปšนเหมือนกับการสื่อสารช‹องทางอื่นๆ สื่อไม‹เคยหยุด ทําหนŒาที่ของตนเอง เรื่องราวในภาพยนตรคงติดตราตรึงใจผูŒชมภาพยนตร และนํา มาสูก‹ ารพูดคุยในวงสนทนาต‹างๆ เนือ้ หาในหนังสือบางเรือ่ งคงติดตามผูอŒ า‹ นผูนŒ นั้ ไป ตราบเท‹าที่ผูŒอ‹านระลึกถึง บทเพลงคงวนเวียนอยู‹ในอารมณทุกขและสุขของมนุษย นิทรรศการ เรื่อง “พม‹าระยะประชิด” ไดŒเดินทางต‹อเนื่องอีกระยะหนึ่ง เมื่อ ถึงวันสุดทŒายของนิทรรศการ ณ มิวเซียมสยาม นิทรรศการบางส‹วนกลายเปšนสื่อ ทางวัฒนธรรมที่ “เขŒาหา” ผูŒชม ในที่นี้ นิทรรศการออกเดินทางเพื่อสนทนากับกลุ‹ม ผูŒชมที่แตกต‹างกันสองประเภท ไดŒแก‹ นักเรียนในสถานศึกษา และนักศึกษาและผูŒที่ สนใจทั่วไปในสถาบันอุดมศึกษา สําหรับผูŒชมกลุ‹มแรก ผูŒเขียนพบปะกับคณาจารยและผูŒปกครองของ โรงเรียน อัสสัมชัญ ฝ†ายประถมศึกษา เพื่อเรียนรูŒรูปแบบการใชŒสื่อบางส‹วนจากนิทรรศการ ในงานมหกรรมประจําป‚ของโรงเรียน ซึ่งเปšนเหมือนวันเปดโลกการเรียนรูŒ ทั้งครู และผูŒปกครองยํ้าใหŒผูŒเขียนเขŒาใจว‹า พิพิธภัณฑตŒอง “ออกแรง” อีกมาก เพื่อใหŒ งานการศึกษาของพิพิธภัณฑเปšนไปอย‹างสมบูรณยิ่งขึ้น “การนําพิพิธภัณฑเขŒาสู‹สถานศึกษา เปšนเรื่องที่สมประโยชนของทุกฝ†าย ครู ลดภาระและความรับผิดชอบในการนํานักเรียนออกนอกสถานศึกษา พิพิธภัณฑ จะไดŒผูŒชมกลุ‹มใหญ‹ เด็กๆ ไดŒประสบการณที่แตกต‹างจากการเรียนในหŒองเรียน” แมŒกิจกรรมทั้งหมดเกิด ขึ้นในสถานศึกษา แต‹กระบวนการเรียนรูŒที่อาศัยสื่อของ นิทรรศการกลับช‹วยใหŒเด็กๆ เขŒาถึงความรูŒที่ติดอยู‹ในใจ มากกว‹าเปšนขŒอมูลที่เกิด จากการท‹องจํา กลุม‹ ทีส่ องปรากฏในบทความสุดทŒาย เรือ่ ง การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา (Traveling in the distance of eyes) ศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ บทความดังกล‹าวมี ลักษณะที่แตกต‹างจากการเขียนเนื้อหาหลักในหนังสือเล‹มนี้ เพราะศรยุทธไม‹ไดŒวาง เป‡าหมายไวŒทกี่ ารบันทึกเหตุการณ แต‹เปšนการขบคิดกับสิง่ ทีต่ นเองมีสว‹ นร‹วม สังเกต และสนทนากับผูŒคนต‹างๆ ศรยุทธคงใชŒมุมมองทางวิชาการในการอธิบายใหŒเห็นถึง ความสําคัญของประสบการณสว‹ นบุคคลกับการสรŒางความหมายกับนิทรรศการ และ ผลรวมของประสบการณทศี่ รยุทธเขŒาไปเกีย่ วขŒองกับเหตุการณตา‹ งๆ โดยมีแกนเรือ่ ง ของการอพยพและผูŒคนที่ตŒองจากถิ่นฐานบŒานเกิดอยู‹ในการอภิปราย 20 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ภาพประกอบในหนั ง สื อ ส‹ ว นหนึ่ ง เปš น ภาพถ‹ า ยที่ บั น ทึ ก โดย เฉลิ ม พล อุดมพรประสิทธิ์ และยังมีภาพถ‹ายอื่นๆ แสดงใหŒเห็นกิจกรรมต‹างๆ ที่เกี่ยวเนื่องกับ นิทรรศการเรือ่ งพม‹าระยะประชิดซึง่ ผูเŒ ขียนจะเขียนกํากับทีม่ าของภาพไวŒอย‹างชัดเจน ผูปŒ ระสงคจะใชŒประโยชนจากภาพถ‹ายนัน้ ๆ โปรดติดต‹อเจŒาของภาพถ‹าย หรือสถาบัน พิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ เพื่อขออนุญาตเปšนกรณีไป สุดทŒายนี้ ผูŒเขียนขอกล‹าวถึงเรื่องสําคัญสองเรื่อง นั่นคือ หนึ่ ง ความสํ า เร็ จ ของผลงานชิ้ น นี้ ค งเกิ ด ขึ้ น ไม‹ไ ดŒ หากผู Œ เ ขี ย นไม‹ ไ ดŒ รั บ การชักชวนจาก ชนนชนก พลสิงห โดยความเห็นชอบจาก ฆัสรา ขมะวรรณ มุกดาวิจติ ร ผูอŒ าํ นวยการฝ†ายวิชาการ สถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูแŒ ห‹งชาติ ชนนชนกเปšนกําลัง สําคัญทีช่ ว‹ ยประสานงานใหŒผเŒู ขียนสนทนากับบุคคลต‹างๆ ทีผ่ เŒู ขียนกล‹าวไวŒแลŒวในที่ นี้ ชนนชนกช‹วยตั้งคําถามบางประการที่น‹าสนใจและคําตอบจากคู‹สนทนาต‹างๆ ไดŒ รับการอŒางอิงดŒวยเช‹นกัน สอง การกล‹าวคําว‹า “คนพม‹า” ในทีน่ ี้ คงใชŒตามความนิยมในการเรียกชือ่ บุคคล จากชาติภูมิในประเทศเมียนมา โดยไม‹มีการแยกความแตกต‹างระหว‹างชาติพันธุ ทั้งๆ ที่ความแตกต‹างเหล‹านั้นมีอยู‹จริง แมŒคําเรียกดังกล‹าวนี้อาจแฝงนัยอื่นๆ ใน ภาษาไทย เช‹น กลุ‹มแรงงานอพยพที่มีภาพเหมารวมเชิงลบ แต‹การกล‹าวถึงบุคคล หรือกลุ‹มบุคคลดŒวยคําคํานี้ไม‹มีความตั้งใจเช‹นนั้น ทัง้ ทวีศกั ดิแ์ ละสรวิชญแสดงความคิดเห็นไวŒตงั้ แต‹เริม่ ตŒนเมือ่ พบกันครัง้ แรกว‹า “เราไม‹ตŒองการใหŒเกิดการดูถูก น‹าสงสาร หรือความรันทด” นี่คือความทŒาทายของ นิทรรศการ บทสนทนาทีเ่ ปšนไปอย‹างเท‹าเทียมกันระหว‹างคนตŒนเรือ่ งและผูชŒ มจะเปšน จริงหรือไม‹ เปšนเรื่องที่ตŒองติดตาม ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ

บรรณาธิการ

นําเรื่อง 21


อย‹างไรก็ดี นิทรรศการเปšนเหมือนกับการสื่อสารช‹องทางอื่นๆ สื่อไม‹เคยหยุด ทําหนŒาที่ของตนเอง เรื่องราวในภาพยนตรคงติดตราตรึงใจผูŒชมภาพยนตร และนํา มาสูก‹ ารพูดคุยในวงสนทนาต‹างๆ เนือ้ หาในหนังสือบางเรือ่ งคงติดตามผูอŒ า‹ นผูนŒ นั้ ไป ตราบเท‹าที่ผูŒอ‹านระลึกถึง บทเพลงคงวนเวียนอยู‹ในอารมณทุกขและสุขของมนุษย นิทรรศการ เรื่อง “พม‹าระยะประชิด” ไดŒเดินทางต‹อเนื่องอีกระยะหนึ่ง เมื่อ ถึงวันสุดทŒายของนิทรรศการ ณ มิวเซียมสยาม นิทรรศการบางส‹วนกลายเปšนสื่อ ทางวัฒนธรรมที่ “เขŒาหา” ผูŒชม ในที่นี้ นิทรรศการออกเดินทางเพื่อสนทนากับกลุ‹ม ผูŒชมที่แตกต‹างกันสองประเภท ไดŒแก‹ นักเรียนในสถานศึกษา และนักศึกษาและผูŒที่ สนใจทั่วไปในสถาบันอุดมศึกษา สําหรับผูŒชมกลุ‹มแรก ผูŒเขียนพบปะกับคณาจารยและผูŒปกครองของ โรงเรียน อัสสัมชัญ ฝ†ายประถมศึกษา เพื่อเรียนรูŒรูปแบบการใชŒสื่อบางส‹วนจากนิทรรศการ ในงานมหกรรมประจําป‚ของโรงเรียน ซึ่งเปšนเหมือนวันเปดโลกการเรียนรูŒ ทั้งครู และผูŒปกครองยํ้าใหŒผูŒเขียนเขŒาใจว‹า พิพิธภัณฑตŒอง “ออกแรง” อีกมาก เพื่อใหŒ งานการศึกษาของพิพิธภัณฑเปšนไปอย‹างสมบูรณยิ่งขึ้น “การนําพิพิธภัณฑเขŒาสู‹สถานศึกษา เปšนเรื่องที่สมประโยชนของทุกฝ†าย ครู ลดภาระและความรับผิดชอบในการนํานักเรียนออกนอกสถานศึกษา พิพิธภัณฑ จะไดŒผูŒชมกลุ‹มใหญ‹ เด็กๆ ไดŒประสบการณที่แตกต‹างจากการเรียนในหŒองเรียน” แมŒกิจกรรมทั้งหมดเกิด ขึ้นในสถานศึกษา แต‹กระบวนการเรียนรูŒที่อาศัยสื่อของ นิทรรศการกลับช‹วยใหŒเด็กๆ เขŒาถึงความรูŒที่ติดอยู‹ในใจ มากกว‹าเปšนขŒอมูลที่เกิด จากการท‹องจํา กลุม‹ ทีส่ องปรากฏในบทความสุดทŒาย เรือ่ ง การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา (Traveling in the distance of eyes) ศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ บทความดังกล‹าวมี ลักษณะที่แตกต‹างจากการเขียนเนื้อหาหลักในหนังสือเล‹มนี้ เพราะศรยุทธไม‹ไดŒวาง เป‡าหมายไวŒทกี่ ารบันทึกเหตุการณ แต‹เปšนการขบคิดกับสิง่ ทีต่ นเองมีสว‹ นร‹วม สังเกต และสนทนากับผูŒคนต‹างๆ ศรยุทธคงใชŒมุมมองทางวิชาการในการอธิบายใหŒเห็นถึง ความสําคัญของประสบการณสว‹ นบุคคลกับการสรŒางความหมายกับนิทรรศการ และ ผลรวมของประสบการณทศี่ รยุทธเขŒาไปเกีย่ วขŒองกับเหตุการณตา‹ งๆ โดยมีแกนเรือ่ ง ของการอพยพและผูŒคนที่ตŒองจากถิ่นฐานบŒานเกิดอยู‹ในการอภิปราย 20 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ภาพประกอบในหนั ง สื อ ส‹ ว นหนึ่ ง เปš น ภาพถ‹ า ยที่ บั น ทึ ก โดย เฉลิ ม พล อุดมพรประสิทธิ์ และยังมีภาพถ‹ายอื่นๆ แสดงใหŒเห็นกิจกรรมต‹างๆ ที่เกี่ยวเนื่องกับ นิทรรศการเรือ่ งพม‹าระยะประชิดซึง่ ผูเŒ ขียนจะเขียนกํากับทีม่ าของภาพไวŒอย‹างชัดเจน ผูปŒ ระสงคจะใชŒประโยชนจากภาพถ‹ายนัน้ ๆ โปรดติดต‹อเจŒาของภาพถ‹าย หรือสถาบัน พิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ เพื่อขออนุญาตเปšนกรณีไป สุดทŒายนี้ ผูŒเขียนขอกล‹าวถึงเรื่องสําคัญสองเรื่อง นั่นคือ หนึ่ ง ความสํ า เร็ จ ของผลงานชิ้ น นี้ ค งเกิ ด ขึ้ น ไม‹ไ ดŒ หากผู Œ เ ขี ย นไม‹ ไ ดŒ รั บ การชักชวนจาก ชนนชนก พลสิงห โดยความเห็นชอบจาก ฆัสรา ขมะวรรณ มุกดาวิจติ ร ผูอŒ าํ นวยการฝ†ายวิชาการ สถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูแŒ ห‹งชาติ ชนนชนกเปšนกําลัง สําคัญทีช่ ว‹ ยประสานงานใหŒผเŒู ขียนสนทนากับบุคคลต‹างๆ ทีผ่ เŒู ขียนกล‹าวไวŒแลŒวในที่ นี้ ชนนชนกช‹วยตั้งคําถามบางประการที่น‹าสนใจและคําตอบจากคู‹สนทนาต‹างๆ ไดŒ รับการอŒางอิงดŒวยเช‹นกัน สอง การกล‹าวคําว‹า “คนพม‹า” ในทีน่ ี้ คงใชŒตามความนิยมในการเรียกชือ่ บุคคล จากชาติภูมิในประเทศเมียนมา โดยไม‹มีการแยกความแตกต‹างระหว‹างชาติพันธุ ทั้งๆ ที่ความแตกต‹างเหล‹านั้นมีอยู‹จริง แมŒคําเรียกดังกล‹าวนี้อาจแฝงนัยอื่นๆ ใน ภาษาไทย เช‹น กลุ‹มแรงงานอพยพที่มีภาพเหมารวมเชิงลบ แต‹การกล‹าวถึงบุคคล หรือกลุ‹มบุคคลดŒวยคําคํานี้ไม‹มีความตั้งใจเช‹นนั้น ทัง้ ทวีศกั ดิแ์ ละสรวิชญแสดงความคิดเห็นไวŒตงั้ แต‹เริม่ ตŒนเมือ่ พบกันครัง้ แรกว‹า “เราไม‹ตŒองการใหŒเกิดการดูถูก น‹าสงสาร หรือความรันทด” นี่คือความทŒาทายของ นิทรรศการ บทสนทนาทีเ่ ปšนไปอย‹างเท‹าเทียมกันระหว‹างคนตŒนเรือ่ งและผูชŒ มจะเปšน จริงหรือไม‹ เปšนเรื่องที่ตŒองติดตาม ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ

บรรณาธิการ

นําเรื่อง 21


၁ ๑ เป้าหมายนิทรรศการ


၁ ๑ เป้าหมายนิทรรศการ


นิทรรศการเปรียบเหมือน “หน้าบ้าน” ของพิพิธภัณฑ์ หน้าบ้านทีน ่ ่าสนใจย่อมสะท้อนให้เห็นการทํางานของ คนเบื้องหลัง มากไปกว่านั้ น หน้ าบ้านยังช่วยแสดง ด้วยว่า พิพธ ิ ภัณฑ์แห่งนั้นสามารถทําตามพันธกิจของ องค์กรได้หรือไม่เพียงใด ฉะนั้น จุดเริม ่ ต้นของการทํา นิ ทรรศการสั กเรื่องจึงไม่ใช่เรื่องของการมองผลลัพธ์ ที่เป็นเพียงรูปธรรมแบบขอให้ได้ “นิทรรศการสั กชุด” “ภายในมีเทคโนโลยีสมัยใหม่” “สวยงาม ทันสมัย”

แต‹พิพิธภัณฑหรือหน‹วยงานนั้นๆ ควรเริ่มตŒนทํางานดŒวยการตอบตนเอง ใหŒไดŒวา‹ นิทรรศการจะสนทนาอะไรกับสังคม ความรูŒใหม‹ ขŒอมูลหรือขŒอคŒนพบใหม‹จาก การวิจัย หรือตŒองการใชŒนิทรรศการเพื่อวัตถุประสงค ในการสื่อสารระหว‹างผูŒคน ในสังคม นิทรรศการอาจเปšนไดŒทั้งเครื่องมือทางการศึกษาสําหรับถ‹ายทอดความรูŒ เครื่องมือทางการเมืองเพื่อการต‹อสูŒในเป‡าหมายใดเป‡าหมายหนึ่ง หรือเครื่องมือทาง สังคมเพื่อใหŒเกิดการสนทนาระหว‹างสมาชิกของกลุ‹มคนหรือขŒามกลุ‹มวัฒนธรรม เดิมทีพนั ธกิจของพิพธิ ภัณฑขนึ้ อยูก‹ บั กลุม‹ วัตถุสะสมของพิพธิ ภัณฑเปšนสําคัญ เมือ่ เปšนเช‹นนัน้ แถลงการณ หรือ statement ของนิทรรศการจึงสอดคลŒองกับพันธกิจ ที่ตั้งไวŒ ในที่นี้จะกล‹าวเฉพาะถŒอยแถลงของนิทรรศการเฉพาะเรื่อง แถลงการณ พันธกิจนิทรรศการอาจมีลักษณะที่ครอบคลุมการกําหนดเนื้อหาการทํางานใน ภาพรวมของพิพิธภัณฑ หรือที่เรียกว‹า Exhibition Mission Statement รูปแบบ ของแถลงการณนั้นมักจะวางเป‡าหมายของนิทรรศการในภาพรวมและกลุ‹มผูŒรับ ผลประโยชนจากกิจกรรมต‹างๆ ไวŒอย‹างชัดเจน1

The Making of Exhibitions: Purpose, Structure, Roles and Process (Smithsonian Institution, October 2002), 3, https://repository.si.edu/handle/10088/26504. 1

เป‡าหมายนิทรรศการ 25


นิทรรศการเปรียบเหมือน “หน้าบ้าน” ของพิพิธภัณฑ์ หน้าบ้านทีน ่ ่าสนใจย่อมสะท้อนให้เห็นการทํางานของ คนเบื้องหลัง มากไปกว่านั้ น หน้ าบ้านยังช่วยแสดง ด้วยว่า พิพธ ิ ภัณฑ์แห่งนั้นสามารถทําตามพันธกิจของ องค์กรได้หรือไม่เพียงใด ฉะนั้น จุดเริม ่ ต้นของการทํา นิ ทรรศการสั กเรื่องจึงไม่ใช่เรื่องของการมองผลลัพธ์ ที่เป็นเพียงรูปธรรมแบบขอให้ได้ “นิทรรศการสั กชุด” “ภายในมีเทคโนโลยีสมัยใหม่” “สวยงาม ทันสมัย”

แต‹พิพิธภัณฑหรือหน‹วยงานนั้นๆ ควรเริ่มตŒนทํางานดŒวยการตอบตนเอง ใหŒไดŒวา‹ นิทรรศการจะสนทนาอะไรกับสังคม ความรูŒใหม‹ ขŒอมูลหรือขŒอคŒนพบใหม‹จาก การวิจัย หรือตŒองการใชŒนิทรรศการเพื่อวัตถุประสงค ในการสื่อสารระหว‹างผูŒคน ในสังคม นิทรรศการอาจเปšนไดŒทั้งเครื่องมือทางการศึกษาสําหรับถ‹ายทอดความรูŒ เครื่องมือทางการเมืองเพื่อการต‹อสูŒในเป‡าหมายใดเป‡าหมายหนึ่ง หรือเครื่องมือทาง สังคมเพื่อใหŒเกิดการสนทนาระหว‹างสมาชิกของกลุ‹มคนหรือขŒามกลุ‹มวัฒนธรรม เดิมทีพนั ธกิจของพิพธิ ภัณฑขนึ้ อยูก‹ บั กลุม‹ วัตถุสะสมของพิพธิ ภัณฑเปšนสําคัญ เมือ่ เปšนเช‹นนัน้ แถลงการณ หรือ statement ของนิทรรศการจึงสอดคลŒองกับพันธกิจ ที่ตั้งไวŒ ในที่นี้จะกล‹าวเฉพาะถŒอยแถลงของนิทรรศการเฉพาะเรื่อง แถลงการณ พันธกิจนิทรรศการอาจมีลักษณะที่ครอบคลุมการกําหนดเนื้อหาการทํางานใน ภาพรวมของพิพิธภัณฑ หรือที่เรียกว‹า Exhibition Mission Statement รูปแบบ ของแถลงการณนั้นมักจะวางเป‡าหมายของนิทรรศการในภาพรวมและกลุ‹มผูŒรับ ผลประโยชนจากกิจกรรมต‹างๆ ไวŒอย‹างชัดเจน1

The Making of Exhibitions: Purpose, Structure, Roles and Process (Smithsonian Institution, October 2002), 3, https://repository.si.edu/handle/10088/26504. 1

เป‡าหมายนิทรรศการ 25


1.1. จากพันธกิจพิพิธภัณฑ์ถึงนิทรรศการ ในสารผูŒอํานวยการ สูจิบัตรนิทรรศการ เรื่อง “พม‹าระยะประชิด” (Myanmar Up-Close)2 กล‹าวว‹า “สถาบั น พิ พิ ธ ภั ณ ฑ ก ารเรี ย นรู  แ ห ง ชาติ เ ป น สถาบั น ที่ มี ห น า ที่ ถ า ยทอดความรู  ที่ ห ลากหลายเกี่ ย วกั บ สั ง คม วั ฒ นธรรม ทั้ ง ในมิ ติ ประวัติศาสตรและประเด็นรวมสมัย ผานรูปแบบนิทรรศการและกิจกรรม ตางๆ เพื่อกระตุนใหเกิดการเรียนรูอยางตอเนื่องในสังคมไทย”

สถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูแŒ ห‹งชาติแสดง “อัตลักษณ” ขององคกรไวŒในสาร ผูŒอํานวยการ สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ ไม‹ใช‹พิพิธภัณฑที่พัฒนาคลังสะสม แต‹ เนŒนความรูŒหรือประเด็นทางสังคมที่สาธารณชนใหŒความสนใจ หรือเปšนประเด็นที่ พิจารณาแลŒว และเห็นควรในการพัฒนาสื่อการเรียนรูŒ ในกรณีของนิทรรศการเรือ่ ง “พม‹าระยะประชิด” นิทรรศการพัฒนาขึน้ ในกรอบ ของการเรียนรูเŒ กีย่ วกับประชาคมอาเซียน หรือสมาคมประชาชาติแห‹งเอเชียตะวันออก เฉียงใตŒ (Association of South East Asian Nations: ASEAN) ทีเ่ กิดจากการรวมตัวกัน ของประเทศสมาชิกอาเซียน 10 ประเทศ โดยเฉพาะอย‹างยิ่ง ตั้งแต‹ พ.ศ. 2558 เปšนตŒนมา ประเทศไทยเปšนส‹วนหนึ่งของประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน หรือ ASEAN Economic Community (AEC) แมŒเศรษฐกิจจะเปšนเรื่องนําในการรวมกลุ‹มของ ประชาคม แต‹การพัฒนาความเขŒาใจใหŒกับผูŒคนในประเทศสมาชิกในมิติทางสังคม และวัฒนธรรมนับว‹ามีความสําคัญ เพราะหนึ่งในผลพวงจากประชาคมเศรษฐกิจ นั่นคือ ผูŒคนที่เคลื่อนยŒายขŒามพรมแดน

สูจิบัตรนิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด (Myanmar Up-close) (สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูแหงชาติ, 2559).

2

26 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

“นิ ท รรศการพม า ระยะประชิ ด จั ด ทํ า ขึ้ น ในบริ บ ทของการเข า สู  ประชาคมอาเซียน ซึ่งในทางเศรษฐกิจ ประเทศไทยจําเปนตองพึ่งพา แรงงานจากประเทศเพื่อนบานใกลชิดอยางเมียนมา โดยในมิติสังคม วัฒนธรรมแลว เรากลับรูจักเพื่อนบานของเรานอยมาก ทั้งๆ ที่ไทยและ เมียนมามีการแลกเปลีย่ นวัฒนธรรมกันมาชานาน และเมียนมาเปนสวนหนึง่ ของชีวิตประจําวันของเราอยางที่หลายคนอาจนึกไมถึง”

ถŒอยแถลงดังกล‹าวเผยใหŒเห็นการแปรรูปความคิด ที่เปšนหลักการใหญ‹ของ พิพิธภัณฑ “ประเด็นร‹วมสมัย” “ความรูŒที่หลากหลาย” สู‹การปฏิบัติ โดยมีเงื่อนไข ของความเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ประเทศไทยกําลังเผชิญเปšนฐานในการอธิบาย ถึงทีม่ าของการพัฒนาชุดนิทรรศการเรือ่ งพม‹าระยะประชิด สาระสําคัญของการจัดทํา นิทรรศการ จึงไม‹ใช‹การวางตัวเองเปšนรายงานสักฉบับที่มีเป‡าหมายเพียงใหŒผูŒคน ในสังคมทราบว‹าเกิดอะไรขึ้น แต‹นิทรรศการที่จัดทําขึ้นแลŒวนี้ จะตŒองช‹วยส‹งเสริม ใหŒเกิดความเขŒาใจของ “คนใกลŒ” ทั้งเงื่อนไขทางเศรษฐกิจและสังคมที่นับวันจะมี ความซับซŒอนมากยิ่งขึ้น “ดวยความตระหนักในบทบาทของพิพธิ ภัณฑในการเชือ่ มโยงความรู และผูคน มิวเซียมสยามไดเก็บขอมูล สรางความสัมพันธกับชาวเมียนมา (ในที่นี้หมายถึงชนกลุมตางๆ ที่มาจากประเทศเมียนมา ไมวาจะเปน มอญ กะเหรี่ยง ปะโอ ฯลฯ) ในหลายพื้นที่ ทั้งในประเทศไทยและใน เมียนมา เพื่อจัดนิทรรศการและกิจกรรมที่มุงหวังวาจะสามารถถายทอด บางสวนของชีวิต ความหวัง ความใฝฝนของเพื่อนบานที่ใกลชิดกับเรา ได ดวยหวังเปนอยางยิ่งวานิทรรศการครั้งนี้จะสามารถเติมความเขาใจ ในพื้นที่วาง และเปนสะพานเชื่อมความเขาใจในเพื่อนบานใกลชิดอยาง เมียนมาไดบางไมมากก็นอย”

คําว‹า “การเชื่อมโยงความรูŒและผูŒคน” ในที่นี้ นิทรรศการทําหนŒาที่สรŒางบท สนทนาครั้งสําคัญใหŒกับสมาชิกของสังคมที่ฐานะต‹างกัน ฝ†ายหนึ่งเปšนเจŒาบŒาน (คนไทย) ส‹วนอีกฝ†ายหนึ่งเปšนผูŒมาเยือน (คนพม‹า) โดยกล‹าวเอาไวŒถึงบทบาทของ นิทรรศการและกิจกรรมที่ “มุง‹ หวังว‹าจะสามารถถ‹ายทอดบางส‹วนของชีวติ ความหวัง ความใฝ†ฝ˜น ของเพื่อนบŒานที่ใกลŒชิด กับเราไดŒ” ยิ่งกว‹านั้น นิทรรศการกําหนด

เป‡าหมายนิทรรศการ 27


1.1. จากพันธกิจพิพิธภัณฑ์ถึงนิทรรศการ ในสารผูŒอํานวยการ สูจิบัตรนิทรรศการ เรื่อง “พม‹าระยะประชิด” (Myanmar Up-Close)2 กล‹าวว‹า “สถาบั น พิ พิ ธ ภั ณ ฑ ก ารเรี ย นรู  แ ห ง ชาติ เ ป น สถาบั น ที่ มี ห น า ที่ ถ า ยทอดความรู  ที่ ห ลากหลายเกี่ ย วกั บ สั ง คม วั ฒ นธรรม ทั้ ง ในมิ ติ ประวัติศาสตรและประเด็นรวมสมัย ผานรูปแบบนิทรรศการและกิจกรรม ตางๆ เพื่อกระตุนใหเกิดการเรียนรูอยางตอเนื่องในสังคมไทย”

สถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูแŒ ห‹งชาติแสดง “อัตลักษณ” ขององคกรไวŒในสาร ผูŒอํานวยการ สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ ไม‹ใช‹พิพิธภัณฑที่พัฒนาคลังสะสม แต‹ เนŒนความรูŒหรือประเด็นทางสังคมที่สาธารณชนใหŒความสนใจ หรือเปšนประเด็นที่ พิจารณาแลŒว และเห็นควรในการพัฒนาสื่อการเรียนรูŒ ในกรณีของนิทรรศการเรือ่ ง “พม‹าระยะประชิด” นิทรรศการพัฒนาขึน้ ในกรอบ ของการเรียนรูเŒ กีย่ วกับประชาคมอาเซียน หรือสมาคมประชาชาติแห‹งเอเชียตะวันออก เฉียงใตŒ (Association of South East Asian Nations: ASEAN) ทีเ่ กิดจากการรวมตัวกัน ของประเทศสมาชิกอาเซียน 10 ประเทศ โดยเฉพาะอย‹างยิ่ง ตั้งแต‹ พ.ศ. 2558 เปšนตŒนมา ประเทศไทยเปšนส‹วนหนึ่งของประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน หรือ ASEAN Economic Community (AEC) แมŒเศรษฐกิจจะเปšนเรื่องนําในการรวมกลุ‹มของ ประชาคม แต‹การพัฒนาความเขŒาใจใหŒกับผูŒคนในประเทศสมาชิกในมิติทางสังคม และวัฒนธรรมนับว‹ามีความสําคัญ เพราะหนึ่งในผลพวงจากประชาคมเศรษฐกิจ นั่นคือ ผูŒคนที่เคลื่อนยŒายขŒามพรมแดน

สูจิบัตรนิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด (Myanmar Up-close) (สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูแหงชาติ, 2559).

2

26 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

“นิ ท รรศการพม า ระยะประชิ ด จั ด ทํ า ขึ้ น ในบริ บ ทของการเข า สู  ประชาคมอาเซียน ซึ่งในทางเศรษฐกิจ ประเทศไทยจําเปนตองพึ่งพา แรงงานจากประเทศเพื่อนบานใกลชิดอยางเมียนมา โดยในมิติสังคม วัฒนธรรมแลว เรากลับรูจักเพื่อนบานของเรานอยมาก ทั้งๆ ที่ไทยและ เมียนมามีการแลกเปลีย่ นวัฒนธรรมกันมาชานาน และเมียนมาเปนสวนหนึง่ ของชีวิตประจําวันของเราอยางที่หลายคนอาจนึกไมถึง”

ถŒอยแถลงดังกล‹าวเผยใหŒเห็นการแปรรูปความคิด ที่เปšนหลักการใหญ‹ของ พิพิธภัณฑ “ประเด็นร‹วมสมัย” “ความรูŒที่หลากหลาย” สู‹การปฏิบัติ โดยมีเงื่อนไข ของความเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ประเทศไทยกําลังเผชิญเปšนฐานในการอธิบาย ถึงทีม่ าของการพัฒนาชุดนิทรรศการเรือ่ งพม‹าระยะประชิด สาระสําคัญของการจัดทํา นิทรรศการ จึงไม‹ใช‹การวางตัวเองเปšนรายงานสักฉบับที่มีเป‡าหมายเพียงใหŒผูŒคน ในสังคมทราบว‹าเกิดอะไรขึ้น แต‹นิทรรศการที่จัดทําขึ้นแลŒวนี้ จะตŒองช‹วยส‹งเสริม ใหŒเกิดความเขŒาใจของ “คนใกลŒ” ทั้งเงื่อนไขทางเศรษฐกิจและสังคมที่นับวันจะมี ความซับซŒอนมากยิ่งขึ้น “ดวยความตระหนักในบทบาทของพิพธิ ภัณฑในการเชือ่ มโยงความรู และผูคน มิวเซียมสยามไดเก็บขอมูล สรางความสัมพันธกับชาวเมียนมา (ในที่นี้หมายถึงชนกลุมตางๆ ที่มาจากประเทศเมียนมา ไมวาจะเปน มอญ กะเหรี่ยง ปะโอ ฯลฯ) ในหลายพื้นที่ ทั้งในประเทศไทยและใน เมียนมา เพื่อจัดนิทรรศการและกิจกรรมที่มุงหวังวาจะสามารถถายทอด บางสวนของชีวิต ความหวัง ความใฝฝนของเพื่อนบานที่ใกลชิดกับเรา ได ดวยหวังเปนอยางยิ่งวานิทรรศการครั้งนี้จะสามารถเติมความเขาใจ ในพื้นที่วาง และเปนสะพานเชื่อมความเขาใจในเพื่อนบานใกลชิดอยาง เมียนมาไดบางไมมากก็นอย”

คําว‹า “การเชื่อมโยงความรูŒและผูŒคน” ในที่นี้ นิทรรศการทําหนŒาที่สรŒางบท สนทนาครั้งสําคัญใหŒกับสมาชิกของสังคมที่ฐานะต‹างกัน ฝ†ายหนึ่งเปšนเจŒาบŒาน (คนไทย) ส‹วนอีกฝ†ายหนึ่งเปšนผูŒมาเยือน (คนพม‹า) โดยกล‹าวเอาไวŒถึงบทบาทของ นิทรรศการและกิจกรรมที่ “มุง‹ หวังว‹าจะสามารถถ‹ายทอดบางส‹วนของชีวติ ความหวัง ความใฝ†ฝ˜น ของเพื่อนบŒานที่ใกลŒชิด กับเราไดŒ” ยิ่งกว‹านั้น นิทรรศการกําหนด

เป‡าหมายนิทรรศการ 27


ใหŒ “ผูŒชม” หรือ audience เปšนฐานรากของการทํางาน การทํางานจึงไม‹ใช‹ การตอบสนองความตŒองการของนักวิชาการหรือผูเŒ ชีย่ วชาญเฉพาะทางเพียงฝ†ายเดียว แต‹พพิ ธิ ภัณฑคาํ นึงถึงผูทŒ ตี่ นเองตŒองการสือ่ สารดŒวย นีค่ อื ประโยชนที่สาธารณชนพึง ไดŒรับจากหน‹วยงานราชการที่ใชŒงบประมาณของแผ‹นดิน

กับหัวเรือ่ งทีค่ นŒ ควŒา เช‹น หนังสือพิมพ สือ่ ออนไลน และการเก็บขŒอมูลจากภาคสนาม ในที่นี้ เนื้อหากลายเปšนฐานความรูŒสําคัญที่กํากับการพัฒนานิทรรศการ เรียกไดŒว‹า เปšนรูปแบบการทํางานที่ใชŒประเด็น (subject-based) มากกว‹าวัตถุที่นําเรื่อง (object-based)

ในเบื้องตŒนนี้ ผูŒเขียนตŒองการชี้ใหŒเห็นถึงความสําคัญในการกําหนดกรอบ การทํางานนิทรรศการ การเริม่ ตŒนจากพันธกิจของพิพธิ ภัณฑนบั เปšนสิง่ สําคัญ จากนัน้ เปšนถŒอยแถลงที่แสดงใหŒเห็นเงื่อนไขหรือความจําเปšนของการพัฒนาชุดนิทรรศการ โดยขึน้ อยูก‹ บั บริบทของพิพธิ ภัณฑในแต‹ละประเภท เช‹น พิพธิ ภัณฑทางวิทยาศาสตร อาจมีโจทยเรื่องของสภาวะโลกรŒอน ความเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ หรือพิพิธภัณฑ ทางศิลปะ อาจตŒองการถ‹ายทอดขŒอมูลใหม‹ๆ ในการศึกษาศิลปวัตถุที่พิพิธภัณฑ ครอบครอง และประเด็นทางสังคมที่แสดงออกในงานศิลปะ เปšนตŒน

การทํางานภาคสนามนับเปšนรูปแบบการทํางานสําคัญและสรŒางความเฉพาะ ใหŒกับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เนื่องจากขŒอมูลภาคสนามการทํางานของ ผูรŒ บั ผิดชอบต‹างๆ มีสว‹ นสําคัญในการกําหนดทิศทางของการพัฒนาการเล‹าเรือ่ งและ นํ้าเสียงในการถ‹ายทอดเนื้อหาเปšนนิทรรศการ รวมทั้งวัตถุที่เปšนส‹วนประกอบของ เรื่องราว หรือเรียกไดŒว‹าเปšน “illustrator” ที่ทําหนŒาที่เปšนสะพานเชื่อมโยงเนื้อหา กับเรื่องราวของผูŒคนที่สถาบันพิพิธภัณฑเพื่อการเรียนรูŒฯ ตŒองการถ‹ายทอด เนื้อหา ในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.1. ซึ่งจะกล‹าวต‹อไป

1.2. แผนงานนิทรรศการและกิจกรรมเพือ่ การศึกษา “แผนงาน” คือสะพานทีเ่ ชือ่ มต‹อระหว‹างพันธกิจและนิทรรศการทีจ่ ดั ทําขึน้ หรือ ทีเ่ ราเรียกว‹า exhibition plan ในพิพธิ ภัณฑ อาจมีการใชŒคาํ ว‹า โปรแกรมนิทรรศการ (exhibition program) ซึ่งขยายขอบเขตของการวางแผนงานใหŒครอบคลุมถึง กิจกรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวขŒองกับนิทรรศการหลัก3 ประกอบดŒวยกิจกรรมสาธารณะและ การศึกษา สําหรับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ผูŒเขียนกล‹าวถึงแผนงานสอง ส‹วน หนึ่ง นิทรรศการ และสอง กิจกรรม แผนงานนิทรรศการจากการสัมภาษณบคุ คลต‹างๆ ในงานนิทรรศการเรือ่ ง พม‹า ระยะประชิด สามารถแบ‹งไดŒ 3 ระยะสําคัญ ประกอบดŒวย 1) ระยะจัดทําขŒอมูล อันหมายถึง การสํารวจความรูŒ ในประเด็นที่เราเลือก ทํางาน การสํารวจในที่นี้ ครอบคลุมทั้งการสํารวจวรรณกรรม หรือหนังสือและ บทความวิชาการที่เกี่ยวขŒองกับประเด็น การสํารวจเอกสารประเภทอื่นๆ ที่สัมพันธ 3

2) ระยะการคัดสรรเนือ้ หา-วัตถุ การวางโครงเรือ่ ง และการสรŒางธีมในการสือ่ สาร กระบวนการทํางานดังกล‹าวนี้นับเปšนส‹วนสําคัญอย‹างยิ่ง เพราะนิทรรศการไม‹ใช‹ หนังสือวิชาการ งานวิจัย แต‹เปšนการเล‹าเรื่องและการสรŒางประสบการณในการชม ใหŒกบั สาธารณชน ไม‹ตา‹ งจากภาพยนตรทจี่ ะมีการกําหนดเสŒนเล‹าเรือ่ งและนํา้ เสียงใน การถ‹ายทอดเนื้อหา ขŒอมูลต‹างๆ ที่ประมวลในระยะแรกจะกลายเปšนบทนิทรรศการ พรŒอมกับการกําหนดสิ่งจัดแสดงประกอบ เช‹น วัตถุ ภาพถ‹าย ที่สัมพันธกับเนื้อหา เหล‹านั้น เนื้อหาในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.2. อย‹างไรก็ดี ดŒวยนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เปšนนิทรรศการหมุนเวียน และไม‹ใช‹การจัดแสดงศิลปวัตถุหรือวัตถุทางชาติพันธุ เปšนสําคัญ ผูŒเขียนจึง ไม‹ไดŒกล‹าวถึงขั้นตอนในการจัดการวัตถุสะสมและการเตรียมความพรŒอมของพื้นที่ นิทรรศการเพือ่ รองรับกับวัตถุสะสมของพิพธิ ภัณฑ ทัง้ นี้ โดยปกติแลŒว การทํางานกับ วัตถุและการเตรียมความพรŒอมของพืน้ ทีเ่ พือ่ รองรับการจัดแสดงวัตถุ ตŒองดําเนินการ คู‹ขนานกับการตีความขŒอมูลเปšนบทนิทรรศการ เพื่อใหŒสอดคลŒองกับระยะเวลาใน การพัฒนาแบบการจัดแสดง และรองรับกับความเหมาะสมทั้งรูปแบบการจัดแสดง และการอนุรักษวัตถุที่ควรเปšน

The Making of Exhibitions: Purpose, Structure, Roles and Process, 4.

28 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เป‡าหมายนิทรรศการ 29


ใหŒ “ผูŒชม” หรือ audience เปšนฐานรากของการทํางาน การทํางานจึงไม‹ใช‹ การตอบสนองความตŒองการของนักวิชาการหรือผูเŒ ชีย่ วชาญเฉพาะทางเพียงฝ†ายเดียว แต‹พพิ ธิ ภัณฑคาํ นึงถึงผูทŒ ตี่ นเองตŒองการสือ่ สารดŒวย นีค่ อื ประโยชนที่สาธารณชนพึง ไดŒรับจากหน‹วยงานราชการที่ใชŒงบประมาณของแผ‹นดิน

กับหัวเรือ่ งทีค่ นŒ ควŒา เช‹น หนังสือพิมพ สือ่ ออนไลน และการเก็บขŒอมูลจากภาคสนาม ในที่นี้ เนื้อหากลายเปšนฐานความรูŒสําคัญที่กํากับการพัฒนานิทรรศการ เรียกไดŒว‹า เปšนรูปแบบการทํางานที่ใชŒประเด็น (subject-based) มากกว‹าวัตถุที่นําเรื่อง (object-based)

ในเบื้องตŒนนี้ ผูŒเขียนตŒองการชี้ใหŒเห็นถึงความสําคัญในการกําหนดกรอบ การทํางานนิทรรศการ การเริม่ ตŒนจากพันธกิจของพิพธิ ภัณฑนบั เปšนสิง่ สําคัญ จากนัน้ เปšนถŒอยแถลงที่แสดงใหŒเห็นเงื่อนไขหรือความจําเปšนของการพัฒนาชุดนิทรรศการ โดยขึน้ อยูก‹ บั บริบทของพิพธิ ภัณฑในแต‹ละประเภท เช‹น พิพธิ ภัณฑทางวิทยาศาสตร อาจมีโจทยเรื่องของสภาวะโลกรŒอน ความเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ หรือพิพิธภัณฑ ทางศิลปะ อาจตŒองการถ‹ายทอดขŒอมูลใหม‹ๆ ในการศึกษาศิลปวัตถุที่พิพิธภัณฑ ครอบครอง และประเด็นทางสังคมที่แสดงออกในงานศิลปะ เปšนตŒน

การทํางานภาคสนามนับเปšนรูปแบบการทํางานสําคัญและสรŒางความเฉพาะ ใหŒกับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เนื่องจากขŒอมูลภาคสนามการทํางานของ ผูรŒ บั ผิดชอบต‹างๆ มีสว‹ นสําคัญในการกําหนดทิศทางของการพัฒนาการเล‹าเรือ่ งและ นํ้าเสียงในการถ‹ายทอดเนื้อหาเปšนนิทรรศการ รวมทั้งวัตถุที่เปšนส‹วนประกอบของ เรื่องราว หรือเรียกไดŒว‹าเปšน “illustrator” ที่ทําหนŒาที่เปšนสะพานเชื่อมโยงเนื้อหา กับเรื่องราวของผูŒคนที่สถาบันพิพิธภัณฑเพื่อการเรียนรูŒฯ ตŒองการถ‹ายทอด เนื้อหา ในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.1. ซึ่งจะกล‹าวต‹อไป

1.2. แผนงานนิทรรศการและกิจกรรมเพือ่ การศึกษา “แผนงาน” คือสะพานทีเ่ ชือ่ มต‹อระหว‹างพันธกิจและนิทรรศการทีจ่ ดั ทําขึน้ หรือ ทีเ่ ราเรียกว‹า exhibition plan ในพิพธิ ภัณฑ อาจมีการใชŒคาํ ว‹า โปรแกรมนิทรรศการ (exhibition program) ซึ่งขยายขอบเขตของการวางแผนงานใหŒครอบคลุมถึง กิจกรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวขŒองกับนิทรรศการหลัก3 ประกอบดŒวยกิจกรรมสาธารณะและ การศึกษา สําหรับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ผูŒเขียนกล‹าวถึงแผนงานสอง ส‹วน หนึ่ง นิทรรศการ และสอง กิจกรรม แผนงานนิทรรศการจากการสัมภาษณบคุ คลต‹างๆ ในงานนิทรรศการเรือ่ ง พม‹า ระยะประชิด สามารถแบ‹งไดŒ 3 ระยะสําคัญ ประกอบดŒวย 1) ระยะจัดทําขŒอมูล อันหมายถึง การสํารวจความรูŒ ในประเด็นที่เราเลือก ทํางาน การสํารวจในที่นี้ ครอบคลุมทั้งการสํารวจวรรณกรรม หรือหนังสือและ บทความวิชาการที่เกี่ยวขŒองกับประเด็น การสํารวจเอกสารประเภทอื่นๆ ที่สัมพันธ 3

2) ระยะการคัดสรรเนือ้ หา-วัตถุ การวางโครงเรือ่ ง และการสรŒางธีมในการสือ่ สาร กระบวนการทํางานดังกล‹าวนี้นับเปšนส‹วนสําคัญอย‹างยิ่ง เพราะนิทรรศการไม‹ใช‹ หนังสือวิชาการ งานวิจัย แต‹เปšนการเล‹าเรื่องและการสรŒางประสบการณในการชม ใหŒกบั สาธารณชน ไม‹ตา‹ งจากภาพยนตรทจี่ ะมีการกําหนดเสŒนเล‹าเรือ่ งและนํา้ เสียงใน การถ‹ายทอดเนื้อหา ขŒอมูลต‹างๆ ที่ประมวลในระยะแรกจะกลายเปšนบทนิทรรศการ พรŒอมกับการกําหนดสิ่งจัดแสดงประกอบ เช‹น วัตถุ ภาพถ‹าย ที่สัมพันธกับเนื้อหา เหล‹านั้น เนื้อหาในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.2. อย‹างไรก็ดี ดŒวยนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เปšนนิทรรศการหมุนเวียน และไม‹ใช‹การจัดแสดงศิลปวัตถุหรือวัตถุทางชาติพันธุ เปšนสําคัญ ผูŒเขียนจึง ไม‹ไดŒกล‹าวถึงขั้นตอนในการจัดการวัตถุสะสมและการเตรียมความพรŒอมของพื้นที่ นิทรรศการเพือ่ รองรับกับวัตถุสะสมของพิพธิ ภัณฑ ทัง้ นี้ โดยปกติแลŒว การทํางานกับ วัตถุและการเตรียมความพรŒอมของพืน้ ทีเ่ พือ่ รองรับการจัดแสดงวัตถุ ตŒองดําเนินการ คู‹ขนานกับการตีความขŒอมูลเปšนบทนิทรรศการ เพื่อใหŒสอดคลŒองกับระยะเวลาใน การพัฒนาแบบการจัดแสดง และรองรับกับความเหมาะสมทั้งรูปแบบการจัดแสดง และการอนุรักษวัตถุที่ควรเปšน

The Making of Exhibitions: Purpose, Structure, Roles and Process, 4.

28 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เป‡าหมายนิทรรศการ 29


3) ระยะการออกแบบ การผลิต และการติดตั้ง ขอบเขตของงานในระยะที่ สามเปšนการทํางานอย‹างใกลŒชิดระหว‹างพิพิธภัณฑกับบริษัทเอกชนที่รับออกแบบ การจัดแสดง บทนิทรรศการที่ไดŒรับการคัดสรรเนื้อหาและตีความเปšนธีมของ นิทรรศการโดยพิพิธภัณฑ ช‹วยใหŒบริษัทออกแบบสามารถถ‹ายทอดเนื้อหาดังกล‹าว ลงสู‹พื้นที่นิทรรศการไดŒสอดคลŒองกับความตŒองการของพิพิธภัณฑ ในสถานการณจริง บทนิทรรศการและการออกแบบนิทรรศการไม‹ใช‹รปู การณ แบบหนึง่ ต‹อหนึง่ เพราะนิทรรศการเปšนกระบวนการทีอ่ ยูท‹ า‹ มกลางกลุม‹ คนทีม่ คี วาม คิดเห็นทั้งที่สอดคลŒองกันและที่แตกต‹างกัน ฉะนั้นการเรียนรูŒในนิทรรศการจึงไม‹ใช‹ ผลงานสุดทŒายที่อวดโฉมกับสาธารณชนเท‹านั้น แต‹การเรียนรูŒในนิทรรศการยังเกิด ขึน้ ในระหว‹างการทํางานระหว‹างสมาชิกดŒวย การรับฟ˜งความคิดเห็นของทัง้ สองฝ†าย ไม‹วา‹ จะเปšนผูรŒ บั ผิดชอบนิทรรศการของพิพธิ ภัณฑและผูอŒ อกแบบนิทรรศการนับเปšน คุณลักษณะที่พึงมีในการทํางาน เนื้อหาในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.3. อย‹างไรก็ดี นิทรรศการไม‹สามารถทําหนŒาทีไ่ ดŒอย‹างสมบูรณ กิจกรรมสาธารณะ และการศึกษาเปšนป˜จจัยสําคัญที่อํานวยใหŒนิทรรศการ “สนทนา” กับกลุ‹มผูŒชมที่มี ความสนใจและพื้นเพในการเรียนรูŒที่แตกต‹างกัน โดยทั่วไป คนทํางานพิพิธภัณฑ มักคุŒนชินกับ “มัคคุเทศก” ประจํานิทรรศการ ในบางกรณี อาจเปšนภัณฑารักษเอง ที่ทําหนŒาที่ถ‹ายทอดกระบวนการพัฒนานิทรรศการและเนื้อหาที่อยู‹ในเรื่องราว แต‹ รูปแบบของกิจกรรมสาธารณะและการศึกษาสามารถพัฒนาไดŒอย‹างหลากหลาย ขึ้นอยู‹กับป˜จจัยต‹างๆ เช‹น งบประมาณ บุคลากร สถานที่ สําหรับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ผูŒเขียนขอกล‹าวถึงงานกิจกรรม สาธารณะและการศึกษาในสามลักษณะ ไดŒแก‹ • หนึ่ง มัคคุเทศก “อีกเสียงของคนใน” ผูŒนําชมนิทรรศการเปšนนŒองๆ ชาว พม‹าที่ช‹วยทําใหŒผูŒชมใกลŒชิดกับเรื่องเล‹าหลักของนิทรรศการมากยิ่งขึ้น แต‹บทเรียน ประการสําคัญที่ผูŒเขียนสนใจ นั่นคือ ท‹าทีของผูŒชมในมุมมองของมัคคุเทศก ในที่นี้ จะแสดงใหŒเห็นความสําคัญของคนนําชมนิทรรศการ ปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นของทั้งสอง ฝ†าย และขŒอคิดสําหรับพิจารณาในการใชŒสื่อบุคคลเพื่อเปšนส‹วนเสริมในนิทรรศการ

30 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เนื้อหาส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.4.1. • สอง กิจกรรมการศึกษา สําหรับสรŒางความหลากหลายของกิจกรรมใหŒ กับนิทรรศการ นักวิชาการศึกษาผูŒถ‹ายทอดมุมมองและการวางแผนจะแสดงใหŒ เห็นการกําหนดรูปแบบและเนื้อหาของกิจกรรม รวมถึงการประสานงานต‹างๆ ที่มี ความสําคัญอย‹างยิง่ เพือ่ ใหŒกจิ กรรมบรรลุเป‡าหมายทีต่ งั้ ไวŒ เนือ้ หาจากนักวิชาการศึกษา สะทŒอนท‹าทีของตนเองและวิธคี ดิ กับนิทรรศการ ทัง้ เหมือนและต‹างไปจากภัณฑารักษ ความแตกต‹างเช‹นนั้นมิใช‹ความขัดแยŒง หากเปšนมุมมองที่จะเสริมใหŒนิทรรศการมี ชีวิตชีวามากยิ่งขึ้น เนื้อหาในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.4.2. • สาม กิจกรรมสาธารณะ สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาตินับเปšน พิพธิ ภัณฑลาํ ดับตŒนๆ ทีเ่ ริม่ กิจกรรม ไนท@มิวเซียม (Night at Museum) กิจกรรม ดังกล‹าวสรŒางปรากฏการณการใชŒประโยชนพิพิธภัณฑเพื่อการเรียนรูŒในยามคํ่าคืน วาระดังกล‹าวไม‹เพียงจะเปดโอกาสใหŒผูŒชมเรียนรูŒกิจกรรมผ‹านการชมการแสดง การสาธิต ทีส่ รŒางความตืน่ ตาตืน่ ใจดŒวยแสงสีเสียงทีไ่ ม‹อาจทําไดŒในยามกลางวันแลŒว กิจกรรมช‹วยดึงดูดผูŒคนที่ไม‹เคยเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ มาลองสัมผัสกับสถานที่และ กิจกรรมที่สรŒางทั้งความสนุกและเนื้อหาการเรียนรูŒ ผูŒรับผิดชอบกิจกรรม ไนท@มิวเซียม จะบอกเล‹าเรื่องราวที่น‹าสนใจของ การวางแผนและวิธีคิดเกี่ยวกับสาธารณชนหรือผูŒชม ความพิเศษของบรรยากาศ ยามคํ่าคืนในสนามหญŒาของมิวเซียมสยามเปšน “ทุน” ที่สําคัญที่สถาบันพิพิธภัณฑ การเรียนรูŒฯ รูŒจักใชŒ ใหŒเปšนประโยชนกับการสรŒางความมีชีวิตชีวา คนทํางาน พิพิธภัณฑอาจเริ่มตŒนมองหา “มุมดี” ที่จะช‹วยสรŒางบรรยากาศและประสบการณ ที่แตกต‹างใหŒกับผูŒชม และใชŒสําหรับเปšนเวทีสรŒางความสัมพันธกับผูŒชมกลุ‹มใหม‹ๆ พิพธิ ภัณฑสามารถเปšนสถานทีส่ าํ หรับคนเมืองมาใชŒเวลาตอบสนอง “ไลฟŠสไตล” ไดŒ ง‹ายยิ่งขึ้น เนื้อหาในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.4.3. แผนงานนิทรรศการและกิจกรรมเพื่อการศึกษานับว‹ามีความสําคัญที่ตŒอง วางแผนดŒวยความรัดกุม และติดตามการทํางานอยู‹เปšนระยะๆ เพื่อตรวจสอบและ ทบทวนถึงสิ่งที่วางแผนและการทํางาน ว‹ามีความสอดคลŒองหรือเผชิญเงื่อนไขอื่นๆ จนส‹งผลใหŒเกิดการปรับเปลีย่ นแผนงานหรือเนือ้ หาทีก่ าํ หนดไวŒ อย‹างไรก็ดี สิง่ ทีไ่ ม‹ไดŒ กล‹าวไวŒในหนังสือเล‹มนี้คือ การกําหนดงบประมาณสําหรับโครงการนิทรรศการใน เป‡าหมายนิทรรศการ 31


3) ระยะการออกแบบ การผลิต และการติดตั้ง ขอบเขตของงานในระยะที่ สามเปšนการทํางานอย‹างใกลŒชิดระหว‹างพิพิธภัณฑกับบริษัทเอกชนที่รับออกแบบ การจัดแสดง บทนิทรรศการที่ไดŒรับการคัดสรรเนื้อหาและตีความเปšนธีมของ นิทรรศการโดยพิพิธภัณฑ ช‹วยใหŒบริษัทออกแบบสามารถถ‹ายทอดเนื้อหาดังกล‹าว ลงสู‹พื้นที่นิทรรศการไดŒสอดคลŒองกับความตŒองการของพิพิธภัณฑ ในสถานการณจริง บทนิทรรศการและการออกแบบนิทรรศการไม‹ใช‹รปู การณ แบบหนึง่ ต‹อหนึง่ เพราะนิทรรศการเปšนกระบวนการทีอ่ ยูท‹ า‹ มกลางกลุม‹ คนทีม่ คี วาม คิดเห็นทั้งที่สอดคลŒองกันและที่แตกต‹างกัน ฉะนั้นการเรียนรูŒในนิทรรศการจึงไม‹ใช‹ ผลงานสุดทŒายที่อวดโฉมกับสาธารณชนเท‹านั้น แต‹การเรียนรูŒในนิทรรศการยังเกิด ขึน้ ในระหว‹างการทํางานระหว‹างสมาชิกดŒวย การรับฟ˜งความคิดเห็นของทัง้ สองฝ†าย ไม‹วา‹ จะเปšนผูรŒ บั ผิดชอบนิทรรศการของพิพธิ ภัณฑและผูอŒ อกแบบนิทรรศการนับเปšน คุณลักษณะที่พึงมีในการทํางาน เนื้อหาในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.3. อย‹างไรก็ดี นิทรรศการไม‹สามารถทําหนŒาทีไ่ ดŒอย‹างสมบูรณ กิจกรรมสาธารณะ และการศึกษาเปšนป˜จจัยสําคัญที่อํานวยใหŒนิทรรศการ “สนทนา” กับกลุ‹มผูŒชมที่มี ความสนใจและพื้นเพในการเรียนรูŒที่แตกต‹างกัน โดยทั่วไป คนทํางานพิพิธภัณฑ มักคุŒนชินกับ “มัคคุเทศก” ประจํานิทรรศการ ในบางกรณี อาจเปšนภัณฑารักษเอง ที่ทําหนŒาที่ถ‹ายทอดกระบวนการพัฒนานิทรรศการและเนื้อหาที่อยู‹ในเรื่องราว แต‹ รูปแบบของกิจกรรมสาธารณะและการศึกษาสามารถพัฒนาไดŒอย‹างหลากหลาย ขึ้นอยู‹กับป˜จจัยต‹างๆ เช‹น งบประมาณ บุคลากร สถานที่ สําหรับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ผูŒเขียนขอกล‹าวถึงงานกิจกรรม สาธารณะและการศึกษาในสามลักษณะ ไดŒแก‹ • หนึ่ง มัคคุเทศก “อีกเสียงของคนใน” ผูŒนําชมนิทรรศการเปšนนŒองๆ ชาว พม‹าที่ช‹วยทําใหŒผูŒชมใกลŒชิดกับเรื่องเล‹าหลักของนิทรรศการมากยิ่งขึ้น แต‹บทเรียน ประการสําคัญที่ผูŒเขียนสนใจ นั่นคือ ท‹าทีของผูŒชมในมุมมองของมัคคุเทศก ในที่นี้ จะแสดงใหŒเห็นความสําคัญของคนนําชมนิทรรศการ ปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นของทั้งสอง ฝ†าย และขŒอคิดสําหรับพิจารณาในการใชŒสื่อบุคคลเพื่อเปšนส‹วนเสริมในนิทรรศการ

30 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เนื้อหาส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.4.1. • สอง กิจกรรมการศึกษา สําหรับสรŒางความหลากหลายของกิจกรรมใหŒ กับนิทรรศการ นักวิชาการศึกษาผูŒถ‹ายทอดมุมมองและการวางแผนจะแสดงใหŒ เห็นการกําหนดรูปแบบและเนื้อหาของกิจกรรม รวมถึงการประสานงานต‹างๆ ที่มี ความสําคัญอย‹างยิง่ เพือ่ ใหŒกจิ กรรมบรรลุเป‡าหมายทีต่ งั้ ไวŒ เนือ้ หาจากนักวิชาการศึกษา สะทŒอนท‹าทีของตนเองและวิธคี ดิ กับนิทรรศการ ทัง้ เหมือนและต‹างไปจากภัณฑารักษ ความแตกต‹างเช‹นนั้นมิใช‹ความขัดแยŒง หากเปšนมุมมองที่จะเสริมใหŒนิทรรศการมี ชีวิตชีวามากยิ่งขึ้น เนื้อหาในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.4.2. • สาม กิจกรรมสาธารณะ สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาตินับเปšน พิพธิ ภัณฑลาํ ดับตŒนๆ ทีเ่ ริม่ กิจกรรม ไนท@มิวเซียม (Night at Museum) กิจกรรม ดังกล‹าวสรŒางปรากฏการณการใชŒประโยชนพิพิธภัณฑเพื่อการเรียนรูŒในยามคํ่าคืน วาระดังกล‹าวไม‹เพียงจะเปดโอกาสใหŒผูŒชมเรียนรูŒกิจกรรมผ‹านการชมการแสดง การสาธิต ทีส่ รŒางความตืน่ ตาตืน่ ใจดŒวยแสงสีเสียงทีไ่ ม‹อาจทําไดŒในยามกลางวันแลŒว กิจกรรมช‹วยดึงดูดผูŒคนที่ไม‹เคยเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ มาลองสัมผัสกับสถานที่และ กิจกรรมที่สรŒางทั้งความสนุกและเนื้อหาการเรียนรูŒ ผูŒรับผิดชอบกิจกรรม ไนท@มิวเซียม จะบอกเล‹าเรื่องราวที่น‹าสนใจของ การวางแผนและวิธีคิดเกี่ยวกับสาธารณชนหรือผูŒชม ความพิเศษของบรรยากาศ ยามคํ่าคืนในสนามหญŒาของมิวเซียมสยามเปšน “ทุน” ที่สําคัญที่สถาบันพิพิธภัณฑ การเรียนรูŒฯ รูŒจักใชŒ ใหŒเปšนประโยชนกับการสรŒางความมีชีวิตชีวา คนทํางาน พิพิธภัณฑอาจเริ่มตŒนมองหา “มุมดี” ที่จะช‹วยสรŒางบรรยากาศและประสบการณ ที่แตกต‹างใหŒกับผูŒชม และใชŒสําหรับเปšนเวทีสรŒางความสัมพันธกับผูŒชมกลุ‹มใหม‹ๆ พิพธิ ภัณฑสามารถเปšนสถานทีส่ าํ หรับคนเมืองมาใชŒเวลาตอบสนอง “ไลฟŠสไตล” ไดŒ ง‹ายยิ่งขึ้น เนื้อหาในส‹วนนี้จะปรากฏในส‹วนที่ 3.4.3. แผนงานนิทรรศการและกิจกรรมเพื่อการศึกษานับว‹ามีความสําคัญที่ตŒอง วางแผนดŒวยความรัดกุม และติดตามการทํางานอยู‹เปšนระยะๆ เพื่อตรวจสอบและ ทบทวนถึงสิ่งที่วางแผนและการทํางาน ว‹ามีความสอดคลŒองหรือเผชิญเงื่อนไขอื่นๆ จนส‹งผลใหŒเกิดการปรับเปลีย่ นแผนงานหรือเนือ้ หาทีก่ าํ หนดไวŒ อย‹างไรก็ดี สิง่ ทีไ่ ม‹ไดŒ กล‹าวไวŒในหนังสือเล‹มนี้คือ การกําหนดงบประมาณสําหรับโครงการนิทรรศการใน เป‡าหมายนิทรรศการ 31


ภาพรวม ซึ่งแต‹ละองคกรมักมีระเบียบทางงบประมาณและการเงินแตกต‹างกัน จึง เปšนเรื่องที่ผูŒปฏิบัติการตŒองอาศัยประสบการณหรือการศึกษาในการจัดการดังกล‹าว นอกจากนี้ งานนิทรรศการยังสัมพันธกับฝ†ายอื่นๆ ในองคกร โดยเฉพาะอย‹าง ยิง่ พิพธิ ภัณฑทใี่ หŒความสําคัญกับรายไดŒจากค‹าเขŒาชมหรือค‹าธรรมเนียมการเขŒาร‹วม กิจกรรม ในหลายกรณี พิพิธภัณฑที่ตŒองพัฒนารายไดŒจากกิจกรรมของพิพิธภัณฑ จะตŒองวางแผนทางการตลาด การหาผูŒใหŒการสนับสนุน (sponsorship) เพือ่ โครงการ นิทรรศการ หรือการหาภาคีรว‹ มจัดการ เพือ่ จัดสรรผลประโยชนในการร‹วมทุนสําหรับ สรŒางสรรคนิทรรศการและกิจกรรม แต‹ดŒวยสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ เปšนองคกรของรัฐ จึงมีการจัดสรรงบประมาณต‹างๆ สําหรับประเภทงานนี้ไวŒแลŒว ผูŒเขียนจึงไม‹ใหŒคําอธิบายเกี่ยวกับการวางแผนในส‹วนการตลาด การระดมทุน และ การดําเนินการอื่นๆ ในส‹วนการพัฒนารายไดŒจากโครงการนิทรรศการ ในอี ก ส‹ว นหนึ่ ง ที่ ไ ม‹ป รากฏในเนื้ อ หาไดŒ แก‹ แผนงานประชาสั ม พั น ธ แ ละ การพัฒนาผลิตภัณฑ ในการส‹งเสริมภาพลักษณของนิทรรศการ การประชาสัมพันธ พิพิธภัณฑในวาระของนิทรรศการ แผนงานประชาสัมพันธมีส‹วนสําคัญอย‹างยิ่งใหŒ นิทรรศการบรรลุเป‡าหมายที่ตŒองการ เพราะนั่นหมายถึงจํานวนผูŒเขŒาชมที่เปšนไป ตามเป‡าหมายทีต่ ั้งไวŒ รวมถึงประเภทของผูชŒ มทีส่ อดคลŒองกับกิจกรรมตามแผนงาน ส‹วนผลิตภัณฑหรือเรียกโดยรวมว‹า “ของที่ระลึก” ที่อาจหมายถึงสินคŒา หนังสือ นิทรรศการ เปšนตŒน งานทั้งสองลักษณะนี้มักขึ้นอยู‹กับโครงสรŒางภายในองคกร ผูŒรับผิดชอบเฉพาะงาน และนโยบายที่กําหนดไวŒแตกต‹างกันในแต‹ละแห‹ง

1.3. บทเรียนในกระบวนการ 1 พันธกิจและเป้าหมาย

แผนงานนิทรรศการ

โปรแกรม

นิทรรศการ

ทีส ่ ร้างสรรค์ กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา

แผนภาพ 1 โปรแกรมนิทรรศการที่สรŒางสรรคจะตŒองมีองคประกอบอย‹างนŒอยสามส‹วน หนึ่ง พันธกิจและเป‡าหมาย สอง แผนงานนิทรรศการ สาม กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา

บทเรียนแรกในกระบวนการ “โปรแกรมนิทรรศการที่สรŒางสรรค” อาศัย การทํางานของคณะทํางานนิทรรศการที่ตŒองมีความชัดเจน ความชัดเจนดังกล‹าว เริ่มตั้งแต‹พันธกิจของนิทรรศการที่ตอบโจทยภารกิจของพิพิธภัณฑ ความชัดเจนใน ลําดับต‹อมาคือ ขอบเขตของแผนงานนิทรรศการทีต่ อŒ งพัฒนาจากความรูทŒ างวิชาการ ที่เหมาะสม การอาศัยขŒอมูลต‹างประเภททั้งเอกสารและบุคคล รวมถึงการคัดเลือก วัตถุที่สอดคลŒอง และเตรียมเปšนบทนิทรรศการสําหรับการออกแบบนิทรรศการ ความชัดเจนในการทํางานอีกลักษณะหนึง่ คือ ความร‹วมมือกับแผนกอืน่ ๆ ของ พิพธิ ภัณฑ นิทรรศการทีม่ ชี วี ติ จะตŒองอาศัยกิจกรรมอืน่ ๆ ทีช่ ว‹ ยส‹งเสริมรูปแบบการ เรียนรูŒที่หลากหลาย หน‹วยงานทางการศึกษาและกิจกรรมสาธารณะทําหนŒาที่เปšน ตัวแทนของผูŒชม กิจกรรมที่สอดคลŒองกับเนื้อหานิทรรศการ โดยคํานึงถึงพื้นเพของ ผูŒชมต‹างประเภท เช‹น เด็ก นักเรียน กลุ‹มครอบครัว การใชŒเวลาว‹าง เปšนตŒน จะตŒอง ไดŒรบั การอภิปรายร‹วมกันกับฝ†ายภัณฑารักษ เพือ่ สรŒางความสมดุลระหว‹างวิชาการ และการเรียนรูŒของกลุ‹มผูŒชม “นิทรรศการที่สรŒางสรรค” คือนิทรรศการที่จะใหŒเวทีคนทํางานพิพิธภัณฑไดŒ ร‹วมกันเรียนรูŒในระหว‹างทาง ผูŒปฏิบัติงานตŒองเปดใจและร‹วมกันตัดสินใจโดยคํานึง ถึงผูŒชมและเป‡าหมายปลายทางของพิพิธภัณฑ การเรียนรูŒจึงไม‹ใช‹ผลผลิตสําเร็จรูป

32 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เป‡าหมายนิทรรศการ 33


ภาพรวม ซึ่งแต‹ละองคกรมักมีระเบียบทางงบประมาณและการเงินแตกต‹างกัน จึง เปšนเรื่องที่ผูŒปฏิบัติการตŒองอาศัยประสบการณหรือการศึกษาในการจัดการดังกล‹าว นอกจากนี้ งานนิทรรศการยังสัมพันธกับฝ†ายอื่นๆ ในองคกร โดยเฉพาะอย‹าง ยิง่ พิพธิ ภัณฑทใี่ หŒความสําคัญกับรายไดŒจากค‹าเขŒาชมหรือค‹าธรรมเนียมการเขŒาร‹วม กิจกรรม ในหลายกรณี พิพิธภัณฑที่ตŒองพัฒนารายไดŒจากกิจกรรมของพิพิธภัณฑ จะตŒองวางแผนทางการตลาด การหาผูŒใหŒการสนับสนุน (sponsorship) เพือ่ โครงการ นิทรรศการ หรือการหาภาคีรว‹ มจัดการ เพือ่ จัดสรรผลประโยชนในการร‹วมทุนสําหรับ สรŒางสรรคนิทรรศการและกิจกรรม แต‹ดŒวยสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ เปšนองคกรของรัฐ จึงมีการจัดสรรงบประมาณต‹างๆ สําหรับประเภทงานนี้ไวŒแลŒว ผูŒเขียนจึงไม‹ใหŒคําอธิบายเกี่ยวกับการวางแผนในส‹วนการตลาด การระดมทุน และ การดําเนินการอื่นๆ ในส‹วนการพัฒนารายไดŒจากโครงการนิทรรศการ ในอี ก ส‹ว นหนึ่ ง ที่ ไ ม‹ป รากฏในเนื้ อ หาไดŒ แก‹ แผนงานประชาสั ม พั น ธ แ ละ การพัฒนาผลิตภัณฑ ในการส‹งเสริมภาพลักษณของนิทรรศการ การประชาสัมพันธ พิพิธภัณฑในวาระของนิทรรศการ แผนงานประชาสัมพันธมีส‹วนสําคัญอย‹างยิ่งใหŒ นิทรรศการบรรลุเป‡าหมายที่ตŒองการ เพราะนั่นหมายถึงจํานวนผูŒเขŒาชมที่เปšนไป ตามเป‡าหมายทีต่ ั้งไวŒ รวมถึงประเภทของผูชŒ มทีส่ อดคลŒองกับกิจกรรมตามแผนงาน ส‹วนผลิตภัณฑหรือเรียกโดยรวมว‹า “ของที่ระลึก” ที่อาจหมายถึงสินคŒา หนังสือ นิทรรศการ เปšนตŒน งานทั้งสองลักษณะนี้มักขึ้นอยู‹กับโครงสรŒางภายในองคกร ผูŒรับผิดชอบเฉพาะงาน และนโยบายที่กําหนดไวŒแตกต‹างกันในแต‹ละแห‹ง

1.3. บทเรียนในกระบวนการ 1 พันธกิจและเป้าหมาย

แผนงานนิทรรศการ

โปรแกรม

นิทรรศการ

ทีส ่ ร้างสรรค์ กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา

แผนภาพ 1 โปรแกรมนิทรรศการที่สรŒางสรรคจะตŒองมีองคประกอบอย‹างนŒอยสามส‹วน หนึ่ง พันธกิจและเป‡าหมาย สอง แผนงานนิทรรศการ สาม กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา

บทเรียนแรกในกระบวนการ “โปรแกรมนิทรรศการที่สรŒางสรรค” อาศัย การทํางานของคณะทํางานนิทรรศการที่ตŒองมีความชัดเจน ความชัดเจนดังกล‹าว เริ่มตั้งแต‹พันธกิจของนิทรรศการที่ตอบโจทยภารกิจของพิพิธภัณฑ ความชัดเจนใน ลําดับต‹อมาคือ ขอบเขตของแผนงานนิทรรศการทีต่ อŒ งพัฒนาจากความรูทŒ างวิชาการ ที่เหมาะสม การอาศัยขŒอมูลต‹างประเภททั้งเอกสารและบุคคล รวมถึงการคัดเลือก วัตถุที่สอดคลŒอง และเตรียมเปšนบทนิทรรศการสําหรับการออกแบบนิทรรศการ ความชัดเจนในการทํางานอีกลักษณะหนึง่ คือ ความร‹วมมือกับแผนกอืน่ ๆ ของ พิพธิ ภัณฑ นิทรรศการทีม่ ชี วี ติ จะตŒองอาศัยกิจกรรมอืน่ ๆ ทีช่ ว‹ ยส‹งเสริมรูปแบบการ เรียนรูŒที่หลากหลาย หน‹วยงานทางการศึกษาและกิจกรรมสาธารณะทําหนŒาที่เปšน ตัวแทนของผูŒชม กิจกรรมที่สอดคลŒองกับเนื้อหานิทรรศการ โดยคํานึงถึงพื้นเพของ ผูŒชมต‹างประเภท เช‹น เด็ก นักเรียน กลุ‹มครอบครัว การใชŒเวลาว‹าง เปšนตŒน จะตŒอง ไดŒรบั การอภิปรายร‹วมกันกับฝ†ายภัณฑารักษ เพือ่ สรŒางความสมดุลระหว‹างวิชาการ และการเรียนรูŒของกลุ‹มผูŒชม “นิทรรศการที่สรŒางสรรค” คือนิทรรศการที่จะใหŒเวทีคนทํางานพิพิธภัณฑไดŒ ร‹วมกันเรียนรูŒในระหว‹างทาง ผูŒปฏิบัติงานตŒองเปดใจและร‹วมกันตัดสินใจโดยคํานึง ถึงผูŒชมและเป‡าหมายปลายทางของพิพิธภัณฑ การเรียนรูŒจึงไม‹ใช‹ผลผลิตสําเร็จรูป

32 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เป‡าหมายนิทรรศการ 33


ที่เกิดขึ้นเมื่อนิทรรศการแลŒวเสร็จและเปดใหŒผูŒชมมาชม แต‹การเรียนรูŒเริ่มตŒนตั้งแต‹ การริเริม่ โครงการนิทรรศการ จวบจนวันทีน่ ทิ รรศการเปดสูส‹ าธารณะ และยังคงเกิดขึน้ กระทั่งนิทรรศการเสร็จสิ้นหนŒาที่ในพิพิธภัณฑ ลําดับต‹อไป เปšนการกล‹าวในรายละเอียดถึงบทบาทของบุคลากรต‹างๆ ในโครงการนิทรรศการ และกระบวนการจัดการตัวอย‹างจากนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ผูŒเขียนจะแทรกความรูŒพื้นฐานเกี่ยวกับบทบาทของบุคลากรต‹างๆ เพือ่ เปšนแนวทางใหŒผปŒู ฏิบตั กิ ารเขŒาใจในบทบาท และสามารถกําหนดท‹าทีของตนเอง ในการทํางานนิทรรศการ

34 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม


ที่เกิดขึ้นเมื่อนิทรรศการแลŒวเสร็จและเปดใหŒผูŒชมมาชม แต‹การเรียนรูŒเริ่มตŒนตั้งแต‹ การริเริม่ โครงการนิทรรศการ จวบจนวันทีน่ ทิ รรศการเปดสูส‹ าธารณะ และยังคงเกิดขึน้ กระทั่งนิทรรศการเสร็จสิ้นหนŒาที่ในพิพิธภัณฑ ลําดับต‹อไป เปšนการกล‹าวในรายละเอียดถึงบทบาทของบุคลากรต‹างๆ ในโครงการนิทรรศการ และกระบวนการจัดการตัวอย‹างจากนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ผูŒเขียนจะแทรกความรูŒพื้นฐานเกี่ยวกับบทบาทของบุคลากรต‹างๆ เพือ่ เปšนแนวทางใหŒผปŒู ฏิบตั กิ ารเขŒาใจในบทบาท และสามารถกําหนดท‹าทีของตนเอง ในการทํางานนิทรรศการ

34 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม


มหาชัย ไดŒชื่อว‹าเปšน Little Myanmar ของไทย โดยเฉพาะในปริมณฑลทางศาสนา ชาวพม‹าสามารถแสดงอัตลักษณไดŒอย‹างเต็มที่ ในภาพ เปšนงานบุญที่จัดขึ้นกลางซอยของชุมชน เพื่อบิณฑบาตสิ่งของไปช‹วยชาวพม‹าที่บŒานเกิด ซึ่งกําลังประสบอุทกภัยใน พ.ศ. 2558

36 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

นŒอยคนนักที่จะรูŒว‹า “บŒานเกิด” ของแรงงานชาวพม‹า เปšนอย‹างไร ทีมนักวิจัยจึงตัดสินใจตามติด “เย เมียว ซอ” หรือ “เจ” ในชื่อภาษาไทย กลับบŒานที่เมืองพะโคในช‹วงเทศกาลสงกรานต พ.ศ. 2558 เจเก็บหอมรอมริบจนสามารถซือ้ รถหกลŒอ ไดŒถึง 2 คันเอาไวŒใหŒเช‹า ลานบŒานของเจจึงกลายเปšน ลานตากขŒาวของเพื่อนบŒาน ระหว‹างรอขนส‹งขŒาว ไปโรงสี

เป‡าหมายนิทรรศการ 37


มหาชัย ไดŒชื่อว‹าเปšน Little Myanmar ของไทย โดยเฉพาะในปริมณฑลทางศาสนา ชาวพม‹าสามารถแสดงอัตลักษณไดŒอย‹างเต็มที่ ในภาพ เปšนงานบุญที่จัดขึ้นกลางซอยของชุมชน เพื่อบิณฑบาตสิ่งของไปช‹วยชาวพม‹าที่บŒานเกิด ซึ่งกําลังประสบอุทกภัยใน พ.ศ. 2558

36 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

นŒอยคนนักที่จะรูŒว‹า “บŒานเกิด” ของแรงงานชาวพม‹า เปšนอย‹างไร ทีมนักวิจัยจึงตัดสินใจตามติด “เย เมียว ซอ” หรือ “เจ” ในชื่อภาษาไทย กลับบŒานที่เมืองพะโคในช‹วงเทศกาลสงกรานต พ.ศ. 2558 เจเก็บหอมรอมริบจนสามารถซือ้ รถหกลŒอ ไดŒถึง 2 คันเอาไวŒใหŒเช‹า ลานบŒานของเจจึงกลายเปšน ลานตากขŒาวของเพื่อนบŒาน ระหว‹างรอขนส‹งขŒาว ไปโรงสี

เป‡าหมายนิทรรศการ 37


“อ‹อง จู” (คนที่ 3 จากซŒาย) แวะเยี่ยมอาจารยคนแรกที่ สอนตัดเย็บเสื้อผŒา หากแต‹วัตถุประสงคหลักของการกลับมา ทวายครั้่งนี้ ก็เพื่อมาดูรŒานเสริมสวยที่กําลังก‹อสรŒาง ดŒวยนํ้าพักนํ้าแรงจากการทํางานที่เมืองไทย รวมถึงมาจองกฐินวัดในหมู‹บŒานที่จะจัดในป‚ถัดไป อ‹อง จู ไม‹ไดŒมีฐานะยากลําบาก แต‹มาทํางานเมืองไทย ก็เพื่อเปดประสบการณ และ “อัปเดต” แฟชั่น

38 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

พิธีอัญเชิญฉัตรขึ้นประดิษฐาน ณ ยอดเจดีย วัดเชิงเขา อําเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี ณ วันที่ 15 มีนาคม 2560 โดยฉัตรองคนี้ มิวเซียมสยาม ไดŒขออนุญาตอัญเชิญมาประดิษฐาน ใน นิทรรศการ “พม‹าระยะประชิด” ในฐานะวัตถุศักดิ์สิทธิ์ ไม‹ใช‹วัตถุจัดแสดง เพื่อสื่อถึงความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา และการเรียนรูŒร‹วมกันระหว‹างชาวไทยกับชาวพม‹า

เป‡าหมายนิทรรศการ 39


“อ‹อง จู” (คนที่ 3 จากซŒาย) แวะเยี่ยมอาจารยคนแรกที่ สอนตัดเย็บเสื้อผŒา หากแต‹วัตถุประสงคหลักของการกลับมา ทวายครั้่งนี้ ก็เพื่อมาดูรŒานเสริมสวยที่กําลังก‹อสรŒาง ดŒวยนํ้าพักนํ้าแรงจากการทํางานที่เมืองไทย รวมถึงมาจองกฐินวัดในหมู‹บŒานที่จะจัดในป‚ถัดไป อ‹อง จู ไม‹ไดŒมีฐานะยากลําบาก แต‹มาทํางานเมืองไทย ก็เพื่อเปดประสบการณ และ “อัปเดต” แฟชั่น

38 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

พิธีอัญเชิญฉัตรขึ้นประดิษฐาน ณ ยอดเจดีย วัดเชิงเขา อําเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี ณ วันที่ 15 มีนาคม 2560 โดยฉัตรองคนี้ มิวเซียมสยาม ไดŒขออนุญาตอัญเชิญมาประดิษฐาน ใน นิทรรศการ “พม‹าระยะประชิด” ในฐานะวัตถุศักดิ์สิทธิ์ ไม‹ใช‹วัตถุจัดแสดง เพื่อสื่อถึงความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา และการเรียนรูŒร‹วมกันระหว‹างชาวไทยกับชาวพม‹า

เป‡าหมายนิทรรศการ 39


ชุมชนพม‹า มหาชัย

40 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

วันเขŒาพรรษา เมื่อนักวิจัยภาคสนามพบกลุ‹มธัมมะเสตะครั้งแรก

เป‡าหมายนิทรรศการ 41


ชุมชนพม‹า มหาชัย

40 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

วันเขŒาพรรษา เมื่อนักวิจัยภาคสนามพบกลุ‹มธัมมะเสตะครั้งแรก

เป‡าหมายนิทรรศการ 41


၂ ๒

โครงสร้าง บทบาท และการจัดการ


၂ ๒

โครงสร้าง บทบาท และการจัดการ


้ หาจะแสดงให้เห็นถึงการจัดการนิทรรศการ ในบทนี้ เนือ ในระยะต้ น นั บเป็ น ขั้ น ตอนที่ แ ปรเป้ า หมายที่ มี ความชัดเจน แผนงานที่เกี่ยวข้องกับงานภัณฑารักษ์ งานกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา เนื้อหาในส่ วนนี้ พยายามตอบคํ า ถามสํ า คั ญ สองสามประการ ได้ แ ก่ ความคิดริเริ่มในการพัฒนาประเด็นเกิดขึ้นได้อย่างไร โดยเฉพาะอย่ า งยิ่ ง การเรี ย นรู้ ใ นกลุ่ ม ผู้ ช มเกี่ย วกั บ ทัศนคติและความคิดต่อผู้คนที่เป็นประเด็นหลักของ นิทรรศการ หรือ “คนพม่า”

จากนั้น เมื่อความคิด ดังกล‹าวเริ่มชัดเจนยิ่งขึ้น พิพิธภัณฑเลือกแนวทาง การพัฒนาขŒอมูลโดยอาศัยการวางแผนอย‹างไร ใครบŒางที่เขŒามาเกี่ยวขŒองกับการ ทํางาน ทั้งในส‹วนภัณฑารักษ และในส‹วนกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา ในที่นี้ ผูเŒ ขียนไดŒหยิบยกบทบาทในอุดมคติของผูปŒ ฏิบตั งิ านพิพธิ ภัณฑสองประเภทมากล‹าว เปšนขŒอมูลเสริมไวŒดŒวย นั่นคือ ภัณฑารักษและนักการศึกษาในพิพิธภัณฑ เพื่อเปšน แนวทางในการเทียบเคียงระหว‹างภาพอุดมคติและสถานการณทเี่ กิดขึน้ ในการทํางาน ทั้งนี้ เปšนการยกตัวอย‹างจากขŒอมูลการสัมภาษณผูŒเกี่ยวขŒองกับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เปšนสําคัญ

2.1. ภาพรวมในการจัดการ พัฒนาการขององคกร ความเปลีย่ นแปลงทิศทางการบริหาร บริบทงานบริหาร ราชการในแต‹ละแห‹ง ลŒวนเปšนป˜จจัยและเงื่อนไขกําหนดโครงสรŒางการทํางานและ บุคลากรในการทํางานที่แตกต‹างกัน สําหรับสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ การพัฒนาชุด นิทรรศการ อาศัยส‹วนงานที่เกี่ยวขŒองสองส‹วน ไดŒแก‹ ฝ†ายวิชาการและฝ†ายมิวเซียมสยาม โดยมี ผูอŒ าํ นวยการพิพธิ ภัณฑทาํ หนŒาทีใ่ นการตัดสินใจภาพรวมของการทํางานในเบือ้ งแรก เพื่อมอบหมายทิศทางของนิทรรศการที่ควรจะเปšน จากนั้นนักจัดการความรูŒซึ่งทํา โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 45


้ หาจะแสดงให้เห็นถึงการจัดการนิทรรศการ ในบทนี้ เนือ ในระยะต้ น นั บเป็ น ขั้ น ตอนที่ แ ปรเป้ า หมายที่ มี ความชัดเจน แผนงานที่เกี่ยวข้องกับงานภัณฑารักษ์ งานกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา เนื้อหาในส่ วนนี้ พยายามตอบคํ า ถามสํ า คั ญ สองสามประการ ได้ แ ก่ ความคิดริเริ่มในการพัฒนาประเด็นเกิดขึ้นได้อย่างไร โดยเฉพาะอย่ า งยิ่ ง การเรี ย นรู้ ใ นกลุ่ ม ผู้ ช มเกี่ย วกั บ ทัศนคติและความคิดต่อผู้คนที่เป็นประเด็นหลักของ นิทรรศการ หรือ “คนพม่า”

จากนั้น เมื่อความคิด ดังกล‹าวเริ่มชัดเจนยิ่งขึ้น พิพิธภัณฑเลือกแนวทาง การพัฒนาขŒอมูลโดยอาศัยการวางแผนอย‹างไร ใครบŒางที่เขŒามาเกี่ยวขŒองกับการ ทํางาน ทั้งในส‹วนภัณฑารักษ และในส‹วนกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา ในที่นี้ ผูเŒ ขียนไดŒหยิบยกบทบาทในอุดมคติของผูปŒ ฏิบตั งิ านพิพธิ ภัณฑสองประเภทมากล‹าว เปšนขŒอมูลเสริมไวŒดŒวย นั่นคือ ภัณฑารักษและนักการศึกษาในพิพิธภัณฑ เพื่อเปšน แนวทางในการเทียบเคียงระหว‹างภาพอุดมคติและสถานการณทเี่ กิดขึน้ ในการทํางาน ทั้งนี้ เปšนการยกตัวอย‹างจากขŒอมูลการสัมภาษณผูŒเกี่ยวขŒองกับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เปšนสําคัญ

2.1. ภาพรวมในการจัดการ พัฒนาการขององคกร ความเปลีย่ นแปลงทิศทางการบริหาร บริบทงานบริหาร ราชการในแต‹ละแห‹ง ลŒวนเปšนป˜จจัยและเงื่อนไขกําหนดโครงสรŒางการทํางานและ บุคลากรในการทํางานที่แตกต‹างกัน สําหรับสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ การพัฒนาชุด นิทรรศการ อาศัยส‹วนงานที่เกี่ยวขŒองสองส‹วน ไดŒแก‹ ฝ†ายวิชาการและฝ†ายมิวเซียมสยาม โดยมี ผูอŒ าํ นวยการพิพธิ ภัณฑทาํ หนŒาทีใ่ นการตัดสินใจภาพรวมของการทํางานในเบือ้ งแรก เพื่อมอบหมายทิศทางของนิทรรศการที่ควรจะเปšน จากนั้นนักจัดการความรูŒซึ่งทํา โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 45


หนŒาทีภ่ ณ ั ฑารักษหรือเปšนนักวิชาการศึกษาของพิพธิ ภัณฑ จะรับผิดชอบการทํางาน ในรายละเอียดเพื่อใหŒงานบรรลุตามแผนงานที่ไดŒวางไวŒ การตัด สินใจยังอาศัยความคิดเห็นของผูŒอํานวยการฝ†ายวิชาการและฝ†าย มิวเซียมสยามประกอบในการทํางาน รวมทั้งการแกŒป˜ญหาที่เกิดขึ้นในการทํางาน ระยะเวลาการทํางานของพิพิธภัณฑ ตั้งแต‹ การจัดเตรียม จนถึงการจัดสรŒาง นิทรรศการ ใชŒระยะเวลาราว 15 เดือน โดยใหŒนํ้าหนักกับการทํางานขŒอมูลที่มาจาก การคŒนควŒาเอกสารและภาคสนามมากที่สุด หรือราว 10-12 เดือน เพราะมีพื้นที่ ในการทํางานวิจัยที่แตกต‹างกันหลายแห‹ง จากนั้นเปšนส‹วนของการตีความ คัดเลือก ประเด็นและวัตถุ และพัฒนาเปšนบทนิทรรศการในระยะเวลา 1-2 เดือน ส‹วน การพัฒนาแบบนิทรรศการและการผลิต-การติดตั้ง อีก 45 วัน ระยะเวลาการทํางานแตกต‹างกันในแต‹ละแห‹งขึน้ อยูก‹ บั ประเภทนิทรรศการ ใน กรณีทเี่ ปšนนิทรรศการทีจ่ ดั แสดงศิลปวัตถุ โบราณวัตถุ อาจจะตŒองคํานวณถึงเวลาใน การอนุรักษวัตถุใหŒพรŒอมสําหรับการจัดแสดงต‹อสาธารณะ และการเตรียมอุปกรณ และวัสดุต‹างๆ ที่เปšนมิตรกับวัตถุในพื้นที่การจัดแสดง การทํางานกับวัตถุสะสมของ พิพิธภัณฑ ยังตŒองคํานึงถึงการเคลื่อนยŒายวัตถุจากคลังสู‹พื้นที่แสดง ซึ่งจะตŒองมี การเตรียมเสŒนทางการเคลื่อนยŒายวัตถุอย‹างเหมาะสมดŒวยเช‹นกัน เพื่อป‡องกันไม‹ใหŒ วัตถุไดŒรับอันตรายระหว‹างการทํางาน อย‹างไรก็ดี สําหรับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด วัตถุต‹างๆ ที่ใชŒ ใน การจัดแสดงมาพรŒอมกับการทํางานภาคสนาม วัตถุหลายชิ้นไดŒรับจากเจŒาของวัตถุ ในระหว‹างการเก็บขŒอมูล หรือในทางกลับกัน มีการตั้งประเด็นนิทรรศการทีต่ อŒ งการ ถ‹ายทอด และเจŒาหนŒาทีผ่ รŒู ับผิดชอบโครงการนิทรรศการสืบคŒนวัตถุใหŒสอดคลŒองกับ เนื้อหาการทํางานที่ไดŒกําหนดไวŒ ดŒวยเหตุนี้ วัตถุทั้งหมดในนิทรรศการจึงไม‹ใช‹วัตถุ สะสมตามรูปแบบการทํางานทั่วไปในพิพิธภัณฑ แต‹เปšนวัตถุที่บอกเล‹าความหมาย ของเรื่องราว หรือเรียกไดŒว‹า “วัตถุมีชีวิต” (living objects) มากกว‹าจะเปšนวัตถุที่ เปลี่ยนสถานะเปšนวัตถุพิพิธภัณฑ (“museualized” objects) ผูŒเขียนจะกล‹าวถึงวัตถุจํานวนหนึ่งจากขŒอมูลการสัมภาษณในส‹วนที่ 3 ของ หนังสือ เพื่อแสดงใหŒ เห็นความหมายของวัตถุและความมีชีวิต หรือเหตุผลใน การคัดเลือกวัตถุเพื่อเปšนสิ่งจัดแสดงในนิทรรศการ ความทŒาทายประการสําคัญของ 46 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ คือ วัตถุต‹างๆ ที่เกิดขึ้นในการจัดนิทรรศการ ชัว่ คราวแต‹ละครัง้ จะกลายเปšนวัตถุพพิ ธิ ภัณฑในทีส่ ดุ หรือไม‹ เพราะวัตถุหลายชิน้ ไดŒ รับเปšนสิทธิ์ขาดจากเจŒาของเดิม และเมื่อวัตถุกลายเปšนสิ่งจัดแสดงในระยะเวลาหนึ่ง นโยบายพัฒนาคลังวัตถุของพิพธิ ภัณฑ (Collection Development Policy) ควรเกิด ขึ้นอย‹างไร คําตอบของคําถามนี้อยู‹นอกเหนือขอบเขตของหนังสือ

2.2. เริม่ ต้นความคิด แหล‹งที่มาของความคิดตั้งตŒนในการพัฒนานิทรรศการไดŒมาจากหลากหลาย ทิศทาง ในทางปฏิบัติ ที่มาของความคิดเหล‹านั้นมาจากตŒนกําเนิดไม‹กี่แหล‹งเท‹านั้น กรณีงานวิจัยภายในหรือความสนใจของภัณฑารักษ และนํามาสู‹การสรŒางสรรค นิทรรศการทีเ่ กิดขึน้ โดยบุคลากรภายในเอง หรืออาจเปšนการจัดจŒางหน‹วยงานเอกชน จากภายนอกเพื่อสรŒางสรรคผลงาน ภัณฑารักษทําหนŒาที่ในการกําหนดความคิดตั้ง ตŒน หรือเปšนกลุ‹มงานวิชาการที่ร‹วมประมวลและกําหนดหัวขŒอนิทรรศการ ในอีกทางหนึง่ พิพธิ ภัณฑทใี่ หŒความสําคัญกับความสนใจและความอยากรูอŒ ยาก เห็นของสาธารณชน หัวขŒอตั้งตŒนนิทรรศการจะเปดกวŒางมากขึ้น โดยอาจมีเวทีหรือ ช‹องทางทีส่ าธารณชนสามารถแสดงความคิดเห็น ความสนใจ และความตŒองการ เพือ่ ใหŒพิพิธภัณฑเลือกประเด็นเหล‹านั้นไวŒเปšนจุดเริ่มตŒนโครงการนิทรรศการ ตัวอย‹าง เช‹น ศูนยวทิ ยาศาสตรเพือ่ การศึกษา ทŒองฟ‡าจําลอง กรุงเทพฯ จัดนิทรรศการเกีย่ วกับ ดาวหางทีโ่ คจรมายังโลกทุก 100 ป‚ ซึง่ ความสนใจของสาธารณชนร‹วมเปšนจุดเริม่ ตŒน โครงการใหŒศูนยวิทยาศาสตรฯ หรือในกรณีของพิพธิ ภัณฑทเี่ กีย่ วขŒองกับสังคม วัฒนธรรม และประวัตศิ าสตร เช‹น พิพิธภัณฑสถานแห‹งชาติ อเมริกันอินเดียน กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. สหรัฐอเมริกา พิพิธภัณฑสถานฯ ใหŒความสําคัญกับชุมชน และเปดใหŒชุมชนตŒนทางซึ่งเปšนที่มา ของวัตถุสะสมพิพธิ ภัณฑรว‹ มกําหนดประเด็นและเนือ้ หาในการจัดแสดงนิทรรศการ ฉะนัน้ ความคิดเริม่ ตŒนของนิทรรศการประเภทนีค้ อื อาศัยความตŒองการของชุมชนที่

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 47


หนŒาทีภ่ ณ ั ฑารักษหรือเปšนนักวิชาการศึกษาของพิพธิ ภัณฑ จะรับผิดชอบการทํางาน ในรายละเอียดเพื่อใหŒงานบรรลุตามแผนงานที่ไดŒวางไวŒ การตัด สินใจยังอาศัยความคิดเห็นของผูŒอํานวยการฝ†ายวิชาการและฝ†าย มิวเซียมสยามประกอบในการทํางาน รวมทั้งการแกŒป˜ญหาที่เกิดขึ้นในการทํางาน ระยะเวลาการทํางานของพิพิธภัณฑ ตั้งแต‹ การจัดเตรียม จนถึงการจัดสรŒาง นิทรรศการ ใชŒระยะเวลาราว 15 เดือน โดยใหŒนํ้าหนักกับการทํางานขŒอมูลที่มาจาก การคŒนควŒาเอกสารและภาคสนามมากที่สุด หรือราว 10-12 เดือน เพราะมีพื้นที่ ในการทํางานวิจัยที่แตกต‹างกันหลายแห‹ง จากนั้นเปšนส‹วนของการตีความ คัดเลือก ประเด็นและวัตถุ และพัฒนาเปšนบทนิทรรศการในระยะเวลา 1-2 เดือน ส‹วน การพัฒนาแบบนิทรรศการและการผลิต-การติดตั้ง อีก 45 วัน ระยะเวลาการทํางานแตกต‹างกันในแต‹ละแห‹งขึน้ อยูก‹ บั ประเภทนิทรรศการ ใน กรณีทเี่ ปšนนิทรรศการทีจ่ ดั แสดงศิลปวัตถุ โบราณวัตถุ อาจจะตŒองคํานวณถึงเวลาใน การอนุรักษวัตถุใหŒพรŒอมสําหรับการจัดแสดงต‹อสาธารณะ และการเตรียมอุปกรณ และวัสดุต‹างๆ ที่เปšนมิตรกับวัตถุในพื้นที่การจัดแสดง การทํางานกับวัตถุสะสมของ พิพิธภัณฑ ยังตŒองคํานึงถึงการเคลื่อนยŒายวัตถุจากคลังสู‹พื้นที่แสดง ซึ่งจะตŒองมี การเตรียมเสŒนทางการเคลื่อนยŒายวัตถุอย‹างเหมาะสมดŒวยเช‹นกัน เพื่อป‡องกันไม‹ใหŒ วัตถุไดŒรับอันตรายระหว‹างการทํางาน อย‹างไรก็ดี สําหรับนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด วัตถุต‹างๆ ที่ใชŒ ใน การจัดแสดงมาพรŒอมกับการทํางานภาคสนาม วัตถุหลายชิ้นไดŒรับจากเจŒาของวัตถุ ในระหว‹างการเก็บขŒอมูล หรือในทางกลับกัน มีการตั้งประเด็นนิทรรศการทีต่ อŒ งการ ถ‹ายทอด และเจŒาหนŒาทีผ่ รŒู ับผิดชอบโครงการนิทรรศการสืบคŒนวัตถุใหŒสอดคลŒองกับ เนื้อหาการทํางานที่ไดŒกําหนดไวŒ ดŒวยเหตุนี้ วัตถุทั้งหมดในนิทรรศการจึงไม‹ใช‹วัตถุ สะสมตามรูปแบบการทํางานทั่วไปในพิพิธภัณฑ แต‹เปšนวัตถุที่บอกเล‹าความหมาย ของเรื่องราว หรือเรียกไดŒว‹า “วัตถุมีชีวิต” (living objects) มากกว‹าจะเปšนวัตถุที่ เปลี่ยนสถานะเปšนวัตถุพิพิธภัณฑ (“museualized” objects) ผูŒเขียนจะกล‹าวถึงวัตถุจํานวนหนึ่งจากขŒอมูลการสัมภาษณในส‹วนที่ 3 ของ หนังสือ เพื่อแสดงใหŒ เห็นความหมายของวัตถุและความมีชีวิต หรือเหตุผลใน การคัดเลือกวัตถุเพื่อเปšนสิ่งจัดแสดงในนิทรรศการ ความทŒาทายประการสําคัญของ 46 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ คือ วัตถุต‹างๆ ที่เกิดขึ้นในการจัดนิทรรศการ ชัว่ คราวแต‹ละครัง้ จะกลายเปšนวัตถุพพิ ธิ ภัณฑในทีส่ ดุ หรือไม‹ เพราะวัตถุหลายชิน้ ไดŒ รับเปšนสิทธิ์ขาดจากเจŒาของเดิม และเมื่อวัตถุกลายเปšนสิ่งจัดแสดงในระยะเวลาหนึ่ง นโยบายพัฒนาคลังวัตถุของพิพธิ ภัณฑ (Collection Development Policy) ควรเกิด ขึ้นอย‹างไร คําตอบของคําถามนี้อยู‹นอกเหนือขอบเขตของหนังสือ

2.2. เริม่ ต้นความคิด แหล‹งที่มาของความคิดตั้งตŒนในการพัฒนานิทรรศการไดŒมาจากหลากหลาย ทิศทาง ในทางปฏิบัติ ที่มาของความคิดเหล‹านั้นมาจากตŒนกําเนิดไม‹กี่แหล‹งเท‹านั้น กรณีงานวิจัยภายในหรือความสนใจของภัณฑารักษ และนํามาสู‹การสรŒางสรรค นิทรรศการทีเ่ กิดขึน้ โดยบุคลากรภายในเอง หรืออาจเปšนการจัดจŒางหน‹วยงานเอกชน จากภายนอกเพื่อสรŒางสรรคผลงาน ภัณฑารักษทําหนŒาที่ในการกําหนดความคิดตั้ง ตŒน หรือเปšนกลุ‹มงานวิชาการที่ร‹วมประมวลและกําหนดหัวขŒอนิทรรศการ ในอีกทางหนึง่ พิพธิ ภัณฑทใี่ หŒความสําคัญกับความสนใจและความอยากรูอŒ ยาก เห็นของสาธารณชน หัวขŒอตั้งตŒนนิทรรศการจะเปดกวŒางมากขึ้น โดยอาจมีเวทีหรือ ช‹องทางทีส่ าธารณชนสามารถแสดงความคิดเห็น ความสนใจ และความตŒองการ เพือ่ ใหŒพิพิธภัณฑเลือกประเด็นเหล‹านั้นไวŒเปšนจุดเริ่มตŒนโครงการนิทรรศการ ตัวอย‹าง เช‹น ศูนยวทิ ยาศาสตรเพือ่ การศึกษา ทŒองฟ‡าจําลอง กรุงเทพฯ จัดนิทรรศการเกีย่ วกับ ดาวหางทีโ่ คจรมายังโลกทุก 100 ป‚ ซึง่ ความสนใจของสาธารณชนร‹วมเปšนจุดเริม่ ตŒน โครงการใหŒศูนยวิทยาศาสตรฯ หรือในกรณีของพิพธิ ภัณฑทเี่ กีย่ วขŒองกับสังคม วัฒนธรรม และประวัตศิ าสตร เช‹น พิพิธภัณฑสถานแห‹งชาติ อเมริกันอินเดียน กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. สหรัฐอเมริกา พิพิธภัณฑสถานฯ ใหŒความสําคัญกับชุมชน และเปดใหŒชุมชนตŒนทางซึ่งเปšนที่มา ของวัตถุสะสมพิพธิ ภัณฑรว‹ มกําหนดประเด็นและเนือ้ หาในการจัดแสดงนิทรรศการ ฉะนัน้ ความคิดเริม่ ตŒนของนิทรรศการประเภทนีค้ อื อาศัยความตŒองการของชุมชนที่

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 47


เปšนผูŒที่มีส‹วนไดŒส‹วนเสียกับนิทรรศการ4

อคติของคนไทยทีม่ ตี อ‹ เพือ่ นบŒานทีก่ ลายเปšนคนใกลŒชดิ หรือพบเห็นในชีวติ ประจําวัน

สําหรับความคิดตั้งตŒนนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด มีประเด็นน‹าสนใจ หลายประการ ความคิดตั้งตŒนมาจากความพันธกิจของพิพิธภัณฑดังที่ผูŒเขียนกล‹าว ไวŒแลŒวหัวขŒอแรก แต‹การคัดเลือก “คนพม‹า” ซึ่งเปšนกลุ‹มคนเพื่อนบŒานที่เขŒามาเปšน แรงงานอีกหลายๆ กลุม‹ มาจากการประเมินสถิตเิ กีย่ วกับแรงงานชาวพม‹าทีม่ จี าํ นวน มากกว‹าเพื่อนบŒานกลุ‹มอื่น

ฆัสรา7 ผูอŒ าํ นวยการฝ†ายวิชาการ ยังขยายใหŒเห็นว‹า นิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะ ประชิด นับเปšนการทํางานอย‹างต‹อเนือ่ งของพิพธิ ภัณฑ ในความพยายามทีจ่ ะส‹งเสริม ใหŒสงั คมไทยเรียนรูเŒ พือ่ นบŒานอาเซียนในมิตวิ ฒ ั นธรรม เพือ่ แสดงใหŒเห็นความเหมือน และความแตกต‹างระหว‹างกัน เพราะหากไม‹มพี รมแดนประเทศแลŒว อาเซียนนับเปšน ภูมิภาคที่มีความสัมพันธและการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมและสังคมมาอย‹างยาวนาน

“เราน‹าจะรูŒเรื่องคนใกลŒตัวเรา บางบŒานมีคนเขมร ลาว ที่เขŒามาทํางาน แต‹เมื่อ เปรียบเทียบสัดส‹วน พบว‹าคนพม‹ามีสดั ส‹วนทีม่ ากกว‹า เปšนแรงงานทีส่ าํ คัญ” นอกจาก นี้ แรงจูงใจในการเลือกหัวขŒอเกีย่ วกับคนพม‹ายังมาจาก “อคติเรือ่ งชาติ เห็นไดŒอย‹าง ชัดว‹าแบบเรียนทางประวัติศาสตรขีดเสŒนความสัมพันธชัดเจนมาก ทั้งๆ ที่สําหรับ ชาวพม‹าเอง คนไทยไม‹ใช‹อริอันดับแรก หากแต‹เปšนชาวอังกฤษที่เคยเปšนผูŒปกครอง อาณานิคม”

ความคิดเกี่ยวกับอาเซียนเริ่มตŒนจากนิทรรศการถาวร (เดิม) ซึ่งเปšนจุดตั้งตŒน มิวเซียมสยาม ทีแ่ สดงใหŒเห็นดินแดนสุวรรณภูมทิ ผี่ คŒู นขŒามพรมแดนไปมาตัง้ แต‹อดีต การคŒนพบส‹วนคลŒายคลึงระหว‹างวัฒนธรรมต‹างๆ ทําใหŒนิยามของความเปšนไทย จําเปšนตŒองขยายตัว มากกว‹าการกําหนดลักษณะบางประการไวŒเปšนเครื่องหมาย อŒางอิงความเปšนไทย

ทั้งทวีศักดิ์และสรวิชญ5 ผูŒรับผิดชอบงานภัณฑารักษกล‹าวเปšนเสียงเดียวกัน ทวีศกั ดิย์ ังขยายความคิดเพิม่ เติมถึงความสําคัญในการหยิบยก “คนพม‹า” มา เปšนประเด็นตั้งตŒนในการพัฒนาชุดนิทรรศการ “คนพม‹ามักไดŒรับการพิจารณาใน ฐานะ “ป˜จจัยการผลิต” แต‹หากพิจารณาใหŒถ‹องแทŒแลŒว เขามีมิติสุนทรียะเหมือนกับ คนทัว่ ๆ ไป เช‹น ในวันเสารและอาทิตย กลุม‹ แรงงานพม‹ามาเรียนรํา ซึง่ มีความสําคัญ อย‹างมากในการรวมตัวเปšนชุมชน”6 คําอธิบายของผูŒรับผิดชอบงานภัณฑารักษ แสดงใหŒเห็นเป‡าหมายที่พิพิธภัณฑตŒองการนําเสนอ ไม‹ใช‹การบอกเล‹าถึงพม‹าในแง‹ ของความงามทางศิลปะ หรือเพียงการใหŒขŒอมูลเกี่ยวกับแรงงานพม‹าในประเทศไทย แต‹การนําเสนอใหŒนทิ รรศการเปšนส‹วนหนึง่ ของการเปลีย่ นแปลงทัศติและปรับเปลีย่ น 4 Marilena Alivizatou, “Chapter 5 Intangible Heritage at the Living Memorial of Native Americans”, In Intangible heritage and the museum: new perspectives on cultural preservation, Critical cultural heritage series. University College London institute of archaeology publications series, v. 8 (Walnut Creek, Calif: Left Coast Press, 2012), 105–34.

ส‹วนนิทรรศการหมุนเวียนทีด่ าํ เนินการมาอย‹างต‹อเนื่องในระยะ 2-3 ป‚นี้ ก‹อน ที่จะมีนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เช‹น นิทรรศการ เรื่อง หลงรัก: นิทรรศการ ประสานอาเซียน ทีก่ ล‹าวถึงการใชŒ “รัก” ในการสรŒางสรรคเครือ่ งใชŒในชีวติ ประจําวัน ของคนบนพื้นที่สูง เครื่องประดับสถาป˜ตยกรรมไทย ผลงานศิลปะจากเวียดนาม เพื่อชี้ใหŒเห็นลักษณะร‹วมของผูŒคนในภูมิภาคกับการรูŒจักประยุกตใชŒสิ่งแวดลŒอมมา ตอบสนองการดําเนินชีวิต หรื อ นิ ท รรศการเรื่ อ ง ประสบการณ หู สู ‹ อ าเซี ย น (ASEA(R)N) ซึ่ ง เปš น นิทรรศการ “เชิงทดลอง” ที่ผสานงานสื่อโสตทัศนในการจัดแสดง สื่อมีที่มาจาก กระบวนการทํางานและวิธีคิดของผูŒสรŒางสรรคผลงานแตกต‹างกัน แต‹มี “เสียง” ที่ เกิดขึ้นในภูมิภาคอาเซียนเปšนแกนกลาง เพื่อใหŒผูŒชมสัมผัสกับเสียงต‹างสังคมต‹าง วัฒนธรรม และใชŒผัสสะของการไดŒยินมากกว‹าการมองหาคําอธิบายทางวิชาการ ทันที เมื่อเขŒาสู‹นิทรรศการ

5

ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร และ สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการ นิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด: การตีความและการคัดเลือกวัตถุจัดแสดง, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 11 มกราคม 2560.

ในเบือ้ งตŒนนี้ ผูเŒ ขียนเห็นว‹า ความคิดตัง้ ตŒนนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด มี เหตุผลสําคัญ 2-3 ประการ ทีไ่ ม‹ใช‹เพียงเหตุผลหรือความสนใจส‹วนตัวของภัณฑารักษ ผูŒกํากับการเลือก แต‹เปšนพันธกิจของหน‹วยงาน แต‹ที่สําคัญกว‹านั้น การทํางานอย‹าง

ทวีศกั ดิ์ วรฤทธิเ์ รืองอุไร, การสัมภาษณขอ มูลเกีย่ วกับการทํางานโครงการนิทรรศการ เรือ่ ง พมาระยะประชิด: ภาพรวมนิทรรศการ, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559.

ฆัสรา ขมะวรรณ มุกดาวิจิตร, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด: ภาพรวมนิทรรศการ, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559.

6

48 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

7

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 49


เปšนผูŒที่มีส‹วนไดŒส‹วนเสียกับนิทรรศการ4

อคติของคนไทยทีม่ ตี อ‹ เพือ่ นบŒานทีก่ ลายเปšนคนใกลŒชดิ หรือพบเห็นในชีวติ ประจําวัน

สําหรับความคิดตั้งตŒนนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด มีประเด็นน‹าสนใจ หลายประการ ความคิดตั้งตŒนมาจากความพันธกิจของพิพิธภัณฑดังที่ผูŒเขียนกล‹าว ไวŒแลŒวหัวขŒอแรก แต‹การคัดเลือก “คนพม‹า” ซึ่งเปšนกลุ‹มคนเพื่อนบŒานที่เขŒามาเปšน แรงงานอีกหลายๆ กลุม‹ มาจากการประเมินสถิตเิ กีย่ วกับแรงงานชาวพม‹าทีม่ จี าํ นวน มากกว‹าเพื่อนบŒานกลุ‹มอื่น

ฆัสรา7 ผูอŒ าํ นวยการฝ†ายวิชาการ ยังขยายใหŒเห็นว‹า นิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะ ประชิด นับเปšนการทํางานอย‹างต‹อเนือ่ งของพิพธิ ภัณฑ ในความพยายามทีจ่ ะส‹งเสริม ใหŒสงั คมไทยเรียนรูเŒ พือ่ นบŒานอาเซียนในมิตวิ ฒ ั นธรรม เพือ่ แสดงใหŒเห็นความเหมือน และความแตกต‹างระหว‹างกัน เพราะหากไม‹มพี รมแดนประเทศแลŒว อาเซียนนับเปšน ภูมิภาคที่มีความสัมพันธและการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมและสังคมมาอย‹างยาวนาน

“เราน‹าจะรูŒเรื่องคนใกลŒตัวเรา บางบŒานมีคนเขมร ลาว ที่เขŒามาทํางาน แต‹เมื่อ เปรียบเทียบสัดส‹วน พบว‹าคนพม‹ามีสดั ส‹วนทีม่ ากกว‹า เปšนแรงงานทีส่ าํ คัญ” นอกจาก นี้ แรงจูงใจในการเลือกหัวขŒอเกีย่ วกับคนพม‹ายังมาจาก “อคติเรือ่ งชาติ เห็นไดŒอย‹าง ชัดว‹าแบบเรียนทางประวัติศาสตรขีดเสŒนความสัมพันธชัดเจนมาก ทั้งๆ ที่สําหรับ ชาวพม‹าเอง คนไทยไม‹ใช‹อริอันดับแรก หากแต‹เปšนชาวอังกฤษที่เคยเปšนผูŒปกครอง อาณานิคม”

ความคิดเกี่ยวกับอาเซียนเริ่มตŒนจากนิทรรศการถาวร (เดิม) ซึ่งเปšนจุดตั้งตŒน มิวเซียมสยาม ทีแ่ สดงใหŒเห็นดินแดนสุวรรณภูมทิ ผี่ คŒู นขŒามพรมแดนไปมาตัง้ แต‹อดีต การคŒนพบส‹วนคลŒายคลึงระหว‹างวัฒนธรรมต‹างๆ ทําใหŒนิยามของความเปšนไทย จําเปšนตŒองขยายตัว มากกว‹าการกําหนดลักษณะบางประการไวŒเปšนเครื่องหมาย อŒางอิงความเปšนไทย

ทั้งทวีศักดิ์และสรวิชญ5 ผูŒรับผิดชอบงานภัณฑารักษกล‹าวเปšนเสียงเดียวกัน ทวีศกั ดิย์ ังขยายความคิดเพิม่ เติมถึงความสําคัญในการหยิบยก “คนพม‹า” มา เปšนประเด็นตั้งตŒนในการพัฒนาชุดนิทรรศการ “คนพม‹ามักไดŒรับการพิจารณาใน ฐานะ “ป˜จจัยการผลิต” แต‹หากพิจารณาใหŒถ‹องแทŒแลŒว เขามีมิติสุนทรียะเหมือนกับ คนทัว่ ๆ ไป เช‹น ในวันเสารและอาทิตย กลุม‹ แรงงานพม‹ามาเรียนรํา ซึง่ มีความสําคัญ อย‹างมากในการรวมตัวเปšนชุมชน”6 คําอธิบายของผูŒรับผิดชอบงานภัณฑารักษ แสดงใหŒเห็นเป‡าหมายที่พิพิธภัณฑตŒองการนําเสนอ ไม‹ใช‹การบอกเล‹าถึงพม‹าในแง‹ ของความงามทางศิลปะ หรือเพียงการใหŒขŒอมูลเกี่ยวกับแรงงานพม‹าในประเทศไทย แต‹การนําเสนอใหŒนทิ รรศการเปšนส‹วนหนึง่ ของการเปลีย่ นแปลงทัศติและปรับเปลีย่ น 4 Marilena Alivizatou, “Chapter 5 Intangible Heritage at the Living Memorial of Native Americans”, In Intangible heritage and the museum: new perspectives on cultural preservation, Critical cultural heritage series. University College London institute of archaeology publications series, v. 8 (Walnut Creek, Calif: Left Coast Press, 2012), 105–34.

ส‹วนนิทรรศการหมุนเวียนทีด่ าํ เนินการมาอย‹างต‹อเนื่องในระยะ 2-3 ป‚นี้ ก‹อน ที่จะมีนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เช‹น นิทรรศการ เรื่อง หลงรัก: นิทรรศการ ประสานอาเซียน ทีก่ ล‹าวถึงการใชŒ “รัก” ในการสรŒางสรรคเครือ่ งใชŒในชีวติ ประจําวัน ของคนบนพื้นที่สูง เครื่องประดับสถาป˜ตยกรรมไทย ผลงานศิลปะจากเวียดนาม เพื่อชี้ใหŒเห็นลักษณะร‹วมของผูŒคนในภูมิภาคกับการรูŒจักประยุกตใชŒสิ่งแวดลŒอมมา ตอบสนองการดําเนินชีวิต หรื อ นิ ท รรศการเรื่ อ ง ประสบการณ หู สู ‹ อ าเซี ย น (ASEA(R)N) ซึ่ ง เปš น นิทรรศการ “เชิงทดลอง” ที่ผสานงานสื่อโสตทัศนในการจัดแสดง สื่อมีที่มาจาก กระบวนการทํางานและวิธีคิดของผูŒสรŒางสรรคผลงานแตกต‹างกัน แต‹มี “เสียง” ที่ เกิดขึ้นในภูมิภาคอาเซียนเปšนแกนกลาง เพื่อใหŒผูŒชมสัมผัสกับเสียงต‹างสังคมต‹าง วัฒนธรรม และใชŒผัสสะของการไดŒยินมากกว‹าการมองหาคําอธิบายทางวิชาการ ทันที เมื่อเขŒาสู‹นิทรรศการ

5

ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร และ สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการ นิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด: การตีความและการคัดเลือกวัตถุจัดแสดง, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 11 มกราคม 2560.

ในเบือ้ งตŒนนี้ ผูเŒ ขียนเห็นว‹า ความคิดตัง้ ตŒนนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด มี เหตุผลสําคัญ 2-3 ประการ ทีไ่ ม‹ใช‹เพียงเหตุผลหรือความสนใจส‹วนตัวของภัณฑารักษ ผูŒกํากับการเลือก แต‹เปšนพันธกิจของหน‹วยงาน แต‹ที่สําคัญกว‹านั้น การทํางานอย‹าง

ทวีศกั ดิ์ วรฤทธิเ์ รืองอุไร, การสัมภาษณขอ มูลเกีย่ วกับการทํางานโครงการนิทรรศการ เรือ่ ง พมาระยะประชิด: ภาพรวมนิทรรศการ, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559.

ฆัสรา ขมะวรรณ มุกดาวิจิตร, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด: ภาพรวมนิทรรศการ, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559.

6

48 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

7

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 49


• รับผิดชอบในการดูแลและพัฒนาคลังสะสม ซึ่งรวมถึงวัตถุ ศิลปวัตถุ ตัวอยางพืชและสัตว โครงสรางประวัติศาสตร และลิขสิทธิ์ ทางปญญา

ต‹อเนือ่ งของพิพธิ ภัณฑในประเด็นเกีย่ วขŒองกับภูมภิ าคเพือ่ การเรียนรูขŒ าŒ มวัฒนธรรม มีสว‹ นสําคัญอย‹างยิง่ ในการสรŒางอัตลักษณของสถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ นัน่ คือ ความรูหŒ ลากหลายและประเด็นร‹วมสมัย ช‹วยกําหนดจุดต‹างของพิพธิ ภัณฑและกลาย เปšนลักษณะที่สาธารณชนจดจํา

• มีสวนรวมในการจัดทํานโยบายองคกรและขั้นตอนในการดูแลคลัง สะสม ซึ่งไดรับการยอมรับระบบมาตรฐาน และหนวยงานวิชาชีพ ที่เกี่ยวของ

2.3. ใครทําอะไรในการทํางานนิทรรศการ

• มีสว นในการวิจยั เพือ่ งานทะเบียนในคลังวัตถุ และตีความวัตถุทเี่ ปน ของพิพิธภัณฑหรือขอยืมจากหนวยงานภายนอก

ในลําดับสุด ทŒายของส‹วนที่ 2 เนื้อหาจะกล‹าวถึงบทบาทของบุคลากรใน พิพธิ ภัณฑผมŒู คี วามสําคัญในการพัฒนาโครงการนิทรรศการ ไดŒแก‹ ภัณฑารักษ และ นักวิชาการศึกษา ซึ่งต‹างมีความสําคัญในการสื่อสารความรูŒของพิพิธภัณฑที่มาจาก การคŒนควŒาใหŒกับสาธารณชน

• พัฒนาและจัดนิทรรศการ • มีสวนสําคัญการทํางานกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา • สงเสริมและพัฒนาชองทางใหสาธารณชนใชประโยชนคลังสะสม

ในเบือ้ งตŒน ผูเŒ ขียนคัดเลือกชุดนิยามภัณฑารักษและนักการศึกษา ทีอ่ ธิบายใหŒ เห็นบทบาทและลักษณะงานของบุคลากรทัง้ สองประเภท เพือ่ จะกล‹าวถึงสถานการณ การทํางานในโครงการนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด ของสถาบันพิพธิ ภัณฑการ เรียนรูŒแห‹งชาติ

• พัฒนาและมีสวนรวมในการเรียบเรียงเนื้อหา ความเรียง บทความ งานวิจัย และชิ้นงานแบบอื่นๆ เพื่อถายทอดความคิดเกี่ยวกับงาน พิพิธภัณฑ

ภัณฑารักษเปนบุคลากรทีม่ คี วามรู ประสบการณ หรือไดรบั การศึกษา ในสาขาที่เกี่ยวของกับเปาหมายพิพิธภัณฑ บทบาทและความรับผิดชอบ แตกตางกันในแตละพื้นที่การทํางานและภายในองคกรของพิพิธภัณฑ แตละแหง ทัง้ นีอ้ าจเปนบุคลากรในองคกรทีม่ ชี อื่ ตําแหนงอืน่ ๆ ไดเชนกัน

• เปนตัวแทนหนวยงานในการใหขอมูลกับสื่อ การจัดประชุมวาระ พิเศษ การประชุมทางวิชาชีพ วิชาการ และสัมมนา • ติดตามขอกฎหมายตางๆ ทีเ่ กีย่ วของกับการอนุรกั ษวตั ถุพพิ ธิ ภัณฑ ทั้งในระดับรัฐ ชาติ และนานาชาติ

บทบาทของภัณฑารักษนนั้ หลากหลาย ซึง่ อาจทําหนาทีบ่ างประการ หรือทุกลักษณะ ดังนี้

นอกจากจะเขาใจบทบาทของตนเอง จะตองเขาใจความรับผิดชอบที่ มีตอ คณะกรรมการบริหารและเจาหนาทีอ่ นื่ ๆ ใหความเคารพตอสายการ บังคับบัญชา ใชความรูค วามสามารถในประเภทงานอืน่ ๆ ของพิพธิ ภัณฑ และชุมชนคนทํางานพิพิธภัณฑ8

• พัฒนาความรูท างวิชาการในสาขาวิชาการทีต่ นเปนผูเ ชีย่ วชาญ เพือ่ ถายทอดความรูชุดใหมจากการศึกษาวิจัยในสาขาของตนเอง และ ในวิชาชีพดานพิพิธภัณฑ • ใหความเห็นเกี่ยวกับการจัดหาหรือการจําหนายวัตถุออกจากคลัง สะสมของพิพิธภัณฑ

50 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การทํางานของภัณฑารักษในตําแหน‹งนักจัดการความรูขŒ องสถาบันพิพธิ ภัณฑ “A Code of Ethics for Curators” (American Association of Museums, 2009), https://evemuseograa. les.wordpress.com/2016/02/curcomethics.pdf. 8

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 51


• รับผิดชอบในการดูแลและพัฒนาคลังสะสม ซึ่งรวมถึงวัตถุ ศิลปวัตถุ ตัวอยางพืชและสัตว โครงสรางประวัติศาสตร และลิขสิทธิ์ ทางปญญา

ต‹อเนือ่ งของพิพธิ ภัณฑในประเด็นเกีย่ วขŒองกับภูมภิ าคเพือ่ การเรียนรูขŒ าŒ มวัฒนธรรม มีสว‹ นสําคัญอย‹างยิง่ ในการสรŒางอัตลักษณของสถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ นัน่ คือ ความรูหŒ ลากหลายและประเด็นร‹วมสมัย ช‹วยกําหนดจุดต‹างของพิพธิ ภัณฑและกลาย เปšนลักษณะที่สาธารณชนจดจํา

• มีสวนรวมในการจัดทํานโยบายองคกรและขั้นตอนในการดูแลคลัง สะสม ซึ่งไดรับการยอมรับระบบมาตรฐาน และหนวยงานวิชาชีพ ที่เกี่ยวของ

2.3. ใครทําอะไรในการทํางานนิทรรศการ

• มีสว นในการวิจยั เพือ่ งานทะเบียนในคลังวัตถุ และตีความวัตถุทเี่ ปน ของพิพิธภัณฑหรือขอยืมจากหนวยงานภายนอก

ในลําดับสุด ทŒายของส‹วนที่ 2 เนื้อหาจะกล‹าวถึงบทบาทของบุคลากรใน พิพธิ ภัณฑผมŒู คี วามสําคัญในการพัฒนาโครงการนิทรรศการ ไดŒแก‹ ภัณฑารักษ และ นักวิชาการศึกษา ซึ่งต‹างมีความสําคัญในการสื่อสารความรูŒของพิพิธภัณฑที่มาจาก การคŒนควŒาใหŒกับสาธารณชน

• พัฒนาและจัดนิทรรศการ • มีสวนสําคัญการทํางานกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา • สงเสริมและพัฒนาชองทางใหสาธารณชนใชประโยชนคลังสะสม

ในเบือ้ งตŒน ผูเŒ ขียนคัดเลือกชุดนิยามภัณฑารักษและนักการศึกษา ทีอ่ ธิบายใหŒ เห็นบทบาทและลักษณะงานของบุคลากรทัง้ สองประเภท เพือ่ จะกล‹าวถึงสถานการณ การทํางานในโครงการนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด ของสถาบันพิพธิ ภัณฑการ เรียนรูŒแห‹งชาติ

• พัฒนาและมีสวนรวมในการเรียบเรียงเนื้อหา ความเรียง บทความ งานวิจัย และชิ้นงานแบบอื่นๆ เพื่อถายทอดความคิดเกี่ยวกับงาน พิพิธภัณฑ

ภัณฑารักษเปนบุคลากรทีม่ คี วามรู ประสบการณ หรือไดรบั การศึกษา ในสาขาที่เกี่ยวของกับเปาหมายพิพิธภัณฑ บทบาทและความรับผิดชอบ แตกตางกันในแตละพื้นที่การทํางานและภายในองคกรของพิพิธภัณฑ แตละแหง ทัง้ นีอ้ าจเปนบุคลากรในองคกรทีม่ ชี อื่ ตําแหนงอืน่ ๆ ไดเชนกัน

• เปนตัวแทนหนวยงานในการใหขอมูลกับสื่อ การจัดประชุมวาระ พิเศษ การประชุมทางวิชาชีพ วิชาการ และสัมมนา • ติดตามขอกฎหมายตางๆ ทีเ่ กีย่ วของกับการอนุรกั ษวตั ถุพพิ ธิ ภัณฑ ทั้งในระดับรัฐ ชาติ และนานาชาติ

บทบาทของภัณฑารักษนนั้ หลากหลาย ซึง่ อาจทําหนาทีบ่ างประการ หรือทุกลักษณะ ดังนี้

นอกจากจะเขาใจบทบาทของตนเอง จะตองเขาใจความรับผิดชอบที่ มีตอ คณะกรรมการบริหารและเจาหนาทีอ่ นื่ ๆ ใหความเคารพตอสายการ บังคับบัญชา ใชความรูค วามสามารถในประเภทงานอืน่ ๆ ของพิพธิ ภัณฑ และชุมชนคนทํางานพิพิธภัณฑ8

• พัฒนาความรูท างวิชาการในสาขาวิชาการทีต่ นเปนผูเ ชีย่ วชาญ เพือ่ ถายทอดความรูชุดใหมจากการศึกษาวิจัยในสาขาของตนเอง และ ในวิชาชีพดานพิพิธภัณฑ • ใหความเห็นเกี่ยวกับการจัดหาหรือการจําหนายวัตถุออกจากคลัง สะสมของพิพิธภัณฑ

50 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การทํางานของภัณฑารักษในตําแหน‹งนักจัดการความรูขŒ องสถาบันพิพธิ ภัณฑ “A Code of Ethics for Curators” (American Association of Museums, 2009), https://evemuseograa. les.wordpress.com/2016/02/curcomethics.pdf. 8

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 51


การเรียนรูŒฯ ใหŒนํ้าหนักกับการจัดการเนื้อหาความรูŒ ทั้งที่มาจากการวิจัยของ องคกรและงานวิจัยที่เปšนผลผลิตของบุคคลภายนอกที่ไดŒรับการสนับสนุนจาก สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ การพัฒนาชุดนิทรรศการและการทํางานควบคู‹กับ นักการศึกษา นับเปšนอีกบทบาทหนึ่งที่ภัณฑารักษสามารถแลกเปลี่ยนความคิดเห็น กับนักการศึกษา เพราะเปšนผูทŒ าํ หนŒาทีห่ ลักในการตัดสินใจและคัดเลือกประเด็น วัตถุ และลําดับความ ในการพัฒนาชุดนิทรรศการ ภัณฑารักษจะตŒองทําหนŒาที่ติดตามภาพรวมการทํางานอยู‹เปšนระยะ เพื่อ รายงานความกŒาวหนŒาต‹างๆ ตั้งแต‹การคŒนควŒา การเรียบเรียงบทนิทรรศการ การประสานงานกับผูอŒ อกแบบนิทรรศการ การติดตัง้ หนŒางาน การอํานวยใหŒกจิ กรรม สาธารณะและการศึกษาเกิดขึ้นตามเป‡าหมายที่นิทรรศการตั้งไวŒ ทั้งนี้ การทํางาน ระหว‹างภัณฑารักษและนักการศึกษานั้น มีความสําคัญอย‹างยิ่งเพื่อใหŒ “นิทรรศการ มีชวี ติ ” และสรŒางความเคลือ่ นไหวใหŒพพิ ธิ ภัณฑ รวมทัง้ การพัฒนากลุม‹ ผูชŒ มหนŒาใหม‹ บทบาทงานการศึกษาและการตีความ

• พืน้ ฐานความคิดของนักการศึกษา คือการสงเสริมประสบการณของ ผูช มในพิพธิ ภัณฑ “ทําไมเราถึงทําสิง่ นี”้ และ “อะไรคือเปาหมายหรือ จุดหลักของสิง่ นัน้ ” หรือ “ใครคือกลุม เปาหมายสําหรับกิจกรรมนัน้ ” เพื่อนําไปสูความคิดที่มีเปาหมายและความชัดเจน • นั ก การศึ ก ษาจะแปรความรู  ที่ ผ  า นการวิ จั ย มาแล ว สู  เ นื้ อ หา นิทรรศการ กิจกรรมที่เกี่ยวของ รวมถึงรูปแบบอื่นๆ ของการ สรางสรรคงานกับพิพิธภัณฑ • การสือ่ สารระหวางภัณฑารักษและนักการศึกษาสําคัญอยางยิง่ เพือ่ ใหเกิดความชัดเจน และนักการศึกษาจะตองเปนตัวแทนของผูชม ประสบการณของผูชมเปนสาระสําคัญของการศึกษาในพิพิธภัณฑ • จําเปนจะตองมีการสรางสรรคใหม ทดลอง กลาพัฒนากิจกรรมที่ แตกตาง และนําเสนอกับเจาหนาที่ ผูอํานวยการในพิพิธภัณฑ

52 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

• นอกจากเปาหมายแลว งบประมาณยังมีสวนสําคัญอยางยิ่งในการ พิจารณาของนักการศึกษาในการทํางาน

งานของแผนกทางการศึกษาหลากหลาย

• การอบรมผูนําชมอยางตอเนื่องและรักษาความสัมพันธ • การจัดการทองเที่ยว เพื่อนําไปสูประสบการณเรียนรูใหมๆ • การอบรมครู ที่พยายามใหครูใชประโยชนจากพิพิธภัณฑ สราง ความใกลชิดกับชุมชนและพิพิธภัณฑ • กิจกรรมกับโรงเรียน ออกแบบกิจกรรมใหเขากับกลุมนักเรียนตางๆ ดูแลวัสดุอุปกรณที่ใชเปนสื่อการเรียนการสอนในหองเรียน ติดตอ ประสานงานเพื่อกิจกรรมทัศนศึกษามายังพิพิธภัณฑ ประเมินผล • กิจกรรมพิเศษ การจัดกิจกรรมในวันเปดนิทรรศการ กิจกรรมใน วันหยุด ขอมูลขาวสาร • ละครในพิพิธภัณฑ กิจกรรมประวัติศาสตรที่มีชีวิตดวยการแสดง ที่ใชฐานความรูและทรัพยากรของพิพิธภัณฑ การนําเสนอโดยใช ตัวละครในฐานะบุคคลที่หนึ่ง หรือกลาวถึงบุคคลในอดีตในฐานะ บุคคลที่สาม • อบรมเชิ ง ปฏิ บั ติ ก าร ละคร ฝ ก ปฏิ บั ติ โดยมี เ นื้ อ หาเชื่ อ มกั บ นิทรรศการ • จดหมายขาว สือ่ สารเพือ่ แนะนําความรูต า งๆ เกีย่ วกับการจัดแสดง • การประเมินผลเพื่อดูประสิทธิภาพของการจัดแสดงและกิจกรรม เพื่อการศึกษา • การพัฒนาโครงการเพื่อดําเนินกิจกรรมตามแผนงาน

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 53


การเรียนรูŒฯ ใหŒนํ้าหนักกับการจัดการเนื้อหาความรูŒ ทั้งที่มาจากการวิจัยของ องคกรและงานวิจัยที่เปšนผลผลิตของบุคคลภายนอกที่ไดŒรับการสนับสนุนจาก สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ การพัฒนาชุดนิทรรศการและการทํางานควบคู‹กับ นักการศึกษา นับเปšนอีกบทบาทหนึ่งที่ภัณฑารักษสามารถแลกเปลี่ยนความคิดเห็น กับนักการศึกษา เพราะเปšนผูทŒ าํ หนŒาทีห่ ลักในการตัดสินใจและคัดเลือกประเด็น วัตถุ และลําดับความ ในการพัฒนาชุดนิทรรศการ ภัณฑารักษจะตŒองทําหนŒาที่ติดตามภาพรวมการทํางานอยู‹เปšนระยะ เพื่อ รายงานความกŒาวหนŒาต‹างๆ ตั้งแต‹การคŒนควŒา การเรียบเรียงบทนิทรรศการ การประสานงานกับผูอŒ อกแบบนิทรรศการ การติดตัง้ หนŒางาน การอํานวยใหŒกจิ กรรม สาธารณะและการศึกษาเกิดขึ้นตามเป‡าหมายที่นิทรรศการตั้งไวŒ ทั้งนี้ การทํางาน ระหว‹างภัณฑารักษและนักการศึกษานั้น มีความสําคัญอย‹างยิ่งเพื่อใหŒ “นิทรรศการ มีชวี ติ ” และสรŒางความเคลือ่ นไหวใหŒพพิ ธิ ภัณฑ รวมทัง้ การพัฒนากลุม‹ ผูชŒ มหนŒาใหม‹ บทบาทงานการศึกษาและการตีความ

• พืน้ ฐานความคิดของนักการศึกษา คือการสงเสริมประสบการณของ ผูช มในพิพธิ ภัณฑ “ทําไมเราถึงทําสิง่ นี”้ และ “อะไรคือเปาหมายหรือ จุดหลักของสิง่ นัน้ ” หรือ “ใครคือกลุม เปาหมายสําหรับกิจกรรมนัน้ ” เพื่อนําไปสูความคิดที่มีเปาหมายและความชัดเจน • นั ก การศึ ก ษาจะแปรความรู  ที่ ผ  า นการวิ จั ย มาแล ว สู  เ นื้ อ หา นิทรรศการ กิจกรรมที่เกี่ยวของ รวมถึงรูปแบบอื่นๆ ของการ สรางสรรคงานกับพิพิธภัณฑ • การสือ่ สารระหวางภัณฑารักษและนักการศึกษาสําคัญอยางยิง่ เพือ่ ใหเกิดความชัดเจน และนักการศึกษาจะตองเปนตัวแทนของผูชม ประสบการณของผูชมเปนสาระสําคัญของการศึกษาในพิพิธภัณฑ • จําเปนจะตองมีการสรางสรรคใหม ทดลอง กลาพัฒนากิจกรรมที่ แตกตาง และนําเสนอกับเจาหนาที่ ผูอํานวยการในพิพิธภัณฑ

52 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

• นอกจากเปาหมายแลว งบประมาณยังมีสวนสําคัญอยางยิ่งในการ พิจารณาของนักการศึกษาในการทํางาน

งานของแผนกทางการศึกษาหลากหลาย

• การอบรมผูนําชมอยางตอเนื่องและรักษาความสัมพันธ • การจัดการทองเที่ยว เพื่อนําไปสูประสบการณเรียนรูใหมๆ • การอบรมครู ที่พยายามใหครูใชประโยชนจากพิพิธภัณฑ สราง ความใกลชิดกับชุมชนและพิพิธภัณฑ • กิจกรรมกับโรงเรียน ออกแบบกิจกรรมใหเขากับกลุมนักเรียนตางๆ ดูแลวัสดุอุปกรณที่ใชเปนสื่อการเรียนการสอนในหองเรียน ติดตอ ประสานงานเพื่อกิจกรรมทัศนศึกษามายังพิพิธภัณฑ ประเมินผล • กิจกรรมพิเศษ การจัดกิจกรรมในวันเปดนิทรรศการ กิจกรรมใน วันหยุด ขอมูลขาวสาร • ละครในพิพิธภัณฑ กิจกรรมประวัติศาสตรที่มีชีวิตดวยการแสดง ที่ใชฐานความรูและทรัพยากรของพิพิธภัณฑ การนําเสนอโดยใช ตัวละครในฐานะบุคคลที่หนึ่ง หรือกลาวถึงบุคคลในอดีตในฐานะ บุคคลที่สาม • อบรมเชิ ง ปฏิ บั ติ ก าร ละคร ฝ ก ปฏิ บั ติ โดยมี เ นื้ อ หาเชื่ อ มกั บ นิทรรศการ • จดหมายขาว สือ่ สารเพือ่ แนะนําความรูต า งๆ เกีย่ วกับการจัดแสดง • การประเมินผลเพื่อดูประสิทธิภาพของการจัดแสดงและกิจกรรม เพื่อการศึกษา • การพัฒนาโครงการเพื่อดําเนินกิจกรรมตามแผนงาน

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 53


• การกําหนดแผนในการตีความ เปนการทํางานรวมกับผูออกแบบ ภัณฑารักษ ในการพัฒนาใหนิทรรศการสามารถสื่อสารเนื้อหาที่ พิพธิ ภัณฑตอ งการบอกเลา ไดอยางเหมาะสมกับผูค นในแตละกลุม (ชวงวัย พื้นเพสังคม) • การพั ฒ นาโปรแกรมการศึ ก ษานอกพิ พิ ธ ภั ณ ฑ สํ า หรั บ คนที่ ไม ส ามารถมาเยี่ ย มชมพิ พิ ธ ภั ณ ฑ ต อ งระลึ ก ถึ ง เป า หมายและ วัตถุประสงคของโครงการไวอยางสมํ่าเสมอ • การตลาด การตลาดเพื่อสรางกลุมผูชมและสงผลใหพิพิธภัณฑคง อยูในสายตาและความสนใจของชุมชน • แตไมมใี ครสามารถดําเนินการไดทกุ ภารกิจ เลือกตามความเหมาะสม งบประมาณ ทักษะ และความสนใจของเจาหนาที่ 9

จุดยืนของนักการศึกษาคํานึงถึงผูŒชมที่แตกต‹าง เพื่อเปšนโอกาสที่พิพิธภัณฑ สามารถรักษากลุ‹มผูŒเยี่ยมชมเดิม หรือ “ขาประจํา” และการพัฒนากลุ‹มผูŒชมใหม‹ไดŒ อย‹างน‹าสนใจ สถิตพิ นื้ เพของผูเŒ ขŒาร‹วมกิจกรรมในแต‹ละครัง้ แสดงใหŒเห็นจํานวนผูชŒ ม ที่เขŒาชม/ร‹วมกิจกรรมของมิวเซียมสยามเปšนครั้งแรก เฉลี่ยรŒอยละ 40 ซึ่งแสดงใหŒ เห็นประโยชนในประเภทของกิจกรรมที่หลากหลาย

2.4. บทเรียนในกระบวนการ 2 ความคิดตั้งต้น

ภัณฑารักษ์ / นักการศึกษา

ในกรณีของนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด นักการศึกษาในตําแหน‹ง นักจัดการความรูŒ ไดŒรับมอบหมายใหŒดูแลส‹วนการพัฒนากิจกรรมสาธารณะ และ การพัฒนาเนื้อหาการเรียนรูŒที่แตกต‹างจากนิทรรศการหลัก เช‹น การบรรยาย สาธารณะ ทีม่ เี นือ้ หาแตกต‹างจากประเด็นหลักของนิทรรศการ แต‹คงอยูข‹ อบเขตของ นิทรรศการที่เกี่ยวขŒองกับประเทศเพื่อนบŒานอย‹างพม‹า ความหลากหลายของกิจกรรมเพือ่ การศึกษาทีป่ ระกอบดŒวยโปรแกรมใน 4 ดŒาน คือ การบรรยายวิชาการเกี่ยวกับประวัติศาสตรพม‹าในแต‹ละช‹วงสมัย การแสดง ละครสรŒางสรรคโดยกลุ‹มเด็กเยาวชนเชื้อสายพม‹า การแสดงทางศิลปวัฒนธรรม ของพม‹า และกิจกรรมเวิรคช็อป เหล‹านี้ช‹วยใหŒผูŒคนที่อาจไม‹สนใจกับเนื้อหาหลัก ของนิทรรศการมาร‹วมกิจกรรมสาธารณะในเบื้องตŒน และเปšนโอกาสประชาสัมพันธ ใหŒกลุ‹มผูŒชมนั้นเขŒาชมนิทรรศการในลําดับต‹อมา10 Anna Johnson, “Museum Education and Museum Educators”, ใน The museum educator”s manual: educators share successful techniques, American Association for State and Local History book series (Lanham: AltaMira Press, 2009), 9–11. 9

“รายงานสรุปผลการจัดโปรแกรมเรียนรูนิทรรศการหมุนเวียน “พมาระยะประชิด” ระหวางเดือนเมษายน กรกฎาคม 2559 ณ มิวเซียมสยาม” (สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูแหงชาติ, 2559), 1. 10

54 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ระยะเวลาและ ่ ีการวางแผน งานทีม

*=%$@9*@*@$,=þJ1<I'ö>7->.9%@#//4>/

>/#V>>%9.ú>!ú9I%CQ9%I'ā%,>*V>96>$>/%

V>%BI'ö>7->.

/Eû=(Eû /E'J&&>/6CQ96>/#AQ71>71>.

>%û9-E13=!"D

>%!A3>-‘$A-%@#//4>/

>%99J&&%@#//4>/‘>/(1@!

>%@//-6>$>/<‘>/4B5>

แผนภาพ 2 การจัดการนิทรรศการและกิจกรรมสาธารณะ

บทเรียนในกระบวนการลําดับที่ 2 แสดงใหŒเห็นความสําคัญในการตั้งตŒน การทํางานนิทรรศการ เป‡าหมายปลายทางของนิทรรศการ และการตอบโจทยพนั ธกิจ ของพิพิธภัณฑตŒองชัดเจน นอกจากนี้ การพัฒนาโครงการนิทรรศการอย‹างต‹อเนื่อง ยังเปšนป˜จจัยที่สําคัญอีกประการที่ช‹วยใหŒสาธารณชนจดจําความเฉพาะทางหรือ ความเชี่ยวชาญของพิพิธภัณฑ การทํางานนิทรรศการตŒองอาศัยบทบาทของบุคลากรทั้งสองประเภท นั่นคือ ภัณฑารักษและนักการศึกษา ทีต่ า‹ งทําหนŒาทีส่ อื่ สารเนือ้ หาและชุดความคิดทีแ่ กนหลัก โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 55


• การกําหนดแผนในการตีความ เปนการทํางานรวมกับผูออกแบบ ภัณฑารักษ ในการพัฒนาใหนิทรรศการสามารถสื่อสารเนื้อหาที่ พิพธิ ภัณฑตอ งการบอกเลา ไดอยางเหมาะสมกับผูค นในแตละกลุม (ชวงวัย พื้นเพสังคม) • การพั ฒ นาโปรแกรมการศึ ก ษานอกพิ พิ ธ ภั ณ ฑ สํ า หรั บ คนที่ ไม ส ามารถมาเยี่ ย มชมพิ พิ ธ ภั ณ ฑ ต อ งระลึ ก ถึ ง เป า หมายและ วัตถุประสงคของโครงการไวอยางสมํ่าเสมอ • การตลาด การตลาดเพื่อสรางกลุมผูชมและสงผลใหพิพิธภัณฑคง อยูในสายตาและความสนใจของชุมชน • แตไมมใี ครสามารถดําเนินการไดทกุ ภารกิจ เลือกตามความเหมาะสม งบประมาณ ทักษะ และความสนใจของเจาหนาที่ 9

จุดยืนของนักการศึกษาคํานึงถึงผูŒชมที่แตกต‹าง เพื่อเปšนโอกาสที่พิพิธภัณฑ สามารถรักษากลุ‹มผูŒเยี่ยมชมเดิม หรือ “ขาประจํา” และการพัฒนากลุ‹มผูŒชมใหม‹ไดŒ อย‹างน‹าสนใจ สถิตพิ นื้ เพของผูเŒ ขŒาร‹วมกิจกรรมในแต‹ละครัง้ แสดงใหŒเห็นจํานวนผูชŒ ม ที่เขŒาชม/ร‹วมกิจกรรมของมิวเซียมสยามเปšนครั้งแรก เฉลี่ยรŒอยละ 40 ซึ่งแสดงใหŒ เห็นประโยชนในประเภทของกิจกรรมที่หลากหลาย

2.4. บทเรียนในกระบวนการ 2 ความคิดตั้งต้น

ภัณฑารักษ์ / นักการศึกษา

ในกรณีของนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด นักการศึกษาในตําแหน‹ง นักจัดการความรูŒ ไดŒรับมอบหมายใหŒดูแลส‹วนการพัฒนากิจกรรมสาธารณะ และ การพัฒนาเนื้อหาการเรียนรูŒที่แตกต‹างจากนิทรรศการหลัก เช‹น การบรรยาย สาธารณะ ทีม่ เี นือ้ หาแตกต‹างจากประเด็นหลักของนิทรรศการ แต‹คงอยูข‹ อบเขตของ นิทรรศการที่เกี่ยวขŒองกับประเทศเพื่อนบŒานอย‹างพม‹า ความหลากหลายของกิจกรรมเพือ่ การศึกษาทีป่ ระกอบดŒวยโปรแกรมใน 4 ดŒาน คือ การบรรยายวิชาการเกี่ยวกับประวัติศาสตรพม‹าในแต‹ละช‹วงสมัย การแสดง ละครสรŒางสรรคโดยกลุ‹มเด็กเยาวชนเชื้อสายพม‹า การแสดงทางศิลปวัฒนธรรม ของพม‹า และกิจกรรมเวิรคช็อป เหล‹านี้ช‹วยใหŒผูŒคนที่อาจไม‹สนใจกับเนื้อหาหลัก ของนิทรรศการมาร‹วมกิจกรรมสาธารณะในเบื้องตŒน และเปšนโอกาสประชาสัมพันธ ใหŒกลุ‹มผูŒชมนั้นเขŒาชมนิทรรศการในลําดับต‹อมา10 Anna Johnson, “Museum Education and Museum Educators”, ใน The museum educator”s manual: educators share successful techniques, American Association for State and Local History book series (Lanham: AltaMira Press, 2009), 9–11. 9

“รายงานสรุปผลการจัดโปรแกรมเรียนรูนิทรรศการหมุนเวียน “พมาระยะประชิด” ระหวางเดือนเมษายน กรกฎาคม 2559 ณ มิวเซียมสยาม” (สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูแหงชาติ, 2559), 1. 10

54 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ระยะเวลาและ ่ ีการวางแผน งานทีม

*=%$@9*@*@$,=þJ1<I'ö>7->.9%@#//4>/

>/#V>>%9.ú>!ú9I%CQ9%I'ā%,>*V>96>$>/%

V>%BI'ö>7->.

/Eû=(Eû /E'J&&>/6CQ96>/#AQ71>71>.

>%û9-E13=!"D

>%!A3>-‘$A-%@#//4>/

>%99J&&%@#//4>/‘>/(1@!

>%@//-6>$>/<‘>/4B5>

แผนภาพ 2 การจัดการนิทรรศการและกิจกรรมสาธารณะ

บทเรียนในกระบวนการลําดับที่ 2 แสดงใหŒเห็นความสําคัญในการตั้งตŒน การทํางานนิทรรศการ เป‡าหมายปลายทางของนิทรรศการ และการตอบโจทยพนั ธกิจ ของพิพิธภัณฑตŒองชัดเจน นอกจากนี้ การพัฒนาโครงการนิทรรศการอย‹างต‹อเนื่อง ยังเปšนป˜จจัยที่สําคัญอีกประการที่ช‹วยใหŒสาธารณชนจดจําความเฉพาะทางหรือ ความเชี่ยวชาญของพิพิธภัณฑ การทํางานนิทรรศการตŒองอาศัยบทบาทของบุคลากรทั้งสองประเภท นั่นคือ ภัณฑารักษและนักการศึกษา ทีต่ า‹ งทําหนŒาทีส่ อื่ สารเนือ้ หาและชุดความคิดทีแ่ กนหลัก โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 55


ของนิทรรศการใหŒกับสาธารณชน นิทรรศการจึงไม‹ใช‹การบอกเล‹าเหมือนรายงาน การวิจัย แต‹ตŒองสรŒางประสบการณที่แตกต‹างเพื่อใหŒสาธารณชนเกิดการเรียนรูŒ แต‹ ประสบการณดังกล‹าวนั้นควรมีลักษณะที่หลากหลาย เพื่อตอบโจทยพื้นเพของผูŒชม ที่แตกต‹างกัน นิทรรศการ กิจกรรมสาธารณะ กิจกรรมเพื่อการศึกษา สามารถสอด ประสานกันดŒวยแกนของเนือ้ หาและขอบเขตของประเด็น แต‹ตา‹ งมีอสิ ระในการตีความ ใหŒตอบสนองกับผูŒชมไดŒหลากหลายกลุ‹ม ขั้นตอนการทํางานที่รัดกุมและมีการติดตามการทํางานอยู‹เปšนระยะ จะช‹วย ใหŒนิทรรศการบรรลุไดŒตามงานทั้ง 4 ประเภทจะตŒองไดŒรับความใส‹ใจระหว‹างผูŒที่ เกี่ยวขŒอง งานขŒอมูล-วัตถุ งานตีความ-ธีมนิทรรศการ งานออกแบบนิทรรศการติดตั้ง และงานกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา ตŒองไดŒรับการพัฒนาเคียงคู‹กันเพื่อ ความพรŒอมเมื่อเปดนิทรรศการสู‹สาธารณชน การแกŒป˜ญหาร‹วมกันระหว‹างสมาชิก ของคณะทํางานจะช‹วยใหŒนิทรรศการสมบูรณ การเรียนรูŒในกระบวนการสรŒางสรรค นิทรรศการจึงเริ่มตŒนตั้งแต‹การจัดทําโครงการ และการเรียนรูŒจะเกิดขึ้นตลอดระยะ เวลาการทํางาน เนื้อหาในส‹วนต‹อไปเปšนหัวใจของหนังสือ โดยแต‹ละส‹วนจะแจกแจงใหŒเห็น ความสําคัญของงาน เนื้อหาการทํางาน และบทเรียนที่เกิดขึ้นระหว‹างกระบวนการ ส‹วนที่ 3 เรื่อง “ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสูก‹ จิ กรรมสาธารณะ” จึงไม‹ใช‹เพียง การไล‹เรียงสิ่งที่เกิดขึ้นในโครงการนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด แต‹ผูŒเขียน ตŒองการถ‹ายทอดใหŒเห็นมุมมองของคนทํางานที่เกิดขึ้น มุมมองต‹างๆ จะช‹วยแสดง ใหŒเห็นสาระของงานพิพิธภัณฑที่เกิดขึ้น และควรไดŒรับการบันทึกเพื่อเปšนบทเรียน ใหŒกับคนทํางาน หรือเพื่อการเปรียบเทียบกระบวนการทํางานที่จะเกิดขึ้นในอนาคต

56 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม


ของนิทรรศการใหŒกับสาธารณชน นิทรรศการจึงไม‹ใช‹การบอกเล‹าเหมือนรายงาน การวิจัย แต‹ตŒองสรŒางประสบการณที่แตกต‹างเพื่อใหŒสาธารณชนเกิดการเรียนรูŒ แต‹ ประสบการณดังกล‹าวนั้นควรมีลักษณะที่หลากหลาย เพื่อตอบโจทยพื้นเพของผูŒชม ที่แตกต‹างกัน นิทรรศการ กิจกรรมสาธารณะ กิจกรรมเพื่อการศึกษา สามารถสอด ประสานกันดŒวยแกนของเนือ้ หาและขอบเขตของประเด็น แต‹ตา‹ งมีอสิ ระในการตีความ ใหŒตอบสนองกับผูŒชมไดŒหลากหลายกลุ‹ม ขั้นตอนการทํางานที่รัดกุมและมีการติดตามการทํางานอยู‹เปšนระยะ จะช‹วย ใหŒนิทรรศการบรรลุไดŒตามงานทั้ง 4 ประเภทจะตŒองไดŒรับความใส‹ใจระหว‹างผูŒที่ เกี่ยวขŒอง งานขŒอมูล-วัตถุ งานตีความ-ธีมนิทรรศการ งานออกแบบนิทรรศการติดตั้ง และงานกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา ตŒองไดŒรับการพัฒนาเคียงคู‹กันเพื่อ ความพรŒอมเมื่อเปดนิทรรศการสู‹สาธารณชน การแกŒป˜ญหาร‹วมกันระหว‹างสมาชิก ของคณะทํางานจะช‹วยใหŒนิทรรศการสมบูรณ การเรียนรูŒในกระบวนการสรŒางสรรค นิทรรศการจึงเริ่มตŒนตั้งแต‹การจัดทําโครงการ และการเรียนรูŒจะเกิดขึ้นตลอดระยะ เวลาการทํางาน เนื้อหาในส‹วนต‹อไปเปšนหัวใจของหนังสือ โดยแต‹ละส‹วนจะแจกแจงใหŒเห็น ความสําคัญของงาน เนื้อหาการทํางาน และบทเรียนที่เกิดขึ้นระหว‹างกระบวนการ ส‹วนที่ 3 เรื่อง “ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสูก‹ จิ กรรมสาธารณะ” จึงไม‹ใช‹เพียง การไล‹เรียงสิ่งที่เกิดขึ้นในโครงการนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด แต‹ผูŒเขียน ตŒองการถ‹ายทอดใหŒเห็นมุมมองของคนทํางานที่เกิดขึ้น มุมมองต‹างๆ จะช‹วยแสดง ใหŒเห็นสาระของงานพิพิธภัณฑที่เกิดขึ้น และควรไดŒรับการบันทึกเพื่อเปšนบทเรียน ใหŒกับคนทํางาน หรือเพื่อการเปรียบเทียบกระบวนการทํางานที่จะเกิดขึ้นในอนาคต

56 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม


58 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 59


58 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 59


60 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 61


60 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 61


62 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 63


62 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

โครงสรŒาง บทบาท และการจัดการ 63


๓၃

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู่ กิจกรรมสาธารณะ


๓၃

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู่ กิจกรรมสาธารณะ


ในบทนี้ ผู้เขียนจะกล่าวถึงขัน ้ ตอนการทํางาน มุมมอง และบทเรียนของผูท ้ เี่ กีย ่ วข้องกับนิทรรศการเรือ ่ ง พม่า ระยะประชิด โดยลําดับให้เห็นตั้งแต่ขั้นตอนการเก็บ ข้อมูล ในตอน “เริม ่ ต้นเดินทาง” การตัง้ ต้นกับคําถามที่ ถูกทิศถูกทาง นับว่าสําคัญกับการทํางานในระยะต่อไป

การทํางานภาคสนามเพื่อคŒนหาคําตอบ เปšนช‹องทางในการไดŒคําตอบ และนํา มาสูค‹ าํ ถามใหม‹ๆ ศุภราจะบอกเล‹าถึงการทํางานในพืน้ ทีม่ หาชัย ส‹วนการทํางานภาค สนามของอลิษานั้นอยู‹ในเมืองอย‹างกรุงเทพฯ และเชียงใหม‹ อนึ่ง ขŒอมูลจากทวีศักดิ์ และสรวิชญที่ผูŒเขียนสัมภาษณในวาระไดŒรับการคัดสรรเพิ่มเติม เพื่ออธิบายบาง ขŒอมูลบางส‹วนเพิ่มเติม จากนัน้ ทวีศกั ดิแ์ ละสรวิชญ จะมาไขขŒอขŒองใจหลายประการ ทีผ่ เŒู ขียนเกิดคําถาม ในใจเมือ่ เยีย่ มนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด เนือ้ หาในตอน “การตีความ การสรŒาง ธีม และการคัดสรรวัตถุจัดแสดง” เปšนเหมือนกับ “สะพาน” ที่จะเชื่อมขŒอมูลทาง วิชาการจากนักวิจัยกับผูŒชม บทสนทนากับทั้งสองทําใหŒเห็นบทบาทของภัณฑารักษ ที่ตŒองตัดสินใจหลายประการ เพื่อใหŒภาพนิทรรศการปรากฏเปšนแบบนิทรรศการที่ มีความชัดเจน การทํางานของทั้งสอง ยํ้าใหŒเห็นถึงบทบาทของพิพิธภัณฑที่จะตŒอง เปšน “ผูกŒ มุ ” เนือ้ หาในการทํางาน และไม‹ใช‹การยกบทบาทของภัณฑารักษใหŒกบั ซัพพลายเออรที่รับหนŒาที่ในการออกแบบนิทรรศการและการผลิต กีรติและนิติกรณ ทั้งสองทํางานในส‹วนการออกแบบนิทรรศการ โดยเปšนหนึ่ง ในสามบริษัทที่เขŒาแข‹งขันในการประกวดแบบนิทรรศการ และไดŒรับการคัดเลือกใหŒ ทํางานร‹วมกับภัณฑารักษ เนือ้ หาในตอน “หนŒางาน: การออกแบบและภาพทีป่ รากฏ จะแสดงใหŒเห็นการตีความการออกแบบนิทรรศการ ซึ่งเปšนจุดตั้งตŒนการออกแบบ ผูŒเขียนจะเรียบเรียงคําอธิบายของผูŒออกแบบประกอบการพิจารณาจากแบบที่นํา เสนอในครั้งแรก เนื้อหานี้จะไดŒรับการถ‹ายทอดไวŒใน “การออกแบบที่ไม‹มีมุมฉาก” อย‹างไรก็ดี เมื่อกระบวนการทํางานดําเนินไป การสรŒางสรรคนิทรรศการจริงย‹อมมี ความแตกต‹างจากแบบที่ไดŒนําเสนอไวŒ เนื้อหาในตอน “แปรรูปเปšนร‹าง” จะกล‹าวถึง บทสนทนาระหว‹างผูŒออกแบบและภัณฑารักษที่ตŒองทํางานร‹วมกัน จนนิทรรศการ ปรากฏไวŒใหŒเห็น” ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 67


ในบทนี้ ผู้เขียนจะกล่าวถึงขัน ้ ตอนการทํางาน มุมมอง และบทเรียนของผูท ้ เี่ กีย ่ วข้องกับนิทรรศการเรือ ่ ง พม่า ระยะประชิด โดยลําดับให้เห็นตั้งแต่ขั้นตอนการเก็บ ข้อมูล ในตอน “เริม ่ ต้นเดินทาง” การตัง้ ต้นกับคําถามที่ ถูกทิศถูกทาง นับว่าสําคัญกับการทํางานในระยะต่อไป

การทํางานภาคสนามเพื่อคŒนหาคําตอบ เปšนช‹องทางในการไดŒคําตอบ และนํา มาสูค‹ าํ ถามใหม‹ๆ ศุภราจะบอกเล‹าถึงการทํางานในพืน้ ทีม่ หาชัย ส‹วนการทํางานภาค สนามของอลิษานั้นอยู‹ในเมืองอย‹างกรุงเทพฯ และเชียงใหม‹ อนึ่ง ขŒอมูลจากทวีศักดิ์ และสรวิชญที่ผูŒเขียนสัมภาษณในวาระไดŒรับการคัดสรรเพิ่มเติม เพื่ออธิบายบาง ขŒอมูลบางส‹วนเพิ่มเติม จากนัน้ ทวีศกั ดิแ์ ละสรวิชญ จะมาไขขŒอขŒองใจหลายประการ ทีผ่ เŒู ขียนเกิดคําถาม ในใจเมือ่ เยีย่ มนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด เนือ้ หาในตอน “การตีความ การสรŒาง ธีม และการคัดสรรวัตถุจัดแสดง” เปšนเหมือนกับ “สะพาน” ที่จะเชื่อมขŒอมูลทาง วิชาการจากนักวิจัยกับผูŒชม บทสนทนากับทั้งสองทําใหŒเห็นบทบาทของภัณฑารักษ ที่ตŒองตัดสินใจหลายประการ เพื่อใหŒภาพนิทรรศการปรากฏเปšนแบบนิทรรศการที่ มีความชัดเจน การทํางานของทั้งสอง ยํ้าใหŒเห็นถึงบทบาทของพิพิธภัณฑที่จะตŒอง เปšน “ผูกŒ มุ ” เนือ้ หาในการทํางาน และไม‹ใช‹การยกบทบาทของภัณฑารักษใหŒกบั ซัพพลายเออรที่รับหนŒาที่ในการออกแบบนิทรรศการและการผลิต กีรติและนิติกรณ ทั้งสองทํางานในส‹วนการออกแบบนิทรรศการ โดยเปšนหนึ่ง ในสามบริษัทที่เขŒาแข‹งขันในการประกวดแบบนิทรรศการ และไดŒรับการคัดเลือกใหŒ ทํางานร‹วมกับภัณฑารักษ เนือ้ หาในตอน “หนŒางาน: การออกแบบและภาพทีป่ รากฏ จะแสดงใหŒเห็นการตีความการออกแบบนิทรรศการ ซึ่งเปšนจุดตั้งตŒนการออกแบบ ผูŒเขียนจะเรียบเรียงคําอธิบายของผูŒออกแบบประกอบการพิจารณาจากแบบที่นํา เสนอในครั้งแรก เนื้อหานี้จะไดŒรับการถ‹ายทอดไวŒใน “การออกแบบที่ไม‹มีมุมฉาก” อย‹างไรก็ดี เมื่อกระบวนการทํางานดําเนินไป การสรŒางสรรคนิทรรศการจริงย‹อมมี ความแตกต‹างจากแบบที่ไดŒนําเสนอไวŒ เนื้อหาในตอน “แปรรูปเปšนร‹าง” จะกล‹าวถึง บทสนทนาระหว‹างผูŒออกแบบและภัณฑารักษที่ตŒองทํางานร‹วมกัน จนนิทรรศการ ปรากฏไวŒใหŒเห็น” ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 67


ในส‹วนสุดทŒาย “กิจกรรมเพือ่ การศึกษา: เคล็ด (ไม‹) ลับใหŒนทิ รรศการมีชวี ติ ” เนือ้ หาแบ‹งไวŒ 4 ตอน ประกอบดŒวย (1) โดยพม‹า: การนําชมนิทรรศการโดยเจŒาของ วัฒนธรรม มาจากการพูด คุยกับจอลัค ที่ทําหนŒาที่เปšนคนนําชมในระยะสี่เดือน ความทŒาทายของการทํางานกลับไม‹ไดŒอยู‹ที่ภาษาซึ่งจอลัคจะตŒองใชŒภาษาไทยใน การสื่ อ สาร หากแต‹ เ ปš น การเผชิ ญ กั บ คํ า ถามและมุ ม มองที่ แ ตกต‹ า งของผู Œ ช ม (2) เสวนา-สาธิต-แสดง ในส‹วนนี้ ยุภาพร ในฐานะนักการศึกษาจะไล‹เรียงใหŒเห็นการ ตั้งเป‡าหมายของงานการศึกษาในนิทรรศการ และการวางรูปแบบของกิจกรรม โดย มีการขยายความเพิ่มเติมในประเด็นเกี่ยวกับละครในนิทรรศการ (3) ละครของ “เด็กพม‹า” ที่ปวลักขิ์และลัดดา จะอธิบายใหŒเห็นถึงรูปแบบของละครที่ประยุกตใหŒ เขŒากับการแสดงในพื้นที่นิทรรศการ ละครที่มีเด็กชาวพม‹าสรŒางสรรคบทดŒวยตัวเอง สุดทŒาย (4) ทําไมตŒองเปดพิพิธภัณฑตอนกลางคืน? ปยมาศจะพูดคุยถึง “ลูกคŒา” ของพิพิธภัณฑที่เปšนทั้งขาประจําและขาจรมาในงาน ไนท@มิวเซียม ความตื่นตา ตื่นใจในสถานที่ยามคํ่าคืนสําคัญอย‹างไรกับกิจกรรมสาธารณะเปšนเรื่องที่ผูŒอ‹านจะ ไดŒติดตาม

3.1. เริม่ ต้นเดินทาง พื้นที่อย‹าง “มหาชัย” ซึ่งเปšนตําบลหนึ่งในเขตอําเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร เปšนพื้นที่เป‡าหมายแรกที่คณะทํางานวางแผนในการเก็บขŒอมูล เพราะมีแรงงาน ชาวพม‹าเชือ้ สายต‹างๆ ทํางานในโรงงาน ในธุรกิจการก‹อสรŒาง คณะทํางานกําหนดใหŒ โรงงานไทยยูเนี่ยนโฟรเซ‹นฟู‡ด ส ซึ่งมีจํานวนลูกจŒางชาวพม‹านับหลายหมื่นคน เปšนกรณีศึกษา ศุภราบอกเล‹าถึงความคิดและความรูŒสึกที่เกิดขึ้นตลอดระยะเวลา การทํางาน บทสะทŒอนดังกล‹าวจะฉายใหŒเห็นแนวทางการทํางานที่จะเปšนประโยชน ในการทํางานลําดับต‹อไป นอกจากนี้ ยังมีพื้นที่อื่นที่ศุภราและทีมงานติดตามแหล‹ง ขŒอมูลเพื่อทําใหŒการทํางานนั้นสมบูรณมากยิ่งขึ้น เช‹น ในจังหวัดกาญจนบุรี และใน ประเทศเมียนมา สําหรับการทํางานของอลิษาในเมืองอย‹างกรุงเทพฯ และเชียงใหม‹ ตอกยํ้าใหŒ เห็นว‹าคนไทยรูจŒ กั เพือ่ นบŒานนŒอยเต็มที คนพม‹าจํานวนหนึง่ ทีม่ ที กั ษะและความรูทŒ าง

68 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ภาษาเขŒามาทํางานในสํานักงาน มาเรียนหนังสือ และมาทําหนŒาทีช่ ว‹ ยเหลือเพือ่ นร‹วม ชาติชาวพม‹าผ‹านองคกรทางศาสนา คนพม‹ากลุม‹ นีม้ เี หตุผลการเดินทางเขŒามาสูไ‹ ทย แตกต‹างจากแรงงาน นับเปšนอีกส‹วนหนึง่ ในการทํางานทีจ่ ะทําใหŒการบอกเล‹าเรือ่ งราว ของ “พม‹าระยะประชิด” มีความลุ‹มลึกมากยิ่งขึ้น

3.1.1. “Blue collars”: มหาชัยและเมืองกาญจน์ ศุภรา11กล‹าวถึงพื้นที่ในการศึกษาแรงงานชาวพม‹าในระบบธุรกิจของไทยไวŒ 2 ลักษณะ คือ แรงงานในระบบอุตสาหกรรมในพื้นที่มหาชัย จังหวัดสมุทรสาคร และระบบการเกษตรกรรมในจังหวัดกาญจนบุรี ศุภรากล‹าวถึงพื้นเพของตนเองกับ แรงงานพม‹า ซึง่ ธุรกิจของครอบครัวมีคนงานชาวพม‹าจํานวนหนึง่ แต‹ไม‹เคยทําความ รูŒจัก ดังนั้น เมื่อไดŒรับโจทยมาจากสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ จึงเริ่มตŒนจากการ ทําความรูŒจักคนพม‹าที่ร‹วมทํางาน เรียกว‹าเริ่มตŒนดŒวย “การทลายกําแพง แลŒวนํา ไปสู‹การศึกษากลุ‹มอื่นๆ” ขŒอสังเกตจากการทํางานเบื้องตŒนทําใหŒศุภราตั้งขŒอสังเกต ว‹า แรงงานชาวพม‹าเปšนกลุ‹มที่ทํางานกันมานาน และไม‹เปลี่ยนงาน จึงมีการพัฒนา ฝ‚มือและไดŒค‹าแรงสูง ขŒอสังเกตที่น‹าสนใจคือ “คนพม‹าไม‹ไดŒมาแค‹ทํางาน แต‹พยายามพัฒนาตัว เอง” การติดตามคนงานไปยังเมืองพะโค แสดงใหŒเห็นว‹า คนพม‹าสะสมทุนและมี การวางแผน ดŒวยการลงทุนซื้อที่ดิน รถยนต จากนั้น ศุภราขยายการทํางานสู‹พม‹า ในโรงงาน ตําบลมหาชัย อําเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร มีโรงงานราว 7,000 – 8,000 แห‹ง ซึ่งมีแรงงานพม‹าทํางานเปšนจํานวนมาก และยังมีกลุ‹มพม‹าที่ทํางาน ในธุรกิจประมง แต‹ดŒวยอุปสรรคดŒานการสื่อสารกับกลุ‹มคนงานประมงชาวพม‹า และ ตŒองคํานึงถึงความปลอดภัย จึงจํากัดการทํางานกับกลุ‹มคนงานในโรงงาน คนงาน ในภาคการเกษตรกรรม ล‹ามโรงงาน ล‹ามโรงพยาบาล และแรงงานในธุรกิจก‹อสรŒาง ในที่สุด ศุภราตัดสินใจเลือกโรงงานไทยยูเนี่ยนโฟรเซ‹นฟู‡ดส ซึ่งเปšนธุรกิจส‹ง ออกอาหารแปรรูปขนาดใหญ‹และคนงานพม‹า 40,000 คน แต‹การทํางานภาคสนาม ศุภรา มณีรัตน, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง พมาระยะประชิด: การ ทํางานภาคสนาม, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559. 11

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 69


ในส‹วนสุดทŒาย “กิจกรรมเพือ่ การศึกษา: เคล็ด (ไม‹) ลับใหŒนทิ รรศการมีชวี ติ ” เนือ้ หาแบ‹งไวŒ 4 ตอน ประกอบดŒวย (1) โดยพม‹า: การนําชมนิทรรศการโดยเจŒาของ วัฒนธรรม มาจากการพูด คุยกับจอลัค ที่ทําหนŒาที่เปšนคนนําชมในระยะสี่เดือน ความทŒาทายของการทํางานกลับไม‹ไดŒอยู‹ที่ภาษาซึ่งจอลัคจะตŒองใชŒภาษาไทยใน การสื่ อ สาร หากแต‹ เ ปš น การเผชิ ญ กั บ คํ า ถามและมุ ม มองที่ แ ตกต‹ า งของผู Œ ช ม (2) เสวนา-สาธิต-แสดง ในส‹วนนี้ ยุภาพร ในฐานะนักการศึกษาจะไล‹เรียงใหŒเห็นการ ตั้งเป‡าหมายของงานการศึกษาในนิทรรศการ และการวางรูปแบบของกิจกรรม โดย มีการขยายความเพิ่มเติมในประเด็นเกี่ยวกับละครในนิทรรศการ (3) ละครของ “เด็กพม‹า” ที่ปวลักขิ์และลัดดา จะอธิบายใหŒเห็นถึงรูปแบบของละครที่ประยุกตใหŒ เขŒากับการแสดงในพื้นที่นิทรรศการ ละครที่มีเด็กชาวพม‹าสรŒางสรรคบทดŒวยตัวเอง สุดทŒาย (4) ทําไมตŒองเปดพิพิธภัณฑตอนกลางคืน? ปยมาศจะพูดคุยถึง “ลูกคŒา” ของพิพิธภัณฑที่เปšนทั้งขาประจําและขาจรมาในงาน ไนท@มิวเซียม ความตื่นตา ตื่นใจในสถานที่ยามคํ่าคืนสําคัญอย‹างไรกับกิจกรรมสาธารณะเปšนเรื่องที่ผูŒอ‹านจะ ไดŒติดตาม

3.1. เริม่ ต้นเดินทาง พื้นที่อย‹าง “มหาชัย” ซึ่งเปšนตําบลหนึ่งในเขตอําเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร เปšนพื้นที่เป‡าหมายแรกที่คณะทํางานวางแผนในการเก็บขŒอมูล เพราะมีแรงงาน ชาวพม‹าเชือ้ สายต‹างๆ ทํางานในโรงงาน ในธุรกิจการก‹อสรŒาง คณะทํางานกําหนดใหŒ โรงงานไทยยูเนี่ยนโฟรเซ‹นฟู‡ด ส ซึ่งมีจํานวนลูกจŒางชาวพม‹านับหลายหมื่นคน เปšนกรณีศึกษา ศุภราบอกเล‹าถึงความคิดและความรูŒสึกที่เกิดขึ้นตลอดระยะเวลา การทํางาน บทสะทŒอนดังกล‹าวจะฉายใหŒเห็นแนวทางการทํางานที่จะเปšนประโยชน ในการทํางานลําดับต‹อไป นอกจากนี้ ยังมีพื้นที่อื่นที่ศุภราและทีมงานติดตามแหล‹ง ขŒอมูลเพื่อทําใหŒการทํางานนั้นสมบูรณมากยิ่งขึ้น เช‹น ในจังหวัดกาญจนบุรี และใน ประเทศเมียนมา สําหรับการทํางานของอลิษาในเมืองอย‹างกรุงเทพฯ และเชียงใหม‹ ตอกยํ้าใหŒ เห็นว‹าคนไทยรูจŒ กั เพือ่ นบŒานนŒอยเต็มที คนพม‹าจํานวนหนึง่ ทีม่ ที กั ษะและความรูทŒ าง

68 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ภาษาเขŒามาทํางานในสํานักงาน มาเรียนหนังสือ และมาทําหนŒาทีช่ ว‹ ยเหลือเพือ่ นร‹วม ชาติชาวพม‹าผ‹านองคกรทางศาสนา คนพม‹ากลุม‹ นีม้ เี หตุผลการเดินทางเขŒามาสูไ‹ ทย แตกต‹างจากแรงงาน นับเปšนอีกส‹วนหนึง่ ในการทํางานทีจ่ ะทําใหŒการบอกเล‹าเรือ่ งราว ของ “พม‹าระยะประชิด” มีความลุ‹มลึกมากยิ่งขึ้น

3.1.1. “Blue collars”: มหาชัยและเมืองกาญจน์ ศุภรา11กล‹าวถึงพื้นที่ในการศึกษาแรงงานชาวพม‹าในระบบธุรกิจของไทยไวŒ 2 ลักษณะ คือ แรงงานในระบบอุตสาหกรรมในพื้นที่มหาชัย จังหวัดสมุทรสาคร และระบบการเกษตรกรรมในจังหวัดกาญจนบุรี ศุภรากล‹าวถึงพื้นเพของตนเองกับ แรงงานพม‹า ซึง่ ธุรกิจของครอบครัวมีคนงานชาวพม‹าจํานวนหนึง่ แต‹ไม‹เคยทําความ รูŒจัก ดังนั้น เมื่อไดŒรับโจทยมาจากสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ จึงเริ่มตŒนจากการ ทําความรูŒจักคนพม‹าที่ร‹วมทํางาน เรียกว‹าเริ่มตŒนดŒวย “การทลายกําแพง แลŒวนํา ไปสู‹การศึกษากลุ‹มอื่นๆ” ขŒอสังเกตจากการทํางานเบื้องตŒนทําใหŒศุภราตั้งขŒอสังเกต ว‹า แรงงานชาวพม‹าเปšนกลุ‹มที่ทํางานกันมานาน และไม‹เปลี่ยนงาน จึงมีการพัฒนา ฝ‚มือและไดŒค‹าแรงสูง ขŒอสังเกตที่น‹าสนใจคือ “คนพม‹าไม‹ไดŒมาแค‹ทํางาน แต‹พยายามพัฒนาตัว เอง” การติดตามคนงานไปยังเมืองพะโค แสดงใหŒเห็นว‹า คนพม‹าสะสมทุนและมี การวางแผน ดŒวยการลงทุนซื้อที่ดิน รถยนต จากนั้น ศุภราขยายการทํางานสู‹พม‹า ในโรงงาน ตําบลมหาชัย อําเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร มีโรงงานราว 7,000 – 8,000 แห‹ง ซึ่งมีแรงงานพม‹าทํางานเปšนจํานวนมาก และยังมีกลุ‹มพม‹าที่ทํางาน ในธุรกิจประมง แต‹ดŒวยอุปสรรคดŒานการสื่อสารกับกลุ‹มคนงานประมงชาวพม‹า และ ตŒองคํานึงถึงความปลอดภัย จึงจํากัดการทํางานกับกลุ‹มคนงานในโรงงาน คนงาน ในภาคการเกษตรกรรม ล‹ามโรงงาน ล‹ามโรงพยาบาล และแรงงานในธุรกิจก‹อสรŒาง ในที่สุด ศุภราตัดสินใจเลือกโรงงานไทยยูเนี่ยนโฟรเซ‹นฟู‡ดส ซึ่งเปšนธุรกิจส‹ง ออกอาหารแปรรูปขนาดใหญ‹และคนงานพม‹า 40,000 คน แต‹การทํางานภาคสนาม ศุภรา มณีรัตน, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง พมาระยะประชิด: การ ทํางานภาคสนาม, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559. 11

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 69


“เมือ ่ ได้รับโจทย์มาจากสถาบัน พิพิธภัณฑ์การเรียนรู้ฯ จึงเริม ่ ต้ น มาจากการทํ า ความรู้ จั ก คนพม่าที่ร่วมทํางาน เรียกว่า เริม ่ ต้นด้วย การทลายกําแพง แล้ ว นํ าไปสู่ การศึ ก ษากลุ่ ม อืน ่ ๆ” ศุภรา มณีรัตน

เผชิญกับขŒอจํากัดที่สําคัญ เพราะในช‹วงของการทํางาน ประเทศไทยถูกประกาศใหŒ อยู‹ในกลุ‹มประเทศ “Tier 3” หรือกล‹าวโดยสังเขปคือ ประเทศที่ไม‹สนับสนุน ปฏิบัติ ดําเนินการสอดคลŒองกับมาตรฐานขั้นตํ่า ตามกฎหมายคุŒมครองเหยื่อการคŒามนุษย และไม‹มคี วามพยายามแกŒไข12 ทําใหŒศภุ ราและคณะทํางานตŒองใชŒบริเวณหนŒาโรงงาน ซึ่งเปšนหŒองพักของคนงานพม‹าในการเก็บขŒอมูล เพราะไม‹สามารถประสานงานกับ ผูŒบริหารโรงงานในการเขŒาไปทํางานภาคสนามในโรงงานไดŒ บริเวณหนŒาโรงงานเคยเปšนอาคารหŒองแถวรŒางจากวิกฤตทางเศรษฐกิจตŒมยํากุงŒ (พ.ศ. 2540) ซึง่ เคยเปšนกรรมสิทธิข์ องบริษทั ไทยรวมศิลปŠ ซึง่ เปšนบริษทั ลูกของไทย ยูเนีย่ นโฟรเซ‹นฟูด‡ ส จนราวกลางทศวรรษ 2540 ผูเŒ ปšนเจŒาของป˜จจุบนั ประมูลกลับมา เพือ่ ปรับปรุงเปšนหŒองพักใหŒคนเช‹า อาคารหŒองแถวมีหนŒากวŒางแต‹ละหŒอง 4 เมตร โดย มีพนื้ ทีช่ นั้ ล‹างสําหรับขายขŒาวของเครือ่ งใชŒ ส‹วนชัน้ บนเปšนทีเ่ ช‹าสําหรับหŒองพัก เพราะ คนพม‹าจะหาที่พักใกลŒโรงงาน ศุภราเปรียบเทียบจํานวนคนงานไวŒอย‹างน‹าสนใจว‹า “เครื่องแบบโรงงานเปšนสีขาว พอถึงเวลาเลิกงาน จะเห็นเปšนแต‹สีขาวไปหมด” เมื่อกําหนดสถานที่เปšนพื้นที่หลักในการเก็บขŒอมูลแลŒว ศุภราและคณะทํางาน อาศัยการเก็บขŒอมูลแบบหว‹าน (Random Sampling) แต‹จะตŒองอาศัยบุคคลที่ สามารถสือ่ สารดŒวยภาษาไทย ซึง่ โดยส‹วนใหญ‹เปšนบุคคลทีอ่ ยูใ‹ นประเทศไทยมาแลŒว ระยะเวลาหนึ่ง อย‹างไรก็ดี เงื่อนไขในการเลือกตัวอย‹างอาศัยภูมิลําเนา เช‹น ย‹างกุŒง พะโค มัณฑะเลย เพือ่ ใหŒเกิดความหลากหลายของกลุม‹ ชาติพนั ธุในการเก็บขŒอมูล ทัง้ ทวาย ย‹างกุŒง มอญ กะเหรี่ยง ยะไข‹ ไทยใหญ‹ ในพื้นที่สมุทรสาครจะมีกลุ‹มคนพม‹า กับคนทวายเปšนจํานวนมาก ส‹วนในจังหวัดกาญจนบุรี ศุภราและคณะเลือกอําเภอไทรโยคและอําเภอ ทองผาภูมิ เพื่อเปšนพื้นที่ในการทํางาน คนพม‹าที่เขŒามาทํางานและอาศัยในทั้งสอง พื้นที่ จะไดŒรับอนุญาตใหŒอยู‹ดŒวยบัตรอนุญาตใหŒพํานักในประเทศไทย ที่เรียกกันว‹า “บัตร 10 ป‚” การทํางานเก็บขŒอมูลภาคสนามอาศัยตัวอย‹างจากคนงานภาคการเกษตรในไร‹ ซึ่งมีเจŒาของเปšนคนไทย และตŒองคํานึงถึงความปลอดภัยของคนทํางานเช‹นเดียวกัน “Trafficking in Persons Report 2015”, Official Page, (2015), https://www.state.gov/j/tip/rls/ tiprpt/2015/index.htm.

12

70 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 71


“เมือ ่ ได้รับโจทย์มาจากสถาบัน พิพิธภัณฑ์การเรียนรู้ฯ จึงเริม ่ ต้ น มาจากการทํ า ความรู้ จั ก คนพม่าที่ร่วมทํางาน เรียกว่า เริม ่ ต้นด้วย การทลายกําแพง แล้ ว นํ าไปสู่ การศึ ก ษากลุ่ ม อืน ่ ๆ” ศุภรา มณีรัตน

เผชิญกับขŒอจํากัดที่สําคัญ เพราะในช‹วงของการทํางาน ประเทศไทยถูกประกาศใหŒ อยู‹ในกลุ‹มประเทศ “Tier 3” หรือกล‹าวโดยสังเขปคือ ประเทศที่ไม‹สนับสนุน ปฏิบัติ ดําเนินการสอดคลŒองกับมาตรฐานขั้นตํ่า ตามกฎหมายคุŒมครองเหยื่อการคŒามนุษย และไม‹มคี วามพยายามแกŒไข12 ทําใหŒศภุ ราและคณะทํางานตŒองใชŒบริเวณหนŒาโรงงาน ซึ่งเปšนหŒองพักของคนงานพม‹าในการเก็บขŒอมูล เพราะไม‹สามารถประสานงานกับ ผูŒบริหารโรงงานในการเขŒาไปทํางานภาคสนามในโรงงานไดŒ บริเวณหนŒาโรงงานเคยเปšนอาคารหŒองแถวรŒางจากวิกฤตทางเศรษฐกิจตŒมยํากุงŒ (พ.ศ. 2540) ซึง่ เคยเปšนกรรมสิทธิข์ องบริษทั ไทยรวมศิลปŠ ซึง่ เปšนบริษทั ลูกของไทย ยูเนีย่ นโฟรเซ‹นฟูด‡ ส จนราวกลางทศวรรษ 2540 ผูเŒ ปšนเจŒาของป˜จจุบนั ประมูลกลับมา เพือ่ ปรับปรุงเปšนหŒองพักใหŒคนเช‹า อาคารหŒองแถวมีหนŒากวŒางแต‹ละหŒอง 4 เมตร โดย มีพนื้ ทีช่ นั้ ล‹างสําหรับขายขŒาวของเครือ่ งใชŒ ส‹วนชัน้ บนเปšนทีเ่ ช‹าสําหรับหŒองพัก เพราะ คนพม‹าจะหาที่พักใกลŒโรงงาน ศุภราเปรียบเทียบจํานวนคนงานไวŒอย‹างน‹าสนใจว‹า “เครื่องแบบโรงงานเปšนสีขาว พอถึงเวลาเลิกงาน จะเห็นเปšนแต‹สีขาวไปหมด” เมื่อกําหนดสถานที่เปšนพื้นที่หลักในการเก็บขŒอมูลแลŒว ศุภราและคณะทํางาน อาศัยการเก็บขŒอมูลแบบหว‹าน (Random Sampling) แต‹จะตŒองอาศัยบุคคลที่ สามารถสือ่ สารดŒวยภาษาไทย ซึง่ โดยส‹วนใหญ‹เปšนบุคคลทีอ่ ยูใ‹ นประเทศไทยมาแลŒว ระยะเวลาหนึ่ง อย‹างไรก็ดี เงื่อนไขในการเลือกตัวอย‹างอาศัยภูมิลําเนา เช‹น ย‹างกุŒง พะโค มัณฑะเลย เพือ่ ใหŒเกิดความหลากหลายของกลุม‹ ชาติพนั ธุในการเก็บขŒอมูล ทัง้ ทวาย ย‹างกุŒง มอญ กะเหรี่ยง ยะไข‹ ไทยใหญ‹ ในพื้นที่สมุทรสาครจะมีกลุ‹มคนพม‹า กับคนทวายเปšนจํานวนมาก ส‹วนในจังหวัดกาญจนบุรี ศุภราและคณะเลือกอําเภอไทรโยคและอําเภอ ทองผาภูมิ เพื่อเปšนพื้นที่ในการทํางาน คนพม‹าที่เขŒามาทํางานและอาศัยในทั้งสอง พื้นที่ จะไดŒรับอนุญาตใหŒอยู‹ดŒวยบัตรอนุญาตใหŒพํานักในประเทศไทย ที่เรียกกันว‹า “บัตร 10 ป‚” การทํางานเก็บขŒอมูลภาคสนามอาศัยตัวอย‹างจากคนงานภาคการเกษตรในไร‹ ซึ่งมีเจŒาของเปšนคนไทย และตŒองคํานึงถึงความปลอดภัยของคนทํางานเช‹นเดียวกัน “Trafficking in Persons Report 2015”, Official Page, (2015), https://www.state.gov/j/tip/rls/ tiprpt/2015/index.htm.

12

70 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 71


การตั้งถิ่นฐานของคนงานเปšนการสรŒางบŒานแบบกลุ‹มบŒาน อาจตั้งอยู‹ในไร‹ หรือ ไม‹ก็ตั้งอยู‹ในไร‹ของเจŒาของที่ดินที่เปšนคนไทยโดยตรงก็ไดŒ แต‹ลักษณะของชุมชน นั้นแตกต‹างจากมหาชัย เพราะกลุ‹มชาติพันธุแต‹ละกลุ‹มจะตั้งถิ่นฐานแยกกัน และ มีการติดต‹อสื่อสารระหว‹างกันนŒอย ดŒวยพื้นที่ไกลกันมาก เมื่อเปšนเช‹นนี้ การรวมตัว กันเพื่อประกอบกิจกรรมระดับชุมชนนั้นตํ่ากว‹า หากเทียบกับกลุ‹มแรงงานในภาค อุตสาหกรรมที่มหาชัย นอกจากนี้ ยังมีคนอีกจํานวนหนึ่งในศูนยพักพิงที่เขŒามาจาก เหตุการณทางการเมืองในประเทศเมียนมาเมื่อ ค.ศ. 1988

ทั้งสองครอบครัวไม‹ไดŒพบหนŒากัน ขŒอมูลสําคัญอีกประการหนึง่ ไดŒแก‹ “ความเปšนชุมชนคนพม‹า” และความสําคัญ ของพุทธศาสนา วัด หรือกระทัง่ พืน้ ทีส่ ว‹ นกลางในบริเวณบŒานพัก หรือทีก่ ลุม‹ นักวิจยั เรียกว‹า “วัดกลางซอย” กลายเปšนศูนยกลางประกอบพิธีกรรมพุทธ พิธีที่เกี่ยวขŒอง กับวัฏจักรชีวิต และประเพณีต‹างๆ ในวันสําคัญทางพุทธศาสนา เช‹น วันเขŒาพรรษา วันออกพรรษา จะเห็นการรวมตัวเพื่อประกอบกิจกรรมทางพุทธศาสนาร‹วมกัน

เมื่อกําหนดพื้นที่และรูปแบบการคัดเลือกตัวอย‹างแลŒว ศุภราและคณะทํางาน เริ่มตŒนจากคําถามใน 2-3 กลุ‹มใหญ‹ๆ หนึ่ง การระบุตัวตนของแหล‹งขŒอมูล เช‹น ชื่อ เรียก ในพืน้ ทีก่ าญจนบุรี คนพม‹ามักมี “ชือ่ ไทย” เล็ก ใหญ‹ ดํา ขาว ทีไ่ ดŒจากนายจŒาง และใชŒเรียกติดตัวมาตลอด แสดงใหŒเห็นความสนิทกับเจŒานาย ส‹วนแรงงานพม‹าใน โรงงาน มักบอกเปšนชื่อพม‹า ซึ่งชื่อนั้นบอกประวัติชีวิต

ภาพความหลากหลายของแรงงานพม‹านั้นชัดเจนมากขึ้น คนในแต‹ละพื้นที่มี ความแตกต‹างทางชาติพนั ธุ การทํามาหากิน การอยูอ‹ าศัย เป‡าหมายการทํางาน และ ลักษณะของชุมชนที่เกิดจากความผูกพันในศรัทธาพุทธศาสนา ความน‹าสนใจเกี่ยว กับการทํางานอยู‹ที่ความไวŒวางใจระหว‹างแหล‹งขŒอมูลและผูŒศึกษา ขŒอมูลต‹างๆ ที่ไดŒ รับการบอกเล‹านั้น ศุภรากล‹าวไวŒว‹า ท‹าทีของคนทํางานจะตŒองอาศัยความนอบนŒอม และไม‹พยายามเขŒาไปขัดจังหวะการดําเนินชีวิต

ในลําดับต‹อมา “มาจากไหน” เพื่อทราบภูมิลําเนา โดยศุภราตั้งขŒอสังเกต “คนทวายมักทํางานในโรงงาน เพราะเครือญาติชวนกันมา คนจากพะโคจะทํางาน ก‹อสรŒาง คนจากย‹างกุงŒ จะทําโรงงาน ส‹วนคนกะเหรีย่ งเปšนแรงงานในบŒาน” และคําถาม ที่สําคัญคือ เหตุที่มาเมืองไทย รายไดŒ ระยะเวลาที่เขŒามาอยู‹ในเมืองไทย

อย‹างไรก็ดี ภาพดังกล‹าวยังไม‹ครอบคลุมถึงคนพม‹าที่อาศัยการทํางานดŒวย ความรูŒและทักษะอื่นๆ หรือมีเป‡าหมายอื่นในการเขŒามาเมืองไทย อลิษาถ‹ายทอด กระบวนการทํางานในสถานที่ที่แตกต‹างไป นั่นคือ ในสํานักงาน ในสถานศึกษา

“หลายคนเขŒามาทํางานในเมืองไทยแลŒว ก็ไม‹อยากกลับไปอีก เพราะบางคน ไม‹มีบŒานใหŒกลับ บางคนมีพี่นŒองมาทํางานในไทย” ศุภรากล‹าวใหŒเห็นถึงความรูŒสึก ของผูŒคนที่เธอไดŒสัมผัส หลายคนทํางานในโรงงานเปšนระยะเวลากว‹าสิบป‚ทําใหŒไม‹มี ทักษะดŒานอื่น หลายคนทํางานในรŒานซ‹อมเครื่องยนต เครื่องจักร สามารถนําทักษะ ดังกล‹าวกลับไปเปดรŒานในประเทศเมียนมาไดŒ ศุภรากล‹าวเสริมว‹า “คนทวายมัก ทํางานและเก็บเงินเพื่อส‹งกลับไปยังบŒานเกิด คลŒายกับคนอีสาน ใหŒคนทางบŒานไดŒ ปลูกบŒาน แต‹ดวŒ ยการทํางานในโรงงาน จึงทําใหŒไม‹มวี ชิ าชีพติดตัว พอแก‹ตัวและตŒอง กลับบŒาน ก็หวังที่จะเปšนเจŒาของรŒานคŒา” คําถามในกลุ‹มสุดทŒายคือ การเอาตัวรอดในเมืองไทย และรูปแบบการดําเนิน ชีวิต เช‹น กรณีของการพักอาศัยซึ่งกลายมาเปšนส‹วนหนึ่งของเนื้อหาในนิทรรศการ หŒองเช‹าที่กลายเปšนพื้นที่สองกะ สองครอบครัวมาอยู‹ดŒวยกัน ครอบครัวหนึ่งทํางาน ในช‹วงกลางวัน อีกครอบครัวหนึ่งที่ทํางานในช‹วงกลางคืน จะใชŒพื้นที่ภายในหŒอง 72 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ลําดับต‹อไป ผูŒเขียนจะนําเสนอภาพของคนพม‹าที่อาจไม‹เปšนที่รูŒจักมากนักใน การรับรูŒของคนไทย จากการบอกเล‹าของอลิษา จากนั้นจะสรุปบทเรียนเบื้องตŒนใน การทํางานภาคสนามหรือการเก็บขŒอมูลทีม่ คี วามสําคัญในการพัฒนาบทนิทรรศการ

3.1.2. “White collars” ภาคสนามในสํ านักงาน การบอกเล‹าเรื่องคนพม‹าซึ่งทํางานในบริบทที่ต‹างจากการรับรูŒของคนไทย ทั่วไป นับว‹ามีความสําคัญอย‹างยิ่ง เพราะ “พม‹าระยะประชิด” ไม‹ใช‹เพียงแต‹ คนพม‹าที่เขŒามาเปšนแรงงานเท‹านั้น หากแต‹ยังมีคนพม‹ากลุ‹มอื่น อาชีพอื่น ที่เปšน ส‹วนหนึง่ ของสังคมไทยร‹วมสมัย แนวทางการทํางานของอลิษาคงรักษากรอบเกณฑ ในการทํางานไม‹ตา‹ งจากศุภรา แต‹ในทีน่ ี้ ผูเŒ ขียนจะกล‹าวโดยกวŒางถึงพืน้ ทีก่ ารทํางาน ประเภทบุคคลทีอ่ ลิษาเลือกเปšนแหล‹งขŒอมูล และจะหยิบยกกรณีของศาสนาจารยเปšน ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 73


การตั้งถิ่นฐานของคนงานเปšนการสรŒางบŒานแบบกลุ‹มบŒาน อาจตั้งอยู‹ในไร‹ หรือ ไม‹ก็ตั้งอยู‹ในไร‹ของเจŒาของที่ดินที่เปšนคนไทยโดยตรงก็ไดŒ แต‹ลักษณะของชุมชน นั้นแตกต‹างจากมหาชัย เพราะกลุ‹มชาติพันธุแต‹ละกลุ‹มจะตั้งถิ่นฐานแยกกัน และ มีการติดต‹อสื่อสารระหว‹างกันนŒอย ดŒวยพื้นที่ไกลกันมาก เมื่อเปšนเช‹นนี้ การรวมตัว กันเพื่อประกอบกิจกรรมระดับชุมชนนั้นตํ่ากว‹า หากเทียบกับกลุ‹มแรงงานในภาค อุตสาหกรรมที่มหาชัย นอกจากนี้ ยังมีคนอีกจํานวนหนึ่งในศูนยพักพิงที่เขŒามาจาก เหตุการณทางการเมืองในประเทศเมียนมาเมื่อ ค.ศ. 1988

ทั้งสองครอบครัวไม‹ไดŒพบหนŒากัน ขŒอมูลสําคัญอีกประการหนึง่ ไดŒแก‹ “ความเปšนชุมชนคนพม‹า” และความสําคัญ ของพุทธศาสนา วัด หรือกระทัง่ พืน้ ทีส่ ว‹ นกลางในบริเวณบŒานพัก หรือทีก่ ลุม‹ นักวิจยั เรียกว‹า “วัดกลางซอย” กลายเปšนศูนยกลางประกอบพิธีกรรมพุทธ พิธีที่เกี่ยวขŒอง กับวัฏจักรชีวิต และประเพณีต‹างๆ ในวันสําคัญทางพุทธศาสนา เช‹น วันเขŒาพรรษา วันออกพรรษา จะเห็นการรวมตัวเพื่อประกอบกิจกรรมทางพุทธศาสนาร‹วมกัน

เมื่อกําหนดพื้นที่และรูปแบบการคัดเลือกตัวอย‹างแลŒว ศุภราและคณะทํางาน เริ่มตŒนจากคําถามใน 2-3 กลุ‹มใหญ‹ๆ หนึ่ง การระบุตัวตนของแหล‹งขŒอมูล เช‹น ชื่อ เรียก ในพืน้ ทีก่ าญจนบุรี คนพม‹ามักมี “ชือ่ ไทย” เล็ก ใหญ‹ ดํา ขาว ทีไ่ ดŒจากนายจŒาง และใชŒเรียกติดตัวมาตลอด แสดงใหŒเห็นความสนิทกับเจŒานาย ส‹วนแรงงานพม‹าใน โรงงาน มักบอกเปšนชื่อพม‹า ซึ่งชื่อนั้นบอกประวัติชีวิต

ภาพความหลากหลายของแรงงานพม‹านั้นชัดเจนมากขึ้น คนในแต‹ละพื้นที่มี ความแตกต‹างทางชาติพนั ธุ การทํามาหากิน การอยูอ‹ าศัย เป‡าหมายการทํางาน และ ลักษณะของชุมชนที่เกิดจากความผูกพันในศรัทธาพุทธศาสนา ความน‹าสนใจเกี่ยว กับการทํางานอยู‹ที่ความไวŒวางใจระหว‹างแหล‹งขŒอมูลและผูŒศึกษา ขŒอมูลต‹างๆ ที่ไดŒ รับการบอกเล‹านั้น ศุภรากล‹าวไวŒว‹า ท‹าทีของคนทํางานจะตŒองอาศัยความนอบนŒอม และไม‹พยายามเขŒาไปขัดจังหวะการดําเนินชีวิต

ในลําดับต‹อมา “มาจากไหน” เพื่อทราบภูมิลําเนา โดยศุภราตั้งขŒอสังเกต “คนทวายมักทํางานในโรงงาน เพราะเครือญาติชวนกันมา คนจากพะโคจะทํางาน ก‹อสรŒาง คนจากย‹างกุงŒ จะทําโรงงาน ส‹วนคนกะเหรีย่ งเปšนแรงงานในบŒาน” และคําถาม ที่สําคัญคือ เหตุที่มาเมืองไทย รายไดŒ ระยะเวลาที่เขŒามาอยู‹ในเมืองไทย

อย‹างไรก็ดี ภาพดังกล‹าวยังไม‹ครอบคลุมถึงคนพม‹าที่อาศัยการทํางานดŒวย ความรูŒและทักษะอื่นๆ หรือมีเป‡าหมายอื่นในการเขŒามาเมืองไทย อลิษาถ‹ายทอด กระบวนการทํางานในสถานที่ที่แตกต‹างไป นั่นคือ ในสํานักงาน ในสถานศึกษา

“หลายคนเขŒามาทํางานในเมืองไทยแลŒว ก็ไม‹อยากกลับไปอีก เพราะบางคน ไม‹มีบŒานใหŒกลับ บางคนมีพี่นŒองมาทํางานในไทย” ศุภรากล‹าวใหŒเห็นถึงความรูŒสึก ของผูŒคนที่เธอไดŒสัมผัส หลายคนทํางานในโรงงานเปšนระยะเวลากว‹าสิบป‚ทําใหŒไม‹มี ทักษะดŒานอื่น หลายคนทํางานในรŒานซ‹อมเครื่องยนต เครื่องจักร สามารถนําทักษะ ดังกล‹าวกลับไปเปดรŒานในประเทศเมียนมาไดŒ ศุภรากล‹าวเสริมว‹า “คนทวายมัก ทํางานและเก็บเงินเพื่อส‹งกลับไปยังบŒานเกิด คลŒายกับคนอีสาน ใหŒคนทางบŒานไดŒ ปลูกบŒาน แต‹ดวŒ ยการทํางานในโรงงาน จึงทําใหŒไม‹มวี ชิ าชีพติดตัว พอแก‹ตัวและตŒอง กลับบŒาน ก็หวังที่จะเปšนเจŒาของรŒานคŒา” คําถามในกลุ‹มสุดทŒายคือ การเอาตัวรอดในเมืองไทย และรูปแบบการดําเนิน ชีวิต เช‹น กรณีของการพักอาศัยซึ่งกลายมาเปšนส‹วนหนึ่งของเนื้อหาในนิทรรศการ หŒองเช‹าที่กลายเปšนพื้นที่สองกะ สองครอบครัวมาอยู‹ดŒวยกัน ครอบครัวหนึ่งทํางาน ในช‹วงกลางวัน อีกครอบครัวหนึ่งที่ทํางานในช‹วงกลางคืน จะใชŒพื้นที่ภายในหŒอง 72 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ลําดับต‹อไป ผูŒเขียนจะนําเสนอภาพของคนพม‹าที่อาจไม‹เปšนที่รูŒจักมากนักใน การรับรูŒของคนไทย จากการบอกเล‹าของอลิษา จากนั้นจะสรุปบทเรียนเบื้องตŒนใน การทํางานภาคสนามหรือการเก็บขŒอมูลทีม่ คี วามสําคัญในการพัฒนาบทนิทรรศการ

3.1.2. “White collars” ภาคสนามในสํ านักงาน การบอกเล‹าเรื่องคนพม‹าซึ่งทํางานในบริบทที่ต‹างจากการรับรูŒของคนไทย ทั่วไป นับว‹ามีความสําคัญอย‹างยิ่ง เพราะ “พม‹าระยะประชิด” ไม‹ใช‹เพียงแต‹ คนพม‹าที่เขŒามาเปšนแรงงานเท‹านั้น หากแต‹ยังมีคนพม‹ากลุ‹มอื่น อาชีพอื่น ที่เปšน ส‹วนหนึง่ ของสังคมไทยร‹วมสมัย แนวทางการทํางานของอลิษาคงรักษากรอบเกณฑ ในการทํางานไม‹ตา‹ งจากศุภรา แต‹ในทีน่ ี้ ผูเŒ ขียนจะกล‹าวโดยกวŒางถึงพืน้ ทีก่ ารทํางาน ประเภทบุคคลทีอ่ ลิษาเลือกเปšนแหล‹งขŒอมูล และจะหยิบยกกรณีของศาสนาจารยเปšน ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 73


พิเศษ เพื่อแสดงใหŒเห็นสิ่งที่คนพม‹าผูŒมีความศรัทธาในคริสตศาสนาใหŒความสําคัญ และเปšนองคประกอบที่สรŒางความเปšนชุมชน ไม‹ต‹างจากพุทธศาสนาที่มีในหมู‹ของ คนพม‹าในมหาชัย

หางานในไทย ทานเปนเพื่อนกับอาจารยตูซาร นวย [ที่ปรึกษาโครงการ นิทรรศการ] และไดงานในบริษัทเครื่องดื่ม ทํางานเกี่ยวกับประสานงาน เอกสาร กับลูกคาชาวตางชาติ

อลิษาเปšนนักศึกษาทางดŒานภาษาศาสตร และมีความสนใจในภาษาพม‹า นับเปšน คุณสมบัติที่นา‹ สนใจสําหรับการทํางานที่เกี่ยวขŒองกับการศึกษาคนพม‹า การทํางาน ของอลิษาพอจะแบ‹งกลุ‹มบุคคลที่เธอเก็บขŒอมูลไดŒ 3-4 ประเภท กลุ‹มนักศึกษาซึ่ง มักไดŒรับทุนการศึกษาจากต‹างประเทศ เพื่อมาศึกษาดŒานสาธารณสุข กลุ‹มพระสงฆ เปšนกลุม‹ พระทีม่ าเรียนทางศาสนาหรือในสถาบันอุดมศึกษาอืน่ ๆ และศาสนาจารย ที่ ไดŒรบั ความเคารพศรัทธาจากคริสตศาสนิกชน กลุม‹ คนทํางานในสํานักงาน และกลุม‹ สือ่ ซึ่งเปšนกลุ‹มที่ไดŒรับผลกระทบทางการเมือง เมื่อ ค.ศ. 1988

ทานเปนคริสต และอยากสงเสริมใหมีคริสตจักรเล็กๆ ในระยะแรก ทานอาศัยเขาโบสถทั่วไปในการประกอบกิจกรรม จากนั้น มีการกอตั้ง โบสถที่ศาลาแดง โดยรวมกับคริสเตียนแบบติสต มีการประชาสัมพันธ ลาสุดมีสองสามรอยคน จากนัน้ ยายจากศาลาแดงไปเชาสถานทีแ่ หงหนึง่ กอนยายมาเชาโกดัง โดยซอยเปนหองยอยเรียนพระคัมภีร ในแตละหองยอย เปนการเรียนคัมภีรในภาษาของแตละกลุม เชน กะเหรี่ยง แตโถงกลาง ผูรวมพิธีจะอธิษฐานเปนภาษาพมา มีการเชิญ ศาสนาจารยจากพมามาเผยแผศาสนาทุกสามเดือน ลาสุดเพิ่งเปด MC Myanmar Assembly Church หลังจากกอตัง้ มาแลว ทานก็เปนศาสนาจารย เต็มตัว ตองมาเรียนหลักสูตรการเปนศาสนาจารย โดยมีคนไทยที่ทํา หนาที่ในการดูแลเรื่องการจัดการตางๆ โบสถอยูภายใตสังฆมณฑล ของไทย มีกิจกรรมไดเงินสนับสนุนจากตางประเทศ

การกําหนดประเภทของแหล‹งขŒอมูลที่แตกต‹างกันถือเปšนป˜จจัยสําคัญ เพราะ ขŒอมูลจะแสดงใหŒเห็นความหลากหลายของคนพม‹า เช‹น เหตุผลในการเขŒามาเมือง ไทย กิจกรรมหรืองานในชีวติ ประจําวัน และความตัง้ ใจหรือเป‡าหมายในชีวติ แต‹หาก กล‹าวโดยรวมแลŒว กลุม‹ คนพม‹าประเภททีท่ าํ งานในสํานักงาน หรือมาเรียนหนังสือใน สถานศึกษา ไม‹ไดŒมลี กั ษณะทีแ่ ยกขาดจากกลุม‹ ผูŒใชŒแรงงานเสียทีเดียว เช‹น พระพม‹า ที่มาเรียน มักรับกิจนิมนตจากกลุ‹มแรงงานในการประกอบพิธีทําบุญในวันอาทิตยที่ มหาชัย หรือในกลุ‹มแพทย พยาบาล จะทําหนŒาที่เปšนผูŒดูแลแรงงานที่มารับบริการ ทางการแพทย

แมในการเรียนคําสอนทางศาสนา จะแบงตามชาติพนั ธุ เพราะตอง เรียนภาษาของตัวเอง แตโบสถไมแบงชนชัน้ ไมใชการเลือกปฏิบตั ิ บางคน เปนอาจารย บางคนทํางานในยูเอ็น บางคนทํางานในสปา และยังมี กิจกรรมการสนับสนุนใหรักษาวัฒนธรรม

ผูเŒ ขียนเรียบเรียงคําบอกเล‹าของอลิษาทีน่ า‹ สนใจเกีย่ วกับกรณีของศาสนาจารย เพื่อแสดงใหŒเห็นความสําคัญในสองส‹วน หนึ่ง การคŒนควŒาขŒอมูลในส‹วนนี้ เพราะการ สังเกตนักศึกษาชาวไทยใหญ‹ที่เปšนคริสตศาสนิกชน ไปประกอบศาสนพิธีในโบสถ ในย‹านสุขุมวิท สอง เมื่ออลิษาเก็บขŒอมูล กลุ‹มคนที่มายังโบสถดังกล‹าวเปšนคนพม‹า เชือ้ สายกะเหรีย่ ง ไทยใหญ‹ ลีซู คะยี คะชิน และโบสถทาํ หนŒาทีเ่ ปšนเหมือนศาลาร‹วมใจ และศาสนาจารยกลายเปšนทีป่ รึกษา และประสานงานใหŒกบั แรงงานเมือ่ ตŒองการความ ช‹วยเหลือ นอกเหนือจากปฏิบัติกิจทางศาสนา หรือการสวดสรรเสริญพระเจŒา “ศาสนาจารย เปนผูไดรับผลกระทบ ‘8-8-88’ [เหตุการณทางการ เมืองในพมา ค.ศ. 1988] และเคยเปนนักธุรกิจแตถูกยึดทรัพย ตอนแรก ทานหนีไปสิงคโปรกอน แตกลับพบวาสิงคโปรนั้นแตกตาง เลยตองมา 74 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ศาสนาจารยยังชวยหาทนายให หากเกิดกรณีการโกงคาแรงของ นายจาง เขามาทํางานแลวไมมีเงินกลับบานก็มาที่โบสถ พบกรณีคลาย กันนี้กับพระพมาที่มาเรียนที่มหาจุฬาฯ หลวงพี่ชวยกันระดมเงิน ทําบุญ เพื่อสงคนกลับบาน หรือมีการระดมเงิน เพื่อสงผูเสียชีวิตกลับบาน โดย เผาศพในวัดไทยแลวสงอัฐิกลับ บางทีเกิดกรณีเจ็บปวย ก็มีการระดมเงิน เพื่อสงตัวกลับบานเชนกัน”13

อลิษา มวงสาร, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด: การ ทํางานภาคสนาม, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 6 มกราคม 2560.

13

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 75


พิเศษ เพื่อแสดงใหŒเห็นสิ่งที่คนพม‹าผูŒมีความศรัทธาในคริสตศาสนาใหŒความสําคัญ และเปšนองคประกอบที่สรŒางความเปšนชุมชน ไม‹ต‹างจากพุทธศาสนาที่มีในหมู‹ของ คนพม‹าในมหาชัย

หางานในไทย ทานเปนเพื่อนกับอาจารยตูซาร นวย [ที่ปรึกษาโครงการ นิทรรศการ] และไดงานในบริษัทเครื่องดื่ม ทํางานเกี่ยวกับประสานงาน เอกสาร กับลูกคาชาวตางชาติ

อลิษาเปšนนักศึกษาทางดŒานภาษาศาสตร และมีความสนใจในภาษาพม‹า นับเปšน คุณสมบัติที่นา‹ สนใจสําหรับการทํางานที่เกี่ยวขŒองกับการศึกษาคนพม‹า การทํางาน ของอลิษาพอจะแบ‹งกลุ‹มบุคคลที่เธอเก็บขŒอมูลไดŒ 3-4 ประเภท กลุ‹มนักศึกษาซึ่ง มักไดŒรับทุนการศึกษาจากต‹างประเทศ เพื่อมาศึกษาดŒานสาธารณสุข กลุ‹มพระสงฆ เปšนกลุม‹ พระทีม่ าเรียนทางศาสนาหรือในสถาบันอุดมศึกษาอืน่ ๆ และศาสนาจารย ที่ ไดŒรบั ความเคารพศรัทธาจากคริสตศาสนิกชน กลุม‹ คนทํางานในสํานักงาน และกลุม‹ สือ่ ซึ่งเปšนกลุ‹มที่ไดŒรับผลกระทบทางการเมือง เมื่อ ค.ศ. 1988

ทานเปนคริสต และอยากสงเสริมใหมีคริสตจักรเล็กๆ ในระยะแรก ทานอาศัยเขาโบสถทั่วไปในการประกอบกิจกรรม จากนั้น มีการกอตั้ง โบสถที่ศาลาแดง โดยรวมกับคริสเตียนแบบติสต มีการประชาสัมพันธ ลาสุดมีสองสามรอยคน จากนัน้ ยายจากศาลาแดงไปเชาสถานทีแ่ หงหนึง่ กอนยายมาเชาโกดัง โดยซอยเปนหองยอยเรียนพระคัมภีร ในแตละหองยอย เปนการเรียนคัมภีรในภาษาของแตละกลุม เชน กะเหรี่ยง แตโถงกลาง ผูรวมพิธีจะอธิษฐานเปนภาษาพมา มีการเชิญ ศาสนาจารยจากพมามาเผยแผศาสนาทุกสามเดือน ลาสุดเพิ่งเปด MC Myanmar Assembly Church หลังจากกอตัง้ มาแลว ทานก็เปนศาสนาจารย เต็มตัว ตองมาเรียนหลักสูตรการเปนศาสนาจารย โดยมีคนไทยที่ทํา หนาที่ในการดูแลเรื่องการจัดการตางๆ โบสถอยูภายใตสังฆมณฑล ของไทย มีกิจกรรมไดเงินสนับสนุนจากตางประเทศ

การกําหนดประเภทของแหล‹งขŒอมูลที่แตกต‹างกันถือเปšนป˜จจัยสําคัญ เพราะ ขŒอมูลจะแสดงใหŒเห็นความหลากหลายของคนพม‹า เช‹น เหตุผลในการเขŒามาเมือง ไทย กิจกรรมหรืองานในชีวติ ประจําวัน และความตัง้ ใจหรือเป‡าหมายในชีวติ แต‹หาก กล‹าวโดยรวมแลŒว กลุม‹ คนพม‹าประเภททีท่ าํ งานในสํานักงาน หรือมาเรียนหนังสือใน สถานศึกษา ไม‹ไดŒมลี กั ษณะทีแ่ ยกขาดจากกลุม‹ ผูŒใชŒแรงงานเสียทีเดียว เช‹น พระพม‹า ที่มาเรียน มักรับกิจนิมนตจากกลุ‹มแรงงานในการประกอบพิธีทําบุญในวันอาทิตยที่ มหาชัย หรือในกลุ‹มแพทย พยาบาล จะทําหนŒาที่เปšนผูŒดูแลแรงงานที่มารับบริการ ทางการแพทย

แมในการเรียนคําสอนทางศาสนา จะแบงตามชาติพนั ธุ เพราะตอง เรียนภาษาของตัวเอง แตโบสถไมแบงชนชัน้ ไมใชการเลือกปฏิบตั ิ บางคน เปนอาจารย บางคนทํางานในยูเอ็น บางคนทํางานในสปา และยังมี กิจกรรมการสนับสนุนใหรักษาวัฒนธรรม

ผูเŒ ขียนเรียบเรียงคําบอกเล‹าของอลิษาทีน่ า‹ สนใจเกีย่ วกับกรณีของศาสนาจารย เพื่อแสดงใหŒเห็นความสําคัญในสองส‹วน หนึ่ง การคŒนควŒาขŒอมูลในส‹วนนี้ เพราะการ สังเกตนักศึกษาชาวไทยใหญ‹ที่เปšนคริสตศาสนิกชน ไปประกอบศาสนพิธีในโบสถ ในย‹านสุขุมวิท สอง เมื่ออลิษาเก็บขŒอมูล กลุ‹มคนที่มายังโบสถดังกล‹าวเปšนคนพม‹า เชือ้ สายกะเหรีย่ ง ไทยใหญ‹ ลีซู คะยี คะชิน และโบสถทาํ หนŒาทีเ่ ปšนเหมือนศาลาร‹วมใจ และศาสนาจารยกลายเปšนทีป่ รึกษา และประสานงานใหŒกบั แรงงานเมือ่ ตŒองการความ ช‹วยเหลือ นอกเหนือจากปฏิบัติกิจทางศาสนา หรือการสวดสรรเสริญพระเจŒา “ศาสนาจารย เปนผูไดรับผลกระทบ ‘8-8-88’ [เหตุการณทางการ เมืองในพมา ค.ศ. 1988] และเคยเปนนักธุรกิจแตถูกยึดทรัพย ตอนแรก ทานหนีไปสิงคโปรกอน แตกลับพบวาสิงคโปรนั้นแตกตาง เลยตองมา 74 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ศาสนาจารยยังชวยหาทนายให หากเกิดกรณีการโกงคาแรงของ นายจาง เขามาทํางานแลวไมมีเงินกลับบานก็มาที่โบสถ พบกรณีคลาย กันนี้กับพระพมาที่มาเรียนที่มหาจุฬาฯ หลวงพี่ชวยกันระดมเงิน ทําบุญ เพื่อสงคนกลับบาน หรือมีการระดมเงิน เพื่อสงผูเสียชีวิตกลับบาน โดย เผาศพในวัดไทยแลวสงอัฐิกลับ บางทีเกิดกรณีเจ็บปวย ก็มีการระดมเงิน เพื่อสงตัวกลับบานเชนกัน”13

อลิษา มวงสาร, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด: การ ทํางานภาคสนาม, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 6 มกราคม 2560.

13

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 75


กลุ่มคนพม่าประเภทที่ทํางาน ในสํ านั กงาน หรื อ มาเรี ย น หนั ง สื อ ในสถานศึ ก ษา ไม่ ไ ด้ มี ลั ก ษณะที่แ ยกขาดจากกลุ่ ม ผู้ ใ ช้ แ รงงานเสี ย ที เ ดี ย ว เช่ น พระพม่ า ที่ ม าเรี ย นมั ก รั บ กิ จ นิ ม น ต์ จ า ก ก ลุ่ ม แ ร ง ง า น ใ น การประกอบพิ ธี ทํ า บุ ญ ในวั น อาทิตย์ที่มหาชัย หรือในกลุ่ม แพทย์ พยาบาล จะทําหน้ าที่ เ ป็ น ผู้ ดู แ ล แ ร ง ง า น ที่ ม า รั บ บริการทางการแพทย์

76 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 77


กลุ่มคนพม่าประเภทที่ทํางาน ในสํ านั กงาน หรื อ มาเรี ย น หนั ง สื อ ในสถานศึ ก ษา ไม่ ไ ด้ มี ลั ก ษณะที่แ ยกขาดจากกลุ่ ม ผู้ ใ ช้ แ รงงานเสี ย ที เ ดี ย ว เช่ น พระพม่ า ที่ ม าเรี ย นมั ก รั บ กิ จ นิ ม น ต์ จ า ก ก ลุ่ ม แ ร ง ง า น ใ น การประกอบพิ ธี ทํ า บุ ญ ในวั น อาทิตย์ที่มหาชัย หรือในกลุ่ม แพทย์ พยาบาล จะทําหน้ าที่ เ ป็ น ผู้ ดู แ ล แ ร ง ง า น ที่ ม า รั บ บริการทางการแพทย์

76 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 77


ขŒอมูลที่อลิษาบอกเล‹าไวŒนี้แสดงใหŒเห็นเครือข‹ายทางสังคมที่น‹าสนใจ ไม‹ต‹าง จากขŒอมูลทีศ่ ภุ ราบอกเล‹าถึงการทํางานในพืน้ ทีม่ หาชัยและในกาญจนบุรี เรือ่ งราวใน กระบวนการทํางานภาคสนามของทัง้ สองและทีมงานยังมีอกี มาก เช‹น สถานีวทิ ยุและ โทรทัศน DVB News Studio ที่ดําเนินการโดยกลุ‹มบุคคลที่ไดŒรับผลกระทบทางการ เมืองภายในประเทศเมียนมา เจŒาของรŒานอาหารพม‹าใกลŒมหาวิทยาลัยอัสสัมชัญที่มี คนพม‹าเปšนเจŒาของกิจการ หรือในเรื่องอคติทางชาติพันธุในกลุ‹มคนพม‹าดŒวยกันเอง ขŒอมูลเหล‹านี้มีปรากฏในเอกสารรายงาน แต‹การพัฒนาชุด นิทรรศการไม‹ใช‹การสรŒาง “หนังสือตั้งไดŒ” การสรŒาง นิทรรศการเปšนการพัฒนาชุดประสบการณใหŒกับผูŒชม เนื้อหาต‹างๆ จากการทํางาน คŒนควŒาไม‹สามารถถ‹ายทอดสูร‹ ปู แบบนิทรรศการไดŒทงั้ หมด แต‹นทิ รรศการจะตŒองวาง เป‡าหมาย คัดเลือกเนือ้ หาใหŒพอเหมาะกับช‹วงเวลาทีผ่ ชŒู มจะใชŒในการชม ภัณฑารักษ เปšนบุคคลทีจ่ ะคัดสรรเนือ้ หา สิง่ จัดแสดง และองคประกอบอืน่ ๆ เพือ่ เปšนเคŒาโครงของ เรื่อง และเปšนฐานในการพัฒนาแบบนิทรรศการโดยผูŒออกแบบ

เนื้อหาทั้งสองส‹วนนับเปšนความเขŒาใจพื้นฐานในการพัฒนานิทรรศการ

“การพัฒนานิทรรศการ (Exhibit Development) • ทดลองแนวทางที่สรางสรรคในการลําดับเนื้อหา ที่กาวออกไปจาก การวางเนื้อหาตามเวลาหรือประเภทของเรื่องหรือการจัดประเภท วัตถุ • พัฒนานิทรรศการดวยองคประกอบที่ใชการมอง (ภาพ, กราฟก, ภาพยนตร), การกําหนดทิศทางของพื้นที่ทางกายภาพ (ผังหองจัด แสดง, ตําแหนงของฐานเรียนรูแ บบทดลอง/สัมผัส) และการนําเสนอ ขอมูลทีเ่ ปนภาษา (ปายคําบรรยาย, เสียง) ประกอบกับการคํานึงถึง ความคาดหวังของผูชมเปนสําคัญ • เชื่อมโยงความสัมพันธระหวางหองจัดแสดงและวัตถุสําคัญๆ ใน พิพิธภัณฑ และตามความเหมาะสม

3.2. การตีความ การสร้างธีม และ

การคัดสรรวัตถุจัดแสดง

เนื้อหาในส‹วนนี้มาจากคําอธิบายของทวีศักดิ์และสรวิชญ14 ที่ใชŒเวลาสี่เดือน ในการคัดสรรเรื่องราว การคŒนควŒาขŒอมูลเพิ่มเติม การกําหนดวัตถุ ภาพ หรือ องคประกอบอื่นใด ที่สามารถเปšนส‹วนหนึ่งของนิทรรศการ รวมทั้งการวางธีมของ นิทรรศการ ในเบือ้ งตŒน ภัณฑารักษจะตŒองใหŒความสําคัญกับการสรŒางสรรค การรูจŒ กั ทดลอง เพื่อสรŒางประสบการณใหม‹ๆ ใหŒกับผูŒชม เอกสารเรื่อง “การพัฒนาแนวคิด นิทรรศการ” ของพิพิธภัณฑสถานแห‹ง ชาติ อากาศและอวกาศ สถาบันสมิธโซเนียน สรุปหัวใจของการออกแบบแนวคิด นิทรรศการไวŒอย‹างน‹าสนใจ และผูเŒ ขียนหยิบเนือ้ หาในสองประเด็น นัน่ คือ การพัฒนา นิทรรศการและเป‡าหมายในการเรียนรูŒ (Developing the Exhibition Concept) ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร และ สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการ นิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด: การตีความและการคัดเลือกวัตถุจัดแสดง.

14

78 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

• ใชการประเมินผลและการออกแบบจําลองเพือ่ ทดสอบประสิทธิภาพ ในการพัฒนานิทรรศการ

เปาหมายในการเรียนรู เปาหมายในการเรียนรู นั่นคือ สาระ ‘ที่จะติดตัวกลับไป’ (takeaway) หรือความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับความเขาใจ ทัศนคติ หรือ พฤติกรรมที่เราตองการใหผูชมละทิ้งไว และการเรียนรูจะตองไดรับ การวัดผลดวยการประเมินผลเพื่อเปนมาตรการที่ระบุความสําเร็จของ นิทรรศการ พิพธิ ภัณฑสถานแหงชาติ ธรรมชาติวทิ ยา กําหนด ‘ประเภทผลลัพธ’ ที่พิพิธภัณฑสถานฯ ใชกําหนดความสําเร็จ

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 79


ขŒอมูลที่อลิษาบอกเล‹าไวŒนี้แสดงใหŒเห็นเครือข‹ายทางสังคมที่น‹าสนใจ ไม‹ต‹าง จากขŒอมูลทีศ่ ภุ ราบอกเล‹าถึงการทํางานในพืน้ ทีม่ หาชัยและในกาญจนบุรี เรือ่ งราวใน กระบวนการทํางานภาคสนามของทัง้ สองและทีมงานยังมีอกี มาก เช‹น สถานีวทิ ยุและ โทรทัศน DVB News Studio ที่ดําเนินการโดยกลุ‹มบุคคลที่ไดŒรับผลกระทบทางการ เมืองภายในประเทศเมียนมา เจŒาของรŒานอาหารพม‹าใกลŒมหาวิทยาลัยอัสสัมชัญที่มี คนพม‹าเปšนเจŒาของกิจการ หรือในเรื่องอคติทางชาติพันธุในกลุ‹มคนพม‹าดŒวยกันเอง ขŒอมูลเหล‹านี้มีปรากฏในเอกสารรายงาน แต‹การพัฒนาชุด นิทรรศการไม‹ใช‹การสรŒาง “หนังสือตั้งไดŒ” การสรŒาง นิทรรศการเปšนการพัฒนาชุดประสบการณใหŒกับผูŒชม เนื้อหาต‹างๆ จากการทํางาน คŒนควŒาไม‹สามารถถ‹ายทอดสูร‹ ปู แบบนิทรรศการไดŒทงั้ หมด แต‹นทิ รรศการจะตŒองวาง เป‡าหมาย คัดเลือกเนือ้ หาใหŒพอเหมาะกับช‹วงเวลาทีผ่ ชŒู มจะใชŒในการชม ภัณฑารักษ เปšนบุคคลทีจ่ ะคัดสรรเนือ้ หา สิง่ จัดแสดง และองคประกอบอืน่ ๆ เพือ่ เปšนเคŒาโครงของ เรื่อง และเปšนฐานในการพัฒนาแบบนิทรรศการโดยผูŒออกแบบ

เนื้อหาทั้งสองส‹วนนับเปšนความเขŒาใจพื้นฐานในการพัฒนานิทรรศการ

“การพัฒนานิทรรศการ (Exhibit Development) • ทดลองแนวทางที่สรางสรรคในการลําดับเนื้อหา ที่กาวออกไปจาก การวางเนื้อหาตามเวลาหรือประเภทของเรื่องหรือการจัดประเภท วัตถุ • พัฒนานิทรรศการดวยองคประกอบที่ใชการมอง (ภาพ, กราฟก, ภาพยนตร), การกําหนดทิศทางของพื้นที่ทางกายภาพ (ผังหองจัด แสดง, ตําแหนงของฐานเรียนรูแ บบทดลอง/สัมผัส) และการนําเสนอ ขอมูลทีเ่ ปนภาษา (ปายคําบรรยาย, เสียง) ประกอบกับการคํานึงถึง ความคาดหวังของผูชมเปนสําคัญ • เชื่อมโยงความสัมพันธระหวางหองจัดแสดงและวัตถุสําคัญๆ ใน พิพิธภัณฑ และตามความเหมาะสม

3.2. การตีความ การสร้างธีม และ

การคัดสรรวัตถุจัดแสดง

เนื้อหาในส‹วนนี้มาจากคําอธิบายของทวีศักดิ์และสรวิชญ14 ที่ใชŒเวลาสี่เดือน ในการคัดสรรเรื่องราว การคŒนควŒาขŒอมูลเพิ่มเติม การกําหนดวัตถุ ภาพ หรือ องคประกอบอื่นใด ที่สามารถเปšนส‹วนหนึ่งของนิทรรศการ รวมทั้งการวางธีมของ นิทรรศการ ในเบือ้ งตŒน ภัณฑารักษจะตŒองใหŒความสําคัญกับการสรŒางสรรค การรูจŒ กั ทดลอง เพื่อสรŒางประสบการณใหม‹ๆ ใหŒกับผูŒชม เอกสารเรื่อง “การพัฒนาแนวคิด นิทรรศการ” ของพิพิธภัณฑสถานแห‹ง ชาติ อากาศและอวกาศ สถาบันสมิธโซเนียน สรุปหัวใจของการออกแบบแนวคิด นิทรรศการไวŒอย‹างน‹าสนใจ และผูเŒ ขียนหยิบเนือ้ หาในสองประเด็น นัน่ คือ การพัฒนา นิทรรศการและเป‡าหมายในการเรียนรูŒ (Developing the Exhibition Concept) ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร และ สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการ นิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด: การตีความและการคัดเลือกวัตถุจัดแสดง.

14

78 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

• ใชการประเมินผลและการออกแบบจําลองเพือ่ ทดสอบประสิทธิภาพ ในการพัฒนานิทรรศการ

เปาหมายในการเรียนรู เปาหมายในการเรียนรู นั่นคือ สาระ ‘ที่จะติดตัวกลับไป’ (takeaway) หรือความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับความเขาใจ ทัศนคติ หรือ พฤติกรรมที่เราตองการใหผูชมละทิ้งไว และการเรียนรูจะตองไดรับ การวัดผลดวยการประเมินผลเพื่อเปนมาตรการที่ระบุความสําเร็จของ นิทรรศการ พิพธิ ภัณฑสถานแหงชาติ ธรรมชาติวทิ ยา กําหนด ‘ประเภทผลลัพธ’ ที่พิพิธภัณฑสถานฯ ใชกําหนดความสําเร็จ

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 79


• ความตระหนัก, ความรู และความเขาใจ • ทักษะ: เชาวปญญา การปฏิบัติ และความเปนมืออาชีพ • คุณคา ทัศนคติ และความรูสึก • การสรางสรรค แรงบันดาลใจ ความรื่นรมย การมีสวนรวม และ ผลประโยชน • กิจกรรมและพฤติกรรม”15

ทั้งทวีศักดิ์และสรวิชญเลือกจัด ทําแบบสอบถามออนไลน ดŒวยโปรแกรม กูเกิลด็อคส (Google Docs) เพื่อนํามาใชŒเปšนฐานในการออกแบบนิทรรศการ โปรแกรมดังกล‹าวอํานวยความสะดวกในการกระจายกลุ‹มตัวอย‹าง เพราะสามารถ ส‹งผ‹านเครือข‹ายอินเทอรเน็ตไดŒอย‹างรวดเร็ว ที่สําคัญอีกประการหนึ่ง ขŒอมูลที่รับ กลับมาสามารถนํามาประมวลผลอย‹างอัตโนมัติ เช‹น คนตอบขŒอหนึง่ ก. 30 คน และ สามารถแสดงเปรียบเทียบคําตอบของคําถามที่สัมพันธกันไดŒอย‹างรวดเร็ว การใชŒ แบบสอบถามเพื่อทําใหŒพิพิธภัณฑไดŒรูŒจักอคติที่แฝงในคนไทย และนิทรรศการที่ จะเกิดขึ้นตŒองไม‹เพียงเพื่อทําใหŒคนรูŒจักเท‹านั้น “แต‹เราอยากใหŒทํางานมากกว‹านั้น” ทวีศักดิ์กล‹าว สรวิชญยํ้าใหŒเห็นถึงบทบาทของนิทรรศการที่ตŒองการลดอคติ ซึ่งอคติที่ไดŒ มาจากแบบสอบถามนั้นมีหลายแบบ โดยมีเรื่องของความสกปรกและการแย‹งงาน คนไทยทํา เปšนอคติในอันดับตŒนๆ เมื่อเปšนเช‹นนี้ “เราเห็นว‹าอคติเปšนเรื่องทัศนคติ นิทรรศการทําขึน้ เพือ่ ใหŒเปดใจ หากเราเอาขŒอมูลไปยัดดŒวยการโจมตีตรงๆ จะกลาย เปšนการบอกว‹าคนที่มีอคตินั้นๆ เปšนคนผิดบาป เหมือนเปšนการแกŒต‹างใหŒคนหนึ่ง แลŒวกลับว‹ารŒายอีกคนหนึ่ง ฉะนั้น การแกŒไขอคติในแบบที่เคยทําๆ กันมาดŒวยการ ใหŒขŒอมูล จึงไม‹สามารถแกŒไขอคติในหมู‹คนไทยไดŒ”

ที่ปรึกษาท‹านหนึ่งของโครงการนิทรรศการ เล‹าถึงรŒานอาหารแห‹งหนึ่งใน ฝรัง่ เศสทีใ่ หŒบริการอาหารของชาวยิวซึง่ มีรสชาติทอี่ ร‹อย เมือ่ เปšนเช‹นนัน้ คนสามารถ รูŒสึกเชิงบวกและลดอคติที่ผูŒคนมีต‹อคนยิวดŒวยการใหŒไดŒสัมผัสกัน “เพราะหากอคติ ทํางานผ‹านสมอง เราตŒองชะลอการใชŒสมอง” ทวีศักดิ์บอกกล‹าวถึงเรื่องเล‹านี้เพื่อ แสดงใหŒเห็นว‹า นิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด จะตŒองทําหนŒาที่ในการเชื่อมโยง ความรูŒสึกและประสบการณของคน ก‹อนที่ภัณฑารักษจะตัดสินใจใชŒธีม “เกสตเฮาส” เปšนแกนของการพัฒนา นิทรรศการ ต‹างไดŒทดลองนําเสนอในแนวทางอืน่ ๆ เช‹น สิง่ ทีเ่ ชือ่ มโยงระหว‹างคนพม‹า และคนไทย คือ พุทธศาสนา จึงมีการเสนอใหŒนิทรรศการกลายเปšนเหมือนกิจกรรม ของการทําบุญร‹วมกันระหว‹างคนทั้งสองชาติ “กฐิน” โดยนําเอาเรื่องเล‹าของวัด และความศรัทธาของคนพม‹าที่มีต‹อพุทธศาสนา ชีวิตความเปšนอยู‹ ศิลปะและ สถาป˜ตยกรรม มาเปšนเนื้อหาในส‹วนต‹างๆ แต‹ภัณฑารักษเลือกที่จะไม‹พัฒนาต‹อ เพราะเห็นว‹ามิวเซียมสยามมีกลุม‹ เป‡าหมายหลักเปšนวัยรุน‹ การใชŒกจิ กรรมทางศาสนา อาจไม‹สามารถดึงดูดความสนใจของกลุ‹มเป‡าหมายไดŒ อีกแนวคิดหนึง่ คือ “ทองไทยไปพม‹า” ทีต่ งั้ ใจสือ่ ใหŒผทŒู ไี่ ดŒยนิ ชือ่ นิทรรศการครัง้ แรกอาจนึกถึงประวัตศิ าสตรการเสียกรุงศรีอยุธยา และใหŒคนอยากมาชมนิทรรศการ แต‹ในความเปšนจริง ทองคํานั้นมาจากหยาดเหงื่อแรงงานของคนพม‹า แต‹คิดว‹าชื่อ อาจสรŒางความอึดอัดใจใหŒกับหลายฝ†าย จึงไม‹ไดŒลงรายละเอียด สุดทŒายภัณฑารักษ ตัดสินใจใชŒเรื่องราวของ “เกสตเฮาส” ทีส่ ามารถพัฒนาเปšนบรรยากาศใหŒคนมารูจŒ กั กัน เรียกไดŒวา‹ เปšนอุปมาอุปไมย “เกสต” หมายถึงผูมŒ าเยือน หรือคนพม‹า ส‹วน “เฮาส” คือประเทศไทย ซึ่งเปšนแผ‹นดินที่ตŒอนรับคนเหล‹านี้ เพราะความตŒองการแรงงานใน การพัฒนาเศรษฐกิจ จากที่นําเสนอมานี้ การพัฒนาเรื่องตŒองอาศัยการตีความและการวางทิศทาง ของเรื่องในนิทรรศการ คําสําคัญของการสรŒางนิทรรศการดŒวยธีม “เกสตเฮาส” คือ ความตŒองการสรŒางประสบการณที่ดีในนิทรรศการ จนผูŒชมลดอคติ เพราะไดŒเปดใจ รับขŒอมูลที่จะนําเสนอในแต‹ละส‹วน

15 “Developing the Exhibition Concept” (Smithsonian Institution), accessed on 21 February 2017, https://airandspace.si.edu/rfp/exhibitions/les/j1-exhibition-guidelines/3/Developing%20the%20Exhibition%20Concept.pdf.

80 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 81


• ความตระหนัก, ความรู และความเขาใจ • ทักษะ: เชาวปญญา การปฏิบัติ และความเปนมืออาชีพ • คุณคา ทัศนคติ และความรูสึก • การสรางสรรค แรงบันดาลใจ ความรื่นรมย การมีสวนรวม และ ผลประโยชน • กิจกรรมและพฤติกรรม”15

ทั้งทวีศักดิ์และสรวิชญเลือกจัด ทําแบบสอบถามออนไลน ดŒวยโปรแกรม กูเกิลด็อคส (Google Docs) เพื่อนํามาใชŒเปšนฐานในการออกแบบนิทรรศการ โปรแกรมดังกล‹าวอํานวยความสะดวกในการกระจายกลุ‹มตัวอย‹าง เพราะสามารถ ส‹งผ‹านเครือข‹ายอินเทอรเน็ตไดŒอย‹างรวดเร็ว ที่สําคัญอีกประการหนึ่ง ขŒอมูลที่รับ กลับมาสามารถนํามาประมวลผลอย‹างอัตโนมัติ เช‹น คนตอบขŒอหนึง่ ก. 30 คน และ สามารถแสดงเปรียบเทียบคําตอบของคําถามที่สัมพันธกันไดŒอย‹างรวดเร็ว การใชŒ แบบสอบถามเพื่อทําใหŒพิพิธภัณฑไดŒรูŒจักอคติที่แฝงในคนไทย และนิทรรศการที่ จะเกิดขึ้นตŒองไม‹เพียงเพื่อทําใหŒคนรูŒจักเท‹านั้น “แต‹เราอยากใหŒทํางานมากกว‹านั้น” ทวีศักดิ์กล‹าว สรวิชญยํ้าใหŒเห็นถึงบทบาทของนิทรรศการที่ตŒองการลดอคติ ซึ่งอคติที่ไดŒ มาจากแบบสอบถามนั้นมีหลายแบบ โดยมีเรื่องของความสกปรกและการแย‹งงาน คนไทยทํา เปšนอคติในอันดับตŒนๆ เมื่อเปšนเช‹นนี้ “เราเห็นว‹าอคติเปšนเรื่องทัศนคติ นิทรรศการทําขึน้ เพือ่ ใหŒเปดใจ หากเราเอาขŒอมูลไปยัดดŒวยการโจมตีตรงๆ จะกลาย เปšนการบอกว‹าคนที่มีอคตินั้นๆ เปšนคนผิดบาป เหมือนเปšนการแกŒต‹างใหŒคนหนึ่ง แลŒวกลับว‹ารŒายอีกคนหนึ่ง ฉะนั้น การแกŒไขอคติในแบบที่เคยทําๆ กันมาดŒวยการ ใหŒขŒอมูล จึงไม‹สามารถแกŒไขอคติในหมู‹คนไทยไดŒ”

ที่ปรึกษาท‹านหนึ่งของโครงการนิทรรศการ เล‹าถึงรŒานอาหารแห‹งหนึ่งใน ฝรัง่ เศสทีใ่ หŒบริการอาหารของชาวยิวซึง่ มีรสชาติทอี่ ร‹อย เมือ่ เปšนเช‹นนัน้ คนสามารถ รูŒสึกเชิงบวกและลดอคติที่ผูŒคนมีต‹อคนยิวดŒวยการใหŒไดŒสัมผัสกัน “เพราะหากอคติ ทํางานผ‹านสมอง เราตŒองชะลอการใชŒสมอง” ทวีศักดิ์บอกกล‹าวถึงเรื่องเล‹านี้เพื่อ แสดงใหŒเห็นว‹า นิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด จะตŒองทําหนŒาที่ในการเชื่อมโยง ความรูŒสึกและประสบการณของคน ก‹อนที่ภัณฑารักษจะตัดสินใจใชŒธีม “เกสตเฮาส” เปšนแกนของการพัฒนา นิทรรศการ ต‹างไดŒทดลองนําเสนอในแนวทางอืน่ ๆ เช‹น สิง่ ทีเ่ ชือ่ มโยงระหว‹างคนพม‹า และคนไทย คือ พุทธศาสนา จึงมีการเสนอใหŒนิทรรศการกลายเปšนเหมือนกิจกรรม ของการทําบุญร‹วมกันระหว‹างคนทั้งสองชาติ “กฐิน” โดยนําเอาเรื่องเล‹าของวัด และความศรัทธาของคนพม‹าที่มีต‹อพุทธศาสนา ชีวิตความเปšนอยู‹ ศิลปะและ สถาป˜ตยกรรม มาเปšนเนื้อหาในส‹วนต‹างๆ แต‹ภัณฑารักษเลือกที่จะไม‹พัฒนาต‹อ เพราะเห็นว‹ามิวเซียมสยามมีกลุม‹ เป‡าหมายหลักเปšนวัยรุน‹ การใชŒกจิ กรรมทางศาสนา อาจไม‹สามารถดึงดูดความสนใจของกลุ‹มเป‡าหมายไดŒ อีกแนวคิดหนึง่ คือ “ทองไทยไปพม‹า” ทีต่ งั้ ใจสือ่ ใหŒผทŒู ไี่ ดŒยนิ ชือ่ นิทรรศการครัง้ แรกอาจนึกถึงประวัตศิ าสตรการเสียกรุงศรีอยุธยา และใหŒคนอยากมาชมนิทรรศการ แต‹ในความเปšนจริง ทองคํานั้นมาจากหยาดเหงื่อแรงงานของคนพม‹า แต‹คิดว‹าชื่อ อาจสรŒางความอึดอัดใจใหŒกับหลายฝ†าย จึงไม‹ไดŒลงรายละเอียด สุดทŒายภัณฑารักษ ตัดสินใจใชŒเรื่องราวของ “เกสตเฮาส” ทีส่ ามารถพัฒนาเปšนบรรยากาศใหŒคนมารูจŒ กั กัน เรียกไดŒวา‹ เปšนอุปมาอุปไมย “เกสต” หมายถึงผูมŒ าเยือน หรือคนพม‹า ส‹วน “เฮาส” คือประเทศไทย ซึ่งเปšนแผ‹นดินที่ตŒอนรับคนเหล‹านี้ เพราะความตŒองการแรงงานใน การพัฒนาเศรษฐกิจ จากที่นําเสนอมานี้ การพัฒนาเรื่องตŒองอาศัยการตีความและการวางทิศทาง ของเรื่องในนิทรรศการ คําสําคัญของการสรŒางนิทรรศการดŒวยธีม “เกสตเฮาส” คือ ความตŒองการสรŒางประสบการณที่ดีในนิทรรศการ จนผูŒชมลดอคติ เพราะไดŒเปดใจ รับขŒอมูลที่จะนําเสนอในแต‹ละส‹วน

15 “Developing the Exhibition Concept” (Smithsonian Institution), accessed on 21 February 2017, https://airandspace.si.edu/rfp/exhibitions/les/j1-exhibition-guidelines/3/Developing%20the%20Exhibition%20Concept.pdf.

80 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 81


“ยินดีตอนรับสู “เกสตเฮาส” พื้นที่เล็กๆ ที่คุณจะเปนอิสระจากความหวั่นระแวง โปรดทิ้งภาพเกาๆ ไวเบื้องหลัง และเปดรับความทรงจําใหม ที่คุณจะไดทําความรูกับเพื่อน และคนพบตัวเองมากขึ้น หวั ง ว า คุ ณ ได รั บ ความสะดวกสบายตลอดเวลาที่ คุ ณ เข า พั ก ใน “เกสตเฮาส” แหงนี้”16

“ในการขŒามพรมแดน เรายอมรับว‹า ชายแดนของไทยทั้งทางเหนือและทางใตŒ มีด‹านใหญ‹ๆ ที่เปšนด‹านปกติ แต‹ช‹องทางอื่นๆ เขŒามา แต‹เราไม‹ระบุ เพราะไม‹อยาก ใหŒขอŒ มูลกระทบผูทŒ เี่ กีย่ วขŒอง ทีส่ าํ คัญแรงงานหลัง่ ไหลเขŒามา เพราะฝ˜ง› เราไปเชิญเขŒา มา มาทํางานในสิ่งที่คนไทยไม‹ไดŒทํา”

ในส‹วนต‹อไป การคัดเลือกวัตถุมาพรŒอมกับการวางโครงเรื่องในการถ‹ายทอด เรื่องราวและเป‡าหมายการเรียนรูŒ ใหŒกับผูŒชม เนื้อหาสามส‹วนหลักที่ภัณฑารักษ เลือกนําเสนอ คือ “ที่มา” การกล‹าวถึงเหตุผลของการเดินทางจากบŒานเกิดสู‹ไทย, “ที่เปšน” การปรับตัวและการใชŒชีวิตของคนพม‹า และ “ที่ไป” วันขŒางหนŒาในความ สัมพันธระหว‹างกัน

“ฝ˜นพามา” เปšนการขยายความ “ทีม่ า” ของคนพม‹า เพือ่ เชือ่ มโยงความเปšนคน ทีเ่ หมือนกัน นัน่ คือ “ความหวัง” และ “ความฝ˜น” ทีเ่ ปšนแรงผลักดันคนในการดําเนิน ชีวิต แต‹ความฝ˜นและความหวังของแต‹ละคนแตกต‹างกัน บŒางตŒองการการละทิ้งจาก ถิ่นฐานเพื่อแสวงหาโอกาสในการทํากิน บŒางตŒองการเก็บเงินเพื่อสรŒางเนื้อสรŒางตัว บŒางตŒองการเขŒาสู‹สังคมที่เปดมากกว‹ากับการยอมรับความหลากหลายทางเพศ บŒาง ตŒองหนีภัยการเมือง เหตุต‹างๆ เหล‹านี้เปšน “ขŒอมูลที่มาจากประสบการณ ขŒอมูลจะ ทําหนŒาที่ของตัวเอง ผมเชื่อว‹าหากผูŒชมไดŒอ‹านแลŒว มีอะไรบางอย‹างเกิดขึ้นในใจ” ภัณฑารักษทั้งสองขมวดเนื้อหาในส‹วนแรกก‹อนที่จะนําสู‹โครงเรื่องในส‹วนต‹อมา

3.2.1. ทีม่ า จากทางเขŒานิทรรศการ ส‹วนตŒอนรับ ตŒองการใหŒผูŒชมตั้งคําถามกับภาพที่คุŒน ชิน และมีคาํ ตอบบางอย‹างล‹วงหนŒา แต‹เมือ่ ไดŒรขŒู อŒ มูลจากสิง่ จัดแสดง กลับเปšนคนละ เรือ่ งกับทีผ่ ชŒู มคาดคิดไวŒ เช‹น ภาพของวัด ทีเ่ มือ่ มองจากระยะไกลจะคิดว‹าเปšนวัดใน พม‹า แต‹จริงๆ แลŒวเปšนวัดแห‹งหนึง่ ในจังหวัดลําปาง จากนัน้ เมือ่ ผูชŒ มเดินเขŒาสูบ‹ ริเวณ เกี่ยวกับ “ที่มา” จะมีขŒอมูลเชิงสถิติเกี่ยวกับการเขŒามาของแรงงานพม‹า ประกอบ กับการออกกฎหมายเกี่ยวกับการควบคุมการเขŒาเมือง ซึ่งเปลี่ยนแปลงตลอดระยะ สามทศวรรษ เรื่องราวยังดําเนินต‹อเนื่องไปอีกสองส‹วน นั่นคือ การเดินทางและความหวัง ทีมงานภัณฑารักษเลือกนําเหตุการณหนึ่ง ที่มีการขนคนพม‹าบนหลังรถกระบะ แต‹กลับเกิดอุบัติเหตุและทําใหŒคนเสียชีวิต มาถ‹ายทอดเรื่องราวการเดินทางขŒาม พรมแดน 16

สรวิชญแสดงใหŒเห็นถึงการเดินทางทีเ่ ต็มไปดŒวยความยากลําบาก และอาจเกิด โศกนาฏกรรมระหว‹างทางไดŒเช‹นกัน

3.2.2. ทีเ่ ป็น เนื้ อ หาของนิ ท รรศการในกลุ ‹ ม นี้ พ ยายามแสดงใหŒ เ ห็ น ชี วิ ต ความเปš น อยู ‹ การทํามาหากิน การปรับตัวของคนพม‹าทีเ่ ปšนแรงงานและทีท่ าํ งานในสํานักงาน และ ชีวิตทางสังคมซึ่งมีศาสนาเปšนสิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจและรŒอยรัดความผูกพันของผูŒคน คําว‹า “ที่เปšน” ในความหมายแรกก็เปšนไปตามนัยของคํา นั่นคือ การอธิบาย ใหŒเห็น “หŒองเช‹าสองกะ” ที่มาจากขŒอมูลเชิงลึกจากการวิจัย โดยพยายามแสดงใหŒ เห็น “การใชŒพนื้ ที”่ การจัดสรรเวลาของคนเช‹าหŒอง โดยมีวดิ โี อทีแ่ สดงใหŒเห็นคนต‹าง ครอบครัวที่เขŒามาใชŒพื้นที่ในช‹วงเวลาที่ต‹างกัน นอกจากนี้ ในวิดีโอยังแสดงใหŒเห็น หิง้ พระซึง่ มีความสําคัญอย‹างมากต‹อผูอŒ าศัย เพราะนัน่ หมายถึงศาสนสถานสําคัญใน บŒานเกิด และความศรัทธาที่มีอยู‹ร‹วมกันในหมู‹คนงาน

“สูจิบัตรนิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด (Myanmar Up-close)”.

82 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 83


“ยินดีตอนรับสู “เกสตเฮาส” พื้นที่เล็กๆ ที่คุณจะเปนอิสระจากความหวั่นระแวง โปรดทิ้งภาพเกาๆ ไวเบื้องหลัง และเปดรับความทรงจําใหม ที่คุณจะไดทําความรูกับเพื่อน และคนพบตัวเองมากขึ้น หวั ง ว า คุ ณ ได รั บ ความสะดวกสบายตลอดเวลาที่ คุ ณ เข า พั ก ใน “เกสตเฮาส” แหงนี้”16

“ในการขŒามพรมแดน เรายอมรับว‹า ชายแดนของไทยทั้งทางเหนือและทางใตŒ มีด‹านใหญ‹ๆ ที่เปšนด‹านปกติ แต‹ช‹องทางอื่นๆ เขŒามา แต‹เราไม‹ระบุ เพราะไม‹อยาก ใหŒขอŒ มูลกระทบผูทŒ เี่ กีย่ วขŒอง ทีส่ าํ คัญแรงงานหลัง่ ไหลเขŒามา เพราะฝ˜ง› เราไปเชิญเขŒา มา มาทํางานในสิ่งที่คนไทยไม‹ไดŒทํา”

ในส‹วนต‹อไป การคัดเลือกวัตถุมาพรŒอมกับการวางโครงเรื่องในการถ‹ายทอด เรื่องราวและเป‡าหมายการเรียนรูŒ ใหŒกับผูŒชม เนื้อหาสามส‹วนหลักที่ภัณฑารักษ เลือกนําเสนอ คือ “ที่มา” การกล‹าวถึงเหตุผลของการเดินทางจากบŒานเกิดสู‹ไทย, “ที่เปšน” การปรับตัวและการใชŒชีวิตของคนพม‹า และ “ที่ไป” วันขŒางหนŒาในความ สัมพันธระหว‹างกัน

“ฝ˜นพามา” เปšนการขยายความ “ทีม่ า” ของคนพม‹า เพือ่ เชือ่ มโยงความเปšนคน ทีเ่ หมือนกัน นัน่ คือ “ความหวัง” และ “ความฝ˜น” ทีเ่ ปšนแรงผลักดันคนในการดําเนิน ชีวิต แต‹ความฝ˜นและความหวังของแต‹ละคนแตกต‹างกัน บŒางตŒองการการละทิ้งจาก ถิ่นฐานเพื่อแสวงหาโอกาสในการทํากิน บŒางตŒองการเก็บเงินเพื่อสรŒางเนื้อสรŒางตัว บŒางตŒองการเขŒาสู‹สังคมที่เปดมากกว‹ากับการยอมรับความหลากหลายทางเพศ บŒาง ตŒองหนีภัยการเมือง เหตุต‹างๆ เหล‹านี้เปšน “ขŒอมูลที่มาจากประสบการณ ขŒอมูลจะ ทําหนŒาที่ของตัวเอง ผมเชื่อว‹าหากผูŒชมไดŒอ‹านแลŒว มีอะไรบางอย‹างเกิดขึ้นในใจ” ภัณฑารักษทั้งสองขมวดเนื้อหาในส‹วนแรกก‹อนที่จะนําสู‹โครงเรื่องในส‹วนต‹อมา

3.2.1. ทีม่ า จากทางเขŒานิทรรศการ ส‹วนตŒอนรับ ตŒองการใหŒผูŒชมตั้งคําถามกับภาพที่คุŒน ชิน และมีคาํ ตอบบางอย‹างล‹วงหนŒา แต‹เมือ่ ไดŒรขŒู อŒ มูลจากสิง่ จัดแสดง กลับเปšนคนละ เรือ่ งกับทีผ่ ชŒู มคาดคิดไวŒ เช‹น ภาพของวัด ทีเ่ มือ่ มองจากระยะไกลจะคิดว‹าเปšนวัดใน พม‹า แต‹จริงๆ แลŒวเปšนวัดแห‹งหนึง่ ในจังหวัดลําปาง จากนัน้ เมือ่ ผูชŒ มเดินเขŒาสูบ‹ ริเวณ เกี่ยวกับ “ที่มา” จะมีขŒอมูลเชิงสถิติเกี่ยวกับการเขŒามาของแรงงานพม‹า ประกอบ กับการออกกฎหมายเกี่ยวกับการควบคุมการเขŒาเมือง ซึ่งเปลี่ยนแปลงตลอดระยะ สามทศวรรษ เรื่องราวยังดําเนินต‹อเนื่องไปอีกสองส‹วน นั่นคือ การเดินทางและความหวัง ทีมงานภัณฑารักษเลือกนําเหตุการณหนึ่ง ที่มีการขนคนพม‹าบนหลังรถกระบะ แต‹กลับเกิดอุบัติเหตุและทําใหŒคนเสียชีวิต มาถ‹ายทอดเรื่องราวการเดินทางขŒาม พรมแดน 16

สรวิชญแสดงใหŒเห็นถึงการเดินทางทีเ่ ต็มไปดŒวยความยากลําบาก และอาจเกิด โศกนาฏกรรมระหว‹างทางไดŒเช‹นกัน

3.2.2. ทีเ่ ป็น เนื้ อ หาของนิ ท รรศการในกลุ ‹ ม นี้ พ ยายามแสดงใหŒ เ ห็ น ชี วิ ต ความเปš น อยู ‹ การทํามาหากิน การปรับตัวของคนพม‹าทีเ่ ปšนแรงงานและทีท่ าํ งานในสํานักงาน และ ชีวิตทางสังคมซึ่งมีศาสนาเปšนสิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจและรŒอยรัดความผูกพันของผูŒคน คําว‹า “ที่เปšน” ในความหมายแรกก็เปšนไปตามนัยของคํา นั่นคือ การอธิบาย ใหŒเห็น “หŒองเช‹าสองกะ” ที่มาจากขŒอมูลเชิงลึกจากการวิจัย โดยพยายามแสดงใหŒ เห็น “การใชŒพนื้ ที”่ การจัดสรรเวลาของคนเช‹าหŒอง โดยมีวดิ โี อทีแ่ สดงใหŒเห็นคนต‹าง ครอบครัวที่เขŒามาใชŒพื้นที่ในช‹วงเวลาที่ต‹างกัน นอกจากนี้ ในวิดีโอยังแสดงใหŒเห็น หิง้ พระซึง่ มีความสําคัญอย‹างมากต‹อผูอŒ าศัย เพราะนัน่ หมายถึงศาสนสถานสําคัญใน บŒานเกิด และความศรัทธาที่มีอยู‹ร‹วมกันในหมู‹คนงาน

“สูจิบัตรนิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด (Myanmar Up-close)”.

82 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 83


ต‹อมา เรื่องราวขยายสู‹ชีวิตความเปšนอยู‹ ที่มีสองส‹วน ไดŒแก‹ กลุ‹มผูŒใชŒแรงงาน และกลุม‹ ผูŒใชŒทกั ษะและความรูŒ การนําเสนออาศัยวัตถุขาŒ วของทีเ่ กีย่ วขŒองกับชีวติ เพือ่ เชือ่ มโยงกับเรื่องราวต‹างๆ ทีค่ ัดสรรและเรียบเรียงอย‹างกะทัดรัด เพือ่ ใหŒผŒชู มขบคิด กับประสบการณของตนเองทีอ่ าจใกลŒเคียงกับชีวติ ของคนพม‹า ในทีน่ ี้ ผูเŒ ขียนจะกล‹าว โดยสังเขปดŒวยตัวอย‹างและการผูกเรือ่ งเล‹า ทีแ่ สดงใหŒเห็นจังหวะและการจัดวางเรือ่ ง ราว ทัง้ สองกลุม‹ ไดŒรบั การนําเสนอดŒวยล็อคเกอร ทีเ่ ปรียบเหมือนกับสถานทีเ่ ก็บขŒาว ของเครื่องใชŒในชีวติ ประจําวันของแขกผูมŒ าเยือนในเกสตเฮาส โดยในแต‹ละตูŒปรากฏ คําถามนํา และเมื่อผูŒชมเปดตูŒนั้นออก ก็จะพบคําตอบบางประการ หลักใหญ‹ใจความของการนําเสนอเรือ่ งราวในส‹วนนี้ เพือ่ ชวนใหŒผชŒู มขบคิดกับ ภาพฝ˜งใจกับขŒอมูลจากการทํางานภาคสนาม เพื่อตั้งคําถาม ชวนคิด และสลายอคติ บางอย‹างที่มองจากระยะไกล ผูŒเขียนขอหยิบยกวัตถุสี่ชิ้นที่ทีมภัณฑารักษเลือกใน การนําเสนอ ประกอบดŒวย ป›นโต ทองรูปพรรณ บัตรประกันสังคม และเครื่องแบบ นักเรียน เพื่อเปšนตัวแทนของความอดออม การเก็บหอมรอมริบ และหนŒาที่ของ พลเมือง ตามลําดับ การพัฒนาแบบในระหว‹างการทํางานร‹วมกับภัณฑารักษ ที่แตกต‹างจากแบบเมื่อครั้งนําเสนอในการประกวดแบบ นิทรรศการ

สรวิชญกล‹าวถึงการเลือกป›นโตเปšนวัตถุจัดแสดง เพราะป›นโตเปšนมากกว‹า เพียงภาชนะที่ใส‹อาหาร คนพม‹าใชŒป›นโตสแตนเลสอย‹างดี เพื่อเตรียมอาหารไวŒ รับประทานระหว‹างวัน ปน› โตจึงเปšนเหมือนวัตถุที่บอกเล‹าถึงการอดออม ไม‹ต‹างจาก ทองรูปพรรณที่จัดแสดงดŒวยวัตถุจําลอง “ทองรูปพรรณเปšนเหมือนกับเงินออมที่ จะส‹งกลับไปยังบŒานเกิด ทองคําเปšนทั้งการแสดงสถานภาพ หลักประกันที่มูลค‹าจะ ไม‹ถูกลดทอน เพราะบางคนเคยประสบป˜ญหา เมื่อรัฐบาลเมียนมาประกาศยกเลิก ธนบัตรบางประเภท เมื่อเปลี่ยนไม‹ทัน กลับดŒอยค‹าลงไปทันที” ทวีศักดิ์กล‹าวเสริม เพื่อใหŒเห็นว‹า นอกจากการออมจะแสดงใหŒเห็นถึงคุณค‹าของการทํางานแลŒว ค‹าแรง ส‹วนหนึง่ ของคนงานพม‹ายังสําคัญกับการซือ้ ขายสินคŒาในวงจรเศรษฐกิจของไทยดŒวย “บัตรประกันสังคม” ซึ่งเปšนเอกสารที่ออกโดยราชการไทย ชื่อคนทําประกัน เปšนคนพม‹าทีจ่ ะตŒองเสียเงินและรับสิทธิเ์ ช‹นเดียวกับผูปŒ ระกันตนอืน่ ๆ และเครือ่ งแบบ นักเรียน ซึ่งไดŒมาจากนักเรียนลูกหลานคนพม‹าที่หลายแห‹งตŒองทยอยปดตัว เพราะ จํานวนนักเรียนเขŒาเรียนไม‹มาก นักเรียนทีเ่ ปšนลูกหลานคนพม‹าเขŒาเรียนตามหลักสูตร เหมือนกับนักเรียนไทย “เขาตŒองท‹อง หลักสิบสองประการ งบประมาณทีใ่ หŒกบั สถาน

84 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 85


ต‹อมา เรื่องราวขยายสู‹ชีวิตความเปšนอยู‹ ที่มีสองส‹วน ไดŒแก‹ กลุ‹มผูŒใชŒแรงงาน และกลุม‹ ผูŒใชŒทกั ษะและความรูŒ การนําเสนออาศัยวัตถุขาŒ วของทีเ่ กีย่ วขŒองกับชีวติ เพือ่ เชือ่ มโยงกับเรื่องราวต‹างๆ ทีค่ ัดสรรและเรียบเรียงอย‹างกะทัดรัด เพือ่ ใหŒผŒชู มขบคิด กับประสบการณของตนเองทีอ่ าจใกลŒเคียงกับชีวติ ของคนพม‹า ในทีน่ ี้ ผูเŒ ขียนจะกล‹าว โดยสังเขปดŒวยตัวอย‹างและการผูกเรือ่ งเล‹า ทีแ่ สดงใหŒเห็นจังหวะและการจัดวางเรือ่ ง ราว ทัง้ สองกลุม‹ ไดŒรบั การนําเสนอดŒวยล็อคเกอร ทีเ่ ปรียบเหมือนกับสถานทีเ่ ก็บขŒาว ของเครื่องใชŒในชีวติ ประจําวันของแขกผูมŒ าเยือนในเกสตเฮาส โดยในแต‹ละตูŒปรากฏ คําถามนํา และเมื่อผูŒชมเปดตูŒนั้นออก ก็จะพบคําตอบบางประการ หลักใหญ‹ใจความของการนําเสนอเรือ่ งราวในส‹วนนี้ เพือ่ ชวนใหŒผชŒู มขบคิดกับ ภาพฝ˜งใจกับขŒอมูลจากการทํางานภาคสนาม เพื่อตั้งคําถาม ชวนคิด และสลายอคติ บางอย‹างที่มองจากระยะไกล ผูŒเขียนขอหยิบยกวัตถุสี่ชิ้นที่ทีมภัณฑารักษเลือกใน การนําเสนอ ประกอบดŒวย ป›นโต ทองรูปพรรณ บัตรประกันสังคม และเครื่องแบบ นักเรียน เพื่อเปšนตัวแทนของความอดออม การเก็บหอมรอมริบ และหนŒาที่ของ พลเมือง ตามลําดับ การพัฒนาแบบในระหว‹างการทํางานร‹วมกับภัณฑารักษ ที่แตกต‹างจากแบบเมื่อครั้งนําเสนอในการประกวดแบบ นิทรรศการ

สรวิชญกล‹าวถึงการเลือกป›นโตเปšนวัตถุจัดแสดง เพราะป›นโตเปšนมากกว‹า เพียงภาชนะที่ใส‹อาหาร คนพม‹าใชŒป›นโตสแตนเลสอย‹างดี เพื่อเตรียมอาหารไวŒ รับประทานระหว‹างวัน ปน› โตจึงเปšนเหมือนวัตถุที่บอกเล‹าถึงการอดออม ไม‹ต‹างจาก ทองรูปพรรณที่จัดแสดงดŒวยวัตถุจําลอง “ทองรูปพรรณเปšนเหมือนกับเงินออมที่ จะส‹งกลับไปยังบŒานเกิด ทองคําเปšนทั้งการแสดงสถานภาพ หลักประกันที่มูลค‹าจะ ไม‹ถูกลดทอน เพราะบางคนเคยประสบป˜ญหา เมื่อรัฐบาลเมียนมาประกาศยกเลิก ธนบัตรบางประเภท เมื่อเปลี่ยนไม‹ทัน กลับดŒอยค‹าลงไปทันที” ทวีศักดิ์กล‹าวเสริม เพื่อใหŒเห็นว‹า นอกจากการออมจะแสดงใหŒเห็นถึงคุณค‹าของการทํางานแลŒว ค‹าแรง ส‹วนหนึง่ ของคนงานพม‹ายังสําคัญกับการซือ้ ขายสินคŒาในวงจรเศรษฐกิจของไทยดŒวย “บัตรประกันสังคม” ซึ่งเปšนเอกสารที่ออกโดยราชการไทย ชื่อคนทําประกัน เปšนคนพม‹าทีจ่ ะตŒองเสียเงินและรับสิทธิเ์ ช‹นเดียวกับผูปŒ ระกันตนอืน่ ๆ และเครือ่ งแบบ นักเรียน ซึ่งไดŒมาจากนักเรียนลูกหลานคนพม‹าที่หลายแห‹งตŒองทยอยปดตัว เพราะ จํานวนนักเรียนเขŒาเรียนไม‹มาก นักเรียนทีเ่ ปšนลูกหลานคนพม‹าเขŒาเรียนตามหลักสูตร เหมือนกับนักเรียนไทย “เขาตŒองท‹อง หลักสิบสองประการ งบประมาณทีใ่ หŒกบั สถาน

84 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 85


“เสื้ อ ที ม ฟุ ต บอล บอกเล่ า ถึ ง ความเป็ น ที ม ที่ ไ ม่ มี เ ส้ น แบ่ ง ทางชาติพน ั ธุ์ อาจจะมีทงั้ พม่า มอญ กะเหรีย ่ ง ไทยใหญ่ คน งานแชร์ เ งิ น ในการเช่ า สนาม ฟุตบอล และร่วมเตะฟุตบอล ด้ ว ยกั น แต่ ล ะคนมี ชื่ อ ด้ า น หลั ง ของเสื้ อ ในบางอาทิ ต ย์ มี ก ารแข่ ง ขั น เพื่อ เอารางวั ล ก็ มี เสื้อทีมฟุตบอลยังเป็นช่อง ทางให้ กั บ สิ น ค้ า ต่ า ง ๆ ใน รูปแบบของสปอนเซอร์ เพื่อ ประชาสัมพันธ์สินค้าตัวเอง” ศุภรา มณีรัตน

86 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 87


ต‹อมา เรื่องราวขยายสู‹ชีวิตความเปšนอยู‹ ที่มีสองส‹วน ไดŒแก‹ กลุ‹มผูŒใชŒแรงงาน และกลุม‹ ผูŒใชŒทกั ษะและความรูŒ การนําเสนออาศัยวัตถุขาŒ วของทีเ่ กีย่ วขŒองกับชีวติ เพือ่ เชือ่ มโยงกับเรื่องราวต‹างๆ ทีค่ ัดสรรและเรียบเรียงอย‹างกะทัดรัด เพือ่ ใหŒผŒชู มขบคิด กับประสบการณของตนเองทีอ่ าจใกลŒเคียงกับชีวติ ของคนพม‹า ในทีน่ ี้ ผูเŒ ขียนจะกล‹าว โดยสังเขปดŒวยตัวอย‹างและการผูกเรือ่ งเล‹า ทีแ่ สดงใหŒเห็นจังหวะและการจัดวางเรือ่ ง ราว ทัง้ สองกลุม‹ ไดŒรบั การนําเสนอดŒวยล็อคเกอร ทีเ่ ปรียบเหมือนกับสถานทีเ่ ก็บขŒาว ของเครื่องใชŒในชีวติ ประจําวันของแขกผูมŒ าเยือนในเกสตเฮาส โดยในแต‹ละตูŒปรากฏ คําถามนํา และเมื่อผูŒชมเปดตูŒนั้นออก ก็จะพบคําตอบบางประการ หลักใหญ‹ใจความของการนําเสนอเรือ่ งราวในส‹วนนี้ เพือ่ ชวนใหŒผชŒู มขบคิดกับ ภาพฝ˜งใจกับขŒอมูลจากการทํางานภาคสนาม เพื่อตั้งคําถาม ชวนคิด และสลายอคติ บางอย‹างที่มองจากระยะไกล ผูŒเขียนขอหยิบยกวัตถุสี่ชิ้นที่ทีมภัณฑารักษเลือกใน การนําเสนอ ประกอบดŒวย ป›นโต ทองรูปพรรณ บัตรประกันสังคม และเครื่องแบบ นักเรียน เพื่อเปšนตัวแทนของความอดออม การเก็บหอมรอมริบ และหนŒาที่ของ พลเมือง ตามลําดับ การพัฒนาแบบในระหว‹างการทํางานร‹วมกับภัณฑารักษ ที่แตกต‹างจากแบบเมื่อครั้งนําเสนอในการประกวดแบบ นิทรรศการ

สรวิชญกล‹าวถึงการเลือกป›นโตเปšนวัตถุจัดแสดง เพราะป›นโตเปšนมากกว‹า เพียงภาชนะที่ใส‹อาหาร คนพม‹าใชŒป›นโตสแตนเลสอย‹างดี เพื่อเตรียมอาหารไวŒ รับประทานระหว‹างวัน ปน› โตจึงเปšนเหมือนวัตถุที่บอกเล‹าถึงการอดออม ไม‹ต‹างจาก ทองรูปพรรณที่จัดแสดงดŒวยวัตถุจําลอง “ทองรูปพรรณเปšนเหมือนกับเงินออมที่ จะส‹งกลับไปยังบŒานเกิด ทองคําเปšนทั้งการแสดงสถานภาพ หลักประกันที่มูลค‹าจะ ไม‹ถูกลดทอน เพราะบางคนเคยประสบป˜ญหา เมื่อรัฐบาลเมียนมาประกาศยกเลิก ธนบัตรบางประเภท เมื่อเปลี่ยนไม‹ทัน กลับดŒอยค‹าลงไปทันที” ทวีศักดิ์กล‹าวเสริม เพื่อใหŒเห็นว‹า นอกจากการออมจะแสดงใหŒเห็นถึงคุณค‹าของการทํางานแลŒว ค‹าแรง ส‹วนหนึง่ ของคนงานพม‹ายังสําคัญกับการซือ้ ขายสินคŒาในวงจรเศรษฐกิจของไทยดŒวย “บัตรประกันสังคม” ซึ่งเปšนเอกสารที่ออกโดยราชการไทย ชื่อคนทําประกัน เปšนคนพม‹าทีจ่ ะตŒองเสียเงินและรับสิทธิเ์ ช‹นเดียวกับผูปŒ ระกันตนอืน่ ๆ และเครือ่ งแบบ นักเรียน ซึ่งไดŒมาจากนักเรียนลูกหลานคนพม‹าที่หลายแห‹งตŒองทยอยปดตัว เพราะ จํานวนนักเรียนเขŒาเรียนไม‹มาก นักเรียนทีเ่ ปšนลูกหลานคนพม‹าเขŒาเรียนตามหลักสูตร เหมือนกับนักเรียนไทย “เขาตŒองท‹อง หลักสิบสองประการ งบประมาณทีใ่ หŒกบั สถาน

84 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 85


“เสื้ อ ที ม ฟุ ต บอล บอกเล่ า ถึ ง ความเป็ น ที ม ที่ ไ ม่ มี เ ส้ น แบ่ ง ทางชาติพน ั ธุ์ อาจจะมีทงั้ พม่า มอญ กะเหรีย ่ ง ไทยใหญ่ คน งานแชร์ เ งิ น ในการเช่ า สนาม ฟุตบอล และร่วมเตะฟุตบอล ด้ ว ยกั น แต่ ล ะคนมี ชื่ อ ด้ า น หลั ง ของเสื้ อ ในบางอาทิ ต ย์ มี ก ารแข่ ง ขั น เพื่อ เอารางวั ล ก็ มี เสื้อทีมฟุตบอลยังเป็นช่อง ทางให้ กั บ สิ น ค้ า ต่ า ง ๆ ใน รูปแบบของสปอนเซอร์ เพื่อ ประชาสัมพันธ์สินค้าตัวเอง” ศุภรา มณีรัตน

86 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 87


“เสื้ อ ที ม ฟุ ต บอล บอกเล่ า ถึ ง ความเป็ น ที ม ที่ ไ ม่ มี เ ส้ น แบ่ ง ทางชาติพน ั ธุ์ อาจจะมีทงั้ พม่า มอญ กะเหรีย ่ ง ไทยใหญ่ คน งานแชร์ เ งิ น ในการเช่ า สนาม ฟุตบอล และร่วมเตะฟุตบอล ด้ ว ยกั น แต่ ล ะคนมี ชื่ อ ด้ า น หลั ง ของเสื้ อ ในบางอาทิ ต ย์ มี ก ารแข่ ง ขั น เพื่อ เอารางวั ล ก็ มี เสื้อทีมฟุตบอลยังเป็นช่อง ทางให้ กั บ สิ น ค้ า ต่ า ง ๆ ใน รูปแบบของสปอนเซอร์ เพื่อ ประชาสัมพันธ์สินค้าตัวเอง” ศุภรา มณีรัตน

86 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 87


ศึกษาในพืน้ ที่ ก็เปšนประโยชนไม‹ใช‹เฉพาะตัวเด็กเอง แต‹เนือ้ หากลับมีสว‹ นกล‹อมเกลา ใหŒเขารักประเทศไทย คงดีกว‹าการปล‹อยใหŒเกิดป˜ญหาสังคม” ภัณฑารักษทงั้ สองต‹าง ตŒองการใหŒเห็นความซับซŒอนของสถานะของชุมชนคนอพยพ ทีไ่ ม‹สามารถจะคิดเรือ่ ง ดังกล‹าวแบบเหมารวม สําหรับการคัดเลือกวัตถุที่บอกเล‹าถึงชีวิตของคนพม‹าทํางานในเมืองหรือใน สํานักงาน ในทีน่ ี้ ขอยกตัวอย‹างวัตถุสองชิน้ หนึง่ หมวกพยาบาลของพม‹า ทีเ่ ชือ่ มโยง กั บ เรื่ อ งราวในสองส‹ ว น นางพยาบาลชาวพม‹ า ที่ เ ขŒ า มาเรี ย นและช‹ ว ยงานใน โรงพยาบาลเมือ่ มีผเŒู ขŒารับการรักษาพยาบาลเปšนคนพม‹า และการพัฒนาฝ†ายประสานงาน กับคนพม‹าที่เขŒามาเมืองไทย เพื่อรับการรักษาในโรงพยาบาลเอกชน และ สอง ชุดประจําชาติ นักศึกษาพม‹าที่เขŒามาเรียนในประเทศไทยในป˜จจุบัน รูŒสึกภูมิใจใน ความเปšนชาติตวั เอง กลุม‹ นักศึกษาดังกล‹าวไดŒรบั ทุนจากรัฐบาลเมียนมาเพือ่ มาศึกษา ในมหาวิทยาลัย และกลับไปทํางานใหŒกับรัฐบาล กลุม‹ เนือ้ หาและวัตถุในส‹วนสุดทŒายของ “ทีเ่ ปšน” คือการบอกเล‹าถึงศรัทธาของ คนพม‹าที่มีต‹อพุทธศาสนา และการรวมตัวเพื่อประกอบกิจสาธารณะ ศุภรากล‹าวถึง ความประทับใจเมื่อเห็นการใชŒพื้นที่ในบŒานหรือที่พํานักของคนพม‹า “หิ้งพระใหญ‹ มาก มีขนาดราวหนึ่งในสามของหŒอง ยิ่งเมื่อเดินทางไปพม‹า ในบŒานจะมีการสรŒาง หŒองพระยืน่ จากตัวบŒาน วัตถุบนหิง้ บูชาประกอบดŒวยรูปพระธาตุอนิ ทรแขวน ชเวดากอง รูปวาดพระพุทธ ปฏิทินศาสนา เพราะคนพม‹าใชŒดูขŒางขึ้นขŒางแรมในการทําบุญ” ศุภรายังใหŒคําอธิบายเกี่ยวกับเสื้อทีมฟุตบอล “พอรวมเปšนทีมฟุตบอล ก็ไม‹มี เสŒนแบ‹งทางชาติพนั ธุ ในแต‹ละทีมอาจจะมีทงั้ พม‹า มอญ กะเหรีย่ ง ไทยใหญ‹ พวกเขา รวมตัวกันเช‹าสนามบอล และเตะฟุตบอลดŒวยกัน มีชื่อของผูŒเล‹นแต‹ละคนปรากฏ ที่ดŒานหลังของเสื้อ ในวันอาทิตย มีการรวมตัวกันเพื่อจัดแข‹งขันเพื่อเอารางวัลก็ มี ในทีมฟุตบอล กลายเปšนช‹องทางใหŒบริษัทสินคŒาต‹างๆ มาเปšนสปอนเซอร เพื่อ ประชาสัมพันธสินคŒาของตนเอง …นอกจากนี้ ยังมีเสื้อกลุ‹มต‹างๆ ที่แสดงใหŒเห็นการ เปšนสมาชิก เช‹น งานศพสงเคราะหสําหรับแรงงานที่ไรŒญาติในการประกอบพิธีศพ หรือกลุ‹มชีวกะที่ใหŒความสนใจกับการรักษาดŒวยการแพทยพื้นบŒาน สมาคมประจํา กลุ‹ม หรือการรวมกลุ‹มตามถิ่นบŒานเกิดเช‹นกัน”

88 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

หิง้ พระและเสือ้ ทีมนับเปšนวัตถุทบี่ อกเล‹าเรือ่ งชีวติ ทางสังคมของคนพม‹าไดŒเปšน อย‹างดี และเปšนส‹วนหนึ่งของวัตถุจัดแสดงในนิทรรศการ แต‹ยังมีวัตถุสําคัญอีกหนึ่ง ชิ้นที่เปšนประเด็นที่คณะทํางานใหŒความสําคัญ ไดŒแก‹ ฉัตรยอดเจดีย “หากเปรียบ เทียบการระดมทุนสรŒางฉัตรยอดเจดียของคนพม‹าแลŒว ไม‹ต‹างจากการบริจาคเงิน เพื่อพระพุทธรูปของคนไทย” ทีมงานวิจัยและภัณฑารักษต‹างพูดเปšนเสียงเดียวกัน พุทธศาสนามีบทบาทสําคัญในการสลายเสŒนแบ‹งกลุ‹มชาติพันธุ และแสดงใหŒเห็น การตั้งกลุ‹มทํากิจกรรมสาธารณะที่ใหŒความช‹วยเหลือผ‹านกระบวนการพุทธศาสนา แต‹การขอยืมฉัตรเพือ่ มาเปšนวัตถุจดั แสดงในนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด นับเปšนความซับซŒอน ศุภราเล‹าถึงความยุง‹ ยากในการติดตามหาฉัตรเพือ่ มาเปšนส‹วน หนึง่ ของการจัดแสดง เพราะตŒองสรŒางความเขŒาใจในวัตถุประสงคของการขอยืมเพือ่ จัดแสดงในนิทรรศการ และแผนงานที่จะขอยืมฉัตรยอดเจดียจากวัดแห‹งหนึ่งก็เปšน ตามแผน ในทีส่ ดุ สถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ ไดŒรบั อนุญาตจากวัดเชิงเขา จังหวัด กาญจนบุรี ฉัตรยอดเจดียมีความสําคัญอย‹างยิ่งในกระบวนการทํางาน เพราะฉัตร ยอดเจดียไม‹ใช‹เพียงศาสนวัตถุที่ประกอบเพื่อการจัดแสดง หากแต‹เปšน “สะพาน” ทีใ่ ชŒในการเชือ่ มโยงความเปšนศาสนิกชนของคนไทยและคนพม‹าทํานอง “ทําบุญร‹วม ชาติ ตักบาตรร‹วมขัน” อย‹างไรก็ดี ฆัสรากล‹าวถึงภาพรวมของการจัดแสดงฉัตร ว‹ามีความซับซŒอนใน 2-3 ลักษณะ นั่นคือ ฉัตรยอดเจดียซึ่งเปšนสัญลักษณของการทําบุญที่อยู‹ในระหว‹าง ระดมเงินบริจาค ไม‹สามารถทดแทนดŒวยฉัตรยอดเจดียที่อาจจะหาซื้อไดŒ เพราะ ความหมายของวัตถุไม‹ใช‹เพียงกายภาพหรือสิ่งที่ปรากฏ แต‹คือความศรัทธาของ คนพม‹าซึง่ นับถือในฐานะที่เปšน “พุทธบูชา” และยังอธิบายดŒวยว‹า “แมŒแต‹ในระหว‹าง การจัดแสดง ทางวัดเชิงเขาที่ใหŒยืมวัตถุ ยังตŒองขอนํากลับไปเรี่ยไรเงินบริจาค ในขณะที่เรา [สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ] ใหŒความหมายกับฉัตรที่จัดแสดง ในนิทรรศการในฐานะของความสัมพันธ จึงเปšนมุมมองที่ต‹างกัน” เรื่องราวที่ไดŒรับการผูกโยงกับหิ้งพระ เสื้อทีม และฉัตร สะทŒอนใหŒเห็นว‹า วัดเปšนจุดศูนยรวมในการรวมตัว กิจกรรมสาธารณะอื่นๆ เช‹น “ในทุกวันหยุดคน พม‹าจะรวมตัวกันที่วัด ลŒางหŒองนํ้า กวาดลานวัด เปšนโอกาสของการพูดคุยหลังการ ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 89


ศึกษาในพืน้ ที่ ก็เปšนประโยชนไม‹ใช‹เฉพาะตัวเด็กเอง แต‹เนือ้ หากลับมีสว‹ นกล‹อมเกลา ใหŒเขารักประเทศไทย คงดีกว‹าการปล‹อยใหŒเกิดป˜ญหาสังคม” ภัณฑารักษทงั้ สองต‹าง ตŒองการใหŒเห็นความซับซŒอนของสถานะของชุมชนคนอพยพ ทีไ่ ม‹สามารถจะคิดเรือ่ ง ดังกล‹าวแบบเหมารวม สําหรับการคัดเลือกวัตถุที่บอกเล‹าถึงชีวิตของคนพม‹าทํางานในเมืองหรือใน สํานักงาน ในทีน่ ี้ ขอยกตัวอย‹างวัตถุสองชิน้ หนึง่ หมวกพยาบาลของพม‹า ทีเ่ ชือ่ มโยง กั บ เรื่ อ งราวในสองส‹ ว น นางพยาบาลชาวพม‹ า ที่ เ ขŒ า มาเรี ย นและช‹ ว ยงานใน โรงพยาบาลเมือ่ มีผเŒู ขŒารับการรักษาพยาบาลเปšนคนพม‹า และการพัฒนาฝ†ายประสานงาน กับคนพม‹าที่เขŒามาเมืองไทย เพื่อรับการรักษาในโรงพยาบาลเอกชน และ สอง ชุดประจําชาติ นักศึกษาพม‹าที่เขŒามาเรียนในประเทศไทยในป˜จจุบัน รูŒสึกภูมิใจใน ความเปšนชาติตวั เอง กลุม‹ นักศึกษาดังกล‹าวไดŒรบั ทุนจากรัฐบาลเมียนมาเพือ่ มาศึกษา ในมหาวิทยาลัย และกลับไปทํางานใหŒกับรัฐบาล กลุม‹ เนือ้ หาและวัตถุในส‹วนสุดทŒายของ “ทีเ่ ปšน” คือการบอกเล‹าถึงศรัทธาของ คนพม‹าที่มีต‹อพุทธศาสนา และการรวมตัวเพื่อประกอบกิจสาธารณะ ศุภรากล‹าวถึง ความประทับใจเมื่อเห็นการใชŒพื้นที่ในบŒานหรือที่พํานักของคนพม‹า “หิ้งพระใหญ‹ มาก มีขนาดราวหนึ่งในสามของหŒอง ยิ่งเมื่อเดินทางไปพม‹า ในบŒานจะมีการสรŒาง หŒองพระยืน่ จากตัวบŒาน วัตถุบนหิง้ บูชาประกอบดŒวยรูปพระธาตุอนิ ทรแขวน ชเวดากอง รูปวาดพระพุทธ ปฏิทินศาสนา เพราะคนพม‹าใชŒดูขŒางขึ้นขŒางแรมในการทําบุญ” ศุภรายังใหŒคําอธิบายเกี่ยวกับเสื้อทีมฟุตบอล “พอรวมเปšนทีมฟุตบอล ก็ไม‹มี เสŒนแบ‹งทางชาติพนั ธุ ในแต‹ละทีมอาจจะมีทงั้ พม‹า มอญ กะเหรีย่ ง ไทยใหญ‹ พวกเขา รวมตัวกันเช‹าสนามบอล และเตะฟุตบอลดŒวยกัน มีชื่อของผูŒเล‹นแต‹ละคนปรากฏ ที่ดŒานหลังของเสื้อ ในวันอาทิตย มีการรวมตัวกันเพื่อจัดแข‹งขันเพื่อเอารางวัลก็ มี ในทีมฟุตบอล กลายเปšนช‹องทางใหŒบริษัทสินคŒาต‹างๆ มาเปšนสปอนเซอร เพื่อ ประชาสัมพันธสินคŒาของตนเอง …นอกจากนี้ ยังมีเสื้อกลุ‹มต‹างๆ ที่แสดงใหŒเห็นการ เปšนสมาชิก เช‹น งานศพสงเคราะหสําหรับแรงงานที่ไรŒญาติในการประกอบพิธีศพ หรือกลุ‹มชีวกะที่ใหŒความสนใจกับการรักษาดŒวยการแพทยพื้นบŒาน สมาคมประจํา กลุ‹ม หรือการรวมกลุ‹มตามถิ่นบŒานเกิดเช‹นกัน”

88 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

หิง้ พระและเสือ้ ทีมนับเปšนวัตถุทบี่ อกเล‹าเรือ่ งชีวติ ทางสังคมของคนพม‹าไดŒเปšน อย‹างดี และเปšนส‹วนหนึ่งของวัตถุจัดแสดงในนิทรรศการ แต‹ยังมีวัตถุสําคัญอีกหนึ่ง ชิ้นที่เปšนประเด็นที่คณะทํางานใหŒความสําคัญ ไดŒแก‹ ฉัตรยอดเจดีย “หากเปรียบ เทียบการระดมทุนสรŒางฉัตรยอดเจดียของคนพม‹าแลŒว ไม‹ต‹างจากการบริจาคเงิน เพื่อพระพุทธรูปของคนไทย” ทีมงานวิจัยและภัณฑารักษต‹างพูดเปšนเสียงเดียวกัน พุทธศาสนามีบทบาทสําคัญในการสลายเสŒนแบ‹งกลุ‹มชาติพันธุ และแสดงใหŒเห็น การตั้งกลุ‹มทํากิจกรรมสาธารณะที่ใหŒความช‹วยเหลือผ‹านกระบวนการพุทธศาสนา แต‹การขอยืมฉัตรเพือ่ มาเปšนวัตถุจดั แสดงในนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด นับเปšนความซับซŒอน ศุภราเล‹าถึงความยุง‹ ยากในการติดตามหาฉัตรเพือ่ มาเปšนส‹วน หนึง่ ของการจัดแสดง เพราะตŒองสรŒางความเขŒาใจในวัตถุประสงคของการขอยืมเพือ่ จัดแสดงในนิทรรศการ และแผนงานที่จะขอยืมฉัตรยอดเจดียจากวัดแห‹งหนึ่งก็เปšน ตามแผน ในทีส่ ดุ สถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ ไดŒรบั อนุญาตจากวัดเชิงเขา จังหวัด กาญจนบุรี ฉัตรยอดเจดียมีความสําคัญอย‹างยิ่งในกระบวนการทํางาน เพราะฉัตร ยอดเจดียไม‹ใช‹เพียงศาสนวัตถุที่ประกอบเพื่อการจัดแสดง หากแต‹เปšน “สะพาน” ทีใ่ ชŒในการเชือ่ มโยงความเปšนศาสนิกชนของคนไทยและคนพม‹าทํานอง “ทําบุญร‹วม ชาติ ตักบาตรร‹วมขัน” อย‹างไรก็ดี ฆัสรากล‹าวถึงภาพรวมของการจัดแสดงฉัตร ว‹ามีความซับซŒอนใน 2-3 ลักษณะ นั่นคือ ฉัตรยอดเจดียซึ่งเปšนสัญลักษณของการทําบุญที่อยู‹ในระหว‹าง ระดมเงินบริจาค ไม‹สามารถทดแทนดŒวยฉัตรยอดเจดียที่อาจจะหาซื้อไดŒ เพราะ ความหมายของวัตถุไม‹ใช‹เพียงกายภาพหรือสิ่งที่ปรากฏ แต‹คือความศรัทธาของ คนพม‹าซึง่ นับถือในฐานะที่เปšน “พุทธบูชา” และยังอธิบายดŒวยว‹า “แมŒแต‹ในระหว‹าง การจัดแสดง ทางวัดเชิงเขาที่ใหŒยืมวัตถุ ยังตŒองขอนํากลับไปเรี่ยไรเงินบริจาค ในขณะที่เรา [สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ] ใหŒความหมายกับฉัตรที่จัดแสดง ในนิทรรศการในฐานะของความสัมพันธ จึงเปšนมุมมองที่ต‹างกัน” เรื่องราวที่ไดŒรับการผูกโยงกับหิ้งพระ เสื้อทีม และฉัตร สะทŒอนใหŒเห็นว‹า วัดเปšนจุดศูนยรวมในการรวมตัว กิจกรรมสาธารณะอื่นๆ เช‹น “ในทุกวันหยุดคน พม‹าจะรวมตัวกันที่วัด ลŒางหŒองนํ้า กวาดลานวัด เปšนโอกาสของการพูดคุยหลังการ ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 89


ทํางาน …หรือใชŒพื้นที่ว‹างตามหŒองแถวในการจัดพื้นที่เฉพาะกิจ มีการหมุนเวียนของ แต‹ละกลุ‹มเปšนเจŒาภาพในการนิมนตพระมาเทศน มีคนมานั่งฟ˜งธรรม เหมือนเปšน ‘วัดกลางซอย’ ซึ่งแสดงใหŒเห็นกลุ‹มทางสังคมที่ยึดโยงโดยศาสนา และคนพม‹า ไม‹แตกต‹างจากคนไทยที่เปšนพุทธศาสนิกชน” เกร็ดเรื่องเล‹าหนึ่งที่ควรไดŒรับการกล‹าวถึง คือ การฝนทานาคาเพื่อเปšนพุทธ บูชา ซึง่ เปšนกิจกรรมของ “การทําบุญร‹วมกัน” ในบริเวณการจัดแสดงฉัตรยอดเจดีย ความตั้งใจตั้งตŒนของผูŒจัดนิทรรศการ นั่นคือ ใหŒผูŒชมร‹วมฝนทานาคา และลงมือฝน ในพืน้ ทีน่ ทิ รรศการ และเก็บรวบรวมทานาคาจากการฝนเพื่อนําไปใชŒในการลŒางหนŒา พระมหามัยมุนี มัณฑะเลย ประเทศเมียนมา เมื่อนิทรรศการสิ้นสุด แต‹ทานาคาจาก การฝนไม‹สามารถเก็บไดŒระยะยาว ดŒวยเหตุนี้ กิจกรรมการฝนทานาคา จึงเปšนไป เพื่อลองปฏิบัติและทาบนใบหนŒา ซึ่งเปšนกิจวัตรปฏิบัติกันโดยทั่วไปของคนพม‹าที่ ผูชŒ มชาวไทยมักคุนŒ ชิน กิจกรรมทีด่ เู สมือนเปšนเรือ่ งดาดๆ ทีพ่ บเห็นไดŒทวั่ ไป กลายเปšน สิง่ ทีส่ รŒางความสนใจใหŒกบั ผูชŒ มชาวไทย เพราะการไดŒสมั ผัสกับทานาคาจริงๆ กลายเปšน ประสบการณทชี่ วนจดจํา

3.2.3. ทีไ่ ป

“ที่ไป” บริเวณที่เล‹าเรื่องดŒวยภาพถ‹ายในชีวิตประจําวัน แสดง ใหŒเห็นถึงการปรับตัวของคนพม‹ากับการเปšนส‹วนหนึ่งของสังคม ไทย “หนŒาตา” ที่สะทŒอนความหวังและความรูŒสึก

ในส‹วนสุดทŒายของนิทรรศการ ภัณฑารักษเลือกนําเสนอเนื้อหาที่ตั้งคําถาม เกี่ยวกับอคติระหว‹างคนไทยและคนพม‹า ทางออกหรือตัวอย‹างของบุคคลต‹างๆ ที่ แสดงใหŒเห็นการคลี่คลายอคติ ทั้งทวีศักดิ์และสรวิชญ กล‹าวถึงแนวคิดของการ นิทรรศการในส‹วนนี้ซึ่งตŒองการใหŒมีพื้นที่กลางไม‹ต‹างจากเกสตเฮาสที่มีบริเวณของ หŒองสําหรับใชŒร‹วมกัน และหยิบยกสิ่งต‹างๆ ที่คนไทยคุŒนชินและไม‹เคยรูŒที่มาที่ไป ที่เกี่ยวขŒองกับวัฒนธรรมพม‹าหรืออคติที่สามารถสรŒางความบาดหมางไดŒ เนื้อหา ดังกล‹าวปรากฏในส‹วนนิทรรศการ “ระยะประชิด” ตัวอย‹างที่ทวีศักดิ์กล‹าวถึง เช‹น ทํานองที่ขึ้นก‹อนเพลงชาติที่เผยแพร‹ทางวิทยุ และโทรทัศน เปšนเพลงพม‹าประเทศ หรือการนําทานาคามาเปšนส‹วนหนึ่งในการทํา ผลิตภัณฑเครื่องประทินผิวของไทย และโปสเตอรฟุตบอล “อวสานหงสา” ที่มีการ เผยแพร‹ออนไลน ดŒวยการตัดต‹อการแข‹งขันฟุตบอลระหว‹างทีมชาติไทยกับทีมชาติ 90 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 91


ทํางาน …หรือใชŒพื้นที่ว‹างตามหŒองแถวในการจัดพื้นที่เฉพาะกิจ มีการหมุนเวียนของ แต‹ละกลุ‹มเปšนเจŒาภาพในการนิมนตพระมาเทศน มีคนมานั่งฟ˜งธรรม เหมือนเปšน ‘วัดกลางซอย’ ซึ่งแสดงใหŒเห็นกลุ‹มทางสังคมที่ยึดโยงโดยศาสนา และคนพม‹า ไม‹แตกต‹างจากคนไทยที่เปšนพุทธศาสนิกชน” เกร็ดเรื่องเล‹าหนึ่งที่ควรไดŒรับการกล‹าวถึง คือ การฝนทานาคาเพื่อเปšนพุทธ บูชา ซึง่ เปšนกิจกรรมของ “การทําบุญร‹วมกัน” ในบริเวณการจัดแสดงฉัตรยอดเจดีย ความตั้งใจตั้งตŒนของผูŒจัดนิทรรศการ นั่นคือ ใหŒผูŒชมร‹วมฝนทานาคา และลงมือฝน ในพืน้ ทีน่ ทิ รรศการ และเก็บรวบรวมทานาคาจากการฝนเพื่อนําไปใชŒในการลŒางหนŒา พระมหามัยมุนี มัณฑะเลย ประเทศเมียนมา เมื่อนิทรรศการสิ้นสุด แต‹ทานาคาจาก การฝนไม‹สามารถเก็บไดŒระยะยาว ดŒวยเหตุนี้ กิจกรรมการฝนทานาคา จึงเปšนไป เพื่อลองปฏิบัติและทาบนใบหนŒา ซึ่งเปšนกิจวัตรปฏิบัติกันโดยทั่วไปของคนพม‹าที่ ผูชŒ มชาวไทยมักคุนŒ ชิน กิจกรรมทีด่ เู สมือนเปšนเรือ่ งดาดๆ ทีพ่ บเห็นไดŒทวั่ ไป กลายเปšน สิง่ ทีส่ รŒางความสนใจใหŒกบั ผูชŒ มชาวไทย เพราะการไดŒสมั ผัสกับทานาคาจริงๆ กลายเปšน ประสบการณทชี่ วนจดจํา

3.2.3. ทีไ่ ป

“ที่ไป” บริเวณที่เล‹าเรื่องดŒวยภาพถ‹ายในชีวิตประจําวัน แสดง ใหŒเห็นถึงการปรับตัวของคนพม‹ากับการเปšนส‹วนหนึ่งของสังคม ไทย “หนŒาตา” ที่สะทŒอนความหวังและความรูŒสึก

ในส‹วนสุดทŒายของนิทรรศการ ภัณฑารักษเลือกนําเสนอเนื้อหาที่ตั้งคําถาม เกี่ยวกับอคติระหว‹างคนไทยและคนพม‹า ทางออกหรือตัวอย‹างของบุคคลต‹างๆ ที่ แสดงใหŒเห็นการคลี่คลายอคติ ทั้งทวีศักดิ์และสรวิชญ กล‹าวถึงแนวคิดของการ นิทรรศการในส‹วนนี้ซึ่งตŒองการใหŒมีพื้นที่กลางไม‹ต‹างจากเกสตเฮาสที่มีบริเวณของ หŒองสําหรับใชŒร‹วมกัน และหยิบยกสิ่งต‹างๆ ที่คนไทยคุŒนชินและไม‹เคยรูŒที่มาที่ไป ที่เกี่ยวขŒองกับวัฒนธรรมพม‹าหรืออคติที่สามารถสรŒางความบาดหมางไดŒ เนื้อหา ดังกล‹าวปรากฏในส‹วนนิทรรศการ “ระยะประชิด” ตัวอย‹างที่ทวีศักดิ์กล‹าวถึง เช‹น ทํานองที่ขึ้นก‹อนเพลงชาติที่เผยแพร‹ทางวิทยุ และโทรทัศน เปšนเพลงพม‹าประเทศ หรือการนําทานาคามาเปšนส‹วนหนึ่งในการทํา ผลิตภัณฑเครื่องประทินผิวของไทย และโปสเตอรฟุตบอล “อวสานหงสา” ที่มีการ เผยแพร‹ออนไลน ดŒวยการตัดต‹อการแข‹งขันฟุตบอลระหว‹างทีมชาติไทยกับทีมชาติ 90 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 91


เปนอยู และหนทางสูความสําเร็จ

เมียนมา รอบชิงชนะเลิศ ซีเกมส ครั้งที่ 28 (พ.ศ. 2558) บริเวณดังกล‹าวตŒองการ ตัง้ คําถามกับผูŒชมถึงสิ่งทีร่ แŒู ละสิง่ ทีไ่ ม‹รŒู ตัง้ คําถามกับอคติทดี่ เู หมือนเปšนเรือ่ งสามัญ ทัง้ ๆ ทีค่ วามเขŒาใจเกีย่ วกับเพือ่ นบŒานนัน้ มาจากประวัตศิ าสตรจากมุมมองทีแ่ ตกต‹าง กัน เรื่องราวเกี่ยวกับชาตินิยมยังไดŒรับการขยายเพิ่มเติมถึงตัวอย‹างของบุคคลที่ เปšนทีร่ จŒู กั ในวงการต‹างๆ ไดŒแก‹ ธีรภาพ โลหิตกุล นักเขียนสารคดีทตี่ งั้ คําถามกับอคติ ของตนเอง เมือ่ เริม่ เดินทางและเขียนเรือ่ งราวเกีย่ วกับประเทศเมียนมา ธนิตย จิตนุกลู จากผูกŒ าํ กับทีเ่ คยสรŒางภาพยนตร เรือ่ ง บางระจัน กลับมาสรŒางภาพยนตรรกั โรแมนติก ระหว‹างหนุม‹ พม‹าและสาวไทย เรือ่ ง รักภาษาอะไร และ คามิน คมนีย นักตะกรŒอวงไทย ที่เคยมองว‹าตะกรŒอวงไทยมีความโดดเด‹นกว‹าชาติใดๆ ในภูมิภาค จนเมื่อกว‹าสิบป‚ ที่แลŒวรูŒจักกีฬา “ชินลง” ไดŒเดินทางไปเรียนรูŒและสรŒางมิตรภาพกับนักกีฬาชินลง ทั้งสามเปšนตัวอย‹างของคนที่กŒาวขŒามอคติ แต‹ละคนมีอคติที่ไม‹เหมือนกัน แต‹ สามารถเรียนรูŒหนทางในการลดทอนหรือสลายอคติเหล‹านั้น ภัณฑารักษเลือกใชŒ การสัมภาษณและสรŒางสรรคเปšนสารคดีขนาดสั้นในการถ‹ายทอดมุมมองของบุคคล ตัวอย‹าง ขนานไปกับสิ่งที่ปลูกฝ˜งอคติของคนไทย เช‹น การนําเสนอประวัติศาสตร ยุทธหัตถีระหว‹างพระนเรศวรกับพระมหาอุปราชของไทยและของพม‹าทีแ่ ตกต‹างกัน เมื่อผูŒชมเดินทางมาถึงส‹วนสุดทŒายของนิทรรศการ ภัณฑารักษเลือกใชŒภาพ ของสังคมคนพม‹าที่เขŒามาทํางานในไทย ในการถ‹ายทอดเรื่องราวตั้งแต‹เชŒาถึงเย็น ชีวิตของผูŒคนที่ไม‹แตกต‹างจากผูŒชมเองที่ตŒองกิน อยู‹ ทํางาน หลับนอน และกล‹าว ทักทายสุด ทŒายดŒวยคําทักทายภาษาพม‹า ที่ผูŒชมอาจไม‹รูŒความหมายที่แทŒจริง “มิงกะลาบา” ที่มีความหมายทํานองของการอํานวยพรใหŒความเปšนมงคลประสบ แก‹ท‹าน และบทเรียนสรุปทŒายนิทรรศการ “เกสต + เฮาส = ประเทศไทย ประเทศไทยเปรียบเหมือน ‘บาน’ หลังใหญทมี่ ี ‘เกสต’ หรือ แขก มา เยี่ยมเยือนอยูไมขาด ดวยมโนภาพบางอยาง ทําใหเราเปนคนแปลกหนา ของกันและกัน ทั้งที่อยูบานหลังเดียวกัน หากเราไดทาํ ความรูจ กั และเรียนรูก นั มากขึน้ ผานความใฝฝน ความ 92 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เราจะไดเพือ่ นใหมทนี่ า คนหา และประเทศไทยจะเปน ‘เกสต + เฮาส’ ชั้นเลิศที่ผูอยูอาศัยตางมีสวนสรางเสริมประสบการณซึ่งกันและกัน”17

ทวีศกั ดิแ์ ละสรวิชญกล‹าวไวŒวา‹ ถึงแนวคิดนิทรรศการอืน่ ๆ ทีไ่ ม‹ไดŒรบั การพัฒนา ต‹อ เนื่องจากป˜จจัยต‹างๆ นานา เช‹น การประกวดภาพถ‹ายพม‹าระยะประชิดในชีวิต ประจําวัน หลังจากทีผ่ ชŒู มไดŒชมนิทรรศการแลŒว หรือการทําจัดทํานิทรรศการบางส‹วน ใหŒมีลักษณะคลŒายครัวในเกสตเฮาส “อยากใหŒมีกิจกรรมสาธิต เช‹น การปรุงอาหาร แต‹ดวŒ ยขŒอจํากัดภายในอาคาร ความปลอดภัย และการจัดการทีเ่ กีย่ วขŒอง ทําใหŒสว‹ น นิทรรศการไม‹เกิดขึน้ ” อย‹างไรก็ดี ในส‹วนของกิจกรรมทีเ่ ปดโอกาสใหŒผชŒู มร‹วมลงมือ คือ การฝนทานาคา และการทดลองตั้งชื่อเปšนภาษาพม‹า “ทัง้ คนไทยและคนพม‹ามีวฒ ั นธรรมการตัง้ ชือ่ ทีค่ ลŒายคลึงกัน นัน่ คือ ชือ่ ทีเ่ ลือกตัง้ มีความหมายบางประการและเกี่ยวขŒองกับอัตลักษณของแต‹ละบุคคล การทดลอง เปลี่ยนเปšนชือ่ พม‹าคือการสรŒางตัวตนใหม‹ ตรายางประทับเปšนเทคนิคทีง่ ‹ายและชวน ใหŒผูŒชมไดŒทดลองเล‹น เมื่อทดลองตั้งชื่อตัวเองตามวันเกิดในรอบสัปดาหแลŒว ผูŒชม อ‹านออกเสียงไม‹ไดŒ จะเปšนโอกาสใหŒผูŒชมไดŒพูดคุยกับมัคคุเทศกชาวพม‹า” การตีความและการเลือกธีมทั้งสามในการถ‹ายทอดเนื้อหาจากงานวิจัยของ ภัณฑารักษและคณะทํางาน แสดงใหŒเห็นความสําคัญของการคัดเลือกเนื้อหา โดย เนือ้ หาดังกล‹าวจะแสดงในสามลักษณะ ไดŒแก‹ ขŒอความทีม่ กี ารถ‹ายทอดเปšนขŒอความ ในนิทรรศการ วัตถุและภาพที่เชื่อมโยงกับเนื้อหาดังกล‹าว และสื่อโสตทัศนที่สรŒาง จังหวะที่แตกต‹าง การคัดสรรและการแปลความทัง้ หมดนีอ้ ยูบ‹ นจุดมุง‹ หมายหลักของนิทรรศการ นั่นคือ ประสบการณของผูŒชมในนิทรรศการมีส‹วนสําคัญในการเปลี่ยนแปลงมุมมอง และทัศนคติที่มีต‹อเรื่องราวหลัก นิทรรศการไม‹ใช‹การบอกเล‹าขŒอเท็จจริง ไม‹ใช‹การ คัดลอกบางส‹วนของหนังสือหรือรายงานการวิจัยมาจัดวางไวŒ ในป‡ายคําบรรยาย แต‹เปšนโอกาสของการสื่อสารที่พิพิธภัณฑตŒองการสนทนากับผูŒชม อย‹างไรก็ดี สิง่ ต‹างๆ ทีป่ รากฏขึน้ ในนิทรรศการจะเกิดขึน้ ไดŒ ก็ดวŒ ยนักออกแบบนิทรรศการทีเ่ ปšน 17

เพิ่งอาง.

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 93


เปนอยู และหนทางสูความสําเร็จ

เมียนมา รอบชิงชนะเลิศ ซีเกมส ครั้งที่ 28 (พ.ศ. 2558) บริเวณดังกล‹าวตŒองการ ตัง้ คําถามกับผูŒชมถึงสิ่งทีร่ แŒู ละสิง่ ทีไ่ ม‹รŒู ตัง้ คําถามกับอคติทดี่ เู หมือนเปšนเรือ่ งสามัญ ทัง้ ๆ ทีค่ วามเขŒาใจเกีย่ วกับเพือ่ นบŒานนัน้ มาจากประวัตศิ าสตรจากมุมมองทีแ่ ตกต‹าง กัน เรื่องราวเกี่ยวกับชาตินิยมยังไดŒรับการขยายเพิ่มเติมถึงตัวอย‹างของบุคคลที่ เปšนทีร่ จŒู กั ในวงการต‹างๆ ไดŒแก‹ ธีรภาพ โลหิตกุล นักเขียนสารคดีทตี่ งั้ คําถามกับอคติ ของตนเอง เมือ่ เริม่ เดินทางและเขียนเรือ่ งราวเกีย่ วกับประเทศเมียนมา ธนิตย จิตนุกลู จากผูกŒ าํ กับทีเ่ คยสรŒางภาพยนตร เรือ่ ง บางระจัน กลับมาสรŒางภาพยนตรรกั โรแมนติก ระหว‹างหนุม‹ พม‹าและสาวไทย เรือ่ ง รักภาษาอะไร และ คามิน คมนีย นักตะกรŒอวงไทย ที่เคยมองว‹าตะกรŒอวงไทยมีความโดดเด‹นกว‹าชาติใดๆ ในภูมิภาค จนเมื่อกว‹าสิบป‚ ที่แลŒวรูŒจักกีฬา “ชินลง” ไดŒเดินทางไปเรียนรูŒและสรŒางมิตรภาพกับนักกีฬาชินลง ทั้งสามเปšนตัวอย‹างของคนที่กŒาวขŒามอคติ แต‹ละคนมีอคติที่ไม‹เหมือนกัน แต‹ สามารถเรียนรูŒหนทางในการลดทอนหรือสลายอคติเหล‹านั้น ภัณฑารักษเลือกใชŒ การสัมภาษณและสรŒางสรรคเปšนสารคดีขนาดสั้นในการถ‹ายทอดมุมมองของบุคคล ตัวอย‹าง ขนานไปกับสิ่งที่ปลูกฝ˜งอคติของคนไทย เช‹น การนําเสนอประวัติศาสตร ยุทธหัตถีระหว‹างพระนเรศวรกับพระมหาอุปราชของไทยและของพม‹าทีแ่ ตกต‹างกัน เมื่อผูŒชมเดินทางมาถึงส‹วนสุดทŒายของนิทรรศการ ภัณฑารักษเลือกใชŒภาพ ของสังคมคนพม‹าที่เขŒามาทํางานในไทย ในการถ‹ายทอดเรื่องราวตั้งแต‹เชŒาถึงเย็น ชีวิตของผูŒคนที่ไม‹แตกต‹างจากผูŒชมเองที่ตŒองกิน อยู‹ ทํางาน หลับนอน และกล‹าว ทักทายสุด ทŒายดŒวยคําทักทายภาษาพม‹า ที่ผูŒชมอาจไม‹รูŒความหมายที่แทŒจริง “มิงกะลาบา” ที่มีความหมายทํานองของการอํานวยพรใหŒความเปšนมงคลประสบ แก‹ท‹าน และบทเรียนสรุปทŒายนิทรรศการ “เกสต + เฮาส = ประเทศไทย ประเทศไทยเปรียบเหมือน ‘บาน’ หลังใหญทมี่ ี ‘เกสต’ หรือ แขก มา เยี่ยมเยือนอยูไมขาด ดวยมโนภาพบางอยาง ทําใหเราเปนคนแปลกหนา ของกันและกัน ทั้งที่อยูบานหลังเดียวกัน หากเราไดทาํ ความรูจ กั และเรียนรูก นั มากขึน้ ผานความใฝฝน ความ 92 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เราจะไดเพือ่ นใหมทนี่ า คนหา และประเทศไทยจะเปน ‘เกสต + เฮาส’ ชั้นเลิศที่ผูอยูอาศัยตางมีสวนสรางเสริมประสบการณซึ่งกันและกัน”17

ทวีศกั ดิแ์ ละสรวิชญกล‹าวไวŒวา‹ ถึงแนวคิดนิทรรศการอืน่ ๆ ทีไ่ ม‹ไดŒรบั การพัฒนา ต‹อ เนื่องจากป˜จจัยต‹างๆ นานา เช‹น การประกวดภาพถ‹ายพม‹าระยะประชิดในชีวิต ประจําวัน หลังจากทีผ่ ชŒู มไดŒชมนิทรรศการแลŒว หรือการทําจัดทํานิทรรศการบางส‹วน ใหŒมีลักษณะคลŒายครัวในเกสตเฮาส “อยากใหŒมีกิจกรรมสาธิต เช‹น การปรุงอาหาร แต‹ดวŒ ยขŒอจํากัดภายในอาคาร ความปลอดภัย และการจัดการทีเ่ กีย่ วขŒอง ทําใหŒสว‹ น นิทรรศการไม‹เกิดขึน้ ” อย‹างไรก็ดี ในส‹วนของกิจกรรมทีเ่ ปดโอกาสใหŒผชŒู มร‹วมลงมือ คือ การฝนทานาคา และการทดลองตั้งชื่อเปšนภาษาพม‹า “ทัง้ คนไทยและคนพม‹ามีวฒ ั นธรรมการตัง้ ชือ่ ทีค่ ลŒายคลึงกัน นัน่ คือ ชือ่ ทีเ่ ลือกตัง้ มีความหมายบางประการและเกี่ยวขŒองกับอัตลักษณของแต‹ละบุคคล การทดลอง เปลี่ยนเปšนชือ่ พม‹าคือการสรŒางตัวตนใหม‹ ตรายางประทับเปšนเทคนิคทีง่ ‹ายและชวน ใหŒผูŒชมไดŒทดลองเล‹น เมื่อทดลองตั้งชื่อตัวเองตามวันเกิดในรอบสัปดาหแลŒว ผูŒชม อ‹านออกเสียงไม‹ไดŒ จะเปšนโอกาสใหŒผูŒชมไดŒพูดคุยกับมัคคุเทศกชาวพม‹า” การตีความและการเลือกธีมทั้งสามในการถ‹ายทอดเนื้อหาจากงานวิจัยของ ภัณฑารักษและคณะทํางาน แสดงใหŒเห็นความสําคัญของการคัดเลือกเนื้อหา โดย เนือ้ หาดังกล‹าวจะแสดงในสามลักษณะ ไดŒแก‹ ขŒอความทีม่ กี ารถ‹ายทอดเปšนขŒอความ ในนิทรรศการ วัตถุและภาพที่เชื่อมโยงกับเนื้อหาดังกล‹าว และสื่อโสตทัศนที่สรŒาง จังหวะที่แตกต‹าง การคัดสรรและการแปลความทัง้ หมดนีอ้ ยูบ‹ นจุดมุง‹ หมายหลักของนิทรรศการ นั่นคือ ประสบการณของผูŒชมในนิทรรศการมีส‹วนสําคัญในการเปลี่ยนแปลงมุมมอง และทัศนคติที่มีต‹อเรื่องราวหลัก นิทรรศการไม‹ใช‹การบอกเล‹าขŒอเท็จจริง ไม‹ใช‹การ คัดลอกบางส‹วนของหนังสือหรือรายงานการวิจัยมาจัดวางไวŒ ในป‡ายคําบรรยาย แต‹เปšนโอกาสของการสื่อสารที่พิพิธภัณฑตŒองการสนทนากับผูŒชม อย‹างไรก็ดี สิง่ ต‹างๆ ทีป่ รากฏขึน้ ในนิทรรศการจะเกิดขึน้ ไดŒ ก็ดวŒ ยนักออกแบบนิทรรศการทีเ่ ปšน 17

เพิ่งอาง.

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 93


ผูถŒ า‹ ยทอดความจากภัณฑารักษสส‹ู าธารณชนในอีกชัน้ หนึง่ ในลําดับต‹อไป ผูเŒ ขียนจะ บอกเล‹าถึงการแปลงบทสูแ‹ บบในการจัดแสดงนิทรรศการและการผลิต แต‹ละขัน้ ตอน แสดงใหŒเห็นความสรŒางสรรคและสิง่ ทีไ่ ดŒรบั การพัฒนาจนเปšนชิน้ งานจริง และในทาง ตรงขŒาม แนวคิดบางอย‹างไดŒรับการปรับเปลี่ยนหรือสรŒางใหม‹เพื่อความเหมาะสม ่ รากฏ 3.3. หน้างาน: การออกแบบและภาพทีป

เรื่องราวในการออกแบบมาจากการสนทนาระหว‹างผูŒเขียนกับตัวแทนบริษัท ผูŒออกแบบและทีมงานภัณฑารักษ ในที่นี้ ตŒองการเปรียบเทียบใหŒเห็นสิ่งที่ทีมงาน ภัณฑารักษกาํ หนดกับ “หนŒางาน” ทีเ่ กิดขึน้ เพราะในกระบวนการพัฒนานิทรรศการ เนื้อหา การออกแบบ และการผลิตเปรียบเหมือนกับการบรรเลงดนตรี ผูŒรับผิดชอบ โครงการนิทรรศการจะตŒองเขŒาใจธรรมชาติของงาน นัน่ คือ งานทีต่ อŒ งกําหนดไวŒตาม แผนงานและการออกแบบ และงานทีจ่ ะตŒองปรับเปลีย่ นหนŒางานตามความเหมาะสม เนือ้ หาจะนําเสนอในสองส‹วน ไดŒแก‹ ภาพรวมในการออกแบบเปšนเนือ้ หาในส‹วน ของแนวคิดและการออกแบบทีเ่ รียบเรียงจากเอกสารต‹างๆ การสัมภาษณผเŒู กีย่ วขŒอง ในการออกแบบนิทรรศการ และประสบการณการเยี่ยมชมของผูŒเขียน เพื่อใหŒผูŒอ‹าน เห็นภาพของนิทรรศการไม‹มากก็นŒอย เนื้อหาส‹วนหลังในหัวขŒอ “แปรรูปเปšนร‹าง” เปšนการยกตัวอย‹างการตีความและการสรŒางสรรคโดยนักออกแบบและภัณฑารักษ เพื่อใหŒนิทรรศการ “สนทนา” กับผูŒชมอย‹างออกรสชาติ เพื่อแสดงใหŒเห็นการแปร ความคิดสู‹สิ่งที่เปšนรูปธรรม

3.3.1. ภาพรวมในการออกแบบ นิทรรศการจัดแสดงในบริเวณหŒองนิทรรศการหมุนเวียนและกิจกรรมพิเศษ ที่ ตัง้ อยูแ‹ ยกจากอาคารหลักของมิวเซียมสยาม โดยมีทางเขŒาและออกนิทรรศการเพียง ทางเดียว ผูชŒ มจะเดินผ‹านผนังกระจกและสามารถเห็นภาพรวมของนิทรรศการ รวมทัง้ ยอดของฉัตรทีม่ ขี นาดสูง เมือ่ เขŒาสูบ‹ ริเวณนิทรรศการ ผูชŒ มไดŒรบั ขŒอมูลเบือ้ งตŒนเกีย่ ว กับนิทรรศการ และ “กุญแจ” ที่มีขนาดคลŒายกับคียการด แต‹อาศัยกระดาษแกŒว 94 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

แบบนิทรรศการที่ BUG Studio นําเสนอในการประกวดแบบนิทรรศการ

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 95


ผูถŒ า‹ ยทอดความจากภัณฑารักษสส‹ู าธารณชนในอีกชัน้ หนึง่ ในลําดับต‹อไป ผูเŒ ขียนจะ บอกเล‹าถึงการแปลงบทสูแ‹ บบในการจัดแสดงนิทรรศการและการผลิต แต‹ละขัน้ ตอน แสดงใหŒเห็นความสรŒางสรรคและสิง่ ทีไ่ ดŒรบั การพัฒนาจนเปšนชิน้ งานจริง และในทาง ตรงขŒาม แนวคิดบางอย‹างไดŒรับการปรับเปลี่ยนหรือสรŒางใหม‹เพื่อความเหมาะสม ่ รากฏ 3.3. หน้างาน: การออกแบบและภาพทีป

เรื่องราวในการออกแบบมาจากการสนทนาระหว‹างผูŒเขียนกับตัวแทนบริษัท ผูŒออกแบบและทีมงานภัณฑารักษ ในที่นี้ ตŒองการเปรียบเทียบใหŒเห็นสิ่งที่ทีมงาน ภัณฑารักษกาํ หนดกับ “หนŒางาน” ทีเ่ กิดขึน้ เพราะในกระบวนการพัฒนานิทรรศการ เนื้อหา การออกแบบ และการผลิตเปรียบเหมือนกับการบรรเลงดนตรี ผูŒรับผิดชอบ โครงการนิทรรศการจะตŒองเขŒาใจธรรมชาติของงาน นัน่ คือ งานทีต่ อŒ งกําหนดไวŒตาม แผนงานและการออกแบบ และงานทีจ่ ะตŒองปรับเปลีย่ นหนŒางานตามความเหมาะสม เนือ้ หาจะนําเสนอในสองส‹วน ไดŒแก‹ ภาพรวมในการออกแบบเปšนเนือ้ หาในส‹วน ของแนวคิดและการออกแบบทีเ่ รียบเรียงจากเอกสารต‹างๆ การสัมภาษณผเŒู กีย่ วขŒอง ในการออกแบบนิทรรศการ และประสบการณการเยี่ยมชมของผูŒเขียน เพื่อใหŒผูŒอ‹าน เห็นภาพของนิทรรศการไม‹มากก็นŒอย เนื้อหาส‹วนหลังในหัวขŒอ “แปรรูปเปšนร‹าง” เปšนการยกตัวอย‹างการตีความและการสรŒางสรรคโดยนักออกแบบและภัณฑารักษ เพื่อใหŒนิทรรศการ “สนทนา” กับผูŒชมอย‹างออกรสชาติ เพื่อแสดงใหŒเห็นการแปร ความคิดสู‹สิ่งที่เปšนรูปธรรม

3.3.1. ภาพรวมในการออกแบบ นิทรรศการจัดแสดงในบริเวณหŒองนิทรรศการหมุนเวียนและกิจกรรมพิเศษ ที่ ตัง้ อยูแ‹ ยกจากอาคารหลักของมิวเซียมสยาม โดยมีทางเขŒาและออกนิทรรศการเพียง ทางเดียว ผูชŒ มจะเดินผ‹านผนังกระจกและสามารถเห็นภาพรวมของนิทรรศการ รวมทัง้ ยอดของฉัตรทีม่ ขี นาดสูง เมือ่ เขŒาสูบ‹ ริเวณนิทรรศการ ผูชŒ มไดŒรบั ขŒอมูลเบือ้ งตŒนเกีย่ ว กับนิทรรศการ และ “กุญแจ” ที่มีขนาดคลŒายกับคียการด แต‹อาศัยกระดาษแกŒว 94 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

แบบนิทรรศการที่ BUG Studio นําเสนอในการประกวดแบบนิทรรศการ

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 95


สีแดงทีอ่ ยูต‹ รงกลางในรูปลูกกุญแจ เพือ่ ใชŒในการอ‹านขŒอความบางส‹วนในนิทรรศการ ที่ซ‹อนตัวในงานกราฟก นิทรรศการจัดแบ‹งเปšน 2 บริเวณ โดยมีหŒองที่จัดแสดงฉัตรยอดเจดียทํา หนŒาที่ในการแบ‹งเนื้อหาของนิทรรศการ ในบริเวณแรก จากล็อบบี้ถึงหŒองที่จัดแสดง ฉัตร ประกอบดŒวยส‹วนจัดแสดงหกบริเวณหลัก (1) การจัดแสดงขŒอมูลต‹างๆ เกี่ยว กับสถานการณของการเขŒาเมืองของคนพม‹า การเปลี่ยนแปลงของระเบียบในการ ตรวจคนเขŒาเมือง และการขึ้นทะเบียนแรงงาน (2) การเดินทาง การจัดแสดงอาศัย องคประกอบของหลังคารถกระบะเชือ่ มโยงสูพ‹ นื้ ทีต่ อ‹ ไป ทําหนŒาทีเ่ ปšนพืน้ ทีเ่ ปลีย่ นผ‹าน (transitional space) (3) และ (4) เปšนอาณาบริเวณทีม่ คี วามเกีย่ วขŒองกัน โดยบริเวณ (3) เปšนการ จัดแสดงเกี่ยวกับความหวังหรือกล‹าวไดŒว‹า เปšนสาเหตุที่ทําใหŒผูŒคนจากประเทศ เพือ่ นบŒานอย‹างเมียนมาเดินทางสูป‹ ระเทศไทย มีกระเป‰าเดินทางสีขาว ใหŒความหมาย ถึงความหวัง และเชื่อมโยงมายังอาณาบริเวณ (4) เตียงอยู‹ในตําแหน‹งกลางพื้นที่ จัดแสดง และมีหมอนพลาสติกใส ที่บรรจุภาพไอคอนที่เปšนตัวแทนของความฝ˜น เพือ่ ยํา้ ใหŒผชŒู มเห็นว‹าคนพม‹าเหล‹านีไ้ ม‹แตกต‹างจากผูชŒ มทีม่ ที งั้ ความหวังและความฝ˜น

บริเวณตŒอนรับผูŒเยี่ยมชม สะทŒอนธีมที่เลือกใชŒ “เกสตเฮŒาส” เปšนแนวทางออกแบบหลักของนิทรรศการ

จากนัน้ บริเวณในส‹วน (5) “รอมชอม รอมริบ” เปšนส‹วนการจัดแสดงสภาพความ เปšนอยู‹ โดยจําลองหŒองเช‹าที่ลดทอนรายละเอียด มีเสื่อผืนหนึ่งอยู‹กลางหŒอง วีดิทัศน ขนาดสัน้ ฉายใหŒเห็นความเปšนอยูข‹ องคนพม‹าสองครอบครัวซึง่ เช‹าอยูใ‹ นพืน้ ทีเ่ ดียวกัน ฉากที่ทําจากกราฟกแสดงใหŒเห็นเวลาในช‹วงวันที่แตกต‹างกัน ผนังอีกดŒานหนึ่ง ของหŒอง ใชŒเทคนิคการมองภาพซŒอน โดยผูŒชมจะมองเห็นภาพครอบครัวหนึ่งเมื่อ เดินผ‹าน และเมื่อวกกลับหรือหันหลังกลับ เมื่อเดินสุดผนังและมองยŒอนกลับมาจะ เห็นอีกครอบครัวหนึ่ง เนื้อหาดังกล‹าวเชื่อมโยงมายังบริเวณจัดแสดง (6) “ถึงอยู‹ไกล (บŒาน) ใช‹ว‹า อยู‹ยาก” วัตถุจํานวนหนึ่งไดŒรับการคัดสรรเพื่อเปšนตัวแทนในการเล‹าเรื่องความเปšน อยู‹ เช‹น ป›นโต ที่ไวŒใส‹ขŒาวกลางวันไปกินที่โรงงาน, ทองรูปพรรณ ที่เปšนหลักประกัน เงินเก็บไวŒเปšนทุน, เสŒนผมของแม‹และของที่ระลึก ที่ใชŒคลายเหงาเมื่อยามนึกถึงผูŒมี พระคุณ หรือทานาคาและปลารŒา (ในภาษาพม‹า งาป) ทีเ่ ปšนเหมือนของติดตัวทีข่ าด ไม‹ไดŒในชีวิตประจําวัน วัตถุต‹างๆ ไดŒรับการจัดแสดงไวŒในตูŒล็อคเกอร 96 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 97


สีแดงทีอ่ ยูต‹ รงกลางในรูปลูกกุญแจ เพือ่ ใชŒในการอ‹านขŒอความบางส‹วนในนิทรรศการ ที่ซ‹อนตัวในงานกราฟก นิทรรศการจัดแบ‹งเปšน 2 บริเวณ โดยมีหŒองที่จัดแสดงฉัตรยอดเจดียทํา หนŒาที่ในการแบ‹งเนื้อหาของนิทรรศการ ในบริเวณแรก จากล็อบบี้ถึงหŒองที่จัดแสดง ฉัตร ประกอบดŒวยส‹วนจัดแสดงหกบริเวณหลัก (1) การจัดแสดงขŒอมูลต‹างๆ เกี่ยว กับสถานการณของการเขŒาเมืองของคนพม‹า การเปลี่ยนแปลงของระเบียบในการ ตรวจคนเขŒาเมือง และการขึ้นทะเบียนแรงงาน (2) การเดินทาง การจัดแสดงอาศัย องคประกอบของหลังคารถกระบะเชือ่ มโยงสูพ‹ นื้ ทีต่ อ‹ ไป ทําหนŒาทีเ่ ปšนพืน้ ทีเ่ ปลีย่ นผ‹าน (transitional space) (3) และ (4) เปšนอาณาบริเวณทีม่ คี วามเกีย่ วขŒองกัน โดยบริเวณ (3) เปšนการ จัดแสดงเกี่ยวกับความหวังหรือกล‹าวไดŒว‹า เปšนสาเหตุที่ทําใหŒผูŒคนจากประเทศ เพือ่ นบŒานอย‹างเมียนมาเดินทางสูป‹ ระเทศไทย มีกระเป‰าเดินทางสีขาว ใหŒความหมาย ถึงความหวัง และเชื่อมโยงมายังอาณาบริเวณ (4) เตียงอยู‹ในตําแหน‹งกลางพื้นที่ จัดแสดง และมีหมอนพลาสติกใส ที่บรรจุภาพไอคอนที่เปšนตัวแทนของความฝ˜น เพือ่ ยํา้ ใหŒผชŒู มเห็นว‹าคนพม‹าเหล‹านีไ้ ม‹แตกต‹างจากผูชŒ มทีม่ ที งั้ ความหวังและความฝ˜น

บริเวณตŒอนรับผูŒเยี่ยมชม สะทŒอนธีมที่เลือกใชŒ “เกสตเฮŒาส” เปšนแนวทางออกแบบหลักของนิทรรศการ

จากนัน้ บริเวณในส‹วน (5) “รอมชอม รอมริบ” เปšนส‹วนการจัดแสดงสภาพความ เปšนอยู‹ โดยจําลองหŒองเช‹าที่ลดทอนรายละเอียด มีเสื่อผืนหนึ่งอยู‹กลางหŒอง วีดิทัศน ขนาดสัน้ ฉายใหŒเห็นความเปšนอยูข‹ องคนพม‹าสองครอบครัวซึง่ เช‹าอยูใ‹ นพืน้ ทีเ่ ดียวกัน ฉากที่ทําจากกราฟกแสดงใหŒเห็นเวลาในช‹วงวันที่แตกต‹างกัน ผนังอีกดŒานหนึ่ง ของหŒอง ใชŒเทคนิคการมองภาพซŒอน โดยผูŒชมจะมองเห็นภาพครอบครัวหนึ่งเมื่อ เดินผ‹าน และเมื่อวกกลับหรือหันหลังกลับ เมื่อเดินสุดผนังและมองยŒอนกลับมาจะ เห็นอีกครอบครัวหนึ่ง เนื้อหาดังกล‹าวเชื่อมโยงมายังบริเวณจัดแสดง (6) “ถึงอยู‹ไกล (บŒาน) ใช‹ว‹า อยู‹ยาก” วัตถุจํานวนหนึ่งไดŒรับการคัดสรรเพื่อเปšนตัวแทนในการเล‹าเรื่องความเปšน อยู‹ เช‹น ป›นโต ที่ไวŒใส‹ขŒาวกลางวันไปกินที่โรงงาน, ทองรูปพรรณ ที่เปšนหลักประกัน เงินเก็บไวŒเปšนทุน, เสŒนผมของแม‹และของที่ระลึก ที่ใชŒคลายเหงาเมื่อยามนึกถึงผูŒมี พระคุณ หรือทานาคาและปลารŒา (ในภาษาพม‹า งาป) ทีเ่ ปšนเหมือนของติดตัวทีข่ าด ไม‹ไดŒในชีวิตประจําวัน วัตถุต‹างๆ ไดŒรับการจัดแสดงไวŒในตูŒล็อคเกอร 96 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 97


การออกแบบนิทรรศการที่เลือกใชŒโครงสรŒางของรถสองแถว เปšนเสมือน “เกตเวย” ใหŒผูŒชมเรียนรูŒผ‹านช‹องทางเดียวกับที่ คนพม‹าจะตŒองเผชิญในชีวิตจริง

98 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

“หŒองสองกะ” บริเวณของเล‹าเรื่อง “ที่เปšน” ทางซŒายของภาพ แสดงใหŒเห็น “ช‹องหนŒาต‹าง” ที่ระบุถึงเวลาของการใชŒหŒองที่ แตกต‹างกันของคนงาน 2 ครอบครัว ที่ใชŒชีวิตร‹วมกัน ทางขวาของภาพ แสดงภาพขยายใหญ‹ที่ผูŒชมจะเห็นภาพ ที่แตกต‹างกัน เมื่อยืน ณ มุมภาพซŒาย-ขวา

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 99


การออกแบบนิทรรศการที่เลือกใชŒโครงสรŒางของรถสองแถว เปšนเสมือน “เกตเวย” ใหŒผูŒชมเรียนรูŒผ‹านช‹องทางเดียวกับที่ คนพม‹าจะตŒองเผชิญในชีวิตจริง

98 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

“หŒองสองกะ” บริเวณของเล‹าเรื่อง “ที่เปšน” ทางซŒายของภาพ แสดงใหŒเห็น “ช‹องหนŒาต‹าง” ที่ระบุถึงเวลาของการใชŒหŒองที่ แตกต‹างกันของคนงาน 2 ครอบครัว ที่ใชŒชีวิตร‹วมกัน ทางขวาของภาพ แสดงภาพขยายใหญ‹ที่ผูŒชมจะเห็นภาพ ที่แตกต‹างกัน เมื่อยืน ณ มุมภาพซŒาย-ขวา

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 99


บริเวณกลางนิทรรศการเปšนเรือ่ งของความศรัทธา “ห‹างบŒาน ไม‹หา‹ งวัด” ทีน่ าํ เสนอเรื่องของศรัทธาของพุทธศาสนิกชนชาวเมียนมา โดยมี “ฉัตร” เปšนวัตถุสําคัญ จัดแสดงไวŒกลางหŒอง และมีมมุ หิง้ พระ ทีน่ าํ เสนอการจัดหิง้ พระประจําบŒาน นอกเหนือ จากภาพโปสเตอรพระพุทธเจŒา เจดีย พระสงฆที่นับถือแลŒว ยังมีภาพของ นายพล อองซาน หิ้งไดŒรับการประดับไฟที่เปšนสัญลักษณของการบูชา และเสื้อทีมที่บอกเล‹า เรื่องราวของการรวมกลุ‹มกันทําดีเพื่อกิจสาธารณะของสาธุชนชาวพม‹า

การประดิษฐานฉัตรยอดเจดียที่ มีการประกอบพิธี และการแสดง ความเคารพฉัตรยอดเจดีย เมื่อมี ผูŒชมนิทรรศการ

ในส‹วนทีเ่ หลือของนิทรรศการ เปšนพืน้ ทีต่ อ‹ เนือ่ งโดยเนŒนการตัง้ คําถามต‹อผูชŒ ม ใหŒตรวจสอบพื้นเพความรูŒหรืออคติต‹างๆ หลายประการที่เกี่ยวขŒองกับพม‹า ซึ่งผูŒคน ในสังคมไทยไม‹เคยรูทŒ มี่ า เช‹น อาหารทีเ่ กิดจากการแลกเปลีย่ นทางวัฒนธรรม (กะป มีทมี่ าจากคําว‹า งาป, แกงฮังเล ทีม่ าจากภาษาพม‹า) หรือเรือ่ งราวทางประวัตศิ าสตร ในเหตุการณศึกยุทธหัตถี ที่ไดŒรับการบันทึกไวŒแตกต‹างกัน การตรวจสอบอคติและการทบทวนเนื้อหาที่ผูŒชมเรียนรูŒตั้งแต‹ตŒน ยังเชื่อมโยง มายังตัวอย‹างของบุคคลสําคัญ ธีรภาพ โลหิตกุล, ธนิตย จิตนุกูล และคามิน คมนีย ที่ต‹างกŒาวขŒามอคติที่เรียนรูŒความแตกต‹างทางวัฒนธรรม บรรยากาศหลักของหŒองนี้ เปšนเหมือนหŒองหนังสือ ทีม่ โี ซฟาตรงกลางหŒอง จังหวะของการนัง่ ทอดเวลาของผูชŒ ม สอดคลŒองกับการนําเสนอวีดิทัศนเรื่องราวขนาดสั้นของบุคคลทั้งสาม เรือ่ งราวดําเนินมาถึงในตอนทŒาย ทางเดินออกจากนิทรรศการแสดงภาพถ‹ายใน ชีวติ ประจําวันของคนพม‹า ใบหนŒาทีแ่ ฝงดŒวยรอยยิม้ แววตา และผูคŒ นในสถานทีต่ า‹ งๆ ย‹านตลาด บนรถสองแถวประจําทาง และขŒางทางทีผ่ คŒู นนัง่ ลŒอมเพือ่ รับประทานอาหาร มือ้ ง‹ายๆ สักจาน และคําทักทายในภาษาพม‹า ทีม่ คี วามหมายถึงการอํานวยพรใหŒกบั ผูชŒ มก‹อนออกจากพืน้ ทีน่ ทิ รรศการ บริเวณกิจกรรมลงมือปฏิบตั เิ ล็กๆ ตัง้ อยูท‹ างเดิน ในนิทรรศการทีเ่ ชือ่ มกลับมายังทางเขŒานิทรรศการ “ชือ่ พม‹าในแบบคุณ” เปšนตัวป˜ม ชือ่ ในภาษาพม‹าทีจ่ ัดแบ‹งไวŒตามวันเกิดในสัปดาห ที่ใหŒความหมายของแต‹ละคํา เพือ่ ใหŒผูŒชมลองผสมคําต‹างๆ ใหŒเปšนชื่อเรียกของตนเอง กีรติกล‹าวถึงความทŒาทายในการออกแบบนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เพราะ “อคติในใจเราเอง แต‹อคติดังกล‹าวกลายเปšนตัวตั้งตŒนในการออกแบบ เรานั้น เติบโตขึ้นมาดŒวยวิธีคิดถึงคนพม‹าจากบทเรียนประวัติศาสตร ภาพยนตร สื่อ หลอม ใหŒเรามองแรงงานที่เปšนคนพม‹าผิดเพี้ยนไปจากที่เราควรมอง ฉะนั้น เราตŒองการ 100 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

“ศาสนาที่ยึ ด เหนี่ ย วจิ ต ใจและเป็น องค์ ประกอบทีม ่ พ ี ลังค่อนข้างมาก ดังจะเห็น ได้ จ ากการรวมกลุ่ ม ประกอบพิ ธี ก รรม ไม่เฉพาะที่วัด ...นิ ทรรศการตรงนี้ เป็น ตํ า แหน่ ง ที่ อ ยู่ ต รงกลางพื้ น ที่ ทั้ ง หมด เพื่อ แสดงให้ เ ห็ น ว่ า คนพม่ า มี ศ าสนา อยู่ในใจ แม้ตัวเองจะอยู่ห่างบ้านแต่ไม่ ห่างวัด...” กีรติ กีรติกานตสกุล ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 101


บริเวณกลางนิทรรศการเปšนเรือ่ งของความศรัทธา “ห‹างบŒาน ไม‹หา‹ งวัด” ทีน่ าํ เสนอเรื่องของศรัทธาของพุทธศาสนิกชนชาวเมียนมา โดยมี “ฉัตร” เปšนวัตถุสําคัญ จัดแสดงไวŒกลางหŒอง และมีมมุ หิง้ พระ ทีน่ าํ เสนอการจัดหิง้ พระประจําบŒาน นอกเหนือ จากภาพโปสเตอรพระพุทธเจŒา เจดีย พระสงฆที่นับถือแลŒว ยังมีภาพของ นายพล อองซาน หิ้งไดŒรับการประดับไฟที่เปšนสัญลักษณของการบูชา และเสื้อทีมที่บอกเล‹า เรื่องราวของการรวมกลุ‹มกันทําดีเพื่อกิจสาธารณะของสาธุชนชาวพม‹า

การประดิษฐานฉัตรยอดเจดียที่ มีการประกอบพิธี และการแสดง ความเคารพฉัตรยอดเจดีย เมื่อมี ผูŒชมนิทรรศการ

ในส‹วนทีเ่ หลือของนิทรรศการ เปšนพืน้ ทีต่ อ‹ เนือ่ งโดยเนŒนการตัง้ คําถามต‹อผูชŒ ม ใหŒตรวจสอบพื้นเพความรูŒหรืออคติต‹างๆ หลายประการที่เกี่ยวขŒองกับพม‹า ซึ่งผูŒคน ในสังคมไทยไม‹เคยรูทŒ มี่ า เช‹น อาหารทีเ่ กิดจากการแลกเปลีย่ นทางวัฒนธรรม (กะป มีทมี่ าจากคําว‹า งาป, แกงฮังเล ทีม่ าจากภาษาพม‹า) หรือเรือ่ งราวทางประวัตศิ าสตร ในเหตุการณศึกยุทธหัตถี ที่ไดŒรับการบันทึกไวŒแตกต‹างกัน การตรวจสอบอคติและการทบทวนเนื้อหาที่ผูŒชมเรียนรูŒตั้งแต‹ตŒน ยังเชื่อมโยง มายังตัวอย‹างของบุคคลสําคัญ ธีรภาพ โลหิตกุล, ธนิตย จิตนุกูล และคามิน คมนีย ที่ต‹างกŒาวขŒามอคติที่เรียนรูŒความแตกต‹างทางวัฒนธรรม บรรยากาศหลักของหŒองนี้ เปšนเหมือนหŒองหนังสือ ทีม่ โี ซฟาตรงกลางหŒอง จังหวะของการนัง่ ทอดเวลาของผูชŒ ม สอดคลŒองกับการนําเสนอวีดิทัศนเรื่องราวขนาดสั้นของบุคคลทั้งสาม เรือ่ งราวดําเนินมาถึงในตอนทŒาย ทางเดินออกจากนิทรรศการแสดงภาพถ‹ายใน ชีวติ ประจําวันของคนพม‹า ใบหนŒาทีแ่ ฝงดŒวยรอยยิม้ แววตา และผูคŒ นในสถานทีต่ า‹ งๆ ย‹านตลาด บนรถสองแถวประจําทาง และขŒางทางทีผ่ คŒู นนัง่ ลŒอมเพือ่ รับประทานอาหาร มือ้ ง‹ายๆ สักจาน และคําทักทายในภาษาพม‹า ทีม่ คี วามหมายถึงการอํานวยพรใหŒกบั ผูชŒ มก‹อนออกจากพืน้ ทีน่ ทิ รรศการ บริเวณกิจกรรมลงมือปฏิบตั เิ ล็กๆ ตัง้ อยูท‹ างเดิน ในนิทรรศการทีเ่ ชือ่ มกลับมายังทางเขŒานิทรรศการ “ชือ่ พม‹าในแบบคุณ” เปšนตัวป˜ม ชือ่ ในภาษาพม‹าทีจ่ ัดแบ‹งไวŒตามวันเกิดในสัปดาห ที่ใหŒความหมายของแต‹ละคํา เพือ่ ใหŒผูŒชมลองผสมคําต‹างๆ ใหŒเปšนชื่อเรียกของตนเอง กีรติกล‹าวถึงความทŒาทายในการออกแบบนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด เพราะ “อคติในใจเราเอง แต‹อคติดังกล‹าวกลายเปšนตัวตั้งตŒนในการออกแบบ เรานั้น เติบโตขึ้นมาดŒวยวิธีคิดถึงคนพม‹าจากบทเรียนประวัติศาสตร ภาพยนตร สื่อ หลอม ใหŒเรามองแรงงานที่เปšนคนพม‹าผิดเพี้ยนไปจากที่เราควรมอง ฉะนั้น เราตŒองการ 100 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

“ศาสนาที่ยึ ด เหนี่ ย วจิ ต ใจและเป็น องค์ ประกอบทีม ่ พ ี ลังค่อนข้างมาก ดังจะเห็น ได้ จ ากการรวมกลุ่ ม ประกอบพิ ธี ก รรม ไม่เฉพาะที่วัด ...นิ ทรรศการตรงนี้ เป็น ตํ า แหน่ ง ที่ อ ยู่ ต รงกลางพื้ น ที่ ทั้ ง หมด เพื่อ แสดงให้ เ ห็ น ว่ า คนพม่ า มี ศ าสนา อยู่ในใจ แม้ตัวเองจะอยู่ห่างบ้านแต่ไม่ ห่างวัด...” กีรติ กีรติกานตสกุล ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 101


“ฉั ต ร ย อ ด เ จ ดี ย์ ซึ่ ง เ ป็ น สัญลักษณ์ของการทําบุญ ที่ อ ยู่ ใ นระหว่ า งระดมเงิ น บริจาค ไม่สามารถทดแทน ด้ ว ยฉั ต รยอดเจดี ย์ ที่อ าจ จะหาซื้ อ ได้ เพราะความ หมายของวัตถุไม่ใช่เพียง กายภาพหรือสิ่ งที่ปรากฏ แต่คอ ื ความศรัทธาของคน พม่า ซึ่งนั บถือในฐานะที่ เป็น พุทธบูชา” ฆัสรา ขมะวรรณ มุกดาวิจิตร

102 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 103


“ฉั ต ร ย อ ด เ จ ดี ย์ ซึ่ ง เ ป็ น สัญลักษณ์ของการทําบุญ ที่ อ ยู่ ใ นระหว่ า งระดมเงิ น บริจาค ไม่สามารถทดแทน ด้ ว ยฉั ต รยอดเจดี ย์ ที่อ าจ จะหาซื้ อ ได้ เพราะความ หมายของวัตถุไม่ใช่เพียง กายภาพหรือสิ่ งที่ปรากฏ แต่คอ ื ความศรัทธาของคน พม่า ซึ่งนั บถือในฐานะที่ เป็น พุทธบูชา” ฆัสรา ขมะวรรณ มุกดาวิจิตร

102 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 103


“คนพม่าเข้ามาในไทย เพราะ อยากหาเงิน ส่งให้ลูกเรียน ชีวิตทีด ่ ีขน ึ้ ทุกคน ๆ มีความหวัง ความฝัน เรือ ่ งบ้าน ครอบครัว และชีวิตทีด ่ ีขน ึ้ ความฝันทีไ่ ม่เป็นรูปธรรมเปรียบเหมือน ความใสของหมอน และมีความฝันถูก อัดแน่นอยู่ข้างใน และเลือกใช้หมอนใส เพือ ่ ให้สอดคล้องกับกลุ่มผู้ชมทีเ่ ป็นวัยรุ่น หมอนแต่ละใบ มีชอ ื่ ของคน มีฝน ั อยากมี รถ ไอโฟน เราถ่ายทอดกราฟิกเป็นไอคอน เล็กๆ เป็นรูปง่ายๆ ดูแล้วรู้ว่าเป็นอะไร เพือ ่ ให้ง่ายต่อการจํา”

กีรติ กีรติกานตสกุล 104 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 105


“คนพม่าเข้ามาในไทย เพราะ อยากหาเงิน ส่งให้ลูกเรียน ชีวิตทีด ่ ีขน ึ้ ทุกคน ๆ มีความหวัง ความฝัน เรือ ่ งบ้าน ครอบครัว และชีวิตทีด ่ ีขน ึ้ ความฝันทีไ่ ม่เป็นรูปธรรมเปรียบเหมือน ความใสของหมอน และมีความฝันถูก อัดแน่นอยู่ข้างใน และเลือกใช้หมอนใส เพือ ่ ให้สอดคล้องกับกลุ่มผู้ชมทีเ่ ป็นวัยรุ่น หมอนแต่ละใบ มีชอ ื่ ของคน มีฝน ั อยากมี รถ ไอโฟน เราถ่ายทอดกราฟิกเป็นไอคอน เล็กๆ เป็นรูปง่ายๆ ดูแล้วรู้ว่าเป็นอะไร เพือ ่ ให้ง่ายต่อการจํา”

กีรติ กีรติกานตสกุล 104 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 105


“ทองรู ป พรรณเป็ น เหมื อ นกั บ เงิ น ออม ที่ จ ะ ส่ ง ก ลั บ ไ ป ยั ง บ้ า น เ กิ ด ท อ ง คํ า เ ป็ น ทั้ ง ก า ร แ ส ด ง ส ถ า น ภ า พ ห ลั ก ประกันทีม ่ ูลค่าจะไม่ ถู ก ลดทอน เพราะ บางคนเคยประสบ ปัญ หา เมื่อ รั ฐ บาล เ มี ย น ม า ป ร ะ ก า ศ ยกเลิ ก ธนบั ต รบาง ประเภท เมือ ่ เปลีย ่ น ไม่ ทั น กลั บ ด้ อ ยค่ า ลงไปทันที” สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน

106 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 107


“ทองรู ป พรรณเป็ น เหมื อ นกั บ เงิ น ออม ที่ จ ะ ส่ ง ก ลั บ ไ ป ยั ง บ้ า น เ กิ ด ท อ ง คํ า เ ป็ น ทั้ ง ก า ร แ ส ด ง ส ถ า น ภ า พ ห ลั ก ประกันทีม ่ ูลค่าจะไม่ ถู ก ลดทอน เพราะ บางคนเคยประสบ ปัญ หา เมื่อ รั ฐ บาล เ มี ย น ม า ป ร ะ ก า ศ ยกเลิ ก ธนบั ต รบาง ประเภท เมือ ่ เปลีย ่ น ไม่ ทั น กลั บ ด้ อ ยค่ า ลงไปทันที” สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน

106 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 107


ในส่ วนที่เหลือของนิ ทรรศการ เป็นพื้นที่ ต่ อ เนื่ อ งโดยเน้ น การตั้ ง คํ า ถามต่ อ ผู้ ช ม ให้ตรวจสอบพื้นเพความรู้หรืออคติต่างๆ หลายประการที่ผู้คนในสังคมไทยไม่เคยรู้ ทีม ่ าทีเ่ กีย ่ วข้องกับพม่า เช่น อาหารทีเ่ กิด จากการแลกเปลีย ่ นทางวัฒนธรรม ...หรือ เรือ ่ งราวทางประวัตศ ิ าสตร์ในเหตุการณ์ศึก ยุทธหัตถี ทีไ่ ด้รับการบันทึกไว้แตกต่างกัน การตรวจสอบอคติและการทบทวนเนื้อหา ที่ผู้ชมเรียนรู้ตั้งแต่ต้น ยังเชื่อมโยงมายัง ตัวอย่างของบุคคลสําคัญ ธีรภาพ โลหิตกุล, ธนิ ตย์ จิตนุกูล และคามิน คมนี ย์ ที่ต่าง ก้ า วข้ า มอคติ ที่ เ รี ย นรู้ ค วามแตกต่ า งทาง วัฒนธรรม บรรยากาศหลักของห้องนี้เป็นเหมือนห้อง หนังสือ ทีม ่ โี ซฟาตรงกลางห้อง จังหวะของ การนั่ ง ทอดเวลาของผู้ ช มสอดคล้ อ งกั บ การนําเสนอวีดิทัศน์เรือ ่ งราวขนาดสั้นของ บุคคลทั้งสาม

108 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 109


ในส่ วนที่เหลือของนิ ทรรศการ เป็นพื้นที่ ต่ อ เนื่ อ งโดยเน้ น การตั้ ง คํ า ถามต่ อ ผู้ ช ม ให้ตรวจสอบพื้นเพความรู้หรืออคติต่างๆ หลายประการที่ผู้คนในสังคมไทยไม่เคยรู้ ทีม ่ าทีเ่ กีย ่ วข้องกับพม่า เช่น อาหารทีเ่ กิด จากการแลกเปลีย ่ นทางวัฒนธรรม ...หรือ เรือ ่ งราวทางประวัตศ ิ าสตร์ในเหตุการณ์ศึก ยุทธหัตถี ทีไ่ ด้รับการบันทึกไว้แตกต่างกัน การตรวจสอบอคติและการทบทวนเนื้อหา ที่ผู้ชมเรียนรู้ตั้งแต่ต้น ยังเชื่อมโยงมายัง ตัวอย่างของบุคคลสําคัญ ธีรภาพ โลหิตกุล, ธนิ ตย์ จิตนุกูล และคามิน คมนี ย์ ที่ต่าง ก้ า วข้ า มอคติ ที่ เ รี ย นรู้ ค วามแตกต่ า งทาง วัฒนธรรม บรรยากาศหลักของห้องนี้เป็นเหมือนห้อง หนังสือ ทีม ่ โี ซฟาตรงกลางห้อง จังหวะของ การนั่ ง ทอดเวลาของผู้ ช มสอดคล้ อ งกั บ การนําเสนอวีดิทัศน์เรือ ่ งราวขนาดสั้นของ บุคคลทั้งสาม

108 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 109


“brake hidden side” เราพยายามใหŒคนมาเผชิญกับความเชื่อของตนเองและสิ่งที่ เปšนจริง โดยโครงนิทรรศการแบ‹งเรื่องราว คนพม‹าเขŒามาอย‹างไร เราอยากรูŒที่มา เห็นที่เปšน และที่ไป …การออกแบบ “แปลนนิง่ ” อาศัยเสŒนเฉียงเพือ่ ไม‹ใหŒบีบบังคับใหŒคนรับรูขŒ Œอมูล แต‹สิ่งที่เราออกแบบนิทรรศการ คือเปšนการเล‹าอŒอมๆ ไม‹ตรงไปตรงมา เราตŒองการ ทําพื้นที่ที่คนเขŒามารับรูŒสิ่งที่เราตŒองการ “พื้นที่สําหรับเขŒาใจนิทรรศการ” ทวีศักดิ์ กล‹าวสําทับดŒวยว‹า “ความขาว” หรือสีขาวซึ่งเปšนสีพื้นหลักของนิทรรศการ “เรา พยายามไม‹เรียลลิสติคเกินไป” เพราะ “ภาพทีไ่ ม‹ ‘เรียล’ เกินไป นําไปสูช‹ ดุ ความคิด อื่นๆ ไดŒ เช‹น หาก ‘หŒองสองกะ’ เอาของมาวาง หมอนวาง ใหŒภาพอีกแบบหนึ่ง แต‹ในการออกแบบ เปดโอกาสใหŒผูŒชมจินตนาการไดŒพอสมควร หาก ‘เรียล’ มาก กลายเปšนการตอกยํ้าภาพอะไรบางอย‹าง” สรวิชญกล‹าวเสริม นิทรรศการจึงกําหนดท‹าทีไวŒเปšนพื้นที่ของความคิดมากกว‹าการถ‹ายทอด ขŒอเท็จจริงทั่วไป หากแต‹เปšนการใชŒพื้นที่ “เนื้อหาต‹างๆ ในแต‹ละหŒองจะสัมพันธกับ แบบการจัดแสดงและมีปริมาณมากนŒอยแตกต‹างกัน” กีรติกล‹าวดŒวยว‹า “หากเรา ดูชีวิตเขา เราอาจสงสาร แต‹เขาอยู‹ในแบบนั้นที่พอใจ …ในตอนแรก คิดออกแบบที่ อิงกับภาพจําของเรา ความรกรุงรังเช‹นเสื้อเชิ้ตแขวนนั่งรŒาน แต‹นั่นคือ อคติในการ ออกแบบ หากทําตามนัน้ จะกลายเปšนการตอกยํา้ ว‹าคนพม‹าเปšนเพียงแรงงานเท‹านัน้ ” นิทรรศการจึงเปลีย่ นแปลงจากแบบนิทรรศการทีอ่ อกแบบไวŒในครัง้ แรก “จากโทนสี ที่อึมครึมจนกลายเปšนความสว‹าง” สรวิชญสรุป ทวีศกั ดิก์ ล‹าวถึงความหมายของบริเวณต‹างๆ ในนิทรรศการ “ส‹วนจัดแสดงใน นิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด เปšนเหมือนกับพืน้ ทีห่ อŒ งในหŒอง (space in space) เพือ่ ใหŒผชŒู มใชŒเวลาอยูน‹ านขึน้ และยังเอือ้ ใหŒเดินไปหานŒองมัคคุเทศกทเี่ ปšนคนพม‹าเพือ่ คุยกันต‹อไดŒ เมือ่ ผูชŒ มเดินมาถึงปลายทาง เปšนเหมือนกับการคลีค่ ลาย จากพืน้ ทีท่ แี่ คบ และอยูภ‹ ายใน กลับเปดออก ณ ทางออกของนิทรรศการ ทีจ่ ริงนิทรรศการในช‹วงทŒาย ใหŒเปšนพืน้ ทีส่ าํ หรับการทํากิจกรรม คืออยากใหŒคลŒายกับคาเฟ† ทีส่ ามารถวางขนม นํา้ เปšนโตะไดŒ ทําใหŒเกิดพืน้ ทีใ่ ชŒสอยไดŒ แต‹ไม‹ไดŒใชŒงานจริง เพราะเปšนการขวางทางเดิน” คําบรรยายในนิทรรศการทีไ่ ล‹เรียงและคําอธิบายของผูทŒ เี่ กีย่ วขŒอง แสดงใหŒเห็น ภาพรวมนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด โดยสังเขป เนื้อหาไดŒรับลําดับตาม 110 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

บริ เ วณกิ จ กรรมลงมื อ ปฏิ บั ติ เ ล็ ก ๆ ตั้ ง อ ยู่ ท า ง เ ดิ น ใ น นิ ท รรศการที่ เ ชื่ อ มกลั บ มายั ง ทางเข้ า นิ ท รรศการ “ชื่ อ พม่ า ในแบบคุณ” เป็นตัวปั๊มชื่อใน ภาษาพม่ า ที่จั ด แบ่ ง ไว้ ต ามวั น เกิดในสัปดาห์ ทีใ่ ห้ความหมาย ของแต่ละคํา เพื่อให้ผู้ชมลอง ผสมคํ า ต่ า งๆ ให้ เ ป็น ชื่อ เรี ย ก ของตนเอง ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 111


“brake hidden side” เราพยายามใหŒคนมาเผชิญกับความเชื่อของตนเองและสิ่งที่ เปšนจริง โดยโครงนิทรรศการแบ‹งเรื่องราว คนพม‹าเขŒามาอย‹างไร เราอยากรูŒที่มา เห็นที่เปšน และที่ไป …การออกแบบ “แปลนนิง่ ” อาศัยเสŒนเฉียงเพือ่ ไม‹ใหŒบีบบังคับใหŒคนรับรูขŒ Œอมูล แต‹สิ่งที่เราออกแบบนิทรรศการ คือเปšนการเล‹าอŒอมๆ ไม‹ตรงไปตรงมา เราตŒองการ ทําพื้นที่ที่คนเขŒามารับรูŒสิ่งที่เราตŒองการ “พื้นที่สําหรับเขŒาใจนิทรรศการ” ทวีศักดิ์ กล‹าวสําทับดŒวยว‹า “ความขาว” หรือสีขาวซึ่งเปšนสีพื้นหลักของนิทรรศการ “เรา พยายามไม‹เรียลลิสติคเกินไป” เพราะ “ภาพทีไ่ ม‹ ‘เรียล’ เกินไป นําไปสูช‹ ดุ ความคิด อื่นๆ ไดŒ เช‹น หาก ‘หŒองสองกะ’ เอาของมาวาง หมอนวาง ใหŒภาพอีกแบบหนึ่ง แต‹ในการออกแบบ เปดโอกาสใหŒผูŒชมจินตนาการไดŒพอสมควร หาก ‘เรียล’ มาก กลายเปšนการตอกยํ้าภาพอะไรบางอย‹าง” สรวิชญกล‹าวเสริม นิทรรศการจึงกําหนดท‹าทีไวŒเปšนพื้นที่ของความคิดมากกว‹าการถ‹ายทอด ขŒอเท็จจริงทั่วไป หากแต‹เปšนการใชŒพื้นที่ “เนื้อหาต‹างๆ ในแต‹ละหŒองจะสัมพันธกับ แบบการจัดแสดงและมีปริมาณมากนŒอยแตกต‹างกัน” กีรติกล‹าวดŒวยว‹า “หากเรา ดูชีวิตเขา เราอาจสงสาร แต‹เขาอยู‹ในแบบนั้นที่พอใจ …ในตอนแรก คิดออกแบบที่ อิงกับภาพจําของเรา ความรกรุงรังเช‹นเสื้อเชิ้ตแขวนนั่งรŒาน แต‹นั่นคือ อคติในการ ออกแบบ หากทําตามนัน้ จะกลายเปšนการตอกยํา้ ว‹าคนพม‹าเปšนเพียงแรงงานเท‹านัน้ ” นิทรรศการจึงเปลีย่ นแปลงจากแบบนิทรรศการทีอ่ อกแบบไวŒในครัง้ แรก “จากโทนสี ที่อึมครึมจนกลายเปšนความสว‹าง” สรวิชญสรุป ทวีศกั ดิก์ ล‹าวถึงความหมายของบริเวณต‹างๆ ในนิทรรศการ “ส‹วนจัดแสดงใน นิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด เปšนเหมือนกับพืน้ ทีห่ อŒ งในหŒอง (space in space) เพือ่ ใหŒผชŒู มใชŒเวลาอยูน‹ านขึน้ และยังเอือ้ ใหŒเดินไปหานŒองมัคคุเทศกทเี่ ปšนคนพม‹าเพือ่ คุยกันต‹อไดŒ เมือ่ ผูชŒ มเดินมาถึงปลายทาง เปšนเหมือนกับการคลีค่ ลาย จากพืน้ ทีท่ แี่ คบ และอยูภ‹ ายใน กลับเปดออก ณ ทางออกของนิทรรศการ ทีจ่ ริงนิทรรศการในช‹วงทŒาย ใหŒเปšนพืน้ ทีส่ าํ หรับการทํากิจกรรม คืออยากใหŒคลŒายกับคาเฟ† ทีส่ ามารถวางขนม นํา้ เปšนโตะไดŒ ทําใหŒเกิดพืน้ ทีใ่ ชŒสอยไดŒ แต‹ไม‹ไดŒใชŒงานจริง เพราะเปšนการขวางทางเดิน” คําบรรยายในนิทรรศการทีไ่ ล‹เรียงและคําอธิบายของผูทŒ เี่ กีย่ วขŒอง แสดงใหŒเห็น ภาพรวมนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด โดยสังเขป เนื้อหาไดŒรับลําดับตาม 110 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

บริ เ วณกิ จ กรรมลงมื อ ปฏิ บั ติ เ ล็ ก ๆ ตั้ ง อ ยู่ ท า ง เ ดิ น ใ น นิ ท รรศการที่ เ ชื่ อ มกลั บ มายั ง ทางเข้ า นิ ท รรศการ “ชื่ อ พม่ า ในแบบคุณ” เป็นตัวปั๊มชื่อใน ภาษาพม่ า ที่จั ด แบ่ ง ไว้ ต ามวั น เกิดในสัปดาห์ ทีใ่ ห้ความหมาย ของแต่ละคํา เพื่อให้ผู้ชมลอง ผสมคํ า ต่ า งๆ ให้ เ ป็น ชื่อ เรี ย ก ของตนเอง ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 111


การจัดแสดง โดยระบุถงึ ความหมายและความตัง้ ใจของผูทŒ อี่ อกแบบและภัณฑารักษ ในแต‹ละช‹วงตอน เมื่อพิจารณาในรายละเอียดในช‹วงต‹อไป ผูŒอ‹านจะไดŒเห็นตัวอย‹าง บางส‹วนของการคัดเลือกวัตถุ ที่ส‹งผลต‹อการออกแบบนิทรรศการอีกคํารบหนึ่ง

3.3.2. แปรรูปเป็นร่าง: บางตัวอย่างของ

่ รากฏ การแปลความสู่ ภาพทีป

ในส‹วนนี้ ผูŒเขียนคัดเลือกเนื้อหาเพียงบางส‹วนจากการสนทนา เพื่อใหŒเห็น ตัวอย‹างของการเชื่อมโยงเรื่องเล‹า วัตถุ และการออกแบบ การแสดงตัวอย‹างนี้มี วัตถุประสงคใหŒผอŒู า‹ นเขŒาใจความหมายของการตีความนิทรรศการ การตีความไม‹ใช‹ เรื่องของการถ‹ายทอดขŒอเท็จจริง แต‹การตีความนั้นเคลือบแฝงดŒวยเป‡าประสงค ของการบอกเล‹า ตัวอย‹างยังแสดงใหŒเห็นช‹องว‹างของความตั้งใจในการออกแบบกับ สถานการณจริง ปฏิกิริยาหลายอย‹างของผูŒชมไม‹เปšนไปตามสิ่งที่คาดหมายไวŒ จุดแรก การแปลความเรื่องการเดินทางดŒวยการใชŒองคประกอบของรถกระบะ กีรติบอกเล‹าถึงการออกแบบ “โครงสรŒางหลังคาเปšนตัวแทนของรถบรรทุกทีอ่ ดั แน‹น ดŒวยคนพม‹า โครงสรŒางทีอ่ อกแบบใหม‹เปšนเหมือน ‘เกตเวย’ ผูชŒ มน‹าจะมาเรียนรูผŒ า‹ น ช‹องทางเดียวกับทีค่ นพม‹าเผชิญเพือ่ เขŒาไปเรียนรูเŒ รือ่ งราวต‹างๆ ส‹วนกระจกทีต่ ดิ ตัง้ ในโครงสรŒางเปšนเหมือนเงาสะทŒอนของคนจํานวนมากทีเ่ บียดอยูใ‹ นรถบรรทุก บริเวณ ดังกล‹าวจุคนไดŒราวหŒาคน เมือ่ กระจกสะทŒอนไปมาจะกลายเปšนความอัดแน‹น คือเห็น คนจํานวนมากในโครงสรŒาง” ประเทศไทยมีความหวังใหŒคนพม‹า “สิ่งที่คนพม‹าเขŒามาในไทย เช‹น อยาก หาเงิน ส‹งใหŒลูกเรียน ชีวิตที่ดีขึ้น ไทยอยู‹สบาย ทุกคนๆ มีความหวัง ความฝ˜น เรื่อง บŒานครอบครัว ชีวิตที่ดีขึ้น พอออกจากรถ” สรวิชญ กล‹าว สุดทŒาย การออกแบบใชŒ “กระเป‰าสีขาว เมื่อเปดออก นั่นคือ ‘ความหวัง’ ซึ่งเปšนสิ่งที่ยังไม‹เกิด ขึ้น จึงมี ความว‹างเปล‹าที่บรรจุไวŒเต็ม ความว‹างเปล‹ายังชวนใหŒผูŒชมสรŒางความหมายว‹า ความหวังเหล‹านัน้ คืออะไรทีค่ นพม‹านําพา” ในส‹วนถัดมา กีรติชวนใหŒนกึ ถึงความฝ˜น และความหวังที่เปšนสิ่งสามัญที่เกิดขึ้นกับทุกคน

112 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

“ผูชŒ มมารับรูวŒ า‹ คนพม‹ามีความฝ˜นและความหวังอะไร เตียงและหมอนใสขนาด เท‹าจริงกลายเปšนตัวแทนของความฝ˜นและความหวัง ไม‹วา‹ จะเปšนนักดนตรี ซือ้ ไอแพด นักฟุตบอล…ตอนแรกเลือกใชŒหมอนจริง แต‹นทิ รรศการเนŒนการใชŒสงิ่ ทีส่ ามารถสือ่ สาร และเปดช‹องว‹างใหŒกับผูŒชม เช‹น ความหวัง ความฝ˜น ซึ่งเปšนสิ่งที่ไม‹เปšนรูปธรรม จึง เปลีย่ นเปšนหมอนใสทีม่ คี วามฝ˜นอัดแน‹นอยูข‹ าŒ งใน การเลือกใชŒหมอนใสซึง่ เปšนวัสดุที่ คุนŒ ชินของกลุม‹ เป‡าหมาย ภายในหมอนแต‹ละใบ เราถ‹ายทอดกราฟกเปšนไอคอนเล็กๆ หมอนแต‹ละใบมีชื่อของคน ไอคอนเปšนภาพใหŒง‹ายต‹อการจํา” แต‹ในทŒายที่สุด ทีมภัณฑารักษและผูŒออกแบบกําหนดใหŒคงเหลือหมอนใส “ประมาณ 24 ใบ ในตอนแรกจะมีทวี อี ยูเ‹ ครือ่ งหนึง่ แต‹เอาออก วางไวŒวา‹ เปšนสัมภาษณ จังหวะนีค้ ดิ ว‹าเร็วไปสําหรับจะมีบทสัมภาษณ เพราะอยากใหŒผชŒู มมีจนิ ตนาการตัวเอง ไปก‹อน” ทวีศักดิ์ขมวดเรื่องราวของการออกแบบที่ตŒองคํานึงถึงจังหวะของการ ถ‹ายทอดเนื้อหา และการทําใหŒนิทรรศการเปšนมากกว‹าหŒองเรียน จากหŒองความหวังความฝ˜น กีรติอธิบายถึงการตีแผ‹เรื่องราวชีวิตความเปšนอยู‹ ดŒวยเรือ่ งราวของ “หŒองสองกะ” ทีภ่ ณ ั ฑารักษตอŒ งการแสดงใหŒเห็นว‹าหŒองๆ หนึง่ นัน้ มีอย‹างนŒอยสองครอบครัวที่แบ‹งกันอยู‹ “พอแตกมาในเรื่องของการออกแบบ มีผนังฝ˜›งหนึ่ง เราเล‹นกับมุมมอง พอเรา มองไปเห็นครอบครัวหนึ่ง แลŒวหันมามองอีกทีเปšนอีกครอบครัว แต‹พอดูจริงๆ แลŒว เห็นค‹อนขŒางยาก ส‹วนผนังอีกดŒานหนึ่ง มีการฉายภาพยนตรขนาดสั้นบนฉากหลัง ที่เปšนอิงคเจ็ทคลŒายแผ‹นสังกะสี การฉายภาพยนตรบนผŒาโปร‹ง ช‹วยใหŒควบคุม ความชัดเจนของภาพที่ตกกระทบไดŒ ในฉากยังมีหนŒาต‹างที่แสดงใหŒเห็นช‹วงเวลาที่ แตกต‹างกัน คือกลางวันและกลางคืน” “หŒองสองกะ” ยังแสดงใหŒเห็นถึงความอดออมของคนงานพม‹า จึงเปšนการขยาย เนื้อหาดŒวยการนําเสนอวัตถุมีความสัมพันธกับกลุ‹มคน “เมื่อมาอยู‹ไทย คนเหล‹านั้น เก็บอะไรไวŒ เปรียบเหมือนกับล็อคเกอรในที่พัก” ทั้งทวีศักดิ์และสรวิชญกล‹าวขึ้น พรŒอมกันระหว‹างการสนทนา “จากขŒอมูลภาคสนาม สิ่งที่ติดตัวคนเหล‹านั้นเปšนสิ่งที่ หล‹อเลีย้ งใหŒดาํ เนินชีวติ ในเมืองไทย เช‹น เสŒนผมแม‹ ล็อคเก็ต โปสการด บัตรเติมเงิน ทานาคา”

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 113


การจัดแสดง โดยระบุถงึ ความหมายและความตัง้ ใจของผูทŒ อี่ อกแบบและภัณฑารักษ ในแต‹ละช‹วงตอน เมื่อพิจารณาในรายละเอียดในช‹วงต‹อไป ผูŒอ‹านจะไดŒเห็นตัวอย‹าง บางส‹วนของการคัดเลือกวัตถุ ที่ส‹งผลต‹อการออกแบบนิทรรศการอีกคํารบหนึ่ง

3.3.2. แปรรูปเป็นร่าง: บางตัวอย่างของ

่ รากฏ การแปลความสู่ ภาพทีป

ในส‹วนนี้ ผูŒเขียนคัดเลือกเนื้อหาเพียงบางส‹วนจากการสนทนา เพื่อใหŒเห็น ตัวอย‹างของการเชื่อมโยงเรื่องเล‹า วัตถุ และการออกแบบ การแสดงตัวอย‹างนี้มี วัตถุประสงคใหŒผอŒู า‹ นเขŒาใจความหมายของการตีความนิทรรศการ การตีความไม‹ใช‹ เรื่องของการถ‹ายทอดขŒอเท็จจริง แต‹การตีความนั้นเคลือบแฝงดŒวยเป‡าประสงค ของการบอกเล‹า ตัวอย‹างยังแสดงใหŒเห็นช‹องว‹างของความตั้งใจในการออกแบบกับ สถานการณจริง ปฏิกิริยาหลายอย‹างของผูŒชมไม‹เปšนไปตามสิ่งที่คาดหมายไวŒ จุดแรก การแปลความเรื่องการเดินทางดŒวยการใชŒองคประกอบของรถกระบะ กีรติบอกเล‹าถึงการออกแบบ “โครงสรŒางหลังคาเปšนตัวแทนของรถบรรทุกทีอ่ ดั แน‹น ดŒวยคนพม‹า โครงสรŒางทีอ่ อกแบบใหม‹เปšนเหมือน ‘เกตเวย’ ผูชŒ มน‹าจะมาเรียนรูผŒ า‹ น ช‹องทางเดียวกับทีค่ นพม‹าเผชิญเพือ่ เขŒาไปเรียนรูเŒ รือ่ งราวต‹างๆ ส‹วนกระจกทีต่ ดิ ตัง้ ในโครงสรŒางเปšนเหมือนเงาสะทŒอนของคนจํานวนมากทีเ่ บียดอยูใ‹ นรถบรรทุก บริเวณ ดังกล‹าวจุคนไดŒราวหŒาคน เมือ่ กระจกสะทŒอนไปมาจะกลายเปšนความอัดแน‹น คือเห็น คนจํานวนมากในโครงสรŒาง” ประเทศไทยมีความหวังใหŒคนพม‹า “สิ่งที่คนพม‹าเขŒามาในไทย เช‹น อยาก หาเงิน ส‹งใหŒลูกเรียน ชีวิตที่ดีขึ้น ไทยอยู‹สบาย ทุกคนๆ มีความหวัง ความฝ˜น เรื่อง บŒานครอบครัว ชีวิตที่ดีขึ้น พอออกจากรถ” สรวิชญ กล‹าว สุดทŒาย การออกแบบใชŒ “กระเป‰าสีขาว เมื่อเปดออก นั่นคือ ‘ความหวัง’ ซึ่งเปšนสิ่งที่ยังไม‹เกิด ขึ้น จึงมี ความว‹างเปล‹าที่บรรจุไวŒเต็ม ความว‹างเปล‹ายังชวนใหŒผูŒชมสรŒางความหมายว‹า ความหวังเหล‹านัน้ คืออะไรทีค่ นพม‹านําพา” ในส‹วนถัดมา กีรติชวนใหŒนกึ ถึงความฝ˜น และความหวังที่เปšนสิ่งสามัญที่เกิดขึ้นกับทุกคน

112 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

“ผูชŒ มมารับรูวŒ า‹ คนพม‹ามีความฝ˜นและความหวังอะไร เตียงและหมอนใสขนาด เท‹าจริงกลายเปšนตัวแทนของความฝ˜นและความหวัง ไม‹วา‹ จะเปšนนักดนตรี ซือ้ ไอแพด นักฟุตบอล…ตอนแรกเลือกใชŒหมอนจริง แต‹นทิ รรศการเนŒนการใชŒสงิ่ ทีส่ ามารถสือ่ สาร และเปดช‹องว‹างใหŒกับผูŒชม เช‹น ความหวัง ความฝ˜น ซึ่งเปšนสิ่งที่ไม‹เปšนรูปธรรม จึง เปลีย่ นเปšนหมอนใสทีม่ คี วามฝ˜นอัดแน‹นอยูข‹ าŒ งใน การเลือกใชŒหมอนใสซึง่ เปšนวัสดุที่ คุนŒ ชินของกลุม‹ เป‡าหมาย ภายในหมอนแต‹ละใบ เราถ‹ายทอดกราฟกเปšนไอคอนเล็กๆ หมอนแต‹ละใบมีชื่อของคน ไอคอนเปšนภาพใหŒง‹ายต‹อการจํา” แต‹ในทŒายที่สุด ทีมภัณฑารักษและผูŒออกแบบกําหนดใหŒคงเหลือหมอนใส “ประมาณ 24 ใบ ในตอนแรกจะมีทวี อี ยูเ‹ ครือ่ งหนึง่ แต‹เอาออก วางไวŒวา‹ เปšนสัมภาษณ จังหวะนีค้ ดิ ว‹าเร็วไปสําหรับจะมีบทสัมภาษณ เพราะอยากใหŒผชŒู มมีจนิ ตนาการตัวเอง ไปก‹อน” ทวีศักดิ์ขมวดเรื่องราวของการออกแบบที่ตŒองคํานึงถึงจังหวะของการ ถ‹ายทอดเนื้อหา และการทําใหŒนิทรรศการเปšนมากกว‹าหŒองเรียน จากหŒองความหวังความฝ˜น กีรติอธิบายถึงการตีแผ‹เรื่องราวชีวิตความเปšนอยู‹ ดŒวยเรือ่ งราวของ “หŒองสองกะ” ทีภ่ ณ ั ฑารักษตอŒ งการแสดงใหŒเห็นว‹าหŒองๆ หนึง่ นัน้ มีอย‹างนŒอยสองครอบครัวที่แบ‹งกันอยู‹ “พอแตกมาในเรื่องของการออกแบบ มีผนังฝ˜›งหนึ่ง เราเล‹นกับมุมมอง พอเรา มองไปเห็นครอบครัวหนึ่ง แลŒวหันมามองอีกทีเปšนอีกครอบครัว แต‹พอดูจริงๆ แลŒว เห็นค‹อนขŒางยาก ส‹วนผนังอีกดŒานหนึ่ง มีการฉายภาพยนตรขนาดสั้นบนฉากหลัง ที่เปšนอิงคเจ็ทคลŒายแผ‹นสังกะสี การฉายภาพยนตรบนผŒาโปร‹ง ช‹วยใหŒควบคุม ความชัดเจนของภาพที่ตกกระทบไดŒ ในฉากยังมีหนŒาต‹างที่แสดงใหŒเห็นช‹วงเวลาที่ แตกต‹างกัน คือกลางวันและกลางคืน” “หŒองสองกะ” ยังแสดงใหŒเห็นถึงความอดออมของคนงานพม‹า จึงเปšนการขยาย เนื้อหาดŒวยการนําเสนอวัตถุมีความสัมพันธกับกลุ‹มคน “เมื่อมาอยู‹ไทย คนเหล‹านั้น เก็บอะไรไวŒ เปรียบเหมือนกับล็อคเกอรในที่พัก” ทั้งทวีศักดิ์และสรวิชญกล‹าวขึ้น พรŒอมกันระหว‹างการสนทนา “จากขŒอมูลภาคสนาม สิ่งที่ติดตัวคนเหล‹านั้นเปšนสิ่งที่ หล‹อเลีย้ งใหŒดาํ เนินชีวติ ในเมืองไทย เช‹น เสŒนผมแม‹ ล็อคเก็ต โปสการด บัตรเติมเงิน ทานาคา”

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 113


การออกแบบดŒวยคําถามที่อยู‹บนฝาล็อคเกอรดŒานหนŒา และเมื่อผูŒชมเปด ฝาล็อคเกอรจะพบคําตอบของคําถาม โดยระบุชื่อเจŒาของวัตถุชิ้นที่อยู‹ในล็อคเกอร นอกจากวัตถุจํานวนหนึ่งบอกเล‹าถึงความคํานึงถึงบŒานเกิด วัตถุอีกจํานวนหนึ่ง ถ‹ายทอด “ความอดออม” เขาไม‹ไดŒเก็บของเปšนเงินสด แต‹ซื้อจานเมลามีน ทัพพี ทยอยซื้อของเก็บไวŒ ทวีศักดิ์อธิบายว‹า “วัตถุที่ดูธรรมดา แต‹กลับเต็มไปดŒวย ความหมาย ขŒอมูลและวัตถุจะช‹วยคลี่คลายอคติเพราะคนงานพม‹าไม‹ต‹างจาก คนธรรมดาสามัญที่ทํามาหากินและเก็บหอมรอมริบ” กีรติกล‹าวถึงการออกแบบที่มีความต‹อเนื่องทั้งสี่ช‹วง และน‹าจะส‹งผลต‹อความ รูŒสึกของผูŒชม “เชื่อว‹าผ‹านมาในสี่เซ็คชั่นแลŒว ผูŒชมเริ่มเปดใจ โซนต‹อไปเปšนการนํา เสนอจุดรวมของผูŒคนในพม‹าและในไทย นั่นคือ ศาสนาที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ และเปšน องคประกอบที่มีพลังค‹อนขŒางมาก ดังจะเห็นไดŒจากการรวมกลุ‹มประกอบพิธีกรรม ไม‹เฉพาะทีว่ ดั ทีไ่ หนก็ไดŒ คําถามก็คอื ทําไมคนพม‹ามีแรงศรัทธามากขนาดนี้ ศาสนา อยู‹ในทุกที่…นิทรรศการตรงนี้เปšนตําแหน‹งที่อยู‹ตรงกลางพื้นที่ทั้งหมด เพื่อแสดง ใหŒเห็นว‹า คนพม‹ามีศาสนาอยูใ‹ นใจ แมŒตวั เองจะ ‘ห‹างบŒานแต‹ไม‹หา‹ งวัด’ เปšนตัวแบ‹งครึง่ นิทรรศการจากสี่ส‹วนแรก เมื่อคนพม‹าเห็นฉัตรแลŒวตŒองกราบไหวŒ” พื้นในบริเวณดังกล‹าวใชŒภาพกราฟกลายทะเลสีพันดอน เพื่อใหŒเชื่อมโยงกับ ความหมายของความศักดิ์สิทธิ์ นิติกรณกล‹าวว‹า สัญลักษณของพรมเพื่อใหŒบอก พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ และลวดลายที่มาจากผŒาลุนตยา ฐานของแท‹นที่ตั้งยอดเจดียไดŒรับ การออกแบบใหŒเปšนแท‹นบริจาค แท‹นดังกล‹าวมีรูปทรงของเหลี่ยมมุมฐานเจดีย แต‹ เมื่อเปดใหŒเขŒาชมนิทรรศการ ผูŒชมเองกลับไม‹เขŒาใจความหมายของแท‹น และทาง มิวเซียมสยามตŒองใชŒกล‹องอะคริลิคใสมาตั้งเปšนกล‹องรับบริจาคเงินเพื่อใหŒผูŒที่มาเขŒา ชม ทั้งคนไทยและคนพม‹าไดŒทําบุญร‹วมกัน กีรติยกตัวอย‹างการแกŒไขแบบอีกตําแหน‹งในนิทรรศการ ภัณฑารักษตŒองการ บริเวณสําหรับการพบปะสังสรรคคลŒายคาเฟ† เพือ่ แสดงใหŒเห็นว‹าพืน้ ทีข่ องรŒานกาแฟ เปšนสถานทีท่ ผี่ คŒู นพบปะและไต‹ถามสารทุกขสกุ ดิบ แต‹ดวŒ ยขŒอจํากัดหลายประการใน สถานทีจ่ ดั แสดง ไม‹เอือ้ อํานวยใหŒบริเวณดังกล‹าวเปšนรŒานกาแฟ จึงไดŒรบั การออกแบบ ใหม‹ใหŒเปšนส‹วนจัดแสดงเสื้อทีม ที่บอกเล‹าถึงการรวมตัวเพื่อกิจสาธารณะ

114 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในหŒองสุดทŒาย เปšนบทสรุปของการเรียนรูŒ ผูŒชมเรียนความเปšนตัวตนของคน พม‹าตัง้ แต‹หอŒ งแรก เหตุของการเดินทาง ชีวติ ความเปšนอยู‹ รวมถึงอคติตา‹ งๆ ทีผ่ ชŒู ม เรียนรูมŒ าก‹อนหนŒานี้ บริเวณสุดทŒายจึงยํา้ ใหŒเห็นว‹าชีวติ ของผูคŒ นทีร่ จŒู กั นัน้ ต‹างเปšนไป ตามอัตภาพ “ช‹างภาพใชŒเวลาหนึง่ วัน เพือ่ บันทึกเรือ่ งราว เพราะเราคิดว‹าภาพน‹าจะ สือ่ ความหมายไดŒดที สี่ ดุ ช‹างภาพไปยังสถานทีจ่ ริงและพยายามบอกเล‹าถึงความเปšน อยู‹ ความฝ˜น ต‹างยินดีกับสิ่งที่ตนเองเผชิญ ฉะนั้น อย‹าเอาอคติไปตัดสินกับคนอื่น” ก‹อนสิ้นสุดบทสนทนากับผูŒออกแบบทั้งสอง นิติกรณนึกถึงตัวอย‹างที่ตนเอง จดจําระหว‹างการทํางาน ช‹างทีม่ าติดตัง้ ชิน้ งานเปšนคนพม‹า ช‹างกลายเปšนคนทีม่ าจัด สิง่ เคารพบูชาในบริเวณส‹วนจัดแสดงหิง้ พระ นิตกิ รณสงั เกตเห็นว‹า รอยยิม้ บนใบหนŒา ของช‹างเป‚ย› มดŒวยความสุขใจ เรือ่ งราวความศรัทธาของคนพม‹าไดŒรบั การเล‹าขานใน พิพิธภัณฑแห‹งหนึ่งในสถานที่ต‹างแดน สิ่งหนึ่งที่ผูŒเขียนตั้งขŒอสังเกตจากการสนทนา และผูŒออกแบบยืนยันขŒอสังเกต นั้น คือ กระบวนการทํางานในนิทรรศการเปšนหนทางของการเรียนรูŒสังคมเช‹นกัน ทั้งกีรติและนิติกรณ ผูŒที่มีส‹วนสําคัญการทํางานออกแบบนิทรรศการ กล‹าวถึงความ รูสŒ กึ ทีไ่ ดŒรว‹ มทํางานกับสถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ “หากไม‹ไดŒเขŒาร‹วมการทํางาน ในครั้งนี้ คงมองคนพม‹าจากมุมมองเดิม และสิ่งที่ไดŒกับตนเองในชีวิตประจําวัน นั่น คือ อย‹าเชื่อในสิ่งที่เห็นจากมุมมองของตนเองเท‹านั้น” การออกแบบนิทรรศการทําใหŒแนวคิดและเป‡าหมายปรากฏเปšนกายภาพใน พื้นที่ การออกแบบผสานระหว‹างเนื้อหา วัตถุ ภาพ และบรรยากาศ ใหŒกลายเปšน ประสบการณที่เขŒาไปสนทนากับผูŒชม ทั้งหมดที่ผูŒเขียนไดŒถ‹ายทอดไวŒนี้ คงเปšนเพียง ชุดประสบการณจากการเยี่ยมชม และจากการสนทนากับบุคคลต‹างๆ นิทรรศการ เปดตัวสูส‹ าธารณชนไม‹ใช‹การสิน้ สุดงาน พิพธิ ภัณฑสามารถใชŒประโยชนนทิ รรศการ อย‹างสูงสุด ดŒวยกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา เพราะนิทรรศการที่ไดŒรับการ ออกแบบ อาจตอบโจทยรูปแบบการเรียนรูŒหรือประเด็นเนื้อหาไม‹ไดŒทุกเรื่อง

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 115


การออกแบบดŒวยคําถามที่อยู‹บนฝาล็อคเกอรดŒานหนŒา และเมื่อผูŒชมเปด ฝาล็อคเกอรจะพบคําตอบของคําถาม โดยระบุชื่อเจŒาของวัตถุชิ้นที่อยู‹ในล็อคเกอร นอกจากวัตถุจํานวนหนึ่งบอกเล‹าถึงความคํานึงถึงบŒานเกิด วัตถุอีกจํานวนหนึ่ง ถ‹ายทอด “ความอดออม” เขาไม‹ไดŒเก็บของเปšนเงินสด แต‹ซื้อจานเมลามีน ทัพพี ทยอยซื้อของเก็บไวŒ ทวีศักดิ์อธิบายว‹า “วัตถุที่ดูธรรมดา แต‹กลับเต็มไปดŒวย ความหมาย ขŒอมูลและวัตถุจะช‹วยคลี่คลายอคติเพราะคนงานพม‹าไม‹ต‹างจาก คนธรรมดาสามัญที่ทํามาหากินและเก็บหอมรอมริบ” กีรติกล‹าวถึงการออกแบบที่มีความต‹อเนื่องทั้งสี่ช‹วง และน‹าจะส‹งผลต‹อความ รูŒสึกของผูŒชม “เชื่อว‹าผ‹านมาในสี่เซ็คชั่นแลŒว ผูŒชมเริ่มเปดใจ โซนต‹อไปเปšนการนํา เสนอจุดรวมของผูŒคนในพม‹าและในไทย นั่นคือ ศาสนาที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ และเปšน องคประกอบที่มีพลังค‹อนขŒางมาก ดังจะเห็นไดŒจากการรวมกลุ‹มประกอบพิธีกรรม ไม‹เฉพาะทีว่ ดั ทีไ่ หนก็ไดŒ คําถามก็คอื ทําไมคนพม‹ามีแรงศรัทธามากขนาดนี้ ศาสนา อยู‹ในทุกที่…นิทรรศการตรงนี้เปšนตําแหน‹งที่อยู‹ตรงกลางพื้นที่ทั้งหมด เพื่อแสดง ใหŒเห็นว‹า คนพม‹ามีศาสนาอยูใ‹ นใจ แมŒตวั เองจะ ‘ห‹างบŒานแต‹ไม‹หา‹ งวัด’ เปšนตัวแบ‹งครึง่ นิทรรศการจากสี่ส‹วนแรก เมื่อคนพม‹าเห็นฉัตรแลŒวตŒองกราบไหวŒ” พื้นในบริเวณดังกล‹าวใชŒภาพกราฟกลายทะเลสีพันดอน เพื่อใหŒเชื่อมโยงกับ ความหมายของความศักดิ์สิทธิ์ นิติกรณกล‹าวว‹า สัญลักษณของพรมเพื่อใหŒบอก พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ และลวดลายที่มาจากผŒาลุนตยา ฐานของแท‹นที่ตั้งยอดเจดียไดŒรับ การออกแบบใหŒเปšนแท‹นบริจาค แท‹นดังกล‹าวมีรูปทรงของเหลี่ยมมุมฐานเจดีย แต‹ เมื่อเปดใหŒเขŒาชมนิทรรศการ ผูŒชมเองกลับไม‹เขŒาใจความหมายของแท‹น และทาง มิวเซียมสยามตŒองใชŒกล‹องอะคริลิคใสมาตั้งเปšนกล‹องรับบริจาคเงินเพื่อใหŒผูŒที่มาเขŒา ชม ทั้งคนไทยและคนพม‹าไดŒทําบุญร‹วมกัน กีรติยกตัวอย‹างการแกŒไขแบบอีกตําแหน‹งในนิทรรศการ ภัณฑารักษตŒองการ บริเวณสําหรับการพบปะสังสรรคคลŒายคาเฟ† เพือ่ แสดงใหŒเห็นว‹าพืน้ ทีข่ องรŒานกาแฟ เปšนสถานทีท่ ผี่ คŒู นพบปะและไต‹ถามสารทุกขสกุ ดิบ แต‹ดวŒ ยขŒอจํากัดหลายประการใน สถานทีจ่ ดั แสดง ไม‹เอือ้ อํานวยใหŒบริเวณดังกล‹าวเปšนรŒานกาแฟ จึงไดŒรบั การออกแบบ ใหม‹ใหŒเปšนส‹วนจัดแสดงเสื้อทีม ที่บอกเล‹าถึงการรวมตัวเพื่อกิจสาธารณะ

114 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในหŒองสุดทŒาย เปšนบทสรุปของการเรียนรูŒ ผูŒชมเรียนความเปšนตัวตนของคน พม‹าตัง้ แต‹หอŒ งแรก เหตุของการเดินทาง ชีวติ ความเปšนอยู‹ รวมถึงอคติตา‹ งๆ ทีผ่ ชŒู ม เรียนรูมŒ าก‹อนหนŒานี้ บริเวณสุดทŒายจึงยํา้ ใหŒเห็นว‹าชีวติ ของผูคŒ นทีร่ จŒู กั นัน้ ต‹างเปšนไป ตามอัตภาพ “ช‹างภาพใชŒเวลาหนึง่ วัน เพือ่ บันทึกเรือ่ งราว เพราะเราคิดว‹าภาพน‹าจะ สือ่ ความหมายไดŒดที สี่ ดุ ช‹างภาพไปยังสถานทีจ่ ริงและพยายามบอกเล‹าถึงความเปšน อยู‹ ความฝ˜น ต‹างยินดีกับสิ่งที่ตนเองเผชิญ ฉะนั้น อย‹าเอาอคติไปตัดสินกับคนอื่น” ก‹อนสิ้นสุดบทสนทนากับผูŒออกแบบทั้งสอง นิติกรณนึกถึงตัวอย‹างที่ตนเอง จดจําระหว‹างการทํางาน ช‹างทีม่ าติดตัง้ ชิน้ งานเปšนคนพม‹า ช‹างกลายเปšนคนทีม่ าจัด สิง่ เคารพบูชาในบริเวณส‹วนจัดแสดงหิง้ พระ นิตกิ รณสงั เกตเห็นว‹า รอยยิม้ บนใบหนŒา ของช‹างเป‚ย› มดŒวยความสุขใจ เรือ่ งราวความศรัทธาของคนพม‹าไดŒรบั การเล‹าขานใน พิพิธภัณฑแห‹งหนึ่งในสถานที่ต‹างแดน สิ่งหนึ่งที่ผูŒเขียนตั้งขŒอสังเกตจากการสนทนา และผูŒออกแบบยืนยันขŒอสังเกต นั้น คือ กระบวนการทํางานในนิทรรศการเปšนหนทางของการเรียนรูŒสังคมเช‹นกัน ทั้งกีรติและนิติกรณ ผูŒที่มีส‹วนสําคัญการทํางานออกแบบนิทรรศการ กล‹าวถึงความ รูสŒ กึ ทีไ่ ดŒรว‹ มทํางานกับสถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ “หากไม‹ไดŒเขŒาร‹วมการทํางาน ในครั้งนี้ คงมองคนพม‹าจากมุมมองเดิม และสิ่งที่ไดŒกับตนเองในชีวิตประจําวัน นั่น คือ อย‹าเชื่อในสิ่งที่เห็นจากมุมมองของตนเองเท‹านั้น” การออกแบบนิทรรศการทําใหŒแนวคิดและเป‡าหมายปรากฏเปšนกายภาพใน พื้นที่ การออกแบบผสานระหว‹างเนื้อหา วัตถุ ภาพ และบรรยากาศ ใหŒกลายเปšน ประสบการณที่เขŒาไปสนทนากับผูŒชม ทั้งหมดที่ผูŒเขียนไดŒถ‹ายทอดไวŒนี้ คงเปšนเพียง ชุดประสบการณจากการเยี่ยมชม และจากการสนทนากับบุคคลต‹างๆ นิทรรศการ เปดตัวสูส‹ าธารณชนไม‹ใช‹การสิน้ สุดงาน พิพธิ ภัณฑสามารถใชŒประโยชนนทิ รรศการ อย‹างสูงสุด ดŒวยกิจกรรมสาธารณะและการศึกษา เพราะนิทรรศการที่ไดŒรับการ ออกแบบ อาจตอบโจทยรูปแบบการเรียนรูŒหรือประเด็นเนื้อหาไม‹ไดŒทุกเรื่อง

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 115


3.4. กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา:

เคล็ด (ไม่) ลับให้นิทรรศการมีชีวิต

กิจกรรมสาธารณะนับว‹ามีบทบาทสําคัญต‹อนิทรรศการ เพราะกิจกรรมช‹วย ส‹งเสริมใหŒกลุม‹ คนทีม่ คี วามสนใจแตกต‹างกันเดินทางมายังพิพธิ ภัณฑ แมŒในบางครัง้ นิทรรศการอาจไม‹ใช‹เป‡าหมายของการมาเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ ฉะนั้น ในการทํางาน นิทรรศการ พิพิธภัณฑควรใหŒความสําคัญกับกิจกรรมประเภทต‹างๆ ที่ตอบโจทย รูปแบบการเรียนรูขŒ องกลุม‹ ผูชŒ ม ในการจัดนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด สถาบัน พิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ กําหนดกิจกรรมสาธารณะตลอดระยะเวลาของการจัดแสดง เปšนเวลา 4 เดือน ผูŒเขียนแบ‹งกิจกรรมไวŒ 4 ลักษณะ ประกอบดŒวย (1) การนําชม โดยคนพม‹า และโดยภัณฑารักษ (2) การบรรยายและการสาธิต (3) ละครที่สรŒางสรรคโดย เยาวชนพม‹า และ (4) เมียนมาไนท กิจกรรมยามคํ่าคืนในมิวเซียมสยาม เนื้อหา ต‹างๆ มาจากการสนทนากับบุคคลที่เกี่ยวขŒอง ประกอบดŒวย จอลัค หนุ‹มนŒอยชาว พม‹า ที่ช‹วยใหŒผูŒเขียนเห็นบางส‹วนเสี้ยวของความรูŒสึกนึกคิดในการทําหนŒาที่นําชม ยุภาพรและปยมาศ แบ‹งป˜นแนวคิดและการออกแบบกิจกรรมที่ตŒองการขยายกลุ‹ม ผูŒชมของมิวเซียมสยาม ดร.ปวลักขิ์ และลัดดา เปดมุมมองใหม‹ในการใชŒละครใน การสื่อสารในพิพิธภัณฑ

3.4.1. โดยพม่า: การนําชมนิทรรศการ

แต่ บ างบทสนทนากั บ ผู้ ช ม กลับสร้างความอึดอัดใจให้กับ จอลัค เช่น การถามว่าสิ่ งนั้ น สิ่งนี้มีในเมียนมาหรือไม่ หรือ แสดงความไม่เชือ ่ ในข้อมูลทาง ประวัตศ ิ าสตร์ทข ี่ ด ั แย้ง ซึง่ สิ่งที่ ทําได้คือ ความเงียบ และการ เดิ น ออกจากบริ เ วณที่พู ด คุ ย กับผู้ชมคนนั้น

โดยเจ้าของวัฒนธรรม

การนําชมนิทรรศการนับเปšนกิจกรรมที่พบเห็นไดŒทั่วไป ในแหล‹งท‹องเที่ยว ในพิพิธภัณฑ หรือในแหล‹งเรียนรูŒประเภทอื่นๆ การสื่อสารที่อาศัยการบอกเล‹า สามารถสรŒางความดึงดูดใจใหŒกับสาธารณชนอย‹างมาก เพราะบุคลิกท‹าทางของ ผูŒที่ถ‹ายทอด นํ้าเสียง อารมณ และเรื่องราวเล็กๆ ที่มักซ‹อนอยู‹ในการสนทนา ในการ จัดกิจกรรมการนําชมในนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด กําหนดไวŒ 2 ลักษณะ คือ โดย ทวีศักดิ์ ในฐานะภัณฑารักษของนิทรรศการ และโดย จอลัค (Kyaw Luck), 116 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 117


3.4. กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา:

เคล็ด (ไม่) ลับให้นิทรรศการมีชีวิต

กิจกรรมสาธารณะนับว‹ามีบทบาทสําคัญต‹อนิทรรศการ เพราะกิจกรรมช‹วย ส‹งเสริมใหŒกลุม‹ คนทีม่ คี วามสนใจแตกต‹างกันเดินทางมายังพิพธิ ภัณฑ แมŒในบางครัง้ นิทรรศการอาจไม‹ใช‹เป‡าหมายของการมาเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ ฉะนั้น ในการทํางาน นิทรรศการ พิพิธภัณฑควรใหŒความสําคัญกับกิจกรรมประเภทต‹างๆ ที่ตอบโจทย รูปแบบการเรียนรูขŒ องกลุม‹ ผูชŒ ม ในการจัดนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด สถาบัน พิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ กําหนดกิจกรรมสาธารณะตลอดระยะเวลาของการจัดแสดง เปšนเวลา 4 เดือน ผูŒเขียนแบ‹งกิจกรรมไวŒ 4 ลักษณะ ประกอบดŒวย (1) การนําชม โดยคนพม‹า และโดยภัณฑารักษ (2) การบรรยายและการสาธิต (3) ละครที่สรŒางสรรคโดย เยาวชนพม‹า และ (4) เมียนมาไนท กิจกรรมยามคํ่าคืนในมิวเซียมสยาม เนื้อหา ต‹างๆ มาจากการสนทนากับบุคคลที่เกี่ยวขŒอง ประกอบดŒวย จอลัค หนุ‹มนŒอยชาว พม‹า ที่ช‹วยใหŒผูŒเขียนเห็นบางส‹วนเสี้ยวของความรูŒสึกนึกคิดในการทําหนŒาที่นําชม ยุภาพรและปยมาศ แบ‹งป˜นแนวคิดและการออกแบบกิจกรรมที่ตŒองการขยายกลุ‹ม ผูŒชมของมิวเซียมสยาม ดร.ปวลักขิ์ และลัดดา เปดมุมมองใหม‹ในการใชŒละครใน การสื่อสารในพิพิธภัณฑ

3.4.1. โดยพม่า: การนําชมนิทรรศการ

แต่ บ างบทสนทนากั บ ผู้ ช ม กลับสร้างความอึดอัดใจให้กับ จอลัค เช่น การถามว่าสิ่ งนั้ น สิ่งนี้มีในเมียนมาหรือไม่ หรือ แสดงความไม่เชือ ่ ในข้อมูลทาง ประวัตศ ิ าสตร์ทข ี่ ด ั แย้ง ซึง่ สิ่งที่ ทําได้คือ ความเงียบ และการ เดิ น ออกจากบริ เ วณที่พู ด คุ ย กับผู้ชมคนนั้น

โดยเจ้าของวัฒนธรรม

การนําชมนิทรรศการนับเปšนกิจกรรมที่พบเห็นไดŒทั่วไป ในแหล‹งท‹องเที่ยว ในพิพิธภัณฑ หรือในแหล‹งเรียนรูŒประเภทอื่นๆ การสื่อสารที่อาศัยการบอกเล‹า สามารถสรŒางความดึงดูดใจใหŒกับสาธารณชนอย‹างมาก เพราะบุคลิกท‹าทางของ ผูŒที่ถ‹ายทอด นํ้าเสียง อารมณ และเรื่องราวเล็กๆ ที่มักซ‹อนอยู‹ในการสนทนา ในการ จัดกิจกรรมการนําชมในนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด กําหนดไวŒ 2 ลักษณะ คือ โดย ทวีศักดิ์ ในฐานะภัณฑารักษของนิทรรศการ และโดย จอลัค (Kyaw Luck), 116 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 117


ยแวะ หว‹า อู (Ywet War Oo), โต โต อ‹อง (Toe Toe Aung) ในฐานะเจŒาของวัฒนธรรม และยังมี นางสาวกฤษณา หมายหาทรัพย เจŒาหนŒาทีน่ าํ ชมประจํานิทรรศการหมุนเวียน เปšนผูŒใหŒขŒอมูลเบื้องตŒนเกี่ยวกับนิทรรศการ และกิจกรรมที่ผูŒชมสามารถร‹วมลงมือ ปฏิบัติ ในป˜จจุบนั พิพธิ ภัณฑหลายแห‹งมักกําหนดกิจกรรมการนําชมโดยภัณฑารักษ ไวŒเปšนส‹วนหนึ่งของกิจกรรมสาธารณะ โดยอาจเก็บค‹าธรรมเนียมพิเศษเพื่อเขŒาร‹วม กิจกรรมดังกล‹าว นอกเหนือจากค‹าธรรมเนียมในการเขŒาชมพิพิธภัณฑ ประโยชน อย‹างสําคัญในการนําชมนิทรรศการโดยภัณฑารักษ นั่นคือ โอกาสของผูŒที่สนใจงาน พิพิธภัณฑในการรูŒจักกระบวนการสรŒางสรรคนิทรรศการ หรือสําหรับ “แฟนพันธุ แทŒ” ของพิพธิ ภัณฑหรือกลุม‹ วัตถุจดั แสดงในนิทรรศการ เพือ่ เรียนรูรŒ ายละเอียดของ เนื้อหานิทรรศการที่ไม‹ไดŒบอกเล‹าในการจัดแสดง การนําชมนิทรรศการโดยภัณฑารักษ ใหŒความสําคัญกับทีม่ าและลําดับเนือ้ หา นิทรรศการในภาพรวม ความทŒาทายในการคัดเลือกวัตถุจัดแสดงหรือการพัฒนา เนื้อหานิทรรศการ และเรื่องเล‹าอีกจํานวนหนึ่งที่เกิดขึ้นในการทํางานนิทรรศการ ชุดนั้นๆ สําหรับผูŒเขียน มีโอกาสติดตามการนําชมโดยภัณฑารักษที่อยู‹นอกตาราง กิจกรรม ดŒวยการประสานงาน และไดŒรับการอนุเคราะหจากสถาบันพิพิธภัณฑ การเรียนรูŒฯ ผูŒเขียนนํานักศึกษาจํานวนหนึ่งในหลักสูตรการจัดการทรัพยากร วัฒนธรรม เขŒาร‹วม

การฝนทานาคา กลายเปšนกิจกรรมทดลองทําที่ไดŒรับความนิยม

การนําชมดังกล‹าวช‹วยใหŒนักศึกษาเขŒาใจภาพรวมการทํางานของภัณฑารักษ การวางเป‡าหมายของนิทรรศการและการวางแผนพัฒนานิทรรศการ ตลอดจน อุปสรรคต‹างๆ ในระหว‹างการพัฒนาและติดตั้งชิ้นงานในการจัดแสดง การถ‹ายทอด เรือ่ งราวการออกแบบบริเวณต‹างๆ นับเปšนโอกาสสําคัญทีน่ กั ศึกษาเรียนรูกŒ ารตีความ เนือ้ หาและการออกแบบนิทรรศการทีไ่ ม‹ใช‹เพียงขŒอความ วัตถุ หรือภาพ แต‹ยงั หมาย รวมถึงพื้นที่ของนิทรรศการ ที่ไดŒรับการผูกโยงความหมายต‹างๆ ใหŒเปšนกายภาพที่ มองเห็น และกลายเปšนประสบการณที่ประทับใจ ความประทับใจอีกประการหนึ่งในกิจกรรมการนําชมนิทรรศการ นั่นคือ มิวเซียมสยามเลือกใหŒคนพม‹ามาทําหนŒาที่ในการถ‹ายทอดเรื่องราวเพิ่มเติม หรือ ขยายการสนทนาระหว‹างผูŒชมที่เปšนคนไทย และเจŒาของเรื่องราวที่เปšนคนพม‹า ทั้ง 118 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 119


ยแวะ หว‹า อู (Ywet War Oo), โต โต อ‹อง (Toe Toe Aung) ในฐานะเจŒาของวัฒนธรรม และยังมี นางสาวกฤษณา หมายหาทรัพย เจŒาหนŒาทีน่ าํ ชมประจํานิทรรศการหมุนเวียน เปšนผูŒใหŒขŒอมูลเบื้องตŒนเกี่ยวกับนิทรรศการ และกิจกรรมที่ผูŒชมสามารถร‹วมลงมือ ปฏิบัติ ในป˜จจุบนั พิพธิ ภัณฑหลายแห‹งมักกําหนดกิจกรรมการนําชมโดยภัณฑารักษ ไวŒเปšนส‹วนหนึ่งของกิจกรรมสาธารณะ โดยอาจเก็บค‹าธรรมเนียมพิเศษเพื่อเขŒาร‹วม กิจกรรมดังกล‹าว นอกเหนือจากค‹าธรรมเนียมในการเขŒาชมพิพิธภัณฑ ประโยชน อย‹างสําคัญในการนําชมนิทรรศการโดยภัณฑารักษ นั่นคือ โอกาสของผูŒที่สนใจงาน พิพิธภัณฑในการรูŒจักกระบวนการสรŒางสรรคนิทรรศการ หรือสําหรับ “แฟนพันธุ แทŒ” ของพิพธิ ภัณฑหรือกลุม‹ วัตถุจดั แสดงในนิทรรศการ เพือ่ เรียนรูรŒ ายละเอียดของ เนื้อหานิทรรศการที่ไม‹ไดŒบอกเล‹าในการจัดแสดง การนําชมนิทรรศการโดยภัณฑารักษ ใหŒความสําคัญกับทีม่ าและลําดับเนือ้ หา นิทรรศการในภาพรวม ความทŒาทายในการคัดเลือกวัตถุจัดแสดงหรือการพัฒนา เนื้อหานิทรรศการ และเรื่องเล‹าอีกจํานวนหนึ่งที่เกิดขึ้นในการทํางานนิทรรศการ ชุดนั้นๆ สําหรับผูŒเขียน มีโอกาสติดตามการนําชมโดยภัณฑารักษที่อยู‹นอกตาราง กิจกรรม ดŒวยการประสานงาน และไดŒรับการอนุเคราะหจากสถาบันพิพิธภัณฑ การเรียนรูŒฯ ผูŒเขียนนํานักศึกษาจํานวนหนึ่งในหลักสูตรการจัดการทรัพยากร วัฒนธรรม เขŒาร‹วม

การฝนทานาคา กลายเปšนกิจกรรมทดลองทําที่ไดŒรับความนิยม

การนําชมดังกล‹าวช‹วยใหŒนักศึกษาเขŒาใจภาพรวมการทํางานของภัณฑารักษ การวางเป‡าหมายของนิทรรศการและการวางแผนพัฒนานิทรรศการ ตลอดจน อุปสรรคต‹างๆ ในระหว‹างการพัฒนาและติดตั้งชิ้นงานในการจัดแสดง การถ‹ายทอด เรือ่ งราวการออกแบบบริเวณต‹างๆ นับเปšนโอกาสสําคัญทีน่ กั ศึกษาเรียนรูกŒ ารตีความ เนือ้ หาและการออกแบบนิทรรศการทีไ่ ม‹ใช‹เพียงขŒอความ วัตถุ หรือภาพ แต‹ยงั หมาย รวมถึงพื้นที่ของนิทรรศการ ที่ไดŒรับการผูกโยงความหมายต‹างๆ ใหŒเปšนกายภาพที่ มองเห็น และกลายเปšนประสบการณที่ประทับใจ ความประทับใจอีกประการหนึ่งในกิจกรรมการนําชมนิทรรศการ นั่นคือ มิวเซียมสยามเลือกใหŒคนพม‹ามาทําหนŒาที่ในการถ‹ายทอดเรื่องราวเพิ่มเติม หรือ ขยายการสนทนาระหว‹างผูŒชมที่เปšนคนไทย และเจŒาของเรื่องราวที่เปšนคนพม‹า ทั้ง 118 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 119


“แลกเปลี่ยน/รุกราน” บริเวณนิทรรศการ เล‹าเรื่องของ ความเหมือน/ความต‹าง และการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมของ พม‹าและไทย รวมถึงอคติของผูŒคนในสังคม

“เ ร า เ ห็ น ว่ า อ ค ติ เ ป็ น เ รื่ อ ง ้ เพือ ทัศนคติ นิทรรศการทําขึน ่ ให้เปิดใจ หากเราเอาข้อมูลไป ยั ด เยี ย ดด้ ว ยการโจมตี ต รงๆ จะกลายเป็นการบอกว่าคนที่ มี อ คติ นั้ น ๆ เป็ น คนผิ ด บาป เ ห มื อ น เ ป็ น ก า ร แ ก้ ต่ า ง ใ ห้ คนหนึ่ง แล้วกลับไปว่าร้ายอีก คนหนึ่ง” ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร และ สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน

120 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 121


“แลกเปลี่ยน/รุกราน” บริเวณนิทรรศการ เล‹าเรื่องของ ความเหมือน/ความต‹าง และการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมของ พม‹าและไทย รวมถึงอคติของผูŒคนในสังคม

“เ ร า เ ห็ น ว่ า อ ค ติ เ ป็ น เ รื่ อ ง ้ เพือ ทัศนคติ นิทรรศการทําขึน ่ ให้เปิดใจ หากเราเอาข้อมูลไป ยั ด เยี ย ดด้ ว ยการโจมตี ต รงๆ จะกลายเป็นการบอกว่าคนที่ มี อ คติ นั้ น ๆ เป็ น คนผิ ด บาป เ ห มื อ น เ ป็ น ก า ร แ ก้ ต่ า ง ใ ห้ คนหนึ่ง แล้วกลับไปว่าร้ายอีก คนหนึ่ง” ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร และ สรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน

120 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 121


ทวีศักดิ์และสรวิชญกล‹าวถึงการกําหนดใหŒการนําชมนิทรรศการเปšนคนพม‹า เพื่อ การเปดโอกาสในการสื่อสารว‹า “เมื่อมีคนที่สงสัยในจุดไหน เขาตŒองถามกับคนนํา ชม เหมือนกับเปšนคนพม‹าโดยตรง และอยู‹ในวัฒนธรรมของเขา เปšนการพูดคุยถึง สิ่งที่เขารับรูŒอยู‹แลŒว การสนทนาช‹วยใหŒใกลŒชิดกันอีก”

ระยะเวลาสีเ่ ดือนเปšนช‹วงของการพัฒนาการสือ่ สารดŒวยภาษาไทยกับผูชŒ มและ เพื่อนร‹วมงาน สิ่งสําคัญที่จอลัคกล‹าวถึง นั่นคือ การทํางานครั้งนี้น‹าจะเปšนโอกาส ของการสรŒางความเขŒาใจเกี่ยวกับคนพม‹าที่มาทํางานในเมืองไทยไปยังผูŒชมที่มา จากทั่วสารทิศ

ผูŒเขียนสนทนากับ “จอลัค” และไดŒรับรูŒถึงโอกาสของจอลัคกับการทํางานใน หน‹วยงาน ซึ่งเปšนเรื่องที่ไม‹เกิดขึ้นง‹าย บทสนทนาใชŒระยะเวลาไม‹ยาวนานนัก แต‹ ผูŒเขียนมีขŒอสังเกตและเกร็ดเรื่องเล‹าที่ควรกล‹าวถึง

เมือ่ ผูเŒ ขียนถามว‹า ในบทสนทนากับผูชŒ ม คําถามใดทีผ่ ชŒู มสอบถามบ‹อย เหตุผล ที่คนพม‹าเขŒาทํางานในเมืองไทย เรื่องราวอีกมากมายยังไม‹ไดŒรับการบอกเล‹าใน นิทรรศการ แต‹คําถามที่ผูŒชมมักชวนสนทนาดŒวยกลับเปšนเรื่องราวส‹วนตัวของเขา “มาทําที่นี่ไดŒยังไง เขŒามาเมืองไทยและอยู‹ในเมืองไทยแลŒวเปšนไงบŒาง” คําตอบที่ใหŒ กับผูŒชมคือ “ก็ดี ดีกว‹าที่อยู‹พม‹า”

ภัณฑารักษกล‹าวถึงเป‡าหมายในการสรŒางการสนทนาระหว‹างผูŒชมและคนใน เรื่องอย‹างจอลัค ที่เปšนลูกหลานคนพม‹า ผูŒเขียนจึงวางประเด็นคําถามในการสนทนา ไวŒ 2-3 เรื่อง ประวัติส‹วนบุคคล เพื่อเขŒาใจถึงการเขŒามาทํางานใหŒสถาบันพิพิธภัณฑ การเรียนรูฯŒ สถานการณทเี่ กิดขึน้ ในระหว‹างทําหนŒาทีน่ าํ ชมนิทรรศการในระยะเวลา สี่เดือน และความรูŒสึกหรือความเห็นในการแสดงบทบาทเปšนมัคคุเทศก จอลัคเขŒามาเมืองไทยไดŒประมาณแปดป‚ โดยเขŒามาครั้งแรกที่จังหวัดระนอง ตอนนั้นอายุราว 11 ป‚ จอลัคเขŒามาอยู‹กับแม‹ที่รับจŒางสวนผักผลไมŒและกรีดยางใน สวนที่คนไทยเปšนเจŒาของ จอลัคทํางานช‹วยแม‹ดŒวยการกรีดยาง และไดŒรับส‹วนแบ‹ง เปšนเปอรเซ็นตจากการขาย ประมาณหŒาป‚ เมือ่ ราคายางตก เขาตัดสินใจเดินทางมายัง นครปฐมเพื่อมาหาพี่ชาย และสมัครทํางานในโรงงาน แต‹ทํางานไดŒเพียง 2-3 เดือน จึงไดŒรับการชักชวนจากเพื่อนบนสื่อสังคมออนไลนใหŒมาช‹วยทํางานในนิทรรศการ เบื้องแรกยังไม‹มีขŒอมูลที่แน‹ชัดถึงบทบาทในการทํางาน แต‹ตัดสินใจรับงาน เพื่อ เดินทางสู‹กรุงเทพฯ ดŒวยประสบการณทํางานในจังหวัดระนองกับเจŒาของสวนยางที่เปšนคนไทย และการดูสื่อทางโทรทัศน ทําใหŒจอลัคพัฒนาทักษะการใชŒภาษาไทยทั้งภาษาพูด และภาษาเขียน ในวันแรกที่มารับงาน จอลัคกังวลกับงานที่ไดŒรับ และแปลกใจที่จะ ตŒองแต‹งกายดŒวยผŒานุ‹งแบบพม‹า ทั้งๆ ที่โดยปกติแลŒวแต‹งกายดŒวยเสื้อผŒาที่ซื้อหา ไดŒทั่วไป และจะแต‹งกายในลักษณะเดียวกับที่ใส‹ในการนําชมเฉพาะเวลาเดินทางไป ทําบุญเท‹านั้น

122 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

นอกจากนี้ เปšนการอ‹าน “ชื่อพม‹าในแบบคุณ” ซึ่งเปšนกิจกรรมที่ชวนใหŒผูŒชม ออกแบบชือ่ ของตนเองในภาษาพม‹า เมือ่ ตŒองการเรียนรูกŒ ารออกเสียง ผูชŒ มตŒองอาศัย จอลัค หรือเพือ่ นผูทŒ าํ หนŒาทีน่ าํ ชมในการออกเสียงและเล‹าถึงความหมาย หรือการใหŒ เขียนชือ่ ไทยของผูชŒ มในภาษาพม‹าตามเสียงทีไ่ ดŒยนิ ความตัง้ ใจของภัณฑารักษดจู ะ ประสบความสําเร็จดังที่ตั้งใจไวŒ แต‹บางบทสนทนากับผูŒชมกลับสรŒางความอึดอัดใจ ใหŒกับจอลัค เช‹น การถามว‹าสิ่งนั้นสิ่งนี้มีในเมียนมาหรือไม‹ หรือแสดงความไม‹เชื่อ ในขŒอมูลทางประวัติศาสตรที่ขัดแยŒง ซึ่งสิ่งที่ทําไดŒคือ ความเงียบ และการเดินจาก บริเวณที่พูดคุยกับผูŒชมคนนั้น ผูŒเขียนเรียบเรียงเนื้อหาจากการสนทนากับจอลัคอย‹างย‹นย‹อดŒวยความเห็น สองสามประการ การสนทนาระหว‹างผูŒชมและผูŒนําชมนิทรรศการเกิดขึ้นจริง และ บางส‹วนเปšนไปตามความตัง้ ใจของภัณฑารักษ ในทัศนะของผูเŒ ขียน จอลัคกลายเปšน เหมือน “เนื้อหาเสริม” ในนิทรรศการ เปšนเสมือนสิ่งจัดแสดงที่สามารถบอกเล‹า เรื่องราวโดยตรงกับผูŒชม บทสนทนาต‹างๆ สรŒางความชื่นชมหรือขยายมุมมองของผูŒชมที่มีต‹อคนพม‹า ไดŒจริงหรือไม‹ เปšนสิง่ ทีอ่ ยูน‹ อกเหนือการเก็บขŒอมูลเกีย่ วกับการทํางานนิทรรศการใน ครั้งนี้ แต‹ในสายตาของจอลัค ระยะเวลาสี่เดือนคือโอกาสที่จอลัคเรียนรูŒและทําความ รูจŒ กั กับผูชŒ มทีเ่ ปšนคนไทยเพิม่ ขึน้ อีกจํานวนหนึง่ ซึง่ แตกต‹างจากคนไทยผูเŒ ปšนเจŒาของ สวน เมื่อครั้งเขายังทํางานที่จังหวัดระนอง ในทํานองนี้ ผูŒเขียนเห็นว‹า นิทรรศการ ทําหนŒาที่เพิ่มเติมจากความตั้งใจของภัณฑารักษดŒวยเช‹นกัน เพราะการเรียนรูŒไม‹ไดŒ ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 123


ทวีศักดิ์และสรวิชญกล‹าวถึงการกําหนดใหŒการนําชมนิทรรศการเปšนคนพม‹า เพื่อ การเปดโอกาสในการสื่อสารว‹า “เมื่อมีคนที่สงสัยในจุดไหน เขาตŒองถามกับคนนํา ชม เหมือนกับเปšนคนพม‹าโดยตรง และอยู‹ในวัฒนธรรมของเขา เปšนการพูดคุยถึง สิ่งที่เขารับรูŒอยู‹แลŒว การสนทนาช‹วยใหŒใกลŒชิดกันอีก”

ระยะเวลาสีเ่ ดือนเปšนช‹วงของการพัฒนาการสือ่ สารดŒวยภาษาไทยกับผูชŒ มและ เพื่อนร‹วมงาน สิ่งสําคัญที่จอลัคกล‹าวถึง นั่นคือ การทํางานครั้งนี้น‹าจะเปšนโอกาส ของการสรŒางความเขŒาใจเกี่ยวกับคนพม‹าที่มาทํางานในเมืองไทยไปยังผูŒชมที่มา จากทั่วสารทิศ

ผูŒเขียนสนทนากับ “จอลัค” และไดŒรับรูŒถึงโอกาสของจอลัคกับการทํางานใน หน‹วยงาน ซึ่งเปšนเรื่องที่ไม‹เกิดขึ้นง‹าย บทสนทนาใชŒระยะเวลาไม‹ยาวนานนัก แต‹ ผูŒเขียนมีขŒอสังเกตและเกร็ดเรื่องเล‹าที่ควรกล‹าวถึง

เมือ่ ผูเŒ ขียนถามว‹า ในบทสนทนากับผูชŒ ม คําถามใดทีผ่ ชŒู มสอบถามบ‹อย เหตุผล ที่คนพม‹าเขŒาทํางานในเมืองไทย เรื่องราวอีกมากมายยังไม‹ไดŒรับการบอกเล‹าใน นิทรรศการ แต‹คําถามที่ผูŒชมมักชวนสนทนาดŒวยกลับเปšนเรื่องราวส‹วนตัวของเขา “มาทําที่นี่ไดŒยังไง เขŒามาเมืองไทยและอยู‹ในเมืองไทยแลŒวเปšนไงบŒาง” คําตอบที่ใหŒ กับผูŒชมคือ “ก็ดี ดีกว‹าที่อยู‹พม‹า”

ภัณฑารักษกล‹าวถึงเป‡าหมายในการสรŒางการสนทนาระหว‹างผูŒชมและคนใน เรื่องอย‹างจอลัค ที่เปšนลูกหลานคนพม‹า ผูŒเขียนจึงวางประเด็นคําถามในการสนทนา ไวŒ 2-3 เรื่อง ประวัติส‹วนบุคคล เพื่อเขŒาใจถึงการเขŒามาทํางานใหŒสถาบันพิพิธภัณฑ การเรียนรูฯŒ สถานการณทเี่ กิดขึน้ ในระหว‹างทําหนŒาทีน่ าํ ชมนิทรรศการในระยะเวลา สี่เดือน และความรูŒสึกหรือความเห็นในการแสดงบทบาทเปšนมัคคุเทศก จอลัคเขŒามาเมืองไทยไดŒประมาณแปดป‚ โดยเขŒามาครั้งแรกที่จังหวัดระนอง ตอนนั้นอายุราว 11 ป‚ จอลัคเขŒามาอยู‹กับแม‹ที่รับจŒางสวนผักผลไมŒและกรีดยางใน สวนที่คนไทยเปšนเจŒาของ จอลัคทํางานช‹วยแม‹ดŒวยการกรีดยาง และไดŒรับส‹วนแบ‹ง เปšนเปอรเซ็นตจากการขาย ประมาณหŒาป‚ เมือ่ ราคายางตก เขาตัดสินใจเดินทางมายัง นครปฐมเพื่อมาหาพี่ชาย และสมัครทํางานในโรงงาน แต‹ทํางานไดŒเพียง 2-3 เดือน จึงไดŒรับการชักชวนจากเพื่อนบนสื่อสังคมออนไลนใหŒมาช‹วยทํางานในนิทรรศการ เบื้องแรกยังไม‹มีขŒอมูลที่แน‹ชัดถึงบทบาทในการทํางาน แต‹ตัดสินใจรับงาน เพื่อ เดินทางสู‹กรุงเทพฯ ดŒวยประสบการณทํางานในจังหวัดระนองกับเจŒาของสวนยางที่เปšนคนไทย และการดูสื่อทางโทรทัศน ทําใหŒจอลัคพัฒนาทักษะการใชŒภาษาไทยทั้งภาษาพูด และภาษาเขียน ในวันแรกที่มารับงาน จอลัคกังวลกับงานที่ไดŒรับ และแปลกใจที่จะ ตŒองแต‹งกายดŒวยผŒานุ‹งแบบพม‹า ทั้งๆ ที่โดยปกติแลŒวแต‹งกายดŒวยเสื้อผŒาที่ซื้อหา ไดŒทั่วไป และจะแต‹งกายในลักษณะเดียวกับที่ใส‹ในการนําชมเฉพาะเวลาเดินทางไป ทําบุญเท‹านั้น

122 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

นอกจากนี้ เปšนการอ‹าน “ชื่อพม‹าในแบบคุณ” ซึ่งเปšนกิจกรรมที่ชวนใหŒผูŒชม ออกแบบชือ่ ของตนเองในภาษาพม‹า เมือ่ ตŒองการเรียนรูกŒ ารออกเสียง ผูชŒ มตŒองอาศัย จอลัค หรือเพือ่ นผูทŒ าํ หนŒาทีน่ าํ ชมในการออกเสียงและเล‹าถึงความหมาย หรือการใหŒ เขียนชือ่ ไทยของผูชŒ มในภาษาพม‹าตามเสียงทีไ่ ดŒยนิ ความตัง้ ใจของภัณฑารักษดจู ะ ประสบความสําเร็จดังที่ตั้งใจไวŒ แต‹บางบทสนทนากับผูŒชมกลับสรŒางความอึดอัดใจ ใหŒกับจอลัค เช‹น การถามว‹าสิ่งนั้นสิ่งนี้มีในเมียนมาหรือไม‹ หรือแสดงความไม‹เชื่อ ในขŒอมูลทางประวัติศาสตรที่ขัดแยŒง ซึ่งสิ่งที่ทําไดŒคือ ความเงียบ และการเดินจาก บริเวณที่พูดคุยกับผูŒชมคนนั้น ผูŒเขียนเรียบเรียงเนื้อหาจากการสนทนากับจอลัคอย‹างย‹นย‹อดŒวยความเห็น สองสามประการ การสนทนาระหว‹างผูŒชมและผูŒนําชมนิทรรศการเกิดขึ้นจริง และ บางส‹วนเปšนไปตามความตัง้ ใจของภัณฑารักษ ในทัศนะของผูเŒ ขียน จอลัคกลายเปšน เหมือน “เนื้อหาเสริม” ในนิทรรศการ เปšนเสมือนสิ่งจัดแสดงที่สามารถบอกเล‹า เรื่องราวโดยตรงกับผูŒชม บทสนทนาต‹างๆ สรŒางความชื่นชมหรือขยายมุมมองของผูŒชมที่มีต‹อคนพม‹า ไดŒจริงหรือไม‹ เปšนสิง่ ทีอ่ ยูน‹ อกเหนือการเก็บขŒอมูลเกีย่ วกับการทํางานนิทรรศการใน ครั้งนี้ แต‹ในสายตาของจอลัค ระยะเวลาสี่เดือนคือโอกาสที่จอลัคเรียนรูŒและทําความ รูจŒ กั กับผูชŒ มทีเ่ ปšนคนไทยเพิม่ ขึน้ อีกจํานวนหนึง่ ซึง่ แตกต‹างจากคนไทยผูเŒ ปšนเจŒาของ สวน เมื่อครั้งเขายังทํางานที่จังหวัดระนอง ในทํานองนี้ ผูŒเขียนเห็นว‹า นิทรรศการ ทําหนŒาที่เพิ่มเติมจากความตั้งใจของภัณฑารักษดŒวยเช‹นกัน เพราะการเรียนรูŒไม‹ไดŒ ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 123


เกิดขึ้นแบบทางเดียว แต‹ปฏิกิริยาและคําถามต‹างๆ ที่ผูŒชมมีต‹อจอลัค คือการเรียนรูŒ ในทางกลับดŒวย

เพิ่มเติมว‹า “เพื่อขยายความรูŒเกี่ยวกับประวัติศาสตรเกี่ยวกับพม‹า เพราะเท‹าที่คน ทัว่ ไปรูจŒ กั จากแบบเรียนไทย ก็มกั กล‹าวถึงเพียงประวัตศิ าสตรการเสียกรุงศรีอยุธยา”

3.4.2. เสวนา-สาธิต-แสดง และ เมียนมาไนท์

นอกจากนีย้ งั มีการบรรยายอีกสองครัง้ ทีใ่ หŒความสําคัญกับศิลปกรรม ซึง่ ไม‹ใช‹ ประเด็นหลักของนิทรรศการ คือ เรือ่ ง ประวัตศิ าสตรศลิ ปะพม‹า: รูปแบบเจดียม อญพม‹า โดย รองศาสตราจารย ดร.เชษฐ ติงสัญชลี และเรื่อง จากวรรณคดีสู‹การแสดง หุ‹นสายพม‹า โดย อาจารยวทัญู ฟ˜กทอง

กิจกรรมเพื่อการศึกษาช‹วยชูโรงใหŒนิทรรศการมีชีวิตชีวา เพราะการพัฒนา กิจกรรมหลากประเภทอาศัยความสนใจและพื้นเพการเรียนรูŒของสาธารณชนที่ แตกต‹างกัน ในการวางแผนกิจกรรมเพือ่ การศึกษา นิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ กําหนดกิจกรรมใน 4 ประเภท ประกอบดŒวย (1) การบรรยายทางวิชาการ (2) เวิรคช็อป หรือกิจกรรมที่เนŒนการลงมือปฏิบัติ (3) งานแสดงศิลปวัฒนธรรม (4) ละครเด็ก และ (5) เมียนมาไนท ผูŒเขียนจะกล‹าวถึงงานกิจกรรมสามประเภทแรกในส‹วนนี้จากการสนทนากับ ยุภาพร และจะกล‹าวถึงงานเมียนมาไนทจากการพูดคุยกับปยมาศ18 ส‹วนงานละครเด็ก จะปรากฏในหัวขŒอต‹อไป ยุภาพรกล‹าวถึงขŒอจํากัดของนิทรรศการทีไ่ ม‹สามารถบอกเล‹าเรือ่ งราวเกีย่ วกับ พม‹าในทุกมิติ “มองว‹านิทรรศการไม‹สามารถพูดไดŒทั้งหมด เพราะพื้นที่นิทรรศการ จํากัด บางประเด็นตŒองการการเจาะลึก บางคนรูŒจักพม‹าจากความเขŒาใจผิด จาก มุมมองประวัติศาสตรที่เรียนรูŒมาตั้งแต‹เด็ก เรารูŒจักผ‹านบทเรียน หรือผ‹านข‹าวสาร ทางการเมือง แต‹ไม‹ครอบคลุมอยู‹ดี เราไม‹สามารถเขŒาใจไดŒทั้งหมด” ในการกําหนดเนื้อหาการบรรยายทางวิชาการ สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ ตŒองการตอบโจทยผูŒชมที่ใหŒความสนใจกับเนื้อหาวิชาการ “น‹าจะตอบโจทยคนที่รูŒ ลึกๆ” ยุภาพรกล‹าวถึงการบรรยายทั้ง 4 ครั้งที่อยู‹ในประเด็นประวัติศาสตรพม‹าใน แต‹ละช‹วงสมัย เรื่อง ประวัติศาสตรพม‹าสมัยโบราณ: ยุคก‹อตั้งอาณาจักร-ราชวงศ สุดทŒาย โดย รองศาสตราจารย ดร.สุเนตร ชุตนิ ธรานนท และเรือ่ ง ประวัตศิ าสตรพม‹า สมัยใหม‹: ยุคโคโลเนียล-ป˜จจุบนั โดย อาจารย ดร.ลลิตา หาญวงษ โดยใหŒคาํ อธิบาย 18 ยุภาพร ธัญวิวัฒนกุลและปยมาศ สุขพลับพลา, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการ นิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด : กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 27 ธันวาคม 2559.

124 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

สําหรับการบรรยายเกี่ยวกับศิลปะพม‹านั้น “เพื่อตอบโจทยผูŒที่สนใจศิลปะและ ตŒองการรูจŒ กั พัฒนาการของรูปแบบทางศิลปกรรมทีแ่ สดงใหŒเห็นอิทธิพลของพม‹าและ ไทยในการสรŒางสรรคงานศิลปกรรม ส‹วนการบรรยายเกี่ยวขŒองกับหุ‹นสายพม‹านั้น เชื่อมโยงกับการแสดงศิลปวัฒนธรรม การสาธิตหุ‹นสายพม‹าแบบดั้งเดิม โดย ทเว อู เมียนมา (Htwe Oo Myanmar) คณะเชิดหุ‹นจากเมืองย‹างกุŒง เมียนมา” หากกล‹ า วโดยรวมแลŒ ว ประวั ติ ศ าสตร แ ละศิ ล ปะพม‹ า ไม‹ ใ ช‹ จุ ด เนŒ น ของ นิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด เพราะนิทรรศการใหŒความสําคัญกับเรือ่ งราวร‹วม สมัย แต‹การจัดกิจกรรมเพื่อการศึกษาช‹วยขยายขอบวงของนิทรรศการ และกล‹าว อย‹างเปšนนัยถึงรากเหงŒาของคนพม‹า ที่ต‹างมีอารยธรรมและความเปšนมายาวนาน ไม‹แตกต‹างจากคนไทยดŒวยเช‹นกัน ในอีกประการหนึ่ง ผูŒคนที่เขŒาร‹วมกิจกรรมการ บรรยายจํานวนหนึ่งไม‹ใช‹ผูŒที่สนใจกับนิทรรศการโดยตรง แต‹เขŒาร‹วมกิจกรรมการ บรรยายดŒวยความสนใจในหัวขŒอและวิทยากร บทเรียนสําคัญในส‹วนนี้ พิพธิ ภัณฑพงึ เรียนรูŒความสนใจที่แตกต‹าง และสรŒางจุดเชื่อมโยงกลับมายังเนื้อหาของนิทรรศการ นับเปšนโอกาสที่พิพิธภัณฑจะไดŒกลุ‹มผูŒชมกลุ‹มใหม‹ จึงกล‹าวไดŒว‹า นักการศึกษา พยายามทําหนŒาที่เปšน “ตัวแทนของผูŒชม” (visitor advocacy) การออกแบบเนื้อหา และรูปแบบการเรียนรูทŒ หี่ ลากหลายและเหมาะสมกับผูเŒ รียนหรือผูชŒ มของนิทรรศการ ซึ่งจะช‹วยใหŒนิทรรศการและกิจกรรมสามารถสื่อสารกับผูŒชมไดŒตรงโจทยความ ตŒองการไดŒดียิ่งขึ้น เวิรคช็อป หรือกิจกรรมที่ลงมือปฏิบัติ เปšนกิจกรรมในลักษณะที่สอง โดยจัด ขึ้นสองครั้ง หนึ่ง การสอนทําอาหาร เปšนการสอนทําแกงฮังเลและขนม พรŒอมชิมชา แบบพม‹า โดย คุณโชมา สุมา และ สอง การสอนดูดวงแบบโหราศาสตรพม‹าประยุกต โดย อาจารยนภิ า วิชยั ลักษณ ทัง้ สองกิจกรรมพยายาม “ต‹อยอดประสบการณเรียนรูŒ ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 125


เกิดขึ้นแบบทางเดียว แต‹ปฏิกิริยาและคําถามต‹างๆ ที่ผูŒชมมีต‹อจอลัค คือการเรียนรูŒ ในทางกลับดŒวย

เพิ่มเติมว‹า “เพื่อขยายความรูŒเกี่ยวกับประวัติศาสตรเกี่ยวกับพม‹า เพราะเท‹าที่คน ทัว่ ไปรูจŒ กั จากแบบเรียนไทย ก็มกั กล‹าวถึงเพียงประวัตศิ าสตรการเสียกรุงศรีอยุธยา”

3.4.2. เสวนา-สาธิต-แสดง และ เมียนมาไนท์

นอกจากนีย้ งั มีการบรรยายอีกสองครัง้ ทีใ่ หŒความสําคัญกับศิลปกรรม ซึง่ ไม‹ใช‹ ประเด็นหลักของนิทรรศการ คือ เรือ่ ง ประวัตศิ าสตรศลิ ปะพม‹า: รูปแบบเจดียม อญพม‹า โดย รองศาสตราจารย ดร.เชษฐ ติงสัญชลี และเรื่อง จากวรรณคดีสู‹การแสดง หุ‹นสายพม‹า โดย อาจารยวทัญู ฟ˜กทอง

กิจกรรมเพื่อการศึกษาช‹วยชูโรงใหŒนิทรรศการมีชีวิตชีวา เพราะการพัฒนา กิจกรรมหลากประเภทอาศัยความสนใจและพื้นเพการเรียนรูŒของสาธารณชนที่ แตกต‹างกัน ในการวางแผนกิจกรรมเพือ่ การศึกษา นิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ กําหนดกิจกรรมใน 4 ประเภท ประกอบดŒวย (1) การบรรยายทางวิชาการ (2) เวิรคช็อป หรือกิจกรรมที่เนŒนการลงมือปฏิบัติ (3) งานแสดงศิลปวัฒนธรรม (4) ละครเด็ก และ (5) เมียนมาไนท ผูŒเขียนจะกล‹าวถึงงานกิจกรรมสามประเภทแรกในส‹วนนี้จากการสนทนากับ ยุภาพร และจะกล‹าวถึงงานเมียนมาไนทจากการพูดคุยกับปยมาศ18 ส‹วนงานละครเด็ก จะปรากฏในหัวขŒอต‹อไป ยุภาพรกล‹าวถึงขŒอจํากัดของนิทรรศการทีไ่ ม‹สามารถบอกเล‹าเรือ่ งราวเกีย่ วกับ พม‹าในทุกมิติ “มองว‹านิทรรศการไม‹สามารถพูดไดŒทั้งหมด เพราะพื้นที่นิทรรศการ จํากัด บางประเด็นตŒองการการเจาะลึก บางคนรูŒจักพม‹าจากความเขŒาใจผิด จาก มุมมองประวัติศาสตรที่เรียนรูŒมาตั้งแต‹เด็ก เรารูŒจักผ‹านบทเรียน หรือผ‹านข‹าวสาร ทางการเมือง แต‹ไม‹ครอบคลุมอยู‹ดี เราไม‹สามารถเขŒาใจไดŒทั้งหมด” ในการกําหนดเนื้อหาการบรรยายทางวิชาการ สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ ตŒองการตอบโจทยผูŒชมที่ใหŒความสนใจกับเนื้อหาวิชาการ “น‹าจะตอบโจทยคนที่รูŒ ลึกๆ” ยุภาพรกล‹าวถึงการบรรยายทั้ง 4 ครั้งที่อยู‹ในประเด็นประวัติศาสตรพม‹าใน แต‹ละช‹วงสมัย เรื่อง ประวัติศาสตรพม‹าสมัยโบราณ: ยุคก‹อตั้งอาณาจักร-ราชวงศ สุดทŒาย โดย รองศาสตราจารย ดร.สุเนตร ชุตนิ ธรานนท และเรือ่ ง ประวัตศิ าสตรพม‹า สมัยใหม‹: ยุคโคโลเนียล-ป˜จจุบนั โดย อาจารย ดร.ลลิตา หาญวงษ โดยใหŒคาํ อธิบาย 18 ยุภาพร ธัญวิวัฒนกุลและปยมาศ สุขพลับพลา, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการ นิทรรศการ เรื่อง พมาระยะประชิด : กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 27 ธันวาคม 2559.

124 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

สําหรับการบรรยายเกี่ยวกับศิลปะพม‹านั้น “เพื่อตอบโจทยผูŒที่สนใจศิลปะและ ตŒองการรูจŒ กั พัฒนาการของรูปแบบทางศิลปกรรมทีแ่ สดงใหŒเห็นอิทธิพลของพม‹าและ ไทยในการสรŒางสรรคงานศิลปกรรม ส‹วนการบรรยายเกี่ยวขŒองกับหุ‹นสายพม‹านั้น เชื่อมโยงกับการแสดงศิลปวัฒนธรรม การสาธิตหุ‹นสายพม‹าแบบดั้งเดิม โดย ทเว อู เมียนมา (Htwe Oo Myanmar) คณะเชิดหุ‹นจากเมืองย‹างกุŒง เมียนมา” หากกล‹ า วโดยรวมแลŒ ว ประวั ติ ศ าสตร แ ละศิ ล ปะพม‹ า ไม‹ ใ ช‹ จุ ด เนŒ น ของ นิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด เพราะนิทรรศการใหŒความสําคัญกับเรือ่ งราวร‹วม สมัย แต‹การจัดกิจกรรมเพื่อการศึกษาช‹วยขยายขอบวงของนิทรรศการ และกล‹าว อย‹างเปšนนัยถึงรากเหงŒาของคนพม‹า ที่ต‹างมีอารยธรรมและความเปšนมายาวนาน ไม‹แตกต‹างจากคนไทยดŒวยเช‹นกัน ในอีกประการหนึ่ง ผูŒคนที่เขŒาร‹วมกิจกรรมการ บรรยายจํานวนหนึ่งไม‹ใช‹ผูŒที่สนใจกับนิทรรศการโดยตรง แต‹เขŒาร‹วมกิจกรรมการ บรรยายดŒวยความสนใจในหัวขŒอและวิทยากร บทเรียนสําคัญในส‹วนนี้ พิพธิ ภัณฑพงึ เรียนรูŒความสนใจที่แตกต‹าง และสรŒางจุดเชื่อมโยงกลับมายังเนื้อหาของนิทรรศการ นับเปšนโอกาสที่พิพิธภัณฑจะไดŒกลุ‹มผูŒชมกลุ‹มใหม‹ จึงกล‹าวไดŒว‹า นักการศึกษา พยายามทําหนŒาที่เปšน “ตัวแทนของผูŒชม” (visitor advocacy) การออกแบบเนื้อหา และรูปแบบการเรียนรูทŒ หี่ ลากหลายและเหมาะสมกับผูเŒ รียนหรือผูชŒ มของนิทรรศการ ซึ่งจะช‹วยใหŒนิทรรศการและกิจกรรมสามารถสื่อสารกับผูŒชมไดŒตรงโจทยความ ตŒองการไดŒดียิ่งขึ้น เวิรคช็อป หรือกิจกรรมที่ลงมือปฏิบัติ เปšนกิจกรรมในลักษณะที่สอง โดยจัด ขึ้นสองครั้ง หนึ่ง การสอนทําอาหาร เปšนการสอนทําแกงฮังเลและขนม พรŒอมชิมชา แบบพม‹า โดย คุณโชมา สุมา และ สอง การสอนดูดวงแบบโหราศาสตรพม‹าประยุกต โดย อาจารยนภิ า วิชยั ลักษณ ทัง้ สองกิจกรรมพยายาม “ต‹อยอดประสบการณเรียนรูŒ ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 125


การบรรยาย เรื่อง ประวัติศาสตรพม‹า สมัยโบราณ โดย รองศาสตราจารย ดร.สุเนตร ชุตินธรานนท หนึ่งในกิจกรรม เพื่อการศึกษาที่เสริมเรื่องราวเพิ่มเติม จากนิทรรศการ

การแสดงศิลปวัฒนธรรม หุ‹นสายพม‹าแบบดั้งเดิม ในบริเวณสนามหญŒาของ มิวเซียมสยามที่ส‹งเสริมการ เรียนรูŒขŒามวัฒนธรรม

126 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การทํากับขŒาวและจัดชุดสํารับคาวหวาน โดย คุณโชมา สุมา ที่สอนทําแกงฮังเลและขนม พรŒอมชิมชาแบบพม‹า หนึ่งในกิจกรรมแบบ ลงมือทําที่แสดงถึงความหลากหลาย ของการเรียนรูŒ

กิ จ กรรมสาธารณะและการ ศึกษาช่วยเสริมประสบการณ์ การเรี ย นรู้ ...การสั มผั ส กิจกรรมเปิดโอกาสให้ผู้ชม ได้ชม ได้ฟงั ได้ลิม ้ รส หรือ กระทั่งได้ลงมือปฏิบัติ

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 127


การบรรยาย เรื่อง ประวัติศาสตรพม‹า สมัยโบราณ โดย รองศาสตราจารย ดร.สุเนตร ชุตินธรานนท หนึ่งในกิจกรรม เพื่อการศึกษาที่เสริมเรื่องราวเพิ่มเติม จากนิทรรศการ

การแสดงศิลปวัฒนธรรม หุ‹นสายพม‹าแบบดั้งเดิม ในบริเวณสนามหญŒาของ มิวเซียมสยามที่ส‹งเสริมการ เรียนรูŒขŒามวัฒนธรรม

126 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การทํากับขŒาวและจัดชุดสํารับคาวหวาน โดย คุณโชมา สุมา ที่สอนทําแกงฮังเลและขนม พรŒอมชิมชาแบบพม‹า หนึ่งในกิจกรรมแบบ ลงมือทําที่แสดงถึงความหลากหลาย ของการเรียนรูŒ

กิ จ กรรมสาธารณะและการ ศึกษาช่วยเสริมประสบการณ์ การเรี ย นรู้ ...การสั มผั ส กิจกรรมเปิดโอกาสให้ผู้ชม ได้ชม ได้ฟงั ได้ลิม ้ รส หรือ กระทั่งได้ลงมือปฏิบัติ

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 127


นอกเหนือจากเนื้อหานิทรรศการสําหรับผูŒชมแต‹ละช‹วงวัยหรือต‹างกลุ‹มสนใจ ไดŒเขŒา ถึงกิจกรรมเพื่อทําความเขŒาใจนิทรรศการมากขึ้น”19 การสอนทําอาหารไดŒรับความนิยมเปšนอย‹างดี ดังจะเห็นไดŒจากจํานวนผูŒสนใจ ลงทะเบี ย นผ‹ า นเว็ บ ไซต มี ม ากกว‹ า จํ า นวนที่ มิ ว เซี ย มสยามสามารถรองรั บ ไดŒ “วิทยากรมาจากขŒอมูลภาคสนาม ทีมงานระบุบุคคลที่สามารถถ‹ายทอดขั้นตอน การทํางานในภาษาไทย นักวิจัยจึงแนะนําบุคคลที่สามารถเปšนวิทยากร ซึ่งมา ทํางานในเมืองไทยเปšนเวลา 10 ป‚” ส‹วนกิจกรรมสอนการทํานายดวงชะตา ยุภาพร ใหŒคําอธิบายว‹า “เพราะเรื่องราวเกี่ยวกับ ‘หมอดู’ เปšนเรื่องที่คนทั่วไปเขŒาถึง ไดŒง‹าย แต‹เมื่อจัดกิจกรรมจริงๆ ลูกศิษยของวิทยากรกลายเปšนกลุ‹มคนหลักที่มา ร‹วมในกิจกรรม” กิจกรรมอีกประเภทหนึ่งเปšนศิลปะการแสดงที่ตั้งตŒนการทํางานที่ต‹างกัน การจัดการแสดงทีม่ าจากความร‹วมมือระหว‹างองคกร เรือ่ ง “ต‹างคลŒายใช‹เลยสัญจร: รามายณะ ไทย-พม‹า” โดยคณะแสดงจากประเทศเมียนมา ที่เปšนความร‹วมมือ ระหว‹างมิวเซียมสยามกับกรมอาเซียน กระทรวงการต‹างประเทศ สาระของกิจกรรม คือ การชวนใหŒผชŒู มมองเห็นความเหมือนและความต‹างของรามายณะ และยŒอนกลับ มาคํานึงถึงจุดร‹วมทางวัฒนธรรมในภูมิภาค

เมียนมาไนท กิจกรรม เยี่ยมชมพิพิธภัณฑยามคํ่าคืน นําเสนอทั้งการบรรยายและ การแสดงศิลปวัฒนธรรม

“การแสดงในตอน พระรามตามกวาง เพื่อเล‹าถึงความเหมือนและความต‹าง โดยมี ดร.สุรพล วิรุฬรักษ เปšนวิทยากร ชวนใหŒผูŒชมพินิจท‹าทางการแสดงที่มี การหยิบยืมกันมาใชŒ เช‹น การหักขŒอเทŒา หรือการเตะชายผŒาในการแสดงรามายณะของ พม‹าทีแ่ ตกต‹างจากของไทย นอกจากนี้ ตัวพระและนางของทางพม‹า ยังคงใส‹หนŒากาก แต‹ทางไทยนั้น ตัวละครเปดหนŒา กลุ‹มเป‡าหมายสําหรับการแสดงกลางแจŒงเนŒน ผูŒสนใจทั่วไป สําหรับการแสดง ‘ต‹างคลŒายใช‹เลยสัญจรฯ’ เปšนกลุ‹มผูŒที่ชื่นชอบโขน ของกรมศิลปากร กลุม‹ ผูทŒ สี่ นใจวัฒนธรรมพม‹า” ปยมาศกล‹าวเสริม ในฐานะผูทŒ รี่ ว‹ ม จัดงานการแสดงศิลปวัฒนธรรม ส‹วนการจัดกิจกรรมการแสดงหุ‹นสายพม‹าแบบดั้งเดิม โดยคณะนักเชิดหุ‹น จากเมืองย‹างกุŒง เมียนมา คณะนักแสดง ทเว อู เมียนมา (Htwe Oo Myanmar) ไดŒ “รายงานสรุปผลการจัดโปรแกรมเรียนรูนิทรรศการหมุนเวียน “พมาระยะประชิด” ระหวางเดือนเมษายน กรกฎาคม 2559 ณ มิวเซียมสยาม”, 1. 19

128 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 129


นอกเหนือจากเนื้อหานิทรรศการสําหรับผูŒชมแต‹ละช‹วงวัยหรือต‹างกลุ‹มสนใจ ไดŒเขŒา ถึงกิจกรรมเพื่อทําความเขŒาใจนิทรรศการมากขึ้น”19 การสอนทําอาหารไดŒรับความนิยมเปšนอย‹างดี ดังจะเห็นไดŒจากจํานวนผูŒสนใจ ลงทะเบี ย นผ‹ า นเว็ บ ไซต มี ม ากกว‹ า จํ า นวนที่ มิ ว เซี ย มสยามสามารถรองรั บ ไดŒ “วิทยากรมาจากขŒอมูลภาคสนาม ทีมงานระบุบุคคลที่สามารถถ‹ายทอดขั้นตอน การทํางานในภาษาไทย นักวิจัยจึงแนะนําบุคคลที่สามารถเปšนวิทยากร ซึ่งมา ทํางานในเมืองไทยเปšนเวลา 10 ป‚” ส‹วนกิจกรรมสอนการทํานายดวงชะตา ยุภาพร ใหŒคําอธิบายว‹า “เพราะเรื่องราวเกี่ยวกับ ‘หมอดู’ เปšนเรื่องที่คนทั่วไปเขŒาถึง ไดŒง‹าย แต‹เมื่อจัดกิจกรรมจริงๆ ลูกศิษยของวิทยากรกลายเปšนกลุ‹มคนหลักที่มา ร‹วมในกิจกรรม” กิจกรรมอีกประเภทหนึ่งเปšนศิลปะการแสดงที่ตั้งตŒนการทํางานที่ต‹างกัน การจัดการแสดงทีม่ าจากความร‹วมมือระหว‹างองคกร เรือ่ ง “ต‹างคลŒายใช‹เลยสัญจร: รามายณะ ไทย-พม‹า” โดยคณะแสดงจากประเทศเมียนมา ที่เปšนความร‹วมมือ ระหว‹างมิวเซียมสยามกับกรมอาเซียน กระทรวงการต‹างประเทศ สาระของกิจกรรม คือ การชวนใหŒผชŒู มมองเห็นความเหมือนและความต‹างของรามายณะ และยŒอนกลับ มาคํานึงถึงจุดร‹วมทางวัฒนธรรมในภูมิภาค

เมียนมาไนท กิจกรรม เยี่ยมชมพิพิธภัณฑยามคํ่าคืน นําเสนอทั้งการบรรยายและ การแสดงศิลปวัฒนธรรม

“การแสดงในตอน พระรามตามกวาง เพื่อเล‹าถึงความเหมือนและความต‹าง โดยมี ดร.สุรพล วิรุฬรักษ เปšนวิทยากร ชวนใหŒผูŒชมพินิจท‹าทางการแสดงที่มี การหยิบยืมกันมาใชŒ เช‹น การหักขŒอเทŒา หรือการเตะชายผŒาในการแสดงรามายณะของ พม‹าทีแ่ ตกต‹างจากของไทย นอกจากนี้ ตัวพระและนางของทางพม‹า ยังคงใส‹หนŒากาก แต‹ทางไทยนั้น ตัวละครเปดหนŒา กลุ‹มเป‡าหมายสําหรับการแสดงกลางแจŒงเนŒน ผูŒสนใจทั่วไป สําหรับการแสดง ‘ต‹างคลŒายใช‹เลยสัญจรฯ’ เปšนกลุ‹มผูŒที่ชื่นชอบโขน ของกรมศิลปากร กลุม‹ ผูทŒ สี่ นใจวัฒนธรรมพม‹า” ปยมาศกล‹าวเสริม ในฐานะผูทŒ รี่ ว‹ ม จัดงานการแสดงศิลปวัฒนธรรม ส‹วนการจัดกิจกรรมการแสดงหุ‹นสายพม‹าแบบดั้งเดิม โดยคณะนักเชิดหุ‹น จากเมืองย‹างกุŒง เมียนมา คณะนักแสดง ทเว อู เมียนมา (Htwe Oo Myanmar) ไดŒ “รายงานสรุปผลการจัดโปรแกรมเรียนรูนิทรรศการหมุนเวียน “พมาระยะประชิด” ระหวางเดือนเมษายน กรกฎาคม 2559 ณ มิวเซียมสยาม”, 1. 19

128 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 129


อนุรกั ษรปู แบบการสรŒางหุน‹ และการแสดง ยุภาพรอธิบายถึงการเตรียมงานทีจ่ ะตŒอง ทําแผ‹นพับอธิบายโครงเรื่อง เพื่อเปšนขŒอมูลเบื้องตŒนใหŒกับผูŒชมเนื่องจากการแสดง เปšนภาษาพม‹า ในภาพรวมแลŒว การแสดงหุ‹นสายไดŒรับความสนใจอย‹างมาก โดยมี จํานวนผูเŒ ขŒาชมถึง 300 คน กิจกรรมดังกล‹าวสรŒางความสนใจใหŒกบั ผูชŒ มชาวต‹างชาติ โดยเฉพาะคนพม‹า20 ในการจัดงานทัง้ สอง มิวเซียมสยามเปดใหŒชมนิทรรศการในเวลาพิเศษ เพือ่ ใหŒ ผูŒที่มาร‹วมงานที่ยังไม‹มีโอกาสชมนิทรรศการ หรือผูŒที่ตŒองการชมเพิ่มเติมสามารถ เขŒาชมตลอดระยะเวลาที่มีการแสดง นโยบายการเปดใหŒเขŒาชมในเวลาพิเศษนับเปšน โอกาสที่ดีในการเชิญผูŒที่ไม‹สามารถเขŒาชมในเวลาทําการปกติไดŒเรียนรูŒนิทรรศการ ความน‹าสนใจในโอกาสพิเศษยังปรากฏในงาน “ไนท@มิวเซียม” ที่มิวเซียมสยาม จัดมาอย‹างต‹อเนื่องหลายครั้ง ดŒวยหัวขŒอในการจัดงานที่แตกต‹างกัน ทํ า ไมตŒ อ งเป ด พิ พิ ธ ภั ณ ฑ ต อนกลางคื น ? ป ย มาศใหŒ คํ า อธิ บ ายเกี่ ย วกั บ การจัด กิจกรรรมไวŒว‹า “เปšนกิจกรรมที่มีความบันเทิงมากกว‹า หากเทียบเปšน เปอรเซ็นตแลŒว เรื่องบันเทิง 70 สาระ 30 เรียกไดŒว‹า คืนนี้มีโชวดี สําหรับงาน เมียนมาไนท การจัดงานใชŒสนามหญŒาตั้งแต‹ช‹วงเย็น เปšนการจัดงานในช‹วงกลางป‚ ที่เปšนฤดูรŒอน เมื่อแดดร‹มถึงจะเริ่มกิจกรรม” การจัดงานเมียนมาไนทเกิดขึ้นใน ระยะใกลŒปดนิทรรศการ การจัดงานดังกล‹าวจึงเปรียบเหมือนการสรุปเรื่องราวของ นิทรรศการ กิจกรรมประกอบดŒวยการแสดงทัง้ หมดสีช่ ดุ การฟ‡อน 2 ชุด ไดŒแก‹ การฟ‡อนผีนตั และการฟ‡อนหนŒากาก โดย เกียรติกŒอง ศิลปสนธยานนท, การบรรเลงเพลง พิณพม‹าโบราณ โดย อ‹อง เมียต โส‹ง (Aung Myat Son) นักดนตรีพิณพม‹า เมือง ย‹างกุŒง ประเทศเมียนมา และการแสดงชุดใหญ‹โดย คณะชเว ตาราพี (Shwe Tharaphi) ชุมชนชาวพม‹าในประเทศไทย (1) การแสดง “บูชาพระพุทธเจŒา” (2) การแสดง “บูชาผีนัต” (3) การแสดง อู ชเว โย (U Shwe Yoe) และ ดอ โม (Daw Moe) ซึง่ เปšนการเตŒนพืน้ บŒานประเภทชวนหัว (Comedy Folk Dance Duet) และ (4) การแสดง อะเญ‹ง อะกŒะ (A Nyein A ka) ซึ่งมีลักษณะการแสดงคลŒายลําตัด นอกจากนี้ ยังมีการจัดเสวนา เรื่อง “ลุนตยา อเชะ: ลวดลายอัตลักษณบนผืนผŒา 20

พม‹า” โดยมีวิทยากร คุณทวีป ฤทธินรากร นักสะสมและผูŒเชี่ยวชาญเรื่องผŒาโบราณ และดําเนินรายการโดย สุทธิรัตน แกŒวอาภรณ ภัณฑารักษพิพิธภัณฑผŒาในสมเด็จ พระนางเจŒาสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ ทัง้ ยุภาพรและปยมาศตัง้ ขŒอสังเกตผูเŒ ขŒาร‹วมงานทีม่ จี าํ นวนมากกว‹าพันคน โดย เฉพาะอย‹างยิ่งคนพม‹า เพราะเปšนโอกาสทีก่ ลุ‹มคนงานพม‹าแสดงสิ่งทีไ่ ดŒฝกƒ ฝนกันไวŒ และไดŒชมการแสดงคณะดนตรีจากเมืองย‹างกุŒง ซึ่งแมŒเมื่ออยู‹ในประเทศเมียนมาเอง ก็ไม‹สามารถเดินทางไปชมไดŒง‹ายนัก และนอกจากนี้ ในงาน “เมียนมาไนท” ยังใชŒ อาหารในการเรียนรูŒทางวัฒนธรรม ในระหว‹างการแสดง มีการบรรยายเพื่อใหŒคําอธิบายเพิ่มเติมในเรื่องต‹างๆ วัฒนธรรมการแสดง ความสัมพันธระหว‹างการแสดงและความเชื่อของคนพม‹า โดย มีอาจารย ตูซาร นวย (Thuzar Nwe) ทําหนŒาทีเ่ ปšนล‹าม เรือ่ งราวของศิลปวัฒนธรรม ยังแสดงใหŒเห็นความเกี่ยวขŒองทางวัฒนธรรมระหว‹างไทยกับพม‹า เช‹น ในการเล‹น เพลงพิณพม‹า โดยทายาทศิลปนแห‹งชาติพม‹า กล‹าวถึงเพลงสําเนียงโยเดีย (คําว‹า “โยเดีย” เปšนชื่อเรียกสยามในภาษาพม‹า) หรือในการเสวนาเกี่ยวกับผŒาลุนตยา ที่ เชื่อมโยงมายังเครื่องแต‹งกายของ เจŒาดารารัศมี พระราชชายาในพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกลŒาเจŒาอยู‹หัว กิจกรรมสาธารณะและการศึกษาช‹วยเสริมประสบการณการเรียนรูŒเกี่ยวกับ สังคม วัฒนธรรม และคนพม‹า ทีแ่ ตกต‹างจากประสบการณการชมนิทรรศการ เพราะ การสัมผัสกิจกรรมเปดโอกาสใหŒผูŒชมไดŒชม ไดŒฟ˜ง ไดŒลิ้มรส หรือกระทั่งไดŒลงมือ ปฏิบัติ กิจกรรมต‹างๆ ขยายเนื้อหาของนิทรรศการ และสามารถดึงดูดกลุ‹มผูŒชมไดŒ กวŒางมากยิง่ ขึน้ เพราะเปšนประเด็นทัว่ ไป เช‹น ผูทŒ สี่ นใจศิลปวัฒนธรรม ประวัตศิ าสตร จากการประเมินผลของผูŒเขŒาร‹วมกิจกรรม แสดงถึงผูŒชมจํานวนหนึ่งกลับมาร‹วม กิจกรรมเพิ่มเติม ในอีกทางหนึ่ง ผูŒร‹วมกิจกรรมที่สนใจกับเนื้อหากิจกรรมบางประเภท เช‹น การบรรยายทีม่ วี ทิ ยากรทีต่ นชืน่ ชอบ กลับช‹วยดึงดูดใหŒผชŒู มมาเยีย่ มชมนิทรรศการ แมŒจะไม‹ใช‹วัตถุประสงคหลักในการมามิวเซียมสยาม หรือความสนใจกับศิลปกรรม พม‹า เพราะผูŒร‹วมกิจกรรมวางแผนการเดินทางไปประเทศเมียนมา

อางแลว, 13.

130 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 131


อนุรกั ษรปู แบบการสรŒางหุน‹ และการแสดง ยุภาพรอธิบายถึงการเตรียมงานทีจ่ ะตŒอง ทําแผ‹นพับอธิบายโครงเรื่อง เพื่อเปšนขŒอมูลเบื้องตŒนใหŒกับผูŒชมเนื่องจากการแสดง เปšนภาษาพม‹า ในภาพรวมแลŒว การแสดงหุ‹นสายไดŒรับความสนใจอย‹างมาก โดยมี จํานวนผูเŒ ขŒาชมถึง 300 คน กิจกรรมดังกล‹าวสรŒางความสนใจใหŒกบั ผูชŒ มชาวต‹างชาติ โดยเฉพาะคนพม‹า20 ในการจัดงานทัง้ สอง มิวเซียมสยามเปดใหŒชมนิทรรศการในเวลาพิเศษ เพือ่ ใหŒ ผูŒที่มาร‹วมงานที่ยังไม‹มีโอกาสชมนิทรรศการ หรือผูŒที่ตŒองการชมเพิ่มเติมสามารถ เขŒาชมตลอดระยะเวลาที่มีการแสดง นโยบายการเปดใหŒเขŒาชมในเวลาพิเศษนับเปšน โอกาสที่ดีในการเชิญผูŒที่ไม‹สามารถเขŒาชมในเวลาทําการปกติไดŒเรียนรูŒนิทรรศการ ความน‹าสนใจในโอกาสพิเศษยังปรากฏในงาน “ไนท@มิวเซียม” ที่มิวเซียมสยาม จัดมาอย‹างต‹อเนื่องหลายครั้ง ดŒวยหัวขŒอในการจัดงานที่แตกต‹างกัน ทํ า ไมตŒ อ งเป ด พิ พิ ธ ภั ณ ฑ ต อนกลางคื น ? ป ย มาศใหŒ คํ า อธิ บ ายเกี่ ย วกั บ การจัด กิจกรรรมไวŒว‹า “เปšนกิจกรรมที่มีความบันเทิงมากกว‹า หากเทียบเปšน เปอรเซ็นตแลŒว เรื่องบันเทิง 70 สาระ 30 เรียกไดŒว‹า คืนนี้มีโชวดี สําหรับงาน เมียนมาไนท การจัดงานใชŒสนามหญŒาตั้งแต‹ช‹วงเย็น เปšนการจัดงานในช‹วงกลางป‚ ที่เปšนฤดูรŒอน เมื่อแดดร‹มถึงจะเริ่มกิจกรรม” การจัดงานเมียนมาไนทเกิดขึ้นใน ระยะใกลŒปดนิทรรศการ การจัดงานดังกล‹าวจึงเปรียบเหมือนการสรุปเรื่องราวของ นิทรรศการ กิจกรรมประกอบดŒวยการแสดงทัง้ หมดสีช่ ดุ การฟ‡อน 2 ชุด ไดŒแก‹ การฟ‡อนผีนตั และการฟ‡อนหนŒากาก โดย เกียรติกŒอง ศิลปสนธยานนท, การบรรเลงเพลง พิณพม‹าโบราณ โดย อ‹อง เมียต โส‹ง (Aung Myat Son) นักดนตรีพิณพม‹า เมือง ย‹างกุŒง ประเทศเมียนมา และการแสดงชุดใหญ‹โดย คณะชเว ตาราพี (Shwe Tharaphi) ชุมชนชาวพม‹าในประเทศไทย (1) การแสดง “บูชาพระพุทธเจŒา” (2) การแสดง “บูชาผีนัต” (3) การแสดง อู ชเว โย (U Shwe Yoe) และ ดอ โม (Daw Moe) ซึง่ เปšนการเตŒนพืน้ บŒานประเภทชวนหัว (Comedy Folk Dance Duet) และ (4) การแสดง อะเญ‹ง อะกŒะ (A Nyein A ka) ซึ่งมีลักษณะการแสดงคลŒายลําตัด นอกจากนี้ ยังมีการจัดเสวนา เรื่อง “ลุนตยา อเชะ: ลวดลายอัตลักษณบนผืนผŒา 20

พม‹า” โดยมีวิทยากร คุณทวีป ฤทธินรากร นักสะสมและผูŒเชี่ยวชาญเรื่องผŒาโบราณ และดําเนินรายการโดย สุทธิรัตน แกŒวอาภรณ ภัณฑารักษพิพิธภัณฑผŒาในสมเด็จ พระนางเจŒาสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ ทัง้ ยุภาพรและปยมาศตัง้ ขŒอสังเกตผูเŒ ขŒาร‹วมงานทีม่ จี าํ นวนมากกว‹าพันคน โดย เฉพาะอย‹างยิ่งคนพม‹า เพราะเปšนโอกาสทีก่ ลุ‹มคนงานพม‹าแสดงสิ่งทีไ่ ดŒฝกƒ ฝนกันไวŒ และไดŒชมการแสดงคณะดนตรีจากเมืองย‹างกุŒง ซึ่งแมŒเมื่ออยู‹ในประเทศเมียนมาเอง ก็ไม‹สามารถเดินทางไปชมไดŒง‹ายนัก และนอกจากนี้ ในงาน “เมียนมาไนท” ยังใชŒ อาหารในการเรียนรูŒทางวัฒนธรรม ในระหว‹างการแสดง มีการบรรยายเพื่อใหŒคําอธิบายเพิ่มเติมในเรื่องต‹างๆ วัฒนธรรมการแสดง ความสัมพันธระหว‹างการแสดงและความเชื่อของคนพม‹า โดย มีอาจารย ตูซาร นวย (Thuzar Nwe) ทําหนŒาทีเ่ ปšนล‹าม เรือ่ งราวของศิลปวัฒนธรรม ยังแสดงใหŒเห็นความเกี่ยวขŒองทางวัฒนธรรมระหว‹างไทยกับพม‹า เช‹น ในการเล‹น เพลงพิณพม‹า โดยทายาทศิลปนแห‹งชาติพม‹า กล‹าวถึงเพลงสําเนียงโยเดีย (คําว‹า “โยเดีย” เปšนชื่อเรียกสยามในภาษาพม‹า) หรือในการเสวนาเกี่ยวกับผŒาลุนตยา ที่ เชื่อมโยงมายังเครื่องแต‹งกายของ เจŒาดารารัศมี พระราชชายาในพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกลŒาเจŒาอยู‹หัว กิจกรรมสาธารณะและการศึกษาช‹วยเสริมประสบการณการเรียนรูŒเกี่ยวกับ สังคม วัฒนธรรม และคนพม‹า ทีแ่ ตกต‹างจากประสบการณการชมนิทรรศการ เพราะ การสัมผัสกิจกรรมเปดโอกาสใหŒผูŒชมไดŒชม ไดŒฟ˜ง ไดŒลิ้มรส หรือกระทั่งไดŒลงมือ ปฏิบัติ กิจกรรมต‹างๆ ขยายเนื้อหาของนิทรรศการ และสามารถดึงดูดกลุ‹มผูŒชมไดŒ กวŒางมากยิง่ ขึน้ เพราะเปšนประเด็นทัว่ ไป เช‹น ผูทŒ สี่ นใจศิลปวัฒนธรรม ประวัตศิ าสตร จากการประเมินผลของผูŒเขŒาร‹วมกิจกรรม แสดงถึงผูŒชมจํานวนหนึ่งกลับมาร‹วม กิจกรรมเพิ่มเติม ในอีกทางหนึ่ง ผูŒร‹วมกิจกรรมที่สนใจกับเนื้อหากิจกรรมบางประเภท เช‹น การบรรยายทีม่ วี ทิ ยากรทีต่ นชืน่ ชอบ กลับช‹วยดึงดูดใหŒผชŒู มมาเยีย่ มชมนิทรรศการ แมŒจะไม‹ใช‹วัตถุประสงคหลักในการมามิวเซียมสยาม หรือความสนใจกับศิลปกรรม พม‹า เพราะผูŒร‹วมกิจกรรมวางแผนการเดินทางไปประเทศเมียนมา

อางแลว, 13.

130 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 131


ความหลากหลายในกิจกรรมของพิพิธภัณฑนับเปšนการพัฒนารูปแบบการ สือ่ สารหลากประเภทใหŒกบั ผูชŒ มและผูสŒ นใจ กิจกรรมเหล‹านีย้ งั ขยายโอกาสทางสังคม ดŒวย เช‹น การเชิญใหŒคณะนักแสดงทีเ่ ปšนแรงงานพม‹ามาแสดงในพิพธิ ภัณฑ อาจเรียก ไดŒวา‹ เปšนวาระสําคัญทีแ่ สดงใหŒเห็นบทบาททางสังคมของพิพธิ ภัณฑ เพราะโอกาสที่ กลุม‹ คนพม‹าจะเขŒาถึงหน‹วยงานรัฐหรือองคกรทางวัฒนธรรมขนาดใหญ‹อย‹างสถาบัน พิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ คงไม‹ใช‹สิ่งที่เกิดขึ้นไดŒง‹ายนัก มากไปกว‹านัน้ คณะนักแสดงทัง้ ทีม่ าจากเมืองย‹างกุงŒ และนักแสดงทีเ่ กิดจากการ รวมตัวของแรงงานในพืน้ ทีม่ หาชัยอย‹างคณะแสดงชเวตาราพี ต‹างใหŒความสําคัญกับ การร‹วมกิจกรรมของสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ ในครั้งนี้ แมŒทางคณะนักแสดง ทราบในเบื้องตŒนถึงจํานวนผูŒชมที่ไม‹มากนักเมื่อเทียบกับผูŒชมในพื้นที่ดั้งเดิมของตน แต‹ความภาคภูมิใจและการใหŒเกียรติกับการมีสว‹ นร‹วมในสถาบันทางวัฒนธรรม นับ เปšนแรงบันดาลใจสําคัญของการปรากฏตัวในกิจกรรมดังกล‹าว การแสดงศิลปวัฒนธรรมถือเปšนสิ่งที่สรŒางความสนใจใหŒคนพม‹าจากบริเวณ ใกลŒเคียงกับมิวเซียมสยาม เช‹น ย‹านปากคลองตลาด ย‹านท‹าเตียน และย‹าน “วัด กัลยาฯ” (วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร ฝ˜›งธนบุรี) ไดŒเขŒาร‹วมกิจกรรม กิจกรรม สาธารณะจึงทําหนŒาที่ส‹งเสริมใหŒคนพม‹าเขŒาชมนิทรรศการซึ่งมีเนื้อหาเกี่ยวขŒองกับ ตนเอง สิ่งสําคัญคือ การปรากฏภาษาในการจัดแสดงทั้งสามภาษา ทั้งภาษาไทย ภาษาอังกฤษ และภาษาพม‹า สามารถเรียกไดŒวา‹ เปšนกระบวนการสรŒางประชาธิปไตย ทางวัฒนธรรม (democratization of culture) ที่เปดโอกาสใหŒทุกคนเขŒาถึงกิจกรรม ทางวัฒนธรรมอย‹างเท‹าเทียม

ก‹อนสิ้นสุดบทสนทนากับผูŒออกแบบทั้งสอง นิติกรณนึกถึงตัวอย‹าง ที่ตนเองจดจําระหว‹างการทํางาน ช‹างที่มาติดตั้งชิ้นงานเปšนคนพม‹า ช‹างกลายเปšนคนที่มาจัดสิ่งเคารพบูชาในบริเวณส‹วนจัดแสดง หิ้งพระ นิติกรณสังเกตเห็นว‹า รอยยิ้มบนใบหนŒาของช‹างเป‚›ยมดŒวย ความสุขใจ เรื่องราวความศรัทธาของคนพม‹าไดŒรับการเล‹าขานใน พิพิธภัณฑแห‹งหนึ่งในสถานที่ต‹างแดน

อนึง่ ผูจŒ ดั นิทรรศการและผูจŒ ดั กิจกรรมสาธารณะ ต‹างไดŒตงั้ ขŒอสังเกตในทํานอง เดียวกัน ความเขŒาใจในวัฒนธรรมและภาษาเปšนส‹วนหนึ่งที่ทั้งทŒาทายการทํางาน สนทนาขŒามวัฒนธรรม แต‹คงเปšนสิ่งที่ตŒองทําต‹อเนื่องไป ตัวอย‹างของช‹องว‹างทาง วัฒนธรรม เช‹น ในการแสดงบางชุดของคณะแสดงชเวตาราพีนนั้ ปรากฏบทสนทนา ในภาษาพม‹า ฉะนั้น ความเขŒาใจในแก‹นแกนของเรื่องราวตŒองอาศัยพื้นเพทางภาษา และวัฒนธรรม ทําใหŒบรรยากาศของงานเต็มไปดŒวยเสียงหัวเราะของผูŒชมที่เปšนชาว พม‹า ในขณะที่ผูŒชมที่เปšนชาวไทยไม‹อาจเขŒาใจถึงปฏิกิริยาที่ชวนหัวเหล‹านั้นไดŒ

132 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 133


ความหลากหลายในกิจกรรมของพิพิธภัณฑนับเปšนการพัฒนารูปแบบการ สือ่ สารหลากประเภทใหŒกบั ผูชŒ มและผูสŒ นใจ กิจกรรมเหล‹านีย้ งั ขยายโอกาสทางสังคม ดŒวย เช‹น การเชิญใหŒคณะนักแสดงทีเ่ ปšนแรงงานพม‹ามาแสดงในพิพธิ ภัณฑ อาจเรียก ไดŒวา‹ เปšนวาระสําคัญทีแ่ สดงใหŒเห็นบทบาททางสังคมของพิพธิ ภัณฑ เพราะโอกาสที่ กลุม‹ คนพม‹าจะเขŒาถึงหน‹วยงานรัฐหรือองคกรทางวัฒนธรรมขนาดใหญ‹อย‹างสถาบัน พิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ คงไม‹ใช‹สิ่งที่เกิดขึ้นไดŒง‹ายนัก มากไปกว‹านัน้ คณะนักแสดงทัง้ ทีม่ าจากเมืองย‹างกุงŒ และนักแสดงทีเ่ กิดจากการ รวมตัวของแรงงานในพืน้ ทีม่ หาชัยอย‹างคณะแสดงชเวตาราพี ต‹างใหŒความสําคัญกับ การร‹วมกิจกรรมของสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ ในครั้งนี้ แมŒทางคณะนักแสดง ทราบในเบื้องตŒนถึงจํานวนผูŒชมที่ไม‹มากนักเมื่อเทียบกับผูŒชมในพื้นที่ดั้งเดิมของตน แต‹ความภาคภูมิใจและการใหŒเกียรติกับการมีสว‹ นร‹วมในสถาบันทางวัฒนธรรม นับ เปšนแรงบันดาลใจสําคัญของการปรากฏตัวในกิจกรรมดังกล‹าว การแสดงศิลปวัฒนธรรมถือเปšนสิ่งที่สรŒางความสนใจใหŒคนพม‹าจากบริเวณ ใกลŒเคียงกับมิวเซียมสยาม เช‹น ย‹านปากคลองตลาด ย‹านท‹าเตียน และย‹าน “วัด กัลยาฯ” (วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร ฝ˜›งธนบุรี) ไดŒเขŒาร‹วมกิจกรรม กิจกรรม สาธารณะจึงทําหนŒาที่ส‹งเสริมใหŒคนพม‹าเขŒาชมนิทรรศการซึ่งมีเนื้อหาเกี่ยวขŒองกับ ตนเอง สิ่งสําคัญคือ การปรากฏภาษาในการจัดแสดงทั้งสามภาษา ทั้งภาษาไทย ภาษาอังกฤษ และภาษาพม‹า สามารถเรียกไดŒวา‹ เปšนกระบวนการสรŒางประชาธิปไตย ทางวัฒนธรรม (democratization of culture) ที่เปดโอกาสใหŒทุกคนเขŒาถึงกิจกรรม ทางวัฒนธรรมอย‹างเท‹าเทียม

ก‹อนสิ้นสุดบทสนทนากับผูŒออกแบบทั้งสอง นิติกรณนึกถึงตัวอย‹าง ที่ตนเองจดจําระหว‹างการทํางาน ช‹างที่มาติดตั้งชิ้นงานเปšนคนพม‹า ช‹างกลายเปšนคนที่มาจัดสิ่งเคารพบูชาในบริเวณส‹วนจัดแสดง หิ้งพระ นิติกรณสังเกตเห็นว‹า รอยยิ้มบนใบหนŒาของช‹างเป‚›ยมดŒวย ความสุขใจ เรื่องราวความศรัทธาของคนพม‹าไดŒรับการเล‹าขานใน พิพิธภัณฑแห‹งหนึ่งในสถานที่ต‹างแดน

อนึง่ ผูจŒ ดั นิทรรศการและผูจŒ ดั กิจกรรมสาธารณะ ต‹างไดŒตงั้ ขŒอสังเกตในทํานอง เดียวกัน ความเขŒาใจในวัฒนธรรมและภาษาเปšนส‹วนหนึ่งที่ทั้งทŒาทายการทํางาน สนทนาขŒามวัฒนธรรม แต‹คงเปšนสิ่งที่ตŒองทําต‹อเนื่องไป ตัวอย‹างของช‹องว‹างทาง วัฒนธรรม เช‹น ในการแสดงบางชุดของคณะแสดงชเวตาราพีนนั้ ปรากฏบทสนทนา ในภาษาพม‹า ฉะนั้น ความเขŒาใจในแก‹นแกนของเรื่องราวตŒองอาศัยพื้นเพทางภาษา และวัฒนธรรม ทําใหŒบรรยากาศของงานเต็มไปดŒวยเสียงหัวเราะของผูŒชมที่เปšนชาว พม‹า ในขณะที่ผูŒชมที่เปšนชาวไทยไม‹อาจเขŒาใจถึงปฏิกิริยาที่ชวนหัวเหล‹านั้นไดŒ

132 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 133


ความเปšนประชาธิปไตยในอีกลักษณะหนึ่งในวาระนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะ ประชิด ยังปรากฏในรูปแบบของละครเวทีเด็ก ละครเวทีดังกล‹าวเปšนส‹วนหนึ่งของ กิจกรรมเพื่อการศึกษา ที่ไม‹ใช‹การสรŒางนักแสดงมืออาชีพและการแสดงบนเวทีดัง ที่ผูŒอ‹านคุŒนชิน แต‹ละครเวทีเด็กเปšนผูŒแสดงสมัครเล‹น ที่ใชŒเวลาหลายสัปดาหเขŒาร‹วม กิจกรรมกับนักแสดงละครเวทีมืออาชีพ เพื่อพัฒนาทักษะพื้นฐานการแสดงและการ สรŒางสรรคงานละครที่อาศัยเรื่องราวในชีวิตประจําวันเปšนวัตถุดิบในการออกแบบ เรื่องราวสําหรับการแสดง ในลําดับต‹อไปเปšนการเรียบเรียงเนื้อหาจากการสนทนากับ ดร.ปวลักขิ์และ ลัดดา ทัง้ สองมีสว‹ นสําคัญในการทํางานละครสําคัญชิน้ นี้ ละครทีอ่ าจกล‹าวไดŒวา‹ เปšน พื้นที่ทางสังคมที่เปดใหŒผูŒชมรูŒจักชีวิตของสังคมพม‹าในเมืองไทยในอีกมิติหนึ่ง

3.4.3. ละครของ “เด็กพม่า” ละครเวทีเด็กในครั้งนี้เปšนส‹วนหนึ่งของกิจกรรมเพื่อการศึกษา และเรียกไดŒว‹า เปšนละครเวทีเพื่อการศึกษา เพราะเนŒนการใชŒละครเวทีเพื่อการพัฒนาผูŒแสดงและ การพัฒนาความเขŒาใจทางสังคม โดยอาศัยละครเวทีเปšนสือ่ ในทีน่ ี้ ผูเŒ ขียนเรียบเรียง คําบอกเล‹าของ ลัดดา คงเดช คนละครในคณะพระจันทรเสี้ยว ในการกล‹าวถึงการ ทํางานและความมุ‹งหมายของแต‹ละกิจกรรมในการพัฒนาเด็กๆ ที่เขŒาร‹วมโครงการ จนถึงการแสดง และเนื้อหาจากการพูดคุยกับ ดร.ปวลักขิ์ สุรัสวดี อาจารยประจํา คณะศิลปศาสตร มหาวิทยาลัยมหิดล ในส‹วนของทฤษฎีหรือการวิเคราะหเกี่ยวกับ ละครเพื่อการศึกษา21 การแสดงละครในครัง้ นี้ เปšนการทํางานร‹วมกับลูกหลานแรงงานพม‹าทีท่ าํ งานใน ตําบลมหาชัย เด็กๆ สามารถใชŒภาษาไทยไดŒเปšนอย‹างดี “ในกระบวนการ เราใชŒละคร ในการพัฒนาเด็กมากกว‹าเปšนละครเพื่อสุนทรียะ เพราะไม‹เนŒนการติดตามเรื่องราว เหมือนการแสดงละครเวทีที่หลายคนคุŒนชิน” ลัดดากล‹าวต‹อไปว‹า “ในการทํางาน อยากใหŒเด็กๆ เปšนตัวหลัก เพื่อฉายภาพของผลกระทบจากสิ่งที่คนรุ‹นพ‹อแม‹เผชิญ ปวลักขิ์ สุรัสวดี และ ลัดดา คงเดช, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การละครในพิพิธภัณฑ, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 5 มกราคม 2560. 21

134 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

และบอกเล‹าถึงวิถีชีวิตของพวกเขาเปšนอย‹างไร” เด็กและเยาวชนทีเ่ ขŒาร‹วมกิจกรรมมีอายุระหว‹าง 9 ถึง 15 ป‚ และเรียนในระดับ ชั้นประถมศึกษาถึงมัธยมศึกษาตอนตŒน โรงเรียนวัดศรีสุทธาราม ตําบลมหาชัย อําเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร เพราะเชื่อว‹า “ทุกคนเปšนนักแสดงไดŒ แต‹ไม‹ใช‹ว‹า ทุกคนแสดงไดŒเหมือนกันหมด” ฉะนั้น ผูŒกํากับการแสดงในการทํางานครั้งนี้จึงเปšน เหมือนกับ “คุณอํานวย” (facilitator) ที่ร‹วมกระบวนการต‹างๆ กับผูŒแสดง ใหŒแต‹ละ คนมีทักษะและเนื้อหาในการถ‹ายทอดเรื่องราวชัดเจนมากขึ้น “ทุกคนที่ไม‹ไดŒเปšนนักแสดงแต‹ตŒน แต‹ละคนมีความเขินอาย ฉะนั้นกิจกรรมที่ ลงมือทํากับเด็กๆ เพือ่ ใหŒลมื ว‹ากําลังแสดง และใหŒตวั ละครสามารถเปšนตัวของตัวเอง ใหŒมากทีส่ ดุ เราพยายามเสนอชีวติ เขาทีอ่ ยูใ‹ นประเทศของเรา สําหรับการนําเสนอใหŒ เปšนตัวเอง และไม‹ตŒองการใหŒเรียกรŒองความสงสาร” ลัดดาอธิบายถึงกระบวนการทํางานกับเด็กๆ ทีเ่ รียกว‹า “เพลยกราวด” (playground) ที่จัดขึ้นเปšนระยะๆ รวมทั้งหมดแปดครั้ง ในแต‹ละครั้งใชŒเวลา 2-3 ชั่วโมง เกมต‹างๆ ใชŒสําหรับละลายพฤติกรรม เพราะเด็กๆ ไม‹ไดŒรูŒจักกันหมด และเด็กๆ เหล‹านี้เปšนลูกหลานของคนพม‹าต‹างชาติพันธุ ต‹างภาษา และยังมีกิจกรรมเพื่อสรŒาง ความกลŒาแสดงออก “เด็กแต‹ละคนมีการใชŒภาษาต‹าง ชัน้ เรียนต‹างกัน อายุกต็ ‹างกัน ฉะนัน้ กิจกรรม จึงพยายามสรŒางความเปšนหนึ่ง หรือหลอมรวมใหŒเปšนเหมือนวงดนตรี ‘เอ็นเซมเบิล’ (ensemble) กิจกรรมบางอย‹างก‹อใหŒเกิด ‘ซีนเวิรค’ (scenework) เรียกไดŒว‹าเปšน สถานการณเล็กๆ แต‹มีความหมาย เช‹น การทํางานที่บŒานและการเรียน บางคนตŒอง ตื่นเชŒา เลี้ยงนŒอง ก‹อนไปเรียนหนังสือ กิจกรรมที่บŒาน เช‹น ลŒางจาน แปรงฟ˜น ใหŒ เด็กๆ แสดงและเขาทําซํ้าแต‹ใหŒทําชŒาลง จากนั้นเปšนการหยิบยกบางกิจกรรมมาจัด เรียงเพื่อเปšนภาพรวม กิจกรรมบางอย‹างไม‹ใช‹การอบรมละครอย‹างทีเ่ ราทํากับผูŒใหญ‹ แต‹เปšนกิจกรรม อื่นๆ ที่สรŒางความสนใจ เช‹น การวาดรูปโดยใหŒวาดความฝ˜น การเขียนแผนภูมิ บŒานเมืองทีอ่ ยากไดŒ ชิน้ งานเหล‹านีไ้ ม‹ไดŒใชŒสาํ หรับการแสดงละครโดยตรง แต‹เปšนการ เปดโอกาสใหŒรจŒู กั เขามากขึน้ รวมถึงการหาเพลงของแต‹ละกลุม‹ ชาติพนั ธุ ไดŒแก‹ มอญ

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 135


ความเปšนประชาธิปไตยในอีกลักษณะหนึ่งในวาระนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะ ประชิด ยังปรากฏในรูปแบบของละครเวทีเด็ก ละครเวทีดังกล‹าวเปšนส‹วนหนึ่งของ กิจกรรมเพื่อการศึกษา ที่ไม‹ใช‹การสรŒางนักแสดงมืออาชีพและการแสดงบนเวทีดัง ที่ผูŒอ‹านคุŒนชิน แต‹ละครเวทีเด็กเปšนผูŒแสดงสมัครเล‹น ที่ใชŒเวลาหลายสัปดาหเขŒาร‹วม กิจกรรมกับนักแสดงละครเวทีมืออาชีพ เพื่อพัฒนาทักษะพื้นฐานการแสดงและการ สรŒางสรรคงานละครที่อาศัยเรื่องราวในชีวิตประจําวันเปšนวัตถุดิบในการออกแบบ เรื่องราวสําหรับการแสดง ในลําดับต‹อไปเปšนการเรียบเรียงเนื้อหาจากการสนทนากับ ดร.ปวลักขิ์และ ลัดดา ทัง้ สองมีสว‹ นสําคัญในการทํางานละครสําคัญชิน้ นี้ ละครทีอ่ าจกล‹าวไดŒวา‹ เปšน พื้นที่ทางสังคมที่เปดใหŒผูŒชมรูŒจักชีวิตของสังคมพม‹าในเมืองไทยในอีกมิติหนึ่ง

3.4.3. ละครของ “เด็กพม่า” ละครเวทีเด็กในครั้งนี้เปšนส‹วนหนึ่งของกิจกรรมเพื่อการศึกษา และเรียกไดŒว‹า เปšนละครเวทีเพื่อการศึกษา เพราะเนŒนการใชŒละครเวทีเพื่อการพัฒนาผูŒแสดงและ การพัฒนาความเขŒาใจทางสังคม โดยอาศัยละครเวทีเปšนสือ่ ในทีน่ ี้ ผูเŒ ขียนเรียบเรียง คําบอกเล‹าของ ลัดดา คงเดช คนละครในคณะพระจันทรเสี้ยว ในการกล‹าวถึงการ ทํางานและความมุ‹งหมายของแต‹ละกิจกรรมในการพัฒนาเด็กๆ ที่เขŒาร‹วมโครงการ จนถึงการแสดง และเนื้อหาจากการพูดคุยกับ ดร.ปวลักขิ์ สุรัสวดี อาจารยประจํา คณะศิลปศาสตร มหาวิทยาลัยมหิดล ในส‹วนของทฤษฎีหรือการวิเคราะหเกี่ยวกับ ละครเพื่อการศึกษา21 การแสดงละครในครัง้ นี้ เปšนการทํางานร‹วมกับลูกหลานแรงงานพม‹าทีท่ าํ งานใน ตําบลมหาชัย เด็กๆ สามารถใชŒภาษาไทยไดŒเปšนอย‹างดี “ในกระบวนการ เราใชŒละคร ในการพัฒนาเด็กมากกว‹าเปšนละครเพื่อสุนทรียะ เพราะไม‹เนŒนการติดตามเรื่องราว เหมือนการแสดงละครเวทีที่หลายคนคุŒนชิน” ลัดดากล‹าวต‹อไปว‹า “ในการทํางาน อยากใหŒเด็กๆ เปšนตัวหลัก เพื่อฉายภาพของผลกระทบจากสิ่งที่คนรุ‹นพ‹อแม‹เผชิญ ปวลักขิ์ สุรัสวดี และ ลัดดา คงเดช, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การละครในพิพิธภัณฑ, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 5 มกราคม 2560. 21

134 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

และบอกเล‹าถึงวิถีชีวิตของพวกเขาเปšนอย‹างไร” เด็กและเยาวชนทีเ่ ขŒาร‹วมกิจกรรมมีอายุระหว‹าง 9 ถึง 15 ป‚ และเรียนในระดับ ชั้นประถมศึกษาถึงมัธยมศึกษาตอนตŒน โรงเรียนวัดศรีสุทธาราม ตําบลมหาชัย อําเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร เพราะเชื่อว‹า “ทุกคนเปšนนักแสดงไดŒ แต‹ไม‹ใช‹ว‹า ทุกคนแสดงไดŒเหมือนกันหมด” ฉะนั้น ผูŒกํากับการแสดงในการทํางานครั้งนี้จึงเปšน เหมือนกับ “คุณอํานวย” (facilitator) ที่ร‹วมกระบวนการต‹างๆ กับผูŒแสดง ใหŒแต‹ละ คนมีทักษะและเนื้อหาในการถ‹ายทอดเรื่องราวชัดเจนมากขึ้น “ทุกคนที่ไม‹ไดŒเปšนนักแสดงแต‹ตŒน แต‹ละคนมีความเขินอาย ฉะนั้นกิจกรรมที่ ลงมือทํากับเด็กๆ เพือ่ ใหŒลมื ว‹ากําลังแสดง และใหŒตวั ละครสามารถเปšนตัวของตัวเอง ใหŒมากทีส่ ดุ เราพยายามเสนอชีวติ เขาทีอ่ ยูใ‹ นประเทศของเรา สําหรับการนําเสนอใหŒ เปšนตัวเอง และไม‹ตŒองการใหŒเรียกรŒองความสงสาร” ลัดดาอธิบายถึงกระบวนการทํางานกับเด็กๆ ทีเ่ รียกว‹า “เพลยกราวด” (playground) ที่จัดขึ้นเปšนระยะๆ รวมทั้งหมดแปดครั้ง ในแต‹ละครั้งใชŒเวลา 2-3 ชั่วโมง เกมต‹างๆ ใชŒสําหรับละลายพฤติกรรม เพราะเด็กๆ ไม‹ไดŒรูŒจักกันหมด และเด็กๆ เหล‹านี้เปšนลูกหลานของคนพม‹าต‹างชาติพันธุ ต‹างภาษา และยังมีกิจกรรมเพื่อสรŒาง ความกลŒาแสดงออก “เด็กแต‹ละคนมีการใชŒภาษาต‹าง ชัน้ เรียนต‹างกัน อายุกต็ ‹างกัน ฉะนัน้ กิจกรรม จึงพยายามสรŒางความเปšนหนึ่ง หรือหลอมรวมใหŒเปšนเหมือนวงดนตรี ‘เอ็นเซมเบิล’ (ensemble) กิจกรรมบางอย‹างก‹อใหŒเกิด ‘ซีนเวิรค’ (scenework) เรียกไดŒว‹าเปšน สถานการณเล็กๆ แต‹มีความหมาย เช‹น การทํางานที่บŒานและการเรียน บางคนตŒอง ตื่นเชŒา เลี้ยงนŒอง ก‹อนไปเรียนหนังสือ กิจกรรมที่บŒาน เช‹น ลŒางจาน แปรงฟ˜น ใหŒ เด็กๆ แสดงและเขาทําซํ้าแต‹ใหŒทําชŒาลง จากนั้นเปšนการหยิบยกบางกิจกรรมมาจัด เรียงเพื่อเปšนภาพรวม กิจกรรมบางอย‹างไม‹ใช‹การอบรมละครอย‹างทีเ่ ราทํากับผูŒใหญ‹ แต‹เปšนกิจกรรม อื่นๆ ที่สรŒางความสนใจ เช‹น การวาดรูปโดยใหŒวาดความฝ˜น การเขียนแผนภูมิ บŒานเมืองทีอ่ ยากไดŒ ชิน้ งานเหล‹านีไ้ ม‹ไดŒใชŒสาํ หรับการแสดงละครโดยตรง แต‹เปšนการ เปดโอกาสใหŒรจŒู กั เขามากขึน้ รวมถึงการหาเพลงของแต‹ละกลุม‹ ชาติพนั ธุ ไดŒแก‹ มอญ

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 135


ละครเยาวชน ที่อาศัยการฝƒกซŒอมและการสรŒางสรรค การแสดงดŒวยผูŒแสดง ละครเวทีเปšนโอกาสของการ บอกเล‹า “ความฝ˜น ความหวัง” ของลูกหลานคนพม‹า

“ทุ ก ค น ที่ ไ ม่ ไ ด้ เ ป็ น นั ก แ ส ด ง ตัง้ แต่ตน ้ แต่ละคนมีความเขินอาย ฉะนั้นกิจกรรมทีล ่ งมือทํากับเด็กๆ เพื่ อ ให้ ลื ม ว่ า กํ า ลั ง แสดง และให้ ตัวละครสามารถเป็นตัวของตัวเอง มากที่ สุ ด ...และไม่ ต้ อ งการให้ เรียกร้องความสงสาร” ลัดดา คงเดช

136 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 137


ละครเยาวชน ที่อาศัยการฝƒกซŒอมและการสรŒางสรรค การแสดงดŒวยผูŒแสดง ละครเวทีเปšนโอกาสของการ บอกเล‹า “ความฝ˜น ความหวัง” ของลูกหลานคนพม‹า

“ทุ ก ค น ที่ ไ ม่ ไ ด้ เ ป็ น นั ก แ ส ด ง ตัง้ แต่ตน ้ แต่ละคนมีความเขินอาย ฉะนั้นกิจกรรมทีล ่ งมือทํากับเด็กๆ เพื่ อ ให้ ลื ม ว่ า กํ า ลั ง แสดง และให้ ตัวละครสามารถเป็นตัวของตัวเอง มากที่ สุ ด ...และไม่ ต้ อ งการให้ เรียกร้องความสงสาร” ลัดดา คงเดช

136 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 137


พม‹า ทวาย บางคนใชŒเพลงวัยรุ‹น บางคนชอบเพลงไทย บางคนเปšนเพลงพม‹า แลŒวก็ พยายามหาเพลงดัง้ เดิม ไดŒแก‹ เพลงโมยาย เพลงกล‹อมเด็กซึง่ สามารถรŒองไดŒเหมือน กันทุกกลุ‹มเปšนเพลงสั้นๆ และมีความหมายดี” ลัดดากล‹าวอย‹างต‹อเนื่องถึงการเตรียมงานในระยะสุดทŒายก‹อนการแสดง “ใน สองครั้งสุดทŒาย เปšนการดึงฉากจากที่เล‹นร‹วมกันในหกครั้งแรก เพื่อใหŒกลายเปšน เนื้อหาที่ตŒองการสื่อสารในสิ่งที่เด็กๆ ตŒองการพูดและปรารถนา แต‹สังคมไม‹อนุญาต ใหŒเขาเปšนอย‹างนัน้ ไดŒ แต‹ละคนมีความฝ˜น บางคนอยากเปšนครู นักแสดง นักบินอวกาศ พยาบาลในค‹ายผูŒลี้ภัย” ละคร “เจŒาผีเสื้อ” จัดแสดงทั้งหมดสี่รอบ ในแต‹ละเดือนของนิทรรศการ เด็กๆ กว‹าสิบชีวิตจะปรากฏตัวขึ้นในพื้นที่จัดแสดงฉัตรภายในนิทรรศการ และใชŒเวลาราว 20 นาทีในการแสดงละคร และเวลาราว 10 นาที ในการสนทนากับผูŒชม เด็กๆ เริ่มตŒนแนะนําตัว โดยแต‹ละคนสามารถเลือกพูดภาษาไทยหรือภาษา ทวาย พม‹า หรือมอญ ก็ไดŒ ลําดับต‹อมา เปšนการแสดงท‹าทางกิจวัตรประจําวัน ดŒวย การเลือกจากฉากที่ฝƒกซŒอมกันไวŒ และแสดงใหŒเห็นถึงการเรียนรูŒในสถานศึกษา โดย เลือกนําเสนอผ‹านการท‹องอาขยาน “ไมŒมŒวน” สูตรคูณ และรŒองเพลงลอยกระทง จากนั้นแต‹ละคนจะบอกความฝ˜นในอาชีพและการทํางานในอนาคต ในช‹วงหนึ่งของ การแสดง เด็กๆ จะรŒองเพลงกล‹อมเด็ก หรือเพลงโมยายในภาษาพม‹า ที่มีใจความ ว‹า “ถŒาฝนตก เราจะเล‹นนํ้าฝน ถŒาแม‹กลับมาเราจะไดŒดื่มนม ถŒาพ‹อกลับมาเราจะไดŒ กินมะพรŒาว” ในช‹วงทŒายของการแสดง เด็กๆ จะหยิบชิ้นผŒาสี่เหลี่ยมผืนผŒาขนาดเล็กขึ้นมา พับไปพับมาใหŒมลี กั ษณะคลŒายผีเสือ้ โบยบินไปมาในหŒองนิทรรศการ สุดทŒายแต‹ละคน หยิบหนŒากากที่ตนเองทําขึ้นจากกระดาษและวาดสิ่งที่เขาชอบไปบนหนŒากากนั้น เด็กๆ จะเดินวนเวียน โดยหันหนŒาจับคู‹ ยื่นหนŒากากหาเพื่อน จากนั้นดึงกลับมาไวŒ กับตัวและเดินไปหาคู‹ใหม‹ จนช‹วงทŒายเปšนการเดินเขŒาไปสนทนากับผูŒชมสั้นๆ ยื่น หนŒากาก และดึงกลับไวŒที่ตัวเช‹นเดิม “ในสังคมเราไม‹เอือ้ เปšนเรือ่ งทีท่ าํ ใหŒเขาไม‹สามารถไปถึงจุดนัน้ ไดŒ เขาชอบอะไร แต‹ละวันดําเนินชีวิตอย‹างไร ตัวเราเองมีความรูŒในชีวิตเขานŒอยมาก ไม‹ต‹างจากเรา

138 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ตอนเด็ก อยากช‹วยเหลือพ‹อแม‹ อยากเปšนอาชีพนั้นๆ เขาไม‹มีโอกาสทางกฎหมาย ทําอย‹างไรไดŒ เขาไม‹มีพื้นที่ใหŒทําสิ่งนั้นไดŒ” “เราเชื่อในกระบวนการละคร ศิลปะเพื่อพัฒนามนุษย” ดร.ปวลักขิ์กล‹าวไวŒในระหว‹างการสนทนา โดยอธิบายว‹า กระบวนการทํางาน ละครเวทีเด็กเรื่อง เจŒาผีเสือ้ เปšนละครเพือ่ /ของกลุม‹ ผูชŒ มในวัยเยาว (theatre for/of young audience) และใหŒคําอธิบายเพิ่มเติม “เรียกไดŒว‹าเปšนการทํางานเพื่อปะทะกับความจริง และดึงเอาเสียงและการ สังเกตชีวิตมาสัมพันธกับตัวเองจนกลายเปšนผลงาน ละครประเภทนี้จึงใชŒความรูŒสึก เพื่อถ‹ายทอด ใหŒคนมาดูแลŒวรูสŒ กึ ไม‹ใช‹การเขียนบทละครเพือ่ เล‹าเรือ่ ง เราไม‹ไดŒสนใจ ลําดับเรื่อง ไม‹มีวิกฤตอะไร ไม‹มีโครงสรŒางของการเล‹าเรื่อง เหมือนกับเพลงบัลลาด ที่มีประเด็นนั้นๆ เขŒามา แลŒวรูŒสึกต‹อเรื่องนั้นอย‹างไร” กระบวนการทํางานของลัดดาในทัศนะของ ดร.ปวลักขิ์ “จึงทําหนŒาที่จัด องคประกอบ โดยไม‹ไดŒกําหนดสิ่งนั้นสิ่งนี้ไวŒล‹วงหนŒา ผูŒชมแต‹ละคนรับสาระจาก การชมไดŒไม‹เท‹ากัน ฉะนัน้ จึงไม‹ตอŒ งสนใจว‹าคนดูเขŒาใจเรือ่ งหรือไม‹” ผลทีเ่ ด็กๆ ไดŒรบั ไม‹ใช‹ผลงานทีบ่ รรเจิดหรือการผลิตละครชัน้ เยีย่ ม “สําหรับเด็กๆ เอง หลังจากเขŒาร‹วม กิจกรรมทั้งแปดครั้ง พวกเขาฝƒกตนเองทั้งในเรื่องความกลŒา ความรับผิดชอบ และ สมาชิกในกลุ‹มจะสรŒางความสัมพันธกันเอง คอยดูแลซึ่งกันและกันในการทํางาน” งานละครในพิพิธภัณฑครั้งนี้คงไม‹ใช‹ตัวแบบสําเร็จที่คนทํางานพิพิธภัณฑจะ หยิบไปใชŒโดยง‹าย เพราะรูปแบบของละครเวทีเด็กมีลักษณะเฉพาะ และมีเป‡าหมาย แตกต‹างจากละครในพิพธิ ภัณฑทเี่ คยมีการจัด ละครเวทีเด็กไม‹ไดŒเชือ่ มโยงกับเนือ้ หา ของนิทรรศการในทางตรง แต‹ไม‹ไดŒแปลกแยกจนอยู‹ผิดฝาผิดตัว เพราะละครเวที เรื่อง “เจŒาผีเสื้อ” คงตŒองการสื่อสารเรื่องราวในชีวิตประจําวันของคนอีกวัยหนึ่งใน ชุมชนคนพม‹าในประเทศไทย แต‹กระบวนการสื่อสารใชŒคนที่มีเลือดเนื้อ ความรูŒสึก ความคิด ความฝ˜น ความกลŒาหาญ และความกลัว เปšนผูŒถ‹ายทอดเรื่องราวดังกล‹าว สําหรับผูเŒ ขียน ละครเวทีในพิพธิ ภัณฑยงั คงเปšนสนามทีอ่ ยูใ‹ นระหว‹างการเติบโต ในวงการพิพิธภัณฑไทย คงมีพิพิธภัณฑจํานวนไม‹มากนักที่เลือกใชŒละครเวทีเปšน กิจกรรมสื่อสารกับผูŒชม แต‹อย‹างนŒอยที่สุด ผูŒเขียนเห็นว‹า ทั้งนิทรรศการ กิจกรรม ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 139


พม‹า ทวาย บางคนใชŒเพลงวัยรุ‹น บางคนชอบเพลงไทย บางคนเปšนเพลงพม‹า แลŒวก็ พยายามหาเพลงดัง้ เดิม ไดŒแก‹ เพลงโมยาย เพลงกล‹อมเด็กซึง่ สามารถรŒองไดŒเหมือน กันทุกกลุ‹มเปšนเพลงสั้นๆ และมีความหมายดี” ลัดดากล‹าวอย‹างต‹อเนื่องถึงการเตรียมงานในระยะสุดทŒายก‹อนการแสดง “ใน สองครั้งสุดทŒาย เปšนการดึงฉากจากที่เล‹นร‹วมกันในหกครั้งแรก เพื่อใหŒกลายเปšน เนื้อหาที่ตŒองการสื่อสารในสิ่งที่เด็กๆ ตŒองการพูดและปรารถนา แต‹สังคมไม‹อนุญาต ใหŒเขาเปšนอย‹างนัน้ ไดŒ แต‹ละคนมีความฝ˜น บางคนอยากเปšนครู นักแสดง นักบินอวกาศ พยาบาลในค‹ายผูŒลี้ภัย” ละคร “เจŒาผีเสื้อ” จัดแสดงทั้งหมดสี่รอบ ในแต‹ละเดือนของนิทรรศการ เด็กๆ กว‹าสิบชีวิตจะปรากฏตัวขึ้นในพื้นที่จัดแสดงฉัตรภายในนิทรรศการ และใชŒเวลาราว 20 นาทีในการแสดงละคร และเวลาราว 10 นาที ในการสนทนากับผูŒชม เด็กๆ เริ่มตŒนแนะนําตัว โดยแต‹ละคนสามารถเลือกพูดภาษาไทยหรือภาษา ทวาย พม‹า หรือมอญ ก็ไดŒ ลําดับต‹อมา เปšนการแสดงท‹าทางกิจวัตรประจําวัน ดŒวย การเลือกจากฉากที่ฝƒกซŒอมกันไวŒ และแสดงใหŒเห็นถึงการเรียนรูŒในสถานศึกษา โดย เลือกนําเสนอผ‹านการท‹องอาขยาน “ไมŒมŒวน” สูตรคูณ และรŒองเพลงลอยกระทง จากนั้นแต‹ละคนจะบอกความฝ˜นในอาชีพและการทํางานในอนาคต ในช‹วงหนึ่งของ การแสดง เด็กๆ จะรŒองเพลงกล‹อมเด็ก หรือเพลงโมยายในภาษาพม‹า ที่มีใจความ ว‹า “ถŒาฝนตก เราจะเล‹นนํ้าฝน ถŒาแม‹กลับมาเราจะไดŒดื่มนม ถŒาพ‹อกลับมาเราจะไดŒ กินมะพรŒาว” ในช‹วงทŒายของการแสดง เด็กๆ จะหยิบชิ้นผŒาสี่เหลี่ยมผืนผŒาขนาดเล็กขึ้นมา พับไปพับมาใหŒมลี กั ษณะคลŒายผีเสือ้ โบยบินไปมาในหŒองนิทรรศการ สุดทŒายแต‹ละคน หยิบหนŒากากที่ตนเองทําขึ้นจากกระดาษและวาดสิ่งที่เขาชอบไปบนหนŒากากนั้น เด็กๆ จะเดินวนเวียน โดยหันหนŒาจับคู‹ ยื่นหนŒากากหาเพื่อน จากนั้นดึงกลับมาไวŒ กับตัวและเดินไปหาคู‹ใหม‹ จนช‹วงทŒายเปšนการเดินเขŒาไปสนทนากับผูŒชมสั้นๆ ยื่น หนŒากาก และดึงกลับไวŒที่ตัวเช‹นเดิม “ในสังคมเราไม‹เอือ้ เปšนเรือ่ งทีท่ าํ ใหŒเขาไม‹สามารถไปถึงจุดนัน้ ไดŒ เขาชอบอะไร แต‹ละวันดําเนินชีวิตอย‹างไร ตัวเราเองมีความรูŒในชีวิตเขานŒอยมาก ไม‹ต‹างจากเรา

138 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ตอนเด็ก อยากช‹วยเหลือพ‹อแม‹ อยากเปšนอาชีพนั้นๆ เขาไม‹มีโอกาสทางกฎหมาย ทําอย‹างไรไดŒ เขาไม‹มีพื้นที่ใหŒทําสิ่งนั้นไดŒ” “เราเชื่อในกระบวนการละคร ศิลปะเพื่อพัฒนามนุษย” ดร.ปวลักขิ์กล‹าวไวŒในระหว‹างการสนทนา โดยอธิบายว‹า กระบวนการทํางาน ละครเวทีเด็กเรื่อง เจŒาผีเสือ้ เปšนละครเพือ่ /ของกลุม‹ ผูชŒ มในวัยเยาว (theatre for/of young audience) และใหŒคําอธิบายเพิ่มเติม “เรียกไดŒว‹าเปšนการทํางานเพื่อปะทะกับความจริง และดึงเอาเสียงและการ สังเกตชีวิตมาสัมพันธกับตัวเองจนกลายเปšนผลงาน ละครประเภทนี้จึงใชŒความรูŒสึก เพื่อถ‹ายทอด ใหŒคนมาดูแลŒวรูสŒ กึ ไม‹ใช‹การเขียนบทละครเพือ่ เล‹าเรือ่ ง เราไม‹ไดŒสนใจ ลําดับเรื่อง ไม‹มีวิกฤตอะไร ไม‹มีโครงสรŒางของการเล‹าเรื่อง เหมือนกับเพลงบัลลาด ที่มีประเด็นนั้นๆ เขŒามา แลŒวรูŒสึกต‹อเรื่องนั้นอย‹างไร” กระบวนการทํางานของลัดดาในทัศนะของ ดร.ปวลักขิ์ “จึงทําหนŒาที่จัด องคประกอบ โดยไม‹ไดŒกําหนดสิ่งนั้นสิ่งนี้ไวŒล‹วงหนŒา ผูŒชมแต‹ละคนรับสาระจาก การชมไดŒไม‹เท‹ากัน ฉะนัน้ จึงไม‹ตอŒ งสนใจว‹าคนดูเขŒาใจเรือ่ งหรือไม‹” ผลทีเ่ ด็กๆ ไดŒรบั ไม‹ใช‹ผลงานทีบ่ รรเจิดหรือการผลิตละครชัน้ เยีย่ ม “สําหรับเด็กๆ เอง หลังจากเขŒาร‹วม กิจกรรมทั้งแปดครั้ง พวกเขาฝƒกตนเองทั้งในเรื่องความกลŒา ความรับผิดชอบ และ สมาชิกในกลุ‹มจะสรŒางความสัมพันธกันเอง คอยดูแลซึ่งกันและกันในการทํางาน” งานละครในพิพิธภัณฑครั้งนี้คงไม‹ใช‹ตัวแบบสําเร็จที่คนทํางานพิพิธภัณฑจะ หยิบไปใชŒโดยง‹าย เพราะรูปแบบของละครเวทีเด็กมีลักษณะเฉพาะ และมีเป‡าหมาย แตกต‹างจากละครในพิพธิ ภัณฑทเี่ คยมีการจัด ละครเวทีเด็กไม‹ไดŒเชือ่ มโยงกับเนือ้ หา ของนิทรรศการในทางตรง แต‹ไม‹ไดŒแปลกแยกจนอยู‹ผิดฝาผิดตัว เพราะละครเวที เรื่อง “เจŒาผีเสื้อ” คงตŒองการสื่อสารเรื่องราวในชีวิตประจําวันของคนอีกวัยหนึ่งใน ชุมชนคนพม‹าในประเทศไทย แต‹กระบวนการสื่อสารใชŒคนที่มีเลือดเนื้อ ความรูŒสึก ความคิด ความฝ˜น ความกลŒาหาญ และความกลัว เปšนผูŒถ‹ายทอดเรื่องราวดังกล‹าว สําหรับผูเŒ ขียน ละครเวทีในพิพธิ ภัณฑยงั คงเปšนสนามทีอ่ ยูใ‹ นระหว‹างการเติบโต ในวงการพิพิธภัณฑไทย คงมีพิพิธภัณฑจํานวนไม‹มากนักที่เลือกใชŒละครเวทีเปšน กิจกรรมสื่อสารกับผูŒชม แต‹อย‹างนŒอยที่สุด ผูŒเขียนเห็นว‹า ทั้งนิทรรศการ กิจกรรม ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 139


สาธารณะ และการศึกษา รวมถึงละครเวที ต‹างพยายามทําหนŒาทีส่ าํ คัญคือ การเชือ่ มโยง ประสบการณของผูŒชมกับผูŒคนที่นําเรื่องราว การสรŒางสรรคนิทรรศการและกิจกรรมแวดลŒอม ตŒองอาศัยทั้งความคิด เวลา บุคลากร และงบประมาณ ทัง้ หมดเปšนกระบวนการทีค่ นทํางานต‹างเรียนรูŒในระหว‹าง ทาง และเปšนผลสําเร็จในบัน้ ปลาย ผูเŒ ขียนจะกล‹าวถึงบทเรียนบางประการในลําดับต‹อ ไป เพือ่ ชีใ้ หŒเห็นป˜จจัยต‹างๆ ทีค่ วรคํานึงถึงในการทํางาน แต‹จะตŒองพึงตระหนักเสมอ ว‹า บทเรียนดังกล‹าวนีเ้ ปšนเพียงแนวทางและคนทํางานจะตŒองเลือกใชŒ หรือสรŒางสรรค ใหม‹ตามสถานการณการทํางานของตนเอง

3.5. บทเรียนในกระบวนการ 3 %@#//4>/

>/6/û>*CR%#AQ #>6=>/"ú>.#9 û9-E1 >>/3@=. >/'/=&I'1AQ.% #=4%!@J1<3>-ICQ9 ;1; เป้าหมายการสื่อสาร

'ÿ=.#> >!@*=%$Dþ ,>5> 6">%,>* 6=-

3=.J1< >/I/A.%/Eû /E'J&& >/LûI31> J1<>/ V>I%@%A3@!

@//-6>$>/<

*CR%I* 3>-6%L

การคํานึงถึงความแตกต่างของผู้ชม

@//-I*CQ9>/4B5> 6CQ999%M1%þ ความหลากหลายของสื่อ

แผนภาพ 3 แนวคิดพื้นฐานในการพัฒนานิทรรศการ กิจกรรม และสื่ออื่นๆ ในพิพิธภัณฑ

ในการทํางานพัฒนานิทรรศการ พิพธิ ภัณฑจะตŒองกําหนดเป‡าหมายใหŒชดั เจน ถึงผลสัมฤทธิ์ เช‹น การเผยแพร‹ขŒอคŒนพบจากงานวิจัย การสรŒางหรือเปลี่ยนแปลง ทัศนคติต‹อเรื่องใดเรื่องหนึ่ง การใชŒนิทรรศการเปšนสื่อกลางเพื่อการเรียนรูŒขŒาม วัฒนธรรม หรือเป‡าหมายอืน่ ๆ สําหรับการทํางานนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ วางจุดประสงคหลักใหŒสมาชิกในสังคมเรียนรูŒ

140 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ถึงความเปšนมาและความแตกต‹างของชีวิตความเปšนอยู‹ของคนพม‹าในไทย ฉะนัน้ การวิจัยจึงเปšนรากฐานสําคัญในการเสาะแสวงความรูตŒ ‹างๆ ที่เกีย่ วขŒอง กับคนพม‹า และยังเปšนโอกาสในการเก็บเกี่ยว “วัตถุดิบ” ที่เปšนประโยชน ใน การพัฒนาชุดนิทรรศการ เช‹น ศาสนวัตถุ เครือ่ งแต‹งกาย ภาพถ‹ายในกิจวัตร เมือ่ ถึง ขั้นตอนการพัฒนาสื่อนิทรรศการ การตีความและการวางโครงเรื่องนับเปšนขั้นตอน สําคัญ เพราะนิทรรศการไม‹ใช‹การบอกเล‹าเรื่องทุกเรื่อง ไม‹ใช‹การใหŒขŒอมูล หากแต‹ เปšนการสรŒางประสบการณบางชุดใหŒกับผูŒชม การตีความในทีน่ ี้ คณะทํางานปรารถนาใหŒผชŒู มสวมบทบาทเปšนทัง้ นักท‹องเทีย่ ว ที่เขŒาพักในเกสตเฮาส และยังซŒอนความหมายถึงการเปšนเจŒาบŒานอยู‹ในที เพราะ เรื่องราวต‹างๆ กลับนําเสนอ “แขก” หรือแรงงานพม‹าที่เขŒามาทํางานในบŒานเรา การตีความเชือ่ มโยงมายังการวางประเด็นย‹อยภายในนิทรรศการ “ทีม่ า” เพือ่ ใหŒเปšน สาเหตุและความคาดหวังของคนพม‹าที่เดินทางสู‹ไทย “ที่เปšน” คือสภาพความเปšน อยู‹และการปรับตัว โดยอยู‹บนพื้นฐานของขนบการปฏิบัติที่ติดตัวมากับตนเอง และ “ทีไ่ ป” เปšนปลายทางทีต่ อŒ งการใหŒผชŒู มยŒอนทบทวน ตัง้ คําถาม กับสิง่ ทีไ่ ดŒเรียนรูแŒ ละ สิ่งที่ปลูกฝ˜งอยู‹ภายใน เพื่อชวนใหŒผูŒชมเปดใจรับรูŒและเขŒาใจกับมุมมองอื่นๆ สุด ทŒายนิทรรศการเปšนองคประกอบหลักที่พิพิธภัณฑสามารถสื่อสารสิ่ง ต‹างๆ แต‹พิพิธภัณฑจําเปšนตŒองคํานึงถึงกิจกรรมแวดลŒอม ประกอบดŒวยกิจกรรม เพื่อการศึกษา กิจกรรมสาธารณะ และสื่อออนไลนในโลกที่ป˜จจุบันผูŒคนใชŒเวลากับ สื่อออนไลนมากขึ้น นิทรรศการและกิจกรรมแวดลŒอมทําหนŒาที่เสริมซึ่งกันและกัน เพราะนิทรรศการไม‹สามารถเล‹าไดŒทุกเรือ่ ง กิจกรรมแวดลŒอมเองก็ไม‹จําเปšนตŒองสื่อ สาระซํ้าซŒอนกับนิทรรศการ อย‹างไรก็ดี ทั้งนิทรรศการ กิจกรรมเพื่อการศึกษา กิจกรรมสาธารณะ หรือสื่อ ออนไลน พิพธิ ภัณฑจะตŒองวางกลุม‹ เป‡าหมายในการสือ่ สารใหŒชดั เจน กลุม‹ เป‡าหมาย อาจผันแปรตามช‹วงวัย พืน้ เพทางสังคมและวัฒนธรรม หรือตามลักษณะการใชŒเวลา และความสนใจ เพื่อใหŒการออกแบบสื่อนั้นตรงไปยังกลุ‹มเป‡าหมายหลักในเบื้องตŒน รวมถึงใชŒสื่อประเภทอื่นเพื่อเสริมและถ‹ายทอดเนื้อหาที่ตŒองการ ขŒอคิดสําคัญอีกประการหนึง่ พิพธิ ภัณฑตอŒ งมองกลุม‹ เป‡าหมายใหม‹เสมอ ฉะนัน้

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 141


สาธารณะ และการศึกษา รวมถึงละครเวที ต‹างพยายามทําหนŒาทีส่ าํ คัญคือ การเชือ่ มโยง ประสบการณของผูŒชมกับผูŒคนที่นําเรื่องราว การสรŒางสรรคนิทรรศการและกิจกรรมแวดลŒอม ตŒองอาศัยทั้งความคิด เวลา บุคลากร และงบประมาณ ทัง้ หมดเปšนกระบวนการทีค่ นทํางานต‹างเรียนรูŒในระหว‹าง ทาง และเปšนผลสําเร็จในบัน้ ปลาย ผูเŒ ขียนจะกล‹าวถึงบทเรียนบางประการในลําดับต‹อ ไป เพือ่ ชีใ้ หŒเห็นป˜จจัยต‹างๆ ทีค่ วรคํานึงถึงในการทํางาน แต‹จะตŒองพึงตระหนักเสมอ ว‹า บทเรียนดังกล‹าวนีเ้ ปšนเพียงแนวทางและคนทํางานจะตŒองเลือกใชŒ หรือสรŒางสรรค ใหม‹ตามสถานการณการทํางานของตนเอง

3.5. บทเรียนในกระบวนการ 3 %@#//4>/

>/6/û>*CR%#AQ #>6=>/"ú>.#9 û9-E1 >>/3@=. >/'/=&I'1AQ.% #=4%!@J1<3>-ICQ9 ;1; เป้าหมายการสื่อสาร

'ÿ=.#> >!@*=%$Dþ ,>5> 6">%,>* 6=-

3=.J1< >/I/A.%/Eû /E'J&& >/LûI31> J1<>/ V>I%@%A3@!

@//-6>$>/<

*CR%I* 3>-6%L

การคํานึงถึงความแตกต่างของผู้ชม

@//-I*CQ9>/4B5> 6CQ999%M1%þ ความหลากหลายของสื่อ

แผนภาพ 3 แนวคิดพื้นฐานในการพัฒนานิทรรศการ กิจกรรม และสื่ออื่นๆ ในพิพิธภัณฑ

ในการทํางานพัฒนานิทรรศการ พิพธิ ภัณฑจะตŒองกําหนดเป‡าหมายใหŒชดั เจน ถึงผลสัมฤทธิ์ เช‹น การเผยแพร‹ขŒอคŒนพบจากงานวิจัย การสรŒางหรือเปลี่ยนแปลง ทัศนคติต‹อเรื่องใดเรื่องหนึ่ง การใชŒนิทรรศการเปšนสื่อกลางเพื่อการเรียนรูŒขŒาม วัฒนธรรม หรือเป‡าหมายอืน่ ๆ สําหรับการทํางานนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ วางจุดประสงคหลักใหŒสมาชิกในสังคมเรียนรูŒ

140 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ถึงความเปšนมาและความแตกต‹างของชีวิตความเปšนอยู‹ของคนพม‹าในไทย ฉะนัน้ การวิจัยจึงเปšนรากฐานสําคัญในการเสาะแสวงความรูตŒ ‹างๆ ที่เกีย่ วขŒอง กับคนพม‹า และยังเปšนโอกาสในการเก็บเกี่ยว “วัตถุดิบ” ที่เปšนประโยชน ใน การพัฒนาชุดนิทรรศการ เช‹น ศาสนวัตถุ เครือ่ งแต‹งกาย ภาพถ‹ายในกิจวัตร เมือ่ ถึง ขั้นตอนการพัฒนาสื่อนิทรรศการ การตีความและการวางโครงเรื่องนับเปšนขั้นตอน สําคัญ เพราะนิทรรศการไม‹ใช‹การบอกเล‹าเรื่องทุกเรื่อง ไม‹ใช‹การใหŒขŒอมูล หากแต‹ เปšนการสรŒางประสบการณบางชุดใหŒกับผูŒชม การตีความในทีน่ ี้ คณะทํางานปรารถนาใหŒผชŒู มสวมบทบาทเปšนทัง้ นักท‹องเทีย่ ว ที่เขŒาพักในเกสตเฮาส และยังซŒอนความหมายถึงการเปšนเจŒาบŒานอยู‹ในที เพราะ เรื่องราวต‹างๆ กลับนําเสนอ “แขก” หรือแรงงานพม‹าที่เขŒามาทํางานในบŒานเรา การตีความเชือ่ มโยงมายังการวางประเด็นย‹อยภายในนิทรรศการ “ทีม่ า” เพือ่ ใหŒเปšน สาเหตุและความคาดหวังของคนพม‹าที่เดินทางสู‹ไทย “ที่เปšน” คือสภาพความเปšน อยู‹และการปรับตัว โดยอยู‹บนพื้นฐานของขนบการปฏิบัติที่ติดตัวมากับตนเอง และ “ทีไ่ ป” เปšนปลายทางทีต่ อŒ งการใหŒผชŒู มยŒอนทบทวน ตัง้ คําถาม กับสิง่ ทีไ่ ดŒเรียนรูแŒ ละ สิ่งที่ปลูกฝ˜งอยู‹ภายใน เพื่อชวนใหŒผูŒชมเปดใจรับรูŒและเขŒาใจกับมุมมองอื่นๆ สุด ทŒายนิทรรศการเปšนองคประกอบหลักที่พิพิธภัณฑสามารถสื่อสารสิ่ง ต‹างๆ แต‹พิพิธภัณฑจําเปšนตŒองคํานึงถึงกิจกรรมแวดลŒอม ประกอบดŒวยกิจกรรม เพื่อการศึกษา กิจกรรมสาธารณะ และสื่อออนไลนในโลกที่ป˜จจุบันผูŒคนใชŒเวลากับ สื่อออนไลนมากขึ้น นิทรรศการและกิจกรรมแวดลŒอมทําหนŒาที่เสริมซึ่งกันและกัน เพราะนิทรรศการไม‹สามารถเล‹าไดŒทุกเรือ่ ง กิจกรรมแวดลŒอมเองก็ไม‹จําเปšนตŒองสื่อ สาระซํ้าซŒอนกับนิทรรศการ อย‹างไรก็ดี ทั้งนิทรรศการ กิจกรรมเพื่อการศึกษา กิจกรรมสาธารณะ หรือสื่อ ออนไลน พิพธิ ภัณฑจะตŒองวางกลุม‹ เป‡าหมายในการสือ่ สารใหŒชดั เจน กลุม‹ เป‡าหมาย อาจผันแปรตามช‹วงวัย พืน้ เพทางสังคมและวัฒนธรรม หรือตามลักษณะการใชŒเวลา และความสนใจ เพื่อใหŒการออกแบบสื่อนั้นตรงไปยังกลุ‹มเป‡าหมายหลักในเบื้องตŒน รวมถึงใชŒสื่อประเภทอื่นเพื่อเสริมและถ‹ายทอดเนื้อหาที่ตŒองการ ขŒอคิดสําคัญอีกประการหนึง่ พิพธิ ภัณฑตอŒ งมองกลุม‹ เป‡าหมายใหม‹เสมอ ฉะนัน้

ในกระบวนการ: จากนิทรรศการสู‹กิจกรรมสาธารณะ 141


ยิ่งสื่อมีหลากประเภท แต‹ยังคงพัฒนาอยู‹บนสาระหลักเดียวกับที่นิทรรศการ ยิ่งเปšน โอกาสใหŒพิพิธภัณฑดึงดูดกลุ‹มผูŒชมหนŒาใหม‹ ในภาพรวม คนทํางานพิพิธภัณฑตŒองมองประโยชนในการพัฒนานิทรรศการ และกิจกรรมแวดลŒอม มิใช‹เพียงเพือ่ การเพิม่ จํานวนผูชŒ ม แต‹หมายถึงการพัฒนาวิถที าง ใหŒงานวัฒนธรรมเขŒาถึงกลุ‹มชนที่หลากหลาย และในทางกลับกัน กลุ‹มคนเหล‹านี้ สามารถใชŒพิพิธภัณฑเปšนพื้นที่ทางสังคมสําหรับการเรียนรูŒต‹างๆ โจทยของการ ทํางานพิพิธภัณฑจึงตŒองพยายามตอบใหŒชัดถึงเป‡าหมายสูงสุด นั่นคือ พิพิธภัณฑ เปšนส‹วนหนึง่ ของสังคม และเปšนส‹วนหนึง่ ของกระบวนการเรียนรูŒ เพือ่ ใหŒสงั คมวิวฒ ั น ไปในทิศทางใด

142 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม


ยิ่งสื่อมีหลากประเภท แต‹ยังคงพัฒนาอยู‹บนสาระหลักเดียวกับที่นิทรรศการ ยิ่งเปšน โอกาสใหŒพิพิธภัณฑดึงดูดกลุ‹มผูŒชมหนŒาใหม‹ ในภาพรวม คนทํางานพิพิธภัณฑตŒองมองประโยชนในการพัฒนานิทรรศการ และกิจกรรมแวดลŒอม มิใช‹เพียงเพือ่ การเพิม่ จํานวนผูชŒ ม แต‹หมายถึงการพัฒนาวิถที าง ใหŒงานวัฒนธรรมเขŒาถึงกลุ‹มชนที่หลากหลาย และในทางกลับกัน กลุ‹มคนเหล‹านี้ สามารถใชŒพิพิธภัณฑเปšนพื้นที่ทางสังคมสําหรับการเรียนรูŒต‹างๆ โจทยของการ ทํางานพิพิธภัณฑจึงตŒองพยายามตอบใหŒชัดถึงเป‡าหมายสูงสุด นั่นคือ พิพิธภัณฑ เปšนส‹วนหนึง่ ของสังคม และเปšนส‹วนหนึง่ ของกระบวนการเรียนรูŒ เพือ่ ใหŒสงั คมวิวฒ ั น ไปในทิศทางใด

142 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม


๔၄

นิทรรศการจบ...แต่ไม่สิ้นสุ ด


๔၄

นิทรรศการจบ...แต่ไม่สิ้นสุ ด


ในส่ วนนี้ผู้เขียนต้องการแสดงให้เห็นถึงบทบาทและ การทํางานของพิพธ ิ ภัณฑ์ ทีส ่ ามารถดําเนินไปอย่างต่อ เนื่อง แม้เมื่อนิทรรศการสิ้นสุ ดลง สถาบันพิพิธภัณฑ์ การเรียนรูฯ้ มีนโยบายสําคัญในการใช้ประโยชน์จากสื่อ การเรียนรูอ ้ ย่างสูงสุด ด้วยเหตุนี้ นิทรรศการหลายชุดที่ มิวเซียมสยามสร้างสรรค์ ได้รบ ั การหมุนเวียนจัดแสดง ในสถานทีต ่ า่ งๆ เมือ ่ การจัดแสดงนิทรรศการสิ้นสุดลง

ตัวอย‹างของการทํางานที่จะกล‹าวถึงในที่นี้ ประกอบดŒวยการทํางาน 2 ส‹วน ไดŒแก‹ การใชŒประโยชนจากสื่อบางส‹วนในนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ณ โรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม กรุงเทพฯ และการเคลื่อนยŒายนิทรรศการไปจัด แสดงยังมหาวิทยาลัยเชียงใหม‹ ผูŒเขียนเรียบเรียงเนื้อหาจากการพบปะกับครูและ ผูŒปกครองของโรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม ส‹วน อาจารยศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ ภาควิชาสื่อศิลปะและการออกแบบสื่อ คณะวิจิตรศิลปŠ มหาวิทยาลัยเชียงใหม‹ เปšน ผูเŒ ขียนเนือ้ หา เรื่อง การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา (Traveling in the Distance of Eyes) ซึ่งจะปรากฏในหัวขŒอต‹อไป

4.1. “ฉันเห็น ฉันทํา ฉันจึงเข้าใจ”:

การเรียนรู้ด้วยการลงมือปฏิบัติ

การพูดคุยกับครูและผูŒปกครอง22 โรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม ที่มีส‹วน เกีย่ วขŒองกับการจัดงานเปดโลกการเรียนรูขŒ องโรงเรียน นับเปšนโอกาสอันดีทกี่ ระตุนŒ ใหŒผูŒเขียนหยิบยกประเด็นเรื่องการศึกษานอกพิพิธภัณฑ หรือที่เรียกว‹า outreach program มาเปšนส‹วนหนึง่ ของบทบันทึกการทํางานของสถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ ในครั้งนี้ การวางโปรแกรมการศึกษานอกพิพิธภัณฑก‹อใหŒเกิดประโยชนหลาย ประการกับพิพธิ ภัณฑ โดยเฉพาะอย‹างยิง่ การสรŒางกลุม‹ ผูชŒ มหนŒาใหม‹ในสถานศึกษา ประกอบดวย อาจารยชัชวาลย พูลสุข, อาจารยนิภา ผินกลับ, อาจารยสุกัญญา วิเชียรดิลก, อาจารย นิศารัตน คงสวัสดิ์, คุณเพียรกมล มาธนชัย และ คุณณัฐสินี หวังนิตยสุข เมื่อวันที่ 23 มกราคม 2560. 22

นิทรรศการจบ...แต‹ไม‹สิ้นสุด 147


ในส่ วนนี้ผู้เขียนต้องการแสดงให้เห็นถึงบทบาทและ การทํางานของพิพธ ิ ภัณฑ์ ทีส ่ ามารถดําเนินไปอย่างต่อ เนื่อง แม้เมื่อนิทรรศการสิ้นสุ ดลง สถาบันพิพิธภัณฑ์ การเรียนรูฯ้ มีนโยบายสําคัญในการใช้ประโยชน์จากสื่อ การเรียนรูอ ้ ย่างสูงสุด ด้วยเหตุนี้ นิทรรศการหลายชุดที่ มิวเซียมสยามสร้างสรรค์ ได้รบ ั การหมุนเวียนจัดแสดง ในสถานทีต ่ า่ งๆ เมือ ่ การจัดแสดงนิทรรศการสิ้นสุดลง

ตัวอย‹างของการทํางานที่จะกล‹าวถึงในที่นี้ ประกอบดŒวยการทํางาน 2 ส‹วน ไดŒแก‹ การใชŒประโยชนจากสื่อบางส‹วนในนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ณ โรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม กรุงเทพฯ และการเคลื่อนยŒายนิทรรศการไปจัด แสดงยังมหาวิทยาลัยเชียงใหม‹ ผูŒเขียนเรียบเรียงเนื้อหาจากการพบปะกับครูและ ผูŒปกครองของโรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม ส‹วน อาจารยศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ ภาควิชาสื่อศิลปะและการออกแบบสื่อ คณะวิจิตรศิลปŠ มหาวิทยาลัยเชียงใหม‹ เปšน ผูเŒ ขียนเนือ้ หา เรื่อง การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา (Traveling in the Distance of Eyes) ซึ่งจะปรากฏในหัวขŒอต‹อไป

4.1. “ฉันเห็น ฉันทํา ฉันจึงเข้าใจ”:

การเรียนรู้ด้วยการลงมือปฏิบัติ

การพูดคุยกับครูและผูŒปกครอง22 โรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม ที่มีส‹วน เกีย่ วขŒองกับการจัดงานเปดโลกการเรียนรูขŒ องโรงเรียน นับเปšนโอกาสอันดีทกี่ ระตุนŒ ใหŒผูŒเขียนหยิบยกประเด็นเรื่องการศึกษานอกพิพิธภัณฑ หรือที่เรียกว‹า outreach program มาเปšนส‹วนหนึง่ ของบทบันทึกการทํางานของสถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ ในครั้งนี้ การวางโปรแกรมการศึกษานอกพิพิธภัณฑก‹อใหŒเกิดประโยชนหลาย ประการกับพิพธิ ภัณฑ โดยเฉพาะอย‹างยิง่ การสรŒางกลุม‹ ผูชŒ มหนŒาใหม‹ในสถานศึกษา ประกอบดวย อาจารยชัชวาลย พูลสุข, อาจารยนิภา ผินกลับ, อาจารยสุกัญญา วิเชียรดิลก, อาจารย นิศารัตน คงสวัสดิ์, คุณเพียรกมล มาธนชัย และ คุณณัฐสินี หวังนิตยสุข เมื่อวันที่ 23 มกราคม 2560. 22

นิทรรศการจบ...แต‹ไม‹สิ้นสุด 147


ชุดสื่อการศึกษา “ชื่อพม‹าในแบบคุณ” ที่ตั้งอยู‹ทางออกของนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด สรŒางความสนใจใหŒกบั ผูปŒ กครอง โรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม ซึง่ เปšนคณะทํางานกิจกรรมงานเปดโลกการเรียนรูขŒ องโรงเรียน ดŒวยเหตุนี้ ผูปŒ กครอง และครูจึงประสานงานมายังสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ เพื่อขอยืมและนํามา ประกอบไวŒเปšนส‹วนหนึ่งของกิจกรรม เนื้อหาในส‹วนนี้จะแสดงใหŒเห็นบริบทของงานเปดโลกการเรียนรูŒจากมุมมอง ของครูและผูŒปกครอง เพื่อนํามาสู‹การอภิปรายถึงการออกแบบกิจกรรมที่เหมาะสม กับกลุ‹มเยาวชนในสถานศึกษา ซึ่งเปšนกลุ‹มผูŒชมในอนาคตของพิพิธภัณฑ จากนั้น จะกล‹าวถึงขŒอพิจารณาเกี่ยวกับสื่อการศึกษาและกิจกรรมนอกพิพิธภัณฑ ที่ควร กําหนดไวŒ ในโครงการนิทรรศการ พิพิธภัณฑสามารถเผยแพร‹ความรูŒไดŒกวŒางไกล มากยิ่งขึ้น และถ‹ายทอดขŒอมูลสู‹มวลชนจํานวนมาก สถานศึกษาเองก็บริหารและ จัดการกิจกรรมดŒวยความสะดวก เพราะอยู‹ในที่ตั้งของตนเอง คุณครูนิศารัตน คงสวัสดิ์23กล‹าวถึงการจัดงานงานเปดโลกการเรียนรูŒ ACP (Assumption College Primary) งานดังกล‹าวจัดขึน้ ครัง้ แรกในวาระโรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถมจัดตัง้ ขึน้ เปšนเวลา 50 ป‚ การจัดงานเมือ่ เดือนกันยายน พ.ศ. 2559 แบ‹ง ออกเปšนหัวขŒอต‹างๆ ประกอบดŒวย หนึ่ง โลกการอาชีพ สอง โลกวรรณกรรมและ วรรณคดี ทั้งของไทย เช‹น พระอภัยมณี สุนทรภู‹ และของต‹างชาติ เช‹น Neverland, สาม โลกวิทยาศาสตร ดŒวยการเชิญหน‹วยงานต‹างๆ เช‹น กรมอนุรักษพันธุเต‹า การพัฒนาชายฝ˜›ง ใหŒแต‹ละหน‹วยงานนํานิทรรศการและเจŒาหนŒาที่มาใหŒความรูŒแก‹ นักเรียน สี่ โลกวัฒนธรรมชาติตะวันตก สหรัฐอเมริกา สวิตเซอรแลนด เปšนตŒน ซึ่ง ต‹างเปšนประเทศทีต่ งั้ อยูห‹ า‹ งไกลจากนักเรียน และหŒา โลกอาเซียน ทีต่ อŒ งการบอกเล‹า จุดเด‹นของแต‹ละประเทศ ในแต‹ละหัวขŒอ นิทรรศการจะแยกไวŒเปšนสัด ส‹วนตามหŒองเรียนต‹างๆ ใน แต‹ละอาคารเรียน และอาศัยการทํางานระหว‹างอาจารยและสมาคมผูŒปกครอง เพื่อ ออกแบบนิทรรศการทีไ่ ม‹ใช‹ปา‡ ยหรือบอรดนิทรรศการ แต‹จะตŒองเปšนการเรียนรูดŒ วŒ ย การสังเกต การสัมผัส และการทดลองทํา เมื่อถึงตรงนี้ ผูŒอ‹านจะเห็นถึงความสําคัญ ของการออกแบบกิจกรรมการศึกษา ซึ่งโรงเรียนนั้นมีความเชี่ยวชาญ เพราะการ นิศารัตน คงสวัสดิ์, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 2560. 23

148 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

พัฒนาหลักสูตรการเรียนตามอัธยาศัย ทีแ่ มŒจะจัดงานเปดโลกการเรียนรูŒในหŒองเรียน แต‹รปู แบบของการถ‹ายทอดความรูกŒ ลับมีลกั ษณะเนŒนการเรียนรูทŒ สี่ ลายบทบาทของ ครูและนักเรียนในชั้นเรียน ผูเŒ ขียนขอยกตัวอย‹างการจัด “หŒองพม‹า” เพือ่ แสดงใหŒเห็นถึงบรรยากาศของงาน และการใชŒประโยชนจากสือ่ ของนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด ณัฐสินี หวังนิตยสขุ ในฐานะผูŒปกครองที่ร‹วมจัดงาน ไดŒเล‹าถึงที่มาและแรงบันดาลใจในการประสานงาน กับมิวเซียมสยาม เพื่อขอยืมชุดสื่อ “ชื่อพม‹าในแบบคุณ” “คุณแม‹จะพาลูกไปเทีย่ ววัดอรุณฯ วันนัน้ เปšนวันสุดทŒายของการจัดนิทรรศการ เรื่อง พม‹าระยะประชิด เมื่อไดŒชมนิทรรศการแลŒวเห็นว‹า เนื้อหาบางอย‹างน‹าจะเปšน ประโยชนกบั การจัดงานเปดโลกการเรียนรูขŒ องโรงเรียน หนึง่ ในกิจกรรมของหŒองพม‹า คือ การเรียนรูŒภาษา เช‹น คํากล‹าวในชีวิตประจําวันง‹ายๆ และการรูŒจักตัวอักษร จึง เปšนเหตุผลว‹าทําไมทางเราจึงยืมตราป˜มชื่อจากมิวเซียมสยาม” คุณครูชัชวาลย พูลสุข24 กล‹าวถึงบรรยากาศของ “หŒองพม‹า” ว‹า “นักเรียนอยู‹ ในระดับประถมศึกษา จึงเนŒนภาพ และการเรียนรูŒเรื่องทั่วไปเกี่ยวกับประเทศพม‹า เช‹น ชีวิตความเปšนอยู‹ ภูมิประเทศ การประกอบอาชีพ การแต‹งกาย ภาษา หรือแป‡ง ทานาคา ใหŒนักเรียนสามารถระบุสิ่งที่เห็นและเชื่อมโยงกับพม‹าในเบื้องตŒน มีการ จําลองสิงหตั้งไวŒเปšนสัญลักษณที่หนŒาหŒองเรียน เมื่อเขŒามา ครูและผูŒปกครองที่ดูแล หŒองจะแต‹งกายเพื่อพานักเรียนเล‹นกิจกรรมในจุดต‹างๆ นอกจากนี้ ยังมีป‡ายไวนิล ขนาดใหญ‹แสดงใหŒเห็นสถานที่สําคัญในประเทศพม‹าดŒวย” คุณครูสุกัญญา วิเชียรดิลก25 กล‹าวสรุปเชิงใหŒความเห็นถึงการเรียนรูŒของ นักเรียนในระดับประถมศึกษา “สิ่งที่ไดŒจากตึกอาเซียน [ส‹วนนิทรรศการเรื่องสิบ ประเทศในอาเซียน] เด็กๆ ไดŒสัมผัสจริงกับประเทศเพื่อนบŒานมากขึ้น” “ในแต‹ละหŒอง ครูยังช‹วยบันทึกจํานวนนักเรียนที่เขŒาแต‹ละหŒอง และพบว‹ามี จํานวนเฉลี่ยที่ใกลŒเคียงกัน แต‹ละหŒองมีจุดเด‹นของแต‹ละเรื่องที่แตกต‹างกัน ในแต‹ละ 24 ชัชวาลย พูลสุข, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 2560.

สุกัญญา วิเชียรดิลก, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 2560.

25

นิทรรศการจบ...แต‹ไม‹สิ้นสุด 149


ชุดสื่อการศึกษา “ชื่อพม‹าในแบบคุณ” ที่ตั้งอยู‹ทางออกของนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด สรŒางความสนใจใหŒกบั ผูปŒ กครอง โรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม ซึง่ เปšนคณะทํางานกิจกรรมงานเปดโลกการเรียนรูขŒ องโรงเรียน ดŒวยเหตุนี้ ผูปŒ กครอง และครูจึงประสานงานมายังสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ เพื่อขอยืมและนํามา ประกอบไวŒเปšนส‹วนหนึ่งของกิจกรรม เนื้อหาในส‹วนนี้จะแสดงใหŒเห็นบริบทของงานเปดโลกการเรียนรูŒจากมุมมอง ของครูและผูŒปกครอง เพื่อนํามาสู‹การอภิปรายถึงการออกแบบกิจกรรมที่เหมาะสม กับกลุ‹มเยาวชนในสถานศึกษา ซึ่งเปšนกลุ‹มผูŒชมในอนาคตของพิพิธภัณฑ จากนั้น จะกล‹าวถึงขŒอพิจารณาเกี่ยวกับสื่อการศึกษาและกิจกรรมนอกพิพิธภัณฑ ที่ควร กําหนดไวŒ ในโครงการนิทรรศการ พิพิธภัณฑสามารถเผยแพร‹ความรูŒไดŒกวŒางไกล มากยิ่งขึ้น และถ‹ายทอดขŒอมูลสู‹มวลชนจํานวนมาก สถานศึกษาเองก็บริหารและ จัดการกิจกรรมดŒวยความสะดวก เพราะอยู‹ในที่ตั้งของตนเอง คุณครูนิศารัตน คงสวัสดิ์23กล‹าวถึงการจัดงานงานเปดโลกการเรียนรูŒ ACP (Assumption College Primary) งานดังกล‹าวจัดขึน้ ครัง้ แรกในวาระโรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถมจัดตัง้ ขึน้ เปšนเวลา 50 ป‚ การจัดงานเมือ่ เดือนกันยายน พ.ศ. 2559 แบ‹ง ออกเปšนหัวขŒอต‹างๆ ประกอบดŒวย หนึ่ง โลกการอาชีพ สอง โลกวรรณกรรมและ วรรณคดี ทั้งของไทย เช‹น พระอภัยมณี สุนทรภู‹ และของต‹างชาติ เช‹น Neverland, สาม โลกวิทยาศาสตร ดŒวยการเชิญหน‹วยงานต‹างๆ เช‹น กรมอนุรักษพันธุเต‹า การพัฒนาชายฝ˜›ง ใหŒแต‹ละหน‹วยงานนํานิทรรศการและเจŒาหนŒาที่มาใหŒความรูŒแก‹ นักเรียน สี่ โลกวัฒนธรรมชาติตะวันตก สหรัฐอเมริกา สวิตเซอรแลนด เปšนตŒน ซึ่ง ต‹างเปšนประเทศทีต่ งั้ อยูห‹ า‹ งไกลจากนักเรียน และหŒา โลกอาเซียน ทีต่ อŒ งการบอกเล‹า จุดเด‹นของแต‹ละประเทศ ในแต‹ละหัวขŒอ นิทรรศการจะแยกไวŒเปšนสัด ส‹วนตามหŒองเรียนต‹างๆ ใน แต‹ละอาคารเรียน และอาศัยการทํางานระหว‹างอาจารยและสมาคมผูŒปกครอง เพื่อ ออกแบบนิทรรศการทีไ่ ม‹ใช‹ปา‡ ยหรือบอรดนิทรรศการ แต‹จะตŒองเปšนการเรียนรูดŒ วŒ ย การสังเกต การสัมผัส และการทดลองทํา เมื่อถึงตรงนี้ ผูŒอ‹านจะเห็นถึงความสําคัญ ของการออกแบบกิจกรรมการศึกษา ซึ่งโรงเรียนนั้นมีความเชี่ยวชาญ เพราะการ นิศารัตน คงสวัสดิ์, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 2560. 23

148 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

พัฒนาหลักสูตรการเรียนตามอัธยาศัย ทีแ่ มŒจะจัดงานเปดโลกการเรียนรูŒในหŒองเรียน แต‹รปู แบบของการถ‹ายทอดความรูกŒ ลับมีลกั ษณะเนŒนการเรียนรูทŒ สี่ ลายบทบาทของ ครูและนักเรียนในชั้นเรียน ผูเŒ ขียนขอยกตัวอย‹างการจัด “หŒองพม‹า” เพือ่ แสดงใหŒเห็นถึงบรรยากาศของงาน และการใชŒประโยชนจากสือ่ ของนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด ณัฐสินี หวังนิตยสขุ ในฐานะผูŒปกครองที่ร‹วมจัดงาน ไดŒเล‹าถึงที่มาและแรงบันดาลใจในการประสานงาน กับมิวเซียมสยาม เพื่อขอยืมชุดสื่อ “ชื่อพม‹าในแบบคุณ” “คุณแม‹จะพาลูกไปเทีย่ ววัดอรุณฯ วันนัน้ เปšนวันสุดทŒายของการจัดนิทรรศการ เรื่อง พม‹าระยะประชิด เมื่อไดŒชมนิทรรศการแลŒวเห็นว‹า เนื้อหาบางอย‹างน‹าจะเปšน ประโยชนกบั การจัดงานเปดโลกการเรียนรูขŒ องโรงเรียน หนึง่ ในกิจกรรมของหŒองพม‹า คือ การเรียนรูŒภาษา เช‹น คํากล‹าวในชีวิตประจําวันง‹ายๆ และการรูŒจักตัวอักษร จึง เปšนเหตุผลว‹าทําไมทางเราจึงยืมตราป˜มชื่อจากมิวเซียมสยาม” คุณครูชัชวาลย พูลสุข24 กล‹าวถึงบรรยากาศของ “หŒองพม‹า” ว‹า “นักเรียนอยู‹ ในระดับประถมศึกษา จึงเนŒนภาพ และการเรียนรูŒเรื่องทั่วไปเกี่ยวกับประเทศพม‹า เช‹น ชีวิตความเปšนอยู‹ ภูมิประเทศ การประกอบอาชีพ การแต‹งกาย ภาษา หรือแป‡ง ทานาคา ใหŒนักเรียนสามารถระบุสิ่งที่เห็นและเชื่อมโยงกับพม‹าในเบื้องตŒน มีการ จําลองสิงหตั้งไวŒเปšนสัญลักษณที่หนŒาหŒองเรียน เมื่อเขŒามา ครูและผูŒปกครองที่ดูแล หŒองจะแต‹งกายเพื่อพานักเรียนเล‹นกิจกรรมในจุดต‹างๆ นอกจากนี้ ยังมีป‡ายไวนิล ขนาดใหญ‹แสดงใหŒเห็นสถานที่สําคัญในประเทศพม‹าดŒวย” คุณครูสุกัญญา วิเชียรดิลก25 กล‹าวสรุปเชิงใหŒความเห็นถึงการเรียนรูŒของ นักเรียนในระดับประถมศึกษา “สิ่งที่ไดŒจากตึกอาเซียน [ส‹วนนิทรรศการเรื่องสิบ ประเทศในอาเซียน] เด็กๆ ไดŒสัมผัสจริงกับประเทศเพื่อนบŒานมากขึ้น” “ในแต‹ละหŒอง ครูยังช‹วยบันทึกจํานวนนักเรียนที่เขŒาแต‹ละหŒอง และพบว‹ามี จํานวนเฉลี่ยที่ใกลŒเคียงกัน แต‹ละหŒองมีจุดเด‹นของแต‹ละเรื่องที่แตกต‹างกัน ในแต‹ละ 24 ชัชวาลย พูลสุข, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 2560.

สุกัญญา วิเชียรดิลก, การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา, สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ, MP3 recorder, 2560.

25

นิทรรศการจบ...แต‹ไม‹สิ้นสุด 149


หŒอง เด็กๆ ไดŒเห็นสัญลักษณ และสามารถจดจําจุดเด‹นของพม‹า เช‹น เด็กๆ เคยมา เล‹าในชั้นเรียนว‹า ไปบางแค และบอกว‹า ‘มีพม‹าอยู‹มาก’ เมื่อถามว‹ารูŒไดŒอย‹างไร เด็ก อธิบายว‹าสังเกตจากแป‡งทานาคาทีท่ าใบหนŒา และคํากล‹าวทักทายระหว‹างกัน นีแ่ สดง ใหŒเห็นว‹า เด็กสามารถอŒางอิงกับการเรียนรูŒไดŒ”

การทํางานของพิพิธภัณฑกับองคกรภายนอก ตŒองอาศัยความไวŒวางใจ และสรŒาง ความผูกพันกับองคกรนั้นๆ จนกลายเปšนหุนŒ ส‹วน การพัฒนาความสัมพันธกบั สถาน ศึกษา จึงเปšนอีกเรื่องหนึ่งที่พิพิธภัณฑตŒองดําเนินควบคู‹กันไปกับการสรŒางสรรคสื่อ การศึกษา

คุณครูนิศารัตนกล‹าวเสริม “ป‚ก‹อนเคยจัดงานเปดโลกอาชีพ ทหาร ตํารวจ ตํารวจสุนัข กองปราบ คอมมานโด นักบินอวกาศ ก็เชิญหน‹วยงานที่เกี่ยวขŒองกับ อาชีพนั้นมาใหŒความรูŒกับนักเรียน ทั้งหมดนี้เกิด ขึ้นไดŒเพราะการสนับสนุนของ ผูปŒ กครอง ทีย่ ินดีชว‹ ยในการประสานงานและการอุดหนุนในดŒานอืน่ ๆ เด็กในละแวก ใกลŒเคียง อย‹างโรงเรียนกรุงเทพคริสเตียน ก็เขŒามาร‹วมงานดŒวยเช‹นกัน

4.2. บทเรียนในกระบวนการ 4

การจัดงานในลักษณะนี้ จึงเปรียบเหมือนการเอาโลกแห‹งการเรียนรูŒเขŒามาสู‹ โรงเรียน และจัดทัง้ โรงเรียนทุกชัน้ เรียนพรŒอมกัน หากพิพธิ ภัณฑสามารถเขŒามาตาม โรงเรียนไดŒ น‹าจะเปšนเรื่องที่ดี เพราะหากเปšนกิจกรรม ก็จะช‹วยส‹งเสริมการเรียนรูŒ ของเด็กตามวัยไดŒอย‹างเหมาะสม เพราะบางครั้ง การนํานักเรียนออกไปภายนอก มีขŒอจํากัดในเรื่องของเวลา ค‹าใชŒจ‹าย และความปลอดภัย บางครั้งกลายเปšนการ ‘วิ่งผ‹าน’ มากกว‹าจะไดŒไปเรียนรูŒจริงๆ” ในเบือ้ งตŒนนี้ ผูอŒ า‹ นคงเห็นถึงความสําคัญของกิจกรรมนอกพิพธิ ภัณฑ กิจกรรม ดังกล‹าวสามารถพัฒนาและส‹งเสริมการเรียนรูŒใหŒกบั ผูเŒ รียน โดยเฉพาะอย‹างยิง่ หาก พิพิธภัณฑสามารถผลิตสื่อเคลื่อนที่ ครูในสถานศึกษาสามารถทําหนŒาที่ถ‹ายทอด ความรูแŒ ทนนักการศึกษาของพิพธิ ภัณฑ นอกเหนือจากการสรŒางสรรคสอื่ ทีเ่ ชือ่ มโยง กับนิทรรศการแลŒว การศึกษาของพิพิธภัณฑยังตŒองสรŒางความสัมพันธกับผูŒที่ เกี่ยวขŒองกับการจัดกิจกรรมพิเศษของสถานศึกษา เพื่อออกแบบการทํางานร‹วมกับ สถานศึกษาไดŒอย‹างเหมาะสม ดŒวยเหตุนี้ ในลําดับต‹อไป ผูŒเขียนจะกล‹าวถึงป˜จจัยที่นักการศึกษาหรือผูŒมีส‹วน เกี่ยวขŒองกับการทํางานภายนอกพิพิธภัณฑควรคํานึง เมื่อตŒองวางแผนปฏิบัติการ เชิงรุก การออกแบบกิจกรรมดังกล‹าวตŒองอาศัยการทํางานของผูรŒ บั ผิดชอบอย‹างใกลŒ ชิด และดําเนินไปอย‹างต‹อเนื่อง ความต‹อเนื่องในการทํางานนี้นับเปšนความทŒาทายที่ สําคัญของพิพิธภัณฑ ในทางหนึ่ง งานพิพิธภัณฑพยายามสรŒางความเปลี่ยนแปลง และสดใหม‹ เพื่อใหŒสาธารณชนสนใจ และกลับมาเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ ในอีกทางหนึ่ง 150 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ความร่วมมือ กับสถานศึกษา

%K.&>.96">%4B5> L%>/6úI6/@->/I/A.%/Eû%97û9I/A.%

I/C9ú>.7%ú3.>%!ú>O L%>/6/û>6//þ@// 6">%>/þ#AQ6-'/<K.%þ=&#D)õ>.

การส่ งเสริม การเรียนรู้

@//-#AQI%û%>/1-C9'@&=!@

I/CQ9-C9J1<9D'/þI1CQ9%#AQ

4=.,>*9/E(Eû'/9 L%>//ú3-= @//-

นโยบายกิจกรรม นอกพิพิธภัณฑ์

J%3#>->!/>%I/CQ9 >/4B5>9*@*@$,=þ

&D1>>/I*><#>#AQ-A3>-/Eû L%>/I/A.%/Eû

>/*=%>I/C9ú>.

>/#V>>%9.ú>!ú9I%CQ9

แผนภาพ 4 แนวทางการทํางานกิจกรรมนอกพิพิธภัณฑ (Outreach Program) ในสถานศึกษา

สถานศึกษาแต‹ละแห‹งย‹อมมีนโยบายเกี่ยวกับกิจกรรมเรียนรูŒนอกหŒองเรียนที่ แตกต‹างกัน บางแห‹งใหŒความสําคัญกับการศึกษาในเชิงวิชาการ บางแห‹งใหŒความ สําคัญกับกิจกรรมการเรียนรูŒดŒวยผูŒเรียน บางแห‹งพยายามสรŒางความสมดุลทั้งสอง ดŒาน งานการศึกษาของพิพิธภัณฑจึงตŒองใหŒความใส‹ใจ และรูŒจักนโยบายการเรียนรูŒ นอกหŒองเรียนของสถานศึกษาเป‡าหมาย เพื่อพัฒนาความสัมพันธอย‹างเหมาะสม อนึง่ จากตัวอย‹างการจัดกิจกรรมของโรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม สะทŒอน ใหŒเห็นถึงประโยชนของเครือข‹าย เพราะสถานศึกษาหรือพิพิธภัณฑเองไม‹ตŒองเปšน ผูŒรูŒ ในทุกเรื่อง แต‹สามารถอาศัยองคกรที่เชี่ยวชาญในประเด็นใดประเด็นหนึ่งเปšน ผูถŒ า‹ ยทอดความรูŒ เครือข‹ายดังกล‹าวยังช‹วยส‹งเสริมความหลากหลายของกิจกรรมใหŒ

นิทรรศการจบ...แต‹ไม‹สิ้นสุด 151


หŒอง เด็กๆ ไดŒเห็นสัญลักษณ และสามารถจดจําจุดเด‹นของพม‹า เช‹น เด็กๆ เคยมา เล‹าในชั้นเรียนว‹า ไปบางแค และบอกว‹า ‘มีพม‹าอยู‹มาก’ เมื่อถามว‹ารูŒไดŒอย‹างไร เด็ก อธิบายว‹าสังเกตจากแป‡งทานาคาทีท่ าใบหนŒา และคํากล‹าวทักทายระหว‹างกัน นีแ่ สดง ใหŒเห็นว‹า เด็กสามารถอŒางอิงกับการเรียนรูŒไดŒ”

การทํางานของพิพิธภัณฑกับองคกรภายนอก ตŒองอาศัยความไวŒวางใจ และสรŒาง ความผูกพันกับองคกรนั้นๆ จนกลายเปšนหุนŒ ส‹วน การพัฒนาความสัมพันธกบั สถาน ศึกษา จึงเปšนอีกเรื่องหนึ่งที่พิพิธภัณฑตŒองดําเนินควบคู‹กันไปกับการสรŒางสรรคสื่อ การศึกษา

คุณครูนิศารัตนกล‹าวเสริม “ป‚ก‹อนเคยจัดงานเปดโลกอาชีพ ทหาร ตํารวจ ตํารวจสุนัข กองปราบ คอมมานโด นักบินอวกาศ ก็เชิญหน‹วยงานที่เกี่ยวขŒองกับ อาชีพนั้นมาใหŒความรูŒกับนักเรียน ทั้งหมดนี้เกิด ขึ้นไดŒเพราะการสนับสนุนของ ผูปŒ กครอง ทีย่ ินดีชว‹ ยในการประสานงานและการอุดหนุนในดŒานอืน่ ๆ เด็กในละแวก ใกลŒเคียง อย‹างโรงเรียนกรุงเทพคริสเตียน ก็เขŒามาร‹วมงานดŒวยเช‹นกัน

4.2. บทเรียนในกระบวนการ 4

การจัดงานในลักษณะนี้ จึงเปรียบเหมือนการเอาโลกแห‹งการเรียนรูŒเขŒามาสู‹ โรงเรียน และจัดทัง้ โรงเรียนทุกชัน้ เรียนพรŒอมกัน หากพิพธิ ภัณฑสามารถเขŒามาตาม โรงเรียนไดŒ น‹าจะเปšนเรื่องที่ดี เพราะหากเปšนกิจกรรม ก็จะช‹วยส‹งเสริมการเรียนรูŒ ของเด็กตามวัยไดŒอย‹างเหมาะสม เพราะบางครั้ง การนํานักเรียนออกไปภายนอก มีขŒอจํากัดในเรื่องของเวลา ค‹าใชŒจ‹าย และความปลอดภัย บางครั้งกลายเปšนการ ‘วิ่งผ‹าน’ มากกว‹าจะไดŒไปเรียนรูŒจริงๆ” ในเบือ้ งตŒนนี้ ผูอŒ า‹ นคงเห็นถึงความสําคัญของกิจกรรมนอกพิพธิ ภัณฑ กิจกรรม ดังกล‹าวสามารถพัฒนาและส‹งเสริมการเรียนรูŒใหŒกบั ผูเŒ รียน โดยเฉพาะอย‹างยิง่ หาก พิพิธภัณฑสามารถผลิตสื่อเคลื่อนที่ ครูในสถานศึกษาสามารถทําหนŒาที่ถ‹ายทอด ความรูแŒ ทนนักการศึกษาของพิพธิ ภัณฑ นอกเหนือจากการสรŒางสรรคสอื่ ทีเ่ ชือ่ มโยง กับนิทรรศการแลŒว การศึกษาของพิพิธภัณฑยังตŒองสรŒางความสัมพันธกับผูŒที่ เกี่ยวขŒองกับการจัดกิจกรรมพิเศษของสถานศึกษา เพื่อออกแบบการทํางานร‹วมกับ สถานศึกษาไดŒอย‹างเหมาะสม ดŒวยเหตุนี้ ในลําดับต‹อไป ผูŒเขียนจะกล‹าวถึงป˜จจัยที่นักการศึกษาหรือผูŒมีส‹วน เกี่ยวขŒองกับการทํางานภายนอกพิพิธภัณฑควรคํานึง เมื่อตŒองวางแผนปฏิบัติการ เชิงรุก การออกแบบกิจกรรมดังกล‹าวตŒองอาศัยการทํางานของผูรŒ บั ผิดชอบอย‹างใกลŒ ชิด และดําเนินไปอย‹างต‹อเนื่อง ความต‹อเนื่องในการทํางานนี้นับเปšนความทŒาทายที่ สําคัญของพิพิธภัณฑ ในทางหนึ่ง งานพิพิธภัณฑพยายามสรŒางความเปลี่ยนแปลง และสดใหม‹ เพื่อใหŒสาธารณชนสนใจ และกลับมาเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ ในอีกทางหนึ่ง 150 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ความร่วมมือ กับสถานศึกษา

%K.&>.96">%4B5> L%>/6úI6/@->/I/A.%/Eû%97û9I/A.%

I/C9ú>.7%ú3.>%!ú>O L%>/6/û>6//þ@// 6">%>/þ#AQ6-'/<K.%þ=&#D)õ>.

การส่ งเสริม การเรียนรู้

@//-#AQI%û%>/1-C9'@&=!@

I/CQ9-C9J1<9D'/þI1CQ9%#AQ

4=.,>*9/E(Eû'/9 L%>//ú3-= @//-

นโยบายกิจกรรม นอกพิพิธภัณฑ์

J%3#>->!/>%I/CQ9 >/4B5>9*@*@$,=þ

&D1>>/I*><#>#AQ-A3>-/Eû L%>/I/A.%/Eû

>/*=%>I/C9ú>.

>/#V>>%9.ú>!ú9I%CQ9

แผนภาพ 4 แนวทางการทํางานกิจกรรมนอกพิพิธภัณฑ (Outreach Program) ในสถานศึกษา

สถานศึกษาแต‹ละแห‹งย‹อมมีนโยบายเกี่ยวกับกิจกรรมเรียนรูŒนอกหŒองเรียนที่ แตกต‹างกัน บางแห‹งใหŒความสําคัญกับการศึกษาในเชิงวิชาการ บางแห‹งใหŒความ สําคัญกับกิจกรรมการเรียนรูŒดŒวยผูŒเรียน บางแห‹งพยายามสรŒางความสมดุลทั้งสอง ดŒาน งานการศึกษาของพิพิธภัณฑจึงตŒองใหŒความใส‹ใจ และรูŒจักนโยบายการเรียนรูŒ นอกหŒองเรียนของสถานศึกษาเป‡าหมาย เพื่อพัฒนาความสัมพันธอย‹างเหมาะสม อนึง่ จากตัวอย‹างการจัดกิจกรรมของโรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม สะทŒอน ใหŒเห็นถึงประโยชนของเครือข‹าย เพราะสถานศึกษาหรือพิพิธภัณฑเองไม‹ตŒองเปšน ผูŒรูŒ ในทุกเรื่อง แต‹สามารถอาศัยองคกรที่เชี่ยวชาญในประเด็นใดประเด็นหนึ่งเปšน ผูถŒ า‹ ยทอดความรูŒ เครือข‹ายดังกล‹าวยังช‹วยส‹งเสริมความหลากหลายของกิจกรรมใหŒ

นิทรรศการจบ...แต‹ไม‹สิ้นสุด 151


กับผูเŒ รียนไดŒเปšนอย‹างดี ความทŒาทายในลําดับแรกคือ การพัฒนากิจกรรมการศึกษา นอกพิพิธภัณฑอย‹างไรใหŒสมประโยชนกับทั้งพิพิธภัณฑผูŒเปšนตŒนเรื่อง และองคกร อื่นๆ ที่เปšนหุŒนส‹วนในการทํางาน การส‹ ง เสริ ม การเรี ย นรู Œ น อกพิ พิธ ภั ณ ฑ ไม‹ จํ า เปšน ตŒ อ งใชŒ ท รั พ ยากรของ พิพิธภัณฑอย‹างเต็มรูปแบบ ในทางตรงขŒาม พิพิธภัณฑรูŒจักเลือกนําทรัพยากรที่ตน มี และองคกรหุนŒ ส‹วนใหŒความสนใจ มาแปรเปšนกิจกรรม โดยเฉพาะกิจกรรมทีเ่ อือ้ ใหŒ ผูŒเรียนลงมือปฏิบัติดŒวยตนเอง ความสนใจของผูŒปกครองต‹อสื่อการศึกษา “ชื่อพม‹า ในแบบคุณ” แสดงใหŒเห็นความตŒองการเครื่องมือและอุปกรณเคลื่อนที่ที่อํานวยใหŒ เกิดบทเรียน ฉะนั้น การพัฒนาสื่อการศึกษาที่เชื่อมโยงสาระสําคัญของนิทรรศการ ย‹อม เปšนโอกาสใหŒพิพิธภัณฑไดŒสานความสัมพันธในการทํางานไดŒดียิ่งขึ้น สุดทŒาย หาก การออกแบบสื่อการศึกษามีประสิทธิภาพ ผูŒใชŒงานสื่อสามารถปฏิบัติตามขŒอแนะนํา หรือเนื้อหาที่เตรียมอย‹างเปšนขั้นตอน ย‹อมทําใหŒครูหรือผูŒปกครองร‹วมจัดกิจกรรม และกลายเปšนหุŒนส‹วนที่ลงมือปฏิบัติดŒวยอีกคํารบหนึ่ง กิจกรรม “เปดโลกการเรียนรูŒอาเซียน” โรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม นําวัสดุบางส‹วน ของนิทรรศการ เรื่อง พม‹าระยะประชิด ใชŒเปšน กิจกรรมใหŒนักเรียนที่เขŒาร‹วมกิจกรรมเรียนรูŒ เรื่องราวทางวัฒนธรรมของประเทศเพื่อนบŒาน (อนุเคราะหภาพโดย ณัฐสินี หวังนิตยสุข)

องคประกอบสําคัญทีส่ ดุ ในการจัดกิจกรรมนอกพิพธิ ภัณฑ คือ นโยบายทางการ ศึกษาของพิพิธภัณฑ การจัดกิจกรรมนอกพิพิธภัณฑไม‹ใช‹เรื่องใหม‹ในสังคมไทย แต‹ในหลายกรณีกิจกรรมการศึกษานอกสถานที่มักไม‹ยั่งยืน มักเปลี่ยนแปลงตาม ผูบŒ ริหารหรือทรัพยากรของพิพธิ ภัณฑ ฉะนัน้ กิจกรรมนอกพิพธิ ภัณฑ จึงควรไดŒรบั การบรรจุเปšนหนึ่งในนโยบายของพิพิธภัณฑ เพราะการทํางานดŒานการศึกษานอก สถานที่ คือโอกาสทีพ่ พิ ธิ ภัณฑสามารถสรŒางกลุม‹ ผูŒใชŒหนŒาใหม‹ และทําใหŒเครือข‹ายกับ หน‹วยงานทัง้ องคกรทางการศึกษาและอืน่ ๆ แน‹นแฟ‡น แต‹หัวใจสําคัญคือ พิพธิ ภัณฑ ควรมีบคุ ลากรเฉพาะในการทํางานดŒานการศึกษา และกําหนดสัดส‹วนของงบประมาณ รวมถึงทรัพยากรอื่นๆ ใหŒการทํางานเกิดขึ้นอย‹างต‹อเนื่อง ในบทส‹งทŒายของการเรียบเรียงเนื้อหาจากการทํางาน ผูŒเขียนจะสรุปสาระ สําคัญและใหŒความเห็นเพิ่มเติมเกี่ยวกับนิทรรศการเรื่อง “พม‹าระยะประชิด” และ การจัดทํานิทรรศการโดยภาพรวม อนึ่ง “บทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม” ซึ่งเปšนชื่อ รองของหนังสือ จะไดŒรับการขยายความ เพื่อแสดงใหŒเห็นถึงการทํานิทรรศการ ว‹า สามารถเปšนสื่อที่ส‹งเสริมการเรียนรูŒระหว‹างสมาชิกในสังคมไดŒอย‹างไร มากไปกว‹า

152 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

นิทรรศการจบ...แต‹ไม‹สิ้นสุด 153


กับผูเŒ รียนไดŒเปšนอย‹างดี ความทŒาทายในลําดับแรกคือ การพัฒนากิจกรรมการศึกษา นอกพิพิธภัณฑอย‹างไรใหŒสมประโยชนกับทั้งพิพิธภัณฑผูŒเปšนตŒนเรื่อง และองคกร อื่นๆ ที่เปšนหุŒนส‹วนในการทํางาน การส‹ ง เสริ ม การเรี ย นรู Œ น อกพิ พิธ ภั ณ ฑ ไม‹ จํ า เปšน ตŒ อ งใชŒ ท รั พ ยากรของ พิพิธภัณฑอย‹างเต็มรูปแบบ ในทางตรงขŒาม พิพิธภัณฑรูŒจักเลือกนําทรัพยากรที่ตน มี และองคกรหุนŒ ส‹วนใหŒความสนใจ มาแปรเปšนกิจกรรม โดยเฉพาะกิจกรรมทีเ่ อือ้ ใหŒ ผูŒเรียนลงมือปฏิบัติดŒวยตนเอง ความสนใจของผูŒปกครองต‹อสื่อการศึกษา “ชื่อพม‹า ในแบบคุณ” แสดงใหŒเห็นความตŒองการเครื่องมือและอุปกรณเคลื่อนที่ที่อํานวยใหŒ เกิดบทเรียน ฉะนั้น การพัฒนาสื่อการศึกษาที่เชื่อมโยงสาระสําคัญของนิทรรศการ ย‹อม เปšนโอกาสใหŒพิพิธภัณฑไดŒสานความสัมพันธในการทํางานไดŒดียิ่งขึ้น สุดทŒาย หาก การออกแบบสื่อการศึกษามีประสิทธิภาพ ผูŒใชŒงานสื่อสามารถปฏิบัติตามขŒอแนะนํา หรือเนื้อหาที่เตรียมอย‹างเปšนขั้นตอน ย‹อมทําใหŒครูหรือผูŒปกครองร‹วมจัดกิจกรรม และกลายเปšนหุŒนส‹วนที่ลงมือปฏิบัติดŒวยอีกคํารบหนึ่ง กิจกรรม “เปดโลกการเรียนรูŒอาเซียน” โรงเรียนอัสสัมชัญ แผนกประถม นําวัสดุบางส‹วน ของนิทรรศการ เรื่อง พม‹าระยะประชิด ใชŒเปšน กิจกรรมใหŒนักเรียนที่เขŒาร‹วมกิจกรรมเรียนรูŒ เรื่องราวทางวัฒนธรรมของประเทศเพื่อนบŒาน (อนุเคราะหภาพโดย ณัฐสินี หวังนิตยสุข)

องคประกอบสําคัญทีส่ ดุ ในการจัดกิจกรรมนอกพิพธิ ภัณฑ คือ นโยบายทางการ ศึกษาของพิพิธภัณฑ การจัดกิจกรรมนอกพิพิธภัณฑไม‹ใช‹เรื่องใหม‹ในสังคมไทย แต‹ในหลายกรณีกิจกรรมการศึกษานอกสถานที่มักไม‹ยั่งยืน มักเปลี่ยนแปลงตาม ผูบŒ ริหารหรือทรัพยากรของพิพธิ ภัณฑ ฉะนัน้ กิจกรรมนอกพิพธิ ภัณฑ จึงควรไดŒรบั การบรรจุเปšนหนึ่งในนโยบายของพิพิธภัณฑ เพราะการทํางานดŒานการศึกษานอก สถานที่ คือโอกาสทีพ่ พิ ธิ ภัณฑสามารถสรŒางกลุม‹ ผูŒใชŒหนŒาใหม‹ และทําใหŒเครือข‹ายกับ หน‹วยงานทัง้ องคกรทางการศึกษาและอืน่ ๆ แน‹นแฟ‡น แต‹หัวใจสําคัญคือ พิพธิ ภัณฑ ควรมีบคุ ลากรเฉพาะในการทํางานดŒานการศึกษา และกําหนดสัดส‹วนของงบประมาณ รวมถึงทรัพยากรอื่นๆ ใหŒการทํางานเกิดขึ้นอย‹างต‹อเนื่อง ในบทส‹งทŒายของการเรียบเรียงเนื้อหาจากการทํางาน ผูŒเขียนจะสรุปสาระ สําคัญและใหŒความเห็นเพิ่มเติมเกี่ยวกับนิทรรศการเรื่อง “พม‹าระยะประชิด” และ การจัดทํานิทรรศการโดยภาพรวม อนึ่ง “บทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม” ซึ่งเปšนชื่อ รองของหนังสือ จะไดŒรับการขยายความ เพื่อแสดงใหŒเห็นถึงการทํานิทรรศการ ว‹า สามารถเปšนสื่อที่ส‹งเสริมการเรียนรูŒระหว‹างสมาชิกในสังคมไดŒอย‹างไร มากไปกว‹า

152 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

นิทรรศการจบ...แต‹ไม‹สิ้นสุด 153


นั้น การเรียนรูŒดังกล‹าวยังเกิดขึ้นระหว‹างการจัดทํานิทรรศการ ฉะนั้น “นิทรรศการ ในกระบวนการ” จึงพยายามแสดงนัยว‹า นิทรรศการเปšนสิง่ ทีม่ พี ลวัตของตัวเอง มิใช‹ ผลผลิตที่สําเร็จเปšนรูปธรรมเมื่อเปดนิทรรศการสู‹สาธารณะเท‹านั้น

154 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม


นั้น การเรียนรูŒดังกล‹าวยังเกิดขึ้นระหว‹างการจัดทํานิทรรศการ ฉะนั้น “นิทรรศการ ในกระบวนการ” จึงพยายามแสดงนัยว‹า นิทรรศการเปšนสิง่ ทีม่ พี ลวัตของตัวเอง มิใช‹ ผลผลิตที่สําเร็จเปšนรูปธรรมเมื่อเปดนิทรรศการสู‹สาธารณะเท‹านั้น

154 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม


๕၅

นิทรรศการในกระบวนการ


๕၅

นิทรรศการในกระบวนการ


เนื้ อ หาในส่ ว นต่ า งๆ แสดงขั้น ตอนสํ า คั ญ ประมาณ หกส่ ว น อั น ได้ แ ก่ (1) การกํ า หนดนโยบายพั ฒ นา นิ ทรรศการ เพื่อให้นิทรรศการสอดคล้องกับพันธกิจ ของพิพิธภัณฑ์ (2) การกําหนดหัวเรื่องและประเด็น ย่อยในนิทรรศการ (3) การวางแผนในการวิจัยและการ ้ หา จัดเก็บข้อมูล (4) การกลัน ่ กรองและการคัดเลือกเนือ และวัตถุ จนพัฒนาเป็นบทนิทรรศการ (5) การออกแบบ นิ ทรรศการและศิลปกรรมที่เกี่ยวข้อง ในรูปแบบของ การจัดแสดงภาพรวม การจัดวางวัตถุ กราฟิก และสื่อ มัลติมเี ดีย และ (6) กิจกรรมส่งเสริมการเรียนรูท ้ ด ี่ าํ เนิน ตลอดระยะการจัดแสดงนิทรรศการ

ในระหว‹างการพัฒนาชุดนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด การทํางานในทุกขัน้ ตอน อาศัยบุคลากรที่มีความชํานาญดŒานต‹างๆ แต‹ทํางานร‹วมกัน เพื่อใหŒปรากฏเปšน นิทรรศการที่บอกเล‹าเรื่องราวของกลุ‹มคนในประเทศเพื่อนบŒานที่พํานักและทํางาน ในสังคมไทย นิทรรศการไม‹เพียงพยายาม “เล‹าเรือ่ ง” แต‹ยงั ทําหนŒาที่ “สือ่ สาร” เพือ่ สรŒางความเขŒาใจเกี่ยวกับชีวิตความเปšนอยู‹และตัวตนของ “คนพม‹า” ในหลากมิติ คําถามสําคัญทีเ่ กิดขึน้ นัน่ คือ นิทรรศการเกิดขึน้ ดŒวยจุดมุง‹ หมายทางสังคม มากกว‹า มุ‹งมองผลสําเร็จในรูปนิทรรศการเท‹านั้น การวิเคราะหถึงผลต‹างๆ อันเกิดจากการทํางานนิทรรศการ ผูŒเขียนจะกล‹าว ถึงผลผลิต (outputs) ผลลัพธ (outcomes) และผลกระทบ (impacts) เพื่อแสดง ใหŒเห็นถึงบทบาทของนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด ในแต‹ละระดับ และจะกล‹าว ถึงคําสําคัญ นั่นคือ การสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม (intercultural dialogue) ไวŒใน ช‹วงสุดทŒาย ในเบื้องแรก ผลผลิตในรูปแบบต‹างๆ ในโครงการนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะ ประชิด ผลงานสรŒางสรรคดังกล‹าวประกอบดŒวยสื่อหลากประเภท ตั้งแต‹นิทรรศการ ที่เปšนสื่อที่รองรับผูŒชมจํานวนมาก โดยมีผูŒชม ตั้งแต‹วันที่ 15 มีนาคม ถึงวันที่ 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2559 เปšนจํานวนทั้งสิ้น 25,462 คน ส‹วนกิจกรรมสาธารณะ

นิทรรศการในกระบวนการ 159


เนื้ อ หาในส่ ว นต่ า งๆ แสดงขั้น ตอนสํ า คั ญ ประมาณ หกส่ ว น อั น ได้ แ ก่ (1) การกํ า หนดนโยบายพั ฒ นา นิ ทรรศการ เพื่อให้นิทรรศการสอดคล้องกับพันธกิจ ของพิพิธภัณฑ์ (2) การกําหนดหัวเรื่องและประเด็น ย่อยในนิทรรศการ (3) การวางแผนในการวิจัยและการ ้ หา จัดเก็บข้อมูล (4) การกลัน ่ กรองและการคัดเลือกเนือ และวัตถุ จนพัฒนาเป็นบทนิทรรศการ (5) การออกแบบ นิ ทรรศการและศิลปกรรมที่เกี่ยวข้อง ในรูปแบบของ การจัดแสดงภาพรวม การจัดวางวัตถุ กราฟิก และสื่อ มัลติมเี ดีย และ (6) กิจกรรมส่งเสริมการเรียนรูท ้ ด ี่ าํ เนิน ตลอดระยะการจัดแสดงนิทรรศการ

ในระหว‹างการพัฒนาชุดนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด การทํางานในทุกขัน้ ตอน อาศัยบุคลากรที่มีความชํานาญดŒานต‹างๆ แต‹ทํางานร‹วมกัน เพื่อใหŒปรากฏเปšน นิทรรศการที่บอกเล‹าเรื่องราวของกลุ‹มคนในประเทศเพื่อนบŒานที่พํานักและทํางาน ในสังคมไทย นิทรรศการไม‹เพียงพยายาม “เล‹าเรือ่ ง” แต‹ยงั ทําหนŒาที่ “สือ่ สาร” เพือ่ สรŒางความเขŒาใจเกี่ยวกับชีวิตความเปšนอยู‹และตัวตนของ “คนพม‹า” ในหลากมิติ คําถามสําคัญทีเ่ กิดขึน้ นัน่ คือ นิทรรศการเกิดขึน้ ดŒวยจุดมุง‹ หมายทางสังคม มากกว‹า มุ‹งมองผลสําเร็จในรูปนิทรรศการเท‹านั้น การวิเคราะหถึงผลต‹างๆ อันเกิดจากการทํางานนิทรรศการ ผูŒเขียนจะกล‹าว ถึงผลผลิต (outputs) ผลลัพธ (outcomes) และผลกระทบ (impacts) เพื่อแสดง ใหŒเห็นถึงบทบาทของนิทรรศการเรือ่ ง พม‹าระยะประชิด ในแต‹ละระดับ และจะกล‹าว ถึงคําสําคัญ นั่นคือ การสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม (intercultural dialogue) ไวŒใน ช‹วงสุดทŒาย ในเบื้องแรก ผลผลิตในรูปแบบต‹างๆ ในโครงการนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะ ประชิด ผลงานสรŒางสรรคดังกล‹าวประกอบดŒวยสื่อหลากประเภท ตั้งแต‹นิทรรศการ ที่เปšนสื่อที่รองรับผูŒชมจํานวนมาก โดยมีผูŒชม ตั้งแต‹วันที่ 15 มีนาคม ถึงวันที่ 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2559 เปšนจํานวนทั้งสิ้น 25,462 คน ส‹วนกิจกรรมสาธารณะ

นิทรรศการในกระบวนการ 159


ประกอบดŒวยกิจกรรมการบรรยาย จํานวนสี่ครั้ง มีผูŒเขŒาร‹วมเปšนจํานวน 237 คน กิจกรรมลงมือปฏิบตั ิ (workshop) มีผเŒู ขŒาร‹วม 61 คน และการแสดงศิลปวัฒนธรรม จํานวนสามครั้ง มีผูŒเขŒาร‹วมงานทั้งสิ้น 1,306 คน ความหลากหลายของกิจกรรมกระตุนŒ ความสนใจในการเรียนรูเŒ นือ้ หาต‹างๆ ทีใ่ ช‹ เพียงการชมนิทรรศการ แต‹กิจกรรมส‹งเสริมใหŒผูŒร‹วมงานใชŒผัสสะต‹างๆ สําหรับการ เรียนรูŒ หากพิจารณาในเชิงปริมาณ การแสดงศิลปวัฒนธรรมสามารถรองรับผูŒเขŒา ร‹วมงานไดŒเปšนจํานวนมาก และกลุ‹มผูŒชมที่หลากหลาย โดยเฉพาะกลุ‹มคนต‹างชาติ การแสดงอาศัยความงามและความสุนทรียในการถ‹ายทอดเรือ่ งราวทางวัฒนธรรม มี ทัง้ ผูแŒ สดง ผูอŒ ธิบาย และผูชŒ มทีอ่ ยูใ‹ นอาณาบริเวณร‹วมกัน กิจกรรมนัน้ จึงมีลกั ษณะที่ เคลื่อนไหว และมีจังหวะของการเรียนรูŒที่แตกต‹างจากการชมนิทรรศการ ผลลัพธทเี่ กิดอย‹างชัดเจนในทุกสือ่ และทุกกิจกรรมในโครงการนิทรรศการ คือ การเปดโอกาสใหŒผูŒชมและผูŒเขŒาร‹วมกิจกรรมอยู‹ในพื้นที่สาธารณะ ทั้งพื้นที่การจัด แสดงนิทรรศการ เวทีการแสดง และบริเวณประกอบกิจกรรมประเภทลงมือปฏิบัติ กิจกรรมดังกล‹าวช‹วยส‹งเสริมปฏิสัมพันธทางสังคม เพราะผูŒคนต‹างใชŒเวลาและ ประกอบกิจกรรมร‹วมกัน โดยเฉพาะอย‹างยิ่งกิจกรรมการลงมือปฏิบัติ

ผลกระทบ (impacts)

ŒL%/< =&9þ/J1<L%/< =&6=-  (Eû'@&=!@*=%>#=5<I*@Q-I!@ >/.>.D-%#>3@>>/  &#&>#9*@*@$,=þ!ú96= I6A. L7-úOL%*@*@$,=þ

ผลลัพธ์ (outcomes)

ŒL%/< =&'ÿI&D1  1 3>-K I AQ.3#>6= 3>-/Eû6B9>/I'ā%6ú3%7%BQ91Dú 3>-6%LL%4@1'<J1<3=%$// >/*=%>#=5<!ú>O (ú>%@//ผลผลิต  #û>#>.=& (outputs) 3>-ICQ9I @ %@#//4>/

>/J6 #>4@1'<J1<3=%$// @//->/1-C9'@&=!@

1</I.>3% แผนภาพ 5 เป‡าหมายของการสรŒางบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

สําหรับการเรียนรูŒเนื้อหาต‹างๆ นิทรรศการเปšนเวทีหลักในการกระตุŒนความ สนใจในวิถีทางสังคมของกลุ‹มคนที่แตกต‹างจากชีวิตประจําวัน นิทรรศการหยิบยก ชีวิตของกลุ‹มคนที่ผูŒชมอาจไม‹มีโอกาสไดŒสัมผัสในเชิงลึก ฉะนั้น นิทรรศการจึงทํา หนŒาที่ตีแผ‹การดําเนินชีวิตและวิธีคิดของกลุ‹มเพื่อนบŒานชาวพม‹า ความสนใจใคร‹รูŒ ที่เกิดขึ้นในการเยี่ยมชมนิทรรศการ ช‹วยคลายปมของการปดกั้นการรับรูŒของผูŒคน ที่แตกต‹างจากผูŒชมเอง หรือหากอาจกล‹าวไดŒว‹าเปšนการทŒาทายต‹อภาพประทับของ ผูชŒ มทีม่ ตี อ‹ “คนพม‹า” นัน่ คือ การไม‹มองคนพม‹าอย‹างดาดๆ ดŒวยความเชือ่ หรืออคติ แต‹นํามาสู‹การปรับเปลี่ยนมุมมองที่คนพม‹าเปšนมนุษยอยู‹ในสังคม

160 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

นิทรรศการในกระบวนการ 161


ประกอบดŒวยกิจกรรมการบรรยาย จํานวนสี่ครั้ง มีผูŒเขŒาร‹วมเปšนจํานวน 237 คน กิจกรรมลงมือปฏิบตั ิ (workshop) มีผเŒู ขŒาร‹วม 61 คน และการแสดงศิลปวัฒนธรรม จํานวนสามครั้ง มีผูŒเขŒาร‹วมงานทั้งสิ้น 1,306 คน ความหลากหลายของกิจกรรมกระตุนŒ ความสนใจในการเรียนรูเŒ นือ้ หาต‹างๆ ทีใ่ ช‹ เพียงการชมนิทรรศการ แต‹กิจกรรมส‹งเสริมใหŒผูŒร‹วมงานใชŒผัสสะต‹างๆ สําหรับการ เรียนรูŒ หากพิจารณาในเชิงปริมาณ การแสดงศิลปวัฒนธรรมสามารถรองรับผูŒเขŒา ร‹วมงานไดŒเปšนจํานวนมาก และกลุ‹มผูŒชมที่หลากหลาย โดยเฉพาะกลุ‹มคนต‹างชาติ การแสดงอาศัยความงามและความสุนทรียในการถ‹ายทอดเรือ่ งราวทางวัฒนธรรม มี ทัง้ ผูแŒ สดง ผูอŒ ธิบาย และผูชŒ มทีอ่ ยูใ‹ นอาณาบริเวณร‹วมกัน กิจกรรมนัน้ จึงมีลกั ษณะที่ เคลื่อนไหว และมีจังหวะของการเรียนรูŒที่แตกต‹างจากการชมนิทรรศการ ผลลัพธทเี่ กิดอย‹างชัดเจนในทุกสือ่ และทุกกิจกรรมในโครงการนิทรรศการ คือ การเปดโอกาสใหŒผูŒชมและผูŒเขŒาร‹วมกิจกรรมอยู‹ในพื้นที่สาธารณะ ทั้งพื้นที่การจัด แสดงนิทรรศการ เวทีการแสดง และบริเวณประกอบกิจกรรมประเภทลงมือปฏิบัติ กิจกรรมดังกล‹าวช‹วยส‹งเสริมปฏิสัมพันธทางสังคม เพราะผูŒคนต‹างใชŒเวลาและ ประกอบกิจกรรมร‹วมกัน โดยเฉพาะอย‹างยิ่งกิจกรรมการลงมือปฏิบัติ

ผลกระทบ (impacts)

ŒL%/< =&9þ/J1<L%/< =&6=-  (Eû'@&=!@*=%>#=5<I*@Q-I!@ >/.>.D-%#>3@>>/  &#&>#9*@*@$,=þ!ú96= I6A. L7-úOL%*@*@$,=þ

ผลลัพธ์ (outcomes)

ŒL%/< =&'ÿI&D1  1 3>-K I AQ.3#>6= 3>-/Eû6B9>/I'ā%6ú3%7%BQ91Dú 3>-6%LL%4@1'<J1<3=%$// >/*=%>#=5<!ú>O (ú>%@//ผลผลิต  #û>#>.=& (outputs) 3>-ICQ9I @ %@#//4>/

>/J6 #>4@1'<J1<3=%$// @//->/1-C9'@&=!@

1</I.>3% แผนภาพ 5 เป‡าหมายของการสรŒางบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

สําหรับการเรียนรูŒเนื้อหาต‹างๆ นิทรรศการเปšนเวทีหลักในการกระตุŒนความ สนใจในวิถีทางสังคมของกลุ‹มคนที่แตกต‹างจากชีวิตประจําวัน นิทรรศการหยิบยก ชีวิตของกลุ‹มคนที่ผูŒชมอาจไม‹มีโอกาสไดŒสัมผัสในเชิงลึก ฉะนั้น นิทรรศการจึงทํา หนŒาที่ตีแผ‹การดําเนินชีวิตและวิธีคิดของกลุ‹มเพื่อนบŒานชาวพม‹า ความสนใจใคร‹รูŒ ที่เกิดขึ้นในการเยี่ยมชมนิทรรศการ ช‹วยคลายปมของการปดกั้นการรับรูŒของผูŒคน ที่แตกต‹างจากผูŒชมเอง หรือหากอาจกล‹าวไดŒว‹าเปšนการทŒาทายต‹อภาพประทับของ ผูชŒ มทีม่ ตี อ‹ “คนพม‹า” นัน่ คือ การไม‹มองคนพม‹าอย‹างดาดๆ ดŒวยความเชือ่ หรืออคติ แต‹นํามาสู‹การปรับเปลี่ยนมุมมองที่คนพม‹าเปšนมนุษยอยู‹ในสังคม

160 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

นิทรรศการในกระบวนการ 161


สิ่งที่เกิดเปšนผลลัพธนั้นส‹งผลในระดับป˜จเจกบุคคล แต‹หากมองภาพใหŒกวŒาง มากยิ่งขึ้น โครงการนิทรรศการส‹งผลกระทบในวงกวŒางมากยิ่งขึ้น ในที่นี้ สามารถ พิจารณาไดŒในสองระดับ ไดŒแก‹ ระดับสถาบันหรือองคกร และระดับสังคมหรือชุมชน ในระดับองคกร ผูŒปฏิบัติงานพัฒนาทักษะในการทํางาน ที่อาศัยการวางแผน และการเก็บขŒอมูลจากชุมชนเพือ่ นบŒานทีอ่ ยูใ‹ นสังคมไทย กระบวนการทํางานดังกล‹าว แตกต‹างจากรูปแบบการทํางานของสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ ที่ผ‹านมา การ เก็บขŒอมูลในระดับลึกจากชุมชนก‹อใหŒเกิดทักษะใหม‹ๆ ใหŒกบั ผูปŒ ฏิบตั ใิ นการรวบรวม เนือ้ หาและการตีความ จนกลายเปšนนิทรรศการทีเ่ ปšนตัวแทนของ “เสียง” จากชุมชน แรงงานพม‹า และกลุ‹มคนทํางานพม‹าในระดับอื่นๆ เมือ่ พิจารณาถึงกิจกรรมสาธารณะ คําว‹า “ชุมชน” จึงไม‹หยุดเพียงกลุม‹ แรงงาน หรือคนทํางานชาวพม‹า แต‹ยงั ขยายสูช‹ มุ ชนทางศิลปะอืน่ ๆ ดังเช‹น กลุม‹ นักแสดงคนไทย ที่อาศัยแรงบันดาลใจจากศิลปะพม‹าในการดัดแปลงการแสดง หรือการทํางานกับ “คนละคร” ทีส่ รŒางสรรคละครเยาวชน ซึง่ งานละครในนิทรรศการมีรปู แบบทีแ่ ตกต‹าง จากละครที่สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ เคยดําเนินการ การขยายขอบเขตการ ทํางานกับกลุ‹มและองคกรต‹างๆ ที่มาพรŒอมกับโครงการนิทรรศการ จึงนับเปšน ผลกระทบที่มีความสําคัญยิ่ง

การทํางานทีม่ เี ป‡าหมายเพือ่ การสรŒางปฏิสงั สรรควฒ ั นธรรม ตŒองอาศัยความไวŒวางใจ และความต‹อเนื่องในการทํางานระหว‹างชุมชนกับหน‹วยงานทางวัฒนธรรม สาธารณชนจะตระหนักถึงกลุม‹ คนทีน่ บั วันจะหลากหลายและมีจาํ นวนเพิม่ มาก ยิ่งขึ้นไดŒ เวทีของการเรียนรูŒระหว‹างวัฒนธรรมตŒองขับเคลื่อนอย‹างจริงจัง แนวคิด ดังกล‹าวนี้มีลักษณะที่ใกลŒเคียงกับพิพิธภัณฑเมือง26 ที่มีพันธกิจเฉพาะในการสรŒาง ความตระหนักรูทŒ งั้ อดีต ป˜จจุบนั และอนาคตของเมือง ทัง้ ในมิตปิ ระวัตศิ าสตร สังคม และวัฒนธรรม เป‡าหมายของการทํางานพิพิธภัณฑเพื่อสรŒางบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม (intercultural dialogue) จึงหมายถึงบทสนทนาที่จะก‹อใหŒเกิดความเปลี่ยนแปลง ทางสังคม พิพิธภัณฑสามารถเปšนเวทีทางสังคมของคนต‹างพื้นเพ ไม‹ว‹าจะเปšน เพศ วัย ชาติพันธุ สถานะทางเศรษฐกิจและสังคม สื่อและกิจกรรมต‹างๆ สนับสนุน การเรียนรูŒความแตกต‹างที่ดํารงอยู‹ในสังคม และส‹งเสริมใหŒสมาชิกเคารพในความ แตกต‹างเหล‹านั้น

ในระดับสังคม นิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ทําหนŒาที่เปšนเวทีทางสังคม (social platform) ในทางหนึ่ง การปรากฏเรื่องราวของคนพม‹าในพิพิธภัณฑของ รัฐไทย แสดงใหŒเห็นถึงโอกาสแสดงตัวตนของคนต‹างถิ่นในสังคม การแสดงตัวตน ดังกล‹าว จะก‹อใหŒเกิดการยอมรับความแตกต‹างมากนŒอยเพียงใดเปšนเรื่องที่อยู‹ นอกเหนือขอบเขตการอภิปรายในครั้งนี้ แต‹ “เสียง” ทีเ่ ปล‹งในนิทรรศการผ‹านสือ่ ต‹างๆ ก‹อใหŒเกิดการแลกเปลีย่ นความรูŒ ทีไ่ ดŒรบั การคัดสรรโดยพิพธิ ภัณฑ ทีส่ าํ คัญคือ ส‹งเสริมใหŒผชŒู มตระหนักถึง “พลเมือง ใหม‹” ที่นับวันจะมีจํานวนมากขึ้นและหลากหลาย ตามการดําเนินนโยบายในระดับ ภูมิภาคอาเซียน อย‹างไรก็ดี ในทัศนะของผูŒเขียนกลับพบขŒอทŒาทายสําคัญของพิพิธภัณฑ ไม‹ เฉพาะสถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ ความทŒาทายดังกล‹าวคือ ความต‹อเนือ่ ง เพราะ

162 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

26 Duncan Grewcock, “Museums of Cities and Urban Futures: New Approaches to Urban Planning and the Opportunities for Museums of Cities”, Museum International 58, 3 (September 2006): 32–42, doi:10.1111/j.1468-0033.2006.00564.x; Rainey Tisdale, “City Museum and Urban Learning”, Journal of Museum Education 38, 1 (March 2013): 3–8.

นิทรรศการในกระบวนการ 163


สิ่งที่เกิดเปšนผลลัพธนั้นส‹งผลในระดับป˜จเจกบุคคล แต‹หากมองภาพใหŒกวŒาง มากยิ่งขึ้น โครงการนิทรรศการส‹งผลกระทบในวงกวŒางมากยิ่งขึ้น ในที่นี้ สามารถ พิจารณาไดŒในสองระดับ ไดŒแก‹ ระดับสถาบันหรือองคกร และระดับสังคมหรือชุมชน ในระดับองคกร ผูŒปฏิบัติงานพัฒนาทักษะในการทํางาน ที่อาศัยการวางแผน และการเก็บขŒอมูลจากชุมชนเพือ่ นบŒานทีอ่ ยูใ‹ นสังคมไทย กระบวนการทํางานดังกล‹าว แตกต‹างจากรูปแบบการทํางานของสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ ที่ผ‹านมา การ เก็บขŒอมูลในระดับลึกจากชุมชนก‹อใหŒเกิดทักษะใหม‹ๆ ใหŒกบั ผูปŒ ฏิบตั ใิ นการรวบรวม เนือ้ หาและการตีความ จนกลายเปšนนิทรรศการทีเ่ ปšนตัวแทนของ “เสียง” จากชุมชน แรงงานพม‹า และกลุ‹มคนทํางานพม‹าในระดับอื่นๆ เมือ่ พิจารณาถึงกิจกรรมสาธารณะ คําว‹า “ชุมชน” จึงไม‹หยุดเพียงกลุม‹ แรงงาน หรือคนทํางานชาวพม‹า แต‹ยงั ขยายสูช‹ มุ ชนทางศิลปะอืน่ ๆ ดังเช‹น กลุม‹ นักแสดงคนไทย ที่อาศัยแรงบันดาลใจจากศิลปะพม‹าในการดัดแปลงการแสดง หรือการทํางานกับ “คนละคร” ทีส่ รŒางสรรคละครเยาวชน ซึง่ งานละครในนิทรรศการมีรปู แบบทีแ่ ตกต‹าง จากละครที่สถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒฯ เคยดําเนินการ การขยายขอบเขตการ ทํางานกับกลุ‹มและองคกรต‹างๆ ที่มาพรŒอมกับโครงการนิทรรศการ จึงนับเปšน ผลกระทบที่มีความสําคัญยิ่ง

การทํางานทีม่ เี ป‡าหมายเพือ่ การสรŒางปฏิสงั สรรควฒ ั นธรรม ตŒองอาศัยความไวŒวางใจ และความต‹อเนื่องในการทํางานระหว‹างชุมชนกับหน‹วยงานทางวัฒนธรรม สาธารณชนจะตระหนักถึงกลุม‹ คนทีน่ บั วันจะหลากหลายและมีจาํ นวนเพิม่ มาก ยิ่งขึ้นไดŒ เวทีของการเรียนรูŒระหว‹างวัฒนธรรมตŒองขับเคลื่อนอย‹างจริงจัง แนวคิด ดังกล‹าวนี้มีลักษณะที่ใกลŒเคียงกับพิพิธภัณฑเมือง26 ที่มีพันธกิจเฉพาะในการสรŒาง ความตระหนักรูทŒ งั้ อดีต ป˜จจุบนั และอนาคตของเมือง ทัง้ ในมิตปิ ระวัตศิ าสตร สังคม และวัฒนธรรม เป‡าหมายของการทํางานพิพิธภัณฑเพื่อสรŒางบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม (intercultural dialogue) จึงหมายถึงบทสนทนาที่จะก‹อใหŒเกิดความเปลี่ยนแปลง ทางสังคม พิพิธภัณฑสามารถเปšนเวทีทางสังคมของคนต‹างพื้นเพ ไม‹ว‹าจะเปšน เพศ วัย ชาติพันธุ สถานะทางเศรษฐกิจและสังคม สื่อและกิจกรรมต‹างๆ สนับสนุน การเรียนรูŒความแตกต‹างที่ดํารงอยู‹ในสังคม และส‹งเสริมใหŒสมาชิกเคารพในความ แตกต‹างเหล‹านั้น

ในระดับสังคม นิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด ทําหนŒาที่เปšนเวทีทางสังคม (social platform) ในทางหนึ่ง การปรากฏเรื่องราวของคนพม‹าในพิพิธภัณฑของ รัฐไทย แสดงใหŒเห็นถึงโอกาสแสดงตัวตนของคนต‹างถิ่นในสังคม การแสดงตัวตน ดังกล‹าว จะก‹อใหŒเกิดการยอมรับความแตกต‹างมากนŒอยเพียงใดเปšนเรื่องที่อยู‹ นอกเหนือขอบเขตการอภิปรายในครั้งนี้ แต‹ “เสียง” ทีเ่ ปล‹งในนิทรรศการผ‹านสือ่ ต‹างๆ ก‹อใหŒเกิดการแลกเปลีย่ นความรูŒ ทีไ่ ดŒรบั การคัดสรรโดยพิพธิ ภัณฑ ทีส่ าํ คัญคือ ส‹งเสริมใหŒผชŒู มตระหนักถึง “พลเมือง ใหม‹” ที่นับวันจะมีจํานวนมากขึ้นและหลากหลาย ตามการดําเนินนโยบายในระดับ ภูมิภาคอาเซียน อย‹างไรก็ดี ในทัศนะของผูŒเขียนกลับพบขŒอทŒาทายสําคัญของพิพิธภัณฑ ไม‹ เฉพาะสถาบันพิพธิ ภัณฑการเรียนรูฯŒ ความทŒาทายดังกล‹าวคือ ความต‹อเนือ่ ง เพราะ

162 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

26 Duncan Grewcock, “Museums of Cities and Urban Futures: New Approaches to Urban Planning and the Opportunities for Museums of Cities”, Museum International 58, 3 (September 2006): 32–42, doi:10.1111/j.1468-0033.2006.00564.x; Rainey Tisdale, “City Museum and Urban Learning”, Journal of Museum Education 38, 1 (March 2013): 3–8.

นิทรรศการในกระบวนการ 163


บรรณานุกรม

ภาษาไทย

“รายงานสรุปผลการจัดโปรแกรมเรียนรูนิทรรศการหมุนเวียน “พมาระยะประชิด” ระหวาง เดือนเมษายน - กรกฎาคม 2559 ณ มิวเซียมสยาม”. สถาบันพิพิธภัณฑการ เรียนรูแหงชาติ, 2559. “สูจิบัตรนิทรรศการเรื่อง พมาระยะประชิด (Myanmar Up-close)”. สถาบันพิพิธภัณฑการ เรียนรูแหงชาติ, 2559. สัมภาษณ์

ฆัสรา ขมะวรรณ มุกดาวิจิตร. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการ เรื่อง “พมาระยะประชิด”: ภาพรวมนิทรรศการ. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559. ชัชวาลย พูลสุข. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 23 มกราคม 2560. ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: ภาพรวมนิทรรศการ. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559. ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร และสรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการ ทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การตีความและการคัด เลือกวัตถุจัดแสดง. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 11 มกราคม 2560.

164 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

165


บรรณานุกรม

ภาษาไทย

“รายงานสรุปผลการจัดโปรแกรมเรียนรูนิทรรศการหมุนเวียน “พมาระยะประชิด” ระหวาง เดือนเมษายน - กรกฎาคม 2559 ณ มิวเซียมสยาม”. สถาบันพิพิธภัณฑการ เรียนรูแหงชาติ, 2559. “สูจิบัตรนิทรรศการเรื่อง พมาระยะประชิด (Myanmar Up-close)”. สถาบันพิพิธภัณฑการ เรียนรูแหงชาติ, 2559. สัมภาษณ์

ฆัสรา ขมะวรรณ มุกดาวิจิตร. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการ เรื่อง “พมาระยะประชิด”: ภาพรวมนิทรรศการ. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559. ชัชวาลย พูลสุข. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 23 มกราคม 2560. ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: ภาพรวมนิทรรศการ. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559. ทวีศักดิ์ วรฤทธิ์เรืองอุไร และสรวิชญ ฤทธิจรูญโรจน. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการ ทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การตีความและการคัด เลือกวัตถุจัดแสดง. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 11 มกราคม 2560.

164 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

165


นิศารัตน คงสวัสดิ์. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 23 มกราคม 2560.

“Developing the Exhibition Concept”. Smithsonian Institution. Accessed on 21 February 2017. https://airandspace.si.edu/rfp/exhibitions/les/j1-exhibition-guidelines/3/Developing%20the%20Exhibition%20Concept.pdf.

ปวลักขิ์ สุรัสวดี และลัดดา คงเดช. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการ นิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การละครในพิพิธภัณฑ. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 5 มกราคม 2560.

Grewcock, Duncan. “Museums of Cities and Urban Futures: New Approaches to Urban Planning and the Opportunities for Museums of Cities”. Museum International 58, 3 (September 2006): 32–42. doi:10.1111/j.14680033.2006.00564.x.

ยุภาพร ธัญวิวัฒนกุล และปยมาศ สุขพลับพลา. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางาน โครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 27 ธันวาคม 2559. ศุภรา มณีรัตน. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การทํางานภาคสนาม. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559. สุกัญญา วิเชียรดิลก. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 23 มกราคม 2560.

“The Making of Exhibitions: Purpose, Structure, Roles and Process”. Smithsonian Institution, October 2002. https://repository.si.edu/handle/10088/26504. Tisdale, Rainey. “City Museum and Urban Learning”. Journal of Museum Education 38, 1 (March 2013): 3–8. “Trafficking in Persons Report 2015”. Official Page, 2015. https://www.state. gov/j/tip/rls/tiprpt/2015/index.htm.

อลิษา มวงสาร. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การทํางานภาคสนาม. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 6 มกราคม 2560. ภาษาต่างประเทศ

“A Code of Ethics for Curators”. American Association of Museums, 2009. https://evemuseograa.les.wordpress.com/2016/02/curcomethics.pdf. Alivizatou, Marilena. “Chapter 5 Intangible Heritage at the Living Memorial of Native Americans”. In Intangible heritage and the museum: new perspectives on cultural preservation, 105–34. Critical cultural heritage series. University College London institute of archaeology publications series, v. 8. Walnut Creek, Calif: Left Coast Press, 2012. Anna Johnson. “Museum Education and Museum Educators”. In The museum educator”s manual: educators share successful techniques, 7–14. American Association for State and Local History book series. Lanham: AltaMira Press, 2009.

166 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

167


นิศารัตน คงสวัสดิ์. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 23 มกราคม 2560.

“Developing the Exhibition Concept”. Smithsonian Institution. Accessed on 21 February 2017. https://airandspace.si.edu/rfp/exhibitions/les/j1-exhibition-guidelines/3/Developing%20the%20Exhibition%20Concept.pdf.

ปวลักขิ์ สุรัสวดี และลัดดา คงเดช. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการ นิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: การละครในพิพิธภัณฑ. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 5 มกราคม 2560.

Grewcock, Duncan. “Museums of Cities and Urban Futures: New Approaches to Urban Planning and the Opportunities for Museums of Cities”. Museum International 58, 3 (September 2006): 32–42. doi:10.1111/j.14680033.2006.00564.x.

ยุภาพร ธัญวิวัฒนกุล และปยมาศ สุขพลับพลา. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางาน โครงการนิทรรศการเรื่อง “พมาระยะประชิด”: กิจกรรมสาธารณะและการศึกษา. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 27 ธันวาคม 2559. ศุภรา มณีรัตน. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การทํางานภาคสนาม. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 15 ธันวาคม 2559. สุกัญญา วิเชียรดิลก. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การใชประโยชนสื่อการศึกษาในสถานศึกษา. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 23 มกราคม 2560.

“The Making of Exhibitions: Purpose, Structure, Roles and Process”. Smithsonian Institution, October 2002. https://repository.si.edu/handle/10088/26504. Tisdale, Rainey. “City Museum and Urban Learning”. Journal of Museum Education 38, 1 (March 2013): 3–8. “Trafficking in Persons Report 2015”. Official Page, 2015. https://www.state. gov/j/tip/rls/tiprpt/2015/index.htm.

อลิษา มวงสาร. การสัมภาษณขอมูลเกี่ยวกับการทํางานโครงการนิทรรศการเรื่อง “พมา ระยะประชิด”: การทํางานภาคสนาม. สัมภาษณโดย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ. MP3 recorder, 6 มกราคม 2560. ภาษาต่างประเทศ

“A Code of Ethics for Curators”. American Association of Museums, 2009. https://evemuseograa.les.wordpress.com/2016/02/curcomethics.pdf. Alivizatou, Marilena. “Chapter 5 Intangible Heritage at the Living Memorial of Native Americans”. In Intangible heritage and the museum: new perspectives on cultural preservation, 105–34. Critical cultural heritage series. University College London institute of archaeology publications series, v. 8. Walnut Creek, Calif: Left Coast Press, 2012. Anna Johnson. “Museum Education and Museum Educators”. In The museum educator”s manual: educators share successful techniques, 7–14. American Association for State and Local History book series. Lanham: AltaMira Press, 2009.

166 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

167


การเดินทางในระยะห่างของดวงตา (Traveling in the Distance of Eyes) โดย ศรยุทธ เอีย ่ มเอื้อยุทธ27

นําเรื่อง ขŒอเขียนนี้เกิดขึ้นเพื่อการสะทŒอนยŒอนคิดถึงนิทรรศการพม‹าระยะประชิด ซึ่ง จัดขึ้นโดยสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ (สพร.) โดยเฉพาะความสัมพันธ อันยอกยŒอนระหว‹างการเดินทางเคลื่อนยŒายของสิ่งของในนิทรรศการกับการรับรูŒ ของผูŒชม ซึ่งโดยทั่วไป “สายตา” เปšนสื่อกลางในการรับรูŒสารหรือเนื้อความหลัก ของนิทรรศการ เรื่องราวที่จะเล‹าสู‹กันฟ˜งต‹อไปนี้ มิไดŒเริ่มที่กรุงเทพฯ ซึ่งเปšนสถานที่แห‹งแรก ในการจัดนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด หากเปšนการพาผูอŒ ‹านขŒามเสŒนพรมแดน 27 อาจารยประจําสาขาวิชาสื่อศิลปะและการออกแบบสื่อ คณะวิจิตรศิลป มหาวิทยาลัยเชียงใหม ปจจุบัน ศึกษาตอในระดับปริญญาเอกดาน Visual and Media Anthropology ณ กรุงเบอรลิน ประเทศเยอรมนี ความ เรียงนี้เขียนขึ้นเพื่อตอบแทนน้ําใจของมิตรและมิตรภาพระหวางการเดินทาง ผูเขียนขอขอบคุณพี่เมย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ สําหรับคําเชิญและความอดทนรอคอยบทความนี้เปนอยางมาก

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 171


การเดินทางในระยะห่างของดวงตา (Traveling in the Distance of Eyes) โดย ศรยุทธ เอีย ่ มเอื้อยุทธ27

นําเรื่อง ขŒอเขียนนี้เกิดขึ้นเพื่อการสะทŒอนยŒอนคิดถึงนิทรรศการพม‹าระยะประชิด ซึ่ง จัดขึ้นโดยสถาบันพิพิธภัณฑการเรียนรูŒแห‹งชาติ (สพร.) โดยเฉพาะความสัมพันธ อันยอกยŒอนระหว‹างการเดินทางเคลื่อนยŒายของสิ่งของในนิทรรศการกับการรับรูŒ ของผูŒชม ซึ่งโดยทั่วไป “สายตา” เปšนสื่อกลางในการรับรูŒสารหรือเนื้อความหลัก ของนิทรรศการ เรื่องราวที่จะเล‹าสู‹กันฟ˜งต‹อไปนี้ มิไดŒเริ่มที่กรุงเทพฯ ซึ่งเปšนสถานที่แห‹งแรก ในการจัดนิทรรศการเรื่อง พม‹าระยะประชิด หากเปšนการพาผูอŒ ‹านขŒามเสŒนพรมแดน 27 อาจารยประจําสาขาวิชาสื่อศิลปะและการออกแบบสื่อ คณะวิจิตรศิลป มหาวิทยาลัยเชียงใหม ปจจุบัน ศึกษาตอในระดับปริญญาเอกดาน Visual and Media Anthropology ณ กรุงเบอรลิน ประเทศเยอรมนี ความ เรียงนี้เขียนขึ้นเพื่อตอบแทนน้ําใจของมิตรและมิตรภาพระหวางการเดินทาง ผูเขียนขอขอบคุณพี่เมย ชีวสิทธิ์ บุณยเกียรติ สําหรับคําเชิญและความอดทนรอคอยบทความนี้เปนอยางมาก

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 171


ทางวัฒนธรรมและรัฐชาติไปสู‹นิทรรศการหนึ่งในประเทศฟนแลนด ซึ่งมีความ คลŒายคลึงกันเปšนอย‹างมาก จากนั้น ผูŒอ‹านจะยŒอนกลับมาสู‹ประเทศไทย เพื่ออ‹าน นิทรรศการพม‹าระยะประชิดครั้งที่ 1 และ 2 ซึ่งเกิดขึ้นที่กรุงเทพฯ และจังหวัด เชียงใหม‹ ตามลําดับ ทําไมผมจึงไม‹เริ่มที่ตวั นิทรรศการครั้งที่ 1 ? คําตอบคือ บางครั้งการสะทŒอนยŒอนคิดไม‹จําเปšนตŒองพูดถึงตัวเองหรือเนื้องาน นั้นๆ โดยตรง นิทรรศการหนึ่งๆ เปรียบเสมือนตัวบท (Text) ที่มีชีวิตและประกอบ ไปดŒวยตัวบทย‹อยอืน่ ๆ มากมาย ชีวติ ของตัวบทเหล‹านัน้ อยูท‹ กี่ ารเปดใหŒผชŒู มเรียนรูŒ ทีจ่ ะสรŒางวิธกี ารอ‹านนิทรรศการในรูปแบบต‹างๆ ดังนัน้ การสะทŒอนยŒอนคิดในลักษณะ ของการขŒามตัวบทยิง่ มีความจําเปšน ในฐานะการทําใหŒเห็นถึงชีวติ ของนิทรรศการ ซึง่ ปรากฏอยู‹ร‹วมกันท‹ามกลางความแตกต‹างทางวัฒนธรรม ทั้งการจัดแสดงและผูŒชม บางที เราอาจจะเห็นนิทรรศการพม‹าระยะประชิดครัง้ ที่ 1 อย‹างแจ‹มชัดมากขึน้ จากเรื่องราวในฟนแลนด และการจัดนิทรรศการครั้งที่ 2 ที่จังหวัดเชียงใหม‹

การเดินทางของดวงตาในระยะห‹างของดวงตา

ส‹วนหนึ่งของนิทรรศการหลังจากความระสํ่าระสาย

ปลายเดือนมกราคม พ.ศ. 2560 ระหว‹างการเดินทางเขŒาร‹วมการอบรมเชิง ปฏิบตั กิ ารและเก็บขŒอมูลว‹าดŒวยการจัดแสดงทางชาติพนั ธุในพิพธิ ภัณฑ เมืองเฮลซิงกิ ประเทศฟนแลนด ส‹วนหนึ่งของการเดินทางครั้งนั้น ทําใหŒผมไดŒมีโอกาสเขŒาไปชม นิทรรศการภาพถ‹ายเกี่ยวกับผูŒลี้ภัยในบริเวณชายแดน อําเภอแม‹สอด จังหวัดตาก ประเทศไทย ซึ่งจัดแสดงในในพิพิธภัณฑศิลปะร‹วมสมัยประจําเมือง ชุดภาพถ‹ายดังกล‹าวบอกเล‹าเรือ่ งราวของผูลŒ ภี้ ัยจากสงครามและความไม‹สงบ ในประเทศเมียนมา พวกเขาและเธอไม‹ไดŒพกั อาศัยในศูนยพกั พิงชัว่ คราวตามบริเวณ ชายแดน หากเปšนแรงงานในเมืองซึง่ ตŒองทนรับค‹าจŒางทีแ่ สนตํา่ ท‹ามกลางงานทีห่ นัก และความไม‹ปลอดภัยในการทํางาน รวมไปถึงสภาพความเปšนอยูท‹ ตี่ าํ่ กว‹ามาตรฐาน

172 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 173


ทางวัฒนธรรมและรัฐชาติไปสู‹นิทรรศการหนึ่งในประเทศฟนแลนด ซึ่งมีความ คลŒายคลึงกันเปšนอย‹างมาก จากนั้น ผูŒอ‹านจะยŒอนกลับมาสู‹ประเทศไทย เพื่ออ‹าน นิทรรศการพม‹าระยะประชิดครั้งที่ 1 และ 2 ซึ่งเกิดขึ้นที่กรุงเทพฯ และจังหวัด เชียงใหม‹ ตามลําดับ ทําไมผมจึงไม‹เริ่มที่ตวั นิทรรศการครั้งที่ 1 ? คําตอบคือ บางครั้งการสะทŒอนยŒอนคิดไม‹จําเปšนตŒองพูดถึงตัวเองหรือเนื้องาน นั้นๆ โดยตรง นิทรรศการหนึ่งๆ เปรียบเสมือนตัวบท (Text) ที่มีชีวิตและประกอบ ไปดŒวยตัวบทย‹อยอืน่ ๆ มากมาย ชีวติ ของตัวบทเหล‹านัน้ อยูท‹ กี่ ารเปดใหŒผชŒู มเรียนรูŒ ทีจ่ ะสรŒางวิธกี ารอ‹านนิทรรศการในรูปแบบต‹างๆ ดังนัน้ การสะทŒอนยŒอนคิดในลักษณะ ของการขŒามตัวบทยิง่ มีความจําเปšน ในฐานะการทําใหŒเห็นถึงชีวติ ของนิทรรศการ ซึง่ ปรากฏอยู‹ร‹วมกันท‹ามกลางความแตกต‹างทางวัฒนธรรม ทั้งการจัดแสดงและผูŒชม บางที เราอาจจะเห็นนิทรรศการพม‹าระยะประชิดครัง้ ที่ 1 อย‹างแจ‹มชัดมากขึน้ จากเรื่องราวในฟนแลนด และการจัดนิทรรศการครั้งที่ 2 ที่จังหวัดเชียงใหม‹

การเดินทางของดวงตาในระยะห‹างของดวงตา

ส‹วนหนึ่งของนิทรรศการหลังจากความระสํ่าระสาย

ปลายเดือนมกราคม พ.ศ. 2560 ระหว‹างการเดินทางเขŒาร‹วมการอบรมเชิง ปฏิบตั กิ ารและเก็บขŒอมูลว‹าดŒวยการจัดแสดงทางชาติพนั ธุในพิพธิ ภัณฑ เมืองเฮลซิงกิ ประเทศฟนแลนด ส‹วนหนึ่งของการเดินทางครั้งนั้น ทําใหŒผมไดŒมีโอกาสเขŒาไปชม นิทรรศการภาพถ‹ายเกี่ยวกับผูŒลี้ภัยในบริเวณชายแดน อําเภอแม‹สอด จังหวัดตาก ประเทศไทย ซึ่งจัดแสดงในในพิพิธภัณฑศิลปะร‹วมสมัยประจําเมือง ชุดภาพถ‹ายดังกล‹าวบอกเล‹าเรือ่ งราวของผูลŒ ภี้ ัยจากสงครามและความไม‹สงบ ในประเทศเมียนมา พวกเขาและเธอไม‹ไดŒพกั อาศัยในศูนยพกั พิงชัว่ คราวตามบริเวณ ชายแดน หากเปšนแรงงานในเมืองซึง่ ตŒองทนรับค‹าจŒางทีแ่ สนตํา่ ท‹ามกลางงานทีห่ นัก และความไม‹ปลอดภัยในการทํางาน รวมไปถึงสภาพความเปšนอยูท‹ ตี่ าํ่ กว‹ามาตรฐาน

172 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 173


ภาพถ‹ายเชิงสารคดีชุดนี้เปšนส‹วนหนึ่งของการจัดแสดงภาพถ‹ายในหัวขŒอเรื่อง “หลังจากความระสํ่าระสาย” (After the Turmoil)28 โดยมุ‹งเนŒนการแสดงใหŒเห็นถึง ชีวิตของผูŒคนหลังจากการที่ตกเปšนเหยื่อ และความทนทุกขที่พวกเขาและเธอไดŒรับ แน‹นอน ผมใหŒความสนใจในภาพถ‹ายชุดนีม้ ากเปšนพิเศษ ดŒานหนึง่ คงเปšนเพราะ ว‹า ตนเองเดินทางมาจากประเทศไทย และเคยเปšนส‹วนหนึ่งในการจัดนิทรรศการ ภาพถ‹ายว‹าดŒวยผูŒลี้ภัยในบริเวณชายแดนมาบŒาง อีกดŒานหนึ่ง คงเปšนเพราะผมสนใจ การเดินทางของภาพถ‹ายชุดนี้เปšนพิเศษ ภาพถ‹ายชุดนี้มีจุดเริ่มเรื่องจากชีวิตของ คนในที่ชายแดนของประเทศหนึ่งในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใตŒ จากนั้น ชีวิตของ คนเหล‹านั้นไดŒรับการบันทึกและเล‹าเรื่องดŒวยการจัดแสดงเปšนนิทรรศการภาพถ‹าย ในสแกนดิเนเวีย ดินแดนที่อยู‹ห‹างจากตŒนทางประมาณ 8,000 กิโลเมตร สําหรับผม ความน‹าสนใจคือ นิทรรศการครั้งนี้ทําใหŒผูŒชมในฟนแลนดสามารถ ย‹นย‹อระยะห‹างดังกล‹าว ใหŒเหลือระยะเพียงไม‹ถึง 1 เมตร ขณะที่คนไทยจํานวนหนึ่ง ที่ไดŒชมพลันเห็นชีวิตของแรงงานกลุ‹มนี้เปšนครั้งแรก ทั้งที่พวกเขาเองอาจเคยเดิน ในตึกที่คนงานเหล‹านั้นเปšนเรี่ยวแรงหลัก หรือทานอาหารที่ผูŒอพยพลี้ภัยเปšนผูŒปรุง การเดินทางในระยะห‹างของดวงตาจึงเปšนเรื่องสําคัญ

เขมŒนมองผ‹านเบนยามิน การเดินทางของดวงตาผ‹านภาพถ‹ายเปšนเรื่องที่ชวนครุ‹นคิด เนื่องมาจากเรา ไม‹สามารถมองภาพนั้นผ‹านประสบการณโดยตรงของตาเนื้อ นวัตกรรมของกลŒอง ถ‹ายภาพไดŒเปลี่ยนวิถีของการมองใหŒแตกต‹างออกไปจากภาพที่เคยเกิด ขึ้นจริง มาสู‹การมองภาพที่ถูกสรŒางใหม‹ในความหมายที่แตกต‹างออกไปจากเดิม ภาพถ‹ายจึงไม‹ใช‹การบันทึกความเปšนจริงตามที่ดวงตาเห็น แต‹มีลักษณะเปšน “ตŒนฉบับแห‹งการผลิตซํ้า” (the original of a reproduction) และไม‹เคยมีลักษณะ 28 ภาพถายในนิทรรศการนี้ยังจัดแสดงรวมกับภาพถายวาดวยความรุนแรงตอผูหญิงในอินเดียและเคนยา และภาพยนตรสารคดีขนาดสั้นวาดวยชีวิตของเหยื่อและญาติมิตรหลังจากเหตุการณกราดยิงเด็กเยาวชน ในประเทศนอรเวย ค.ศ. 2011 ผูสนใจสามารถสืบคนเพิ่มเติมไดใน http://www.kiasma./en/exhibitionsevents/meeri-koutaniemi-arman-alizad/

174 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ของความจริงแทŒปรากฏอยู‹ กลŒองถ‹ายภาพไดŒบันทึกอดีตที่ผ‹านพŒนลงในภาพถ‹าย ขณะทีเ่ วลาของเหตุการณจริงไดŒเคลื่อนผ‹านไปแลŒว นอกจากนี้ การผลิตซํา้ ภาพถ‹าย ยังเกิดขึน้ ไดŒอย‹างต‹อเนือ่ ง ท‹ามกลางการไม‹หวนกลับมาของมิตขิ องเวลาและสถานที่ ซึ่งเคยเกิดขึ้นจริง ความจริงในภาพถ‹ายจึงเปšนสิ่งที่แตกต‹างออกไปจาก “ขŒอเท็จ จริง” ที่เคยเกิดขึ้น29 เช‹นนี้แลŒว ระยะห‹างของดวงตามีนัยสําคัญอย‹างไร? โรซาลินด มอรริส (Rosalind Morris) ศาสตราจารยดŒานมานุษยวิทยาจาก มหาวิทยาลัยโคลัมเบีย ไดŒเขียนถึงความสําคัญของภาพถ‹ายและการศึกษาภาพถ‹าย เอาไวŒอย‹างน‹าสนใจว‹า ภาพถ‹ายเปšนเสมือนนวัตกรรมใหม‹ทางสังคมที่ไดŒสรŒางความ สัมพันธทางสังคมชุดใหม‹ขึ้นมา ควบคู‹ไปกับการขยายเพิ่มของพื้นที่อันอŒางวŒางใน ความสัมพันธดังกล‹าว ภาพถ‹ายในตัวของมันเองมีส‹วนทําใหŒคนทั้งสองกลุ‹มที่ไดŒ ใกลŒชิดกันโดยไม‹ตŒองเห็นหนŒาค‹าตากันมาก‹อน หรือนั่นคือ ความสัมพันธระหว‹าง บุคคลในภาพกับผูŒชมภาพ รูปแบบใหม‹ของมิตรภาพในลักษณะนี้ มันคือปมเงื่อน สําคัญที่ผูกติดมาเมื่อครั้งเกิดสภาวะความทันสมัย30 ผมเริ่มตŒนคŒนหาความสัมพันธ ในรูปแบบที่มอรริสกล‹าวถึงโดยการเขŒาไป สัมภาษณผชŒู มภาพถ‹ายคนหนึง่ เราใชŒเวลาในการคุยกันนานเกือบชัว่ โมง นับเปšนเรือ่ ง ทีน่ า‹ ประหลาดใจมาก สําหรับการพูดคุยกันครัง้ แรกในระหว‹างการชมนิทรรศการใน พิพิธภัณฑ แน‹นอน เขาสอนใหŒผมเขŒาใจถึงประเด็นความสัมพันธระหว‹างภาพถ‹าย กับผูŒชม ชายคนนีช้ อื่ เบนยามิน (Benjamin) เขาอนุญาตใหŒผมเผยแพร‹ชอื่ สกุลจริงของ เขาไดŒ ชื่อซึ่งบ‹งบอกภูมิหลังทางเชื้อชาติของเขา เบนยามินในวันนี้อายุเกือบ 60 ป‚ เขาคือลูกชายเพียงคนเดียวของครอบครัวผูŒอพยพลี้ภัยชาวยิวซึ่งรอดชีวิตหลังจาก 29 สนใจเพิ่มเติมดูรายละเอียดใน John Berger, Way of Seeing (London: Penguin, 2008), Susan Sontag, On Photography, Reissued, Penguin Modern Classics (London: Penguin, 2008), Walter Benjamin, One-way street and other writings, trans. by J. A. Underwood (London; New York: Penguin, 2009). โดยเฉพาะผลงานของ เบอรเจอร (Berger) ซึ่งไดนําแนวความคิดของวอลเตอร เบนยามิน ในบทความ The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction มาวิเคราะหงานศิลปะและทัศนศิลปไดอยางนาสนใจ 30 Rosalind C. Morris, ed., “Introduction”, In Photographies East: the camera and its histories in East and Southeast Asia, Objects/histories: critical perspectives on art, material culture, and representation (Durham [NC]: Duke University Press, 2009), 1–28.

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 175


ภาพถ‹ายเชิงสารคดีชุดนี้เปšนส‹วนหนึ่งของการจัดแสดงภาพถ‹ายในหัวขŒอเรื่อง “หลังจากความระสํ่าระสาย” (After the Turmoil)28 โดยมุ‹งเนŒนการแสดงใหŒเห็นถึง ชีวิตของผูŒคนหลังจากการที่ตกเปšนเหยื่อ และความทนทุกขที่พวกเขาและเธอไดŒรับ แน‹นอน ผมใหŒความสนใจในภาพถ‹ายชุดนีม้ ากเปšนพิเศษ ดŒานหนึง่ คงเปšนเพราะ ว‹า ตนเองเดินทางมาจากประเทศไทย และเคยเปšนส‹วนหนึ่งในการจัดนิทรรศการ ภาพถ‹ายว‹าดŒวยผูŒลี้ภัยในบริเวณชายแดนมาบŒาง อีกดŒานหนึ่ง คงเปšนเพราะผมสนใจ การเดินทางของภาพถ‹ายชุดนี้เปšนพิเศษ ภาพถ‹ายชุดนี้มีจุดเริ่มเรื่องจากชีวิตของ คนในที่ชายแดนของประเทศหนึ่งในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใตŒ จากนั้น ชีวิตของ คนเหล‹านั้นไดŒรับการบันทึกและเล‹าเรื่องดŒวยการจัดแสดงเปšนนิทรรศการภาพถ‹าย ในสแกนดิเนเวีย ดินแดนที่อยู‹ห‹างจากตŒนทางประมาณ 8,000 กิโลเมตร สําหรับผม ความน‹าสนใจคือ นิทรรศการครั้งนี้ทําใหŒผูŒชมในฟนแลนดสามารถ ย‹นย‹อระยะห‹างดังกล‹าว ใหŒเหลือระยะเพียงไม‹ถึง 1 เมตร ขณะที่คนไทยจํานวนหนึ่ง ที่ไดŒชมพลันเห็นชีวิตของแรงงานกลุ‹มนี้เปšนครั้งแรก ทั้งที่พวกเขาเองอาจเคยเดิน ในตึกที่คนงานเหล‹านั้นเปšนเรี่ยวแรงหลัก หรือทานอาหารที่ผูŒอพยพลี้ภัยเปšนผูŒปรุง การเดินทางในระยะห‹างของดวงตาจึงเปšนเรื่องสําคัญ

เขมŒนมองผ‹านเบนยามิน การเดินทางของดวงตาผ‹านภาพถ‹ายเปšนเรื่องที่ชวนครุ‹นคิด เนื่องมาจากเรา ไม‹สามารถมองภาพนั้นผ‹านประสบการณโดยตรงของตาเนื้อ นวัตกรรมของกลŒอง ถ‹ายภาพไดŒเปลี่ยนวิถีของการมองใหŒแตกต‹างออกไปจากภาพที่เคยเกิด ขึ้นจริง มาสู‹การมองภาพที่ถูกสรŒางใหม‹ในความหมายที่แตกต‹างออกไปจากเดิม ภาพถ‹ายจึงไม‹ใช‹การบันทึกความเปšนจริงตามที่ดวงตาเห็น แต‹มีลักษณะเปšน “ตŒนฉบับแห‹งการผลิตซํ้า” (the original of a reproduction) และไม‹เคยมีลักษณะ 28 ภาพถายในนิทรรศการนี้ยังจัดแสดงรวมกับภาพถายวาดวยความรุนแรงตอผูหญิงในอินเดียและเคนยา และภาพยนตรสารคดีขนาดสั้นวาดวยชีวิตของเหยื่อและญาติมิตรหลังจากเหตุการณกราดยิงเด็กเยาวชน ในประเทศนอรเวย ค.ศ. 2011 ผูสนใจสามารถสืบคนเพิ่มเติมไดใน http://www.kiasma./en/exhibitionsevents/meeri-koutaniemi-arman-alizad/

174 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ของความจริงแทŒปรากฏอยู‹ กลŒองถ‹ายภาพไดŒบันทึกอดีตที่ผ‹านพŒนลงในภาพถ‹าย ขณะทีเ่ วลาของเหตุการณจริงไดŒเคลื่อนผ‹านไปแลŒว นอกจากนี้ การผลิตซํา้ ภาพถ‹าย ยังเกิดขึน้ ไดŒอย‹างต‹อเนือ่ ง ท‹ามกลางการไม‹หวนกลับมาของมิตขิ องเวลาและสถานที่ ซึ่งเคยเกิดขึ้นจริง ความจริงในภาพถ‹ายจึงเปšนสิ่งที่แตกต‹างออกไปจาก “ขŒอเท็จ จริง” ที่เคยเกิดขึ้น29 เช‹นนี้แลŒว ระยะห‹างของดวงตามีนัยสําคัญอย‹างไร? โรซาลินด มอรริส (Rosalind Morris) ศาสตราจารยดŒานมานุษยวิทยาจาก มหาวิทยาลัยโคลัมเบีย ไดŒเขียนถึงความสําคัญของภาพถ‹ายและการศึกษาภาพถ‹าย เอาไวŒอย‹างน‹าสนใจว‹า ภาพถ‹ายเปšนเสมือนนวัตกรรมใหม‹ทางสังคมที่ไดŒสรŒางความ สัมพันธทางสังคมชุดใหม‹ขึ้นมา ควบคู‹ไปกับการขยายเพิ่มของพื้นที่อันอŒางวŒางใน ความสัมพันธดังกล‹าว ภาพถ‹ายในตัวของมันเองมีส‹วนทําใหŒคนทั้งสองกลุ‹มที่ไดŒ ใกลŒชิดกันโดยไม‹ตŒองเห็นหนŒาค‹าตากันมาก‹อน หรือนั่นคือ ความสัมพันธระหว‹าง บุคคลในภาพกับผูŒชมภาพ รูปแบบใหม‹ของมิตรภาพในลักษณะนี้ มันคือปมเงื่อน สําคัญที่ผูกติดมาเมื่อครั้งเกิดสภาวะความทันสมัย30 ผมเริ่มตŒนคŒนหาความสัมพันธ ในรูปแบบที่มอรริสกล‹าวถึงโดยการเขŒาไป สัมภาษณผชŒู มภาพถ‹ายคนหนึง่ เราใชŒเวลาในการคุยกันนานเกือบชัว่ โมง นับเปšนเรือ่ ง ทีน่ า‹ ประหลาดใจมาก สําหรับการพูดคุยกันครัง้ แรกในระหว‹างการชมนิทรรศการใน พิพิธภัณฑ แน‹นอน เขาสอนใหŒผมเขŒาใจถึงประเด็นความสัมพันธระหว‹างภาพถ‹าย กับผูŒชม ชายคนนีช้ อื่ เบนยามิน (Benjamin) เขาอนุญาตใหŒผมเผยแพร‹ชอื่ สกุลจริงของ เขาไดŒ ชื่อซึ่งบ‹งบอกภูมิหลังทางเชื้อชาติของเขา เบนยามินในวันนี้อายุเกือบ 60 ป‚ เขาคือลูกชายเพียงคนเดียวของครอบครัวผูŒอพยพลี้ภัยชาวยิวซึ่งรอดชีวิตหลังจาก 29 สนใจเพิ่มเติมดูรายละเอียดใน John Berger, Way of Seeing (London: Penguin, 2008), Susan Sontag, On Photography, Reissued, Penguin Modern Classics (London: Penguin, 2008), Walter Benjamin, One-way street and other writings, trans. by J. A. Underwood (London; New York: Penguin, 2009). โดยเฉพาะผลงานของ เบอรเจอร (Berger) ซึ่งไดนําแนวความคิดของวอลเตอร เบนยามิน ในบทความ The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction มาวิเคราะหงานศิลปะและทัศนศิลปไดอยางนาสนใจ 30 Rosalind C. Morris, ed., “Introduction”, In Photographies East: the camera and its histories in East and Southeast Asia, Objects/histories: critical perspectives on art, material culture, and representation (Durham [NC]: Duke University Press, 2009), 1–28.

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 175


การทําลายลŒางชนชาติยิวในเยอรมนีระหว‹าง ค.ศ. 1939-1945

กระบวนการคืน ความเป็นมนุษย์ให้กับ ชาวยิว ด้วยกระบวนการ ทําให้เป็นภาพปรากฏ (visualization) ทั้งในการ จัดนิทรรศการ พิพิธภัณฑ์ หรือการปักหมุดหมาย ทองเหลือง ล้วนแต่มี นัยสําคัญอย่างยิง่ ต่อ การสร้างความทรงจํา ของชาติ ทีพ ่ ยายาม ข้ามพ้นอดีตอันเจ็บปวด ด้วยการเผชิญหน้ากับ ความมืดดําในอดีต ของตนเอง

176 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เบนยามินเติบโตขึ้นท‹ามกลางบรรยากาศของความทุกขทนและเจ็บปวดของ พ‹อแม‹ และคนอืน่ ๆ ในฐานะผูรŒ อดชีวติ เขามิไดŒมโี อกาสเผชิญหนŒาเห็นเหตุการณนนั้ โดยตรง แมŒกระทั่งรูปถ‹ายสักใบ ครอบครัวของเขาก็ไม‹ไดŒเก็บเอาไวŒ เบนยามินรับรูŒ เรื่องราวของครอบครัวผ‹านเรื่องเล‹าและบทเพลงจากพ‹อและแม‹ ส‹วนตัวของเขาเอง เติบโตขึน้ มาในยุคทีเ่ ยอรมนีถกู แบ‹งแยกออกเปšนตะวันออกและตะวันตก เขาทันเห็น ยุคสมัยที่กําแพงเบอรลินล‹มสลาย และสัมผัสบรรยากาศในแบบที่เขาเรียกว‹า “เสรีนิยมประชาธิปไตย” หลังจากที่เยอรมนีรวมชาติ พันธกิจอย‹างหนึ่งก็คือ การสรŒางความทรงจําร‹วม แห‹งชาติขนึ้ มาใหม‹ และหนึง่ ในนัน้ คือ กระบวนการคืนความเปšนมนุษย (re-humanization) ใหŒกบั ชาวยิวบนพืน้ ทีส่ าธารณะ เบนยามินทราบถึงภูมหิ ลังของตนเองผ‹านภาพมากขึน้ นับตัง้ แต‹หมุดทองเหลืองทรงสีเ่ หลีย่ มทีถ่ กู ป˜กไปบนบริเวณทีเ่ คยเปšนบŒานของชาวยิว บนหมุดเล็กๆ ทีก่ ระจายอยูท‹ วั่ เบอรลนิ นี้ จะมีชอื่ ของเจŒาของบŒาน สมาชิกในบŒาน และ สถานที่สุดทŒายซึ่งถูกนําตัวไป นอกจากนี้ เขายังไดŒมีโอกาสไดŒชมภาพถ‹ายของชาวยิวอีกมากมาย ทั้งในช‹วง ก‹อนและหลังเหตุการณทาํ ลายลŒาง ภาพทีเ่ ขาไดŒมโี อกาสเห็นจึงมิใช‹เฉพาะช‹วงเวลาที่ โศกสลด หรือภาพกองซากศพเพียงอย‹างเดียว หากยังไดŒชมภาพในช‹วงเวลาทีร่ ง‹ุ เรือง ภาพบรรยากาศของบŒานและสมาชิกในครอบครัว ตลอดจนภาพที่บันทึกบรรยากาศ ของพิธีกรรมในโบสถของชนชาติยิว สําหรับผม กระบวนการคืนความเปšนมนุษยใหŒกับชาวยิว ดŒวยกระบวนการ ทําใหŒเปšนภาพปรากฏ (visualization) ทัง้ ในการจัดนิทรรศการ พิพธิ ภัณฑ หรือการ ป˜กหมุดหมายทองเหลือง ลŒวนแต‹มีนัยสําคัญอย‹างยิ่งต‹อการสรŒางความทรงจําของ ชาติ ที่พยายามขŒามพŒนอดีตอันเจ็บปวด ดŒวยการเผชิญหนŒากับความมืดดําในอดีต ของตนเอง ทว‹า ในความคิดของเบนยามิน ชายทีโ่ ตมาพรŒอมกับเรือ่ งเล‹าและบทเพลง ทั้งยังไม‹เคยเห็นภาพแมŒแต‹ใบเดียวของครอบครัว การรับรูŒในเชิงภาพ (visual perception) ของเขามีความเปลีย่ นแปลงไปอย‹างมาก หลังจากทีไ่ ดŒเห็นภาพถ‹ายเหล‹านัน้

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 177


การทําลายลŒางชนชาติยิวในเยอรมนีระหว‹าง ค.ศ. 1939-1945

กระบวนการคืน ความเป็นมนุษย์ให้กับ ชาวยิว ด้วยกระบวนการ ทําให้เป็นภาพปรากฏ (visualization) ทั้งในการ จัดนิทรรศการ พิพิธภัณฑ์ หรือการปักหมุดหมาย ทองเหลือง ล้วนแต่มี นัยสําคัญอย่างยิง่ ต่อ การสร้างความทรงจํา ของชาติ ทีพ ่ ยายาม ข้ามพ้นอดีตอันเจ็บปวด ด้วยการเผชิญหน้ากับ ความมืดดําในอดีต ของตนเอง

176 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

เบนยามินเติบโตขึ้นท‹ามกลางบรรยากาศของความทุกขทนและเจ็บปวดของ พ‹อแม‹ และคนอืน่ ๆ ในฐานะผูรŒ อดชีวติ เขามิไดŒมโี อกาสเผชิญหนŒาเห็นเหตุการณนนั้ โดยตรง แมŒกระทั่งรูปถ‹ายสักใบ ครอบครัวของเขาก็ไม‹ไดŒเก็บเอาไวŒ เบนยามินรับรูŒ เรื่องราวของครอบครัวผ‹านเรื่องเล‹าและบทเพลงจากพ‹อและแม‹ ส‹วนตัวของเขาเอง เติบโตขึน้ มาในยุคทีเ่ ยอรมนีถกู แบ‹งแยกออกเปšนตะวันออกและตะวันตก เขาทันเห็น ยุคสมัยที่กําแพงเบอรลินล‹มสลาย และสัมผัสบรรยากาศในแบบที่เขาเรียกว‹า “เสรีนิยมประชาธิปไตย” หลังจากที่เยอรมนีรวมชาติ พันธกิจอย‹างหนึ่งก็คือ การสรŒางความทรงจําร‹วม แห‹งชาติขนึ้ มาใหม‹ และหนึง่ ในนัน้ คือ กระบวนการคืนความเปšนมนุษย (re-humanization) ใหŒกบั ชาวยิวบนพืน้ ทีส่ าธารณะ เบนยามินทราบถึงภูมหิ ลังของตนเองผ‹านภาพมากขึน้ นับตัง้ แต‹หมุดทองเหลืองทรงสีเ่ หลีย่ มทีถ่ กู ป˜กไปบนบริเวณทีเ่ คยเปšนบŒานของชาวยิว บนหมุดเล็กๆ ทีก่ ระจายอยูท‹ วั่ เบอรลนิ นี้ จะมีชอื่ ของเจŒาของบŒาน สมาชิกในบŒาน และ สถานที่สุดทŒายซึ่งถูกนําตัวไป นอกจากนี้ เขายังไดŒมีโอกาสไดŒชมภาพถ‹ายของชาวยิวอีกมากมาย ทั้งในช‹วง ก‹อนและหลังเหตุการณทาํ ลายลŒาง ภาพทีเ่ ขาไดŒมโี อกาสเห็นจึงมิใช‹เฉพาะช‹วงเวลาที่ โศกสลด หรือภาพกองซากศพเพียงอย‹างเดียว หากยังไดŒชมภาพในช‹วงเวลาทีร่ ง‹ุ เรือง ภาพบรรยากาศของบŒานและสมาชิกในครอบครัว ตลอดจนภาพที่บันทึกบรรยากาศ ของพิธีกรรมในโบสถของชนชาติยิว สําหรับผม กระบวนการคืนความเปšนมนุษยใหŒกับชาวยิว ดŒวยกระบวนการ ทําใหŒเปšนภาพปรากฏ (visualization) ทัง้ ในการจัดนิทรรศการ พิพธิ ภัณฑ หรือการ ป˜กหมุดหมายทองเหลือง ลŒวนแต‹มีนัยสําคัญอย‹างยิ่งต‹อการสรŒางความทรงจําของ ชาติ ที่พยายามขŒามพŒนอดีตอันเจ็บปวด ดŒวยการเผชิญหนŒากับความมืดดําในอดีต ของตนเอง ทว‹า ในความคิดของเบนยามิน ชายทีโ่ ตมาพรŒอมกับเรือ่ งเล‹าและบทเพลง ทั้งยังไม‹เคยเห็นภาพแมŒแต‹ใบเดียวของครอบครัว การรับรูŒในเชิงภาพ (visual perception) ของเขามีความเปลีย่ นแปลงไปอย‹างมาก หลังจากทีไ่ ดŒเห็นภาพถ‹ายเหล‹านัน้

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 177


เขาเล‹าว‹า อดีตที่เคยว‹างเปล‹า และมีช‹วงเวลาที่สั้นเท‹ากับอายุของเขานับยŒอน กลับไปในวัยเด็ก ไดŒถูกเติมเต็มไปดŒวยเรื่องราวของบรรพบุรุษ เขาเขŒาใจพ‹อและแม‹ มากขึ้น แน‹นอน ภาพถ‹ายทีเ่ ขาเห็นไดŒรบั การผลิตซํา้ ขึน้ มาอย‹างมากมายในป˜จจุบนั ทัง้ ในโลกของสิง่ ตีพมิ พแบบกระดาษหรือการผลิตซํา้ ในโลกออนไลน การนําภาพเหล‹านัน้ ไปใชŒมคี วามแตกต‹างออกไปจากวัตถุประสงคเดิม จนไม‹อาจเรียกหาลักษณะจริงแทŒ ไดŒอกี ต‹อไป เมือ่ เรายŒอนกลับไปยังแนวคิดว‹าดŒวยการทํางานของกลŒองและสถานะของ ภาพถ‹ายในขŒางตŒน ทั้งหมดนี้คือ ตŒนฉบับของการผลิตซํ้า ภาพถ‹ายไม‹ไดŒสรŒางขึ้นมา เพื่อรักษาความจริง หากถูกสรŒางขึ้นมาเพื่อสรŒางความจริง ต‹างหาก เบนยามินเห็นอะไรในภาพถ‹ายชาวยิวที่เขาเคยเห็นมากันแน‹? เขามองเห็น อะไรในนิทรรศการ เรื่อง “หลังจากความระสํ่าระสาย” ซึ่งถูกจัดแสดงในประเทศ ฟนแลนด? ในโถงนิทรรศการภาพถ‹าย เบนยามินเปšนชายเพียงคนเดียวที่นั่งชมภาพใน บริเวณที่จัดไวŒ ใหŒเปšนเวลานาน เขาเปดโอกาสใหŒผมเขŒาไปทําความรูŒจัก และแลก เปลี่ยนความเห็นเกี่ยวกับชุดภาพในนิทรรศการนี้ เขาเฝ‡ามองภาพของผูŒลี้ภัยจาก ประเทศเมียนมาอยูน‹ าน โดยเฉพาะภาพของผูลŒ ภี้ ยั ทีน่ าํ เสนอออกมาในฐานะแรงงาน ราคาถูกในบริเวณชายแดนไทย ทั้งยังตŒองทํางานที่เสี่ยงต‹ออันตรายและสุขภาพ ตลอดเวลา เบนยามินไม‹เคยไปเมืองไทยและประเทศเมียนมา ทั้งยังไม‹มีความผูกพันใดๆ ต‹อทั้งสองประเทศนี้เสียดŒวยซํ้า เขารูŒเพียงว‹าทั้งสองประเทศนี้อยู‹ในภูมิภาคเอเชีย ตะวันออกเฉียงใตŒ รูŒจักประเทศไทยผ‹านกรุงเทพฯ และพัทยา และรูŒจักเมียนมาผ‹าน ข‹าวการปลดปล‹อย นางอองซาน ซูจี กล‹าวตามตรง ผมไม‹คิดว‹านิทรรศการชุดนี้จะสรŒางความเขŒาใจที่มีต‹อประเด็น ป˜ญหาอันละเอียดอ‹อนในแต‹ละประเทศไดŒ เบนยามินก็คงไม‹สามารถรูจŒ กั ประเทศไทย หรือเมียนมาไดŒอย‹างดีภายในระยะเวลาอันแสนสั้น ทว‹า นั่นเปšนเพราะผมพิจารณา ผ‹ า นภู มิ ห ลั ง ของผม ทั้ ง การเติ บ โตในสั ง คมไทย การยึ ด ติ ด กั บ กั บ ขŒ อ มู ล และ รายละเอียดมากมาย

178 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การได้ชมนิทรรศการ ชุดนี้ทําให้เขามีความรู้สึก ทีย ่ ากจะบรรยายออกมาได้ เบนยามินบอกได้เพียงว่า เขาคิดว่าตนเองเห็นใจ ประสบการณ์บางส่วนของ ผู้ลภ ี้ ัยเหล่านั้น ทั้งนี้ มันไม่ใช่ความรู้สึกสงสาร หรือน่าเวทนา หากเป็น ความรู้สึกทีเ่ ห็นอกเห็นใจ กันในฐานะเพือ ่ นมนุษย์ และเพือ ่ นร่วมชะตากรรม

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 179


เขาเล‹าว‹า อดีตที่เคยว‹างเปล‹า และมีช‹วงเวลาที่สั้นเท‹ากับอายุของเขานับยŒอน กลับไปในวัยเด็ก ไดŒถูกเติมเต็มไปดŒวยเรื่องราวของบรรพบุรุษ เขาเขŒาใจพ‹อและแม‹ มากขึ้น แน‹นอน ภาพถ‹ายทีเ่ ขาเห็นไดŒรบั การผลิตซํา้ ขึน้ มาอย‹างมากมายในป˜จจุบนั ทัง้ ในโลกของสิง่ ตีพมิ พแบบกระดาษหรือการผลิตซํา้ ในโลกออนไลน การนําภาพเหล‹านัน้ ไปใชŒมคี วามแตกต‹างออกไปจากวัตถุประสงคเดิม จนไม‹อาจเรียกหาลักษณะจริงแทŒ ไดŒอกี ต‹อไป เมือ่ เรายŒอนกลับไปยังแนวคิดว‹าดŒวยการทํางานของกลŒองและสถานะของ ภาพถ‹ายในขŒางตŒน ทั้งหมดนี้คือ ตŒนฉบับของการผลิตซํ้า ภาพถ‹ายไม‹ไดŒสรŒางขึ้นมา เพื่อรักษาความจริง หากถูกสรŒางขึ้นมาเพื่อสรŒางความจริง ต‹างหาก เบนยามินเห็นอะไรในภาพถ‹ายชาวยิวที่เขาเคยเห็นมากันแน‹? เขามองเห็น อะไรในนิทรรศการ เรื่อง “หลังจากความระสํ่าระสาย” ซึ่งถูกจัดแสดงในประเทศ ฟนแลนด? ในโถงนิทรรศการภาพถ‹าย เบนยามินเปšนชายเพียงคนเดียวที่นั่งชมภาพใน บริเวณที่จัดไวŒ ใหŒเปšนเวลานาน เขาเปดโอกาสใหŒผมเขŒาไปทําความรูŒจัก และแลก เปลี่ยนความเห็นเกี่ยวกับชุดภาพในนิทรรศการนี้ เขาเฝ‡ามองภาพของผูŒลี้ภัยจาก ประเทศเมียนมาอยูน‹ าน โดยเฉพาะภาพของผูลŒ ภี้ ยั ทีน่ าํ เสนอออกมาในฐานะแรงงาน ราคาถูกในบริเวณชายแดนไทย ทั้งยังตŒองทํางานที่เสี่ยงต‹ออันตรายและสุขภาพ ตลอดเวลา เบนยามินไม‹เคยไปเมืองไทยและประเทศเมียนมา ทั้งยังไม‹มีความผูกพันใดๆ ต‹อทั้งสองประเทศนี้เสียดŒวยซํ้า เขารูŒเพียงว‹าทั้งสองประเทศนี้อยู‹ในภูมิภาคเอเชีย ตะวันออกเฉียงใตŒ รูŒจักประเทศไทยผ‹านกรุงเทพฯ และพัทยา และรูŒจักเมียนมาผ‹าน ข‹าวการปลดปล‹อย นางอองซาน ซูจี กล‹าวตามตรง ผมไม‹คิดว‹านิทรรศการชุดนี้จะสรŒางความเขŒาใจที่มีต‹อประเด็น ป˜ญหาอันละเอียดอ‹อนในแต‹ละประเทศไดŒ เบนยามินก็คงไม‹สามารถรูจŒ กั ประเทศไทย หรือเมียนมาไดŒอย‹างดีภายในระยะเวลาอันแสนสั้น ทว‹า นั่นเปšนเพราะผมพิจารณา ผ‹ า นภู มิ ห ลั ง ของผม ทั้ ง การเติ บ โตในสั ง คมไทย การยึ ด ติ ด กั บ กั บ ขŒ อ มู ล และ รายละเอียดมากมาย

178 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การได้ชมนิทรรศการ ชุดนี้ทําให้เขามีความรู้สึก ทีย ่ ากจะบรรยายออกมาได้ เบนยามินบอกได้เพียงว่า เขาคิดว่าตนเองเห็นใจ ประสบการณ์บางส่วนของ ผู้ลภ ี้ ัยเหล่านั้น ทั้งนี้ มันไม่ใช่ความรู้สึกสงสาร หรือน่าเวทนา หากเป็น ความรู้สึกทีเ่ ห็นอกเห็นใจ กันในฐานะเพือ ่ นมนุษย์ และเพือ ่ นร่วมชะตากรรม

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 179


เบนยามินบอกผมว‹า นิทรรศการชุดนี้ไดŒเปลี่ยนมุมมองที่เขามีต‹อเมืองไทย และเมียนมาไปเยอะมาก สิ่งเหล‹านี้ไม‹ไดŒเกิดขึ้นจากขŒอมูลในนิทรรศการ แต‹ในเชิง ภาษาภาพและโชคชะตาของผูŒลี้ภัยต‹างหาก ที่ทําใหŒเขาระลึกยŒอนถึงอดีตของตนเอง และครอบครัว เขาเล‹าว‹า การเดินทางมาฟนแลนดของเขารอบนี้ คือการมาเยี่ยมญาติผูŒเปšน อดีตผูŒลี้ภัยชาวเยอรมันเชื้อสายยิว (German Jewish Refugees) ที่พํานักอยู‹ใน ฟนแลนด ตามคําบอกบอกเล‹าของพ‹อแม‹ ว‹าดŒวยเรื่องการอพยพของเครือญาติและ ครอบครัว แน‹นอน เรื่องราวมิไดŒบังเอิญขนาดที่ผมมาเจอเขาในการเดินทางตามหา ญาติครั้งแรก เบนยามินมาเยี่ยมญาติที่นี่หลายครั้ง เขาไดŒรับฟ˜งเรื่องราวอันทนทุกข ของญาติ ทั้งยังไดŒมีโอกาสไดŒเห็นภาพถ‹ายมากมายที่ยังถูกเก็บรักษาเอาไวŒ ญาติพี่นŒองของเขาที่นี่ไดŒผ‹านเหตุการณมากมายท‹ามกลางการเดินทางอพยพ ตลอดจนความพยายามในการปรับตัวใหŒอยู‹รอดและสรŒางฐานะในดินแดนใหม‹ เขา เล‹าว‹า ญาติชาวยิวทีอ่ พยพมาอยูใ‹ นฟนแลนด เคยเปšนครอบครัวทีม่ กี ารศึกษา และมี ฐานะทางเศรษฐกิจที่ค‹อนขŒางมั่นคง ทว‹า พวกเขาตŒองเริ่มตŒนใหม‹ทั้งหมด ครอบครัว ชาวยิวในเมืองหลวงของฟนแลนดมจี าํ นวนไม‹มากนัก เมือ่ เปรียบเทียบกับกลุม‹ ชาวยิว ทีอ่ พยพไปอยูใ‹ นทีอ่ นื่ ๆ พวกเขาจึงปราศจากเครือข‹ายและความช‹วยเหลือใดๆ ดังนัน้ งานหนักทุกประเภท ตลอดจนสภาวะอดอยากและความหวาดกลัว จึงกลายเปšน ภูมิหลังของครอบครัวอพยพชาวยิวที่นั่น เบนยามินเล‹าใหŒผมฟ˜งว‹า มุมมองของเขาทีม่ ตี อ‹ ประเทศไทยและเมียนมาเปลีย่ น ไป เพราะเขาเห็นชีวติ ของครอบครัวญาติพนี่ อŒ งของเขาในฟนแลนด และอาจรวมไปถึง ครอบครัวของพวกเขาเองผ‹านนิทรรศการภาพถ‹ายชุดนี้ การไดŒชมนิทรรศการชุดนี้ ทําใหŒเขามีความรูŒสึกที่ยากจะบรรยายออกมาไดŒ เบนยามินบอกไดŒเพียงว‹า เขาคิด ว‹าตนเองเห็นใจประสบการณบางส‹วนของผูŒลี้ภัยเหล‹านั้น ทั้งนี้ มันไม‹ใช‹ความรูŒสึก สงสารหรือน‹าเวทนา หากเปšนความรูŒสึกที่เห็นอกเห็นใจกันในฐานะเพื่อนมนุษย และ เพื่อนร‹วมชะตากรรม

นักเรียนชั้นประถมมาฟ˜งการบรรยายและเขŒาชม นิทรรศการพม‹าระยะประชิดครั้งที่ 2

คํ า ตอบของเขาสรŒ า งความสนใจใหŒ กั บ ผมเปš น อย‹ า งยิ่ ง เบนยามิ น มิ ไ ดŒ มี ประสบการณตรงถึงความโหดรŒายของการทําลายลŒางชนชาติยิว จุดเปลี่ยนของเขา คือการรับรูŒผ‹านภาพ ซึ่งไดŒรับการสื่อออกมาและผลิตซํ้าใหŒปรากฏในที่ต‹างๆ 180 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 181


เบนยามินบอกผมว‹า นิทรรศการชุดนี้ไดŒเปลี่ยนมุมมองที่เขามีต‹อเมืองไทย และเมียนมาไปเยอะมาก สิ่งเหล‹านี้ไม‹ไดŒเกิดขึ้นจากขŒอมูลในนิทรรศการ แต‹ในเชิง ภาษาภาพและโชคชะตาของผูŒลี้ภัยต‹างหาก ที่ทําใหŒเขาระลึกยŒอนถึงอดีตของตนเอง และครอบครัว เขาเล‹าว‹า การเดินทางมาฟนแลนดของเขารอบนี้ คือการมาเยี่ยมญาติผูŒเปšน อดีตผูŒลี้ภัยชาวเยอรมันเชื้อสายยิว (German Jewish Refugees) ที่พํานักอยู‹ใน ฟนแลนด ตามคําบอกบอกเล‹าของพ‹อแม‹ ว‹าดŒวยเรื่องการอพยพของเครือญาติและ ครอบครัว แน‹นอน เรื่องราวมิไดŒบังเอิญขนาดที่ผมมาเจอเขาในการเดินทางตามหา ญาติครั้งแรก เบนยามินมาเยี่ยมญาติที่นี่หลายครั้ง เขาไดŒรับฟ˜งเรื่องราวอันทนทุกข ของญาติ ทั้งยังไดŒมีโอกาสไดŒเห็นภาพถ‹ายมากมายที่ยังถูกเก็บรักษาเอาไวŒ ญาติพี่นŒองของเขาที่นี่ไดŒผ‹านเหตุการณมากมายท‹ามกลางการเดินทางอพยพ ตลอดจนความพยายามในการปรับตัวใหŒอยู‹รอดและสรŒางฐานะในดินแดนใหม‹ เขา เล‹าว‹า ญาติชาวยิวทีอ่ พยพมาอยูใ‹ นฟนแลนด เคยเปšนครอบครัวทีม่ กี ารศึกษา และมี ฐานะทางเศรษฐกิจที่ค‹อนขŒางมั่นคง ทว‹า พวกเขาตŒองเริ่มตŒนใหม‹ทั้งหมด ครอบครัว ชาวยิวในเมืองหลวงของฟนแลนดมจี าํ นวนไม‹มากนัก เมือ่ เปรียบเทียบกับกลุม‹ ชาวยิว ทีอ่ พยพไปอยูใ‹ นทีอ่ นื่ ๆ พวกเขาจึงปราศจากเครือข‹ายและความช‹วยเหลือใดๆ ดังนัน้ งานหนักทุกประเภท ตลอดจนสภาวะอดอยากและความหวาดกลัว จึงกลายเปšน ภูมิหลังของครอบครัวอพยพชาวยิวที่นั่น เบนยามินเล‹าใหŒผมฟ˜งว‹า มุมมองของเขาทีม่ ตี อ‹ ประเทศไทยและเมียนมาเปลีย่ น ไป เพราะเขาเห็นชีวติ ของครอบครัวญาติพนี่ อŒ งของเขาในฟนแลนด และอาจรวมไปถึง ครอบครัวของพวกเขาเองผ‹านนิทรรศการภาพถ‹ายชุดนี้ การไดŒชมนิทรรศการชุดนี้ ทําใหŒเขามีความรูŒสึกที่ยากจะบรรยายออกมาไดŒ เบนยามินบอกไดŒเพียงว‹า เขาคิด ว‹าตนเองเห็นใจประสบการณบางส‹วนของผูŒลี้ภัยเหล‹านั้น ทั้งนี้ มันไม‹ใช‹ความรูŒสึก สงสารหรือน‹าเวทนา หากเปšนความรูŒสึกที่เห็นอกเห็นใจกันในฐานะเพื่อนมนุษย และ เพื่อนร‹วมชะตากรรม

นักเรียนชั้นประถมมาฟ˜งการบรรยายและเขŒาชม นิทรรศการพม‹าระยะประชิดครั้งที่ 2

คํ า ตอบของเขาสรŒ า งความสนใจใหŒ กั บ ผมเปš น อย‹ า งยิ่ ง เบนยามิ น มิ ไ ดŒ มี ประสบการณตรงถึงความโหดรŒายของการทําลายลŒางชนชาติยิว จุดเปลี่ยนของเขา คือการรับรูŒผ‹านภาพ ซึ่งไดŒรับการสื่อออกมาและผลิตซํ้าใหŒปรากฏในที่ต‹างๆ 180 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 181


แทบทั้งสิ้น แน‹นอน เขามีชีวิตอยู‹ร‹วมสมัย ซึ่งทันฟ˜งเรื่องราวของผูŒรอดชีวิตและ ทันเห็นสภาพความเปลี่ยนแปลงของบŒานเมือง ทําใหŒการตีความภาพถ‹ายของเขา เชื่อมโยงสู‹ประสบการณตรงที่เขาเคยไดŒรับ ในกรณีของเครือญาติที่เขาเคยเห็น และในนิทรรศการชุดนี้ ทั้งหมดแทบจะดูเปšนประสบการณที่ไกลตัว จนแทบจะเห็น ความเปšนไปไม‹ไดŒในการสื่อความถึงกัน อย‹างไรก็ตาม หากเรามองผ‹านระยะสายตาของเบนยามิน สิง่ นีม้ คี วามเปšนไปไดŒ ในการพิจารณาภาพถ‹ายซึ่งเนŒนการสื่อสารดŒวยภาษาภาพ ผมหวนนึกถึงวิธีการอ‹านภาพของ โรล็อง บารต เปšนอย‹างมาก ในหนังสือเรื่อง Camera Lucida31 เขาอธิบายไวŒวา‹ การพิจารณาภาพถ‹าย สามารถทําไดŒโดยพิจารณา ผ‹านความสัมพันธระหว‹าง Stadium หรือการตีความทางการเมือง ภาษาภาพ ตลอดจน นัยทางวัฒนธรรมที่ซุกซ‹อนอยู‹ในภาพถ‹าย กับ Punctum ซึ่งแสดงถึงร‹องรอยของ ความรูŒสึกและความสั่นไหวส‹วนบุคคล และเชื่อมโยงกับประสบการณทางสังคม ดู เหมือนว‹าบารตจะใหŒความสําคัญกับ Punctum เปšนอย‹างมาก เนื่องเพราะความรูŒสึก ดังกล‹าวนับเปšนส‹วนหนึ่งของการสถาปนาสัมพันธภาพทางตรงระหว‹างวัตถุ (เช‹น ภาพถ‹าย) กับบุคคล Punctum ของบารตจึงมิอาจถูกคุมขังเอาไวŒในบริบททางประวัตศิ าสตร หรือนัย เฉพาะเจาะจงทางวัฒนธรรมไดŒ ทว‹าคือการเชือ่ มโยงทีท่ งั้ ใชŒบริบททางประวัตศิ าสตร และวัฒนธรรมเปšนตัวกํากับและการขŒามบริบทดังกล‹าว ไปสู‹โลกของอัตบุคคลผูŒเฝ‡า มองภาพ เพื่อคŒนหาอัตลักษณบุคคลที่ซ‹อนเรŒนอยู‹ในภาพ การเชื่อมโยงกันในลักษณะนี้คือการทํางานของภาพถ‹ายและกลŒองถ‹ายภาพ แมŒว‹านวัตกรรมเช‹นนี้จะมีส‹วนสําคัญในการสรŒางวิถีแห‹งการมองของคนเราใหŒ แตกต‹างออกไปจากตาเนือ้ และถูกผลิตซํา้ จนไรŒลกั ษณะของความจริงแทŒมาตัง้ แต‹แรก แต‹ป˜จจัยสําคัญที่อยู‹เหนือขŒอเท็จจริงในภาพถ‹ายหรือความจริงที่ถูกนําเสนอก็คือ การเดินทางทางความคิดในระยะห‹างของสายตา

Roland Barthes, Camera Lucida: Reections on Photography, Vintage Classics (London: Vintage, 2000).

31

182 นิทรรศการในกระบวนการ “พม‹าระยะประชิด” สื่อเพื่อส‹งเสริมบทสนทนาระหว‹างวัฒนธรรม

ชําเลืองมองดŒานขŒาง แน‹ล‹ะ เรื่องราวของเบนยามินอาจนับไดŒวา‹ เปšนเรื่องส‹วนบุคคล และไม‹สามารถ ที่จ ะเปš นตั ว แทนของการทํา ความเขŒ า ใจไดŒ ทั้ง หมด ตามกระบวนการวิ จัย ทาง สังคมศาสตรโดยทั่วไป ทว‹าประสบการณและการก‹อรูปตัวตนของเขา มิอาจแยกไดŒ จากประสบการณอันเปšนความทรงจําร‹วมทางสังคม ผมไม‹สามารถระบุอย‹างแน‹ชดั ว‹า การทําความเขŒาใจภาพถ‹ายผูอŒ พยพลีภ้ ยั จาก ประเทศเมียนมาผ‹านประสบการณของชาวยิวทีถ่ กู กระทํานัน้ จะเปšนหนทางทีถ่ กู ตŒอง หรือสมควรเพียงไร เมือ่ พิจารณาลักษณะของ Punctum ทีเ่ กิดขึน้ ระหว‹างเขากับภาพถ‹ายทีเ่ ขาเห็น อย‹างวิพากษวิจารณ คําถามคงอยู‹ที่การมองภาพดังกล‹าว มีลักษณะที่ดําดิ่งลงไปใน ความรูสŒ กึ ซึง่ สรŒางขึน้ จากภาพแทนอันเต็มไปดŒวยกับดักของความรูสŒ กึ นานาประการ จนไม‹อาจคิดหรือตัง้ คําถามภาพถ‹ายเหล‹านัน้ ไปในทิศทางอืน่ ไดŒ ในแง‹นี้ Punctum จึง เปšนเสมือนหลุมพรางในการปลดปล‹อยอัตบุคคลไดŒคŒนหาความสัมพันธชุดใหม‹กับ ภาพแทนของเรื่องราวที่หยุดเวลาและเรื่องราวเอาไวŒ ทั้งที่เวลาและสถานที่ดังกล‹าว ไดŒเคลื่อนผ‹านมาแลŒว บ‹อยครั้งทีเดียว ที่เขาและเธอยังไม‹สามารถกŒาวพŒน และยํ่าอยู‹บนรอยทางของ ความรุนแรงทางประวัติศาสตร ตลอดจนการเปดเผยความรุนแรงและความโหด รŒาย เพื่อฟ„œนคืนความเปšนมนุษยใหŒกับเหยื่อ การเดินทางของระยะห‹างทางสายตา จึงมีลักษณะของการระลึกยŒอนไปยังอดีต แต‹ไม‹สามารถนําไปสู‹หนทางของการมอง ในป˜จจุบันไดŒ แมŒจะไม‹ไดŒวพิ ากษปญ ˜ หาของการพิจารณาภาพแบบ Punctum โดยตรง ซิเซค32 ไดŒเคยตัง้ คําถามกับการมองไวŒในลักษณะทีค่ ลŒายคลึง โดยเฉพาะการมองซึง่ จมไปกับ ประสบการณของความทุกขและความสูญเสีย เขาเห็นว‹า การมองดังกล‹าว นอกจาก จะเปšนการตกอยูใ‹ นกับดักทางความรูสŒ กึ แลŒว ยังเปšนการจํากัดศักยภาพทางความคิด และการตัง้ คําถาม เขาเสนอว‹าควรใชŒการ “ชําเลืองมองดŒานขŒาง” (sideways glances) Slavoj Žižek, Violence: six sideways reections, 1st Picador ed, Big ideas/small books (New York: Picador, 2008).

32

การเดินทางในระยะห‹างของดวงตา 183


แทบทั้งสิ้น แน‹นอน เขามีชีวิตอยู‹ร‹วมสมัย ซึ่งทันฟ˜งเรื่องราวของผูŒรอดชีวิตและ ทันเห็นสภาพความเปลี่ยนแปลงของบŒานเมือง ทําใหŒการตีความภาพถ‹ายของเขา เชื่อมโยงสู‹ประสบการณตรงที่เขาเคยไดŒรับ ในกรณีของเครือญาติที่เขาเคยเห็น และในนิทรรศการชุดนี้ ทั้งหมดแทบจะดูเปšนประสบการณที่ไกลตัว จนแทบจะเห็น ความเปšนไปไม‹ไดŒในการสื่อความถึงกัน อย‹างไรก็ตาม หากเรามองผ‹านระยะสายตาของเบนยามิน สิง่ นีม้ คี วามเปšนไปไดŒ ในการพิจารณาภาพถ‹ายซึ่งเนŒนการสื่อสารดŒวยภาษาภาพ ผมหวนนึกถึงวิธีการอ‹านภาพของ โรล็อง บารต เปšนอย‹างมาก ในหนังสือเรื่อง Camera Lucida31 เขาอธิบายไวŒวา‹ การพิจารณาภาพถ‹าย สามารถทําไดŒโดยพิจารณา ผ‹านความสัมพันธระหว‹าง Stadium หรือการตีความทางการเมือง ภาษาภาพ ตลอดจน นัยทางวัฒนธรรมที่ซุกซ‹อนอยู‹ในภาพถ‹าย กับ Punctum ซึ่งแสดงถึงร‹องรอยของ ความรูŒสึกและความสั่นไหวส‹วนบุคคล และเชื่อมโยงกับประสบการณทางสังคม ดู เหมือนว‹าบารตจะใหŒความสําคัญกับ Punctum เปšนอย‹างมาก เนื่องเพราะความรูŒสึก ดังกล‹าวนับเปšนส‹วนหนึ่งของการสถาปนาสัมพันธภาพทางตรงระหว‹างวัตถุ (เช‹น ภาพถ‹าย) กับบุคคล Punctum ของบารตจึงมิอาจถูกคุมขังเอาไวŒในบริบททางประวัตศิ าสตร หรือนัย เฉพาะเจาะจงทางวัฒนธรรมไดŒ ทว‹าคือการเชือ่ มโยงทีท่ งั้ ใชŒบริบททางประวัตศิ าสตร และวัฒนธรรมเปšนตัวกํากับและการขŒามบริบทดังกล‹าว ไปสู‹โลกของอัตบุคคลผูŒเฝ‡า มองภาพ เพื่อคŒนหาอัตลักษณบุคคลที่ซ‹อนเรŒนอยู‹ในภาพ การเชื่อมโยงกันในลักษณะนี้คือการทํางานของภาพถ‹ายและกลŒองถ‹าย