Page 1

Revista cuatrimestral da Asociación de Actores, Directores e Técnicos de Escena de Galicia Presidente: Cándido Pazó; Secretario: Roberto Leal; Vocalía de Teatro: Flor Maceiras, Iolanda Muíños; Vocalía de Audiovisual: Luis Iglesia, Monti Castiñeiras; Vocalía de Ensino: Raúl Varo, Gena Baamonde; Vocalía de Comunicación: Cándido Pazó; Vocalía de Técnicos: Xabier Deive. Edita: Asociación de Actores, Directores e Técnicos de Escena de Galicia. www.aadteg.org

Colaboran neste número Xaquín Marín; Comba Campoy; Fausto; Jessica Beiroa; Fuco Sanxiao; Margarita Reiz; Kike Benlloch; Santi Prego; Jacobo Prieto; Salvador Forján. Coa colaboración do IGAEM Dirixe Comba Campoy Deseño gráfico Fausto Isorna Imprime Imagraf Depósito legal C-2483-2000

17

INVERNO2005


sumario

Xaquín Marín

02 e... 03 Mitos realidade do teatro galego? Humor

por Xaquín Marín

por Jessica Beiroa Entramos a saco no tema de portada e a saco preguntamos a catro desarmadas persoas do mundo teatral galego sobre o escabroso asunto. Pequeno formato, si ou non? Por que non? Como e en que espazos, con que meios, con que apoios? Camilo Franco, María Paredes, Xesús Ron e Cou foron as nosas cobaias.

05

Teatro grande, ande ou non ande por Fuco Sanxiao E por se a anterior reportaxe só servise para acender mais os ánimos, a visión da autoridade tentará imprimir serenidade nun debate que, en cafeterias e pubes, ha ser enfervorizado. Nós só queremos achegarvos os argumentos dun experto en economia da cultura, para que debatades con algo de fundamento. Ánimo.

06

Marias Guerreras por Margarita Reiz E como queira que os argumentos económicos non convenceran a todos, outra estratéxia da retórica é a comparativa con outros casos. Que pasa en Madrid co pequeno formato? Quen fai e quen fixo en Madrid espectáculos deste tipo? Unha análise fonda e moi com-

2

pleta dunha amiga Guerrera.

08 Teatranet

por Kike Benlloch

O audiovisual galego ten un soportal de actualidade sobre o sector, AVG, que ademais oferta interesantes servizos como un catálogo en liña. Outra boa escusa

09

Mais xuntos, mais por libre. Efusión nos bares e

para botarse á Rede.

despois cada un polo seu lado. Vai alguén ás

Salva, maquinista

asembleas? Si, vai por ti. E por min. Teremos que

por Santi Prego Por inocente que pareza, esta entrevista ven botar mais leña ao lume do debate. Trinta anos montando tramoias dan para moita chispa.

11 Laboral

por Comba Campoy Da man de Mercedes Castro adentrámonos no complexo mundo da distribución teatral.

12

Aqui de novo. Mais grandes, mais pequenos.

agardar outro Prestige para andar xuntos? Uf, a cousa complícase canto mais grande. Os cartos non abondan. As axudas... (¿ ?) Agora mellor pequeno. Pensa en pequeno no país dos ananos. Non nos queda outra. Ou si? Pequeno formato: un xénero, unha

Ecce Homo por Jacobo Prieto Rescatamos a nosa sección menos chistosa e querémolo facer desmontando un mito: o de que nos grupos

opción de vida, unha obriga, unha conxuntura. Un futuro para o teatro dun país?

rock todo é diversión. O de sexo e drogas, en cambio, parece que se confirma. O caso é que temos unha anécdota ben pouco chistosa do que lle pasou a un amigo de Jacobo nun concerto (ainda que lle podia ter pasado a calquera).

12 Historias dun maquinista por Salvador Forján

Salva, o noso entrevistado, garda no peto un feixe de

Porta da Pena, 10, baixo esqda. 15704 Santiago. Teléfono e fax: 981 584 171. Correo electrónico: actores@arrakis.es

anécdotas vividas na súa longa carreira no teatro. Aquí rescatamos un par delas. Semellan chistes... pero non

Subvencionado pola:

o son...

12 ¡Cuspidiños! por Fausto

Ehem!... Sen comentarios...

www.aadteg.org


EN PORTADA

Grande e pequeno. Fragmentación das compañías,

Mitose

¿realidade do teatro galego?

evolución dos formatos. Presentábase así o tema ó inicio reclaman que se duplique ou triplique a cantidade de diñeiro que se dedica ó

das conversas cos actores e xestores da rede de teatro.

teatro e que as empresas reciban algunhas vantaxes fiscais como créditos brandos que permitan acadar solidez. Economista e actor coinciden forzosamente

Mais de querer obter unha resposta válida, era preciso darlle

na mesma persoa, porque axustar ó máximo os cartos que non hai é o primeiro paso á hora de realizar un espectáculo hoxe en día. E non podemos esque-

a volta a toda a traxectoria teatral galega e pola sobre

cer que o público ten que pagar por ir ó teatro. Pasou a ser o económico a vara de medir cando hai vinte anos o principal

a mesa para intentar recompoñer en palabras a realidade

elemento que movía a creación dun espectáculo era a man de obra, os actores; e os proxectos respondían a vontades de expresar e pouco importaba ter

con tódalas súas pezas, e a palabra problema estaba

que arramplar con todo nunha furgoneta. Hoxe aínda son os máis os proxectos que respostan a ese querer dicir, a bater co público e non deixarlle a sen-

sempre presente. Porque a división de formatos que existe

sación de ter perdido o tempo, pero tamén son moitas as (mini)compañías que por falta dun sistema adecuado se ven cos medios tan limitados como hai vin-

hoxe é froito do desgaste dun sistema que non se

tecinco anos. A pouco que afondemos no decorrer de calquera compañía xorden sen-

renovou cando tivo a oportunidade. E hai que

tencias que rachan cos estereotipos de que o teatro é aquilo que se representa enriba dun escenario, cando conseguir iso é cada vez máis pouco menos que

apuntar tamén a influencia da televisión.

unha odisea. «O problema é ese, que temos bos actores pero non serve de nada porque non lles podemos pagar. Iso é terrible e a experiencia dun grupo co-

A

proba máis clara é que a xeito de goteiro vai desaparecendo o públi-

mo Chévere é que conta con actores dos que o seu propio grupo de teatro no

co dos teatros coa conseguinte perda de interese dos medios e dos

que levan toda a vida traballando non ten a capacidade para pagarlles o que

demais membros da cultura do país. As propostas actuais sepáranse

valen.» Advirte máis que afirma Xesús Ron.

e van borrando o camiño que nalgún tempo as unira, porque os mo-

«Quen si podería pagarlles ós seus actores é o CDG, e en cambio non ten

delos son tamén máis difusos e cada vez os círculos en torno a cal-

propostas interesantes para que os mellores actores de Galicia traballen e poi-

quera das propostas se pechan máis. Queremos saber cales son as re-

dan gozar das oportunidades que merecen.» Reflexións coma esta de Camilo

accións ó fenómeno do fraccionamento das compañías e ós novos formatos al-

Franco poñen de manifesto que a causa da parella de contrarios grande-pe-

ternativos que xorden. Cando xa comezou unha nova tempada, que (des)orde

queno formato de teatro é o espello no que se reflicten as consecuencias

de cousas axexa por detrás dos carteis?

dunha política cando menos equivocada.

Non saen as contas | Para solucionar isto ou para afrontar o cotián pero sen

Espazos de representación que minguan. Rede e difusión | Vistas as

anovar, só pondo un parche, con sorte caen subvencións dende as institucións,

dificultades que supón a posta en marcha dos espectáculos dende o punto de

ou esa especie de burbulliñas de xabón nas que conseguen transformar os es-

vista económico, o seguinte banzo na escaleira é o motivo de tanto esforzo; a

pectáculos. Foi tan fráxil o proceso polo que viron a luz que, ó se enfrontaren

posibilidade de mover as producións. Aparece logo a difusión, aínda que cunha

co público, estouran sen remedio logo dun número moi limitado de funcións e

silueta recortada seguindo a indicación da liña de puntos, ríxida e pouco esta-

morren sen case poder gozar delas, porque o batacazo co que se atopan as

ble, e faino tamén como ben escaso e carencia evidente do que se deu en cha-

producións teatrais é que non hai tecido que as sosteña. Prográmase, actúase

mar a rede de teatro galega. Eran moitas as esperanzas e as esixencias que se

e acabouse. Volver petar ás mesmas portas para pór en marcha a seguinte por-

lle facían ó ansiado vertebrador do teatro galego. Pasou o tempo e as vonta-

que autonomía non é unha palabra aplicable a ningunha compañía e a de-

des aínda non se viron satisfeitas; ó contrario, semella porse todo moito máis

pendencia económica é unha lousa moi pesada. Segundo relataba Camilo

costa arriba e os que verdadeiramente se queren dedicar a facer teatro vense

Franco: «Primeiro teriamos que decatarnos de que en Galicia todo é teatro pú-

obrigados a actuar á marxe de quen o debería garantir. As contradicións son

blico e yonqui das subvencións, cando desaparece a subvención desaparece o

demasiado evidentes, o mesmo cá necesidade dunha explicación. Seica se bus-

teatro». A parte económica xestiónase mediante concurso como pudiera fa-

caba unha garantía para asegurar as producións, que a actividade continuase.

cerse coas estradas ou cos portos e a conxelación case total dos orzamentos

E niso se centrou.

dende hai oito anos levou a unha falta de investimento e a que o sistema se

«A rede naceu cunha idea moi clara que era ordenar e estruturar a activi-

debilitase de tal xeito que dera o que atopamos hoxe. Fraxilidade e quebra. Hai

dade teatral de Galicia, intentar que todas as producións poidan chegar a to-

moito ruido entre xestores e os que pasan a ser xestionados, co que se esta-

dos os sitios» A visión de María Paredes non coincide coa percibida dende

blece o silencio e a suposta comunicación fluida chegou a converterse nun for-

dentro da profesión. A programación dunha soa función diaria nas cidades e

mulismo demasiado frío e irracional.

dúas ou tres por semana nas vilas, ademais da escasa diversidade dos espectáculos que se programan son algunhas das chamadas de atención que se es-

Camilo Franco critico teatral Maria Paredes directora do Salón Teatro e da Rede Xesús Ron actor e membro da sala Nasa Xosé Antón Coucheiro actor

Xermolo, resignación? |

Frag-

mentarse ou morrer. Pouco menos

coitan. Outro tanto sucede co Centro Dramático Galego. Na conversa que manti-

que a esa dialéctica se reduce a es-

veron Cou e Xesús Ron, a radiografía feita a lume de chisqueiro á realidade

colla presente das compañías gale-

teatral galega, dende a vivencia propia achegou sentencias coma que o CDG

gas. Profesionais como Xesús Ron

non tira de ningún carro e, incluso todo o contrario, pon pedras no camiño dos

por Jessica Beiroa

3


EN PORTADA demais e a imaxe do teatro galego que se conforma a través del é unha imaxe

tudiar fóra e na maioría dos casos non

negativa. Volvemos pór outra marca a carón da palabra problema. Fálase a dis-

volven para traballaren aquí. Volvemos a

tancia e con recelo do xeito de facer do ente público e reclámase unha preo-

que se precisa unha rede de teatro que

cupación polo que hai, polas compañías e que habería que mergullarse todos

faga fronte ás necesidades profesionais e

os días na realidade das producións para saber cales son as carencias e as ne-

do público.

cesidades do teatro galego.

«Economista e actor coinciden forzosamente na mesma persoa, porque axustar ó máximo os cartos que non hai é o primeiro paso á hora de realizar un espectáculo hoxe en día.»

Contraposto a esta realidade e aínda

A procura dunha resposta a fenómenos coma a aparición das minicompa-

que vencellado a ela está a cuestión que

ñías ou directamente o porqué da estrutura teatral galega é tirar dun cabo da

Camilo Franco formulaba á hora de falarmos da profesión, de se o teatro é

madeixa de lá e atoparse cunha mistura de intereses e querencias propias. Na

necesario. Entramos así nuha encrucillada na que profesionais e público com-

opinión de María Paredes, si hai unha clara división entre o teatro institucio-

pletan a ecuación que inciamos coas cuestións económicas e de difusión tea-

nal, que ten un nivel moitísimo máis alto, polo tipo de espectáculos que levan

tral. A día de hoxe no teatro o problema está en que son poucos os que fan

a cabo a nivel de produción, a nivel de elenco, e que son evidentemente es-

unha reflexión sobre o modelo ou o xeito de continuidade que se lle debe dar

pectáculos de maior formato e xa que logo, tamén con maior peso económi-

á creación teatral, se é que se debe facer e de quen debe partir a pregunta so-

co; e o outro banzo na escala, unha especie de compañías intermedias, de tres-

bre o tipo de demanda que xera o público. Que facer para evitar que se perda

catro actores, que poderían ser de medio formato ou medio pequeno. Por úl-

completamente, para que dende dentro da profesión se caia na conta de que

timo estarían as compañías unipersoais, coma os contacontos. Cunha ollada

a capacidade de reacción ante a resposta do espectador, ante a sensación que

moi por enriba podería tirarse ese esquema da división de formatos que arte-

lle producen os espectáculos, é o que pode salvar a tempo a posibildade de fa-

lla o teatro galego hoxe, aínda que a realidade corresponde a moitas realida-

cer teatro en Galiza?

des fragmentadas, moitos actores divididos ata chegar a facer espectáculos

Tempo/espazo ata aquí empregado para expor os problemas e achaques

unipersoais. Iso é o teatro visto dende arriba, dende a institución que ven de

dun teatro que non goza de boa saúde aínda que hai quen non o quere ver a

cumprir vinte anos, entusiasmada e pechada en si coas celebracións, e que ac-

través dese vidro. A sensibilidade ante os cambios e a pluralidade de rexistros

tuou dende un non saber ou non querer facer, porque dos profesionais saen

nos que se manifestan as producións artísticas leva a situacións coma a que

reflexións da orde de que as institucións públicas teñen pouca ambición, e sa-

ilustraba Cou e que non van máis lonxe do cotiá. Que «vai ó teatro a xente que

lientan a calidade dos actores e do persoal técnico galegos, do material huma-

se dedica a facer teatro e aínda hai cousas que non perciben».

no fronte ás cifras que presentan as producións institucionais. Proponse asimesmo a necesidade de repensar os espazos nos que se pro-

A necesidade de facer teatro e o xeito en que se faga son os que lle poñen nome ó produto. Para Xesús Ron «unha produción de máis de cento cin-

grame teatro, renovar as infraestructuras para que se poidan desenvolver dun

cuenta mil euros é gran formato» pois para Cou iso é «grandísimo formato».

xeito óptimo os espectáculos. Renovar máis que tirar.Nalgúns momentos a in-

Non son cuestións só de forma, de cifras que se esvaecen co paso do tempo,

sistencia revertiu en logros, pero demán-

senon berros puntuais e xeralizados

dase actividade, porque o tempo trans-

en resposta a necesidades de expre-

corre impasible e os resultados, onde están? Cantas vilas programan teatro, ou cantas se vencellan á rede? «Na profesión había dúas propostas,

«...Repensar os espazos nos que se programe teatro, renovar as infraestructuras para que se poidan desenvolver dun xeito óptimo os espectáculos.»

unha era a creación da escola de arte

sar. Para estarmos en condicións de dicir a que orde de cousas corresponde cada categoría, onde comeza e onde remata o pequeno ou o gran formato, a cuestión económica pre-

dramática e outra o CDG. A profesión decidiu maioritariamente crear o CDG,

séntase como barreira mentres que a actitude ou a vontade como o xeito de ir

que era o pan de hoxe e a fame de mañá.» Camilo Franco recuperaba a si-

cara adiante. Se se quere, o teatro de pequeno formato hoxe eríxese coma un

tuación que segundo el foi o primeiro indicativo de cara a onde apuntaba a

núcleo espallado de resistencia, «de inovar dalgún xeito os rexistros, as formas,

vontade dos que se dedicaban a facer teatro daquela e que respondía a unha

os espazos», sitúase á marxe, afirma Cou. E o gran formato corresponde ó te-

actitude de producir, de representar, porque se buscaba ser unha alternativa e

atro público e a compañías xa establecidas, cunha escala de grises moi ampla

o feito de asegurar a difusión estimábase a longo prazo.

entre os dous extremos, o que poderiamos chamar medio formato. Certo é que

Acertada ou non, foran as circunstancias as culpables ou os gobernos ce-

chegamos a facer un percorrido cíclico polo teatro galego, partimos da división

gos e paredes de ferro ante o desenvolvemento teatral galego, o certo é que o

dos formatos e chegamos ao mesmo ponto expondo as circunstancias. Che-

teatro reduciu en grande medida o tempo que ocupa na produción cultural do

gada e partida, do mesmo xeito que Borges emprega o tempo cíclico nos seus

país. E como a cousa siga así haberá que buscar o público ata debaixo das pe-

relatos. Malia que despois de coñecer todo o proceso, as palabras non son

dras. Non é un dicir. Porque ó tempo que na NASA o indicador de público me-

idénticas, só semellantes.

dra, case se pode afirmar que é a excepción e o cotián ven confirmar que a ten-

Aínda que a chave para inovar, falemos de grande ou pequeno, atópase

denza é a contraria, e as cifras escorren costa abaixo sen atopar aínda un lími-

na actitude. E o obxectivo de afondar en cuestións económicas, de traer ó pre-

te. As causas; preséntanse unha mistura de consecuencias do devir cultural e

sente o pasado teatral é o público ó que non se pode adormecer. O público,

político galego, inereses noutras producións con actores estranxeiros de certo

ese suxeito colectivo obxecto de tódalas creacións teatrais, a maneira de ache-

nome, e busca do prestixio duns espectáculos que non representan a imaxe re-

garse a el é o resultado dunha obra. O elemento imprescindible que deixa de

al do teatro galego.

acudir ós reclamos dos carteis. Pode ser que lles aburre o que ven, porque a oferta non responde ás súas esixencias; poden ser todas as causas, pero quen

Difusión, formatos e actitudes da profesión | Corren tempos de incer-

debería cuestionarse o motivo do traballo que realiza é o actor. Sair de hoxe e

tidume a tódolos niveis. A eventualidade das tendenzas artísticas súmase ó po-

chegar a mañá sabendo por que se fai teatro, porque como di Camilo Fran-

der que acadou a día de hoxe a televisión coa conseguinte merma nos secto-

co, cando perdemos o público vaise tamén o primeiro medio de contraste. Por-

res dos que proviñan os profesionais. Se cadra por esa vía se podería explicar o

que como dixera Brecht, o público debe amosar unha actitude crítica ante o

cambio de consideración cara ó teatro dos demais actores culturais galegos. O

presenciado no escenario; a obra, arrincalo da súa actitude pasiva. Que todo

atractivo dos produtos, os reclamos económicos e sobre todo o recoñecemen-

acto que procure xuntar unha cantidade de persoas leva implícito ser un vehí-

to pesan máis que o traballo moitas veces escasamente recompensado dunha

culo para afrontar a realidade. Activárense público, actores, xestores, reanudar

produción teatral. Do mesmo xeito que a necesidade dunha formación de ca-

procesos como incluir figuras perdidas nas compañías actuais por falta de me-

lidade e sen sairmos fóra é un dos

dios, véxase o director, o produtor, roles que xunto coas reivindicacións que vi-

problemas, outra vez nos atopamos

mos de apuntar quitarían a etiqueta de resignación que algúns lle colocan ó te-

con esa palabra, que agrupa os pro-

atro galego e a trocarían pola de combatividade, pola que noutrora levara. Po-

fesionais arredor dunha das deman-

la que levou tamén hai dous anos cando o Prestige encheu as nosas costas de

das históricas que se ven suscitando

destrución, e o traballo dos actores galegos, que xunto cos músicos e escrito-

no teatro galego dende hai tanto

res fixeron fronte á traxedia, non quedou só na retina como o puidera facer o

tempo. Porque hoxe hai en Galiza

cartaz da próxima representación, senón que está na memoria activa dun po-

moi bos actores pero teñen que ir es-

bo. Pequeno e grande, dicimos cando xa nos ofreceron algunhas respostas. 

«Iso é o teatro visto dende arriba, dende a institución que ven de cumprir vinte anos, entusiasmada e pechada en si coas celebracións, e que actuou dende un non saber ou non querer facer.»

4


EN PORTADA

GRANDE

teatro

Buscamos a ollada cien-

tífica tratando de sair do furado deste debate sen fin sobre a pertiencia ou perversidade do pequeno formato como xénero en boga no panorama teatral galego. A ollada científica non é necesariamente inegábel ou indiscutíbel, pero recoñezamos que provoca respeito. Neste caso, ademais dun profesor de Economia da Arte e da Cultura na Universidade de Santiago, contamos cunha persoa afin ao feito teatral, asiduo espectador e arduo defensor do teatro deste país, membro do consello de redacción do Anuario de Estudos Teatrais do Consello da Cultura Galega e colaborador da última edición do Anuario do Teatro Galego. Fuco Sanxiao achéganos, con argumentos mais orientados á Economia, outra perspectiva ao debate.

M

oitas persoas aceptan o refrán «burro grande, ande ou non ande»

andeounonande

coma un tópico de valor e trasladan esta idea ó funcionamento da sociedade. Xa sei que fronte ó burro pode contrapoñerse que o perfume bo se vende en frascos pequenos, ou que o tamaño non importa, pero normalmente esta defensa é considerada unha escusa de mal pagador, e mantense a superioridade do tópico do burro

grande. Tamén no teatro tende a adoptarse a idea de que o grande (no formato) é mellor e produce máis beneficios no sistema cultural, a idea de que só institucións grandes poden manterse no ámbito teatral, ou que polo menos teñen máis capacidade de defenderse no mesmo que as institucións pequenas. A realidade mostra máis ben o contrario, e podemos observar a prolifera-

5

ción de compañías de pequeno formato e os problemas para subsistir que te-

ñen as compañías máis grandes. De acordo cos datos que figuran no Anuario do Teatro Galego 2001-2002, as compañías con 1-2 actores realizan un 48% dos espectáculos teatrais galegos e unha porcentaxe idéntica das funcións, o que mostra a vizosidade das compañías pequenas que representan case a metade da oferta teatral malia ter un menor peso na recadación (só un 34%). No listado de teatro profesional da Guía Cultural de teatro, música e danza de Galicia 2004, aparecen 41 referencias que realizan montaxes de pequeno formato, fronte a 17 que realizan montaxes de mediano ou gran formato. A diferencia pode ser maior, hai 8 referencias descoñecidas para min e que deberían ser pequenas, e desde unha visión máis ampla poderíamos incluír a outras persoas e grupos pequenos dos que consta a súa actuación en pequenos locais e que non aparecen nesta guía. Ante esta constatación indiscutible, xorde unha pregunta: ¿a que se debe esa proliferación de espectáculos de pequeno formato? E antes de buscar os motivos, desbotaremos xustificar esta proliferación recorrendo a un dos tópicos máis estendidos. O recurso ó pequeno formato non é un elemento intrínseco do ser galego, nin do individualismo galego nin dun minifundismo arraigado na nosa sociedade. A multiplicación das montaxes teatrais de pequeno formato constitúe un fenómeno xeralizado no conxunto do teatro mundial, en canto resulta unha decisión claramente xustificable desde a análise económica. A teoría económica xustifica a agrupación de institucións producivas naqueles mercados nos que existen economías de escala, é dicir, cando se agrupamos varias unidades de produción pequenas nunha única empresa máis grande esta produce máis barato que aquelas. Nos bens (ou servizos) que poden producirse en serie e que requiren previamente un investimento intensivo en capital, as empresas máis grandes poden comprar esa maquinaria ou tecnoloxía máis producivas que permiten producir máis barato. A sociedade (os consumidores) obterá beneficios sempre que a empresa teña os recursos necesarios para comprar esa maquinaria, e teña unha demanda que absorva o maior nivel de produción. Sempre que exista esta demanda, a sociedade benefíciase da agrupación (do burro grande) que pode subministrar os bens máis baratos, e as em-

seus bens son máis caros). Por exemplo, os hipermercados e grandes superficies poden ofertar certos produtos máis baratos, e as tendas pequenas, que non poden competir nos prezos, perden cota de mercado neses produtos, e deben en-

por Fuco Sanxiao

ILUSTRACIÓN FAUSTO

presas pequenas son expulsadas do mercado por non resultar competitivas (os


EN PORTADA focar a súa actividade cara a novos mercados máis especializados ou establecer

tas persoas buscan realizar teatro de pequeno formato e da proliferación de

diferenciacións no servizo prestado. Á marxe de valoracións subxectivas acerca

compañías pequenas.

da bondade da tenda do barrio, ou do trato persoal, o consumidor soberano

Xunto cos beneficios derivados dos custos de montaxe máis reducidos,

opta por comprar máis barato ou con menos restricións. Neste caso o burro

as obras de pequeno formato tamén presentan vantaxes na súa distribución.

grande anda, e anda máis e mellor ca os burros pequenos, e por ese motivo, en

Os requisitos técnicos e escenográficos precisos para representar a obra son

moitos ámbitos téndese a concentrar os minifundios en fincas máis amplas que

menores, o que lles permite acceder a moitas salas ou recintos escénicos que

permitan producir máis e con menos custos.

non poderían acoller obras de gran formato, e mesmo facer os seus espec-

Pero o transvase desta idea ó ámbito teatral resulta en gran medida erró-

táculos en locais non pensados inicialmente para tal fin. A súa versatilidade

neo, xa que só cabe esta defensa no caso de montaxes nas que a agrupación

lles permite levar o seu espectáculo a máis lugares e cunha maior proximida-

de factores permita beneficiarse de economías de escala, mentres que o teatro

de ós espectadores potenciais, polo que poden levar ó teatro a persoas que

de pequeno formato precisamente constitúe unha mostra do contrario, dun

non se desprazarían a ningún outro lugar e mesmo que serían reticentes a

mercado máis especializado no que a diferenciación permite acceder a novos

entrar en salas de teatro convencionais. A fin de contas estamos nun merca-

públicos, nos que o seu custo é máis reducido, e que polo tanto permiten sub-

do libre, no que os produtores poden buscar libremente ós seus espectado-

ministrar este servizo cuns prezos máis reducidos. O teatro de pequeno forma-

res, ós consumidores que aporten os fondos necesarios para desenvolver a

to resulta unha vía moi positiva á hora de potenciar o feito teatral, xa que aque-

súa actividade. Por suposto que, ó ser de pequeno formato e con menores

las persoas que pretendan realizar a súa actividade profesional no ámbito tea-

custos, actuarán máis en locais pequenos e a súa capacidade para xerar in-

tral poden acceder ó mercado sen precisar un investimento inicial elevado. Moi-

gresos será menor, pero se con eses ingresos menores cobren os seus custos,

tas persoas poden mostrar a súa iniciativa empresarial e arriscarse a montar un-

todos contentos.

ha compañía de pequeno tamaño coa que tentarán manterse no difícil mundo

Cando desde escaramuza me solicitaron que colaborara con este número

do espectáculo. Se lles vai ben, poderán medrar e incluso chegar a ser produ-

preguntáronme se o incremento do teatro de pequeno formato era bo ou ma-

tores de grandes montaxes, pero de fracasar poderán repoñerse porque o capi-

lo. A economía impón a resposta: como en calquera outro ámbito económico

tal arriscado non era excesivo.

que non requira un investimento en capital excesivo, a súa proliferación resulta

Aínda máis, nun sistema económico que se caracteriza pola dificultade de

eficiente e constitúe unha vía de acceso ó mercado para o conxunto da profe-

acceder a un posto de traballo con condicións aceptables, a posibilidade de

sión. Xa sei que moitos consideran que esta proliferación espalla os recursos

que unha persoa desempregada poida crear o seu propio posto de traballo e

existentes e impide que poidan afrontarse proxectos de gran formato, en espe-

mesmo contratar a outras persoas cun investimento asequible, ou cando me-

cial pensando que a multiplicidade de proxectos fomenta o café para todos des-

nos non disuasorio, resulta moi interesante. É certo que o mantemento das

de as institucións públicas, pero se o mercado privado impulsa esta multiplici-

compañías de forma estable resulta moi beneficioso, e que as institucións pe-

dade, ¿por que impedir a calquera persoa que poña en marcha o seu curruncho

quenas tenden a presentar unha maior volatilidade, pero tamén é certo que as

de liberdade na busca do seu futuro? Tal vez poidamos argumentar que esta ac-

institucións pequenas son máis áxiles e poden desistir antes que unha compa-

tividade debe buscar os seus ingresos no mercado e que o apoio público debe

ñía grande que realizou un investimento inicial moi elevado que pretenden re-

dirixirse a proxectos máis ambiciosos que non son abordados dende a iniciativa

cuperar ó menos parcialmente. Esta e non outra é a explicación de por que tan-

privada, pero esta é outra historia. 

As nosas colaboradoras mais fideis e guerrilleiras súmanse desta volta ao debate de portada. Aportando datos. Aportando a sua visión periférica e central. Periférica, como mulleres nun mundo que ata hai pouco dominaban homes. Central, por ser a capital do Estado o seu centro de operacións. Pero non esquezamos que toda moeda ten duas caras. Margarita Reiz, directora, autora e Maria Guerrera, aposta polo pequeno formato.

Ainda que poida parecelo non se trata dunha moda. En Madrid polo menos ese tipo de teatro, que non sabemos ben se denominar de pequeno formato ou marxinal ou alternativo ou de calquer outra maneira, forma parte importante da realidade teatral das últimas décadas.

C

omo comentaba Miguel Verdú, coñecido arquitecto rehabilitador e deseñador de varios teatros, «desde os seus comezos no teatro uni-

marías guerrer

s

cular ou desde todos en xeral. O cer-

versitario ate agora, as cou-

to é que existe, con motivacións e ca-

seguidores. É dicir, un público, que xa

sas cambiaron pouco (...) O teatro de

racterísticas diferentes, tendo en con-

case poderíamos denominar fiel, máis

falecido autor Alberto Miralles no seu

cámara e ensaio, o TEU, o teatro uni-

ta as temáticas, estéticas, sociais ou

ou menos maioritario ou minoritario

libro, Aproximación al Teatro Alterna-

versitario e despois o teatro indepen-

políticas e segundo o momento ana-

que decide segundo criterios de gus-

tivo, que «o que hoxe se denomina

diente representábanse en locais sen

lizado.

to ou afinidade. E porque, segura-

Alternativa é sobre todo, o conxunto

infraestrutura propiamente teatral,

Asi, non sería o mesmo falar das

mente, busca e necesita recibir outras

de dous esforzos: o das salas marxi-

pouco máis que salóns de actos, en

compañías do denominado teatro in-

compensacións, outras emocións do

nais e o dos autores que estrean ne-

xeral dos colexios maiores. Ainda que

dependiente na época final da dita-

teatro.

las.» E continuaba concretando os

isto non o vivíamos coma un proble-

dura franquista e parte da transición,

Pero como o propio Verdú afirma

termos que concurrían a definir «Al-

ma; o importante era o compromiso

que das compañías que hoxe prolife-

non son os arquitectos os que propo-

ternativa» como «Un calificativo fácil

ideolóxico.» Por suposto el fala desde

ran, inscritas ou non a unha sala pe-

ñen as renovacións importantes, se-

de usar». É alternativo todo aquilo

a óptica dos espazos, pero pódese

quena ou a espazos con diferentes

nón que os xiros decisivos danos a

que se organiza como unha opción

analisar o fenómeno desde puntos de

funcións de lecer ou experimentais,

necesidade social e os creadores tea-

diferente da establecida. E esa premi-

vista variados: o das compañías, os

por pór só dous exemplos do amplo

trais. Ante o nacemento do fenóme-

sa, «Alternativa» significa hoxe o

autores, autoras, actores e actrices ou

abano. O que tamén é certo, e pode-

no que se deu en chamar alternativo

mesmo que «Independente» hai

desde calquer outro ángulo en parti-

mos afirmalo, é que teñen, e tiñan,

en Madrid, escribía o recentemente

anos. E a proba é que algúns xorna-

o marxinal do teatro madrileño: causas e efectos por Margarita Reiz

6


EN PORTADA

A AMAEM Marías Guerreras de Madrid e o pequeno formato

ble ou politicamente correcto crear montaxes activas, intercambiables, modificables, móviles, sen ter que pensar nos riscos. En todo caso, son catro as montaxes de produción propia coas que contamos: Tras las tocas, Piezas hilvanadas y Piezas de bolsillo, He dejado mi grito por ahí..., ¿lo habéis visto? e Todo irá bien. Case todas elas foron estreadas primeiramente ao amparo dunha pequena sa-

As mulleres sabemos moito de marxinalidade e de espazos fronteirizos, porque historicamente nos obrigaron a movernos desde o «alternativo» ao oficial e dominante e a usar o pequeno formato para as

s mulleres profesionais do teatro que integramos o colectivo das Marías

la de Madrid, El Teatro de las Aguas, sito na rua do mesmo nome. Na maioría dos

Guerreras decidimos hai uns anos unirnos para crear xuntas, coñecernos

casos tamén, programados en luns, por aproveitar o día no que non había progra-

e visibilizar o traballo teatral das mulleres. Interesábanos plasmar os no-

mación. Descubrimos que un espazo desas características é familiar e acolledor,

sos temas, os seus conflitos, o seu enfoque... O proxecto deu os seus re-

que o luns –alén da sua marxinalidade– é un dia perfecto para amosar e compartir;

sultados materializándose en obradoiros, conferencias, encontros ou ci-

pola posibilidade que encerra para as xentes adscritas ao mundo teatral e impedi-

clos, algunhas publicacións e espectáculos, que non só fixeron visible o

das, ou saturadas, o resto da semana; por non entrar en concorrencia; por permitir

noso traballo senón o lugar da muller de teatro no mundo, ao menos dentro do ám-

a continuidade no tempo, ainda que sexa de forma alterna, xa que iso propicia a

bito madrileño. Ainda que tamén puxemos o noso grau de area extendéndoo a ou-

transmisión boca a boca, tan común ao submundo teatral do que estamos falando;

tras comunidades mercede aos intercambios e colaboracións con outras asocia-

porque ese mesmo boca a boca propicia á sua vez a curiosidade de aqueles que fan

cións de mulleres ou outros colectivos de teatro.

visible o traballo nos medios de comunicación ou outros foros e, finalmente, tamén

A

Canto aos espectáculos traballamos o pequeno formato por necesidade e por

se fan eco do fenómeno, e todo flue e medra de forma espontánea. E se surxe ac-

gusto. Non recibimos nunca subvencións nin contamos con padriños de ningún ti-

tuar no lugar mellor preparado e máis grande actúase e se hai que coller a furgo-

po, pero ademais, desde o lugar asociativo desexábamos traballar de outra forma à

neta e ir ao lugar máis apartado e menos acondicionado, tamén.

que habitualmente facíamos desde o sector profesional, e ao que seguimos adscri-

Así empezamos e así imos continuar, sen excluirnos de ningunha posibilidade.

tas de forma individual como forma de emprego estable e como soporte económico

E así, fóronse abrindo outros espazos de –aparentemente– maior visibilidade ou im-

persoal. Non descartamos as posibles axudas económicas que poidan ir chegando

portancia para nós porque non paramos de traballar, cada vez somos máis e esta-

pero non é esa a cuestión prioritaria na nosa creación nin son os obxectivos que nos

mos mellor preparadas, pero iso non significa que vaiamos romper coa fórmula ini-

levaron a unirnos.

cial, de grupos de traballo máis ou menos pequenos que se unen para xerar pro-

O que desexábamos era ocupar tempo en investigar, afondar nos traballos ou

xectos por afinidade e desexo, primeiro a nivel creativo e de comunicación, segun-

volver sobre eles, darlles vida propia, propor e probar, poder falar de aquelo que nos

do porque é unha forma de potenciar decisións e resultados nas que as pautas as

pedía o corpo, ou o corazón, sen pararnos a pensar primeiro se sería ou non vendi-

pomos nosoutras. Abandonarse ao mercado sería perder a liberdade. 

listas utilizan o calificativo «indepen-

de describir brevemente a través das

se proceso de crecemento: mínimos,

por último —ainda que non menos

rexeneradora, algo que parece difícil

diente» para definir as salas alternati-

palabras de Miralles, situado na últi-

multiculturales, recreativos, músico-

importante— uns espectadores ou

—cando non imposible— no terreo

vas. Incluso os termos «marxinal»,

ma década do pasado século, non só

teatrais, interdisciplinares...

espectadoras que, neste caso, están

comercial, ou incluso no terreo insti-

«novo», «fronteirizo», «garaxe»,

non se extinguiu senón que seguiu

demandando xa outros temas, outras

tucional, ao menos tal e como están

«cocheira», «underground», «van-

medrando. No citado libro xa se daba

Concebir o teatro como un traballo de

linguaxes, outras relacións co teatro.

establecidas as bases da política cul-

guardista», «de alcantarilla» e até

conta da sua continua expansión, co-

conxunto e de intercambio de roles |

Daquela estamos falando en rea-

tural neste país e, concretamente, en

«off Madrid ou Barcelona», poderían

mentando tamén a creación dunha

Queremos, a partir de aquí, empezar

lidade de fins enriquecedores do fei-

Madrid na actualidade pasada e pre-

ser aplicados a ese magma de auto-

Coordenadora de Salas Alternativas

a meditar no feito creativo teatral co-

to teatral, como aseguraba no seu ar-

sente.

res que en 1994 teñen entre 30 e 40

da Comunidade de Madrid e o nú-

mo unha necesidade que engloba

tigo titulado Privilegio, José Sanchis

Tal vez aquela experiencia piloto,

anos e producen e amosan en salas

mero cuantioso de salas existentes.

nun proxecto a todos os compoñen-

Sinisterra —creador do denominado

que só durou uns dez anos, que foi o

alleas ao circuito comercial. A vitali-

Número que non deixou de aumen-

tes que participan no proceso que

teatro «fronteirizo» en Barcelona—,

Centro de Novas Tendencias Escéni-

dade dese movemento que tratamos

tar ate os nosos días, uníndose á pri-

ese mesmo proxecto xera. Uns serán

ainda que para algúns sexa ainda

cas ubicado no derruido Teatro Olim-

meira iniciativa lugares diferentes ne-

fundamentais como autoras ou auto-

considerado coma «un mal menor,

pia de Madrid, naceu coa intención

res, actrices ou actores, directoras ou

un enclave periférico onde exercer as

de tender unha ponte entre o que es-

directores e técnicas ou técnicos e

artes e os oficios escénicos a falta de

tamos chamando «pequeno forma-

outros engadidos, como podería ser

outra cosa». Segundo Sanchís, hai

to» e definíndoo vencellado a un tipo

ese cuarto elemento que estamos

que asumir este asunto desde a op-

de espazos, compañías, textos, pro-

considerando como espazo, cuias ca-

ción ética ou estética, «non necesa-

ducións e intencións, e o que deno-

racterísticas sempre van xirar en tor-

riamente exclusiva ou excluinte, pero

minamos «formato medio» ou, inclu-

no á creación dos espectáculos, e,

tampouco residual ou resignada»,

so, «gran formato». Pero aos dez

porque estes espazos marxinais que

anos de idade é difícil ter madurado

provocan —ou foron provocados?—

abondo como para cumprir obxecti-

un teatro diferente, en moitos casos

vos tan altos, contentar a todos —ou

novo, posibilitan unha sorte de pausa

polo menos a moitos— e crear gus-

nosas cousas.

tos e algo máis que expectativas. Polo tanto se ese proxecto podería ter  Espectáculo Todo irá bien, do grupo

achegado distancias quedou incon-

de traballo Ex-Pandoras, das Marías

cluso e a falta de outros similares des-

Guerreras, con dramaturxia e direc-

de aquela hai que recoñecer que exis-

ción de Marga Reiz. Presentado du-

te un gran foxo que distancia o tipo

rante o II Ciclo de Teatro das Marías

de teatro que cada vez máis xente

Guerreras en Madrid, o pasado marzo,

practica, ofrece ou selecciona e o que

e estreado no teatro Rojas do Círculo

ocupa a carteleira madrileña ou se

de Bellas Artes o 14 de outubro. Fotos:

vende nos circuitos estables. E cando

Dpto. de Documentación da Casa de

mencionamos a palabra «vender» é

América.

por incluir outro punto de vista importante a ter en conta nestas reflexións e no que non nos vamos a deter máis a pesar da sua importacia: o económico, a taquilla, os prezos... Porque as preguntas nas que si queremos deternos son outras neste

7


EN PORTADA momento, como, quen debe unir

obrigatoria e o outro necesítase obri-

cil para presumir de telo feito e conti-

esencia do teatro: alguen que actúa e

distancia mais grande é económica,

ambos os universos?; Como se po-

gatoriamente para vivir.

nuar despois, impunemente, a sua

vive palabras e contidos ante outro

promocional ou de «estatus», sem-

alguén.

pre tendo en conta esquemas esta-

den unir? Ou mesmo: é preciso que

Sen embargo, e volvendo sobre

programación habitual.» A grandes

se unan? Os profesionais do teatro

os nosos primeiros pasos, Alberto Mi-

trazos, a iso nos queríamos referir co-

Pero non é menos certo que a

blecidos anteriormente, que tal vez

madrileño, bastante heteroxéneo e

ralles, ao falar no seu libro da autoría

as nosas preguntas e comparacións

evolución dramatúrxica do século XX

habería que preguntarse se non irán

cosmopolita sempre, móvense como-

teatral conclúe con afirmacións ta-

anteriores.

—novamente non poderíamos nin

precisando modificacións ou axustes

damente entre ambos os mundos,

llantes, como a de que «os autores

Calquer lugar é bon para facer

quereríamos precisar que foi antes,

conforme esta nova realidade se vai

nos dous empéñanse na medida das

alternativos de hoxe teñen unha gran

teatro, as xentes de teatro só queren

ou que provocou o que— tamén nos

impondo.

suas posibilidades e aos dous lle en-

vantaxe fronte ao Novo teatro de on-

expresarse, facer o que saben e lles

foi levando cara a textos máis breves

Dicimos con José Monleón: «O

tregan a alma e o seu saber facer, cos

te: posuen locais. Se se manteñen,

gusta e para iso, se é preciso, inven-

e íntimos, fragmentados, á mestura

teatro necesita de múltiples espazos

dous tratan de poder vivir dignamen-

poderán estrear neles. Se os perden,

tan novas formas de facelo, en pro-

sucesiva de diálogos e monólogos al-

de encontro, de moitas aventuras

te anda que un lles alimente o corpo

dependerán dos teatros públicos e

ducións nada aparatosas e, polo xe-

ternados, ao monólogo por excelen-

creativas, nas que se fragüen e me-

e o outro a alma. Nun traballan de

privados, e a historia dinos, reiterada-

ral, entre amigos ou persoas de gus-

cia. Sen ir máis lonxe, o que hai uns

dren as ideas, e construan unha cul-

encarga e no outro o encargo é tra-

mente, que neles só se admite o que

tos, inquietudes e coñecimentos pa-

anos facían exclusivamente os humo-

tura teatral, interpretada desde a sin-

ballar. Un é unha necesidade vital

produce votos e diñeiro, respectiva-

recidos, o que disminue o número de

ristas coas suas imitacións ou cos

gularidade pero, ao tempo, asentada

mente. Nin a investigación, nin a disi-

participantes, loxicamente, para que

seus chistes e ironías é hoxe unha

nunha serie de supostos —dialécti-

dencia terían alí cabida, ainda que al-

se dean máis facilmente eses requisi-

práctica teatral exitosa a través do

cos, móviles, pero inerentes a cada

gunha vez se monte algún texto difí-

tos. Creando en moitas ocasións es-

monólogo persoal humorístico (e

época—, que permitan o desenvolve-

pazos íntimos, cercanos ou breves de

aquí se cadra debéramos facer un pa-

mento do pensamento dramático, as

comunicación, que se axustan á

réntese para escoitar o eco do mestre

confrontacións estéticas, esa partici-

Gila).

pación comunitaria que, desde a Gre-

É certo que cada vez é menor a

cia clásica aos nosos días, marcou os

distancia creativa e profesional que

puntos álxidos da saude teatral.» A

separa todo este (pequeno?) universo

distancia e o tempo falará do noso

teatral de outras realidades teatrais

momento histórico e descubrirá se

(máis grandes?). É como a auga que

esta proliferación do hoxe denomina-

sempre busca a sua saida e se filtra

do «teatro de pequeno formato»

polas rendixas máis incribles. Ade-

obedece a un instinto de superviven-

mais, como se declaraba en 1998,

cia, a un afán de superación, a unha

«non ten fronteiras, e menos no es-

nova forma de realidade laboral pro-

pazo común dun país», polo que se

pia deste tempo que nos tocou vivir

crearon redes alternativas de contac-

ou simplemente responde á necesi-

to, congresos, seminarios ou encon-

dade evolutiva propia do arte que vai

tros, e mostras ou festivais para o in-

e ven desde o pasado ao presente e

tercambio e a tolerancia. De novo a

viceversa.  Margarita Reiz

8 T E AT R A N ET

Internet tamén é audiovisual AVG, o soportal do audiovisual de culturagalega.org amosa toda a actualidade do sector en Galicia O Consello da Cultura Galega ten un portal en Internet chamado Culturagalega.org. Entre cumprida información de artes tan diversas como música, literatura ou banda deseñada,

E

n xaneiro de 2003 publicábase a primeira versión do «soportal do audiovisual galego» coa vocación de funcionar como un escaparate para os profesionais do medio e os seus traballos. Desde entón, as referencias dos homes e mulleres que fabrican a pequena e a grande pantalla en Galicia non teñen parado de medrar, até superar á altura de hoxe o milleiro, un cento deles con ficha individual. Un amplo catálogo que ademais sae á Rede acompañado dunha edición diaria de noticias e unha completa axenda de actividades.

No tocante ás películas e programas de TV, son xa cento sesenta as que contan con entrada propia, así como oiten-

encóntrase AVG, o apartado destinado a pór na rede o cine, a televisión e as artes da imaxe en movemento feitas en Galicia. AVG gañou na

ta compañías e institucións. Pódense descargar dúas ducias de temas musicais, quince curtametraxes, e unha trintena de trailers. As cifras, se se quere, son secundarias, porque desde o momento en que se escreben estas liñas até que se lean xa ficaron obsoletas e foron superadas. AVG ten detrás un equipo pequeno de xente, pero tenta dar saída cun traballo diario, constante, á evolución da nosa cinematografía e a nosa televisión. Sen esquecer, por suposto, os creadores de mañá, que hoxe xa traballan en formato vídeo desenvolvendo curtametraxes. Téntase dar cobertura, deste xeito, tan-

última edición dos premios Mestre Mateo o galardón á Mellor Produción Multimedia. Agora contámosche máis sobre este sitio de Internet que combina a actualidade

to a profesionais consagrados como a talentos noveis con carreiras prometedoras.

AVG está pensado como ferramenta para a industria e como fonte de información para o público xeral. O tipo de consultas que chegan á redacción ao soportal son do máis diverso, desde particulares que queren comprar en DVD unha teleserie feita en Galicia até asociacións que queren organizar ciclos de curtametraxes galegas, pasando por lectores que o que queren é saber que filmes galegos están en carteleira ou en preparación. Hai un interese crecente polo noso audiovisual e tamén un debate arredor dos elementos necesarios para a súa consolidación e profesionalización. AVG que-

cun amplo catálogo de libre consulta.

re, en resume, contribuir positivamente a todas as persoas e entidades que farán posíbel este obxectivo. 

por Kike Benlloch produtor de AVG


É o responsable da tramoia do Centro Dramático Galego. Leva traballando nesta Institución desde a sua criación, e traballando no teatro desde moitos anos antes como maquinista.

ILUSTRACIÓN FAUSTO ISORNA

9 Salva, maquinista. Desde hai trinta anos | Eu son maquinista. Empecei algo antes dos trece anos, pero cobrando a partir dos trece. E penso que que en vez de avanzar retrasamos. Agora traballamos con ferro. Con toneladas de ferro. Antes as compañías chegaban cun baul ou dous e montábase todo no teatro, a base de remas. O tramoia da compañía empezaba a sacar teas e ia dicindo: isto é unha porta, isto unha ventá, un cadro ou unha parede. E íamos montando os bastidores. No Principal de Santiago eramos catro tramoias. Nós estirabamos as lonas, e o tramoia que viña coa compañía tiraba madeiras se a escenografía era de montar en madeira, e se era de telón, colgábamos telóns e punto. Subíase todo manualmente, entre tres técnicos, porque non había contrapesadas. O telón de boca habia que subilo con arroxes. Un técnico ou dous deixábase caer amarrado á corda desde a primeira ou a segunda ponte, para que o telón subira. E habia outros dous tecnicos esperando arriba, para facer as glorias. Tirábaste, chegabas abaixo e outra vez a toda velocidade para arriba, para tirarte de novo. Eu empecei na Empresa Fraga. Era unha empresa que tiña moitos teatros en Galicia, en Madrid e en España en xeral. Só en Santiago tiña o Capitol, o Metropol, o Salón Teatro e o Principal, ou sexa, todos, practicamente. Xa meu pai traballaba ali. Despois fun a Madrid, traballar nun banco. Aguantei dous meses. O señor Ricardo que fora o meu xefe no teatro

FORJÁN

salvador

entrevista e fotos de Santi Prego


ENTREVISTA Principal en Santiago enterouse polo meu pai de que o do banco non era para min, e chamou ó Teatro María Guerrero e admitíronme como estudante, como estudante de tramoia. Debo ser o único tramoísta de Galicia titulado! E ali botei dous anos. Logo veu a mili, que me destrozou vivo, e volta a Santiago, ó Principal. Tamén traballei temporadas con Pepe Rubio, ou con Rafaela Aparicio nunha xira que fixo por Galicia, Asturias e Cantabria. No ano 1984 fúndase o CDG. Eduardo Alonso, que era o director do Centro véme traballar, e pregúntame se teño interese en pertencer á compañía. Fastidiábame moito deixar o Teatro Principal, porque foran moitos anos e sempre se portaran moi ben comigo. Pero en maio do 86 entrei no CDG.

O diñeiro | escaramuza: Gañábase máis antes? Salvador: Sííííííí!! No mes de agosto do ano 79 ou 80 levantei medio millón de pesetas traballando no Principal. Por un lado pagábanos a empresa, e por outro a compañía, e aí era onde sacabas mais cartos. Os meses fortes eran xullo e agosto. Eu durmin aquel agosto todas as noites no Principal. Hoxe desmontabas e mañá montabas. Comprei o meu primeiro coche a conta diso. Os salarios do teatro levan conxelados desde hai 18 anos e as compañías de teatro teñen moita responsabilidade niso. Hai compañías de dous actores que van mais que nada para coller unha subvención e desaparecer. Iso implica que haxa moitos actores que non son profesionais. Vinte compañías en Galicia abondarían. Hai setenta que se din profesionais, e non o son. Hai que montar compañías estables, non estables en canto a elenco ou técnicos, senón en canto a nome, á traxectoria. Antes non habia subvencións. E había moitas menos compañías, pero as que había eran realmente profesionais, que traballaban todo o ano e vivían diso, e non das subvencións, senón do seu traballo. Había un circuito, que era o da Empresa Fraga, que tiña teatros nas sete cidades galegas, máis en Chantada, Monforte,

10

Padrón, en todolos lados. O IGAEM ten un circuito, e esta ins-

titución, e non o concello, debería programar xiras para as compañías de Galicia, pero se hai setenta compañías e vinte concellos, as contas non saen. A Empresa Fraga funcionaba como promotor, ás veces nos

pequeno vocabulario

seus teatros e ás veces en teatros que alugaba. Non tiña sub-

Pois invita ós teus amigos. Pero se o que queres é atraer ó publico ó teatro monta un espectáculo ó que vaia o publico, e faino para o publico, non para os teus amigos. E non entro en se iso é arte ou non, e se esa escenografia única para todo o espectáculo é arte ou non, será arte, pero

vención e gañaba cartos. Pero claro, primeiro había que de-

Maquinista: Sinónimo de tramoieiro. Persoa que toma parte

todos sabemos que a unha exposición de Velázquez van cen

mostrarlle que tiñas unha compañía de teatro profesional.

nas mutacións escénicas ou na produción de efectos espe-

mil persoas e unha de arte contemporánea van dez mil.

ciais.

O Teatro de pequeno formato | Nunha

Despelote: Tendencia, principalmente cinematográfica, da

A escenografía de pequeno formato | Os

de catro actores nunha cámara negra, non fas teatro,

transición española.

fos de hoxe en dia non saben pintar un telón. A esceno-

máis ben recitas teatro. Antes, un espectáculo normal leva-

Tear: Parte superior do escenario, de onde baixan ou onde su-

grafía é esencial. É unha parte do teatro. Sexa pouca ou moi-

ba seis, sete ou oito actores. Tamén había monólogos, pero iso

ben os telons, bambalinas e outros elementos móviles do de-

ta, con cambios ou sen eles, bonita ou non, ten que haber es-

xa era outra cousa. En Galicia nunca houbo grandes compa-

corado.

cenografía. Eu dirixo a un grupo de rapaces do meu barrio e

ñías, de máis de oito actores. Había en España grandes com-

Peite: Nos teatros, enreixado con poleas situado no tear dos

eles non concebirían facer teatro sen escenografía, para eles,

pañías de vinte actores, por exemplo, pero non viñan aquí.

escenarios, de onde se colgan as decoracions.

non sería teatro. Antes, para facer un bosque, facías un bos-

Daquela unha compañía normal tiña oito actores ou nove e de

Cuncha: Moble en forma dun cuarto de superficie esférica, ou

que. Agora non. Agora pos debuxada unha parede gris. Pois

aí para diante xa era unha compañía boa, de prestixio.

outra parecida, que se coloca no medio do proscenio dos tea-

non, síntoo. Ti serás moi intelectual, pero para o publico nor-

obra de teatro

Ou sexa que habia monólogos, que tiñan prestixio, com-

escenógra-

tros para ocultar ó apuntador.

mal iso é unha parede gris. Tamén pasa o contrario: que al-

pañias de mais de nove actores que tamén tiñan prestixio, e

Ditar: Dicir algo coas pausas necesarias ou convenientes.

gunhas compañias queren encher tanto o escenario que non

logo unha gama de compañías entre os catro e os oito acto-

Provincias: Teatralmente España divídíase en dous: Madrid (1ª

din nada. E nisto inclúo ó CDG.

res que tiñan máis ou menos prestixio en boa medida en fun-

división) e provincias (rexional). Non había divisións interme-

Podes ter unha compañía de tres actores, pero ten que ter

ción do número de actores que levaran e de cantos deses ac-

dias. De todas as formas, este entrevistador ouviu este término

escenografía. Porque hai que dar unha imaxe do que real-

tores eran titulares e non actores que viñan contratados a un

en Madrid en boca dun cómico en xuño de 2.004.

mente se quere representar.

prezo máis económico para a xira por provincias.

Apuntador: Persoa que, oculta pola cuncha ou noutro lugar do

Qué é iso dunha escenografia que vale para todo? Por

O monólogo préstase á cámara negra e nada máis. No

escenario, vixia para dar a letra ó intérprete que sufra un olvido.

que non se utilizan telóns, polo menos? Antes traballábase

monólogo interesa destacar a persoa, o actor. Pero nunha

Ferro: Refírese ás estructuras para montar decorados.

moitísimo con telóns, non sei por que agora non se fai, ou si

obra de teatro de catro actores, máis que facer teatro, recitas

Rema: Listón de madeira para facer ou soster bastidores.

que o sei: porque non hai profesionais que saiban pintar te-

teatro, sen desprezar a ninguén. Claro que este é o punto de

Contrapesadas: Actualmente os telóns van montados en varas

lóns. A maioría dos escenógrafos hoxe en dia saben deseñar,

vista dun técnico! Incluso nunha obra con vinte actores, xa

contrapesadas. Ou sexa, hai uns contrapesos que fan que a va-

pero non saben traballar. Non saben pintar un telón ou unha

non digo dous, senón vinte actores, nunha cámara negra eses

ra sexa manexable por unha soa persoa.

escenografía. Fan un debuxiño moi bonito e nada máis.

actores estarán recitando teatro. O teatro non é un actor di-

Arroxes: Cada un dos homes que nos teatros se arroxaba des-

cindo un texto ou interpretando un texto, é tamén un deco-

de o tear para facer que co peso do seu corpo subise o telón.

tar telóns. Un telón sempre se pode montar: se o que temos

rado digno.

Gloria: Cada unha das veces que se alza o telón para que os

é unha estrutura, pódese montar cunha americana. No Princi-

actores e autores reciban o aplauso do público.

pal de Santiago, que ten un escenario ben pequeno, temos

Americana: Dobre cortina que se abre e se cerra lateralmente,

montado ata 30 telóns para unha compañía.

Se ti dis que es un profesional, que gaña cartos con isto, non me podes dicir «é que este é un espectáculo exquisito».

mediante rieis situados no peite.

E que non digan que se non hai varas no se poden mon-


ENTREVISTA

LABORAL

A casa de cultura | Os arquitectos nin mencionalos! escaramuza: Nos últimos quince vinte anos chegaron as

ais que produtora, eu son distribuidora. Só fixen

blemas. Hai demasiados espectáculos e a xente, á hora de ele-

unha produción e logo coproducións. Só producin

xir, vólvese tola. É mui dificil coordinar unha xira dentro de Ga-

un espectáculo, e foi un fracaso. Pero é un mundo

liza, dicir este mes teño tantas funcións. Aqui hai espectácu-

realmente interesante e é unha pena que non se

los que están en cartel tres, catro anos, e creo que é absurdo

poidan facer mais producións aqui, producións pri-

manter un espectáculo para facer só dúas funcións no ano. É

vadas, sen subvención. De momento é moi arris-

unha das cousas que proporía como cambio. Tamén falta un

para que poida haber alí teatro, danza...

M

cado, porque é dificil garantir que un espectáculo vai facer un

pouquiño de profesionalidade a nivel de programadores. Can-

Salvador: Non, nun Auditorio só pode haber música, e

mínimo de funcións.

do falo de profesionalización refírome a que polo menos te-

Casas de Cultura como multiusos que... Salvador: Non, perdoa, de multiusos, nada. As Casas de Cultura fanse para lucimiento de quen as encarga. Para que o alcalde ou o conselleiro dea as suas conferencias. escaramuza: Xa, o que quero dicir é que se construen

nunha sala de conferencias, conferencias. Nun teatro po-

Asi que fundamentalmente o que fago é distribuír, tanto

ñan claro o tipo de programación que queren facer, que ob-

de haber conferencias, teatro, danza, bailes, mítines ou

compañías de aqui como compañías de fóra en Galiza. Empe-

xectivos se marcan na sua programación, porque iso vai mar-

cine.

zo a coller compañías para distribuír a nivel estatal, pero pou-

car a sua elección dos espectáculos e a ti pódeche axudar á

escaramuza: Si, porque os arquitectos...

co a pouco, porque iso consiste en ir facendo contactos, que

hora de vender, pode servirche de referencia para saber por

Salvador: Os arquitectos nin mencionalos! Home, se de-

teñen que ser a nivel persoal (non chega co telefónico), e iso

onde te podes mover, que espectáculo debes ofertar ou como.

señan espazos onde a cafeteria é mais alta que o propio

conséguese indo ano tras ano ás feiras de teatro, onde entras

Muitos concellos están, ademais, bastante sometidos ao polí-

escenario! Por favor! Reunídevos todas as compañías de

en contacto cos programadores. No que respecta a compañías

tico de turno, á hora de deseñar a programación, e iso difi-

Galicia e obrigade a todas as casas de cultura a ter unha

de fóra, a nivel estatal, é moi importante. Eu empecei distri-

culta bastante o seu labor. Muitas veces é o alcalde o que pro-

estrutura idónea. Un mínimo onde se poidan colgar catro

buindo unha compañia de títeres, cun caché baixísimo. Desde

grama.

varas.

hai un tempo distribúo unha compañia catalana de danza na

Na rede hai unha media de cinco ou seis espectáculos por

escaramuza: Hai casos como o de Narón...

rúa. Parecíame interesante apostar por ese tipo de espectácu-

ano nun concello. Iso non dá para moito, tendo en conta que

Salvador: Porque Narón está traballando, porque pele-

los para Galiza. Non só para Compostela, senón tamén para as

hai mais de corenta concellos na Rede. Tamén están os circui-

xou moitísimo para conseguir iso. Pero a maioría dos con-

pequenas vilas. Pero vese que a sociedade é bastante reacia. Ás

tos da Deputación (da Coruña), pero tamén é bastante caóti-

cellerios de cultura ou dos programadores... Santi, mon-

veces involúcraste en proxectos que pensas que son bos para

co. O mercado está bastante mal, sinceramente.

tan as butacas antes de montar o escenario! As butacas

Galiza, cousas un pouco diferentes que aportan algo á nosa

son cadeiras, só para que sente a xente. Mesmo poden ser

cultura. Penso que aqui tamén teñen que vir compañias de fó-

E ás compañías interésalles contratar unha distribuido-

de tixeira. No escenario tes que montar un espectáculo.

ra, que aporten algo.

ra? | Segundo o meu conceito, a distribución ten que formar

O engado do audiovisual | Se fora a traballar para

Adistribuciónteatral esagranesquecida

o audiovisual iría por pasta. O cine e a tv non teñen nada que ver cunha representación teatral en directo. Non o vives o mesmo, non estás coa xente. Na compañía somos compañía, estamos actores, técnicos, convivimos e nos pelexamos. Na tv ou no cine, ti montas, despois ven un actor facer o seu sketch ou a sua secuencia e a xente non se relaciona entre sí.

O respeto ó traballo dos demáis | Ós

tecnicos ta-

Falamos con Mercedes Castro, de Eme2, unha das poucas empresas en

men hai que respetalos. Os técnicos somos persoas ás que nos gusta isto. Os actores dan a cara e nós estamos

Galiza adicadas á distribución de espectáculos teatrais. Desde a sua experiencia

por detrás preparando todo. E hai que respectar o noso traballo. Os actores galegos en xeral aprezan o noso tra-

cóntanos os intríngulis desta peza clave na vida dun espectáculo.

ballo, pero os directores moitas veces non, nin os escenógrafos, nin o iluminador ou o xornalista. Non se nos felicita. Non queremos aplausos, que xa os reciben os com-

Como funciona unha distribuidora? | Á parte de patear to-

parte da produción mesma dun espectáculo. Na mesma me-

pañeiros que dan a cara e nolo ofrecen a nós. Pero sí un

dos os concellos, fundamentalmente hai que coñecer o mer-

dida que o escenógrafo ou quen deseña o vestiario, desde o

recoñecemento por parte da dirección, porque cando hai

cado, como funciona. E despois facer un seguimento conti-

principio.

problemas sí que che botan a bronca. 

nuo, a través basicamente do teléfono.

O que pasa en Galiza é que as compañias polo xeral fano case todo: o vestiario, a produción e a distribución... E moitas

O mundo da distribución | Cada vez hai mais distribuidoras,

veces, cando empezas a mover un espectáculo, a falar del, xa

é unha demanda das compañías que vai en aumento. A miña

o tes estreado, pero ao mellor podias telo presentado antes

distribuidora está asociada con unha de Castilla la Mancha e

nalgunha feira.

outra de Euskadi. Traballo principalmente con eles, os espectáculos galegos que eu levo distribúenos eles ali. O que inten-

Avantaxes de contar cos servizos dunha distribuidora | Se

to é que se presenten en feiras fóra de Galiza, á parte das de

diversificas o traballo, ao final obtés uns rendementos. Está

aqui, porque é a mellor maneira de vender e que o produto se

claro que iso ten os seus costes, e que ao mellor non todas as

poida ver. A mellor plataforma son as feiras de teatro. Son moi

compañias se poden permitir contratar unha distribuidora. Ne-

importantes para dar a coñecer os teus produtos, que é asi,

se caso, o único que podo aconsellarlles é que se armen de

ainda que hai xente que me di que son unha comercial... En

paciencia, que non se desesperen, porque ás veces só recibes

certo sentido, é asi.

a compensación dun 20% de todo o esforzo feito. Ás veces

Cada vez as compañias senten mais esa necesidade de distribución, ainda que as compañias galegas distribuen

ese esforzo se compensa no próximo espectáculo que fas... A constancia é fundamental.

maiormente en Galiza. A distribución fóra ten un coste, e non

Un consello: Algo moi importante é que os programado-

é facil, porque se a rede galega está saturada, imaxínate a da

res vexan o teu espectáculo antes de programalo. E cada vez

Comunidade de Madrid, que recibe uns 1.500 proxectos en-

o fan mais, ou polo menos iso é o que din. Hai que invitalos á

tre os cales se seleciona. Asi que non é fácil lanzar un espec-

estrea.

táculo. E despois están as feiras, hai que saber que programadores van a cada feira, de onde son, por se che interesa ou

Distribución non é promoción | Unha distribuidora non se

non meter ali o teu espectáculo. Interesan as feiras ás que aco-

encarga da prensa dun espectáculo. Iso é outra cousa. Facer

den os programadores de moitas autonomias.

unha promoción dun espectáculo é algo que leva tempo e require dun seguimento constante, e teria que haber unha per-

A rede galega | Ten bastantes carencias. Creo que se empe-

soa adicada só a iso e con coñecimentos específicos, como sa-

zan a dar conta e co tempo vanse ir solucionando estes pro-

ber montar unha rolda de prensa, etc. 

por Comba Campoy

11


nonéchiste eccehomo por Jacobo Prieto

historiasdemaquinista por Salvador Forján «...Toda a desgraza dos homes provén dunha única cousa,

Despelote | Cando eu empecei a policía de espectaculos tiña

que é non saber permanecer en repouso nunha habitación.»

dous asentos reservados en tódalas funcions. Non eran os censores, que

Pensamientos. B. PASCAL

Espliego, debaixo figura esplín, do inglés spleen: bazo, hipocondría, nostalxia, tedio da vida. Si. E ademais

tamen os habia. Eran policías que pedian documentacion para ver se tiñas a idade permitida ou non. Empezaba o despelote nas compañías de revista, e a maioría dos es-

teño a gripe. Trintaeoito e medio. E soa o teléfono. Outra doenza. Expeditiva: ¿Diga?... ¿Espilido?... Non... Pois arre-

pectáculos non estaban autorizados para maiores de 18 anos, e por tanto

ando... ¿Arrequé?... ¡Arreando!... Non pode ser certo (o autoengano vive intensamente un segundo e pico e des-

eu non podia velos. Eu era maquinista de tear, de estar arriba, e cando em-

pois morre). Patada nos collóns. Xa de entrada chungo (Oh, Vía Crucis! Galaxia re-punante! Estafilococo! Que? Ca-

pezaba o espectáculo eu ia para o peite, a mover varas porque

goendiola que!?).

ali non subia nunca a policía. Eu vía todolos espectáculos

Naquela época traballei cunha revista de Juani-

Confusión. Son un cinematógrafo, percibo en branco e negro e rapidiño. Escoito o Amor cromático dos Psicofóni-

to Navarro na que viña Bibi Andersen. No Principal

ca e non o entendo. Miña nai le novela rosa e non o entendo. A Leonitis leonorus (de verticilios un pouco laxos) é

habia poucos camerinos, e habia que facer un camerino

un miragre verde alaranxado e non o entendo. OarcodavellaAluzpoloprismaYellowsubmarineFauvismoeDisney-

adicional no escenario para momentos en que habia cam-

worldTigertigerburningbright... Lumière-da! non o entendo.

bios rapidísimos. Cerrabas un camerino polos catro costa-

Coa axuda de Ramiro, un ácaro, preparo o safari. Papeo mal. Vomito ben. Bótome repelente (un xesto fosco).

dos, pero por arriba era unha parvada cerralo porque ninguén te ia ver. Ninguén excepto os que estabamos

Miligramo a miligramo sumo oitomil nun macuto. Meto un gallumbo (?). Cargo o Fender Precision do 72 e apuro

arriba. Bibi estaba impresionante, cuns peitos alucinan-

unha nota: Ramiro, marchei. Nos libros tes pó, faite un Plauto. Arreando polo sustento. Caza maior.

tes, e de repente cando se cambia, lle sale unha tranca,

E xa no choio vai e ven. Entre os colegas, o sarcasmo vai e ven: Milésima de Prometeo, maula! coma

¡mi madriña! Bibi daquela tiña un mozo moi pequeno, medía coma min, metro sesenta, e era técnico tamen, e ela

unha pedra, vai e ven, libre de patóxenos, o sarcasmo vai e ven. Meus, Miserátur Vestri Omnipotens Deus... E a

sempre andaba con él collido do brazo. Estes camerinos

min que me gustan os xogos perversos. Paracetamol 500 mg.

usábanos en xeral as do corpo de baile, que eran as que ti-

H. G. Welles é o dono. A máquina do tempo o garito. Paracetamol 500 mg. Simula un galeón. Fifte-

ñan mais cambios, e eu ali arriba, con catorce, quince, daza-

ILUSTRACIÓNS FAUSTO

Cagoendiola, teño un bolo-cagoendiola! Paracetamol 500 mg. (Ostia ¿non morrera Elvis disto?).

desde arriba.

seis anos... era unha pasada.

en men on the Dead Man´s Chest. Yahoo! And a bottle of rum!!. Algo festexan a bordo. A máquina é un antro de irreverencia corsaria. A máquina funciona, Welles. Esixen festa. Esixen rock. Distracción e distorsión. E esa é, en definitiva, a esencia do noso asunto. Paracetamol 500 mg. Fanecas bravas. Trintaeoito e... Medo.

O ar espésase a refachos brutais de decibelios que abren a boca e disparan (sabedes como soan as vísceras do demo?) Pan-Pan-Pan-Pandemonium-Pan tímpanos con fame Pan. Fervo de febre no inferno. O asunto latéxame, golpéame. Tac-To. Coroa de espiñas. Tacto. Camiño cara a cruz, mais antes, como sexa que merezo un réquiem no

Na cuncha |

Ás veces tamen me mandaban á cuncha para

que non me viran os da policía. A cuncha era un espacio moi pequeno e incómodo. Cando ditaba eu, ainda menos mal, pero cando tiñas que compartir con outro que estaba ditando era incómodo. Hoxe en día a xente ve o oficio do apuntador como moi anacrónico,

fondo. Yahoo! And a bottle of rum! Hei pasar pola quilla.

pero desapareceu hai pouco e tiña a sua razón de ser: primeiro, aquelas

Muller a estribor! Efectivamente, semiespida. Unha filibustera aborda a escena cos aires da Mistinguett con-

eran compañías que non levaban un só espectáculo, senón catro, cinco ou

vertida en sátiro cun pandeiro redundante. Achégaseme. Gin and mixed? Grazas. Confúndeme con Maurice Che-

seis espectáculos, e segundo, a provincias viña parte do elenco novo, con-

valier, ten que ser (o autoengano vive intensamente un segundo e pico e despois morre). Baila. Quita a roupa. Bai-

tratado xustamente para ir a provincias. Erán contratados cinco ou seis dias

la. Da lencería vaporosa pasa (cobarde). Baila. Quítame a roupa. De puro exausto déixome facer. Baila. Non levo ga-

antes de sair, e estaban ainda aprendendo o

llumbos. Stop... (Unha mosca non entende que é un cristal aquilo que a mata a golpes. Noutro lugar, nese instan-

texto. Non habia que apuntar moi-

te)... Play. E agora ride piratas, Ecce Homo, ride.

to, non vaias pensar, pero

O baixo ventre, ese gran cómico. Gargalladas. Canto empaste. Canto dente de ouro. Onde está a

facíanche unha seña e xa te dabas de

misericordia? Pedide unha ronda, págoa eu... Alguén achégame un vaso de auga porque, ó fin, o meu suor é elo-

conta, e empezabas

cuente. Cristo está feito un cristo e os catro cans que lle pagan neste Gólgota non se redime nin Dios... Pasear po-

a darlle os pés. O

lo Himalaya escaralla. Liscamos, meus. Paracetamol 500 mg. Estornudo. Hachís. D.E.P.

apuntador

xeneral-

mente era da compañía. Era unha espe-

Pos Escriptum: H. G. Welles, certamente, invisible. Aínda non cobramos. 

cie de rexidor.  Salvador Forján

¡cuspidiños! por Fausto

RubénRuibal/etaltri Cando Bolaño chamou a Rubén para traballar en Criaturas non foi porque si: o noso actor tiña xa unha longa carreira ás súas costas, da que, máis que o seu talento para o disfraz, destaca o que ten para os seudónimos: Boris Karloff, Glen Strange, Fred Gwynne ou Lon Chaney jr. son algúns deles... ¡Vaia pluriemprego! E grazas que non atopamos unha das súas fotos baixo o alcume de Pepe Carabias e facendo de monstro de Sanchezstein. Outra vez será. Mentras, e polas risas: ¡grazas, Rubén! 

12

escaramuza17  

e Técnicos de Escena de Galicia. www.aadteg.org Presidente: Cándido Pazó; Secretario: Roberto Leal; Vocalía de Teatro: Flor Ma- ceiras, Iola...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you