Page 1

istiklal

r fi

HARBI'NDE ETNİK İHANET Necdet Sevinç


щ

е

е

/% ,

istiklal ы „ HARBİNDE

ETNİK İHANET

c . Necdet Sevinç


NECDET SEVİNÇ •

A

ISTIKKLAL İ'NDE ETNlK İHANET


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET Yazar: N ecdet Sevinç

Yayın Yönetmeni: Oğuzhan Cengiz

Editör: M ustafa Erdem Kafkaslıoğlu

Kapak Tasarımı Hüseyin Özkan

D izgi M ihrican Fenerci

Mizanpaj Adem Şenel

Baskı / C ilt Şan O fset Cendere Yolu N o:23 Ayazağa / İstanbul Tel: 0 2 1 2 2 8 9 2 4 24 İstanbul - 2011

Kitabın Uluslararası Seri Numarası (IS B N ): 9 7 8 -6 0 5 -4 3 6 9 -5 8 -4

TC Kültür Bakanlığı Sertifika Numarası: 12460 ©

Bu kitabın yayın hakkı, yazarıyla yapılan sözleşme gereği Bilgeoğuz Yayınları ’na ait­ tir. Kaynak gösterilmeden kitaptan alıntı yapılamaz. Yayınevinin yazılı izni olmadan radyo ve televizyona uyarlanamaz. Oyun, CD ya da manyetik bant haline getirilemez, fotokopi ya da herhangi bir yöntemle çoğaltılamaz.

G

L.

İrtibat: Alemdar Mahallesi Molla Fenan Sokak 41/A Cağaloğlu / İSTA N BU L Tel: 0 2 1 2 5 2 7 33 65 - 6 6 Faks: 0 2 1 2 5 2 7 33 6 4 e-m ail: bilgi@bilgeoguz.com .tr


NECDET SEVİNÇ

İS T İ^ ^ İNDE ETNİK І^ Ш ET İnceleme -Araştırma

G

IH I

GRGG


İçindekiler

Mütareke..................................................................................................................13 Teminat............................................................................................................ 16 Rauf Bey’in Gizli Aşkı................................................................................ 17 Gizli Görüşme Bu Gizli Görüşme Tamamen Kayıt Dışıdır!............ 20 Gazi Paşa’nm İkazı......................................................................................22 Vatan Bilfiil İşgal Ediliyor.........................................................................24 Başkentin Yeni Egemenleri........................................................................26 Mütarekede Türk Olmak............................................................................. 31 “Türkleri Kesiniz”! ...............................................................................................37 Düşman ileri Karakolları............................................................................ 39 Nurettin Paşa’nm Çabası............................................................................ 41 İngiliz Belgeleri............................................................................................ 4 4 İşgallerden İşgal Beğenmek...................................................................... 4 6 “Türk Kanı İçmek Sevaptır” ......................................................................51 Bir Mübarek Kurşun.................................................................................... 53 Padişah’ın Haberi Y ok!................................................................................58 Beyaz Bayraklı Bir Sersem Paşa!.............................................................60 O Artık Yunan Valisi İdi!........................................................................... 62 Ali Nadir’İn Akibeti.....................................................................................63 Jandarma Genel Komutanı’nın Raporu...................................................64 Zât-ı Şâhâne............................................................................................................67 “Türkiye Ortadan Kaldırılmalıdır!” .....................................

71

Vatan İngiltere’ye Peşkeş Çekiliyor..........................................................74 Yâver................................................................................................................ 77 Damat P aşa............................................................................................................. 83 Cadıları Bile Ürküten Tırnaklar................................................................ 85 Yalı Tayfası.................................................................................................... 89 Emr-i Rezaletpenahî..................................................................................... 91 İngilizler’den Para Mı Aldı.........................................................................94 Mustafa Kemal...................................................................................................... 97 Samsun’a Doğru........................................................................................... 99 Vahidettin Mi Gönderdi?...........................................................................101 Dön Emri.......................................................................................................104


“Sin e-İ M illete Dönerim ” ............................................................................... 108 A z il.......................................................................................................................... 110 Vatan’ın Harim-i İsmetinde Düşm an A skerleri...................................... 112 Topal Osm an A ğ a............................................................................................... 113 Yunan ileri Harekâtı....................................................................................................115 E ge’de Yunan V ah şeti.......................................................................................121 “Vatan Bütündür Parçalanam az!” ........................................................................ 127 Erzurum K ongresi............................................................................................. 129 K arabekir’in M illî D u ru şu ............................................................................. 130 “Derhâl Tutuklayınız” ...................................................................................... 134 “Türkiye A m erikalılara Bırakılm alı” ......................................................... 135 “ Sivas’a G elm e!”................................................................................................. 136 M anda M eselesi.................................................................................................. 138 Tıbbiyeli H ikm et................................................................................................. 142 Parola: Ya İstiklâl, Ya Ö lüm ...........................................................................143 Tıbbiyeli H ikm et K im d ir................................................................................ 144 M illiyetçilerin Tasfiyesi.............................................................................................145 M ahkem e H ey eti................................................................................................ 146 K ara Listeler..........................................................................................................147 İhbar D ilek çesi.....................................................................................................149 Yeni Hükümet, Yeni Tutuklam alar..............................................................151 B ir U tanm az H üküm et....................................................................................155 K im ler M alta’ya G önderildi...........................................................................159 M alta Fiyaskosu............................................................................................................163 İlk M illî Ş e h it......................................................................................................166 K arar ve İn faz......................................................................................................172 İkinci M illî Ş e h it ................................................................................................ 181 Y arg ılam a.............................................................................................................. 183 Avukat Y asağı......................................................................................................184 İlânla A ranan Yalancı Ş âhitler......................................................................185 “B u M ahkem eler U tanç verici” ....................................................................189 Örgütlenen İhanet........................................................................................................ 191 İngiliz M uhipleri Cem iyeti............................................................................. 193 Vatana İhanet Hususunda Üstün Yetenekli B ir A d am ........................195 Casus Teşkilâtı.....................................................................................................197 Elegeçirilen Mektuplar..................................................................................... 198 İngiltere’nin Türkiye’deki A dam ları.......................................................... 2 0 2

5


İSTİKLAL HARBİNDE ETNİK İ ^ ^ E T

Damatlar, Yeğenler, Yaverler, D oktorlar.................................................. 202 N azım ’ın D edesi ve A nnesi........................................................................... 203 En A k tif E lem anlar.............. :i........................................................................ 205 Paralar İngiltere’d e n ......................................................................................... 207 Hürriyet ve İtilâ f P artisi.................................................................................. 207 K im B u n la r? ....................................................................................................... 209 “Vatan Ö nem li D eğil” .....................................................................................213 W ilson Prensipleri D e rn e ğ i............................................................................214 M anda M eselesi.................................................................................................. 216 İsm et Paşa D a ......................................................................................................217 Program v e Ç elişk ile r...................................................................................... 218 “Am erikan M andası İyidir” ...........................................................................220 Dr. Calep Frank G a te s .....................................................................................221 Teali İslâm C em iy eti........................................................................................ 223 A llah A dına Cinayete Ç ağ rı..........................................................................224 A tıf H oca N iye A sıld ı......................................................................................228 Ayaklanm alar................................................................................................................229 İngilizler’in İşbirlikçileri................................................................................. 229 Rus Ç arı’na Yapılan T e k lif............................................................................ 235 Ş e r if Paşa...............................................................................................................237 M illiyetçilere K arşı Yunanlılarla Beraber................................................ 238 “Türk Ordusu’na Yardım Etm eyin!” ......................................................... 2 4 0 B arzanî’nin İtira fı.............................................................................................. 241 P aşa M ı, Haydut M u ?....................................................................................... 243 Kürt A yaklanm aları......................................................................................... 2 4 4 A li B a tı Ayaklanm ası....................................................................................... 245 A li Galip O la y ı...................................................................................................246 K ürt L avrensi...................................................................................................... 249 İn giliz Parası ile ..................................................................................................251 Cem il Çeto Ayaklanm ası................................................................................ 253 M illi A şireti A yaklanm ası..............................................................................255 K oçgiri A yaklanm ası....................................................................................... 256 B o zkır Ayaklanm ası......................................................................................... 265 A rtin Cem al ve Sarıklı S iy asetçi................................................................ 267 Konya İsy an ı....................................................................................................... 269 Konya İsyanı’nda Yabancı Parm ağı............................................................272 Şeyh E ş r e f A yaklanm ası................................................................................. 272

6


NECDET SEVİNÇ

Birinci Anzavur Ayaklanması................................................................ 273 Boğazlar’a Hâkim Olmak İçin.................................................................276 Anzavur’un Kimliği...................................................................................279 Akbaş Olayı.................................................................................................280 Elegeçirilen Silâhlar.................................................................................. 282 İkinci Anzavur Ayaklanması.................................................................. 283 Anzavur Kimin Maşası İdi?.................................................................... 288 Anzavur Paşa...............................................................................................291 İngilizler’in Adamı.....................................................................................292 Fetva...............................................................................................................292 Kuva-Yı Milliye ve Din Adamları......................................................... 298 Bolu - Düzce Ayaklanmaları................................................................... 299 Saray ve Çerkezler...................................................................................... 301 Kurmay Planlaması ile.............................................................................. 307 Atatürk’ün Tespitleri................................................................................. 309 Anzavur’un Adapazan’nı İşgali...............................................................311 Anzavur’un Sonu....................................................................................... 320 Kuva-yı İnzibatiye’nin Tasfiyesi................................

320

Çerkez Ethem Ayaklanması.....................................................................321 Ayaklanmanın Sebepleri........................................................................... 324 Venizelos’la Dizdize................................................................................... 333 On Ton Tütün Hırsızlığı........................................................................... 335 Yunanlılar’la İşbirliği................................................................................. 337 Atatürk: Ethem Çerkez Devleti Kuracaktı!......................................... 342 Yunan Himayesinde...................................................................................343 Çerkez Devleti.............................................................................................343 “Yunanlılarla Yaşamayı Cana Minnet Biliriz” ...................................349 Çerkez Kongresine Çerkez Tepkileri..................................................... 349 Uç Kara Gün.........................................................................................................353 Misilleme.......................................................................................................355 İşgal İstanbul’u .............................................................................................357 Kimi Hindu, Kimi Yamyam, Kimi Bilmem Ne B e lâ .......................358 Abdüsselam Paşa Niye Malta’ya Sürgün Edildi.................................358 “Esvaplarınızı Alıp........................................................

361

Evinizi Terkedin”.........................................................................................361 Bu İstanbul Kimin Şehri.......................................................................... 363 13 Kasım 1918................................................................

368

7


İSTİ K U L HARBİ NDE ETNİK İHANET

8 Şubat 1919.................................................................

370

16 Mart 1920....................... f.......................................................................374 Azınlıklar...................................

376

İhanet Belgeleri............................................................................................379 Yunan Ordusu’nda Anadolu Rumları.................................................... 382 Mütareke Basını.................................................................................................. 385 Vatan’ı Kaça Sattılar?............................................................................... 3 9 0 “Malî Yardım Yapılırsa Yunan İddialarını Desteklerim” ................392 Nitelikli Dolandırıcılar.............................................................................. 394 Ali Kemal..................................................................................................... 397 Refı Cevat....................................

401

Eşkıyanın Posteri........................................................................................ 402 Sait Molla..................................................................................................... 405 Refik Halit................................................................................................... .407 Ahmet Emin.................................................................................................409 “Bari Vatan’ın Tamamını Alsalar” “Ben Bir Türk’üm, Dinim, Cinsim Uludur...” .....................................411 Herkes Kavm-i Necip, Fakat Türk’ün Adı Y o k !.................................413 Türk’ün Ölüm Fermanı: Sevr.......................................................................... 419 “Şeref ve Haysiyetten Yoksun Adamlar”............................................. 424 Ekonomik Durum...............................................................................................427 Vatan Ecnebi’nin Eline Geçiyor..............................................................428 1913 - 1915 İstatistikleri............................................................................ 431 Fabrikalar Kimin?...................................................................................... 432 Çünkü Devletten Önce Türklük Çökmüştü!.......................................433 Berard’ın Tespitleri.....................................................................................436 Kem ik... Çorap Kırıntısı... Paçavra......................................................438 Toprak Satışı................................................................................................439 Askerî Vaziyet..................................................................................................... 441 Komutanların Tasfiyesi............................................................................. 442 Türk Ordusu Erirken................................................................................. 445 Kral Konstantin Anadolu’da.................................................................... 449 “Ankara’yı Tahliye Etmeye Karar Verdik” “Diyap Ağa Konuştu mu?”....................................................................... 451 Askerin Ayağında Çarık Yoktur............................................................. 453 Mustafa Kemal Başkomutan....................................................................455 İğneye İpliğe Muhtaç Bir Ordu............................................................... 456 Lord Kinross’un Tespitleri........................................................................460

8


NECDET SEVİNÇ

Ankara’yı İşgal E m r i.......................................................................................4 6 2 B üyük Taarm z....................................................................................................4 6 4 Düşmandan A lınan S ilâh lar..........................................................................467 K arabekir’in Gönderdiği S ilâ h la r............................................................... 468 İstihbarat Ş e fi...................................................................................................... 469 A sker T akviyesi..................................................................................................470 Z afer........................................................................................................................ 471 Yunan V a h şe ti............................................................................................................. 473 M illetlerarası K om isyon R aporları............................................................. 474 “Hayvan G ib i...’ ’ ............................................................................................... 477 Hayalet Ş eh irler..................................................................................................478 Ölümü Beklerken............................................................................................... 4 8 4 1lazin So nları................................................................................................................489 D am at Ferit’in F ira rı........................................................................................ 4 9 0 A li K e m al..............................................................................................................491 Firari Padişah...................................................................................................... 4 9 4 150’likler............................................................................................................... 497 Hıristiyan O lanlar.............................................................................................. 508 ' “Yunan Ordusu Bizim Ordumuzdur” ....................................................... 509 Türklükle Sorunu Olan B ir A dam ...............................................................511 D ürrizâde A bdu llah..........................................................................................514 M evlanzâde R ıfa t .............................................................................................. 515 Fanîzâdeler............................................................................................................517 “Fransızlarla Savaşmayın”.............................................................................. 518 M ehm et A li B e y ....................................................................... ’....................... 519 Nemrut M ustafa Paşa....................................................................................... 521 Çerkez Ethem, K ardeşleri,..............................................................................524 Kuşçubaşı E şre f ve D iğerleri.........................................................................524 Rum beyoğlu Fah rettin .....................................................................................528 Güm ülcineli İsm ail............................................................................................ 529 Artin C e m al......................................................................................................... 531 Sevr’e İm za A tan lar..........................................................................................532 Hadi Paşa............................................................................................................... 532 Rıza Tevfik B ö lü kbaşı..................................................................................... 533 Ö tekiler.................................................................................................................. 535 K aynakça........................................................................................................................ 537 G ö sterge..........................................................................................................................553

9


Necdet Sevinç’in diğer bazı eserleri: Arşiv Belgeleriyle Tehcir Ermeni İddialan ve Gerçekler Osm anlı’nın Yükselişi ve Çöküşü, Osm anlı’dan Günümüze Misyoner Faaliyetleri, 'Pontus’ta Hesaplaşma, Türklerde Kadın ve Aile, Gaziantep’te Türk Boylan, Acının Tadı (Hikayeler), Duruşmalar (Oyun), İstiklâlin Bedeli (Roman), Türkiyat.


Tarih yazmaktan ve tarih incelemeleri yapmaktan maksat geçm işi araştırmak değil, geleceği yorumlamaktzr.


MÜTAREKE "Muhterem milletime şunu tavsiye ederim ki, sinesinde yetiş­ tirerek başının üstüne kadar çıkaracağı adamların kanındaki, vicdanındaki cevher-i aslîyi çok iyi tahlil etmek dikkatinden bir an feragat etmesin . " Nutuk, s: 607, İstanbul 1973

O

smanlı Hükümeti 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzalamakla düşman gemilerinin Karadeniz’e açılarak Ça­

nakkale Boğazı’ndaki ve Karadeniz sahilindeki istihkâmların iş­

gal edilmesini kabul etmişti. Türk Ordusu’nun dağıtılmasını kabul ('I inişti! Türk savaş gemilerinin tümünün düşmana teslim edilme­ sini, bütün Umanların, tersanelerin ve müttefik karargâhların stra­ tejik olarak niteleyecekleri her yerin işgal edilmesini kabul etmişti. Mütareke hükümlerine göre çok önemli geçitler olan Toros Tü­ nelleri düşman askerleri tarafından kontrol edilecek, müttefikle­ rin Batum’u elegeçirmelerine ses çıkarılmayacak, Türkiye’nin ye­ raltı servetlerine elkonulacak, Trablus, Bingazi, Hicaz, Yemen, Asir, Irak ve Suriye’deki bütün garnizonlar düşman kuvvetlerine teslim olacaktı. Herhangi bir karışıklık çıkması hâlinde düşman orduları Os­ manlI İdarî taksimatında vilayet-i sitte denen ve hemen hemen Doğuanadolu’nun tam am ını kapsayan Sivas, Erzurum, Van, Bit­ lis, Diyarbakır ve Elazığ’ı işgal edecekti! Mütarekenin 7. maddesi, “v a z iy e t-i s e v k ü lc e y ş in ic a p la ­ rın a g ö r e ” Türk liman ve şehirlerinin müttefikler tarafından iş­ gal edilebileceğini hükme bağlıyordu. 13


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Öyle ise müttefikler “vaziyet-i sevkülceyşin icaplarım” ileri sürerek veya güvenliklerinin tehdit altında bulunduğuna dair bir bahane uydurarak vatanın herhangi bir bölgesine asker çıka­ rabilirlerdi! Nereyi isterlerse orayı işgal edebilirlerdi! Osmanlı Devleti’nin kayıtsız şartsız teslim olması demekti bu! Bulgarların 1918 yılı Eylül sonunda, Almanya ve Avusturya’nın da Ekim başında ABD’ye başvurup, barış istemelerinden ve asker­ lerini cepheden çekmelerinden sonra imzalanan bu yüzkarası tes­ limiyet vesikası, kokuşmuş Osmanlı Hükûmeti’nin çoğu, belki ta­ mamı Türk soyunun evlâdı olmayan temsilcileri tarafından bir siyasi başarı olarak kabul edildi. Mütarekeden önce General Tovvnshend’e “biz başkalarına benzemeyiz, biz haysiyeti­

mizi ve şerefimizi kurtarmak için sonuna kadar harp ederiz”1diyen Sadrazam İzzet Paşa, Türk Milleti’nin boynuna bu ölüm yaftası asılınca, alelacele Am iral Calthorpe’a bir telgraf çekerek başeğdiğini bildirecekti. Diyecekti ki: "... Delegelerim izin İstanbul’a vâsıl oldukları su anda, nezdinizde gördükleri dostâne kabulden dolağı ekselansınıza en sam im i teşekkürlerim i ifade etm eyi bir görev addediyorum. Akdedilm iş bulunan mütarekenin İngiltere ile Türkiye arasında gerekli bir sulhun başlangıcı olacağına kâni bulunmaktayım. İstikbâlde iki m em leket arasındaki dostâne m ünasebetleri ve ahengi bir daha hiçbir hadisenin bozm am ası için Cenab-ı Hakka niyaz ederim .’* Bu Sadrazam Ahmet İzzet Paşa, Balkan Bozgunu’ndan sonra

Arnavut Prensliği’ne getirilmek istenen Ahmet İzzet Paşa’dır!3 Arnavut Prensi olmasıyla ilgili teklif ona, Mahmut Şevket Paşa’nın “ahlâksız vatan haini” dediği bölücü Am avutlardan Esat Toptanî ile Türkiye’ye sürekli ihanet hâlinde oluşun­

dan dolayı Yunan Hükûmeti’nin İstanbul’daki Büyü1 2 3

14

Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, c: 1, Ankara 1973, s: 35. Celal Bayar, Ben De Yazdım, c: 1, İstanbul 1965, s: 83. İbnülemin Mahmut Kemal İnal, Son Sadrazamlar, c: 2, İstanbul 1969, s: 1979, Millî Eğitim Bakanlığı Yayını.


NECDET SEVİNÇ

kelçisi Mavrokardato vasıtasıyla avucuna ayda ıo bin Drahmi sıkıştırdığı bölücü Arnavutlardan İsmail Kemal ta­ rafından götürülmüştür! İsmail Kemal 31 M art olayında da İngilizler hesabma çalışmıştır! Her ikisi de diğer nice vatan hainleri gibi Mebusan Meclisi’nde milletvekilidir.4 Ahmet İzzet Paşa “Dersaadet’teki Arnavut ekabiri” ola­ rak nitelediği bu vatan hainlerinin teklifini “Arnavutluk’a fe­

nalık getirir” endişesi ile kabul etmemiştir. Fakat Türkiye’ye yapılan fenalık adamın umurunda bile değildir! Demek istiyoruz ki, işgal kuvvetleriyle dostâne münasebetler kurmaktan bahsedecek kadar tıynetsiz biri olan bu Paşa’nın ka­

fasında Türkiye değil, Arnavutluk vardır! İşte bu Ahm et Paşanın teşekkür ettiği A m iral Calthorpe, Mondros Mütarekesi’ni İngiltere adına imzalayan adamdır! Ya­ ni darağacında sallanan yağlı urganı boğazımıza geçiren adam! Sadrazam Paşa, memleketin nasıl bir felâkete sürüklenmekte olduğunun farkında mıydı, değil miydi bilemiyoruz. Fakat hü­ kümetin Mondros’a yolladığı Osmanlı heyetinin başkam olan Hü­ seyin Rauf Bey, Osmanlı tarihinin kapanmakta olduğunu biliyordu. Isıkat buna rağmen “mütareke şartlarının gayet ağır ve son

derece elim olduğunu” İstanbul’a bildiren telgraf metninde im­ zası bulunmasına rağmen, aslında Mondros’ta bir zafer kazandı­ ğını ilân ediverdi. Mütarekeden bir gün sonra İstanbul ve İzmir’de bazı binalara düşman bayraklarının çekildiğini bile bile dedi ki: "... M ütarekeyi im zaya giderken bugünkü gibi sevinçli döne­ ceğim i tahmin etmiyordum. M üzakereler sırasında İnailizler çok açık kalpli ve samimi hareket ettiler. Bu mütareke ile devletim i­ zin istikbâli, saltanatım ızın hukuku tam am iyle kurtarılm ıştır. Bu mütareke galip ile mağlup arasında yapılımş bir mütareke değil. I

( icniş bilgi için bakınız: Necdet Sevinç, OsmanlI’nın Yükselişi ve Çöküşü, İstanbul 2007, s: 447-471.

15


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

savaş hâlinden çıkm ak isteyen denk iki kuvvetin aralarındaki düşm anlığı durdurm aları hâli gibi bir şeydir!’* Oysa Saltanatın da hilafettin de hânedanın da hukuku ayaklar altına alınmıştı. Artık ne milletin istikbâlinden bahsedilebilirdi, ne devletin istiklâlinden ve ne de hükümetin haysiyetinden! Altında imzası bulunan mütareke, aslında Osmanlı Devleti’nin ölüm

ilamıydı. Kısa zamanda Türkler ve hatta mütareke hükümlerini kabul etmesi sebebiyle Meclis-i Mebusan memleketin mu­ kadderatı hakkında söz sahibi olmaktan çıkacak, Padi­ şah empeıyalizmin kuklası hâline gelecekti. Tühaftır ki, bu fevkalâde tehlikeli gidişata rağmen Hariciye N azın Mehmet Nâbi Bey de alelacele bir basın toplantısı yaparak mütareke hükümlerinin Osmanlı Devleti’nin egemenlik hak­

larını hâleldar etmeyeceğine dair, acı ve alaycı tebessümlere sebep olan açıklamalar yaptı.

Teminat Mondros’taki müzakereler sırasında Hüseyin Rauf Bey, Am i­ ral Calthorpe’tan Yunan gemilerinin ve Yunan askerlerinin İs­ tanbul ve İzmir’e girmeyeceğine dair kendisine teminat verilme­ sini istemişti. Calthorpe böyle bir teminat vermedi, sadece talebi hükümetine intikal ettirmekle yetindi. Rauf Bey bu “intikal et­

tirmeyi” teminat olarak kabul etti. Hâlbuki sonra Dolmabahçe Sarayı önünde demirleyen Averof zırhlısında İstanbul Rumlarına ziyafetler çekilecektir.5 6 Mütarekenin imzalanmasından sekiz gün sonra 7 Kasım 1918’de Amiral Calthorpe, “hükümetinden emir aldığını, bu emir

uyarınca Yunan gemilerinin İstanbul’a gelmesini önle­ yemeyeceğini” söyledi. 5 6

16

Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, c: 1, s: 33. R au f Orbay, Cehennem Değirmeni, Siyasi Hatıralarım, c: 1, s: 227, İstan­ bul 2000.


NECDET SEVİNÇ

Herkes birbirini ve bu arada halkı aldatıyordu. Rauf Orbay, Mütarekenin imzalanmasından sonra gazetelere verdiği demeçte şöyle diyordu: - Sizi temin ederim ki, İstanbul'umuza bir tek düşman askeri çıkmayacaktır. Bu demecin yayınlanmasından sâdece onbir gün sonra bir Fransız tugayı şehri işgale başladı. 13 Kasımda İngiliz, Fransız ve İtalyan savaş gemileri ile birlikte Yunan Averof zırhlısı ve ayrıca 4 Yunan harp gemisi İstanbul’a girdi!7 Limanda 61 parça düşman gemisi vardı, hepsinin toplan Yıldız Sarayına çevrilmişti. Bu sayı daha sonra 167’y e yükseldi. Hüseyin Rauf B ey’in, sözlerim teminat olarak kabul ettiği Amiral Calthorpe 6 Nisan 1919’da Lord Balfour’a şöyle diyecekti: - E r m e n ile r e z u lü m y a p m a k ta n s u ç lu b ü tü n k iş ile r i y a k a la m a k iç in T ü r k le r ’in tü m ü y le id a m ı g e r e k ir !8 Mütareke imzalandıktan sonra General Tovvnshend vasıta­ sıyla Lord Curzon’a “ T ü r k iy e ’n in İ n g ilt e r e iç in p e k s â d ık b ir m ü t t e fik o la b ile c e ğ in e ” ilişkin mesajlar gönderen Hüse­ yin Rauf Bey’e İngilizler böyle cevap veriyorlardı işte.

Rauf Bey’in Gizli Aşkı İngilizlere karşı takınılan ve asla diplomatik nezaketle izah edi­ lemeyen bu saygılı tavır, Mondros’taki teslimiyet hâli ve mütareke­ nin imzalandığı Agamemnon gemisinde A m ir a l C a lth o r p e ile b a ş b a ş a ö z e l g ö r ü ş m e y a p m a k ih tiy a c ım d u y m a sı, Hüse­ yin Rauf Bey üzerinde biraz durmamızı gerektirmektedir. Mütareke demek, savaşan tarafların, askerî güç ve askerî ko­ numlarım muhafaza etmek şartıyla ateş kesmesi demektir. Hâlbuki 7 к

Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 1971, s: 29. Doğan Avcıoğlu, Millî Kurtuluş Tarihi, с: 1, İstanbul 1993, Tekin Yayınevi, c: 1, s: 128.

17


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Rauf Bey Türk vatanını sanki babasının arsası imiş gibi

elin ecnebisine devredip gelmiştir! Kafasında Türkiye’yi ve Türk Milleti’ni taşıyan bir heyet başkanının, müzakere masasında, nerede ise düşm anlık kertesini zorlamaya başlayan İngiliz-Fransız rekabetinden yararlanması gerekmez miydi? Rauf Bey yararlanmamıştır! Kafasında Türkiye’yi ve Türk Milleti’ni taşıyan bir heyet başkamnın, müttefiklerin bir an evvel Rus Ç an ’nm yardımına ulaş­ m ak istediğini idrak etmesi ve bu durumdan faydalanması ge­ rekmez miydi? Rauf Bey böyle bir avantaja sahip olduğunu idrak etmemiştir! Kafasında Türkiye’y i ve Türk Milleti’ni taşıyan bir heyet başkanının, boğazların müttefik savaş gemilerine açılmasına muka­ bil bazı önemli talepleri olamaz mıydı? Rauf Bey’in herhangi bir talebi olmamıştır. Üstelik bir devletin ve büyük bir milletin mukaddera­

tını ilgilendiren mütarekeyi hükümetin bilgisi dışında imzalamıştır! ı Kasım’da “İngilizlerin acelesi yüzünden hükümetten talimat almadan antlaşmayı imzalamak mecburiyetinde kaldığını” söyleyen bizzat kendisidir, Böyle bir gerekçe olabilir mi? Bir Bahriye Nazırı, böylesine çocukça bir gerekçenin ardına sığınabilir mi? Mütarekenin imzalandığı 30 Ekim’de bile silâh altında 400

bin askeri bulunan koca imparatorluğun tasfiyesine razı ol­ mak, anavatamn parçalanmasını ve başkentin işgalini kabul et­ mek İngilizler’in acele etmesiyle izah edilebilir mi? İngilizler’in acelesi mâkûl bir teslimiyet gerekçesi olarak kabul ediliyorsa, Osmanlı Devleti Mondros’a, Bahriye Nazırı’nı değil de 18


NECDET SEVİNÇ

mesela Antepli bir fıstık hamalını gönderseydi aynı neticeyi ala­ bilirdi! Belki de Antepli o Türk evlâdı direnir, müspet bir sonuçla İstanbul’a dönebilirdi. Dönebilirdi, çünkü İngiliz gizli belgelerinden anlaşılıyor ki, Am iral Calthorpe’un Türk heyetine ilk 4 maddeyi kabul ettirmesi büe Londra tarafından başarı olarak kabul edilecekti.9 Hatırlatmak gerekir ki, bu ilk 4 madde içinde ordunun dağı­ tılması yoktur! Türk savaş gemilerinin düşmana teslim edilmesi yoktur! Toros Tünelleri’nin işgali yoktur! Haberleşmenin ve demir yollarının düşman subaylarınca kont­ rol altına alınması yoktur! Batum’un işgaline başeğmek, Hicaz, Yemen, Asir, Suriye, Irak ve Libya’daki Türk kıtalarının teslim olması, karışıklık çıkması hâlinde Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Sivas ve Elazığ’ın iş­ gali yoktur! Güvenliklerini tehlikede görmeleri hâlinde düşmana vatanın herhangi bir köşesini işgal hakkı veren 7. madde yoktur! Bütün bunların ve burada zikretmediğimiz diğer nice zilletin kabulü İngilizler’in acelesi ile izah edilebilir mi? Edilmiştir! Hazmeden de etmiştir! Görülmüş şey değildir bu! Sen kalk, aziz vatanın düşm ana peşkeş çekilmesini derpiş eden bir paçavraya im za at, sonra da İstanbul’a gelip “yaptığı­

mız mütareke ümidimizin fevkindedir, istikbâl-i dev­ let, hukuk-u saltanat, izzetinefs-i millet kurtarılmıştır” diye palavra salla! Hadi oradan! » 9

Salâhi Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Türk Tarih Kurumu Yayı­ nı, Ankara 1973, c: 1, s: 10, 39 numaralı dipnot.

19


İSTİKLAL HARBİ NDE ETNİK İHANET

G izli Görüşme Agamemnon zırhlım daki gizli görüşmeye gelince... Bu bir rivayet değildir, iddia değildir, iftira değildir, heyet­ ler hâlinde mütareke müzakerelerinin başlayacağı sırada Amiral Calthorpe’tan özel görüşme talebinde bulunduğunu Rauf Bey’in bizzat kendisi yazmıştır. Söyler misiniz lütfen fevkalâde önemli bir mütareke metnini müzakere etmek maksadıyla Mondros’a gönderilen bir temsilci­ nin, muhtemelen hayatında ilk kez gördüğü düşman temsilcisi ile nasıl özel bir meselesi olabilir? Bunu bilmiyoruz. Bilinen odur ki, Amiral Calthorpe, bu talepten sonra Hüseyin R auf B eyle birlikte özel bir kamaraya geçmiş, masanın bir köşe­ sine Am iral Seymur’u oturtmayı da ihmal etmemiştir. Ya bizim heyet başkanımız masanın bir köşesine kimi oturt­ muştur? Mesela heyette bulunan Hariciye M üsteşarı Reşat Hikmet Bey’i oturtmuş mudur? - Hayır, oturtmamıştır! - Dahiliye Müsteşarı Kurmay Yarbay Sâdullah Bey’i oturt­ muş mudur? - Hayır, oturtmamıştır! - İrtibat Subayı Yüzbaşı Tevfik Bey’i oturtmuş mudur? - Hayır, oturtmamıştır! - Türk heyetine katip üye olarak katilân A li Fuat Türkgeldi’yi oturtmuş mudur? - Onu da oturtmamıştır!

Bu gizli görüşme tamamen kayıt dışıdır! O sebeple içeride ne konuşulduğunu ancak kendisinden öğrene­ biliyoruz. Hâtıratında yazdığına göre Amiral Calthorpe’a Ruslar’dan 20


NECDET SEVİNÇ

şikâyet etmiş, Osmanlı Devleti’nin Rus tehdidi yüzünden savaşa girdiğini söylemiş, Türkiye’nin stratejik konumunun İtilaf Dev­ letleri için öneminden, hükümetinin İngiliz siyasetine uygun bir politika takip etmek niyetinde olduğundan falan bahsetmişmiş. Bunların neresi özel? Bu “lâflar” heyetlerarası müzakereler sırasında da söylene­ bilirdi. A slın d a R a u f B ey’in özel görüşm e istem ekten m aksadı, Bolşevikler’e karşı Kafkas Federasyonu kurulmasıyla ilgili teklifidir! Hâtıratında aynen şunları yazıyor: “...Am iral Calthorpe ile resm i m üzakereye başlam adan önce yaptığım hususi mülakatta, Güney Kafkasya’nın şim diki duru­ muna ve Rusya’d a Bolşevik idaresi hâkim iken Türkiye’nin hu­ zur ve sükûnu için bu cihetlerin ne kadar ehemmiyetli olduğuna temas etm iş ve K^fkaslar’da ‘Federasyon şeklinde’ kuru­

lacak müstakil bir idarenin İngilizlerce takip edilen yıllan­ mış yakınşark siyaseti bakım ından büyük faydaları görülece­ ğini söylem iştim !”10 Hııımmm... Demek ki, bu adam Kafkaslar’da İngiltere himayesinde

bir Çerkez devletinin k^ralmasını teklif etmek için Ami­ ral Calthorpe’dan özel görüşme istemiştir! Böyle bir ihtimali aklınıza getirebilir miydiniz hiç? Türkiye hergün biraz daha İngiltere tarafından kuşatılırken, bu ı'ngerek yılanının, ülkenin yegâne nefes borusu olan Kafkaslarda da çöreklenmesini sağlamak için düşmanı ikna etmeye çalışmak Hü­ seyin Rauf Bey’e mi düşerdi? Bir Bahriye Nazırı’nın, Kafkaslar’ın, hele o günkü Türkiye için atfettiği önemi bilmediğini söyleyebi­ lir misiniz? 1O Rauf Orbay, a.g.e., c: l,

s:

l 09.

21


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Vaziyet onu gösteriyor ki, biz can derdinde iken bakan­

lık koltuğuna oturtmakla kalmayıp, başmurahhas tayin ettiğimiz Hüseyin Rauf Bey Çerkez Devleti peşindedir! Yani bizim heyet başkanmın kafasında ne Türkiye vardır, ne Türk Milleti! Dikkatinizi çekmek isterim ki, Rauf Beyin başmurahhas ol­ masını isteyen adam da yine bir İngiliz olan General Tovvnshed’dir.1112

Gazi Paşa’nın İkazı Mütareke haberini ve ateşkes emrini aldığında Halep’in arka­ sındaki dağlarda düşman kuvvetlerine karşı hâlâ direnmekte olan Mustafa Kemal, İtilâf Devletlerinin Türklerle BolşevOder’in

arasını kesmek için Kafkas Milletleri’ni kullandıkları­ nın farkındadır. 5 Şubat 1920’d e Ankara’d an 1., 3., 12., 13., 15. ve 20. Kolordu Kumandanlan ile İstanbul’d a Rauf, Bursa’d a Mi­ ralay Bekir Sami, Nazilli’de Refet ve Erzincan’da Halit Beylere bir şifre çekerek durumun vahametini anlatır. Şu cümleler Gazi Paşa’y a aittir: "... İtilâf(Devletleri) Kafkas Milletlerinin Türklerle Bolşevilderbı herhangi bir temasau önlemek ve kontrol etmekfikrindedirler. Plan tam bir ciddiyet ve fevkalâde acele ile tatbik olunmaktadır. E ğer bu plan m uvaffak olur ve K afkas M illetlerinim bize karşı kat’i bir set vaziyeti almasıyla m emleketimiz kuşatılırsa artık Türkiye için m ukavem et im kânları temelinden yıkılm ış olur. (...) Dolayısıyla

Kafkas şeddinin yapılmasını, Türkiye’nin kat’i mcdıvı projesi sayıp, İtilâ f Devletlerimle bu şeddi yaptırmamak için en son vasıtalara müracaat etmek ve bu uğurda her türlü tehlikeyi göze almak mecburiyetindeyiz 11 12

22

Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, с: 1, İstanbul 1992, s: 53. Atatürk’ün Bütün Eserleri, c: 6, (1919-1920) İstanbul 2001, s: 267-268.


NECDET SEVİNÇ

Rıza Nur da hatıralarında BekirSami Konduk’ün Kafkaslarla

Çerkezler’in istiklâli için pazarlık yaptığını yazmaktadır. Salahi Sonyel’in yayınladığı İngiliz belgelerinde de benzeri kayıt­ lara rastlanmaktadır.13 Rıza Nur, Bekir Sami’nin silâh almak ve bir dostluk anlaş­ ması imzalamak için Rusya’ya gönderildiğini, fakat daha sonra

bütün aramalara rağmen bulunamadığını kaydettikten sonra diyor ki: "... Bekir Sam i’y i tekrar aradık. Yok. Hatta M oskova’d a Rus H üküm eti bilmiyor. ‘Galiba Kafkas dağlarında Asetinler’in içinde olsa gerek’ diye tahmin ediyor. Sonra Tiflis’e, Bakü’y e, Moskova’ya varınca öğrendim; Çiçerin Van’ı Ermenilere istemiş. Bekir Sami’d e YusufKem al de rem olmuş. Ancak ‘evvela Büyük M illet M eclisi’ne soralım ’ demişler. Bekir Sam i ‘eğerAsetinler’e istiklâl verir­

seniz ben de Meclisi ikna edip Van’ı Ermenilere veririm’ demiş. Bunu Çiçerin’e sordum, tasdik etti.”14 Ruslar, bir Çerkez kabilesi olan Asetin istiklâlini kabul etme­ yince Bekir Sami Ingiltere Başbakanı Lloyd George’a Ruslara karşı

bir Kafkas Federasyonu kurulması için teklifte bulunur. - Ne zaman? - 16 M art 1921’de. Yani Mustafa Kemal Paşa’nın “Kafkas

Federasyonu’nun kurulması hâlinde Türkiye’nin muka­ vemet imkânlarının temelinden yıkılacağına” dair 5 Şu­ bat 1920 tarihli ikazından yaklaşık bir yıl sonra! Türkiye ile Sovyetler Birliği’nin arasını açmak isteyen İngiliz Başbakanı, Bekir Sami’nin söylediklerini derhâl Moskova’ya üetivermiştir. 13

14

Bakınız: Salahi R. Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisinin Türkiye’deki Eylemleri, Ankara 1995, s: 153, Türk Tarih Kuru­ mu Yayını. Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, c: 3, İstanbul 1968, s: 679.

23


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Ben Rıza N uru inandırıcı bir kaynak olarak kabul etmem, fa­ kat Halide EdİD de Türkün Ateşle İmtihanı’mnda Rıza Nur’u teyit etmektedir.15

Kafkas Devleti’ne Prens olmak istediği anlaşılan Be­ k ir Sami’nin bu girişiminden Atatürk’ün haberi yoktur! Hükümetin haberi voktur! Genelkurmayın haberi yoktur! Ve anlaşılan Bekir Sami’nin kafasında da ne Türkiye vardır, ne Türk Milleti! Dışişleri Bakanlığı koltuğunda oturmasına

rağmen onun kafasında taşıdığı dâvâ, Türk’ün vatan ve istiklâl dâvâsı değil, Asetinler’e Prens olmak dâvâsıdır! Kaydetmeliyiz ki, Mustafa Kemal Paşa Sivas’ta kongre hazır­ lıkları ile meşgul iken, onu seçtirmemek için gece toplantıları dü­ zenleyenler de yine bu ikisidir, yani Hüseyin Rauf ve Bekir Sami!16

Vatan Bilfiil İşgal Ediliyor Devşirme çocuklarının tasallutu altındaki Osmanlı Hükûmeti’nin sanki mutlu bir günmüş gibi hâtırasına pul bile bastırdığı17 Mond­ ros Mütarekesi’ni takip eden günlerde İngiliz askerleri harekete geç­ tiler. 3 Kasım’d a Musul işgal edildi. 8 Kasım’da Musul Hükümet Konağı’na İngiliz bayrağı çekildi. Osmanlı Hükümeti Musul’daki 6. Ordu Kumandanı Ali İhsan Paşa’ya “geri çekil” emri verdi. 30 Kasım’da 6. Ordu birlikleri, ileride çok ihtiyaç duyacağımız

milyonlarca liralık askerî malzemeyi İngilizler’e bıra­ kıp Musul’u terk ettiler. 4 Kasım’da bir Fransız alayı Uzunköprü-Sirkeci demiryolunu elegeçirdi. Bir süre sonra Rami Kışlası işgal edildi 3 Kasım’da 15 16 17

24

Bakınız: Halide Edip Adıvar, T ürk’ün Ateşle İmtihanı, s: 165, (Atlas Ya­ yınevi tarafından yayınlanan eserde baskı tarihi yoktur). Osman Selim Kocahanoğlu, Atatürk’e Kurulan Pusu, İzmir Suikastının İçyüzü, İstanbul 2005, s: 96. Bilâl Şimşir, Malta Sürgünleri, İstanbul 1976, s: 19.


NECDET SEVİNÇ

hükümet, İngilizler’in Arnavutluk taraflarında bulunma­

yan İskenderun limanına girmelerine izin verdi. Başvekil İzzet Paşa, Mustafa Kemal Paşa’ya çektiği telgrafta

“İngilizler’in kalıcı olmadıklarını” ifade ediyordu. M us­ tafa Kemal Paşa, aynı gün İzzet Paşa’ya çektiği cevabî telgrafta

“İngilizler’in İskenderun’a çıkmaları hâlinde ateş aça­ cağını” büdirdi. 6 Kasım’da İngiliz ve Fransız birlikleri Çanak­ kale Boğazı’nı işgale başladılar. Avm günlerde Binbaşı Allan Dickson komutasındaki bir İngi­

liz harp gemisi İzmir limanına girdi. Ayafotini Kilisesi’ne Yunan bayrağı, rıhtım boyundaki, cadde ve mağazalara müttefik bayrakları ile birlikte Yunan bayrağı çekildi. 7 Kasım tarihli gazeteler bir Yunan tümeninin İskeçe’yi işgale başladığını yazdılar. Aynı gün Harbiye Nezaretindeki İngüiz irti­ bat subayı Murphy ve Bahriye Nezareti nezdindeki İngüiz irtibat subayı Chilton Basra torpidosu Ue İstanbul’a geldi Düşman subayları sahüde toplanan ve “yaşasın İngilizler” tl iye bağıran azınlıklar tarafından coşkun tezahüratlarla karşılan­ dılar. Hükümet bu düşman subavlan için Pera Palas ve

J'okatlıvan otellerinde 80 oda avırtmıstı. Hükümete bir ültimatom veren Fransızlar İstanbul’da “karargâh-ı umumî tesis olunacağım” ileri sürerek şehzadelere ve sultanlara tahsis edüen Ortaköytieki Fer’iye Sarayı üe Fehime Sultan yalı­ sının, Osman Fuat Efendinin Çırağan Sarayı’ndaki dairesinin ve Kı iver Paşa’nın eşi Naciye Sultan Yahşinin boşaltüıp kendilerine verilmesini istedüer. İstanbul ve Beyoğlu postahanelerini denetim­ leri altına alddar. İngüizler Bebek’teki Hidiv Yalısı’na yerleştiler. Türk subaylarının rütbe farkı gözetilmeden düşman subayla­ rına emir vermesi istendi! Enver Paşa’nın eşi olduğu için Kuruçeşme’deki yalısından çı­ karılan Naciye Sultan, boş bulunan Sadaret Konağı’na yerleştiril25


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

mis, fakat daha sonra işgal kuvvetleri tarafından oradan da çı­ karılmıştır! İşgalciler bununla yetinmeyecek, kinlerini tatmin etmek için Naciye Sultan’ın otomobiline de el koyacaklardır. Galip Kemali Söylemezoglu, bir akşam, beş-altı İngiliz zabiti­ nin Hazine-i Hassa Müdürü Refik B eyin Am avutköyü’ndeki ya­ lısına geldiklerini, kadınların vaveylasına rağmen yalıya zorla gir­ diklerini, bütün odaları gezdiklerini ve kendüerinin yerleşeceğini söyleyerek, üç gün içinde yalının terk edilmesini istediklerini yaz­ maktadır. İngiliz zabitleri eksik buldukları yemek ve yatak takım­ larının da tamamlanmasını istemişlerdir.18

Başkentin Yeni Egemenleri Artık İstanbul’un egemenleri ne Zât-ı Şâhâne idi, ne Hükümet-i Seniyye! İpin ucu, 1071’den beri bizi Anadolu’d an atmak isteyenle­ rin eline geçmişti. Artık hakkımızdaki kararları Padişah değü ec­ nebi komiserler veriyordu! Fransızlar’ın 122. Tüm en Komutanı Uzunköprü’d eki Türk Birliği’nin Komutam’na bir telgraf gönderdi Komutan diyordu ki:

- 9 Kasım’da üç bölükle geleceğiz. 70 oda, 3 ton sebze, 5 ton yakacak hazırlat! Bu alçak komutanın küstah talebi hükümet tarafından hayretle karşılanmasına rağmen, birliğimize “eğer Uzunköprü’ye zorla

girerlerse protesto edin, fakat ateş etmeyin” emri verildi.19 M ustafa K em al Paşa, A d an a’dan Sadrazam A h m et İzzet Paşa’ya gönderdiği 8 K asım 1918 tarihli telgrafta “Mondros

Mütarekesinin Osmanlı Devleti’nin selametini koruya­ mayacağım” belirttikten sonra diyordu ki: 18 19

26

Galip Kemalî Söylemezoglu, B aşım ıza G elenler, İstanbul 1939, s: 26. Zeki Sanhan, K u rtu lu ş Savaşı Günlüğü, c: 1, Ankara 1993, s: 15, Türk Tarih Kurumu Yayını.


NECDET SEVİNÇ

"... İngilizler’in tekliflerine bugüne kadar olduğu tarzda kar­ şılık vermeye devam edildiği takdirde bugün Payas-Kilis hattına kadar olan araziyi isteyen İngilizler’in, yarın Toros’a kadar olan Kilikya bölgesini de daha sonra Konya-İzmir hattının işgali lüzu­ m una dair tekliflerinin birbirini izleyeceğim ve netice olarak or­ dum uzun kendileri tarafından sevk ve idaresi ve hatta Osmanlı H eyet-i Vükelâsinm Britanya H üküm eti tarafından seçilm esi lü­ zumu gibi teklifler karşısında kalınması uzak değildir.’*0 Bu ikazdan bir gün sonra İngiliz birlikleri Antakya, Altınözü, Kırıkhan, Reyhanlı, Samandağı, Yayladağı ve İskenderun’u işgal ettiler. İngiliz askerleri İskenderun Kaymakamı üe liman başkanının k o lla r ın ı b a ğ la y ıp ş e h ir d e d o la ş tır d ıla r . 12 Kasım’da General Clark, Adana’daki 2. Ordu Komutanı Ni­ hat Paşa’ya bir nota verdi. General Clark, tıpkı Gazi Paşa’nın tah­ min ettiği gibi Türk birliklerini Pozantı'nın batısına kadar çekil­ mesini, silâhlarını da teslim etmesini istedi. İngilizler 8 Kasım 1918’de İstanbul Okmeydanı’ndaki telgraf istasyonunu işgal ettiler. 22 Kasım’da Çanakkale ile İstanbul arasındaki hatlardan biri İngilizler’in emrine verildi, daha sonra haberleşmeye elkondu. Ya­ bancı postahaneleri yeniden faaliyete geçirildi. 13 Kasım 1918’de İstanbul, fetihten sonraki en kara günle­ rinden birini yaşadı. Aralannda 4 Yunan savaş gemisinin de bu­ lunduğu 61 parçalık bir düşman filosu Hıristiyanlar’ın, özellikle Rumlarca Ermeniler’in çılgınca alkışlan arasında İstanbul’a girdi. 3.500 düşman askeri karaya çıkm ak ve boğaz istihkâmlarında mevzilenmek için emir bekliyordu. Gemi sayısı sonradan gelen­ lerle ı& fe yükseldi. 14 Kasım’da İskenderun Kaymakamı üe li­ man müdürü, Fransız gemi komutanı tarafından tutuklandı. Aynı gün Fransız Am irali Amet, İtalyan Kont Sforza ve İngütere adına Mondros Mütarekesi’ni imzalayan Am iral Calthorpe İstanbul’a gel-2 0 20

A tatürk’ün Bütün Eserleri, c: 2, İstanbul 1999, s: 280.

27


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

diler. A rtık onlar Yüksek Komiserdiler. Yüksek Komiser demek, sömürge valisi demekti! 15 Kasım’da karaya çıkan düşman askerleri İstanbul Boğazı’nın iki yakasındaki müstahkem mevkileri işgal ettiler. 16 Kasım’da

4 bin kişilik bir Fransız birliği Bakırköy’e yerleşti. 17 Kasım’da, Türk askerinin bir gün önce boşalttığı Bakü’ye İngi­ liz askerleri girdi. Türk birlikleri Tebriz’den çekilmeye başladılar. İngiliz Yüksek Komiserliği, İzmit, Eskişehir, Afyon, Samsun ve Merzifon’a askerî birlikler sevk etti 20 Kasım’da Türk donan­

ması İstanbul’da, Yavuz zırhlısı, İzmit’te gözaltına alındı. 21 Kasım’da İngilizler Kilyos’a kadar olan bölgeyi işgal ettiler. Bo­ ğazların girişine bataryalar yerleştirildi A m iral Calthorpe 24 Kasım’da hükümete bir nota vererek Adana’nın boşaltılmasını ve teslim edilmesini istedi. Kasım ayının sonlarına doğru İstanbul’daki düşman komutan­ ları Harbiye Mektebi’nin 72 saat içinde boşaltılıp kendi­

lerine teslim edilmesini istediler, bizim Harbiye’mizde kendi askerlerinin barınacağını bildirdiler. Yukardan beri sıralayageldiğimiz bu düşman tasallut ve te­ cavüzleri Rauf Bey’in “eşit şartlar altında imzalandığını” söyleyebildiği mütarekeyi takip eden bir ay zarfındaki ancak bazı hadiselerdir. Aralık sonunda millî izzet-i nefse çok ağır bir darbe daha vuru­ lacak, Fransız Amirali Am et ve İtilâf Kuvvetleri Komutan Muavini General Boneau, İstanbul’da bulunan düşman deniz kuvvet­

lerinin masrafları için 120 bin, Fransız işgal birlikleri­ nin masraflarının karşılanması için de 200 bin liranın 30 Aralık 1918 günü saat ı8:oo’den önce ödenmesi iste­ yeceklerdir! Maliye Bakanlığı’nm tamamlayıcı bilgi talep eden yazısına da küstahça bir cevap vereceklerdir:

- Askerî masraflar için bu parayı istemeye ve almaya memur edildik! Meselenin mâlî yönü ve mahsup mua28


NECDET SEVİNÇ

melesi hakkında herhangi bir beyanda bulunmaya yet­ kili değiliz! Sonunda bu para Osmanlı Bankasındaki şarta bağlı cari he­ saptan ödenmiş, kamuoyuna da Fransa’ya avans verildiğine dair gerçek dışı açıklamalar yapılmıştır.21 Başka bir olayda İngiliz subaylarının Pera Palas’a olan 154 bin 574 kuruş tutarındaki borcu Maliye’ye ödetilmek istenmiş, Maliye talebi reddedince, bu para hükümet tarafından mesarif-i gayri melhuza tertibinden ödenmiştir.22

Mütareke hükümlerinin uygulanıp uygulanmadığım denetlemek için memleketin muhtelif yerlerine gitmekte olan düşman subaylanmn ev kirası, kayık, araba, hammal vs. gibi masrafları da hükümetten istenmiştir!23 Ermeni ve Rum yetimlerini korumak için Müslüman Dârül Eytam talebeleri yani Müslüman yetimleri kış günü sokağa atıl­ mış, Üsküdar Adlivesi’nin arşivi ahır olarak kullanılmış, cinavet ve hırsızlık gibi adi suçlardan mahkûm olan gayrimüslimler te­ davi edilmek bahanesiyle serbest bırakılmışlardır.24 Başlar eğildikçe baskılar artacak, Almanya’dan 500 bin Mark’a satın aldığımız 15 bin tonluk Corcovado gemisine elkonacaktır! Bu yüzden çıkan çatışmada geminin ikinci kaptanı, bir Fransız askeri tarafından katledilmiştir. Daha da ileri gidilmiştir: Ceketlerini omuzlarında taşıyan ve ayakkabılarının arkasına I»asan Türkler para cezasına çarptırılmıştır. I

M .4 .4

Cemal Kutay, Türkiye İstiklâl ve Hürriyet Mücadeleleri Tarihi, с: 19, İstanbul 1961, s: 10729. Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, c: 2, s: 344, 160 numaralı dipnot. M. Tayyip Gökbilgin, Millî Mücadele Başlarken, Ankara 1959, c: 1, s: 63, Türk Tarih Kurumu Yayını. Ferudun Ata, Süleymeniyeli Nemrut Mustafa, İstanbul 2008, s: 19, 20.

29


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Yaşanan bütün bu hacâlet ve rezâletler, hükümet adına Meclis-i Mebusan’d a abuk-subuk açıklamalar yapan Rıza Tevfik’in dediği gibi “mağlup olduk, istediklerini yaparlar’*25mantığı ile si­ neye çekilmiştir. Hergün çeşitli hakaret ve tecavüzlere uğrayan Türkler’le ilgi­ lendiği görülmeyen Dahiliye Nazırı Fethi Bey’in, gönlünü almak İpin veya işgal kuvvetlerine yaranmak için o işbirlikçi, o Türk düş­ manı, o vatan haini, o cani ruhlu Ermeni Patriği’nin aya­

ğına gitmekten utanmaması devrin genel manzarasını yan­ sıtan bir utanç tablosudur. Kaydetmeliyiz ki, Senato demek olan Ayan Meclisi Başkanı Ahm et Rıza Bey de Padişah’ın hissiyat-ı

teveccühkârânesini dile getirmek için Rum Patrikhanesi’ne gitmiştir!26 Ve yine kaydetmeliyiz ki, Osm anlı Hariciye N azırı Mustafa Reşit Paşa ile Harbiye Nazırı Ömer Yâver Paşa ve Genelkurmay

2. Başkam da İngiliz sefaretine yerleşen General Allenby’nin ayağına gitmekten sıkılmamışlardır! Allenby, on­ lardan Altıncı Ordu Komutanı Ali İhsan Paşa’nın görevden alın­ masını, Altıncı Ordu’nun silâhlarının İngiliz askerî makamlarına teslim edilmesini, emir verildiği anda halkın elindeki silâhların toplanmasını, Konya’nın doğusundaki demir yollarını ve bütün telgraf hatlarının İngiliz askerlerinin denetimine verilmesini is­ temiş, demiştir ki:

- İstediğim yerleri işgal etmek hak ve kuvvetine sa­ hip olduğum anlaşılmalıdır!27 Bu tehdit üzerine Tevfik Paşa Hükümeti, A li İhsan Paşa’yı İstanbul’a çağıracak, Haydarpaşa İstasyonu’nda trenden iner in­ mez tutuklanan Ali İhsan Paşa Malta zindanlarına gönderilecektir. Etnik Çete’nin mahfellerinde Hilâfet-i cehle, Saltanat-ı seniyye ve Hânedan-ı Osmaniye’nin hukukunu ve haysiyetini te25 26 27

30

Zeki Sanhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, c: 1, s: 35. Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, c: 1, s: 33. Celal Bayar, Ben De Yazdım, c: 5, İstanbul 1967, s: 1444-1446.


NECDET SEVİNÇ

ıninat altına aldığı iddia edilegelen mütarekenin imzalanması ile Türkiye’de işte böyle bir devir başlamıştır. Çok tuhaftır ki, Mus­ tafa Kemal Paşa’dan başka, mütarekenin aslında bir t e s lim iy e t b e lg e s i olduğunu idrak eden herhangi bir devlet yetkilisine de rastlanmamıştır. Mustafa Kemal Paşa’nın mütareke ile ilgili değerlendirmesi şöyledir: "... Osm anlı H üküm eti bu mütareke ile kendini kayıtsız şart­ sız düşmana teslim etmeye muvafakat etmiştir. Yalnız muvafakat etm iş değil, düşm anların m em leketi istilası için onlara yardım etm eyi vaat eylem iştir! Bu mütareke olduğu gibi tatbik edildiği takdirde mem leketin baştan sona kadar işgal ve istilâya m âruz kalacağı şüphesizdir.^8

Mütarekede Türk Olmak... Mütarekeden hemen sonra azınlıklara mensup mebuslar, Türk Milleti’ni bir kez daha mahkûm etmek için çeşitli teşebbüslerde bulunurlar. 4 Kasım’da Meclis Başkanlığı’na, altında Aydın me­ busu Emanuelidi, Çatalca mebusu Dimitriyadi ve İzmir mebusu Mimaroğlu Efendi’lerin imzası bulunan bir önerge verilir. Öner­ gede “son beş sene zarfında hüküm et icratı nâmı altında birçok facialar vuku bulduğu” kaydedilerek, bu meselenin araştırılması istenmektedir. 17 Kasım’d a on kadar Rum mebus, Ermenilerin, Arapların ve Rumların mâruz kaldığı faciaların araştırılması için yeni bir önerge verir. Önergenin asıl maksadı, ileride talepkâr olabilmek için azınlıkları mazlum ve mağdur göstermek, muhtemel Yunan tecavüzünün de psikolojik zeminini hazırlamaktadır. İddiaya göre t milyon Ermeni ile 550 bin Rum katledilmiştir! 250 bin Rum sı­ nır dışı edilmiştir. 250 bin Rum da açlık sebebi ile ölmüştür. İşte* -’K Fatih Rıfkı Atay, Atatürk’ün Hatıraları (1914-1919), Ankara 1975, s: 123.

31


İSTİKLAL HARBİNDE ETNİK İHANET

bu iddialar altalta sıralanarak şimdi Türk Milleti’nden hesap so­ rulmaktadır. Önerge metninde “kırk asırdan beri memleketin yegâne

âmil-i medenisi olan Rum lar ” dan bahsedilerek, aslında Anadolu’nun Rumlara ait olduğu imâ edilmektedir . 2 4 Ve tabiî yine bu ifadeye göre Anadolu’da Rumlar’d an başka medeni bir millet yok demektir ki, her iki iddia da diğer iddialar gibi palavradan ibarettir. Mütarekeden sonra kurulan Osmanlı hükümetlerinin temel tercihi, işgal kuvvetleriyle iyi geçinmekti. Belayı bu. şekilde baş­ larından savacaklanna inanıyorlardı. İşgal kuvvetleriyle iyi ge­ çinmenin bir yolu da onların tabiî ve geleneksel işbirlikçileri olan azınlıkların gönlünü hoş tutmaktan geçiyordu. İşte bu sebeple Osmanlı yöneticileri, kiliseleri Türklük aleyh­ tarı birer siyasi karargâh ve propaganda merkezi olarak kullanan patriklerin önünde eğildiler! Papazların önünde eğildiler! Sırtına bir redingot geçirip, boynuna bağladığı, kelebek kra­ vatla ecnebi elçiliklerin mermer merdivenlerini aşındıran dünün elikanlı komitacılarının önünde eğildiler! Öyle eğildiler ki, Tevfik Paşa kabinesinin yolsuzlukları soruş­ turmak için kurduğu komisyon üyelerinden birinin Rum, ötekinin Ermeni olması lazım geldiği Bakanlar Kurulu kararnâmesiyle ka­ yıt altına alındı. Şehit çocuklari işsiz-_güçsüz, parasız-pulsuz do­ laşırken devlet kadrolarına vatana ihanet etmekte olan

azınlıklar dolduruldu. Senato demek olan Ayan Meclisi’nş, Mutasarrıflıklara, Kaymakamlıklara, müfettişliklere, kâtipliklere onlar atandı. Harp yıllarında sakıncalı bulundukları için görevle­ rinden uzaklaştırılanlara yeni vazifeler verildi. Ve öyle eğildiler ki, Dahiliye Memurin ve Sidl-i Ahvâl Müdiriyeti, daha önce görevlerinden uzaklaştırılmış olan dört muta-2 9 29

32

M. Tayyip Gökbilgin, M illî M ücadele B aşlark en , c: 1, Ankara 1959, s: 6.


NECDET SEVİNÇ

sarrıf ile onbeş kaymakamın yeni vazifelere tayin edileceklerini, bu nedenle makama müracaat etmeleri gerektiğini ilân ediverdi.30 Dahiliye Nezareti, işgal kuvvetlerinin gözüne girmek için azın­ lıklara iş bulmakla meşguldü. Devletin resmî gazetesi olan Takvim-i Vekayî’nin 24 Kasım 1918 tarih ve 3402 sayılı nüshasında Dahi­ liye Nezareti Sicil ve Memureyn Müdiriyeti’nin bir ilânı yayın­ landı. Azınlıklara ve onların yeni efendileri olan işgal kuvvetle­ rine yalakalık etmek maksadıyla yazıldığı anlaşılan ilânda daha önce azledilmiş olan bazı devlet memurlarının münasip vazife­ lere tayin edilmelerine karar verildiği bildiriliyor ve o memurla­ rın adı sıralanıyordu. O memurlar şunlardı: Eski Gümüşhane Mutasarrıfı Mihran Efendi, eski Genç Kay­ makamı Leon Efendi, eski Samsun Mutasarrıfı Ohannes Ferit Efendi, eski Ergani Mutasarrıfı Dikran Efendi ile Vartan, Yakof, Yorgaki, Platon, Kleon, Agop, Kleantis, Anastas, Hrisantos, Nikogos, Patraki, Karabet, Yuvanaki, Petraki, Kirame, Fevzi Melekî, Abed Reybî, Moiz Matrah, Yasef Sanso ve İttihat Terakki’nin gö­ revde kalmalarını devletin selameti bakımından uygun bulmadığı için azlettiği tam 54 kaymakam.31 Bütün bunlar yetmiyormuş gibi atanan dört yeni Ayan Mec­ lisi üyesinden biri Rum, öteki Ermeni idi. Dahiliye Nezareti Heyet-i Teftişiye Müdiriyet-i Umumiyesi’ne Timo Leon, Dahiliye Memurin ve Sicil-i Ahval Müdürlüğü’ne Ohan­ nes Ferit, Maliye Nezareti Müsteşarlığına Mihran, 1. sınıf Mülkiye Müfettişliğine Haraçyan efendiler tayin edildiler.32

İzmir Yunan birlikleri tarafından işgal edildiğinde İçişleri Bakanlığı Müsteşarı işte bu Rum asıllı Timo Leon 30 31 32

Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, İstanbul 1992, с: I, s: 140. Cemal Kutay, Milli Mücadelede Öncekiler ve Sonrakiler, İstanbul 1963, s: 139,140. Sina Akşin, a.g.e., c: 1, s: 163.

33


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

Efendi. Özlük İşleri Genel Müdürü de Ermeni Ohannes Efendi’dir!33 Rum Patrik Vekili Kara Todori de Damat Ferit’in Kâtib-i Umumi’si olarak görev yapıyordu! Yorgi Efendi Adalar, Kozma Efendi Finike Kaymakamı idiler. İhdas edilen Pontus meselesinden dolayı Rum çetelerinin Türkleri boğazlamaya başladığı Merzifon kaymakamlık koltuğunda Margrit Efendi adında bir Rum oturuyordu. Sanki memlekette hiç Türk evlâdı kalmamış gibi, aynı boğazlaşmanm yaşandığı Ladik’e de bir Rum kaymakam gönderilmişti.34 Manisa ve Aydın çevresini elegeçiren Yunan Ordusu, Afyon

Karahisar’a ilerlerken Afyon Mutasarrıfı Klodos Anastas adında bir Rum’du!35 Eski Adliye M üsteşarı K ostaki Vayani, İkinci Tevfik Paşa hükümetinde Ticaret ve Ziraat Bakanı oluverdi. O skan Efendi Posta Telgraf Bakanlığı’na getirildi, fakat Avrupa’da bulundu­ ğunu gerekçe göstererek görevi reddedince Posta Telgraf Bakan­ lığı için Yusuf Franko uygun görülür. Eski Cebel-i Lübnan Muta­ sarrıfı olan Yusuf Franko, Fransız Yüksek Komiseri Defrance’in bacanağıdır ve zaten Posta Telgraf Bakanlığı’na o sebeple getiril­ miştir. Daha sonra Sevr’i imzalayacak olan Reşat Halis Bey bir

Fransız kadınla evli olduğu için Fransız Sefaret’i Baştercümanı M. Ledoux’un delaletiyle Türkiye’nin İsviçre Büyükelçiliğine tayin olmuş, ileride göreceğimiz gibi ahlâkî seviyesi “Türk’ten

ve Türklükken böyle piç çıkmaz” cümlesiyle tarif edilen ve Türklükle hiçbir ilgisi bulunmayan Mehmet Ali Bey karısı İngi­ liz olduğu için önce Posta Telgraf Genel Müdürlüğü’ne atanmış, sonra Dahiliye Nazırı yapılıvermiştir!36 Artık Türkiye böyle yönetilecektir. İngilizler uygun görme­

diği için Kayseri Mutasarrıfı derhâl değiştirilerek yerine İngiliz 33 34 35

Kâmil Erdeha, Millî Mücadelede Vilayetler ve Valiler, İstanbul 1975, s: 401. Sabahattin Selek, Anadolu İhtilali, с: I, İstanbul 2000, s: 201. Kâmil Erdeha, a.g.e., s: 270.

36

Galip Kemali Söylemezoğlu, Başımıza Gelenler, İstanbul 1939, s: 83.

34


NECDET SEVİNÇ

taleplerini anlayışla karşılayacak bir işbirlikçi getirilecek, Adana’ya tayin edilen eski Kastamonu Valisi Ali Galip Bey, Abdülhamit za­ manında Almanya Büyükelçiliği’nde bulunmuş olması sebebi ile Adana’ya sokulmayacaktır!

Eğer Hıristiyan iseler idamlıklar bile ^kurtanlac^akbr! 15. Kolordu Kom utanlığı Divan-ı Harbi tarafından idam a mahkûm edilen Todori oğlu Panayot adındaki casusun cezası mü­ ebbet hapse çevrilmiş, başta Süryani Kadim Patriği İgnatios İlyas Efendi olmak üzere 13 Süryani ileri gelenine çeşitli rütbeler­ den nişanlar verilmiştir.37 Fakat bütün bunlar yapılırken İstanbul'da kurulan Divan-ı Harpler, önüne getirilen Türk evlâdını ya idama mahkûm etmiş­ tir, ya da kürek cezasına çarptırmıştır! Bir devrin aydınlatılması bakımından hatırlamalıyız ki, Zât-ı Şâhâne de bütün yakınlarını savaşlarda kaybetmiş nice boynu bü­ kük Türk çocuğu varken işgalcilere yaranmak için Ermeni çocuk­ larıyla ilgilenmek ihtiyacını duymuş, kıymetli arazilerinden birini Ermeni yetimhanesine bağışlamıştır. Basındaki ve bürokrasideki işbirlikçilerin mütareke konusunda sürekli ve sistemli olarak uyuttuğu halk ancak İzmir’in işgalinden sonra uyanacaktır.3 7

37

Sina Akşin, a.g.e., c: 2, İstanbul 1992, s: 181.

35


"TÜRKLERİ KESİNİZ"! Tarihimizi tetkik ediniz, Türk un çektiği bütünfelâketler, mâruz kaldığı tehlikeler ve musibetler hep kendi özbenliğini, millî var­ lığını ihmâl ederek, nereden geldikleri ve ne oldukları, hangi nesle mensup bulundukları belirsiz bir takım kimseleri kendi­ sine reis tanıyarak, onların şuursuz bir vasıtası olmak mevki­ ine düşmüş olmasıdır. Atatürk

ondros Mütarekesi 30 Ekim 1918’de imzalanmıştı. Bu tarih­ ten sadece bir hafta sonra, 6 Kasım 1918’d e İzmir Limam’na

M

mahşerî bir kalabalık toplandı. Şehrin Rum kesimindeki bütün dükkânlara Yunan bayrakları asılmış, camlara, duvarlara, kapı­ lara Yunan Başbakanı Venizelos’un resimleri yapıştırılmıştı. O gün limana bir İngiliz zırhlısı gelecekti. Zırhlı ufukta görününce Liman’da, Kordonboyu’nda, Pasaport Meydam’nda toplanan mavi-beyaz kalabalık fırtınalı bir okyanus gibi dalgalanmaya başladı. Binlerce el, binlerce Yunan bayrağını sallıyor, biteviye çalan kilise çanlarının sesleri, vapur düdükleri ve “zito! zito!” diye bağrışmalar yankılanarak bütün şehre ya­ yılıyordu. Bu çılgınca tezahürat, Binbaşı Dixon karaya çıkınca daha da arttı. Papazlar koşup düşman komutanını kutladılar. Kutsadılar. Ona minnet ve şükran duygularını ifade etmek için takdis edil­ miş tuz-ekmek sundular. 37


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Ayaklarına kapananlar, ellerine sarılanlar oldu. Soıını arka­ daki ayak takımının önüne düşüp, âdeta tapımrcasıua düşman gemisini tavaf ettiler. Binbaşı Dixon, Mondros Mütarekesi’nin imzalanışı sırasında irtibat subayı olarak görev yapan Yüzbaşı Tevfik Bey ve yaveri üe birlikte Vali Vekili Nurettin Paşa’ya nezaket ziyaretinde bulunmak üzere rıhtımda bekleyen bir arabaya atlayıp uzaklaşınca kalaba­ lık yeniden dalgalanmaya başladı. Çılgın guruplar hâlinde ilerle­ yen Rumlar sokak aralarında rastladıkları Türkler’e saldırdılar. Başlarına çullamp dövdüler. Türk dükkânlarına zorla Yunan bayrağı astırdılar. Mü’min, mütedevvin insanlara zorla istavroz çıkarttılar, is­ tavrozu öptürdüler. Başlarından feslerini alıp yırttılar.

Aksakallı ihtiyarların sarıklarını boğazlarına dola­ yıp sürüklediler. Aynı zamanda Metropolitlik olan Ayafotini Kilisesi’ne Yunan bayrağı çektiler. Bu sırada Dr. Stefanopulos adında bir adam, zaten kontrolden çıkmış olan ayak takımını kışkırtan bir nutuk çekmeye başladı. Son derece tahrik ve tezyif edici kelimeleri tercih ederek Türkler’in şeref ve haysiyetlerine saldırdı. İzzeti nefislerine saldırdı. Bayrağa, devlete, mukaddesata saldırdı ve kanlarının so n d a m la s ın a k a ­ d a r T ü r k le r ’le s a v a ş m a la r ı iç in R u m la r ’a y e m in e tt ir d i.1 Bu yeminden sonra kalabalık güruhun daha da azgınlaştığı görüldü. Bazı binalarda hâlâ dalgalanmakta olan T ü r k b a y r a k ­ la r ın ı g ö n d e r le r d e n in d ir ip , p a r ç a la d ıla r ! Yunan hüküme­ tinin İzmir Rumları’nı desteklemek için kurduğu Anadolu Ban­ kasındaki2 T ü r k b a y r a ğ ın ı y e r e a tıp ü s t ü n d e te p in d ile r! 1 2

38

Anadolu Gazetesi, 10 Teşrinisani, 1334 (10 Kasını 1918) zikreden: Nurdoğan Taçalan, E g e ’de K urtuluş Savaşı B aşlark en , Ankara 2007, s: 18. Le Bonque d’Anatolie.


NECDET SEVİNÇ

Saldırganlardan İzmir’deki yabancılar da kurtulamadı. Kapı­ sında Yunan bayrağı göremedikleri ecnebi müesseselerine zorla girip, camları çerçeveleri indirdiler. Sövüp, saydılar. Kendilerine müdahale edenleri dövdüler. Bu kudurganlık akşam da devam etti. Anadolu Gazetesi “şe­

hirdeki gazinoların baştan aşağı Yunan bayraklarıyla süslendiğini, Kozmos Gazetesi Müdürü Vitales’in Paris ve Klonaridi gazinolarında hâkimiyet-i Osmaniye aley­ hinde irad-ı nutuk etti(dni” ve “şarkıcı madam Galinea’nın elinde iki Yunan bayrağı olduğu hâlde sahneye çıkarak Yunan marşını teganni ettiğini” yazmakta idi .3 O, gecenin geç vakitlerine kadar şehrin meydanlarında, mey­ hanelerinde, kahvehanelerinde söylenen marş, şu marştı: E siz Türkan sfaksete Ton tiranon sfaraksete!34 Bu şu demektir: Türkleri kesiniz! Zalim leri parçalayınız!

Düşman İleri Karakolları Bir İngiliz gemisinin İzmir Limanı’na girmesi üzerine tertiplenen bu kudurganlık, hükümetin acil tedbirler almasını gerektiriyordu. O tedbirler alınmadı! O tarihten sonra alınması gereken tedbirler de alınmadı. Ve bakınız İzmir’de neler oldu: 20 Ocak 1919’da İzmir Limanı’na Anfiriti adında bir Yunan ge­ misi demirledi. Gemiden Dr. Conokasi başkanlığında kalabalık bir sağlık personeli ile çok sayıda ilaç sandığı çıkarıldı. 3 4

Anadolu Gazetesi, l 1 Teşrinisani, 1334, zikreden: Nurdoğan Taçalan, a.g.e., s: 24. Anadolu Gazetesi, 11 Teşrinisani, 1334, zikreden: Nurdoğan Taçalan, a.g.e., s: 23.

39


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Bu gemi yerli Rumlar’a yardım (!) getiren ilk gemi değildi. İlaç sandıklarının içinde de ilaç yoktu! Silâh vardı! Nitekim o günkü Türk gizli teşkilatının başkanı olan Albay Hüsamettin Ertürk, Yu­

nan donanmasının himayesinde P ir e ’d en k a lk a n n a k liy e gemilerinin ambarlarına kadar silâh \e mühimmatla dolu olduğunu, Rum ahaliye gıda ve ihtiyaç malzemesi taşın­ dığı iddia edilerek yurda silâh sokulduğunu, bu silâh ve mühimmat sandıklarının kiliselere dağıtıldığının tespit edildiğini yazmaktadır.5 Bunlar işgal hazırlığı idi. Hazırlıklar bununla bitmedi. Hem İzmir’d e hem de İzmir yö­ resindeki kasabalarda Rumlar için Kızılhaç Hastahaneleri açıldı. Bu hastahanelere sağlık personeli yerleştirildi. Sandıklar dolusu ilaçlar gönderildi.6 Aslında bu hastahaneler düşmanın Türk vatanının bağnnda kurduğu mevzilerdi! Sağlık personeli de Türk çocuklarını arka­ dan vurmaya programlanmış Yunan askerleriydi. İlaç sandıkları ise silâh v e mühimmat doluydu. 18 Şubat’ta İzmir Lim anına bir gemi daha yanaştı. Bu gemi­ den çıkan Kızılhaç askerleri ile sandıklar dolusu silâh, bahsetti­ ğimiz hastahanelere sevkedilerek ileri karakollar tahkim edildi. Armstrong, hatıralarında yalnız Yunanistan’ın değil, müt­

tefiklerin de Rumları Türkler’e karşı silâhlandırdığını ifşa etmektedir. İşgal kuvvetleri Fevkalâde Komiser Muavini olarak İstanbul’d a görevlendirilen Harron Armstrong, mütareke hükümlerine göre Türk askerî birliklerinden toplanan silâhların depolarda muhafaza altına alındığını yazdıktan sonra, boşalan depoların sırrını şöyle açıklamaktadır:

"... Sonradan öğrendim ki, bu silâhlar Rum ahaliye dağıtılmış!” 5 6

40

Hüsamettin Ertürk, İki Devrin Perde Arkası, İstanbul 1964, s: 3 10. SclalıattinTansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, с: I, Ankara 1973, s: 175.


NECDET SEVİNÇ

Nurettin Paşa’nın Çabası Aynı zamanda 17 Kolordu Komutanı olan İzmir Vali Vekili Nurettin Paşa, Rumlar’ın silâhlandığını hükümete bildirir. Fakat İstanbul'dan sadra şifa verecek bir cevap alamayınca kendisi ha­ rekete geçer. Nurettin Paşa, Yunanlılar’ın İzmir’e asker çıkaracaklarına dair istihbarat aldığı için karargâhını Aydın'dan İzmir’e nakle­ der. Cemiyet-i İlmiye adında bir direniş teşkilâtı kurar. Bu cemi­ yet İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile birlikte çalışmaya baş­ lar. Müdafaa-i Milliye, Türkocağı ve İstihlas-ı Vatan cemiyetlerine ,Yardımcı olur. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Ege bölgesi çapında düzenleyeceği kongre çalışmalarına katılır. Ege bölgesindeki her il ve ilçenin belediye başkanlarına ve müftülerine kendi imzasıyla telgraflar çekerek İzmir'de toplanacak kongreye katılmalarını7 is­ ter. Paşa böylece bütün bölgeyi Yunan işgaline karşı örgütlemeye çalışmaktadır. Kongre 17 Mart Pazartesi günü Milli Sinemada toplanır. Kong­ reye 37’si Belediye Başkanı ve 37’si Müftü olmak üzere 165 delege katılmıştır. Çeşitli il ve ilçelerden gelen heyetler, gruplar hâlinde Paşa’nın makamına götürülür, Nurettin Paşa onlardan muhtemel bir Yunan işgaline karşı mukavemete hazırlanmalarını ister. De­ nizli heyetine Müftü Hulûsi Efendi başkanlık etmektedir. Müftü Efendi, Nurettin Paşa’ya şöyle bir teklifte bulunur: - İzmir’i Yunanlılar’a verecekler. Biz boş durmayacağız. Hal­ kım ız asker, para ve iaşeyi temin eder. Noksanımız kumandan­ dır. Böyle bir hâl vukuunda siz Denizli’ye gelin. Paşa, Müftü Efendi’ye şu cevabı verir: - Ben burada iken kimse İzmir’e çıkamaz! Fakat Hulûsi Efendi Paşa’nın başına gelecekleri görür gibidir: 7

Nurdoğan Taçalan, a.g.e., s: 200-201.

41


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİ К İHANET

- Sizi ya azlederek veya terfi ettirerek İzmir’den uzaklaştıra­ caklardır. İşte o zaman bize gel&ıiz, her ne olursa olsun İstanbul’a gitmeyiniz.8 M üftü Efendi’nin dediği çıkar. Bu konuşmadan üç gün önce vali olarak İzmir’e gelen, eski Van valilerinden Ahm et İzzet Bey, 17 M art’ta Millî Sinema’da kongre çalışmaları yapılırken Dahiliye Vekâleti’ne “Nurettin Paşa’nın

kumandan olarak İzmir’de kalmasının kafiyyen müna­ sip olmadığından” bahseden ve Paşa’nın İzmir’den uzaklaştı­ rılmasını isteyen bir yazı yollar.9 A li Fuat Türkgeldi, Sultan Vahidettin’in bu adama Kambur Felek’ten kinave olarak Felek Bey dediğini yazar. Felek Bey, olanı, biteni İngiliz Yüksek Komiserliğine yetiştiren adamdır.10 İngilizlerin adamıdır “Yunan hazırlıklarına karşı Türk savun­

masını zayıflatmak için İtilâf Devletlerinin Nurettin Paşa’nm geri çekilmesini istediklerinden”11bahseden Gotthard Jaeschke, Vali İzzet’in İtilâf Devletlerinin dostu oldu­

ğunu kaydetmiştir.12 Devrin Türk gizli teşkilâtının Başkanı olan Albay Hüsamettin Ertürk. İzzet Bev’in “İngiliz Konsolosluğu’ndan aldığı tali­

matlarla hareket ettiğini” yazmaktadır.13 İzmir’e gelir gelmez Y u n a n halkının dostu olduğunu ilân eden14bu Vali ihanet ta­ rihine Kambur İzzet adıyla geçmiştir. Birinci ve ikinci Tevfik Paşa kabinesinde Evkaf Nazırıdır. İkinci Tevfik Paşa kabinesinde hem Evkaf Nazın’dır hem de Dahiliye Nazırlığı görevini vekâleten uh­ 8 9 10 11 12 13 14

42

Nurdoğan Taçalan, a.g.e., s: 209. Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, с: 1, İstanbul 1992, s: 253. Sina Akşin, a.g.e., с: 1, s: 174. Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri, İstanbul 2001, c: 1, s: 109. Gotthard Jaeschke, a.g.e., c: 1, s: 84. Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 311. Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, c: 1, Ankara 1993, s: 187.


NECDET SEVİNÇ

desinde bulundurmaktadır. İbnilemin, onun kabineye girmek için fart-ı hırsı sebebi ile iki defa bayıldığından ve ağlayarak Tevfik

Paşa’nın ayaklarına kapanıp Evkaf Nazırlığı’nı kaptığın­ dan bahseder.15 Cavit Beyin notlarına göre Bakan olmasını biz­ zat Sultan Vahidettin istemiştir. Aslında Kambur İzzet, İngilizler’in kabinedeki adamı olarak bilinir. Emirleri ya doğrudan doğruya İngilizler’den almıştır ya da dolaylı olarak Padişahtan!16 Bu Kambur İzzet, Türk vatanının parçalanması için Paris konferansında teklif üzerine teklif veren Kürtçülerin elebas-

larından Şerif Pasa’nın amcası, Abdülhamit devri Hariciye Nazırlarından Kürt Sait Paşa’nın kardeşidir! Kız karde­ şini de hıyanet tarihine Nemrut Mustafa Paşa olarak ge­ çen Kürt Mustafa Paşa’ya vermiştir! Bu Kürt Mustafa Paşa, bilâhare Mustafa Kemal Paşa’yı idama mahkûm edecektir. Celal Bayar, bir zamanlar kendisinin de tutuklanması için emir veren Vali Ahmet İzzet’i şöyle tanımlamaktadır:

“... Vatana bağlılığı şüphelidir. Devleti ayakta tutan milliyetçiliğin gönüllü düşmanıdır.”17 Galip Kemali Söylemezoğlu ise “Dahiliye Nazın iken ne va­

kit İngiliz Sefared’ne gitmiş isem İzzet Beyi Baştercüman Rayn’ın yanında, yahut kapısında gördüm” demektedir.18 Yaklaşan Yunan işgaline karşı halkı teşkilâtlandıran Nuret­ tin Paşa, işte İngiliz Sefareti’nden çıkmayan bu adamın, daha İzmir’e gelmeden önce başlattığı teşebbüsler sonunda görevin­ den alınmıştır.19 15 16 17 18 19

İbnilemin Mahmut Kemal İnal, Son Sadrazamlar, c: 2, İstanbul 1969, Millî Eği­ tim Bakanlığı Yayını, s: 1718, 1 numaralı dipnot. Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, c: 1, s: 79. Celal Bayar, Ben De Yazdım, c: 5, İstanbul 1967, s: 1643. Galip Kem alî Söylemezoğlu, Başımıza Gelenler, İstanbul 1939, s: 94. Nurettin Paşa önce İstanbul’a gidecek, sonra Anadolu’ya geçipM illîM ücadeleye katılacaktır. Ali İhsan Paşa’dan boşalan Birinci Ordu Kum andanlığına tayin edilen Nurettin Paşa 30 Ağustos’ta İzm ir’e giren muzaffer ordunun

43


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Kaydetmeliyiz ki, Nurettin Paşa’nın görevden uzaklaştırılma­ sında Yunanistan’da özel surette yetiştirilip, İzmir’e gönderilen Metropolit Hrisostomos’un da parmağı vardır.

İngiliz Belgeleri Vali Ahm et İzzet hakkında İngiliz belgelerinde de bazı ka­ yıtlara rastlıyoruz. İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe, Londra’ya yolladığı 19 Ocak 1919 tarihli şifrede, yeni Tevfik Paşa kabinesi hakkında bilgi verilirken, Selânikli gizli bir Musevi olduğu söylenen Dahiliye Nazın Mustafa A rifin yerine Ahm et İzzet’in tayin edildiğini belirttikten sonra diyor ki:

- Bizimle işbirliği yapmaya hazardır!20 İngilizlerle işbirliği yapm aya hazır olan, hatta bazı kaynak­ lara göre İngilizler’in adamı olan bu Vali, Yunan işgalini ön­ lemek için kurulan direniş örgütlerini baskı altına almıştır. İtti­ hatçılık ve komünistlik yapmakla suçladığı Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti’ni kapatmıştır. Nurettin Paşa’nın bizzat kurduğu ve himaye ettiği diğer mil­ liyetçi teşkilatları kapatmıştır. Türk Milletine alçakça saldıran Rum Kozmos Gazetesi yazan Laskaridis’i kapılara kadar uğurlamaktan utanmamış, fakat mil­ liyetçi basın organları olan Anadolu ve Duygu Gazeteleri’ni ka­ patmıştır. Kambur İzzet, İzmir’deki millî mukavemet teşkilatlarını teker teker çökertirken, tıpkı kendisi gibi “Saray’ın ve îngilizler’in

âleti olmak dışında hiçbir niteliği bulunmayan”-21Ali Na­

20 21

44

komutanları arasındadır. 1924’te ordudan emekliye ayrılan Paşa aynı yıl yapılan ara seçimde Bursa Milletvekili olarak Meclis’e girecektir. Nurettin Paşa 18 Şubat 1932’de vefat etmiştir. (Kâmil Erdeha, Milli Mücadelede Vilâyetler ve Valiler, İstanbul 1975, s: 386. Salahi Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde Ingiliz İstihbarat Servisi’nin Türkiye’deki Eylemleri, Ankara 1995, s: 7, Türk Tarih Kurumu Yayını. Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, с: 1, s: 252.


NECDET SEVİNÇ

dir Paşa, 17. Kolordu Komutanı olarak İzmir’e tayin edilir. Cevat ve Fevzi Paşa’ların ısrarlı muhalefetine rağmen 17. Kolordu Komutanlığı’na atanan bu adam, tıpkı Kambur İzzet gibi şahsi­ yetsiz, haysiyetsiz, aciz, uyuşuk ve duygusuzdur.222 3 Bu A li N adir Paşa, Erm eni tehcirini bahane ederek Türk Milliyetçileri’ni tasfiye etmekmaksadıyla kurulan Divan-ı Harple, hemen hemen içlerinde bir tek Türk’ün bulunmadığı Nem­ rut Mustafa’larla, Moiz Zekilerle, Artin Musdicyan. Misak Markaryan ve saire ile birlikte çalışmayı içine sindirebilmiş. 27. Fırka K um andanlığı’ndan em ekli bir Tuğgeneraldi. Muhtemelen

Türk değildi. Tarihçilerin, bir İngiliz veya müttefik işga­ line boyun eğecek tiynette olduğunu kaydettikleri bu Paşa “muteberân” denilen vatansız aydınlarla, Başmabeynci Lütfü Simavi Bey’in hırsızlığından bahsettiği Hasan Tahsin adın­ daki başka bir haysiyetsiz Paşa ile birlikte Selânik’i düş­ mana teslim eden adamdır! Atatürk’ün “hain ve korkak’'-'з dediği bu cinsi, cibilliyeti be­ lirsiz Paşa ile Kürt Vali bakınız İzm ir’i nasıl düşmana teslim ede­ cektir. Kâzım Özalp, Nurettin Paşa’nın görevden alınmasından sonra 17. Kolordu Kumandanlığı’na vekâlet eden Albay Süleyman Fethi Bey ile Ali Nadir Paşa arasında geçen bir konuşmayı nakletmek­ tedir. Ali Fethi Bey 17. Kolordu’nun yeni komutanına “İzmir’in

işgal edilmesi hâlinde, hükümetten bir emir verilme­ diği takdirde işgale karşı nasıl hareket edileceğini” sorar. Aldığı cevap tam bir sorumsuzluk örneğidir: - Orasını hiç düşünmedim! - Orasını işgal vâki olduktan sonra mı düşüneceksiniz? - Ne zaman lazım gelirse, o zaman düşüneceğim!24 22 23 24

Sabahattin Selek, A nadolu İhtilâli, c: 2, İstanbul 2000, s: 238. Nimet Arsan, A tatü rk’ün Tamim, T elg raf ve Beyannâm eleri, (1917-1938) Ankara 1964, s: 39. Selahattin Tansel, M ond ros’tan M udanya’ya K ad ar, c: 1, s: 184.

45


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

İşgallerden İşgal Beğenmek İşgalden dokuz gün önce. 6 Mayıs’ta Paris’te toplanan Am erikan Başkanı Wilson, İngi­ liz Başbakanı L’loyd George ve Fransız Başbakanı Clemenceau,

Yunanlılar’ı İzmir’i işgale davet ederler.25 İşgalden dört gün önce. ı ı Mayıs’ta İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe, Paris’ten aldığı emir üzerine ve işgali yönetmek vazifesi ile İstanbul’d an İzmir’e hareket eder. Aynı gün İzmir Limam’na Guiseppo Ferri adında bir İtalyan savaş gemisi gelir. Gecenin karanlığında gemiden çıkan fesli bir zat, dört İtalvan bahriyelisinin çektiği bir sandalla karaya çıkar. Hiçbir yerde vakit geçirmeden İtalyan Konsolosluğu’na gider, Kon­ solosla görüşür. Bu zat. eski Osmanlı Meclis-i Mebusam’nında Bingazi Mebusu olarak bulunan ve daha sonra j*enç Türkiye Cumhuriyetinde İçiş­ leri Bakanı olarak görev yapan Camı Baykut'tur. Çok geçmeden onlara aynı İtalyan torpidosuyla İzmir’e gelen Moralızâde Halit Bey ile Ahm et Dino da katılır. Her ikisi de İtal­ yan Konsolosluğu ile yakın münasebette bulunan kimselerdir.26 Sevgili dostum Nurdoğan Taçalan, sovlu bir Arnavut ailesine mensup olduğunu belirttiği Ahmet Dino’nun İtalyan ajanı

olduğunu yazıyor!27 Bu heyet o gece Belediye Başkan Vekili Osman N uri Bey ile görüşür. Ona derler ki:

26

Salahi Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisi’nin Türkiye’de Eylemleri, Ankara 1995, s: 13. Cemal Kutay, Türkiye İstiklâl ve Hürriyet Mücadeleleri Tarihi, c : 19,

27

Nurdoğan Taçalan, a.g.e., s: 205.

25

İstanbul 1961, s: 10787.

46


NECDET SEVİNÇ

- İ z m ir Y u n a n lıla r t a r a fın d a n iş g a l e d ile c e k . E ğ e r b ir b e y a n n â m e y a y ın la y a r a k İta ly a n m a n d a s ın ı k a b u l e tt i­ ğ in iz i a ç ık la r s a n ız İta ly a Y u n a n iş g a lin i ö n le y e c e k tir ! Belediye Başkan vekili böyle bir beyannâme yayınlamaya yet­ kili olmadığını söyler. Bunun üzerine şehrin ileri gelenleri çağırı­ lır, teklif tekrarlanır ve reddedilir.28 Aynı gün Albay Kazım Bey, Ali Nadir Paşa’yı ziyaret ederek “ iş g a l s ö y le n tile r in i d u y u p d u y m a d ığ ın ı, iş g a l h â lin d e n e y a p a c a ğ ın ı” sorar. Aldığı cevap şudur: - Hükümet ne emrederse onu yaparım. Bu konuşmanın yapıldığı saatlarda İzmir’i işgal etmekle gö­ revlendirilen 1. Yunan Tümeni Elefterion Limam’ndan gemilere bindirilmektedir.29 İşgalden iki gün önce. 13 Mayıs’ta Yunan ı. Tümeni’nin onsekiz gemi ile Elefterion Limam’ndan hareket ettiği öğrenilince çok sayıdaki düşman zırh­ lısı İzmir Lirnam’na gelip demir atar. İşgalden bir gün önce. 14 Mayıs. Ali Nadir Paşa halk arasında dolaşan işgal söylenti­ lerini Harbiye Nezareti’ne bildirir ve şâyet vuku bulursa işgal kar­ şısında ne yapması lazım geldiğini sorar. Vali İzzet Bey de işgal söylentilerini Başvekâlete bildirip talimat ister. Akıl alacak gibi değildir ama, acilen harekete geçilmesini ge­ rektiren bu haberlere ne Başvekâlet makamım işgal eden Arnavut Damat Ferit inanır, ne de Gümüşhane Mebusu Hasan Fehmi Bey’in “T ü r k ’te n v e T ü r k lü k ’te n b ö y le p ic ç ık m a z ” dernek sure-: tiyle Türk soyuna mensup olmadığına işaret ettiği Dahiliye Na­ zırı Mehmet Ali Bey! 28 29

Selahattin Tansel, M ond ros’tan M ud anya’ya K ad ar, c: 1, s: 185. Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 232.

47


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Mehmet АИ Bey, M acar asıllı bir aileye mensuptur. Annesi Batmanlı bir Kürt aşiretinin kızı Hafize Hanım’dır. Elenora Luisa adında bir İngiliz kadınla evlidir. Türklüklehiçbir ilgisi yoktur ama Türk Devleti’nin Dahiliye Nazırıdır! İşte bu Dahiliye Nazırı, İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin, Sevr’i im zalam ası münasebetiyle Fehm i Paşa Konağı’nda tertiplediği kutlama töreninde katılacak ve Kürtçü Abdullah Cevdet ile be­ raber İngiliz adaletini göklere çıkarıp, haşmetlu kral ve kraliçeye afiyet dilecektir. Üstelik İzmir Valisi Kambur İzzet’e bir telgraf çekerek işgal ile ilgili haberlerin kaynağı olduğu tespit edilen Maliye Müfettişi Mu­ vaffak Bey ile İzmir Posta Telgraf Başmüdür Vekili Neşet Beyin yakalanıp İstanbul’a gönderilmesini emreder.30 Bu olaydan bir süre önce Kont Sforza’nın bir konuşmasından İzmir’in işgal edileceğini sezinleyen Galip Kemali Snylemezoğlu, durumu acilen Damat Ferit’e bildirmiş, Damat Ferifde ondan bir nota yazıp getirmesini istemiştir. Galip Kemali Bey, ertesi gün nota müsveddesi ile Başvekâlete gider, fakat aldığı cevap karşısında şaşkına döner:

- İngiliz Yüksek Komiseri ile konuştum, bana İzmir’in işgal edilmeyeceğini söylediler, dolayısı ile notaya lüzum kalmamıştır! Neşet Bey’in derdest edilip İstanbul’a gönderilmesinden bir­ kaç saat sonra İngiliz Yüksek Komiser Vekili Webb, İzmir’in işgal edileceğini bu ahmak Sadrazam’a bildirir. Aynı saatlarda Yüksek Komiser Calthorpe da Vali Kambur İzzet ile Ali Nadir Paşa’ya, Mondros Mütarekesi’nin 7. maddesi gereğince İzmir yöresindeki istihkâmların işgal edileceğine ilişkin bir nota verir. A li Nadir Paşa derhâl Harbiye Nezareti’ni arar. Harbiye Na­ zırı Gürcü Şakir Paşa’nın, Ali Nadir Paşa’ya makina başında ver­ diği cevap şudur: 30

48

Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 236.


NECDET SEVİNÇ

- Nota mütareke şartlarına uygundur! - Fakat işgalin geçici olduğuna, bunun Yunan işgali ile sonuç­ lanacağına dair ısrarlı söylentiler dolaşıyor! - Bu söylentilere önem vermeyiniz!31 Bu cevap üzerine Ali Nadir Paşa birliklere talimat vererek iş­

gal kuvvetlerine karşı konulmamasını ve gereken kolay­ lığın gösterilmesini emreder!32 O emir şudur: “İzm ir m üstahkem m evkii tahkim at bölgesi bugün öğleden sonra İtilâ f D evletleri kıtaları tarafından işgal edilecektir. Top­ lar ve diğer her türlü harp m alzem esi bu kıtalara teslim edile­ cektir! Bu bölgedeki komutanlar, subaylar ve erler bölge dışında ve gerilerde toplanacaklar, Kolordu’ca verilecek em re göre ha­ reket eyleyeceklerdir. Bu işgal esnasında kafiyyen karşı

konmayacak, işgale gelecek İtilâ f müfrezelerine gere­ ken kolaylık gösterilecektir!” Bir-iki saat sonra hiçbir mukavemetle karşılaşmadan İngilizler Uzunada’ya, Fransızlar Foça’ya, İtalyanlar Karaburun’a, Yunanlılar Yenikale’ye çıkarma yaparlar. İstihkâmları tutarlar. Yunan ı. Tü­ menine mensup askerler Leon destroyeri ile İzmir Limam’na gelir­ ler. Yarın yapılacak çıkarma için emre âmâde beklemeye başlarlar. Bütün bunlara rağmen Köylü Gazetesi’ne bir tekzip göndererek

“İzmir’in Yunanlılar tarafından işgal edileceğine dair şa­ yiaları yalanlayan Ali Nadir Paşa, yukarıdaki emri ver­ dikten sonra, İzmir’in İtilâf birlikleri tarafından değil, Yunan askerleri tarafından işgal edileceğini” duyar. Kula­ ğına gelen söylentilere göre İngiliz ve Fransız kuvvetleri bilahare yerlerini Yunanlılar’a terkedeceklerdir. Hemen Harbiye Nezareti’ne durumu bildiren bir şifre çeker fakat tatmin edici bir cevap alamaz. 31 32

Kâmil Erdeha, Millî Mücadelede Vilâyetler ve Valiler, s : 399. Zeki Sanhan, a.g.e., с: 1, s: 237.

49


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

A kşam saat 20.00’ye yaklaşmaktadır. Am iral Calthorpe’dan bir nota gelir. Notada, “İzmir’in yarın sabah saat 07.00’den

itibaren Yunan askerleri tarafından işgal edileceği bil­ dirilmektedir, Türk askerinin kışladan dışarı çıkma­ ması istenmekte, durumun İstanbul’a da haber veril­ diği” kaydedilmektedir. Ali Nadir Paşa derhal İstanbul’u arar, fakat herhangi bir ce­ vap alamaz. Durumdan haberdar olan Vali İzzet Bey’in “ne ya­

pılması lazım geldiğini soran” şifresine Damat Ferit’in ver­ diği cevap şudur:

- Meclis-i vükelâdan bir karar olmadıkça bir tavsi­ yede bulunamam! Aradan birkaç dakika bile geçmeden Vali İzzet Bey, Merkez Kumandanı Binbaşı Hüsnü Bey’i çağırır. Eline İstanbul’d an gön­ derildiğini söylediği bir liste verir: - “Listede adı bulunanları nezaret altına alın” der ve ilave eder: - İşgal sırasında herhangi bir vak’anın zuhurunu hüküm et suret-i kat’iyyede istememektedir! Anlaşılan listede adı bulunanlar düşmana mukavemet edeceği tahmin edilen veya istihbar edilen kimselerdir. Hüsnü Bey kahrederek odasına döner. Bakar ki, listede ken­ disinin de adı var! Yani şimdi Hüsnü Bey, kendi kendisini mi tutuklayacaktır? Hemen çıkar, listede adı bulunanları teker teker dolaşır. Lis­ tede, daha sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı olan Mahmut Celal Bey’in de adı vardır. Ona da gelir. Durumu anlatır ve şehri terk etmesini rica eder. Celal Bey yol hazırlıklarını bitirmek üzeredir: - Görüyorsunuz ki, zaten gidiyorum. - Nereye? - En yakın müdafaa hattı nerede kurulabilecekse oraya. 50


NECDET SEVİNÇ

Hüsnü Bey, Konya Kuva-yı Milliye Kumandanı olarak Millî Mücadeleye iştirak etmiş, Konya ve Tokat Milletvekili olarak gö­ rev yapmış rahmetli Hüsnü Konay’dır.33

“Türk Kanı İçmek Sevaptır” 15

Mayıs sabahı saat oö.oo’dan itibaren Yenikale’den hareket

eden Yunan nakliye gemileri, İngiliz ve Fransız zırhlılarının hi­ mayesinde İzmir Limanı’na girdiler. Birkaç mil öteden on nakliye gemisi daha gelmekte idi.34 Saat 08.00 çıkarma başladı. Sahil boyuna, evlere, dükkânlara, Türkler’e ait olmayan bü­ tün müesseselere ve hatta ağaçlara, damlara, direklere bile Yu­ nan bayrakları asılmıştı. Sahil, özellikle çıkarmanın yapılmakta olduğu Kramer Oteli ve Pasaport civarı tıklım tıklım Rum do­ luydu. Eline bir Yunan bayrağı alıp, yakasına Venizelos denen o deneyimli insan kasabının resmini iliştiren her Rum, vatanı işgal etmekte olan düşman askerlerini alkışlamak için sahile koşmuştu. Yunan birlikleri karaya çıkar çıkmaz bütün kiliselerin çan­ ları çalmaya başladı. Fabrikalar düdüklerim öttürdüler. Bir alkış tufanıdır koptu. Sahilde toplanan mahşerî kalabalık “zito, zito

Venizelos” diye bağırmaya başladı. Genç kızlar, kadınlar sevinç çığlıkları atarak işgal askerlerinin ayaklarının altına demet demet çiçek fırlattılar. Onlara buketler sundular. İşte tam bu sırada İz­ mir Metropoliti Hrisostomos’un örgütlediği eşkıya çetesinin ele­ başılarından Kör Yani ortaya çıktı. Elindeki Türk bayrağını

mangalar hâlinde yürüyüşe geçen efzun alayının ayak­ larının altına attı. Sonra kara külahları, kara cübbeleri ve gö.13 34

Cemal Kutay, Türkiye İstiklâl ve Hürriyet Mücadeleleri Tarihi, с: 19, İstanbul 1961, s: 10804. İzmir’in Yunanlılar tarafından işgaline Arizona zırhlısı ve refakatindeki Dyer, Gregory, Luce ve Maniey destroyerleriyle Amerikan donanmasının diğer ge­ mileri de yardım etmiştir. Daha sonra bu gemilere Bamey ve Hazelwood adlı zırhlılar da katılmıştır.

51


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

beklerine kadar sarkan sakallarıyla bir papaz sürüsü peydâ oldu sahilde. Sürünün en önündeki Hrisostomos, düşman askerlerinin önünde diz çöktü. Düşman bayrağını öptü! Düşman askerlerini kutsadı! Onlara tuz-ekmek sundu!

,

İzmir’in işgalini destekleyen bir mesaj yayınladı. Pat­ rikhane temsilcileri de İstanbul’daki yüksek komiser­ lere birer mektup göndererek İzmir’in işgalinden duy­ dukları memnuniyeti bildirdiler. Kaydetm eliyiz ki, Erm eni cemaatı da işgal münasebetiyle Venizelos’a bir tebrik telgrafı çekecek, Yahudiler ise Yunan su­

baylarının şerefine ziyafetler tertipleyeceklerdir^5 Heybeli Papaz Okulu’ndan mezun olan Hrisostomos, zararlı faaliyetlerinden dolayı üç kez sürgün edilmişti. Bir domuz kasa­ bının oğlu idi. Heybeli’yi bitirdikten sonra Atina’da gizli mak­

sat için özel surette yetiştirilip İzmir’e gönderilmişti. Görevi Rumlar’ı Türklerle karşı örgütlemekti. Celal Bayar’ın “bölgede is­ yan çıkarmak için her çâreye başvurduğundan’^6bahset­ tiği bu mülevves papaz, aynı zamanda Metropolitlik olarak kulla­ nılan Ayafotini Kilisesi’nin altındaki odada kurduğu telsizle Atina ile irtibat hâlindeydi.37 Hrisostomos Yunan askerlerinin önünde diz çöküp, Yunan bay­ rağını öptükten ve Yunan askerlerini takdis ettikten sonra, hiçbir Türk evlâdının unutmaması gereken bir konuşma yaptı. Dedi ki: “...A sker evlatlarım! Elen çocukları. bugün ecdat topraklarım yeniden fethetm ekle İsa’nm en büyük m ucizesini gösterm iş olu­ yorsunuz. Bu uğurda ne kadar Türk kam döküp içerseniz o ka­ dar sevaba girm iş olacaksınız! Ben de bir bardak Türk kam iç­ m ekle onlara karşı olan kin ve nefretim i teskin etm iş olacağım! Hadi buyurun, bütün azizler sizin arkanızda olacak!”3*3 5 6 78 35 36 37 38

52

M. Tayyip Gökbilgin, M ilB M ücadele B aşlarken, c: 1,Ankara 1959, s: 127. Celal Bayar, B en De Yazdım , c: 5, İstanbul 1967, s: 1640. Selahattin Tansel, M o nd ros’tan M ud anya’ya K ad ar, c: 1, s: 179. Selahattin Tansel, M ond ros’tan M ud anya’ya K ad ar, c: 1, s: 196, 157 nu­ maralı dipnot.


NECDET SEVİNÇ

Bu cinayet çağrısından sonra sahili dolduran kalabalıktan tüy­ leri diken diken eden bir uğultu yükseldi: Feslileri öldürün!.. Feslileri öldürün!.. Yarbay Stavriyani’nin komutasındaki efzun alayı, bu uğultu­ lar arasında Pasaport’tan Konak Meydanı’na doğru harekete geçti. Arkasından da kadınlı-kızlı mahşeri kalabalık bozbulanık seller gibi akmaya başladı. Hrisostomos’un yetiştirdiği Rum milisler, ef­ zun alayının önünde idi. Milislerin önünde de Fasulve Mahallesi’ndeki meyhanecinin oğlu Kör Yani vardı. Kör Yani, atın üzerine çıkmış, eline, ucu yerlerde sürünen bir Yunan bayrağı almıştı. Kimden bulmuşsa Yunan teğmenlerinin üniformasını giymişti. Kör gözünü kırpmış, kaşlarını çatmıştı. Böylece azametli görünmeye çalışıyordu.

Bir M übarek Kurşun Biraz evvel Türk bayrağını düşman askerlerinin ayakları al­ tına sermesinden dolayı millî haysiyeti rencide olan asil bir Türk evlâdı mıydı, yoksa feslileri öldürmek için harekete geçen kitleyi tahrik etmek isteyen papazın milislerinden biri miydi anlaşıla­ madı, önce bir kurşun ıslığı duyuldu, arkasından Kör Yani atın üzerinden yere yuvarlandı. Kitle neye uğradığını şaşırmıştı.

“Feslileri öldürün!.. Feslileri öldürün!..” diye tepinenler sustular.

“Zito, zito Venizelos” diye tepişenler sustular. Paniğe kapılan şuursuz kalabalık, birbirini iterek, birbirini eze­ rek, birbirini tepeleyerek sahile doğru koşmaya başladı. İşte bu sı­ rada kurşun ikinci, üçüncü, beşinci ıslığı çaldı! 53


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Asıl adı Osman Nevres olan gazeteci Haşan Tahsin ve yanın­ daki birkaç Türk tabancalarını ateşlediler. Kör Yani’den sonra efzun alayının iri-yarı bayraktarı da yere yıkılmıştı. Y u n a n a s k e r le r i, T ü r k M ille t i’n in ş e r e f v e h a y s iy e ­ t in i k u r t a r m a k iç in k e n d in i fe d â e d e n O s m a n N e v r e s ’i p a r a m p a r ç a e ttile r . Sonra Sarıkışla’ya girdiler. Ali Nadir Paşa, kışlanın önünde düşman askerlerini görünce makam odasındaki beyaz perdeyi bir sırığın ucuna takıp pencereden uzatarak bir tek mermi atmadan teslim olmuştu. Buna rağmen Yunanlılar bu kor­ kak, bu şahsiyetsiz, bu hain Paşa’nın emrine uyarak s ilâ h k u l­ la n m a y a n T ü r k s u b a y v e e r le r in i v a h ş ic e d ip ç ik le d ile r ! Süngülediler! Feslerini başlarmdan alıp yırttılar! Paralarını, yüzüklerini, sigara tabakalarını, hatta mendille­ rini aldılar! Sövüp, saydılar! Dövdüler! Bir kısmını öldürdüler! Bütün bu hâcalete sebep olan Ali Nadir Paşa silâh ve teçhiza­ tın düşmana teslim edilmesini emrettiği hâlde küçük rütbeli bir Yunan subayı tarafından tokatlandı! Vahşet ve utanç bununla bitmedi. Düşman askerleri kışladakileri teker teker dışarı çıkardılar, rıhtımdaki Yunan gemilerine doğru sürüklemeye başladılar. A rtık katliam, müttefiklerin gözleri önünde yapılıyor, öldürü­ lenler “ n e ş e d e n k u d u r m u ş lu k ” hâli ile denize atılıyor, Türk subayları “ z ito V e n iz e lo s ” demeye zorlanıyordu. “Z ito V e n iz e lo s ” demeye zorlanan fakat bunu şiddetle red­ deden A lb a y S ü le y m a n F e th i B e y h u n h a r c a ş e h it e d i l d i Hunharca şehit edilenler arasında Y a r b a y Ş ü k r ü B e y ile D r. B in b a ş ı Ş ü k r ü B e y d e v a r d ı. 54


NECDET SEVİNÇ

Patris Vapuru’na doğru tekme-tokat götürülen askerlerimizin üzerine bir Yunan torpidosundan ve Yunanlılar’a ait olan Anadolu Bankası’ndan yaylım ateşi açıldı. David Walder “bir saat içinde otuzdan fazla Türk su­

bayının öldürüldüğünü, kurşunlanan veya süngü lenen yüzlerce Türk askerinin cesedinin yerlere serildiğini” yazmaktadır. Bu vahşeti gemilerinden seyreden İngiliz denizcileri, de­

nize atılan Türkler’in yardımına koşmak istedilerse de komutanları buna izin vermedi. Kışladan iteklenerek, tokat­ lanarak, tekmelenip, dipçiklenerek rıhtıma gidinceye kadar do­ kuz subay daha şehit oldu. Dipçik darbeleri ve süngü ile ya­ ralanmayan bir tek subay kalmamıştı. Birçok subayın çizmeleri ayaklarından zorla çıkarılmıştı. Apoletleri sökülen, üniformaları yırtılan subaylar çorapla veya yalınayak yürümeye zorlanmışlardı. Jeaeschke’nin de yazdığı gibi tek suçları feslerini başlarından çıkarmamak ve ‘yaşasın Venizelos’ dememek olan pek çok Türk öldürüldü. Kafile gümrük binasının önüne gelince 17. Kolordu’nun asker­ lerine bu kez yerli Rumlar saldırmaya başladılar. Bazı kadınların, kocalarının veya babalarının belindeki silâhı çekip askerlerin üze­ rine rastgele ateş ettikleri görüldü. Rum okul ve kiliselerinin

birer cinayet makinası hâline getirdiği palikaryalar küme­ ler hâlinde biriktirdikleri taşları, kiremit parçalannı, kömürleri, kendilerini asırlardan beri Katolik-Latin tecavüz ve tasallutun­ dan koruyup kollayan Türk askerlerine fırlattılar. Bir Rum ha­ mal elindeki demir kanca ile Kolordu Veznedarı Ahmet

Efendi’nin beynini patlattı! David Walder, edepsiz bir Rum karısının “su” diye inleyen bir yaralının çömelip ağzına işediğini yazmaktadır! İngiliz ve Amerikan amirallerinin gözü önünde ve işte bu şekilde sille-tokat rıhtıma getirilen Türk askerleri Patris Vapuru’nun hay­ 55


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

van taşınan ambarlarına atıldılar. Kim i ağır, kim i h afif fakat hepsi yaralıydı. Buna rağmen 48 saat boyunca ambarda unutuldular! Tütuklananların sayısı iki gün içinde 2.500’e yükseldi, bunlar arasında 14 yaşından küçük pek çok çocuk vardı. Zekeriya Türk­ men, Belgelerle Yunan Mezalimi isimli eserinde, 11. Tümen Asker Alma Dairesi Başkanı Albay Tevfik Bey’in raporuna atıfta bulu­ narak işgalin sadece ilk gününde 5.284 Türk’ün katledil­

diğini yazmaktadır. Burada Yunan vahşetine bizzat şâhit olan bir. Amerikalı suba­ yın raporundan da bahsetmeliyiz. Bu subay, üst makamlara verdiği raporunda “denizde çok sayıda ceset bulunduğunu, Yunan

bayrağı taşıyan küçük bir botun, bir cesetten diğerine gi­ derek elbiselerin ceplerini kestiklerini, sonra da cesetle­ rin elbise ve ayakabılannı çıkardıklarını” yazmaktadır.394 0 Başka bir Amerikan subayının raporu ise aynen şöyledir: “Yunan askerleri tarafından çevrelenm iş olan kalabalık bir Türkgrubu var. Etraflarında tamamen silâhlandırılmış sivil Rumlar var. Sivil Rumlar’d an birinin ateş açmasından ürken yaşlı bir Türk’ün sırayı bozarak yana doğru çekilm esine kızan bir Yunan askeri, dipçiği ile adamın kafasını ezdi! Dengesini kaubederek yere düşen adam Yunan askerleri tarafından denize yuvarlandı!’110 Bir başka raporda “arabalar dolusu ölü Türk’ün geti­

rilerek denize atıldığından, bütün Türk dükkânlarının yağmalandığından, morglarda kime ait olduğunun tes­ piti için bekleyen kesik kol ve bacaklardan, ‘çok yaşa Yu­ nanistan’ diye bağırmayan bir Türk subayının kafasının uçurulduğundan ve Rumlar’ın tecavüzlerine uğrayan Türk kızlarından” bahsedilmektedir.41 39 40 41 56

Deniz Bilgen, ABD’li Gözüyle Sivas Kongresi, Amerikan Mandası ve Gazeteci L . E . Brovvne’ın Faaliyetleri, İstanbul 2004, s: 106. Deniz Bilgen, a.g.e., s: 107. Deniz Bilgen, a.g.e., s: 107.


NECDET SEVİNÇ

İzmir’deki katliamdan Yunanlılar kadar olmasa bile, İngilizler ve Amerikalılar da sorumludur. Çünkü Yunan işgalini desteklemek için limanda bulunan İngiliz ve Am erikan gemileri Türkler’e ya­ pılan katliamı sadece seyretmişlerdir. Türk çocukları bunu unut­ mamalıdır. Vali Kambur İzzet’ejgelince...

Kafasında bir nebze bile devlet ve istiklâl fikri bulun­ mayan bu haysiyetsiz vali de tekme-tokat makam odasına giren Yunan askerlerince teslim alınacak, etrafmdakilerle beraber iki kolu havada merdivenlerden indirile­ cek, sonra bir yolunu bulup Ingiliz Konsolosluğu’na sı­ ğınacaktır! Yunan askerleri bu olaydan sonra daha önce tespit ettikleri bazı sivil Türkler’le, subayların evlerine girdiler. Kızlar, kadınlar tecavüze uğradı. Evler, dükkânlar yağmalandı. Rumlar ve Yunan­ lılar önlerine geleni öldürmeye başladılar. Canlarını kurtarm ak için Ziraat Bankası’nın girişindeki merdivenlere sığınan kadın ve çocukların hepsi katledildi! Kadınlar kocalarının, kızlar babala­ rının gözü önünde tecavüze uğradılar! 16 Mayıs sabahı Konak Meydam’nda, Gümrük’te, Pasaport Meydanı ve sokaklarda, öldürülen Türkler yatmakta idi.

Millet Hastahanesi’nin morgu ile hemen yanındaki Ce­ mal Paşa Konağı’nın bodrumu masum insanların ceset­ leri ile doluydu. Yakınlarını kaybeden gözü yaşlı İzmirli­ ler, bu cesetler arasından eşlerini, çocuklarını, ana-baba ve kardeşlerini arıyorlardı.42 42

İzm ir’in İşgali ile ilgili bölüm yazılırken;_Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, с: 1, Ankara 1973; Nurdoğan Tapalan, Ege’de Kurtu­ luş Savaşı Başlarken, Ankara 2007; Sina Akşin, İstanbul Hükûmetlenve Millî Mücadele, с; 1, İstanbul 1992; Celal Bayar, Ben De Yazdım, c: 6, İs­ tanbul 1968; Kadir Mısıroğlu, Yunan Mezalimi, İstanbul 1968; David Walder, Çanakkale Olayı, çeviren: M. A li Bavkal. İstanbul 1970; İsmail Hâmi Danismend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, c: 4, İstanbul 1972; Zeki Sanhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, с: 1, Ankara 1993; Cemal Kutay, Tür­

57


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Hangi soysuz, hangi kansız, hangi vatansız ise Londra Bü­ yükelçiliğimizde çalışan bir memur “ölenlerin muhtemelen

ölümü hak ettiklerini” söylüyordu. İşte vatanla, devletle, millet ve m illî haysiyetle rabıtaları bulun­ mayan Arnavut asıllı bir Başvekil ile Gürcü Harbiye Na­

zırı, Kürt Vali ve soyu sopu hakkında herhangi bir kayda rastlamadığımız Nadir Paşa’nm sebep olduğu İzmir tab­ losu, böyle bir vahşet ve utanç tablosudur.

Padişah’ın Haberi Yok! Ancak Etnik Çete olarak niteleyeceğimiz bu güruh, devlet ve istiklâl fikrine öylesine yabancı, Türk Milleti’ne öylesine saygısız ve aziz vatana karşı öylesine kayıtsızdır ki, İzmir’in Yunan asker­ leri tarafından işgal edildiğinden bile haberleri yoktur! Sultan Reşat’la, Sultan Vahidettin’in M abeyn Başkâtipliğini yapması sebebi ile devlet sırlarına vâkıf olan Ali Fuat Türkgeldi’nin yazdıklarından anlaşıldığına göre Padişah da İzmir’i kimin

işgal ettiğinden haberdar değildir! İzmir, 15 Mayıs sabahı saat 06.00’da işgale başlanmıştır. Fa­ kat Vahidettin İzmir’in Yunan askerleri tarafından işgal edildiğini ancak bir gün sonra geceyarısı öğrenebilmiştir! A li Fuat Türkgeldi, İzmir’in işgal edildiği 15 Mayıs günü Men­ teşe Sancağı ahalisinden “yabancı bir devletin sahilleri iş­

gal ettiğine, gümrük idarelerine kendi bayraklarını çek­ tiğine ve vatanın muhafazası için yardım istediklerine” dair bir telgraf alındığından bahsettikten sonra, durumu derhâl Padişah’a arz ettiğini yazıyor. kiye İstiklâl ve Hürriyet Mücadeleleri Tarihi, с: 19, İstanbul 1961; eserleri ile Hamdi Baytuloğlu’nun 1968’de Belgelerle Türk Tarihi Dergisi’nin 7. sa­ yısında yayınlanan “İzmir’in İşgali” başlıklı makalesinden yararlanılmıştır.

58


NECDET SEVİNÇ

Türkgeldi’nin yazdığını göre Padişah İzmir’in işgal edileceğini, Damat Ferit’in dün aksam gönderdiği bir kâğıttan öğrenmiştir ama İ z m ir ’in h a n g i d e v le t t a r a f ın d a n e le g e c ir ild iğ in d e n v e i r t i k â p e d ile n v a h ş e tt e n h a b e r i y o k tu r ! Türkgeldi, Padişah’ın em ri üzerine bir otomobil ile derhâl Babıali’ye gider. Bakanlar kurulu toplantı hâlindedir. Fakat Baş­ bakan Damat Ferit, sonradan Artin Kemal adı verilecek olan Ma­ arif Nazırı A li Kemal’le yem ek yemektedir. Türkgeldi, Menteşe Sancağı’ndan gelen telgrafı anlatır ve Padişah’ın İzmir’i kim in iş­ gal ettiğini öğrenmek istediğini söyler. Damat Ferit, “İzmir’in

işgal edileceğinin İngiliz Siyasi Komiseri Amiral Calthorpe tarafından haber verildiğini, işgalin barış konfe­ ransının bir gereği olduğunu anlattıktan sonra kendi­ sinin işgalin Yunanlılar tarafından değil, hiç olmazsa düvel-i muazzama tarafından icra olunması için teşeb­ büse geçtiğinden” bahseder. Menteşe Sancağı ise herhâlde İtalyanlar tarafından işgal edilmiştir! Ertesi gün bakanlar, leyle-i berat tebriki münasebeti ile Saray’a kabul olunurlar. Türkgeldi’nin sorusu üzerine İçişleri Bakanı İz­ mir vilayetinden henüz bir cevap gelmediğini söyler. Velhâsıl İzmir’in Yunan askerleri tarafından işgal edil­

diğinin öğrenilmesi için, işgalden sonraki günün geceyarısına kadar beklemek gerekir! Görüldüğü gibi İzmir’in işgal edilmesi, Türk Devleti’nin başına tebelleş olan Etnik Çete’nin umurunda bile değildir! Aksine Etnik Çete, Paris konferansının kararlarını ve Mondros Mütarekesinin hükümlerim ileri sürerekişgali meşru göstermeye çalışmakla meşguldür! Vatanın hangi köşesinin kimlerin eline geçtiği ancak düşmanın hükümete verdiği notalardan öğrenilebilmekte ve iş­ gale karşı herhangi bir tedbir almak ihtiyacı da duyulmamakta­ dır! V e aradan bir günden fazla bir zaman geçtiği hâlde Padişah İzmir’i kimin işgal ettiğinden de haberdar değildir. 59


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Beyaz Bayraklı B ir Sersem Paşa! Selanik’ten sonra İzmir’i de Yunan’a teslim eden A li Nadir Paşa, 26 Mayıs 1919 tarihli şifrede “kışla kapısına çıkıldığı andan

itibaren askerlik şeref, haysiyet ve namusunu ayaklar altına alan ve şimdiye kadar tarihin kaydetmediği ha­ karet, cinayet ve faciaların başladığından, bizzat kendi elinde beyaz bayrak olmasına rağmen pek çok subay ve erin merhametsizce ve câniyane şehit edildiğinden” bah­ setmesine rağmen Kuva-yı Milliye’yi desteklemesi sebebi ile 17. Kolordu’nun çete hâline geldiğinden şikâyet edebilmiştir! Dahiliye Nazırı Mehmet A li Bey’in de Vali Kambur İzzet’in de yaşanan felâket ve hacâletlerden pek şikâyetleri olmadığı anlaşıl­ maktadır. Dahiliye Nazırı’na göre “evet İzmir de bazı hâdisat

olmuştur ama, hükümet bu konudaki söylentilere atf-ı ehemmiyet etmemektedir.” Bu sorumsuz ve soysuz Bakan, işgalden iki gün sonra verdiği demeçte aynen şöyle diyecektir: "... Bu sabah Vali İzzet Bey’d en aldığım telgrafnâmede, Vila­ yet M eclisi İdaresi’ni toplantıya davet eylediğini ve kararlarının neticesini ayrıca bildireceğini söyledi. İzm irde bazı hadiseler vu­ kua geldiğinden hüküm et resm en haberdar değildir. Bu vadide dolaşan rivayetlere ehemmiyet affedilm em elidir!’*3 17 Mayıs’ta Yunanlılar tarafından makamına oturtulan Vali İzzet Bey ise aynı gün bir bildiri yayınlayarak “İzmir olayla­

rının büyütüldüğünü, olayın İtilâf Devletlerinin kara­ rıyla İzmir’i Yunanlılar’ın işgalinden ibaret olduğunu” açıklayacaktır.4 44 3 Oysa, bir bakım a görgü şâhidi olan Celal Bayar’dan öğreni­ yoruz ki, üst katında Kambur İzzet’in oturduğu İzmir Hükümet 43 44

60

M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 1, s: 90-91. Zeki Sarıhan, a.g.e., c : 1, s: 249.


NECDET SEVİNÇ

Konağı’nın alt katındaki salonunda bile bir Yunan müfrezesi bu­ lundurulmakta idi! Hemen bütün resmî binalara Yunan bayrağı çekilm işti Çarşı, pazar her taraf Yunan bayraklarıyla dolmuştu. Ayafotini Kilisesi ve Yunan Konsolosluğu vilayetin idare mer­ kezi hâline gelmişti. İdarede Yunan kanunları hâkimdi. Örfi idare ilân edildiği için Yunan askerî mahkemeleri faali­ yete geçmişti. Hapishane bu mahkemelerin mağdur ettiği Türklerle dolup taşıyordu.45 Yani bizim İzm ir’im iz Yunanlılar’ın olmuştur! Nitekim İz­ mir’deki Yunan İşgal Kuvvetleri Komutanı Zafiriu 21 Mayıs’ta Türk subaylarının aileleri ile birlikte İzmir’i terketmelerini isteyecektir. Yunanlılar bir kuklaya ihtiyaç duydukları için Kambur İzzet’i makamında muhafaza ettiler. Metropolit Hrisostomos’u gönde­ rip İzzet Beyefendi’yi göreve dâvet ettiler. Ona bir Yunan subayı­ nın tercüman ve irtibat memuru olarak yanında bulundurulaca­ ğını söylediler.46

O artık Yunan Valisi idi! Makam değişmediği, Türklükle de uzaktan yakından hiçbir ilgisi bulunmadığı için bu durumdan şikâyetçi de değildi. D a ­ m a t F e rit, n a s ı l İ n g iliz iş g a lin i y e r le ş tir m e k iç in ç a lış ı­ y o rs a , K a m b u r İz z e t d e Y u n a n e g e m e n liğ i h e s a b ın a ca h ş a c a k tı. O sebeple kendisine bağlı mutasarrıf ve kaymakamlara birer telgraf çekerek “ ç e te ” dediği Kuva-yı Milliye’nin dağıtılma­ sını emrediverdi.47 İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe’dan, 45 46 47

Celal Bayar, Ben De Yazdım, c: 6, İstanbul 1968, s: 1809. Celal Bayar, a.g.e., c: 6, s: 1811. Celal Bayar, a.g.e., c: 7 , s : 2191 -2192 .

61


İs t ik l â l

h a r b i n d e e t n i k İh a n e t

Bandırma’da bulunan v e direnişe hazırlanan Nurettin Paşa’nın tu­ tuklanmasını istedi.48 Bununla yetinmedi. Düşm an askerlerinin Manisa kapılarına dayandığı gün de Köylü Gazetesi’ne bir beyanat vererek “Yunan kıtalarının hü-

met ve merasim-i mahsusa ile karşılanmasını” istedi49 Bu beyanat, bahsettiğim iz gazetenin 24 Mayıs tarihli sayı­ sında yayınlanmıştı. 25 Mayıs’ta Manisa işgal edildi. A li Nadir-Vali İzzet İkilisinin yaptığı gibi, namus ve şerefini ayaklar altına alarak Manisa’n düşmana teslim eden Gi­

ritli Hüsnü Bey, büyük zaferden sonra kuyruğunu kıstırıp Yu­ nan Ordusu ile birlikte vatanı terkedecektir. Nurdoğan Taçalan,

halkın Hüsnüyadis adını taktığı bu adamın tanassur edip Ortodoks olduğunu yazmıştır.50 Vali İzzet, 5 Ocak 1920’de kalp sektesinden ölmüştür.

Ali Nadir’in Akibeti... Koruyup, kollamakla mükellef olduğu İzmir’i de tıpkı Selanik’te yaptığı gibi bir tek mermi atmadan düşmana teslim eden bu süfli herif, İzmir faciasından sonra Kuva-yı Milliye’yi ortadan kaldır­ m ak maksadıyla kurulan ve Kuva-yı İnzibatiye de denilen Hila­ fet Ordusu’na komutan olarak tayin edilecek, vatan kurtulunca

da tabanları yağlayıp İngiliz egemenliği altındaki Mısır’a tüyecek ve orada sefalet içinde ölecektir. Zaferden sonra, Meclis’te 150’likler meselesi görüşülürken Ertuğrul (Bursa) mebusu Dr. Fikret Onuralp’ın “Yunan bavra48 49 50 62

Zeki Sarıhan, a.g.e., с: 1, s: 329. A li Fuat Cebesoy, M illî M ücadele H atıraları, İstanbul 1953, s: 130. Nurdoğan Taçalan, a.g.e., s: 217, 211 numaralı dipnot.


NECDET SEVİNÇ

ğını öpen adam!” diye nefretle haykırarak51 içini boşalttığı zat, işte bu zattır. Biraz evvel İzmir faciası ile ilgili haberleri “söylenti” olarak kabul ettiğinden ve “hükümetin bu söylentilere atf-ı ehem­

miyet etmediğine” ilişkin açıklamalarda bulunduğundan bah­ settiğimiz Dahiliye N azın Mehmet A li Bey de halkın Ali Kemal’i

parçalamasından sonra korkup İngüizler’e sığınmıştır. Ve o da İngilizler’in temin ettiği bir vapurla İngiliz işgali al­ tındaki Mısır*a gitmiştir. Sonra Paris’te bir gazete çıkanp Mustafa Kemal Paşa’ya ve Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı hücuma geçmiştir. Söz parçalanmadan açılmışken size halkın parçaladığı bir başka vatan haini hakkında bazı notlar sunmak istiyorum: Bu vatan haininin adı Hrisostomos’tur. Hrisostomos’un melanetlerine Makedonya’da şâhit olan Rahmi Bey, vali olarak İzmir’e gelince, papazın yine katliam planları

yapmakla meşgul olduğunu öğrenir. Onu derhâl İzmir’d en uzaklaştırır. Fakat Hrisostomos mütarekeden sonra bu kez düvel-i muazzamayı da arkasına alarak Leon adındaki Yunan savaş gemisi ile İzmir’e döner. Krallar gibi karşılanır. Bu kez Nurettin Pasa İzmir valisidir. Vali ile uğraşmaya başlar. Yakın çevresine, hatta daha sonra Yunan Siyasi Komiseri Sterghiades’e “Nurettin Paşa’nm kurşuna dizilmesinden

memnun olacağım” söyler. Aradan yıllar geçer. Gün olur, devran döner. Nurettin Paşa bu kez 09 Eylül 1922 günü muzaffer ordunun muzaffer komutanları arasında İzmir’e girer. Paşa’yı tebrik edenler arasında Hrisosto51

İlhami Soysal, 150’likler Kimlerdi, Ne Yaptılar, Ne Oldular, İst 1988, s: 78.

63


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

jnos da vardır. Pasa, bu cani ruhlu papaza “kurşuna dizilme” meselesini hatırlatır. Masum İzmir halkına reva gördüğü vahşeti hatırlatır. Yunan askerlerini Türk kanı içmeye dâvet ettiği günleri hatırlatır.

Sizi divan-ı harbe vereceğim” der. Fakat papaz. Paşa hazretlerinin huzurundan çıkar çıkmaz mey­ danda toplanan halk tarafından paramparça edilir! Yunan hükümeti, Türk düşmanlığını canlı tutmak için Atina’da

bu hain papazın İzmir’e müteveccihen çok azametli bir heykelini dikmiştir.

Jandarm a Genel Komutanı’nın Raporu Dönemin Jandarma Genel Kumandanı Miralay Ali Kemal Sırrı Bey’in işgalden 19 gün sonra gönderilen raporu, Yunan vahşetine dair önemli bir resmî vesikadır. İzmir’in Ayafotini Kilisesi, Avcılar Kulübü ve Yunan Konsoloslu­ ğumdan yönetildiğim belirten raporda, işgal günü subaylara ma­ aşlarına mahsuben avans verildiğinden ve bu paranın Yunan as­ kerleri tarafından gasp edildiğinden bahisle denmektedir ki: "... Alınan yalnız para değildir. K ol saatleri, kol düğm eleri, yüzükler, kalpaklar, ispoletler, getiriler, hatta ceketler alınmıştır. Kalpaklar süngülere takılarak gezdirilmiş, Yunan askerî terbiyesi ve medeniyeti âleme ilân edilmiştir. Olay gününde biz bir taraftan alda, hayale gelm ez taarruzlara m âruz kalırken, Subaylarm bir kısm ının evleri yağm a edilm iştir. Ahaliden evleri ve dükkânları yağma edilenlerin adedi sayısızdır. F eci bir surette şehit edilen M üslüm anların adedi yakın köyler de dahil olm ak üzere iki bini aşmıştır. (...) Bütün Kordonboyu, kışla ve hüküm et önü cesetle dolu olduğu hâlde, (bu cesetler) pek az zaman zarfında ayaklarına ve boyunlarına dem irler bağlanarak denize atılm ıştır.” 64


NECDET SEVİNÇ

Adana Alayı’ndan izinli gelen A li Osman Efendi’nin can

çekişmekte olduğu hâlde. Amerikan Hastahanesi’ne naklinin engellendiğinde^ subayların acil ihtiyaçlarının te­ mini için bile çarşıya çıkamadıklarından bahsedilen raporda bü­ tün devlet binalarına Yunan bayraklarının çekildiği kaydedildik­ ten sonra denmektedir ki: "... Köylerde sıkışıp kalan ve her dakika taarruza m âruz bulu­ nan çaresiz İslâm ahalisinin imdat talebi ile dolufeıyatnâm elerini VaKj Vilayet ancak “Jandarma Kumandanlığıma” kenar notu ile nezarete havale etm ekle yetiniyor. H albuki eldeki jan­ darmam harice sevketm ek şöyle dursun, toplu bulundurmak bile kabahat sayılıyor’.'5г

v>

H arp T arih i V esikaları D ergisi, s: 3 7 , Eylül 1961, vesika nu: 907.

65


ZÂT I ŞÂHÂNE İn sa f ve merhamet dilenm ek g ib i bir prensip yoktur. Türk M il­ leti, Türkiye’nin müstakbel çocukları bunu bir an hatırdan çı­ karmamalıdır.

Atatürk

B

aşından beri anlatageldiğimiz gibi, mfflî şeref ve haysiyeti­ mizi fevkalâde rencide eden ecnebi tasallut ve tecavüzleriyle,

İzmir’deki hacâlet ve vahşiyâne Yunan cinayetlerinin bir numa­ ralı sorumlusu İngiltere’dir. Vatanı işgal eden İngiltere’dir. Yunan Ordusu’nu İzmir’i işgale dâvet eden İngiltere’dir. Fakat Zât-ı Şâhâne de İngiliz dostudur, adı ihanetle özdeşle­

şen Sadrazam Damat Ferit ve takımı da. İkisi de “şahsî menfaatlarmı müstevlilerin siyasi emel­

leriyle tevhit etmiştir” Zât-ı Şâhâne düşmanın merhametine sığınarak saltanatını muhafaza edecek, Damat Paşa koltuğunu korumak için işgal kuvvetlerinin emrine girecektir. İkisi için de kurtuluş demek, vatanın İngiliz himayesi altına sokulması demektir! K ız kardeşi Mediha Sultan ve Mediha Sultan’ın Necip Paşa’dan olan oğlu Sami1 ile birlikte dünyadaki üç mel’undan biri ilân ettiği Dam at Ferit’in yeniden Başbakanlığa getirilmemesi için ri­ caya giden Meclis Başkan Yardımcıları Hüseyin Kâzım ve Vecdi lîeyler’i “ben istersem Rum Patriği’ni de Ermeni Patriği’ni ı

Celal Bayar. Sami B e v ’in İngiliz casusu papaz Frew ’in adamı olduğunu yaz­ mıştır. (Ben De Yazdım, c: 3, İstanbul 1966, s: 931, 1 numaralı dipnot). 67


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK 11 iAN L I

de Hahambaşı’nı da Başvekil yaparım!*-2diye azarlayan ve bir türlü vazgeçemediği bu “mel’un enişteyi” memleketin en buhranlı döneminde beş kez Sadrazamlığa getirip memleketin başına belâ eden de odur! Öyleyse “mecnun herif” dediği Eııişle Bey’d en daha kafa dengi ve İngiltere’ye daha yakın bir uşak bulamamıştır! Millî mücadeleye karşı İngilizlerle ve ileriki bölümlerde görece­ ğimiz gibi, muhtelif etnik^etelerle işbirliği yapabilecek kadar alçalan Enişte Bey, Türk Milleti’ne karşı nasıl saygısız ise, dirayetli bir Türk evlâdını değil de Ermeni Patriğini, Rum Patriği’ni ve Hahambası’nı Başvekil tayin edebileceğinden bahseden Vahidettin’de öylesine saygısızdır. Ona göre millet koyun sürüsüdür, kendisi de çoban.3 Zât-ı Şâhâne iktidara geldiğine, hatta hayatta kaldığına bin kere pişmandır. Henüz dört-beş aylık iken yetim kalan bu talih­ siz Sultan, cülüsünü takip eden ilk Kadir Gecesi’nde görüştüğü Şeyhülislâm Musa Kâzım Efendi’ye demiştir ki: - Ben bu m akam için hazırlanmadım! Çocukluğumdan beri vücutça rahatsız olduğum için layıkıyla tahsil edemedim, sinnim kemale erdi. Dünyada emelim kalmadı. Biraderle hangimizin ev­ vel gideceğimiz mâlûm olmadığından bu makama intizarda de­ ğildim. Fakat takdir-i İlâhi ile teveccüh e tti Bu ağır vazifeyi de­ ruhte eyledim. Şaşmış bir hâldeyim, bana dua ediniz!4 İşte, bin yıldan beri fırsat bekleyen düşmanlarımızın tepemize üşüştüğü, tarihimizin en kara günlerinde aczini itiraf etmekten çe­ kinmeyen, hayatla ilgisini kesmiş, dünyada emeli kalmamış, şaş­ kın ve zavallı bir adam vardır başımızda. Padişah olduğuna da anasından doğduğuna da bin kere pişmandır! Herhâlde bu yüz­ den, kimsenin eline vermemek için sakal bırakmadığını söyleme­ 2 Ali 3 4

68

Sözlük: Sinnim kemale erdi: Ömrümün sonundayım. Fuat Türkgeldi, Görüp İşittiklerim, s: 261. Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, c: 1, Ankara 1993, s: 17. İbnilemin Mahmut Kemal İnal, Son Sadrazamlar, c: 2, İstanbul 1969, s: 2095.


NECDET SEVİNÇ

sine5 rağmen sakalını Damat Ferit'e kaptırmış olmalıdır. Sakalın Damat Ferit’e kaptırılm ası demek, aslında İngilizler’e kaptırıl­ ması demektir. Bizzat kendi ifadesine göre dünyadan elini» eteğini çekmiş, sin­ miş, sinni kemale ermiş, şaşkın bir adamdır Vahitıeum. Korkaktır da. Çünkü kendisinden önce tahta çıkan Abdülaziz öldürülmüş, zaten sinirleri bozuk olan Muratj ensesine, sakaklarına ve ku­ laklarına yetmiş sülük vurulm ak suretiyle çıldırtılmış Abdülhamit, bir ecnebi tezgâhıyla iktidardan uzaklaştırılmıştır! Abdülhamit rahmetlisinin “bizim biraderi kimseye göstermemekle

kendisine çok büyük iyilik ediyorum”6 dediği Sultan Re­ şat da oturduğu koltukta kalabilmek için İttihat Terakki’nin kuk­ lası olmuştur. Vahidettin, Aİİ Fuat Türkgeldi’nin dediği gibi Sultan Reşat’tan daha aklı başında bir adamdır ama kendisinden öncekilerin başına binbir belânın geldiğine bizzat şâhit olan böyle bir Sultan’ın kurta­ rıcı hamleler yapabilmesi esasen mümkün değildir. Nitekim Vahi­ dettin, akıbetinin tahtı, tacı bırakıp memleketlerinden kaçmak zo­ runda kalan Bulgar Kralı Ferdinant, Alm an İmparatoru Wilhelm ve Avusturya-Macaristan İmparatoru Charles’in akıbetine benze­ mesinden korktuğu için Mondros’ta mütareke müzakerelerine gi­ decek heyete Damat Ferit’in başkanlık etmesinde ısrar etmiştir. Sadrazam izzet Paşa’nın “Padişah’ım, bu adam mecnun­

dur, böyle mühim bir vazifeye nasıl tayin edilir?”7deme­ sine rağmen, Padişah’ın Enişte Bey’de ısrar etmesi, İngilizler’in kendisi hakkında ne düşündüklerini en yakınındaki adiamdan öğ­ renmek istemesiyle izah edilebilir. Damat Ferit’in Mondros’a git­ s (> /

Enver Behnan Şapolyo, Osmanlı Sultanları Tarihi, İstanbul 1961, s: 461. İsmail HâmiDanişment,İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, c: 4, İstanbul 1972, s: 380. Ali Fuat Türkgeldi, a.g.e., s: 153.

69


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

mesi önlenince, mütareke müzakereleri için gidecek delegelere şu talimatın verilmesini dikte etmiştir: 1. Hilâfet-i Celile ve Saltanat-ı Seniyye ve Hanedan-ı Osmanî hukukunun mahfuziyetinin temini, 2. Bazı eyaletlere verilecek İdarî muhtariyetin şekil ve mahi­ yeti temin olunarak muhtariyetin siyasi değil, yalnız İdarî olması. Görüldüğü gibi, Padişah’ın üzerinde durduğu husus, Hilâfet-i Celile, Saltanat-ı Seniyye ve Hanedan-ı Osmanî’yedir ki, her üçü­ nün de merkezinde kendisi vardır, millet yoktur. Bu, şu demektir: Eğer İngilizler hilâfeti, saltanatı ve Osmanlı Hanedam’m mu­ hafaza edeceklerse, Vahidettin onlardan yana olacaktır. Mondros Mütarekesi’ni imzadan dönen Rauf Orbay, Hilâfet-i Celile, Saltanat-ı Seniyye ve Hanedan-ı Osmaniye’nin hukuku­ nun teminat altına alındığını ilân edince de Padişah işgalcilere başeğeceğine dair açıklamalar yapmıştır! Vahidettin Mondros Mütarekesinin imzalandığını arz etmek için Saray’a giden Sadra­ zam İzzet Pasa’va demiştir ki: Bu şartlar cokaaır olmasına raam enkabuledelim . Öule tah­ m in ederim ki. İhailizler’in Doğu’d a asırlarca devam eden dost­ luğu ve lütufkâr siyaseti değişm eyecektir. Biz onlarm müsama­ hasını daha sonra elde ederiz!8 Düşmanın müsamahasının nasıl elde edileceğini de 24 Ka­ sım 1918’de The Daily Mail muhabirine verdiği mülakatta şöyle açıklamıştır: "... İngiliz m illetine karşı beslediğim sevgi ve hayranlığı, ba­ bam Abdülm ecit’ten m iras aldım. M em leketim le İngiltere ara­ sındaki dostluğu güçlendirm ek için elimden geleni yapacağım l”9 8 9

70

Gotthard Jaeshke, Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri, с: 1, İstanbul 2001, s: 21. Zeki Sanhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, c: 1, s: 39. Veliaht Abdülmeci t Efendi’de şöyle diyecektir: “Padişah ve ben sizin yardımınızı


NECDET SEVİNÇ

İngiltere, Türk anavatanını müttefiklerine paylaştırmanın, geri kalanını da azınlıklara tapulam anın hesaplarını yaparken Türkiye’nin başında, İngiliz hayranı olduğunu açıklamaktan hi­ cap duymayan işte böyle bir adam vardır! Fakat bu dostluk mesajlarına ve “A lla h ’t a n s o n r a u m u ­ d u n u İn g ilte r e ’y e b a ğ la d ığ ın a ” ilişkin zavallı açıklamalarına rağmen Vahidettin’in “ h u z u r a k a b u l e tm e ” talebi İngiliz Dışiş­ leri Bakanı tarafından red edilir.10 21 M art 1919’d a İngiliz Yüksek Komiserliği danışmanlarından Hohler’i huzura kabul etmek istediğini Londra’ya bildiren Zât-ı Şâhâne’nin bu tekbfi kabule şâyan bulunmaz! 15 A ralık 1919’da ise Am iral Robeck, İngiliz Dışişleri Bakanlığı’na şöyle yazacaktır: "... Geçenlerde Sultan benim le görüşm ek istedi, red ettim !’*1

“Türkiye Ortadan Kaldırılmalıdır!” Türkiye’y i yönetenler umutlarım, şefaatine sığındıkları İngiltere’ye bağlamışlardı ama, İngilizler nezdinde on paralık itibarları yoktu! Dostluk mesajları da İngilizler’in tutumunda herhangi bir değişik­ lik yapmadı. Aksine İngilizler umduklarından daha fazlasını ala­ bileceklerine inanmaya başladılar. Eski İngiliz Başbakanlarından Asquith, mütarekeden yakla­ şık olarak on gün sonraya tekabül eden 9 Kasım 1918’de “ ü m it e d e lim k i, b u g ü n le r m ille t le r to p lu lu ğ u iç in d e k ö tü lü ğ ü te m sil e d e n b i r m ille t o la r a k O sm a n lI’n ın s o n g ü n le r i o l­ su n . B u ö lü n ü n m e z a r t a ş ı ü z e r in e n e y a z ılır s a y a z ıls ın , o h iç b ir z a m a n d o ğ m a y a c a k t ır ”12 diyordu. hararetle istiyoruz. Biz T ürkler kültürümüzü Fransa ve İngiltere’den aldık.” Bu beyanat 1 Aralık 1918 tarihli The Moming Post’ta yayınlanmış, Vakit, Sabah ve Tasvir-i Efkâr gazeteleri tarafından da iktibas edilmiştir. II) Gotthard Jaeshke, a.g.e., c: 1, İstanbul 2001, s: 29. 11 Gotthard Jaeshke, a.g.e., c: 1, İstanbul 2001, s: 27. I Y u l u ğ Tekin Kurat, Osmanlı İm p arato rlu ğ u ’nun Paylaşılm ası, Ankara 1986, s: 51.

71


İSTİKLAL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Asquith, ı. Dünya Savaşı’nın başlarında da “Osmanlı Devleti’nin kılıçla ortadan kaldırılacağını” söylemiş, Türkiye’yi mahvedinceye kadar savaşa devam edeceklerine ilişkin açıkla­ malar yapmıştı.13 3 Kasım 1918 tarihli nüshasında mütarekeyi değerlendiren The N ew York Times “500 yıldan beri katliam ve yağmadan başka bir şey yapmayan Türkler’in dünya siyaset tarihindeki sayfaları­ nın kapanmak üzere olduğunu” yazıyordu. Dişişleri Bakanı Reşit Paşa’nın “İngiltere’ye olan büyük dostluğundan” bahsettiği günlerde İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiser Vekili Tom Hohler, İngiliz Dışişleri Bakanlığı Doğu Masası Şefi George Kidston’a bir mektup yazdı. Mevcut şartlardan faydalanılarak İstanbul’un

işgal edilmesi lazım geldiğinden söz edilen mektupta şöyle deniyordu: "... Burasının Türkler tarafından yönetilm esine son verm ek için şim diki şartlardan yararlanılm azsa çok yazık olacak. Bu şehri herhangi bir yönetim altında görm eye hazırım . Yeter ki. bu yönetim , Türk yönetim i olmasın.”1415 Aslında müttefikler, Am erikan Başkanı Wilson’un isteği üze­ rine 10 Ocak 1917de Türkiye’nin ortadan kaldırılmasını savaş se­ bebi olarak açıklamışlardı. Şöyle diyorlardı: “... Uygar dünya bilm ektedir ki, m üttefiklerin savaş amaç­ la rı her şeyden önce ve zorunlu olarak Türkler’in kanlı istibda­ dına düşm üş halkların kurtarılm ası ve Avrupa uygarlığına ke­ sinlikle yabancı olan Osm anlı İm paratorluğunun Avrupa dışma atılm asıdır.”^ Bu politika İstanbul’un fethinden itibaren Avrupalılaşın takip ettikleri politika id i L’loyd George’un 1920 yılı başlarında Avam Kamarası’nda yaptığı konuşmadan öğreniyoruz ki, müttefikler

Türkler’in İstanbul’dan kovulmaları için antlaşma bile yap­ 13 14 15

72

Doğan Avcıoğlu, Milli Kurtuluş Tarihi, c : 1, İstanbul 1993, s : 33. Salahi Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dışpolitika, Ankara 1973, s: 11. Doğan Avcıoğlu, a.g.e., c : 1, s : 34.


NECDET SEVİNÇ

mışlardı! Bu antlaşmaya göre İstanbul’d an çıkarılacak Türkler’in yerine Ruslar yerleştirilecekti!16 Aynı L’lyod George 8 Kasım 1918’de Yunan Başbakanı Venizelos’a yolladığı mektupta “Osmanlı İmparatorluğu’nun Anadolu’da Yunanistan’a verilecek yerlerle. Ermeni Devleti arasın^ daki kısımlardan ibaret olacağını” yazmıştı. L’lyod George gibi, 2 Ocak 1918’de Ayasofya’nın kilise yapılma­ sını teklif eden Lord Curzon da İngiltere’de Türkler’e duyulan nef­ reti temsil eden adamdı. 4 Ocak 1920 tarihli notlarında “Türk-

ler Avrupa’dan atılmalıdır. Amerikalı Senatör Lodge’in dediği gibi İstanbul tamamen Türkler’den alınmalı, bir veba to­ humu, harplerin yaratıcısı ve komşuları için küfür olan Türkler Avrupa’dan silinmelidir.”17 diyen bu azılı Türk düşmanı, 16 Şubat 1920’de Am iral Sir F. de Robeck’e yolladığı şifrede şöyle yazacaktı: "... Türkleri İstanbul’d an atacağım ızı açıkça söyleyiniz.”18 Dört yıl boyunca İstanbul’da görev yapan ve muhtemelen İng ilizgizli servisinin de önemli bir elemanı olan M ark Svkes’e göre “Türkiye diye bir şey artık olmamalı idi!” Sykes şöyle devam ediyordu: "... İzm ir Yunanlılar’ın olacaktır. Antalya İtalya, Güney Toroslar ve Kuzey Suriye Fransız, Filistin ve Mezopotamya İngiliz, geri kalan topraklar İstanbul dahil Ruslar’a verilecektir. Ayasofyada ve Ömer Camii’nde Latin ilahiler okuyacağım. Bunu bütün kah­ ram an kügük ulusların şerefine Galce, Lehçe, K eltce ve Erm e­ nice okuyacağım !”19 G erçi kom ünist ihtilâli üzerine M ark Sykes’in bahsettiği İstanbul’un Ruslar’a verileceğine ilişkin antlaşmanın hükmü kal­ mamıştı ama, Saray’dan ve Babiali’den yükselen dostluk mesaj­ 16 17 IX 14

A. Hurşit Tolon, S e v r ’e Giden Yol, Ankara 2005, s: 253. Erol Ulubelen, İngiliz G izli B elg eleri’nde T ürkiye, İstanbul 1967, s: 220. Erol Ulubelen, a.g.e., s: 256. A. Hurşit Tolon, a.g.e., s: 55, 56, 163 numaralı dipnot.

73


İSTİMAL HARBİ NDE ETNİKİHANET

larına rağm en savaşın galipleri Osmanlı topraklarını ona buna peşkeş çekmek için Paris’te toplantı üzerine toplantı yapıyorlardı. İşte mümkün olduğunca özetlemeye çalıştığımız bu şaftlar altında bile Osmanlı Hükümeti İngilizlere yardımcı olmak gibi, vatana, devlete ve millete ihanet demek olan bir misyonu üstlen­ mişti. V e ne yazık ki, Zât-ı Şâhâne de!

Vatan İngiltere’ye Peşkeş Çekiliyor Vatanın kurtuluşunu İngiliz himayesi altına girmekte bulan Sultan Vahidettin ile Damat Ferit, Sevr*den aylarca önce İngilterS’ye bir teslim belgesi sundular. Damat Ferit’in 30 Mart 1919’d a Am i­ ral Calthorpe’e takdim ettiği bu teslim belgesine göre; a) İngiltere onbeş yıl boyunca Türkiye’nin bağımsızlığını ko­ rumak ve iç güvenliği sağlam ak için u y g u n g ö r d ü ğ ü y e r le r i iş g a l e d e c e k tir . b) Ermenistan, diğer büyük devletlerle anlaşacak olan İngiltere’nin isteğine göre bağımsız bir cumhuriyet olacaktır. c) Çanakkale ve İstanbul boğazlarındaki bütün tahkimat yıkı­ lacak, buralar İ n g ilt e r e t a r a f ın d a n iş g a l e d ile c e k tir . ç) Bir dostluk göstergesi olarak Osmanlı Bakanlıklarına İngi­ liz müsteşarlar tayin edilmesine muvafakat edilecektir. dİ Ayrıca her vilayete bir İngiliz konsolos tayin edilecek ve on­ beş sene süre ile bunlar aynı zamanda Türk valilere müşavir ola­ caklardır. e) Parlamento seçimleri ile mahalli seçimler İngiliz konsolos­ larının nezareti altında yapılacaktır. f) Anayasa Doğu milletlerinin istidat ve siyasi kabiliyetlerine göre sadeleştirilecektir. gl Sultan, Osmanlı İmparatorluğunun dış siyasetini yönet­ mekte kesin olarak hür olacaktır.20 20 74

Ömer Sami Coşar, İstiklâl Harbi Gazetesi, Nu: 60.


NECDET SEVİNÇ

Görüldüğü gibi devlet kayıtsız şartsız İngiltere’ye teslim edil­ mekte, padişahın dış siyasette hür olacağına ilişkin bir son madde eklenmek suretiyle de bağımsız olunduğuna dair bir imaj yaratıl­ m ak istenmektedir. Bakanlıklar’a İngiliz müsteşarlar ve her vilayete müşavir sıfa­ tıyla birer İngiliz konsolos tayin edilmesi devletin İngiltere tara­ fından yönetilmesine başeğmek demektir. Düşmana vatanın istediği bölgesini işgal etme hakkı veren, üs­ telik askerî güce de sahip olmayan bir Sultan’ın dış siyasette hür olması mümkün müdür? Bereket versin ki, temsil ettiği milletin ve başında bulunduğu devletin haysiyetini ayaklar altına alan bu antlaşma teklifi “Türk meselesini Paris’te çözümleneceğim” söyleyen İngiltere tarafından reddedilmiştir. Kaldı ki, onbeş sene sonra İngiltere’nin Türkiye’den çekileceğine ilişkin herhangi bir teminat da yoktur. Burada varlığı hâlen tartışma konusu olan ikinci bir gizli ant­ laşmadan da bahsetmeliyiz. Sultan Vahidettin adına Damat Ferit ile İngiltere adına bazı yetkililer arasında 12 Eylül 1919’d a imzala­ nan21 ve Vahidettin tarafından onaylandığı belirtilen bu teslimiyet belgesinin mahiyetini, Mustafa Kemal Paşa’nın 15. Kolordu Ku­ mandanı Kâzım Karabekir’e gönderdiği bir telgraftan öğreniyo­ ruz. Gizli antlaşmayı, imzalandığı gün öğrenen Mustafa Kemal Paşa aynı gün durumdan Kâzım Paşa’yı haberdar etmek ihtiya­ cını duymuştur. Mustafa Kemal’in Kâzım Karabekir’e gönderdiği telgraf aynen şöyledir:

15. Kolordu Kumandanlığına Zata Mahsustur.

Sivas, 12.12.1335

Zât-ı Şâhâne’nin tasdik ettiği ve İngiliz delegeleriyle eski Sad­ razam Damat Ferit Paşa arasında kararlaştırılan ve imza olunan 12.9.1919 gizli antlaşma sureti, bu kere Dersaadet’ten elde edilmiş­ 21

Sina Akşin, a.g.e., c: 1, s: 571, Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 101.

75


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

tir. Teyit ve belgelenmesi için aslının ele geçmesine çalışılmakta­ dır. Adı geçen anlaşma, aşağıdaki 7. maddeyi ihtiva eylemektedir: Suret 1. İngiltere hükümeti, kendi mandası altında Türkiye’nin bü­ tünlüğünü ve bağımsızlığını üstlenir. 2. İstanbul, hilafet ve saltanat merkezi olacak ve Boğazlar İngiltere’nin gözetimine ve kontrolüne tâbi tutulacaktır. 3. Türkiye, bağımsız bir Kürdistan teşkiline engel ol­

mayacaktır. 4. Bunlara karşılık Türkiye, İngiltere’nin Suriye ve Elcezire’deki hâkimiyetini, icabında fiili yardım göstererek temin etmeyi ve hilafete ait manevî kudret ve salahiyetinin, İngiltere’nin gerek Suriye havalisiyle ve gerekse Müslümanlarla meskün diğer kısım­ larda kullanılmasını taahhüt eder. 5. Milli cereyanların önüne geçebilmek için Türkiye’de tesis edilecek olan yarı meşruti idareye karşı vuku bulacak tepkileri ■ İngiltere hükümeti yatıştırmak için bir zabıta kuvveti ayıracaktır. 6. Türkiye, Mısır ve Kıbrıs üzerindeki bütün haklarından fera­ gat ederek, özel ve yarı resınî niteliğe sahip olan İngiltere hükümeti, konferansta, Türk delegelerinin bu konudaki arzularını yerine ge­ tirmeye eğilimli olacak ve buun kabulünü üstlenecektir. 7. Barış şartlarının kararlaştırılmasından sonra, Zât-ı Şâhâne 4. maddedeki hususları genişletmek için İngiltere hükümetiyle ay­ rıca bir sözleşme yapacaktır. Bu sözleşmenin hükümleri gizli tu­ tulacaktır. İşbu sözleşme, Dersaadet’te iki nüsha olarak düzenlen­ miş ve imzalayan iki tarafça teati ve kabul edilmiştir.22 Heyet-i Temsiliye nâmına Mustafa Kemal 3. Kolordu Kumandanı Selâhattin 22

76

A ta tü rk ’ün Bütün E serleri, c: 5, İstanbul 2001, s: 360, 361.


NECDET SEVİNÇ

Bu g izli antlaşmaya dair haberler sızmaya başlayınca müt­ tefikleri nezdinde zor durumda kalan İngiliz Dışişleri Bakanlığı böyle bir antlaşmanın yapılmadığını açıklar. Açıklamaya göre ant­ laşmanın altında imzaları bulunan M. Sı Francer, H. Morlan, G. Churchill, J. W. Strauss, Polack ve N. Churcbill de İngiliz değil, Levantendirler! Yine bu açıklamaya göre bu adamlar belki İngiliz is­ tihbarat teşkilatının elemanlarıdır ama İngiltere adına antlaşma imzalamak gibi bir yetkileri yoktur. Oysa yukarıdaki isimlere

İngiliz Ordusu’nun ve İngiliz Deniz Kuvvetleri’nin per­ sonel listesinde rastlanmaktadır. George Percy Churchill ise İngiltere Dışişleri’nde önemli bir diplomattır.23 Her ne h âl ise... Bütün b u açıklamalardan sonra şunu söyleyebiliriz ki, eğer Sultan Vahidettin m uvvafak olsaydı, yetkileri Yıldız Sarayı’nın bahçe duvarlarıyla sınırlandırılmış, nerede ise Saray Kâhyası ko­ numunda mahalle muhtarı misali bir padişah ve tekke şeyhi gibi bir halife olarak hayatını idame ettirirdi. Am a biz mahvolurduk! Türkiye mahvolurdu! Türk Milleti mahvolurdu!

Yâver Burada Sultan Vahidettin’in yakın çevresinden ve pek yakı­ nında bulunan Kiraz Hamdi Paşa’dan da birkaç cümle ile bah­ setmemiz gerekiyor. Kiraz Hamdi Paşa, Zât-ı Şâhâne’nin yaver-i has’ıdır.

İngilizler’in de has adamıdır! İngiliz politikalarını destek­ lemek için kurulan İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin, Askerî Nigehban Cemiyeti’nin, İla-yı Vatan ve Tarikat-ı Selahiye’nin aktif kad­ rolarının içinde hep o vardır. ,’J

Geniş bilgi için bakınız: SinaA kşin, a.g.e., c: 1, s: 574. 77


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

İngiliz muhipleri ve Askerî Nigehban cemiyetleri ile ilgili te­ ferruatlı bilgilere ileriki bölümlerde ulaşacaksınız, o bakımdan burada sadece İla-yı Vatan ve Tarikat-ı Selahiye üzerinde dur­ m ak istiyoruz. Her iki teşkilat da bildirilerinde Anadolu bağileri yani Anadolu eşkiyaları olarak niteledikleri24 Kuva-yı Milliye’ye karşı örgütlen­ miştir. Hürriyet ve İtilâf Partisi içindeki bir antlaşmazlıktan ya­ rarlanılarak kurulan İla-yı Vatan, bir bakıma yeni bir siyasi parti gibidir. Saray hâzinesine ait olan Şehzadebaşı’ndaki Le­

tafet Apatmam’mn üst katı cemiyetin genel merkezidir. Bu kat bizzat Vahidettin tarafından cemiyete tahsis edilmiş, hatta

cemiyetin ileri gelenleri de Vahidettin tarafından ma­ aşa bağlanmıştır. Bu ileri gelenlere ayda 100, bir kısmına da 150 lira verilmektedir.25 Saray’a yakın bir kimse olan Tarık Mümtaz Göztepe, Sultan’ı

sürekli olarak dolandıran Kiraz Hamdi’nin eline koca bir def­ ter alarak uzaktan, yakından tanıdığı bütün ahbaplarını deftere kaydettiğini yazmaktadır. Bu üyelere padişahın vereceği paraları da cebine atmaktadır. Vahidettin’in, has yâveri tarafından işte bu şekilde dolandırıl­ dığı İstiklâl Mahkemeleri’nde ortaya çıkacak, Kiraz Hamdi Paşa’nın deftere kaydettiği birçok kim se üye olmadıklarını ve kimseden maaş falan da almadıklarını söyleyeceklerdir. En yetkili yöneticilerinin ifadelerine göre İla-yı Vatan kesin

olarak İngilizcidir! O kadar İngilizcidir ki, kendi lokallerinde yapılan Sait Molla’yı İngiliz Muhipleri Cemiyeti Başkanlığından düşürme toplantısında

İngiliz bayrağı ayakta selamlanmıştır! Gözlüklü Sait Bey 24 25

78

Tank Zafer Tunaya, Türkiye’ de Siyasal Partiler, İstanbul 1986, c: 2, s: 521. Tank Mümtaz Göztepe, Vahidettin Mütareke Gayyasında, İstanbul 1969, s: 368, 369.


NECDET SEVİNÇ

gibi bazı üyeler İngiliz Farmasonları Cemiyeti’nin İstan­

bul Şubesi 2. Başkam’dır!26 İla-yı Vatan’ın gizli olarak örgütlediği Tarikat-ı Selahiye veya Tarik-i Selah Cemiveti’nin üve kadroları da yine Vahidettin’i dolan­ dırmak için bizzat Kiraz Hamdi Paşa tarafından şişirilmiştir. Ki­ raz Hamdi’nin örgüt üzerinden Dağıstan Gürcüleri’nden Türkiye’ye karşı bir tümen kurulması için Dağıstan’lı General H alilof la te­ masa geçtiği ve ona 300 bin lira teklif ettiği yargılamalar sıra­ sında ortaya çıkmıştır. Örgüt ayrıca Yunanistan’ın himayesindeki intikamcı terör ör­ gütüyle temasa geçmiştir. Bu intikamcı terör örgütü vatana

ihanet edip. Yunanistan’a sığınan Çerkez Ethem ve kar­ deşlerinin yönetimindedir. Anzavur’un oğlu Kadir de onlarla beraberdir. Türkiye’ye yakın olduğu için Midilli Adası’nda üstle­ nen örgüt militanları Yunan subayları tarafından eğitil­

mekte ve örgütün ileri gelenleri Yunan subaylarının al­ dığı maaşı almaktadır.27 Kimi zaman Yunan torpidolarıyla, kimi zaman da daha mütevazi deniz vasıtalarıyla Türk sahillerine çıkarılan bu örgütün ele­ manları köylerimizi, karakollarımızı basmış, Türk uçakları işte bu sebeple Midilli’yi bom balam ak zorunda kalm ış, Kuşçubaşı Eşrefin kardeşi Kuşçubaşı Sam i de Anadolu’y a yapılan bir bas­ kın sırasında öldürülmüştür.28 Türkiye’ye karşı intikamcı duygular içindeki Çerkez Ethem. Ethem ’in kardeşleri ve y in e Çerkez asıllı Kuşçubaşı Sam i ve Anzavur’un oğlu Kadir’i tetikçi olarak kullandıkları anlaşılan ör­ gü t daha sonra Kürt ayaklanmasının genişlemesine çalı­

şacaktır. Zât-ı Sâhâne’nin has vâveri iste bütün bu komploların içindedir! 26 27 28

Tank Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, s: 521. Ahmet Efe, Efsane’den Gerçeğe, Kuşçubaşı Eşref, İstanbul 2007, s: 187. Geniş bilgi için bakınız: Ahmet Efe, a.g.e.

79


İSTİ KLÂL HARBİ NDE ETNİ К İHANET

Padişahın Başmabeyincisi olan Çerkez asıllı Serkarin Yaver Paşa da İzmit, Sapanca, Hendek ve Düzce’deki Çerkezleri milli mücadeleye karşı silâhlandırmıştır!29 Zât-ı Şâhâne’nin Zeki Bey adında bir Hademe-i Hassa Kuman­ danı vardır. Vahidettin’in şehzadeliği sırasında evlendiği İnşirah Hanım’ın ağabeyi olması münasebeti ile Zeki Bey, Vahidettin’in kayınbirederidir. O da Çerkezdir. Padişahı son mutfak parasına kadar dolandıran Zeki Bey, Sultan’ın özel doktoru Reşat Paşa’yı öldürecek, Vahidettin’in ölümünden sonra da intihar edecektir. Zeki Bey’in kardeşi Şah İsmail’i de îngilizler Çerkez ayaklanma­ larında kullanacaklardır. Bir padişahın etrafında bulunabilecek adamlar mıdır bunlar? Bütün bu açıklamalardan sonra Vahidettin’in İngilizlerle de el­ birliği ederek millî mücadeleye karşı Çerkezleri kullandığını tes­ pit etmek durumundayız. Bereket versin ki, bütün Çerkezler bu oyuna gelmemişlerdir. '

Ödüllendirilenler Zât-ı Şâhâne’nin ödüllendireceği kimselerin millî mücadele aleyhtarı olmasına özel bir dikkat sarfettiği anlaşılmaktadır. İngiliz emelleri uğruna yüzlerce vatan evlâdının kanma giren

Anzavur’u mir-i miranlık rütbesi ve paşalık pâyesi ve­ rerek ödüllendiren odur. Düzce, Adapazarı, Edirne, Çorum, Bolu ve Gerede ayaklan­ malarını teşvik ve tahrik eden onaltı kişiyi 5. rütbeden Me­

cidiye nişanı vererek ödüllendiren odur! Kürtçü Malatya Mutasarrıfı ile elbirliği edip Sivas Kongresi’ni basmaya yeltenen İçişleri Bakanı Adil Bey’i ödüllendiren odur. 29

80

Süreyya Şehidoğlu, Millî Miicadele’dc Adapazarı-Bolu-Düzce-Hendek Yöresi Ayaklanmaları, Ankara 1970, s: 29.


NECDET SEVİNÇ

Müslümanları, bir namus ve haysiyet mücadelesi vermekte olan Mustafa Kemal Paşa ve Kuva-yı Milliye mensupla­

rını katletmeye dâvet eden Şeyhülislâm Mustafa Sabri’yi ikinci rütbeden Osmanlı nişanı ile ödüllendiren odur! Mustafa Kemal’i öldürmek için Mustafa Sagir’i görevlendiren

İngiliz casusu Rahip Frew’in şerefsiz göğsüne nişan ta­ karak ödüllendiren odur! Bir mahkûm için iki ayrı mazbata düzenlemek suçundan yedi ay hapse mahkûm edilen Kürt Nemrut Mustafa Paşa’nın ce­

zasını affeden odur! H atırlam alıyız ki, Zât-ı Şâhâne, bu vatan haini m ahkem e başkanının Mustafa Kemal, Ali Fuat ve Fevzi Paşalar hakkında verdiği idam kararlarını da Boğazlayan Kaymakamı Kemal Bey hakkında Mustafa Nazım Paşa Divam’m n verdiği idam kararla­ rını da vakit geçirmeden onaylamıştır. Am a o cani ruhlu Nemrut Mustafa’yı affetmiştir. Millî mücadele aleyhinde en alçakça ve düşmanca yayını ya­ pan Mihran Nakkaşyan’ın Sabah Gazetesi’ni bir yıllık abone be­ deli olan 4.400 lirayı peşin vererek destekleyen odur. Yine m illî m ücadele aleyhtarı olan Refik H alit’in Aydede Gazetesi’ne 200 lira gönderen odur. Bir bahane bulup millî mücadelenin en amansız düşmanla­ rından Peyam-ı Sabah Gazetesi’ni T\mç Hilal-i Ahm er madalya­ sıyla ödüllendiren odur. Bu liste uzatılabilir. Fakat görülüyor ki, Zât-ı Şâhâne, ödüllen­ direceği kimselerde mutlaka millî mücadele aleyhtarı olmak gibi bir şart aramaktadır.

81


DAMAT PAŞA

Şahsî menfaatlerini müstevlilerin siyasî em elleriyle tevhit eden­ lerden ilki Sultan Vahidettin ise, İkincisi Damat F erit’tir. Suç ortağı olan Vahidettin’in bile ‘‘habis ruhlu, m el’un" dediği D a­ mat Paşa, 4 Mart 1919’da Başbakanlık koltuğuna oturunca, İn ­ g iliz Yüksek Kom iserliği'ne bir haber göndererek bütün umu­ dunu Allah ’a ve İngiltere’y e bağladığını ve İngilizler’in istediği kim seleri tutuklamaya hazır olduğunu bildirecektir. Paşa ar­ tık İngiltere’nin emrindedir. K ürtleri ve Ç erkezleri M ustafa K em al’e karşı ayaklandıracak, Türkler’in elindeki silâhların toplanması için İngilizler’den yardım isteyecektir. Bakanları­ nın kimi Türk m illiyetçilerini ipe çekecek, kimi m illiyetçilerin katli için fetva verecektir. Aralarından Yunan Ordusu’nun ba­ şarısı için halkın dua etm esini isteyen Bakanlar bile çıkmıştır.

bnilemin, mütarekeden sonra Türk Milleti’nin başına kâbus gibi

I

çöken Damat Ferit’in, Şûrâ-yı Devlet üyelerinden Haşan İzzet

Efendi adında bir malisorun oğlu olduğu yazıyor.30 Mehmet Kanar’ın yıllarca göz nuru dökerek hazırladığı anla­ şılan Osmanlı Türkçesi Sözlüğü’nden öğreniyoruz ki, malisor de­

mek, dağlı Arnavut demektir. Haşan İzzet Efendi’nin seyit oldu­ ğuna dair iddialar varsa da 17. asırda Müslüman olduğu bilinen bir Arnavut ailenin Peygamber soyundan gelmesi düşünülemez. Nitekim İbnilemin; Karadağ köylüsü nasranidir, 30

İbnilemin Mahmut Kemal İnal, Son Sadrazamlar, c: 2, İstanbul 1969, s: 2029.

83


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

M üslim olsa yine olm az seyyid Demek sureti ile bu iddiayı temelinden reddetmiştir. Bir bakıma suç ortağı olan Vahidettin’in bile “habis ruhlu” de­ diği31 Damat Ferit 1853’te İstanbul’da doğmuştur. Aslen Karadağ’ın Poşası köyündendir. Gençliğinde Dışişleri Bakanlığı’na memur ola­ rak alınmış, Paris, Berlin, Petersburg ve Londra Büyükelçilikleri’nde ikinci kâtip olarak çalışmıştır. Paris’te iken Sorbon Üniversitesi’nin Tarih ve Coğrafya Fakültesi’nden mezun olmuştur. İngilizce ve Fransızca bilmektedir. Londra Büyükelçiliğinde İkinci Kâtip iken Bombay’a konsolos olarak tayin edilir. Bombay’a gitm ek üzere İstanbul’a geldiğinde Sultan Abdülmecit’in dul kızı Mediha Sultanla evlendirilir, böylece Saray’a damat olur. Mediha Sultan, Hamdullah Suphi Tannöver’in amcası Necip Paşa’nın bir deniz kazasında ölmesi üzerine dul kalmıştır. Sultan Abdülhamit, Damat Ferit’e vezirlik pâyesi vererek Şûrâ-yı Devlet üyeliğine getirir. Kız kardeşi Mediha Sultan’a da düğün hediyesi olarak Büyük Reşit Paşa’nın Baltalimanı’ndaki yalısını satın alıp hediye eder, içini dayar, döşer.

.

Damat Ferit’in, Londra’ya Büyükelçi olarak tayin edilmesi için Mediha Sultan’ı Abdülhamit’e yollamasından onun hırslı bir kimse olduğu anlaşılmaktadır. Fakat padişah “orası mektep değildir” diyerek bu pek mühim sefarete tecrübesiz bulduğu Ferit’in atan­ masıyla ilgili talebi reddeder. Devletin kaderine bakın ki, Abdülhamit rahmetlisinin Londra Büyükelçiliği için bile yetersiz bulduğu Damat Paşa, Vahidettin tarafından Sadrazamlığa getirilerek bir belâ gibi Türk Milleti’nin başına sarılacaktır. Avrupa’ya gitm eden önce hergün sabah nam azlarını Ayasofya Camii’nde kıldığından bahsedilen Ferit Paşa, Avrupa’d an tam bir Frenk mukallidi olarak dönmüştür. Avrupa’dan geldik­ 31

84

Cemal Kutay, Türkiye İstiklâl ve Hürriyet Mücadeleleri Tarihi, c: 19, İs­ tanbul 1961, s: 10839.


NECDET SEVİNÇ

ten sonra yazı ve konuşm alarını Yunan-Latin darbım eselleri ve kelimeleri ile süslemeye özen gösteren Paşa, Boğaz sahilin­ deki o muhteşem yalısında çalıştırdığı erkek veya kadın bütün hizmetkârları da Rumlar’dan seçmiştir. Yunan Harbiyesi gibi çalışan Patrikhane’nin bürokrasiye ve paşa konaklarına sız­ mak için özel bir çaba sarfettiği bir büyük hesaplaşma döneminde Damat Paşa’nın, bugün özel sekreter dediğimiz Kâtib-i Umumisi de Rum Patrik Vekili Kara Todori’dir.32

Cadıları Bile Ürküten Tırnaklar Atalarımızın “insanlardan utananlar ellerinin, Allah’tan hayâ edenler ayaklarının tırnaklarını keserler'’ dediklerini hatırlatan İbnilemin, Damat Ferit’in “içi ayıklanmış uzun tırnaklarının

cadıları bile ürküttüğünden” bahseder.33Başmabeyinci Lütfi Simav! de hatıratında gayet temiz ve titiz bir kimse olan Sultan Reşat’ın Ferit’in uzun tırnaklarından tiksindiğini yazmıştır. İbnilemin’e göre; Frenkleri takliden uzatılan o uzun tırnak­ lar münevver ve centilmen olduğunu herkese göstermek gibi bir fikr-i mecnunenin eseridir. Yani delilik alâmetidir. İsmail Hâmi Danişment’in İrade-i Milliye’nin ilk sayısında

“hain ve alçak” sıfatlarıyla tarif ettiği Damat Paşa, daha önce de bahsettiğimiz gibi Sultan Vahidettin’in mel’un ilân ettiği üç ki­ şiden biriydi.34 Fakat nasıl pespaye bir siyaset takip edildiyse Sultan Vahidettin, daha önce kendisine Bakanlık teklif eden Sadrazam İz­ zet Paşa’ya, bir nezareti idare etmekten aciz olduğunu itiraf eden bu mel’un adamı, Türk tarihinin en bunalımlı günle­ rinde Başbakanlık’a getirerek T ürk m illî haysiyetine ağır bir darbe vurmuştur. Onu sadarete getirmemesini imâ eden sorumlu dev­ 32 33 34

İbnilemin, a.g.e., c: 2, İstanbul 1969, s. 1988. İbnilemin, a.g.e., c: 2, s: 2082. A li Fuat Türkgeldi, Görüp İşittiklerim, Ankara 1987, s: 273.

85


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

let adamlarının itirazlarına “ben deli miyim” diye cevap veren Padişah, herhâlde ablası Mediha Sultan’ın baskılarına boyun eğ­ miş olmalıdır. Vahidettin, Ferit Paşa’yı hükümeti kurmakla görevlendirdiği hatt-ı hümayunda, onun ehliyet ve dirayetine binaen böyle bir gö­ reve getirildiğinden bahsetmektedir. Nasıl olmuşsa bir bakanlığı idare etmekten dahi aciz olduğunu bizzat itiraf eden bu “mel’unun” birden bire ehliyet ve dirayet sa­ hibi olduğu ilân edilivermiştir. Hâlbuki Ferit kendi ifadesine göre devlet hizmetinden bihaber olduğu gibi, kanunlar hakkında vazıh bir fikre, idare-i devlet için de herhangi bir tecrübeye sahip değildir. Vahidettin’in ısrarlarına rağmen “bu adam mecnundur, bu misüllü vazife-i mü­ himine kendisine nasıl tevdi olunabilir?” diye Sadrazam İzzet Paşa’nın mütareke müzakerelerine gidecek heyete başkan­ lık etmesini dahi uygun görmediği35 Damat Paşa 4 Mart 1919’da Başbakanlık koltuğuna oturur. Onun koltuğa oturması demek, bir İngiliz kuklasının koltuğa oturması demektir! Nitekim Damat Paşa iktidara geldikten sadece bir gün sonra İngiliz Yüksek Komiser Vekili Webb, hükümetine gönderdiği raporda şunları yazacaktır: "... Dün Başbakanlığa getirilen Dam at Ferit, İngiliz Yüksek Komiserliği’ne bir haber göndererek bütün umudunun Allah’ta ve İngiltere’d e olduğunu ve İngiltere’nin istediği kimseleri tu­

tuklamaya hazır olduğunu bildirdi!” Paşa, haber göndermekle yetinmeyecek, 9 M art’ta İngiliz Yük­ sek Komiserliği’ni bizzat ziyaret edecektir. Burada neler konuşul­ duğunu Amiral Webb, Londra’ya gönderdiği raporda şöyle anlat­ maktadır: "... Sadrazam bugün öğleden sonra beni ziyaret etti. Daha önce özel olarak bana iletm iş olduğu, kendisinin ve efendisi Padişah’m 35 86

Ali Fuat Türkgeldi, a.g.e., s: 153.


NECDET SEVİNÇ

A llah’tan sonra İngiltere’y e um ut bağladıkları yolundaki güven­ cesini birçok kez tek ra rla d ı!’*6 Her hâlde İngilizler’in istedikleri kimseleri tutuklamaya hazır olduğunu Yüksek Komiserlik’te de tekrarlamış olmalı ki, bu ziya­ retten bir gün sonra eski Başbakanlardan Sait Halim Paşa, Şûrâ-yı Devlet Reisi Halil Bey, Ayan Meclisi Başkanı Rıfat Bey, Bayındır­ lık Bakanı Ali Münif Bey, İçişleri Bakanı Fethi Bey, M aarif Bakanı Şükrü Bey, Adalet Bakanı İbrahim Pirzâde, Dışişleri Bakanı Ah­ met Nesimi Bey ve Şeyhülislâm Musa Kâzım Efendi tutuklandı.37 Damat Ferit’in, Mustafa Kemal’e karşı Kürtleri ayaklan­

dırmaya teşebbüs ettiğinden bahseden ünlü İngiliz istihba­ ratçı Armstrong da Malta sürgünlerinin bir kısmının Da­

mat Ferit’in ricası üzerine tevkif edildiğini yazmaktadır. Şu durumda Türkiye kendi ülkesinin aydınlarını ve devlet adamlarını düşmana gammazlayan işbirlikçi bir siyasi kadronun eline geçmiş demektir! Dahiliye Nazırı Reşit Bey, Damat Paşa’mn “şu Talat Paşa ile

Sait Hâlim Paşa’yı darağcında görmeden ölürsem gözüm açık gider” dediğim nakleder. Muhtemeldir ki, İngilizler’d en Sait Hâlim Paşa’mn tutuklanmasını isteyen de odur. Damat Ferit’i 3 Nisan 1919’da tekrar Am iral Webb’i ziyaret ederken görüyoruz. Bu kez halkın elindeki silâhların toplan­

ması için İngilizler’den yardım istemeye gelmiştir! Kendisinin bir İngiliz dostu olarak yetiştirildiğini söylemeyi de ihmal etmemiş­ tir. Paul Dumont’un “kayıtsız, şartsız İngiliz hayranı’*8de­ diği Damat Ferit, daha sonra da majestelerinin İstanbul’d aki Yük­ sek Komiseri Am iral Calthorpe vasıtasıyla Türkiye’nin İngiliz

mandası altına alınmasını rica edecektir! .16 17 18

Bilal Şimşir, M alta Sürgün leri, İstanbul 1976, s: 72, 73. Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 164. Paul Dumont, M ustafa K em al, Tercüme: Zeki Çelikkol, Ankara 1993, s: 19.

87


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Mustafa Kemal Paşa’nın “şahsî menfaatlarını müstevli­

lerin siyasi emelleriyle tevhit ettiklerinden” bahsettiği iş­ birlikçilerin başında herhâlde bu adam gelir. 30 Mart’ta Vahidettin ile birlikte hazırladığı gizli antlaşma tasarısını İngiliz Yüksek Komiserliği’ne sunan Damat Ferit, Am iral Calthorpe’den bir kez daha Türkiye’nin İngiliz himayesi altına alınmasını ister. Türkiye’nin onbeş yıl boyunca İngiliz himayesi altına alınma­ sını, Doğuanadolu’d a bir Ermenistan kurulmasını, İngilizler’in iç güvenlik bakımından istedikleri yeri işgal etmesini, bakanlık­ larda birer İngiliz müşavir bulunmasını derpiş eden bu tasarı Zât-ı Şâhâne bölümünde teferruatlı olarak anlatıldığı için burada üze­ rinde durulmayacaktır. Kurduğu bütün kabinelerde İngiliz taraftarlarını ve hatta İn­ giliz uşaklarını Bakanlıklar’a getiren bu Paşa, Sevr’i kabul edecek, yakalanan vatanseverleri idam ettirecek, yakalanamayanlar hak­ kında da idam fermanı çıkarttıracaktır. Ve bir de yapacaktır biliyor musunuz? 13 Eylül 1919’da Am iral Robeck’e diyecektir ki:

- Ya Mustafa Kemal’in üzerine bir ordu gönderme­ mize izin verin, ya da siz bir askerî kuvvet göndererek stratejik noktalan işgal edin!39 Kendi vatanının işgal edilmesini düşmana teklif edecek kadar alçalan Damat Ferit 30 Eylül’de milliyetçileri durdurmak maksa­ dıyla Eskişehir’e 2000 kişilik bir kuvvet göndermek için İngiliz Yüksek Komiserliğinden izin istemiş, fakat gönderilecek kuvvet­ lerin Kuva-yı Milliye’ye katılabileceğinden endişe eden İngilizler Paşa’nın teklifini red etmişlerdir.40 Am iral Robeck’in Lord Curzon’a yolladığı rapordan öğreniyo­ ruz ki, bu mesele bir yıl sonra farklı bir şekilde yeniden gündeme 39 40 88

Celal Bayar, Ben De Yazdım, c: 7, İstanbul 1969, s: 2353. Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 138.


NECDET SEVİNÇ

gelmiştir. Am iral Robeck 30 Temmuz 1920’de Curzon’a şöyle ya­ zacaktır: “... Paris’ten dönen Başbakan Ferit ile görüştüm . Barış ant­ laşm asının im zalanıp uygulanm asını görev sayıyor. Fakat im ­ zaladıktan sonra yurtta asayişi sağlam ak için İngiliz yardımına güvenip, güvenem eyeceğini soruyor. İşbirliği yapabileceğim izi söyledim. Sevindi. Dam at Ferit ile General Shuttleıvorth, Mustafa Kem al’e karşı gizli bir plan hazırladılar. Antlaşma imzalanır,

imzalanmaz 15 bin kişilik bir Padişah ordusu ve ayrıca Doğu’da Kürtler Mustafa Kemal’in üzerine saldıracak.’111 A m iral Robeck’in “barış antlaşması” dediği Sevr’dir, anla­ şılan o ki, Sevr’in imzalanıp uygulanmasını görev sayan Sadra­ zam, Mustafa Kemal’in tepkisinden korkmakta, onu ortadan kal­ dırmak veya en azından tasfiye etmek için de işgalcilere işbirliği teklif etmektedir! Yalnız İngizler’in değil, Fransızlar’ın da işbirlikçisidir o. 12 Mart 1919’da bir Fransız gazeteciye verdiği demeçte Talat, Enver ve Cemal Paşa’yı kastederek “üç serseri Fransa’ya harp ettiği gün gözyaşı döktük” diyebilen bu haysiyetsiz devşirm e çocuğu, de­ vamla demiştir ki: - Fransa’ya harp ilan etmek, insanlığa karşı harp ilan etmektedir! İşte Zât-ı Şâhâne’nin Türkiye’nin başına sardığı belâ böylesine haysiyetsiz bir belâdır.

Yalı Tayfası Hüsamettin Ertürk, işgal kuvvetleri komutanları ile tanınmış İııgiliz uşaklarının akşamları Ferit Paşa’nın yalısında ağırlandık­ larını yazmaktadır. Ertürk, İstiklâl Savaşı’nda Türk gizli servisi olan M. M. Grubu’nun başkamdir. İşgal kuvvetlerine mensup general ve amirallerin, gö­ ğüsleri nişan ve madalyalarla dolu Osmanlı paşalarının, başı saII

Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, Ankara 1995, s: 150.

89


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

n k lı şeyhülislâmlarla bazı din adamlarının denizden motorlarla, karadan otomobiller ve arabalarla gelerek yalıda sık sık toplantı yapması teşkilâtın dikkatini çeker. Gizli ajanlardan Galip Vardar’ı yalıyı gözaltında bulundurmakla görevlendirirler. Toplantılara kim­ lerin katıldığını öğrenmesini isterler. Galip Vardar bir süre sonra elinde bir liste ile gelir. Listede kimler yoktur ki... General Harrington, General Şarpi, General Monpelli, Albay Nelson, Kumandan Benet, Yüzbaşı Güningam, Kont Caprini ve di­ ğer birçok ecnebi ile birlikte ileride ihanetlerinden bahsedeceğimiz Şeyhülislâm Dürrizâde Abdullah Efendi, Mustafa Sabri Efendi, Sait Molla, Filozof Rıza Tevfik, Ali Kemal, Müşir Zeki Paşa, Süley­ man Şefik Paşa, Erkânıharp Mirlivası Kiraz Hamdi Paşa, Bağdatlı Hâdi Paşa, Konyalı ve Adanalı Zeynelabidin Efendi’ler, Gümülcineli İsmail Hakkı, Miralay Sadık ve Artin Cemal nâmıyla meşhur olan Müsteşar Cemal Bey yalıda sık sık ağırlananlar arasındadır.42 İleride özetleyeceğimiz gibi işgal kuvvetlerine mensup subay­ larla yalıda defalarca toplandıkları anlaşılan Müslümanlardan Dürrizâde Abdullah Efendi, işgal kuvvetleri ile savaşan Türk

Milliyetçilerinin katlinin farz olduğuna ilişkin fetvayı ya­ yınlayan Şeyhülislâmdır! Bir diğer Şeyhülislâm olan Mustafa Sabri Efendi, Mustafa

Kemal ve saire gibi beş-on şâkinin vücudunun ortadan kaldırılmasını istemiştir! Askerlerin, “bu caniler, bu ka­ til canavarlar” dediği Mustafa Kemal ve arkadaşlarını yaşat­ mamakla mükellef olduklarını yazan da odur! Kuva-yı Milliye’ye “mazarrat-ı milliye” diyebilen Rıza Tev­ fik, Sevr’i imzalamakla yetinmeyip, işgal kuvvetlerine bir dilekçe ile müracat ederek “Allah’a düşman çete” dediği Kuva-yı

Milliye’nin safdışı edilmesini isteyebilmiştir! 42

90

Hüsamettin Ertürk, İki Devrin Perde Arkası, İstanbul 1964, s: 399.


NECDET SEVİNÇ

Halkın Artin Kemal ve Artin Cemal adını taktığı A li Kemal ile Konya Valisi Cemal, Kuva-yı Milliye’nin amansız düşmanıdır!

Sait Molla İngiliz casusu, Miralay Sadık İngilizler’in maaşa bağladığı parti başkamdir! Süleyman Şefik “Kuva-yı Milliye’nin hakkından geli­

rim” dediği için Damat Ferit tarafından önce Harbiye Nazırlığı’na, sonra da milliyetçileri ezmek için kurulan Kuva-yı İnzibatiye’nin başkumandanlığına getirilmiştir. Hâdi Paşa hararetle desteklediği Sevr’i imzaya giden heye­ tin başkamdir! Gümülcineli İsmail Hakkı ile Konyalı Zeynelabidin de Yalı Tayfası’nda adı geçen diğer bazıları gibi vatana ihanetlerinden dolayı Büyük Millet Meclisi kararıyla vatandan tartedilmişlerdir! Bunlardan Birinci Dünya Savaşı yıllarında üç devlete bir­

den casusluk yapacak kadar tiynetsiz biri olan Gümülci­ neli İsmail zaferden sonra İngilizlere sığınmıştır. Damat Paşa’nın yakın çevresi, bir kısmını bakan yaptığı, bir kısmını da önemli devlet görevlerine tayin ettiği işte bu İngiliz taraftarlarından mey­ dana gelmektedir.

Em r-i Rezaletpenahî Vatan fikri ile, devlet fikri ile, bayrak ve istiklâl fikri ile her­ hangi bir rabıtası olmadığı anlaşılan Dam at Paşa, güya Türk Başbakanıdır ama aslında İngiliz emperyalizminin kuklasıdır! Müfrit bir Hürriyet ve İtilâfçı iken43 İkinci Meşrutiyet ilân edilince İttihat Terakki’ye meddahlık yapan bu menfaatperest kukla, bir gün Bitlis Valisi Mazhar Müfit Kansu’ya bir şifre çekerek “bazı

Doğu vilayetlerinin Ermenistan’a terki mecburiyetinin hâsıl olabileceğinden” bahisle kamuoyunun hazırlanmasını ister! O yıllarda Bitlis İstinaf Mahkemesi Savcısı olarak görev ya­ ■1.1 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 410.

91


İSI İK İ ЛІ M A U n l 'N D L E T N İ K İ H A N E T

pan Cemal Bey’in “emr-i rezaletpenahî” dediği telgrafın metni aynen şudur: "... Vilayet-iŞarkiye’d en bazı akşamın Ermenistaria terki mec­ buriyet ve zaruretinin hâsıl olması muhtemeldir. G erçi bu ihti­ mal pek zayıfsa da emr-i vâki karşısında kalınmamak için dağ­ dağasızca ve ûslüb-u hâkim ane ile şim diden efkar-ı um um iyeyi hazırlam ak faydadan hâli değildir. “Bu hususta sarf-ı m esai buyurulm ası ehliyet ve dirayet-i valalârmdan muntazırdır. Hüdanegerde böyle bir hâl vukuunda m ahalli halkın ve aşayirin ne gibi bir tavır ve harekette buluna­ caklarının dahi gizlice ve münasip bir surette tahkik ve tetkiki ile neticenin peyderpey doğruca tarafına iş’a n tavsiye olunur!’*4 Yani Paşa, Ermeniler’in vahşice yakıp, yıktığı ve halkını kat­ lettiği vatan topraklarının Ermeniler’e verilmesi hâlinde halkın nasıl bir tavır alabileceğini sormakta ve halkın işgali kabule

hazırlanmasını istemektedir! Paşa, Cafer Tayyar Bey’e çektiği telgrafta da Yunan saldırıla­ rına cevap verilmemesini emretmiştir. Şöyle ki: 19 Temmuz 1919’da Cafer Tayyar Bey’den bir telgraf gelir. Telg­ rafta Yunanlıların tecavüze başladığı, onlara karşı konulduğu bil­ dirilmektedir. Çatışmalar devam etmektedir. Damat Ferit Paşa’nın 20 Temmuz’d a verdiği cevap aynen şöyledir: "... Edirne’d e t Ordu Kum andanlığına Yunanlılar’m Tekirdağı’na asker ihracına ve hudutta musadematm devam etmekte olduğuna dair tdgrafnâm eniz vasıl oldu. Şarki Ih ık y a ’nm Yunanlılar tarafından işgali konferansm müek-4

44

92

Mazhar Müfit Kansu, Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk İle Beraber, Ankara 1997, c: 1, s: 10. Sözlük: Muntasır: Bekleyen. Aşayin Aşiretler. Hüdanegerde: Allah gösterme­ sin. Mıısademat: Çarpışmalar. Müekkit: Onaylanmış. Mukarrerat: Kararlar. Serfe-i dima: Kandökücülük. İntaç edecek: Sonuçlandıracak.


NECDET SEVİNÇ

k it mukarreratmdan olmakla bilafayda şefle-i dimaya ve ahcdi-i islâm iyenin perişaniyetine intaç edecek, m üsadem ata meydan verilm eyerek harekâtınızın ona göre tayin ve tanzim i ve harp­ ten kat’iyyen içtinap edilm esi tavsiye olunur. 20 Temmuz 1336” Görüldüğü gibi düşman vatanın derinliklerine doğru ilerler­ ken, Türkiye düşmanın iradesine ram olmuş işte böyle bir kafa ta­ rafından yönetilmektedir. Yani Türkiye düşmanın nam ve hesa­ bına yönetilmektedir! Onun içindir ki, Türk Kurtuluş Savaşı’nı başarısızlığa mahkûm etm ek için yurdun dört yanında İngilizlerle birlikte ayaklan­ m alar tertiplenecek, iğfal edilen Kürt ve Çerkez çeteleri

silâhlandırılıp Kuva-yı Milliye’nin üzerine gönderilecektir. Onun içindir ki, Anzavur adındaki eşkıya mir-i miran-

lık rütbesi ile Karesi Mutasarrıflığına tayin edilecek, onun içindir ki, Mustafa Kemal’e karşı İngilizler’den silâh istenecektir."15 Yalnız silâh değil, Kuva-yı Milliye mensuplarıyla savaş­

manın vacip, öldürülmelerinin de farz olduğuna dair fet­ vayı Anadolu’ya dağıtmak için uçak bile istenecektir! Ve onun içindir ki, hemen hemen her yazısında Mustafa Ke­ mal Paşa’ya ve Kuva-yı Milliye önderlerine şâki, câni, eşkıya, şar­ latan diye saldıran A li Kemal altın kalem armağan edilerek ödül­ lendirilip teşvik edilecektir!4 5

45

Eski M abeyn Başkâtiplerinden A li Fuat Türkgeldi, Anzavur’un tayini hu­ susunda şöyle yazmaktadır: A li R ıza ve Salih Paşa’lar zamanından beri her gün gazetelerde şâki Anzavur çetesi filan yerde şu cinayeti yaptı, filan yer­ de bunu yaptı diye yazarak Anzavur’un ika eylediği fecayi ile kulaklarımız dolduğu hâlde, Ferit Paşa sadaretinde gelen maruzat meyanında, uhdesine mir-i miranlık rütbesi tevcihi ile Karesi M utasarrıflığına tayini hakkında bir kararname geldiği görünce dayanamayıp, esna-yı takdimde “ böyle b ir eşkiyayı İbad u llah ’ın başına taslit etm ek rev a-y ı h ak değildir efendim ” diyerek son bir cür’et gösterdim. G örüp İşittik lerim , Ankara 1987, s: 263.

93


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

İngilizler’den Para mı Aldı 4 M art 1919’dan itibaren tam beş kez Sadrazamlığa getirilen ve Türkleri devlet ve hükümet işlerinden uzak tutmak için azami gayret gösteren Damat Ferit Paşa’nın İngilizler’den para aldığına dair iddialar vardır. Şöyle ki: 4 Nisan 1921’de Meclis’te hükümetin Yunan zulmüne karşı ne yaptığına ilişkin bir soruya cevap veren Dışişleri Bakanı Ah­ met Muhtar Bey, İngilizler’e verilen 31 Mart tarihli notayı okur.

“Konstantin’i besleyip bize hücum emri verdiniz, Yu­ nanlılar sizin ücretli askerlerinizdir” denilen notada İngi­ liz altınlarına tamah eden Damat Ferit’in Türk’ü Türk’e kırdırdığından bahsedilmektedir.46 İşte 4 Mart 1919’da başımıza tebelleş olan belâ, böyle bir belâdır.

Damat Paşa’nın Bakanları Mütarekeden sonra Türkiye, ülkeyi İngilizler hesabına yöneten hükümetlerin eline düşmüştür. Özellikle Damat Ferit hükümetleri Atatürk’ün pek veciz bir şekilde ifade ettiği gibi; “şahsi men-

faatlarını müstevlilerin siyasi emelleriyle tevhit eden” Bakanlar’ın bir araya getirildiği hükümetlerdir. Tıpkı Başbakan gibi, çoğu Türk soyunun evlâdı olmayan bu Bakanlar’ın te­ mel görevi memleketi İngiliz Yüksek Komiseri’nin talepleri doğ­ rultusunda yönetmek, düşman isteklerinin aslında m illî ihtiyaçtan kaynaklandığına halkı ikna etmektir. Onlar için devletin istiklâlinin ve milletin şeref ve haysiyetinin önemi yoktur! Türk’ün, Türklüğün önemi yoktur! Bayrağın önemi yoktur! Vatanın önemi yoktur! İngilizler’in gücendirilmemesini temel ilke olarak benimseyen bu hükümetler için aslında istiklâlin de önemi yoktur! 46

94

Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 480.


NECDET SEVİNÇ

O bakımdan binlerce yıllık Türk tarihinin kapanmaması için kanlarının son damlasına kadar mücadele etmeye and içen Mus­ tafa Kemal ve arkadaşları, bu hükümetlerin bakanları nezdinde de onların basındaki pohpohçuları nezdinde de devekuşu idiler! Serseri idiler! Sergerde idiler! Haydut, mahlûk, zorba, câni idiler! Berduştular. İpsiz, sapsız adamlardı bunlar! Külhanbeyi idiler! Yılandılar! Şarlatandılar! Baği, daği, şaki idiler! Yalnız Damat Ferit hükümetlerinde görevlendirilen bakanlara şöyle bir bakmak, Türk Milleti’nin başına nasıl bir belânın sarıl­ dığını anlamaya kâfi gelecektir: Artin Cemal... Artin Kemal... Seyit Abdülkadir... Mustafa Sabri... RızaTevfik... Rumbeyoğlu Fahrettin... Dürrizâde... Bu kişiler hakkında ilgili bölümlerde gereken teferruat verile­ cektir, fakat biz size kısaca bazı aydınlatıcı notlar sunmak istiyoruz: Bunlardan bir kısmı İngilizler tarafından maaşa bağ­

lanacak, bir kısmı işgal kuvvetlerini Türk Milliyetçile­ rinin üzerine sevk edecek, kimi Kürt, kimi Çerkez ayaklan­ malarını tezgâhlayacaktır. Aralarında Yunan Ordusu’nun

haşarısı için halkın dua etmesini isteyen de vardır, bi­ raz önce bahsettiğim iz gibi üç devlete birden casusluk edenler de! Kimi T ürk Milliyetçi’lerini ipe çekecektir, kim i milliyetçileri katli için fetva verecektir ki, işte bütün bu adamlar hakkındaki teferruatlı bilgiyi kitabın Hazin Sonları bölümünde bulabilirsiniz. 95


MUSTAFA KEMAL M ustafa Kemal, Osm anlıcı, Ümmetçi, İslâm cı değil, m illiyetçi idi. M illî idi. Saray’a, B a bıâ li’y e veya herhangi bir ecnebi kuv­ vete değil, hamiyet-i milliye ve Kuva-yı M illiye'ye dayanıp, hakim iyet-i m illiyeye müstenit m illî bir devlet kuracaktı. Bu­ nun için m ücadele-i m ili iye verecek, irade-i milliyeyi hâkim kı­ lacaktı. Arzu-yu m illî buydu. Bu amaca hizm et etmek için çı­ karacağı gazetenin adı da Hâkim iyet-i M illiye olacaktı. Onun için esas, Türk M illeti’nin haysiyetli ve şerefli bir m illet olarak yaşamasıydı. Bu esas ancak tam bağım sızlığa sahip olmakla te­ min edilebilirdi. Eğer bu m ücadelede tek başına kalırsa, mav­ zerini eline alacak, fişekliklerini göğsüne dizecek, Elmadağı’na çıkıp son kurşununa kadar vuruşacaktı!

S

ultan Vahidettin-Damat Ferit İkilisi kurtuluşu düşmanın hi­

mayesi altına girmekte ararken, Mustafa Kemal “Ya İstiklâl, Ya Ölüm” diye yola çıkacaktır. Ona göre “bir devletin himaye ve

sahabetini kabul etmek, insanlık evsafından mahrumiyeti, acz-ü meskeneti itiraf etmek demektir. Esas, Türk Milleti’nin hay­

siyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır. Bu esas ancak tam bağımsızlığa sahip olmakla temin edilebilir. (...) Binaenaleyh, Ya İstiklâl, Ya Ölüm!”17 Vatan onun için, Saray’ın benimsediği gibi mülk değildir, na­ mustur. İşte bu sebepledir ki, Yıldırım Orduları Grubu Kuman­ danı iken Başvekil İzzet Paşa’nın “müttefikler İskenderun

Limam’na zorla girmeye kalkarlarsa, üzerimize ateş et■17 Atatürk, N utuk, с 1, Ankara 1973, s: 13. Siizlük: Sahabet: Korumak. Evsaf: Vasıf.

97


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

seler bile karşılık vermeyin” yolundaki 3 Kasım 1918 tarihli emrine karşı gelmiş ve aynı gün bu Arnavut asıllı Başvekil’e bir telgraf çekerek demiştir ki:

- İngilizler İskenderun’a çıkarlarsa ateş açarım!48 Mustafa Kemal, çoğu vatana karşı herhangi bir sorumluluk duymayan, çeşitli Balkan ve Kafkas kavimlerine mensup kimse­ lerin, basit çıkarları için hergün binbir perende attıkları o kokuş­ muş Saray’da yetişmemiştir. Damat Ferit ve nicelerinin başma gel­ diği gibi, Türklüğe kefen biçilen Batı başkentlerinin izbelerinde millî kimliğini kaybederek, kendi değerlerini yadırgayan kozmo­ polit bir Osmanlı aydını da değildir. Çeşitli Osmanlı milletlerinin âdeta kutsanmasına rağmen Türklüğün tahkir ve tezyif edildiği Babıâli ve Dersaadet’in frenk muhitlerinde yetişmemiştir. Köşklerin, konakların, denizle dudak dudağa vermiş aşifte ya­ lıların değil, harp meydanlarının çocuğudur o! Lord Kinross’un yazdığı gibi; dört yıl süren kanlı boğuşmalar­ dan hiç mağlup olmadan çıkan tek Türk komutanıdır!49 Şahsiyetini köşklerin verandaları değil, harp meydanları şe­ killendirmiştir.

Bin Yıl Boyunca Beklenen Ses: Ben Bir Türk’üm! Türk’ün himayesi altında yetişip, Türk’ün ekmeği ile perverde olan Arap ihanetine, Bulgar ihanetine, Arnavut ihanetine, Rum, Ermeni ihanetine bizzat şâhit olduğu için en güvenli siper olarak Türk Milleti’nin sinesine sığınmıştır. Bu çökmez, bu düşmez, bu elegeçirilmez sipere nasıl sığındığını anlatırken, aslmda bir devletin kendini vareden kudrete ihanetini özetlemektedir. Demektedir ki: "... Bizim gençlik yıllarım ızda Osm anlılık telkin ve tesirleri hâkim di. İm paratorluk halkını meydana getiren Türk’ten başka uluslara bu arada yanlış bir din anlayışı ile Araplar’a , Saraıfm , ordu ve devletin ileri gelenleri arasında bulunan ırktaşlarmm et48 49

98

Zeki Sanhan, a.g.e., с 1, s 12. Lord Kinross, Atatürk, Bir Milletin Yeniden Doğuşu, İstanbul 2006, s: 163.


NECDET SEVİNÇ

kişiyle Arnavutlara özel bir değer veriliyor, onlardan söz edilir­ ken ‘kavm -i necip’ deyim i ile sıfatlandırılarak bu duygunun be­ lirtilm esine çalışılıyor, m em leketin sahibi ve devletin kurucusu olan biz Türlder ikinci planda önem siz halk yığınları sayılıyorduk. “Şair M ehm et Em in Yurdakul’un ilk defa M anastır A skerî İdadisi’nde öğrenci iken okuduğum ‘Ben bir Türk’üm, dinim, cinsim uludur’ mısraıyla başlayan manzumesinde, bana ulusal benliğimin gururunu tattıran ilk anlatım ı bulmuştum. Fakat asıl bunu orduya katıldığım günlerde, bir Anadolu çocuğunun gözyaşlannda gördüm ve kuvvetle duydum, ondan sonra Türklük

benim en derin güven kaynağım, en engin övünç da­ yanağım oldu.’*0 Mehmet Emin Yurdakul, Türk Milleti’nin bin yıl boyunca bek­ lediği sesti. Bu ses onu öyle derinden etkiledi ki, ve öyle ihanet­ lere uğradı, öyle kahpeliklere şâhit oldu ki, artık M u s ta fa K e ­ m a l iç in e s a s T ü r k lü k ’tü .*51 O n u n h a y a tt a y e g â n e o n u r u , s e r v e ti T ü r k lü k ’tü .52 A r a p ’ı, A m a v u t ’u k a v m -i n e c ip ilâ n e d e n ş u u r s u z la r a k a rşı, T ü r k y a r a tılm a k la ift ih a r e d iy o rd u . Osmanlıcı, ümmetçi, islâmcı değil, milliyetçi idi. M illî idi. Saray’a, Babıali’ye veya bir başka merkeze, değil hamiyet-i millîyeye ve Kuva-yı Millîye’ye dayanıp, mücadele-i millîyeye başlayacaktı. I lakimiyet-i millîyeye müstenit millî bir devlet kuracak, irade-i millîyeyi hâkim kılacaktı. Arzu-yu millî buydu. Bu amaçla çıka­ racağı gazetenin adı da Hakimiyet-i Millîye olacaktı.

Samsun’a Doğru Bir Pontus devleti kurm ak için Samsun, Vezirköprü, Merzifon (Inlaylannda terörist faaliyetlere başlayan Rum çeteleri, Fener Pat­ '<()

Ûtkan Kocatürk, Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1999, s: 203,204.

'I ’

Afet İnan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1959, s: 304. Mahmut Esat Bozkurt, Yakınlarından Hatıralar, İstanbul 1955, s: 95.

99


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

rikhanesi, bölgedeki metropolitler ve Merzifon Amerikan Koleji53 tarafmdan yönetilip, yönlendiriliyordu. Fakat her zaman olduğu gibi İngilizler meydana gelen olaylardan Türkleri sorumlu tuttu­ lar. Eğer Osmanlı Devleti asayişi sağlayamazsa İngiltere bölgeyi işgal edeceğini bir nota ile Osmanlı hükümetine bildirdi. Mustafa Kemal Paşa, işte bu nota üzerine 9. Ordu Müfetişliği’ne tayin edilip Samsun’a gönderilmiştir. Nitekim 6 Haziran 1919’d a Karadeniz Ordusu Başkum an­ danı General Milne’e gönderilen cevabî yazıda “Mustafa Kemal Paşa’nm 9. Ordu Müfettişliği’ne tayininde en müessir sebebin İn­ giltere Devlet-i Fehimesi mümessilinin Babıâli’ye verdiği nota ol­ duğu” hatırlatılmıştır.54 Bu tayinin Mustafa Kemal Paşa hakkında esaslı bir tahkikat­ tan sonra yapıldığı anlaşılmaktadır. Tahkikat neticesinde Başve­ kil Damat Ferit Paşa ve Dahiliye Nazırı Mehmet Ali Bey, Mustafa Kemal Paşa’nm İttihat Terakki’ye mensup olmadığına kanaat ge­ tirmiş, Fevzi Çakmak Paşa bir İngiliz subayına onun İttihatçılar’a düşman olduğunu söylemek ihtiyacını duymuş, bütün bunlara rağ­ men meseleden bir de İngiliz Elçiliği Baştercümanı Ryan haber­ dar edilmiştir. Ve işte bunlardan sonra Harbiye Nezareti 30 Nisan 1919’da Mustafa Kemal Paşa’nm 9. Ordu Müfettişliği’ne tayin edil­ diğine dair teskereyi Başvekâlet’te göndermiş, teskerede Paşa’nm görev ve yetkileri de belirtilmiştir. Mustafa Kemal Paşa’mn vazife ve selahiyederine dair talimatname sureti, Harbiye Nezareti’nin 7 Mayıs 1919 tarih ve 2714 numaralı teskeresi ile birlikte Damat Ferit’in Bakanlar Kurulu’nda okunmuş, 15 Mayıs’ta da Mustafa Kemal Paşa Samsun’a doğru yola çıkmıştır.55 53 54 55

100

Bu Amerikan kolejinin yıkıcı faaliyetleri hakkında OsmanlI’dan Günümü­ ze Misyoner Faaliyetleri isimli eserimize bakılabilir. Cevabî yazının tam metni için bakınız: Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sa­ yı: 1, Ankara 1952, 18 numaralı vesika. Mustafa Kemal Paşa ile Samsun’a çıkan 18 subay rütbe sırasına göre şunlar­ dır: 1-Kurmay Albay Refet Bele, 2-Kurmay Albay Manastırlı Kâzım Dirik, 3-Dr. Albay İbrahim Tâli Öngören, 4-Kurmay Yarbay Mehmet Arif Bey


NECDET SEVİNÇ

Harbiye Nezareti’nin 30 Nisan 1919’da Başvekâlete gönder­ diği teskerede, Mustafa Kemal Paşa’nm yetki sahası 3. ve 15. Kolordu’ların sorumluluk alanları olarak belirlenmiştir. Bu alan Si­ vas, Van, Trabzon, E rzurum vilayetleriyle, Sam sun Sancağı’nı kapsamaktadır. M üfettişlik hududuna komşu olan Diyarbakır, lîitlis, Elazığ, Ankara, Kastamonu vilayetleri de Mustafa Kemal Paşa’nm görev sahası içindedir ve bu görev yalnız askerî değil, aynı zamanda mülkîdir.56 Daha sonra görev bölgesine mücavir olmaları sebebiyle Kay­ seri ve Maraş mutasarrıflıkları da Paşa’nm yetki sahası içine alın­ mıştır.57

Vahidettin mi Gönderdi? İşte Mustafa Kemal Paşa’nm böylesine geniş bir alanda yetkilendirilmesi ve bölgedeki komutanlarla beraber m ülkî idare âmirleri olan vali ve m utasarrıfların da emri altına verilmesi, mülkün kurtarılması için Sultan Vahidettin tarafından gönderil­ diğine ilişkin yorumların yapılmasına sebep olmuştur ki, bu yo­ rumlar yanlış sayılmaz. Evet, bu gü n müze hâline getirilen Şişli’deki evde İstiklâl Navaşı’nın planlarını yapmakta olan Mustafa Kemal Paşa’nm, Pa(Iişah, hükümet ve Genelkurmay’m müştereken hazırladığı bir plan dairesinde Anadolu’ya gönderildiği anlaşılmaktadır. (Ayıcı Arif), 5-Kunnay Binbaşı. Hüsrev Gerede, 6-Topçu Binbaşı Kemal Doğan, 7-K unnay Binbaşı Refik Saydam, 8-YUzbaşı Cevat Abbas Giirer, 9-Yüzbaşı Mümtaz Tünay, 10-Yüzbaşı İsmail Hakkı Ede, 11-Yüzbaşı Ali Şevki Öndersev, 12-Yüzbaşı Mustafa Vasfî Süsoy, 13-Üsteğmen Hayatî, 14-Üsteğmen Arif Hikmet Gerçekçi, İS-Üsteğmen Abdullah, 16-Teğmen Muzaffer Kılıç, 17-Kâtip Faik Aybars, 18- Kâtip Memduh Atasev. (Dr. Fethi Tevetoğlu, Atatürk’le Samsun’a Çıkanlar, Ankara 1971, s: 14). 'Wı Geniş bilgi için bakınız: Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 1, Ankara ■

7

1952, 3 numaralı vesika. Dâhiliye N ezaretinden Harbiye N ezaretine gönderilen belgenin aslı için bakınız: Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 1, vesika 12.

101


İSTİ K U L HARBİ’NDE ETNİK İHANET

M ustafa K em al Paşa’nın 9. Ordu M üfettişliği’ne tayini ve karargâhınm kimlerden teşekkül edeceğine dair müzakereler uzun süre devam ettiği hâlde, hem İngilizler’den saklanmıştır, hem de Damat Ferit kabinesindeki Hürriyet ve İtilâf Partisi’ne mensup müfrit bakanlardan. Öyle ki, kabinenin en önemli bakanlarmdan olan Şeyhülislâm Mustafa Sabri ve Adliye Nazırı V âsıf Hoca ta­ yin kesinleşinceye kadar durumdan haberdar edilmemişlerdir.58 Bu Şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi, Sadrazam Vekili olması sebebiyle 8 Haziran 1919’da kendisini ziyaret eden İngiliz Askerî Ataşesi Deeds’e “Mustafa Kemal’i geri çağırmak için yap­

tıkları müracaattan dolayı teşekkür edecektir!”59 Harbiye Nezareti, 30 Nisan 1919’da “Mülga Yıldırım Orduları Grubu Kumandanı Mirliva Mustafa Kemal Paşa hazretlerini 9. Ordu Müfettişliği’ne tayin etmiş, ilgili kararnâme Padişah’a tak­ dim edilmek üzere Sadrazam Paşa’ya arz edilmiştir.”60 Mustafa Kemal Paşa 1 Mayıs’ta Damat Ferit’in misafiridir. Nişantaşı’ndaki Hariciye Konağı’nda aziz misafirine kendi eliyle çay ikram etmek nezaketini gösteren Ferit Paşa, 4 Mayıs’ta Yıldız Sarayı’nda Vahidettin’in huzuruna çıkar, Mustafa Kemal Paşa’nın 9. Ordu Müfettişliği’ne tayinine dair iradeyi alır v e ona verilecek fevkalâde görev ve yetkiye ait ferman metnini de Padişah’m tas­ vibine arz eder. 58 59 60

Tarık Mümtaz Göztepe, V ahid cttın M ü tarek e G ayyasında, İstanbul 1969, s: 180. Zeki Sanhan, a.g.e., с: 1, s: 310. 12576 Beyaz: 30/4/35 (1919) Makam-ı Sâmi-i Sadaretpenahi’ye Mülga Yıldırım Orduları Grubu Kumandanı Mirliva Mustafa Kemal Paşa haz­ retleri dokuzuncu Ordu Kıtaatı Müfettişliği’ne tayin olunmuş ve keyfiyet-i tayin arz-ı atebe-i ulya kılınmak üzere Makam-ı Sâmi’ye arz edilmiştir, müşarünileyhin taht-ı emrinde bulunacak olan üçüncü ve onbeşinci kolordular menatıkını ihtiva eden Sivas, Van, Trabzon, Erzurum vilayetleriyle Samsun Sancağı memurin-i mülkiyesinin Mustafa Kemal Paşa tarafından yapılacak tebligatı icra etmelerinin tamimen emir buiyunılması müsterhamdır. Kâzım

102


NECDET SEVİNÇ

Mustafa Kemal Paşa’ya itiraz edecekleri bilindiği için, o güne kadar olup bitenden haberdar edilmeyen Şeyhülislâm Mustafa Sabri ile Adliye Nazırı Vasfi Hoca durumu ancak Padişah ferma­ nından sonra öğrenirler. Damat Ferit, Mustafa Kemal Paşa’ya iti­ raz edenlere dönüp der ki: - İşbu tayin keyfiyeti doğrudan doğruya kariha-i Şevketmeab Efendi’mizin kâriha-i şâhânelerinden sâdır olmuştur. Hikmet ve kerametine hepimizin kani bulunduğumuz Padişahım ızın irade­ lerine karşı ağız açamayacağınızdan eminim.61 14 Mayıs’ta Nişantaşı’ndaki konakta Damat Ferit’in yem ek dâvetine icabet eden Mustafa Kemal Paşa, 15 Mayıs’ta Genelkur­ may Başkanı ile vedâlaştıktan sonra, yine vedâlaşmak için Yıl­ dız Sarayı’na gider. Sultan ona büyük ilgi gösterir. Şimdiye kadar devlete çok hizmet ettiğinden, bunların hepsinin tarihe geçtiğin­ den bahseder ve der ki: - A s ıl ş im d i y a p a c a ğ ın h iz m e t h e p s in d e n m ü h im o la ­ b ilir . P a ş a , P a ş a , d e v le ti k u r t a r a b ilir s in .62 Bazı tarihçiler “d e v le ti k u r t a r a b ilir s in ” sözünü, İstiklâl Savaşı’nm başlatılması için emir verildiği şeklinde yorumlamış­ lardır. Fakat gelişmeler bunun böyle olmadığını göstermektedir. Çünkü Vahidettin ne sözünün arkasında duracaktır, ne de Mus­ tafa Kemal’in! Ferit de öyle. Mustafa Kem al Paşa ve arkadaşları 16 M ayıs’ta Sam sun’a gitm ek üzere Bandırm a Vapuru’na binerler. Vapur demir alır, Karadeniz’e doğru ilerlemeye başlar, işte tam bu sırada bir mo­ torun Bandırma’ya doğru sür’atle gelmekte olduğu görülür. Mo­ tordan vapura dalan düşman subayları sintinesine kadar, direği­ nin tepesine kadar vapuru didik didik ararlar. Mustafa Kemal’in silâh götürdüğünden şüphelenmişlerdir. Fakat subayların belin­ deki tabancalardan başka bir tek silâh bulamazlar. Kontrol su61 62

Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 182. Falih Rıfkı Atay, Ç an kaya, İstanbul 1980, s: 173.

103


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

baylan geldikleri motorla vapurdan uzaklaşırken ötelerde haya­ let gibi bir düşman torpidosu peydâ olur. Bu düşman torpidosu onları Samsun’a kadar takip edecektir.

Dön Em ri İngilizler M ustafa Kem al Paşa’nın A nadolu’ya gidişinden fevkalâde tedirgin olmuşlardır. Karadeniz Ordusu Başkomutanı General Milne, 6 Haziran 1919’da Osmanlı Harbiye Nezareti’ne bir yazı göndererek “kesb-i temayüz etmiş bir Paşa’nın maiyeti erkânı ile beraber memleket dahilinde dolaşmasının efkâr-ı umumiyeyi taciz edeceğinden ve askerlik nokta-i nazarından da mesa­ isine bir lüzum görülmediğinden” bahisle Mustafa Kemal Paşa

ve maiyetinin derhâl İstanbul’a dönmesi için emir veril­ mesini talep eder.63 Osmanlı Harbiye Nazırı 8 Haziran’da General Milne’e verdiği cevapta “bir müfettişin memleketi dolaşmasmdan efkâr-ı umumiyenin rahatsız olup, olmayacağının, tecrübeli bir Nazır olan kendi takdirlerine terk edilmesini” ister.64 Aynı gün Amiral Calthorpe, Osmanlı Dışişleri Bakanlığı’na bir nota gönderir. Notada “Samsun’d an endişe verici haberler alındığı, bazı kötü niyetli kimselerin hadise çıkarmaya çalıştıkları, bu işte Mustafa Kemal Paşa’nın başrolü oynadığı” bildirildikten sonra

“General Milne tarafından Mustafa Kemal Paşa’nın gö­ revden alınması için Osmanlı Harbiye Nazırlığı’na di­ rektif verildiği” hatırlatılmaktadır.65 Mustafa Kemal Paşa’yı hadise çıkarmakla suçlayan ve General Milne’in Osmanlı Harbiye Nazırhğı’na direktif verdiğinden bah­ sedilen bu nota, oldukça sert bir notadır. 63 64 65

Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 1, vesika 17. Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 1, vesika 18. Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, c: 2, Ankara 1973, s: 7.

104


NECDET SEVİNÇ

Bu sert nota üzerine mesele Bakanlar Kurulu’nda müzakere rdilmiş ve Mustafa Kemal Paşa 8 Haziran’da Harbiye Ne­

zareti tarafından geri çağırılmıştır!66 Yani 15 Mayıs’ta “memleketi kurtarabilirsin” diyen Vahi(lettin, 8 Haziran’da Mustafa Kemal’in arkasından çekilivermiştir! (16

Bâb-ı Âlî Hâriciye Nezâreti Mühime Kalemi 16208-574 Müsta’cel D âhiliye Nezâreti-i Ç elilesi 'ne

Devletlü efendim hazretleri İngiltere Fevkalâde Komiseri Sir Arthur Calthorpe’tan 8 Haziran 1919 tari­ hiyle vârid olan bir takrirde Samsun’dan kendisine vâki olan ihbârâta nazaran mahall-i mezbûrda sû-i niyet ashâbından bazı eşhâsın emniyet ve âsâyiş-i mem' leketi ihlâl ve kargaşalık ihdâsına tasaddî eyledikleri ve işbu harekât-ı ihtilâlcûyânede Mustafa Kemal Paşa’nın dahl-i küllisi bulunduğu ve mûmâ-ileyhin

me’mûriyetinden azli zımnında Karadeniz Kuvve-i Askeriyesi Başkuman­ danlığı cânibinden Harbiye Nezâret-i Celîlesi’ne teblîgât-ı lâzıme îfâ edildi­ ği ba’de’l-ityân dâhil-i memleketde vukû’a gelecek her gûnâ şûrişin ve bilhâssa beyne’ 1-anâsır ve dînî bir mâhiyet iktisâb eyleyecek her türlü harekâtın tevlîd eyleyeceği son derece vahim netâyic üzerine nazar-ı dikkat celb edildikten son­ ra havza-i me’mûriyetleri dâhilinde ser-zede-i zuhûr olacak muhill-i âsâyiş her bir hareketden dolayı kendilerinin bizzât mes’ûl ve mu’âteb tutulacaklarına dâir me’mûrîn-i mülkiyeye serî’an ta’lîmât-ı mukteziye i’tâsıyla Samsun’da­ ki vaziyet-i hâzıra hakkında kendisinin bi-tamâmihâ haberdâr edilmesi iltimâs edilmekdedir. Ma’lûm-ı devletleri olduğu üzere Meclis-i Vükelâ karârıyla

Mustafa Kemal Paşa’nın me’mûriyetine hitâm verilip Dersaâdet’e celbi Harbiye Nezâret-i Aliyyesi’ne havâle olunmuş olmağla taraf-ı âlilerinden dahi emniyet ve âksâyiş-i umûmînin her türlü halelden vikâyes esbâbının istikmâli zımnında oradaki me’mûrîn-i mültiyeye vesâyâ-yı ekîde ifâsı ve bu emr-i mü­ himin ifâsında taksiri görülenlerin şiddetle mu’âteb ve mes’ûl tutulmaları ve bir tarafdan da İngiltere fevkalâde komiserine vâki olan ihbârâtınderece-i sıhhatinin tebyîni zımnında tahkîkât icrâ etdirilerek neticesinden âcizlerinin dahi haberdâr edilmesi menût-ı ге’у-i âlî-i nezâret-penâhîleridir. Emr ü fermân hazret-i menlehü’l-emrindir. Fi 10 Ramazan sene 1337 ve fi 9 Haziran sene 1335 Hâriciye Nâzır Vekili (İmza)

BOA, DH. KMS, 53-1/43-2 (Belgelerle Mustafâ Kemal Atatürk, Ankara 2003, s: 30).

105


İSTİKLAL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Bakanlar Kurulu kararıyla görevine son verilen Mustafa Ke­ mal Paşa’nın İstanbul’a getirilmesi için, Dışişleri Bakanlığından, İçişleri Bakanlığı’na gönderilen 9 Haziran 1919 tarih ve 16208574 numaralı yazıda bu kararın İngiliz Fevkalâde Komi­

seri Calthorpe’un 8 Haziran’daki teşebbüsü ile alındığı anlaşılmaktadır. Fakat Paşa İstanbul’a dönmeyecektir! 11 Haziran’da Harbiye Nezareti’ne gönderdiği şifrede kömür ve benzin yokluğu sebebiyle dönmesinin gecikeceğini bildiren Mus­ tafa Kemal Paşa “sebeb-i dâvetin lütfen izah buyurulmasım” da rica etmiştir.67 Mustafa Kemal Paşa’ya gönderilmek üzere hazırlanan 16 Ha­ ziran 1919 tarihli cevap aynen şöyledir: 15/6/335 M üstaceldir Sam sun Vasıtasıyla Üçüncü Ordu M üfettişi M ustafa Kem al Paşa H azretleri’ne 11 H aziran 335 tarihli telgrafnâm elerine cevaptır: Faaliyeti kendilerince m üsellem bulunan zat-1 âlilerinin o

mıntıkadaki memuriyetlerini hüsn-ü telakki etmeyen İngilizler Dersaadet’e celbiniz hakkmda talepte bulun­ dular. Memleketin geçirmekte bulunduğu vaziyet, Ne­ zareti bu İngiliz talebini icraya mecbur eylediğini arz ederim. Basri68 Bu telgraf gönderilmemiştir. Mustafa Kemal Paşa’nın 11 Haziran 1919 tarihli telgrafına 15 Haziran’da şu cevap verilecektir:

67 68

106

Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 1, vesika 20. Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 1, vesika 21.


NECDET SEVİNÇ

ı. Şube 3594 M ustafa Kem al Paşa’y a ı ı Haziran 3 5 tarihli telgrafnâm elerine cevaptır. İstanbul’a davetiniz Hükûm et-i Seniyye’nin karan neticesi­ dir. 1. Şube 3 5 9 4-15/6 /3 5 Şifreye tahvil ettim . 15/6/35 Şevket Thrgut Süleym an69 İşte bu gelişmeler üzerine “bu dâvetin mânâ ve mahiye­

tini anlayamadım” diyen Mustafa Kemal Paşa, işin asimi Ge­ nel Kurmay Başkam Cevat Paşa’dan sorar. Cevap Paşa’nın 11 Ha­ ziran 1919 tarihli cevabından bir kez daha anlaşılır ki, Mustafa Kemal’in İstanbul’a çağırılmasmı İngilizler istemiştir.707 1 Mustafa Kemal Paşa 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa’ya çektiği 16 Haziran tarihli şifrede Cevat Paşa’dan aldığı ce­ vabı şöyle açıklar: “... Sebeb-i davetim i Cevat Paşa’d an m ahrem sordum. Cevap şudur: zatıalileri gibi kıym etli bir generalin hâlen Anadolu vila­ yetlerinde dolaşm asının efkâr-ı um um iyeye iyi tesir bahşetm e­ yeceğinden İstanbul’a celp buyurulm anızı İngilizler istediler.”?1 İngilizler Mustafa Kemal’in İstanbul’a dönmesini istemekle kal­ mayıp, bir kez daha ısrar edeceklerdir. İngiliz Fevkalâde Komiseri, 17 Haziran’da Dışişleri Bakanlığı’na bir yazı göndererek Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun mıntıkasındaki memuriyetinin Hıristi­

yan ahali için tehlike teşkil ettiğinden bahisle, Paşa’nın ve 09 70 71

Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 1, vesika 22. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, c: 1, İstanbul 1945, s: 15. Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbimiz, İstanbul 1969, s: 47.

107


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİKİHANET

ona refakat eden bütün subayların hemen Dersaadet’e celbi için kat’i emir verilmesini isteyecektir.72

“ Sine-i Millete Dönerim” Mustafa Kemal Paşa bütün bu gelişmeleri, Sultan Vahidettin’e bildirmek ihtiyacını duymuştur. Sultan’a gönderdiği uzun yazıda, memleketin içinde bulunduğu şartları özetlemiş, İngilizlerin ve İngilizlere mümaşatı meslek edinen zayıf seciyeli bazı kimselerin kendisini İstanbul’a celbetmek istediklerini bildirdikten sonra, Malta’ya gitmek veya atalete mahkûm edilmek gibi ihtimaller kar­ şısında bırakılırsa “sine-i millette kalarak vatanî vazifeye

devam edeceğini” arz etmiştir.73 Bütün bu yazışmalar karşısında susan Vahidettin’d e bu fevkalâde önemli ikazdan sonra da hayra yorulacak herhangi bir hareket gö­ rülmemiştir. İşte bu sırada Dahiliye Nazırı A li Kemal, illere ve san­ caklara birer telgraf yollayarak “işgallere direnilmemesini” emretmiş, Posta ve Telgraf Umum Müdürlüğü de “Müdafaa-i

Hukuk-u Milliye ve Redd-i İlhak cemiyetleri tarafından verilen telgrafların çekilmemesini” istemiştir.74 Müdafaa-i Hukuk-u Milliye ve Redd-i İlhak cemiyetleri, İstiklâl Savaşı’nı örgütlemek için halkı uyarmakta olan cemiyetlerdir. İşte bu gelişmeler üzerine Mustafa Kemal Paşa 24 Haziran 1919’d a Sultan Vahidettin’e bir telgraf çekerek “hükümdarım ve mukadesatmı kurtarm aya ve muhafaza etmeye azmetmiş olan asil milletin, kuvvetinin kırılmasına tevessül edilmesini tarihin affetmeyeceğini” arz etmiştir.75 72

73 74 75

108

İngiliz Fevkalâde Komiserliği’nden Hâriciye Nezareti’ne gönderilen 17 Ha­ ziran 1919 tarih ve 2002 numaralı yazının metni için bakınız: Belgelerle Mustafâ Kemal Atatürk, s: 3 1 ,3 2 . Tam metin için bakınız: Söylev ve Demeçler, c: 1, İstanbul 1945, s: 15,16,17. M. Tayyip Gökbilgin, Millî Mücadele Başlarken, c: 1, Ankara 1959, s: 143. 24.6.35 (24 Haziran 1919) Şifre


NECDET SEVİNÇ

Mustafa Kemal Paşa, 20 Haziran 1919’da kolordulara bir emir yayınlayarak, milletin sesini kesmeye cüret edecek telgraf memur­ larının derhâl Divan-ı Harp’e verilmesini istemiştir. Telgraf metni şudur: “1- M üdafaa-i M illiye ve Redd-i İlhak cem iyetlerinin verecek­ leri telgrafların keşide kılınm am ası hakkında Posta ve Telgraf Müdüriyet-i Umumiyesi’nden umum telgraf memurlarına em ir verildiğini duydum. M illetin sadasm ı boğarakhukuk-u meşruasını talepten men etm eye ve vatanın mahvına sebep olmaya m atuf olan bu em ri, hiçbir namuslu telgraf memurunun icra edeceğini ümit etmem,fa ka t böyle bir namussuzluğa cür’et edecek

olanlar olur ise derhâl Divan-ı Harp’lere tevdi ve işa­ rını emreylerim.’*6 Kaydetmeliyiz ki, Redd-i İlhak ve Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri tarafından verilecek telgrafların çekilmemesini isteyen Müdür-ü

76

Mabeyni Humayun Cenabı Mülûkâne Başkitabeti Çelilesi Vasıtaisıyla Atebe-i Ulya-yı Cenab-ı Padişahiye Dâhiliye Nâzın B ey ’in 18 Haziran 335 (18 Haziran 1919) tarihli vilayetlere ya­ yınladığı şifreli bir tamimde Müdafaa-i Hukuk-u Milliye hazırlıklarını şiddetle yasaklıyorlar. Pek hazin ve üzücüdür ki, aynı tarihte Posta ve Telgraf Genel Mü­ dürü de milletin sesini boğmaya yönelik gafilane ve derhâl akamet ve nedamete mahkûm bir telgraf yayınlamıştı. Şevketpenahım; fiilen vaki bugünkü parçalanma tehlikesi karşısında bağımsız­ lığını ve başta makam-ı akdesi ve salanat-ı hümayunları olmak üzere mukad­ desatını kurtarmaya ve muhafazaya azmetmiş olan millet-i necibelerinin böyle hasis ve tehlikeli bir zihniyetle kudretinin kırılmasına tevessül etmek tarihin ve millî vicdanın hiçbir zaman affedemeyeceği hadiselerdendir. Gerçi böyle bir zihniyetin hiçbir yerde kabul ve tatbik alanı bulmadığım şükranla arz eylerim. Fakat millet-i necibelerine ve vatan ve devletin tarihine karşı reva görülen bu muameleler mukadderat ile pek zalimane bir alay oluyor. Bu hadiseler heyecanlı olan milletin görüşlerine ve fikirlerine yayıldıkça merkezi hükümete itimatsızlık göstermek gibi pek fena neticeleri hazırlayacağında şüphe yoktur. Keyfiyeti arza cesaret ederken tazimat-ı ubudiyetkâranemi de teyit eylediğim menutu ilmi âlî buyuruldukta ferman. Mustafa Kemal (Atatürk’ün Bütün Eserleri, c: 3, İstanbul 2000, s: 21). Refik Halid Karay, Minelbab İlelmihrab, İstanbul 2009, s: 216,217.

109


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Umumi, ileride adından çok bahsedeceğimiz ünlü hikâye yazan Refik Halit Karay’dır.

Azil Mustafa Kemal Paşa’nın bu çabalarından hiçbir sonuç alına­ madığını, Vahidettin’in de ikinci kez uyarılmasına rağmen Ferit ve takımı ile birlikte hareket ettiğini biliyoruz. Bu yazışmalar devam ederken Mustafa Kemal Paşa’nın yerine vekâleten Kâzım Karabekir tayin edilmek istenmiş, fakat Karabekir Paşa görevi kabul etmediği gibi; Mustafa Kemal Paşa’nın de­ ğiştirilmesini doğru bulmadığını da Harbiye Nazırı Şevket l\ırgut Paşa’ya bildirmiştir. İşte bütün bu gelişmeler üzerine Ferit Paşa hükümeti 23

Haziran’da Mustafa Kemal Paşa’yı görevinden azletmiştir. İleride adından sıkça bahsedeceğimiz Mustafa Sabri Efendi’nin başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu’nun azil kararında, Mus­

tafa Kemal Paşa’nın çağırıldığı hâlde İstanbul’a gelme­ diğinden ve ahaliyi hükümete karşı tahrik ve teşvik et­ tiğinden bahsedilmektedir. Azil karan aynen şöyledir: M edis-i Vükelâ M üzakeratına M ahsus Zabıtnam e Sıra Numarası: 317 Tarih: 24 Ram azan Sene 1337 H aziran Sene 1335 Üçüncü Ordu M üfettişi M ustafa Kem al Paşa hakkında vukû bulan şikâyâttan dolayı hüküm etçe istim âına lüzum görülerek kendisine İstanbul’a gelm esi Harbiye Nezaretinden tebliğ edildiği hâlde, dâvet-i vakıaya icabet etm ediği ve ahaliyi hükümete

karşı tahrike teşebbüs ettiği anlaşılm asına binâen mumaileyhin hemen azli ve yerine Bahriye Nazır-ı es110


NECDET SEVİNÇ

bakı Hurşit PaşaYım tayini zım nında m uam ele-i lazim enin ifâsı hususunun Harbiye ve M ustafa K em al Paşa’nın azledile­ rek hiçbir sıfat-ı resm iyesinin kalm am ış olduğundan tebligat ve iş’ârâtınm mahiyet-i resm iyeyi haiz olmadığmm icabeden vilâyâta tebliğinin Dahiliye N ezaretine ifâ n tezekkür kılındı.77 (M eclis-i Vükela Azalarının İsim leri) T\ıhaftır ki, Mustafa Kemal Paşa, azil kararını İçişleri Bakanı Ali Kemal’in bazı vilayetlere yolladığı gizli genelgeden öğrenmiş­ tir. Ali Kemal bu genelgede “Mustafa Kemal Paşa’nın büyük bir asker olmakla beraber zamanın siyasetim o derece bilmediği için, üstün vatanseverlik ve gayretine rağmen yeni memuriyetinde ba­ şarılı olamadığı ve İngiliz Fevkalâde Mümessili’nin talep ve

ısrarı ile azledildiğini” bildiriyordu.78 Özetlersek, 30 Nisan 1919’da 9. Ordu Müfettişliğine tayin edi­ len Mustafa Kemal Paşa, 15 M ayıs’ta yola çıkacak, 19 Mayıs’ta Samsun’a varacaktır. 6 Haziran 1919’da İngiliz Karadeniz Ordusu Başkomutanı General Milne, Osmanlı Harbiye Nezaretine bir yazı göndererek Paşa’nın maiyetiyle birlikte İstanbul’a dâvet edilmesi için derhâl emir verilmesini isteyecek, 8 Haziran’da Harbiye Ne­ zareti tarafından geri çağırılan Mustafa Kemal Paşa dâvete ica­ bet etmediği için 23 Haziran’da azledilecek, azil kararma da İngi­ liz Fevkalâde Mümessili’nin talep ve ısrarı gerekçe gösterilecektir! Ve nihayet Dahiliye Nezareti, Mustafa Kemal Paşa’nın asker­ likten istifa edip, sine-i millete döndüğüne ilişkin yazısının sure­ tini Harbiye Nezareti’ne yollayacaktır. 9 Temmuz 1919 tarihli o yazı şudur: "... M übarek vatan ve m illeti parçalanm ak tehlikesinden kur­ tarmak ve Yunan, Erm eni âmaline serfiiru etmemek için açılan Sözlük: İstimaına: Dinlenmesine. Belgelerle Mustafa Kemal Atatürk, (1916-1922) T.C. Başbakanlık Devlet Ar­ şivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Ankara 2003, s: 41. 78 Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, c: 2, s: 20. 77

111


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

m ücahede-i m illiye uğrunda m illetle beraber, serbest surette ça­ lışm ağa sıfat-ı resm iye ve askeriyem artık m âni olm ağa başladı. Bu gaye-i m ukaddese için m illetle beraber nihayete kadar çalış­ mağa m ukaddesatım nâmına söz verm iş olduğum cihetle, âşıkı olduğum silk-i celil-i askeriye bugün vedâ ve istifa ettim . Bun­ dan gaye-i m ukaddes-i ım lliyem iz için her türlü fedakârlıkla ça­ lışm ak üzere sine-i m illette bir fe r t sıfatıyla bulunm akta oldu­ ğumu arz ve ilân ederim .”79 M ustafa Kem al

Vatan’ın Harim-i İsmetinde Düşman Askerleri Mustafa Kemal Paşa Samsun’a çıktığında şehrin sokaklarında İngiliz askerleriyle Rum çeteleri dolaşıyordu. Yunan makamlarıyla irtibat hâlinde çalışan Samsun Rum Komitesi ve özellikle Metro­ polit Yermanos, bölgedeki Rum nüfusunu arttırmak için bir iç bo­ ğazlaşmanın yaşandığı Rusya Rumlan’nı Türkiye’ye göç etmeye teşvik ediyordu. Bölgedeki İngiliz kontrol subayı Cravvford, Batum’d aki Rum­ ların gemilerle Türk sahillerine çıkarılmasına yardımcı oluyordu, daha şimdiden Batum’dan Trabzon’a 8 bin Rum getiril­

mişti ki, bunların çoğu Pontus çetesiydi! Nitekim Batum’dan ge­ lip, Giresun’da karaya çıkan bir Rum çeteciler grubu 25 Temmuz 1919’da birliklerimiz tarafmdan yok edildi.80 Pontus Devleti’ni ihya etm ek için mücadele eden 40 kadar Rum çetesinden başka Ermeni çeteleri de faaliyet hâlindeydiler. Ermeni Patriği Zaven Efendi bir Rum örgütü olan Mavri Mira ile işbirliği hâlinde çalışıyordu.81 79

Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Saye 2, Ankara 1952, 37 numaralı vesika. Sözlük: Serilini etmemek: İtaat etmemek. Silk-i celil-i askeriye: Yüce askerlik yoluna. 80 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 378. 81 Atatürk, Nutuk, c: 1, İstanbul 1973, s: 2, ayrıca bakınız: c: 1, İstanbul 1973,1 numaralı vesika.

112


NECDET SEVİNÇ

Meydanı boş bulan Rumlar öyle şımarmışlardır ki, sonradan Ticaret Lisesi olarak kullanılan Taşkışla’ya Yunan bayrağını bile çekmişlerdi.82 Merzifon Am erikan Koleji’nin desteklediği83 Rum çetelerinin Ladik, Erbaa, Niksar, Am asya ve Sivas vilayetlerinde bile Müslü­ man ahaliyi tehdit etmeleri, göçe zorlamaları, hatta katletmeleri, İngilizlerin de iç kesimlere doğru sarkmaları sebebi ile Mustafa

Kemal Paşa, Havza depolarındaki silâhlan halka dağıttı. Mondros Mütarekesi hükümlerine göre İtilâf Devletleri’ne teslim edilmek üzere İstanbul’a gönderilmekte olan Üçüncü Ordu’ya ait

ıo bin süngü kolu ile 12 top kamasına ve bunlan taşı­ yan hayvan ve arabalara elkoydu.84Karadeniz bölgesindeki en önemli Türk çetesinin reisi olan Topal Osman Ağa’yı Havza’ya dâvet e tti

Topal Osman Ağa Mehmet A k if in “gömelim gel seni tarihe desem sığ­

mazsın” diye tarif ettiği kahram anlardan olan Topal Osman Ağa, 1883’te Giresun’da doğdu. Varlıklı olduğu anlaşılan ailesinin bedel ödemesine rağmen gönüllü olarak Balkan Harbi’ne katıldı. Çatalca’da Bulgarlarla savaşırken sağ diz kapağına isabet eden bir şarapnel parçası sebebi ile İstanbul’daki Şişli Etfal Hastahanesi’ne sevk edildi, Giresun’a koltuk değnekleriyle döndü. Fakat buna rağ­ men vatan için mücadeleye devam etti. 1. Dünya Savası’nda Ruslar’a karşı savaştı. 1916’da Ruslar’ın Trabzon’u işgal etmeleri üzerine Harşit Cephesi’ni kurdu ve Ruslar’ın geri çekilmeye başladıkları 12 Şubat 1918’e kadar bu cepheyi savundu. Ruslar’ın çekilmesi üze­ rine Rum ve Ermeni çeteleriyle mücadele ederek 14 Nisan 1918’de K2 КЗ K4

Teoman Alpaslan, Topal Osman Ağa, İstanbul 2007, s: 256. Geniş bilgi için bakınız: Necdet Sevinç, OsmanlI’dan Günümüze Misyo­ ner Faaliyetleri, İstanbul 2009. Sebahattin Tansel, a.g.e., c: 1, s: 246.

113


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Batum’a giren birliklerimizin Komutanı, milis Yarbaylığı’na terfi ettirilen Topal Osman Ağa idi. Osman Ağa, Ermeni tehciri sırasında cephede bulun­

masına rağmen, İstanbul’da İngiliz emellerine hizmet etmek için kurulan kukla Divan-ı Harp’te Ermeni tehciri sırasında Ermenilere zulmettiği gerekçesiyle gıyabında idama mahkûm edildi. 29 Mayıs 1919’da Havza’da Mustafa Kemal Paşa’nın huzuruna çık­ tığında boynunda idam yaftası vardı.85 Topal Osman A ğa ile ilgili mükemmel bir eser yazan Teoman Alpaslan, onun “Lazlık ve Çerkezlikle ilgisi bulunmadığını, Türk olduğunu” ifade etmektedir.86 Mustafa Kemal Paşa, Türk Milleti’nin bu kahraman evlâdına

“Türkleri imha eden Rum ve Ermeni çetelerini imha et­ mesini” emredecektir!

85 86

114

Teoman Alpaslan, Topal O sm an Ağa, İstanbul 2007, s: 19, 20. Teoman Alpaslan, a.g.e., s: 27.


YUNAN İLERİ HAREKÂTI D evletin idaresini elegeçiren ve Türk soyunun evlâdı olmadık­ ları gibi, devlet fikrine, m illet fikrin e, bayrak ve bağım sızlık fik rin e de esasen sahip bulunmayan çeşitli Balkan ve K ajkas topluluklarının döküntüleri Türk M illeti’ni ölüm lerden ölüm beğenmeye çağırıyorlardı. Aynı kabinede bulunmalarına rağ­ men, kim i Türk M illeti’ni Am erikan esaretine sürüklem eye ça­ lışıyordu, kim i İngiliz. Bir kısmı da Fransız himayesinden yana idi. 5 H aziranda İngiliz Yüksek Kom iseri'ne isteklerini ileten Damat Ferit, Türkiye’nin İngiliz himayesi altına alınmasını is­ tem işti. İngilizler himayeyi kabul etm ezlerse Am erikan man­ dası da olabilirdi! Oysa Mustafa Kem al kellesini koltuğunun altına alıp "ya istiklâl, ya ölüm " diye yola çıkmıştı.

5 Mayıs’ta İzmir’e asker çıkaran Yunanlılar, 16 Mayıs’ta Urla’yı, 17 X M ayıs’ta Çeşme’yi, 20 Mayıs’ta Tbrbalı’yı, 21 Mayıs’ta Menemen’i, 22 Mayıs’ta Selçuk’tı, 25 Mayıs’ta Manisa’yı, 27 Mayıs’ta Aydın’ı işgal ettiler. 28 Mayıs’ta Ayvalık ve Tire, 29 Mayıs’ta Itırgutlu, 30 Mayıs’ta Saruhan, 1 Haziran’da Ödemiş, 2 Haziran’da Atça, 3 Haziran’da Nazilli, 5 Haziran’da Akhisar ve çevresi Yunanlıların eline g e çti Güneyde Urfa, Antep, Maraş İngilizler, Adana Fransızlar tarafından işgal edilm işti Antalya ve Konya’da İtalyan, Merzi­ fon ve Samsun’da İngiliz askerî birlikleri konuşlanmıştı. 28 Mayıs’tab ir açıklama yapan Erivan Hükümeti, büyük Er­ menistan Cum huriyetinin kurulduğunu ilân e tti Böylece Van, Bitlis, Harput, Diyarbakır, Sivas v e Trabzon Ermenistan’a katıl­ mış sayılıyordu. 115


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

İzmir’in işgalinden cesaret alan 800 kadar yerli Rum çetesi, İzmir’in işgalinden bir gün sonra, 16 Mayıs sabahı Urla yarıma­ dasındaki Türk köylerine saldırdılar. Köylüleri katletiler. M al­ larını yağmaladılar. Bu eşkiyaların Urla’nın Müslüman mahal­ lelerini kuşatmaları üzerine 173. Türk A layı’nın 18 kadar olan askeri, A lay Komutanı Kâzım Bey’in emriyle harekete geçti, böylece Türk Ordusu mütareke hükümlerine rağmen ilk kez kurşun atıyordu. Fakat Urla da çarpışmalar başlayınca bir Yunan savaş gemisi karaya asker çıkardı. İskeledeki silâh deposu işgal edildi. Yunan Ordusu ertesi gün Urla’daki kuvvetlerini takviye için ka­ raya asker çıkardı.87 Atatürk’ün Samsun’a çıktığı günlerde böyle bir tablo vardı Anadolu’da. İngilizler işgal ettikleri Güney vilayetlerinde halkın elindeki silâhları toplarken, Fransızlar Adana’d a Ermenilere silâh dağıtıyorlardı.88 M illet sahipsizdi. Şaşkındı da. Hükümet de şaşkındı. Devletin idaresini elegeçiren ve T ürk soyunun evlâdı olma­ dıkları gibi, devlet fikrine, millet fikrine, bayrak ve bağım sız­ lık fikrine de esasen sahip bulunmayan çeşitli Balkan v e Kafkas topluluklarının döküntüleri Türk Milleti’ni ölümlerden ölüm be­ ğenmeye çağırıyorlardı. Aynı kabinede bulunmalarına rağmen, kim i T ürk Milleti’ni Am erikan esaretine sürüklemeye çalışıyordu, kim i İngiliz. Bir kısmı da Fransız himayesinden yana idi. 5 Haziranda İngiliz Yüksek Komiseri’ne isteklerini ileten Damat Ferit, Türkiye’nin İngiliz himayesi altına alınmasını istemişti İngi­ lizler himayeyi kabul etmezlerse Amerikan mandası da olabilirdi!89 87 88 89

116

Selahattin Tansel, a.g.e., c: 1, s 267. M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 2, s: 98. Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 305.


NECDET SEVİNÇ

Oysa Mustafa Kemal kellesini koltuğunun altına alıp “ya istiklâl, ya ölüm” diye yola çıkm ıştı Fakat aynı kabinenin İçişleri Bakanı olan Ali Kemal, 20 Mayıs’ta hükümetin Fransız mandasmı kabule hazır olduğunu bildirdi.90* Hükümete yakın bir isim olan Sait Molla, aynı gün Türkçe İstan­ bul Gazetesi’nde şöyle yazacaktı: M em leketim izin hâli ve istikbalini kurtaracak yegâne çare İngiliz himayesidir! M illet zaman geçirmeden hüküm et bu hima­ yeyi istem elidir.№ 31 Mayıs Ahm et İzzet, Çürüksulu Mahmut ve Genelkurmay Başkanı Cevat Paşa gibi önemli kişüer, İstanbul’daki Amerikan he­ yeti ile görüşerek Amerikan mandasmı istedüer!92 Daha önce kay­ dettiğimiz gibi Mustafa Kemal Paşa da kellesini koltuğunun altma alıp “ y a is tik lâ l, y a ö lü m ” diye yola çıkmıştı. Şimdi millet kimin peşinden gidecekti? 1400 yıllık bir müesseseyi ve 600 yıllık bir saltanatı temsü eden Halife-i Ruy-ı Zemin hazretlerinin tam desteğini alan Da­ mat Ferit Hükûmeti’nin mi, Mustafa Kemal’in mi? İstanbul’da her kafadan bir ses çıkması milletin bölünmesine sebep olmuştu. İçişleri Bakanlığından birbiri ardı sıra valiliklere gönderilen “işgal kuvvetlerine karşı silâhla mukabele edilmeme­ sine, çünkü meselenin siyaseten çözümleneceğine” ilişkin ısrarlı genelgelerle atalete sürüklenen kaymakam, mutasarrıf ve belediye IKişkanlan ile bazı eşraf Yunan askerlerinin İzmir’de işledikleri vah­ şet ve cinayetlerin kendi başlarına da gelmesinden korkarak şehir ve kasabalarını düşmana teslim etmeye başladılar. Salihli Kayma­ kamı Haşan Ferit, yanma Belediye Başkanı, Müftü Efendi ve bir kısım eşrafı da alıp “Kuva-yı Milliye’nin talanmdan kurtulmak” gibi bir gerekçe uydurarak Y u n a n k u m a n d a n ın ı k a z a n ın iş ­ <)() Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 261. 111 Zeki Sarıhan, a.g.e., с: 1, s: 262. Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 291.

117


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

galine davet etmek gibi bir alçaklığı irtikâp etti! Bergama işgal edildiğinde Yunan Tabur Komutanı’nın elinde halktan elli ki­ şinin imzaladığı bir dâvetiye vardı!93 Y u n an kuvvetleri S im av’a da d âvetli olarak gelmişlerdir. Dâvetiyenin altında Hürriyetve İtilâf Partisi’nin Simav İlçe Başkam Ağdacızade Hafız Kâmil Efendi ile eşraftan Hacı A rif Efendi’nin imzası vardır!94

Düşman ordusunun önüne düşüp, kendi kasabalarım işgale getirmekten sıkılmayan bu iki soysuzdan H afız Kâmil Efendi’nin baldızı Servet Hanım’la bacanağı Sami Bey’in bazı ak­ rabaları da bilahare evlerine İtalyan bayrağı çekeceklerdir!95 Bu ihanetlere mukabil Simav’d a Kuva-yı Milliye’yi örgütleyen Belediye Başkanı Etrakoğlu Ahmet Efendi Girife sürgün edilecektir! Etrakoğlu demek, Arapça Türkoğlu demektir. Bu Türkoğlu Ah­ met Efendi sürgünden döndükten sonra diyecektir ki: "... Sim av’a Yunan birlikleri girdiğinde bayram yapanlar da kurtuluştan sonra Cum huriyet bayramını kutlayanlar da aynı kişilerdir!” Yunan askerleri 25 Mayıs’ta Manisa’ya girerler. Düşmanm eline geçmemesi için şehir dışına çıkarılmış olan 60 top geri getirilerek Yunanlılara verilir. Yunanlılar depolardaki silâhlara elkoyarlar. Yunan ajanı Misailidis, işgalden bir gün önce Mutasarrıf Hü­ seyin Hüsnü Bey’i ziyaret ederek direnilmemesi konusunda onu ikna etmiştir. Yunan taraftarı eylem ve söylemlerinden dolayı halkın Hüsnüyadis admı verdiği bu işbirlikçi Mutasarrıf, Yunan

kuvvetlerine karşı konulmaması için halka çağrıda bu­ 93

94 95

118

Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, c: 1, s 379, 201 numaralı dipnot. Ayrıca bakınız: İlhan Tekeli - Selim İlkin, Ege’deki Sivil Direnişten Kurtuluş Savaşına Geçerken Uşat Heyet-i Merkeziyesi ve İb­ rahim Tahtakılıç Bey, Ankara 1989, s: 135. Recep Albayrak, Ethem Bey’in Sürgün Yılları, Ankara 2004, s: 65. Recep Albayrak, a.g.e., s: 203.


NECDET SEVİNÇ

lu n u r.96Manisa’yı bir tek mermi atılmadan düşmana teslim eden IIüsnüyadis, tıpkı Kırkağaç’ın işbirlikçi kaymakamı Şerif Bey gibi Yunan Ordusu ile birlikte şehri terk edecek, Paraskevula adında bir Rum kızıyla evlenip, Aya Triyada Kilisesi’nde vaftiz edilip Hı­ ristiyan olacaktır.97 Tıpkı İzmir’in işgalinde olduğu gibi Manisa’nın işgalinde de Krmeniler Yunan Ordusu’na destek vermişlerdir! Ermeni komiIelerinin başkanları ve ileri gelenleri olan Despot Tiryat, Avukat Agop Papazoğlu, Gabriyel vs. gibi kimseler Manisa’nın işgali sıra­ sında düşmanla birlikte hareket etmişlerdir.98 23 Mayıs 1919’d a Bandırma’dan hareket eden Albay Bekir Sami Bey, Balıkesir’e geldiğinde istasyonun baştanbaşa Yunan bayrak­ larıyla donatılmış olduğunu görür. Demiryolu memurlarının hepsi Yunan üniforması giymişlerdir.99 Bekir Sami Bey’in yâveri Yüz­ başı Selahattin, hatıratında Yunanlılar’ın Akhisar’a girişi münase­ beti ile zafer takları kurulduğundan, düşman askerlerine kurban edilecek koyunların bile Yunan millî renklerine boyandığından Ilahsetmektedir!100 Akhisar’ın işgalinde de Hürriyet İtilâf Partisi’nin temsilcileri başrol oynarlar. Genel Başkanları İngiltere’nin maaşlı ajanı

olan bu temsilciler, yanlarına Rumları ve Ermenileri de alarak iş­ gal altındaki Saruhanlı’ya gidip işgal kuvvetlerini Akhisar’a dâvet edeceklerdir! Sonra da işgal kuvvetleri komutanına Çakıroğlu kö­ yünde tuz-ekmek ikramında bulunacak ve ona beyaz bir at arma­ ğan edeceklerdir!101 % 47

Zeki Sarıhan, a.g.e., с: 1, s: 275. Erdoğan Aslıyüce, Türk Tarihinde İşbirlikçiler ve Yüzellilikler, İstanbul 2009, s: 275. ■ıs M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 1, s: 126. ■)<) Recep Albayrak, a.g.e., s: 31. 100 İlhan Selçuk, Yüzbaşı Selahattin’in Romanı, İstanbul 1976, c: 2 , s: 44. 101 Recep Albayrak, a.g.e., s: 30.

119


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Mustafa Madanoğlu Eşme’nin işgalinde düşmana yar­ dımcı olmuş ve o nedenle de Yunanlılar tarafından Eşme kaymakamlığına tayin edilmiştir. 27 Mayıs darbesinde aktif rol oynayan Cemal Madanoğlu’nun babası, yüzellilikler listesinin 121. sırasmda kaydedilen işte bu adamdır. Cemal Madanoğlu’nun annesi İstanbul Adigelerindendir.102 Mustafa Madanoğlu’nun yüzellilikler listesine alınması için İzmir Milletvekilleri Reşat, Kemal, Ethem ve Abidin Bey’ler tara­ fından verilen Önergede adı geçenin “Harekât-ı Milliye esnasında Yunanlılarla teşrik-i mesai ederek birçok hânümanlarm sönme­ sine sebebiyet verdiğinden” bahsedilmektedir.103

Yunan birlikleri Aydın’a da dâvetli gelmiştir. Şehrin ileri gelen eşrafından bir grup T ürk ve Rum İzmir’e kadar gidip, işgal kuvvetleri Komutam Zafiriu’ya şehirlerinin işgal edilmesini teklif etmiş, tıpkı Akhisar’da olduğu gibi sonra da onları törenle karşılayıp çeşitli ikramlarda bulunmuşlardır. Türk ve Rum eşrafbirbucak merkezi olan Marmara’da Hükümet Konağı’na Yunan bayrağı çekecek, Salihli Yunan bayraklarıyla do­ natılacak ve işgal kuvvetleri memleketin ileri gelenleri ta­

rafından Tire’ye dâvet edilecektir!104 Bütün bu kahbeliklere sadece İçişleri Bakanı Ali Kemal’in peşpeşe yayınladığı genelgelerin sebep olduğu söylenemez. A li Kemal “Yunanlılarla savaş hâlinde bulunulmadığı için işgallere fiilen karşı konulmamasına, bunun banş konferansında ileri süreceğimiz fi­ kirleri zayıflatacağına bu sebeple redd-i ilhak cemiyetlerinin ku­ rulmasının yasaklandığına ve millî ordu kurmanın devlete darbe vurm ak demek olacağına”105 ilişkin genelgeler yayınlamıştır ama 102 103 104 105

120

Recep Albayrak, a.g.e., s: 261. Erdoğan Aslıyüce, a.g.e., s : 340. Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 282. M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 1, s: 143. Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 293, 294,328.


NECDET SEVİNÇ

halkın asıl korkusu malının, mülkünün talan ve namusuna teca­ vüz edilmesidir. Fakat bu genelgelere rağmen birçok şehir ve kasaba hiç kim ­ senin uygun görmesine lüzum görmeden silâha sarılıp, millî hay­ siyetini muhafaza etmiştir.

Ege’de Yunan Vahşeti Teslim olmak, kurtulm ak demek değildir. Aksine teslim ol­ mak, akla, hayâle gelmez felâketlere peşinen razı olmak demekl ir. Bu felâket, başta Menemen ve Manisa olmak üzere birçok il ve ilçemizde yaşanmıştır. Ve bakınız neler olmuştur: 17 Haziran’da Bergama’ya saldıran düşman, halkın şiddetle karşı koyması üzerine geri çekilmek zorunda kalır. Fakat 20 Haziran’da kuvvetlerini takviye ederek kasabayı işgal eder. Vahşet, cinayet, yağma ve ırza tecavüzler sebebi ile 50 bin kişi perişan bir şekilde mülteci durumuna düşer.106 Kasabanm böyle bir felâkete m âruz kalmasından korkan ve esasen yüreksiz bir adam olduğu anlaşılan Kaymakam Kemal Bey, Misailidis adındaki Yunan casusunun telkinleriyle107 21 Mayıs’ta birtek mermi atmadan Menemen’i düşmana teslim eder. Yunan birlikleri birçok yerli Rum çeteleriyle beraber Menemen’e girer­ ler. Kaym akam kendisini ve Menemen halkını kurtardığını zan­ netmektedir. Fakat Yunanlı komutanlar 17 Haziran’da Bergama’da uğradıkları mağlubiyetin acısını Menemen’den çıkarmak isterler. Bunun için birçok yerde başarı ile uyguladıkları bir imha planı ya­ parlar. Karanlık bastırıp, herkes evine çekilince izci teşkilâtlarına mensup yerli Rum gençleri Hıristiyan dükkânlarının üzerine haç 106 Arşiv Belgelerine Göre Balkanlar’da ve Anadolu’da Yunan Mezalimi, c: 2, Anadolu’da Yunan Mezalimi, Başbakanlık Osmanlı Arşivleri Daire Başkanlığı Yayını, Ankara 1996, s: 38. 107 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 263. 121


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

işareti çizerler. Yerli Rumlar’a silâh dağıtılır. Şehrin hâkim mev­ kilerine makinalı tüfekler yerleştirilir. Y unanlı kom utanlar, Şeyh Sükûtî adında birini Belediye Başkanlığı’na tayin etmişlerdir. Bu Şeyh Sükût! Şam’lı bir Dürzi’dir. Komutanlar 1918de Şam’da İngiliz casusu Lawrens’le görüştüğü söylenen108Şeyh Sükûtî’d en işgale direnme ihtimali bu­ lunanlara dair bir liste hazırlamasını isterler. Sükûtî listeyi tan­ zim edip düşman subaylarına verir.109 Düşman askerleri önce Hükümet Konağı’nı basarlar, memle­ keti Yunan’a teslim eden sersem kaymakamla birlikte altı jandar­ mamız katledilir. Katledilenlerin cenazelerinin defnine izin veril­ mez.110Sükûtî’nin listesini bildirdiği milliyetçilerin çoğu öldürülür. Servet sahiplerinin malları yağmaya uğrar. Evleri basıp, kadınla­ rın namusuna tecavüz ederler.111 Yunan askerleri Türk çocuk­

larını süngülere takarak gezdirmek suretiyle şenlik ya­ pıp, zaferlerini kutlarlar.11213Ertesi günkü olayları Celal Bayar söyle nakletmektedir: "... Ertesi gün Yunan erleri, yerli Rumlar Hükümet önünde, çar­ şıda ve m ahallelerde birçok Türkü imha etti Kaçanoğlu Bağinm yanındaki çukurla şose üzerinde H afız Baki Efendinin kâtibinin bağlan arasındaki büyük çukur öldürülen Türkler’in cesetleri ile dolu bir hâle geldi. Şehit edilen Türkler’d en bir kısm ı Yediz Köp­ rüsü başında nehre atıldı! “K ız Kuyusunda ve Çerkez M ahallesinde şehit edilenlerin sa­ yısı yüzleri aşmıştır. Salhane civarında Kovacı denilen yerde Türk cesetleri yakılm ak suretiyle imha edildi. Yıkıkdeğirmen Tepesinde birçok Türk cesedinin gömülü olduğu görüldü!’*13 108 Nedim Çakmak, Httsnttyadis Hortladı, İstanbul 2005, s: 31. 109 Nedim Çakmak, a.g.e., s : 26. 110 Mustafa Turan, Yunan Mezalimi, İzmir, Aydın, Manisa, Denizli, 1919-1923, Ankara 2006, s: 131. 111 Zeki Sarıhan, a.g.e., c : 1, s : 326. 112 Selahattin Tansel, Mondros’tan M udanya’ya Kadar, c: l ,s : 2 8 8 . 113 Celal Bayar, Ben De Yazdım, c: 8, İstanbul 1972, s: 2533.

122


NECDET SEVİNÇ

Menemen’de yerli Rumların temin ettiği yirmi araba ile öldü­ rülen Türkler’in cesetleri şehir dışına çıkarılmıştır. İki gün mü­ temadiyen defin işleri ile uğraşılmıştır. Birçok çukurda ceset çı­ karılmış, birçok Türk’ün yakılarak öldürüldüğü tespit edilmiştir. Çocukların kılıçtan geçirildiğini görenler vardır.114 Özetlersek, kasaba hiçbir direniş göstermeden teslim olduğu hâlde iki-üç gün içinde 1017 Türk katledilmiş, tecavüze uğrayan kadınların parçalanmış cesetleri sokaklara atılmıştır!115 Yunan vahşetine mâruz kalmamak için 57. Tümen Komutanı’nın dağıtmak istediği silâhları dahi reddederek teslim olan Aydında da benzer facialar yaşanmıştır. Türk ve Rum ileri gelenlerin İzmir’e ka­ dar giderek Komutan Zafiriu ile görüşüp işgal kuvvetlerini Aydın’a dâvet ettikleri hâlde116 şehir ateşe verilmiş tüyler ürpertici vahşet sahneleri yaşanmıştır. Faciadan önce Muğla’ya kaçan Defter-i Hakanî Müdürü, 10 Temmuzda gönderdiği raporda Aydındaki vahşeti şöyle özetlemiştir: “... Facianın devam ettiği üç gim zarfında hiç kimsenin evinden çıkm ası mümkün olmadığmdan kuyud-u tasarrufiyemn emniyet altma aldırılması kabil değildir. Aydm m utasarrıfı ile yüksek me­ murlardan bir kısm ı nezaret altma aldırılarak, sonradan memle­ ket eşrafından çoğu ile beraber gözleri oyulmuş, cesetleri parça Imrça edilmek sureti ile katledilmişlerdir. Aydm Hüküm et Konağı ne kasaba kâimden yakılm ış, ahaliden çoğu şehit olm uştur!”117 Bir arşivbelgesinde Yunan askerlerinin Aziziye İstasyonu’ndaki 130 Türk’ü trenden indirdikleri, kadınlara kocalarının gözü

önünde tecavüz ettikten sonra, kadın ve çocuk ayrımı yapmadan öldürdükleri Türkleri kuyulara attıkları an­ latılmaktadır. Evlere zorla girilmiş, kadınlara “fiil-i şeni” icra (‘dilmiş, çocuklar katledilmiştir. Suyu kesilen Müslüman mahal­ 114 115 116 M7

Mustafa Turan, a.g.e., s: 133. Nedim Çakmak, a.g.e., s: 26. Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 280. M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 1, s: 156.

123


İSTİKIÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

leleri ateşe verilmiştir, yagmdan kaçmak isteyenlerin üzerine yük­ sek yerlere yerleştirilen makinalı tüfeklerle ateş açılmış, hatta top kullanılmıştır. Türk köy ve kasabaları yakılmış, kaçamayan kadın, çocuk ve yaşlılar katledilmiş, kaçanlar İtalyan işgali altındaki dağ­ lara iltica etmişlerdir. Ve bütün bu katliamlara heryerde olduğu gibi yerli Rumlar da katılmışlardır.118 Rumlar ve Yunanlılar öyle vahşice saldırmışlaıdır İd, Karapınar’dan Arnavutzâde Mustafa Dayı parça parça edilerek öldürülmüş, Karabağlı İsmail Çavuş’un gözleri oyulup, elleri kesilmiştir.119 Nazilli’d e Müslüman evlerine zorla girilmiş, kadınlara teca­ vüz ve eşyaları gasp edilmiştir. Evinde silâh bulunanlar ya hiçbir soruşturma yapılmadan hapsedilmiş veya kurşuna dizilmiştir.120 Germencik’te “sorgulamak bahanesiyle trene bindirilen Müslümanlar hareket sırasında boğazlanıp trenden atılmıştır.121 Akhisar’da çiftlikte bulunan Halil Paşa ve beş arkadaşının

vücutları ikiye ayrılmış, kulak ve burunları kesilmiş, gözleri oyulmuştur. Gediz Çayı civarındaki köylerden toplanan onbeş kadın öldürülüp nehre atılmıştır.122Menderes Nehri’nin ku­ zeyindeki 60 köy yakılmış, halkı katledilmiştir. Aydm’da, İtalyan komutanlarm gözü önünde kızlar vahşice öldürülmüştür. Ayasuluk-Aydm-Nazilli arasında bulunan 36 köy ve kasaba yakılıp, yı­ 118 Arşiv Belgeleri’ne Göre Balkanlarda ve Anadolu’da Yunan Mezalimi, c: 2, Anadolu’da Yunan Mezalimi, Ankara 1996, s: 4 2 ,4 3 . 119 Mustafa Turan, Yunan Mezalimi, İzmir, Aydın, Manisa, Denizli, 1919-1923, Ankara 2006, s: 163. 120 Arşiv Belgeleri’ne Göre Balkanlarda ve Anadolu’da Yunan Mezalimi, c: 2, Anadolu’da Yunan Mezalimi, Ankara 1996, s: 45.

121 Arşiv Belgeleri’ne Göre Balkanlarda ve Anadolu’da Yunan Mezalimi, c: 2, Anadolu’da Yunan Mezalimi, Ankara 1996, s: 52. 122 Arşiv Belgeleri’ne Göre Balkanlarda ve Anadolu’da Yunan Mezalimi, c: 2, Anadolu’da Yunan Mezalimi, Ankara 1996, s: 51.

124


NECDET SEVİNÇ

kılmış, bu köy ve kasabaların halkı yok edilmiştir.123 Büyük Men­ deres Nehri’nde binlerce Müslüman cesedi yüzmektedir.124 Benzeri bir facia da Söke’de yaşanmıştır. Söke Kaymakam Vekili Halil Bey’in 27 Temmuz 1919 tarihli telgrafında bildirdiğine göre “mütarekenin imzalanmasından sonra Yunanlılar tarafından giydirilip silâhlandırılan yerli Rum çeteleri, halkm elinden 10 binden fazla hayvanı zorla almışlardır. Kasaba içinde veya tarlalarda 500’den fazla Müslüman kadını öldürmüş­ lerdir. Dağa oduna giden kadınlara tecavüz etmişlerdir.125 Köylü­ leri katletmişlerdir. İzmir-Nazilli tren yolu hattında bulunan hiçbir Türk köyü katliamdan kurtulamamıştır. Yalnız Söke ve civarında 6 binden fazla çocuk anasız babasız kalmıştır!126 Yedi Türk, Söke’nin Kemer Köyü’ndeki Menderes Köprüsü’nde, elleri bağlanıp kesilmiştir.127Akhisar’ın Papazlı Köyü yakınlarında Rum çetelerinin baskınına uğrayan Halit Paşa adındaki milis ko­ mutanının kesilen başı bir sopaya geçirilip sokaklarda dolaştırılmıştır.128 Kısmen ve özetleyerek sunduğumuz bu vahşet tablolarına rağ­ men Damat Ferit Hükümeti işgal kuvvetlerine karşı konulmaması için ısrarlı genelgeler yayınlamakla kalmamış, millî bir ordu ku­ rup, millî müdafaaya hazırlanmakta olanların da cebren engel­ lenmesini istemiştir.129 123 A rşiv B elg eleri’ne G öre B alk an lard a ve A nadolu’da Yunan M ezalim i, c: 2, A nadolu’da Yunan M ezalim i, Ankara 1996, s: 60. 124 A rşiv B elg eleri’ne G ö re B a lk a n la rd a ve A nadolu’da Yunan M ezalim i, c: 2, A nadolu’da Yunan M ezalim i, Ankara 1996, s: 70. 125 Zeki Sanhan, a .g .e ., c: 2, s: 8. 126 M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., с: 1, s: 1 8 4 ,1 8 5 . 127 Mustafa Turan, a.g.e., s: 183. 128 Zeki Sanhan, a.g.e., c : 1, s: 370. 129 17 Haziran 1919’ da Bakanlar Kurulu kararıyla İçişleri Bakanı tarafından vi­ layetlere ve müstakil sancaklara gönderilen genelgede şöyle deniliyordu: " ... İşgallerden ne derece müteesirve mümfail (etkilenmiş) olursa olsun Osmanlı Hükümeti bu sıralarda harp ve darba tutuşamaz. Çünkü bugün varlığını ancak siyaseten müdafaa edebilir bir vaziyettedir.

125


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Yunan vahşetini seyretmekle yetinenler, Kuva-yı Milliye’nin örgütleniyor olması sebebiyle Muğla’da sıkıyönetim ilân etmek­ ten sıkılmamışlardır.130 İşte Mustafa Kemal Paşa, Am asya Tamimi’ni yayınladığı gün­ lerde Türkiye böyle bir Türkiye idi.

“Murahhaslarımızın böylece vananın asıl parçalarını kurtaracaklarına ümidimiz günden güne artmaktadır. Bu vaziyeti güçleştirecek ve hatta imkansız kılacak bir felâket için bilhassa dikkat nazannızı ve hamiyetinizi celbederim. O felâket de millî ordu teşkil etmek, millî müdafaayı hazırlamak gibi endişelerle şu sıralarda son derece muhtaç olduğumuz memleket asayişini bozmak ve unsurlar arasında düşmanlığı yeniden fiilen uyandırarak memleketimizdeki İtilâf mümessillerinin hoşnutsuzluğunu celbetmek, kanunsuzluklar, şekâvet, yağma devirlerini büsbü­ tün kapatmak zaruretinde iken yeniden açmaktır. Bu devletin selâmetine son bir darbe mesabesinde olan bu musibetin önünü almak için ne lazımsa yapmaktan asla çekinmeyiniz. Bu gaflete safdililikle ve vatanperverlik düşüncesiyle dalanla­ rı nasihatlerle ikaz ediniz. Olmazsa cebren yola yatırınız.” (M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., с: 1, s: 143). 130 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 383.

126


"VATAN BÜTÜNDÜR PARÇALANAMAZ!" Vatanın bütünlüğü ve m illetin istiklâli tehlikededir. M erkezî hükümet itilâ f devletlerinin tesir ve murakabesi altında mah­ sur bulunduğundan, deruhte ettiği m es’uliyetin icaplarını ifa edememektedir. M illetin istiklâlini yine m illetin azim ve ka­ ran kurtaracaktır!

İ

zmir’in işgalinden sonra Anadolu’nun derinliklerinde ilerlemeye başlayan Yunanlılar, kendilerine yer açmak için silâhsız ve sa­

vunmasız Türkleri katletmeye başlamışlardı. Anadolu’nun Güney’i İngilizler ve Fransızlar tarafından işgal edilmişti. Batum’u elegeçiren İngilizler Merzifon’da bile kuvvet bu­ lunduruyorlardı. Trakya’da Yunan, Konya-Antalya taraflarında İtal­ yan askerleri dolaşıyordu. Antalya’ya eşraftan bazılarının dâveti üzerine gelen İtalyanlar, Konya’da Mevlana soyundan olan Çelebi Efendi ile düşüp kalkmaya başlamışlardı. İngiliz ajanları Doğu’da Kürt aşiretlerini ayaklanmaya teşvik ediyorlardı. Türkler kendi baş­ kentlerinde bile, yalnız düşman askerlerinin değil, azınlıkların da hakaretlerine mâruz kalıyor, tasallut ve tecavüzlerine uğruyorlar dı. İşte o günlerde Mustafa Kemal Paşa, 19 Haziranda Amasya’ya gelen Hüseyin Rauf Orbay, A li Fuat Cebesoy ve Refet Beyle va­ ziyeti müzakere ettikten sonra 2. Ordu Müfettişi Mersinli Cemal Paşa ve 15. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa’nm da fik­ rini alıp 22 Haziran’da Amasya Genelgesi’ni yayınladı. Bu genelge, vatanın kurtuluşu için alman ilk kararları ihtiva ediyordu. En önemli karar, genelgenin 1. maddesinde yer almıştı. Deniyordu ki: 127


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

“Vatanın bütünlüğü ve milletin istiklâli tehlikededir. Merkezî hükümet itilâf devletlerinin tesir ve murakabesi altında mahsur bulunduğundan, deruhte ettiği mes’uliyetin icaplarını ifa ede­ memektedir. Milletin istiklâlini yine milletin azim ve karan kur­ taracaktır!” Mustafa Kemal Paşa, daha İstanbul’d an ayrılmadan Şişli’deki evde millî mücadele için hazırlık yaparken, millî mukavemet ha­ reketinin ordu ile milletin elele vererek başlatılmasını kararlaş­ tırmıştı.131 Genelgenin diğer iki maddesinde, bu karara uygun olarak Erzurum’da bir kongre yapılacağı, Müdafaa-i Hukuk-u Milliye ve Redd-i İlhak cemiyetlerinden seçilmiş üyelerin Erzurum’a doğru yola çıkarıldığı açıklanıyor, ayrıca Sivas’ta da millî bir kongrenin aktedileceği haber veriliyordu. Amasya Genelgesi 22 Haziranda yayınlanmıştı. 23 Haziran’da İçişleri Bakanı Ali Kemal, vilayetlere gönderdiği şifreli bir emirde Mustafa Kemal Paşa’nın görevinden azledilmiş olduğunu bildiri­ verdi! Bakan’ın amacı kongrenin toplanmasını önlemekti. Ali Kemal 26 Haziran’da yayınladığı b ir genelgede ise “millî

müdafaaya hazırlanmak gibi faaliyetlerin felâket oldu­ ğunu” ilân etti. 23 Haziran’da azledilen Mustafa Kem alpaşa’nın 8 Temmuz’da askerlikten istifa etmek mecburiyetinde kaldığını söylemiştik. 9 Temmuz’da İngiliz Kontrol Subayı Ravlinson Erzurum’da Mustafa Kemal Paşa’yı ziyaret ederek kongrenin toplanmasından vazgeçilmesini istedi. İngiliz hükümetinin buna izin vermeyece­ ğini söyledi Kararda ısrar edilirse, kuvvet zoruyla kongreyi da­ ğıtmak zorunda kalacağını bildirdi Mustafa Kemal’in bu küstah İngiliz subayına cevabı kısa ve netti - Kongre kesinlikle açılacaktır! Saldırı söz konusu olursa karşı konulacaktır! 131 Ali FuatCebesoy, Millî Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953, s: 37.

128


NECDET SEVİNÇ

Mustafa Kemal bu kararlı duruştan sonra görüşmenin bittiğini söyleyip, Ravlinson’u huzurundan dehleyiverecektir.132 Erzurum Kongresi Mustafa Kemal Paşa, askerlikten istifa edip, sine-i millete dön­ mesine rağmen, millî mukavemet hareketini örgütlemekte olduğu için İngilizlerin ve Damat Ferit hükümetinin takibinden kurtula­ madı. Damat Paşa, kongre hazırlıkları yapılırken, büyük umutlarla gittiği Paris’ten eli boş dönmüştü. Sınırların Toroslar’a kadar

çekilebileceğinden bahsetmesine, Doğu’da özerk bir Er­ menistan kurulabileceğine dair beyanat vermesine, İz­ mir, Aydın ve Manisa çevresindeki Yunan vahşetini ağ­ zına bile almamasına rağmen Paris Konferansı fiyasko ile sonuçlanmıştı. Sanki memleketin işgal edilmesi anayasaya uy­ gunmuş gibi, Paris’te iken, ecnebilere yaranmak için millî kongre hazırlıklarının anayasaya aykırı olduğunu, dolayısıyla men edil­ mesi gerektiğini söyleyen133 Ferit Paşa, İstanbul’a gelince Bakan­ lar Kurulu’nu toplayıp Mustafa Kemal ve Rauf Bey’in âsi olduklarına ve derhâl yakalanıp İstanbul’a gönderilme­ lerine ilişkin bir karar çıkardı. Derhâl belirtmeliyiz ki, bu karar çıkmadan önce İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe, merkeze gönderdiği bir yazıda “Türk

hükümetinin Mustafa Kemal’e yasadışı bir insan mua­ melesi yapması için ısrar edeceğim” bildirmişti!134 Yasadışı insan demek, herhâlde âsi ilân edilmekti. Ertesi gün Damat Ferit’in, Mr. Hohler’e bu karan aldırmak için lam beş gün çalıştığını söylediği135 hatırlanırsa işin arkasında

İngiltere’nin bulunduğu ortaya çıkacaktır.*13 1.12 Mazhar Müfit Kansu, Erzurum ’dan Ölümüne K adar Atatürk’le Beraber, Ankara 1997, s 44. 113 Zeki Sanhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, c: 2, Ankara 1994, s: 3. I (4 Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, c: 1, İstanbul 1992, s: 478,479. I vs Sina Akşin, a.g.e., c: 1, s: 479.

129


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Kongrenin açıldığı 23 Temmuz gününün gecesiydi. Saat 02:00 sularında Mustafa Kemal Paşa’ya İstanbul’dan şifreli bir telgraf geldi. Telgrafta şöyle deniyordu:

"... Hükümet tevkifiniz hakkında askerî ve sivil ma­ kamlara emir verdi ve bir beyannâme yaymlayarak sizi âsi tanıdığını ilân etti!”136 Arkasından Osm anlı-Royter Ajansı’nın, telgrafta bahsedi­ len hükümet beyannâmesini ve tevkif emrini ihtiva eden bülteni geldi. “Kanun-u Esasiye aykırı olarak Erzurum’da Meclis-i

Mebusan nâmı altında toplantı yapddığmdan” bahsedilen beyannâmede, âsi Mustafa Kemal ve arkadaşlarının tutuklanıp, İstanbul’a gönderilmeleri için askerî ve sivil makamlara emir ve­ rildiği bildiriliyordu.

Karabekir’in Millî Duruşu Askerî ve sivil makamlara kongrenin önlenmesi için de ay­ rıca emir verilmişti. Mustafa Kemal Paşa’nın ilk tepkisi şöyle oldu: - Damat Paşa hangi Kanun-u Esasi’d en bahsediyor? Kendisinin ayaklar altma alıp, çiğnediği ve çiğnettiği Kanun-u Esasi’den mi? Sonra şöyle devam etti: - Hem bu denaet? Biz millete dayanan ve millî hakları, millî selâmeti ve vatanın istiklâlini kurtarm ayı hedef tutan bir millî kongre aktederken bu kutsî toplantıyı hükümetin bu şekilde kar­ şılaması ve efkâr-ı umumiye-i millete bir isyan mahiyetinde ta­ nıtması yalnız denaet değil, hıyanettir!137 Birkaç gün sonra Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının tu­ tuklanmaları için Dahiliye Nazırlığı tarafından vilayete, Harbiye 136 Mazhar M üfit Kansu, E rz u ru m ’dan ÖlUmUne K a d a r A ta tü rk ’le B eraber, c: 1, Ankara 1997, s: 86. 137 Mazhar M üfit Kansu, a.g.e., c: 1, s: 87. Sözlük: Denaet: Alçaklık.

130


NECDET SEVİNÇ

Nazırlığı tarafından da 15. Kolordu Komutanlığına em ir verildi­ ğini öğrendiler.138 Kâzım Karabekir’in, çini fabrikasmda müdür iken bir paşa­ lık pâyesi verilerek Harbiye Nazırı yapılıveren bu Nazım Paşaya verdiği cevap bir vatanseverlik dersidir ve aynı zamanda meydan okumadır. Karabekir, “hükümetin karar ve siyasetinin ne oldu­

ğunu bilmiyorsam da Erzurum’da bulunan Mustafa Ke­ mal Paşa ve Rauf Bey’in hareketlerinde vatan ve millet menfaatına ve mevcut kanunlara aykırı telakki edilecek hiçbir hâl ve hareketlerinin olmadığını görüyorum” diye başladığı cevabında, vatana kurulan suikastları, Rum ve Ermeni tecavüz ve tasallutlarını hatırlattıktan sonra “Mustafa Kemal

Paşa gibi memlekette namusu, askerî hizmetleri ve va­ tanperverliği ile tanınmış ve daha yirmi gün evvel mem­ leketin yarısına kumanda etmiş bir zatın tevkifi için kanunî sebep olamayacağını” bildirmiştir.139 Damat Ferit Paşa’nın, kongrenin dağıtılması için giriştiği te­ şebbüslerden herhangi bir sonuç alamadığını biliyoruz. 23 Tem­ muz 1919da başlayan kongre çok önemli kararlar aldıktan sonra 7 138 Bu emir şöyleydi: Bizzat açılacaktır: Harbiye 30 Temmuz 1335 Erzurum’da 15. Kolordu Komutanlığı’na M. Kemal Paşa ile Rauf B ey’in mukarrerat-ı hükümete (hükümet kararlarına) muharif e f ’al ve harekâtlarından dolayı hemen derdestleriyle Dersaadet’e izam­ ları BabIali’ce biltensip, mahalli memuriyetine evamir-i lazime verildiğinden, Kolordu’ca da ciddi muavenette bulunulması ve neticesinden malumat itâsı rica olunur. 30 Temmuz 1335 Merkez Dairesi: 2733 Harbiye Nazın Nazım 1 19 Kâzım K arabekir’in Harbiye Nazırı Nazım Paşa’ya verdiği cevabın tam met­ ni için bakınız: K âzım Karabekir, İstiklâl H arbim iz, İstanbul 1960, s: 97, 98.

131


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Ağustos’ta çalışm alarını tamamlamıştır. Kongreye çeşitli illerden 54 delege katılmıştır.140 Elazığ, Mardin ve Diyarbakır delegeleri­ nin Erzurum’a gitmesine valiler engel olmuş,141 Mutki Aşireti Re­ isi Musa Bey, hasım aşiretlerden çekindiği için, Bitlis eski mebusu Sadullah Efendi’de rahatsızlığı sebebiyle kongreye katılamamışlar­ dır.142 Kongreye katılan 54 delegenin 17’si çiftçi ve tüccar, 6’sı din adamı, 5’i emekli subay, 5’i öğretmen, 5’i dava vekili ve avukat, 4’ü emekli memur, 4’ü gazeteci, 3’ü eski milletvekili, 2’si mühendis, ı’i doktordur. Bu sayı Erzurum’u temsilen kongreye katılan Mus­ tafa Kemal Paşa ve yine Erzurum’u tem sil eden eski Bahriye Na­ zırı Hüseyin R auf Orbay’la birlikte 54’e yükselmektedir.

Vatanın bağımsızlığı ve bütünlüğü için millî irade­ nin hâkim kılınmasını, işgal ve ecnebi müdahalesine birlikte karşı konulmasını benim seyen kongre özetle şu ka­ rarları almıştır: • Vatan bir bütündür, parçalanamaz. • Her türlü ecnebi işgal ve müdahalesine karşı ve Osm anlı Devleti’nin çökmesi hâlinde birlikte müdafaa v e mukavemet edi­ lecektir. • Kuva-yı MilHye’yi âmil ve irade-i milhyeyi hâkim kılmak esastır. • Vatanın ve istiklâlin muhafaza ve teminine merkezî hükümet muktedir olamadığı takdirde temin-i maksat için geçici bir hükü­ met teşekkül edecektir. • M anda ve himaye kabul edilemez.143 Kongrenin aldığı bir diğer önemli karar teşkilâtlanma ile ilgi­ lidir, kurulm ası kararlaştırılan Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin tüzüğü kabul edilmiştir. Bu cemiyet kurulunca, mer­ kezi İstanbul’da bulunan Vüâyat-ı Şarkiye Müdafaa-ı Hukuk-u Mil­ liye Cemiyeti’nin Doğu illerindeki şubeleri ile Trabzon Muhafaza-i 140 Bu sayı bazı kaynaklarda 53 ve 57 olarak gösterilmektedir. 141 Sabahattin Selek, Anadolu İhtilali, İstanbul 2000, c: 1, s: 283. 142 Mazhar M ü fit Kansu, a.g.e., c: 1, s: 112, 113. 143 Atatürk, N u tuk, c: 1, İstanbul 1973, s: 6 5 ,6 6 .

132


NECDET SEVİNÇ

H ukuk-u Milliye Cem iyeti’nin Kuzeydoğu Karadeniz bölgesin­ deki bütün kuruluşları Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti’ne katılacak,144 böylece bugünkü İdarî teşkilâtımıza göre 25 vilayet bir tek cemiyetin idaresi altına girecektir. Tüzüğe göre yeni kurulacak cemiyetin merkez yönetim kurulu seçimle tespit edilecek, bu kurula Heyet-i Temsiliye denilecektir. 24 Ağustos 1919’da Erzurum Valiliği’ne verilen listeye göre Heyet-i Temsiliye şu isimlerden seçilmiştir: 1. Mustafa Kemal. Sabık 3. Ordu Müfettişi, askerlikten müstafi. 2. Rauf Bey. Eski Bahriye Nazırı. 3. R aif Efendi. Eski Erzurum Milletvekili. 4. İzzet Bey. Eski Trabzon Milletve’kili. 5. Servet Bey. Eski Trabzon Milletvekili. 6. Şeyh Fevzi Efendi. Erzincan Nakşibendi Şeyhi. 7. Bekir Sami Bey. Eski Beyrut Valisi. 8. Sadullah Efendi. Eski Bitlis Milletvekili. 9. Hacı Musa Bey. Mutki Aşireti Reisi.145 144 Mahmut Goloğlu, Milli Mücadele Tarihi, с: 1, Erzurum Kongresi, İstanbul 2008, s: 111. 145 Atatürk, Nutuk, c : 1, s: 67.

133


İSTİKLAL HARBİ NDE ETNİKİHANET

Atatürk Nutuk’ta bu heyetin hiçbir vakit bir araya gelip bir­ likte çalışmadığından yakınır. Eski Trabzon milletvekillerinden İzzet ve Servet Beylerle Mutki Aşireti Reisi Hacı Musa toplantı­ lara hiç katılmamışlardır. R aif Efendi ile Nakşibendi Şeyhi Fevzi Efendi, Sivas Kongresine iştirak etmiş, bir daha ortalıkta görünmemişlerdir. Rauf ve Bekir Sami Beyler de İstanbul’daki Meclis-i Mebusan’a gidince Mustafa Kemal Paşa tek başına kalmıştır. Özetleyegeldiğimiz gibi, Erzurum Kongresi’nde, vatanın ba­ ğım sızlığı ve bütünlüğü için millî iradenin hâkim kılınmasına, iş­ gal v e ecnebi müdahalesine birlikte karşı konulmasına, manda ve himayenin kabul edilemeyeceğine dair kararlar alınmıştır.

“Derhâl lîıtuklayınız” H alka um ut verip, işgal kuvvetlerine m eydan okuyan bu fevkalâde önemli kararlar “şahsî menfaatlarım müstevlilerin si­ yasi emelleriyle tevhit eden” işbirlikçiler takımıyla mandacıların serkeş tepkilerine sebep oldu. İçişleri Bakanı A dil Bey, General Milne’nin isteği üzerine Kuva-yı Müliye’nin vatanı korum ak gibi bir gerekçesinin bulunmadığını, Kuva-yı Milliye mensuplarının derhâl tutuklanmalarını, direnenlerin tevkif edilerek İstanbul’a gönderilmelerini emretti. Aynı İçişleri Bakanı, 2 Ağustos’ta verdiği demeçte de Mus­

tafa Kemal ve R auf Bey’in şiddetle cezalandmlacağını, Ege bölgesindeki çeteleri dağıtm ak için gerektiğinde askerî kuv­ vete başvurulacağını söylemişti.146 T ürk postahanelerinden, Türk askerî makamlarının bile şifreli haberleşmeleri yasak olduğu hâlde, İngiliz ajanı Yüzbaşı Noel’in eline Türk postahanelerinden şifreli haberleşme yapa­

bileceğine ilişkin tapu gibi bir belge veren de yine aynı İçişleri Bakanı Adil Bey’di!147 146 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 33. 147 Bilal Şimşir, İngiliz Belgeleri’nde Atatürk, c: 1, Ankara 1973, s: 325.

134


NECDET SEVİNÇ

Ne acıdır ki, Sivas Kongresi’nin çalışmalarına başladığı 4 Eylül 1919’da Şeyhülislâm Mustafa Sabri ve Evkaf Nazırı Hamdi Efen­ dilerle beraber işte bu İçişleri Bakanı Adil Bey de ikinci

rütbeden bir Osmanlı nişanı verilerek Sultan Vahidettin tarafından ödüllendirilecektir! Mustafa Kemal Paşa, 19-20 Eylül 1919 gecesi Kâzım Karabek ir Paşa ile makina başmda haberleşirken İçişleri Bakanı Adil

Beyin İngilizler’den 150 bin, Konya Valisi Cem alin de yine İngilizler’den 200 bin lira aldıklarının tahakkuk ettiğini bildirmiştir!148

“Türkiye Amerikaklara Bırakılmak” Aydında Kuva-yı Milliye Yunanlılarla çarpışırken bölgeye gön­ derilen Jandarma Genel Komutanı, Kuva-yı Milliye aleyhindeki ey­ lem ve söylemleri sebebiyle Nazilli Kuva-yı Milliyesi’nce gözaltına alındı.14915 0Aynı gün Fransız ve İngiliz temsilcileri, Paris Konferan­ sındaki gaflarından dolayı Damat Ferit’i ağır şekilde eleştiren Abdülmecit Efendi’ye gittiler. Aralarında ne konuşulduğu ise Abdülmecit Efendi Kuva-yı Milliye hakkmda açtı ağzını, yumdu gözünü.

Efendi’nin Kuva-yı Milliye ile hiçbir ilgisi yoktu. Zaten Kuva-yı Milliye hareketi haince, delice, gaddarca bir ha­ reketti! Çamlıca’daki köşküne çekildiğini, sanat ve ede­ biyatla uğraştığını söyleyen veliahta göre Türkiye Ame­ rikalılara bırakılmalıydı!130 Erzurum Kongresi 7 Ağustos’ta kapanmıştı. 9 Ağustos’ta hükü­ met, zaten askerlikten istifa etmiş olan Mustafa Kemal Paşa’yı

3. Ordu Müfettişliği’nden azlettiği gibi, askerlik mesle­ ğinden ihracına, bütün madalya ve nişanlarının alınma­ sına, fahrî yaverliğinin de kaldırılmasına karar verdi! 148 A tatU rk’ Un B ü tü n E se rle ri, c: 4, İstanbul 2000, s: 73. 149 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 34. 150 Bilal Şimşir, İn giliz B elg ele ri’nde A tatü rk , c: 1, s: 75.

135


İSTİKLÂL HARBİNDE ETNİK İHANET

A rtık Mustafa Kemal Paşa ile İstanbul hükümeti arasındaki bütün köprüler atılmıştı.

“ Sivas’a Gelme!” Mustafa Kemal Paşa, Sivas Kongresi’nin hazırlıklarını yapar­ ken, Sivas Valisi Reşit Paşa’dan bir telgraf aldı. Reşit Paşa 20 Ağus­ tos 1919 tarihli bu uzun telgrafında “buraların durumu hakkmda tetkikatta bulunmak üzere Sivas’a gelen bazı Cizvit Papazlarıyla Fransız zabitlerinin kendisini ziyaret ettiklerini” bildiriyor, ken­ disinin de dün sabah iade-i ziyarete gittiğini hatırlattıktan sonra özel olarak görüştüğü Fransız Binbaşısı mösyö Brunot’un tehdit­ lerini naklediyordu. Fransız Binbaşı ona demişti ki: "... Eğer Mustafa Kemal Paşa Sivas’a gelir ve burada kongre akdine muvaffak olursa 5-10 gün zarfında buralar işgale uğra­ yacaktır! Sizin şahsınıza karşı beslediğim hiss-i hürmet icabı ola­ rak bunu haber veriyorum, inanmazsanız, emr-i vâki hâlini aldı­ ğında kanaat edersiniz. O vakit vat arımfelaketine sebep olanlar arasına siz de girmiş olursunuz!” Vali, çok önemsediği anlaşılan bu kıytırık Fransız Binbaşısı­ nın açık tehdit ve telkinlerini uzun uzun sıraladıktan sonra “eğer mutlaka ikinci bir kongrenin tertiplenmesine lüzum yoksa vazge­ çilsin, var ise bu toplantı dört taraftan işgali pek kolay olan Sivas yerine Erzurum veyahut Erzincan’d a yapılsın”151 teklifinde bulundu. Mustafa Kemal Paşa, Sivas Valisi Reşit Paşa’ya yolladığı 20 Ağustos 1919 tarihli cevapta m ösyö Brunot ve arkadaşlarının blöf yaptıklarını, beş-on günde Sivas’ın işgalinin o kadar kolay olma­ dığını bildirdi. Fransızlar’ın Sivas’ı işgale karar vermelerinin ken­ dilerine pek pahalıya malolacağını ve bunun yeni bir savaş de­ mek olduğunu belirten Mustafa Kemal Paşa, kararlılığını şöyle ifade ediyordu: 151 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 77, 78.

136


NECDET SEVİNÇ

"... Bendeniz ne Fransızların ve ne de herhangi bir devlet-i ecnebiyenin sahabetine (yani sevgisine) tenezzül eden şahsiyetler­ den değilim. Benim için en büyük nokta-i siyanet ve memba-ı şe­ fa a t milletimin sinesidir. Kongrenin lüzum ve zaman ve mahall-i inikadı (yani toplantı yeri) hakkında müessir olmak, bendenizin şahsî hükmünden p ek ziyade, fevkinde haiz-i tesir olan millet ka­ rarma taalluk eden bir keyfiyettir.”132 Aynı günlerde İngilizlerden para aldığını biraz evvel kaydet­ tiğimiz İçişleri Bakanı Adil Bey, Sivas Valisi Reşit Paşa’ya, Sivas

Kongresi’nin toplanmasına engel olmasmı, kongreye ka­ tılmak için gelenlerin memleketlerine gönderilmesini, gitmek istemeyenler hakkında şiddetli tedbirler alma­ sını emretti.15 153 Reşit Paşa kongreye engel olmanın imkânsızlığını 2 bildirdiği hâlde, İngilizlere uşaklık eden bu Bakan emrini defa­ larca tekrarlayacaktır!

/

Fakat tehditlere pabuç bırakmayan Mustafa Kemal Paşa hü­ kümetin yollarını kesmesine rağmen 2 Eylül’d e Sivas’a gelecek, 4 Eylül’de de Sivas Kongresi çalışmalarına başlayacaktır! Delegeler kongrede Erzurum’d a alınan kararlar üzerinde önemli değişiklikler yaptılar. Şarkî Anadolu Müdaf aa-i Hukuk Cemiyeti’nin adı Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti olarak değişti­ rildi. Erzurum kararlarına göre Heyet-i Temsiliye Doğu Anadolu’yu temsil ediyordu, Sivas’ta bütün yurdu temsil etmesi karar taştırıldı. Kongrede ayrıca özetle şu kararlar almdı: • Manda v e himaye kabul edilemez. • Türk Anayurdu parçalanmaz bir bütündür, işgal kabul edi­ lemez. ■ İstiklâlimizin temini için Kuva-yı Milliye’yi teşkil ve m illî ira­ deyi hâkim kılm ak esastır. 152 Atütürk, Nutuk, с: 1, s: 79, 80. 153 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 54.

137


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

• Türkiye’nin herhangi bir parçası işgal edilirse birlikte müda­ faa ve mukavemet edilecektir. • Azınlıklara imtiyazlar verilmeyecektir. • Milletimizin içinde bulunduğu durumdan kurtulması için bir Millî Meclis’in derhâl toplanması lazımdır. Milletin mukadderatı bu millî meclisin eline bırakılacaktır. • Kongrenin seçtiği Heyet-i Merkeziye bütün millî hareketleri ve teşkilâtı idare edecektir. Bütün millî hareketleri ve teşkilâtı idare etmekle görevlendi­ rilen Heyet-i Temsiliye’ye şu isimler seçilmiştir: Mustafa Kemal Paşa, Hüseyin Rauf Bey, Bekir Sami Bey, Hoca R aif Efendi, Şeyh Fevzi Efendi, Mazhar M üfit Bey, Hakkı Behiç Bey, Hüsrev Sami Bey, Kara Vasıf Bey, Ömer Muhtar Bey ve Niğdeli Mustafa Bey.154

Manda Meselesi Kongrenin 5. gününe rastlayan 8 Eylül oturumunda Mustafa Kemal Paşa’nm önüne Amerikan mandaterliğinin kabulüne

ilişkin bir önerge koydular. Önergenin altında 25 imza vardı. Sivas Kongresi’ne katılan delege sayısını tam olarak bilmiyo­ ruz. Mazhar Müfit Kansu, kongreye 29 kişinin katıldığını bildir­ mektedir.155 Bu rakam konuyu inceleyen Vehbi Cem Aşkun’a göre 34’tür. Diğer bazı kaynaklarda 31 ve 33 rakamları verilmektedir. Mahmut Goloğlu ise 38 kişilik bir liste yayınlamıştır.156Fakat bütün kaynaklarda kongrenin daha az delege ile çalışmalarına başladı­ ğına, sayının yeni gelenlerle giderek arttığına dair kayıtlar vardır. 154 Mazhar M üfit Kansu, a.g.e., c: 1, s: 251. 15 5 Mazhar M üfit Kansu, a.g.e., c : 1, s : 252. 156 Mahmut Goloğlu, Sivas Kongresi, İstanbul 2 0 0 8 , s: 82, 83.

138


NECDET SEVİNÇ

Şu şartlar altında kongrenin 5. gününde salonda 38 delegenin bulunduğu kabul edilse bile, Am erikan mandası taraftarı olan 25 kişi önemli, hatta ezici bir çoğunluk demektir. E rzurum ve Sivas kongresi delegelerinden olan ve Sivas’ta Heyet-i Temsiliye’ye seçilen M azhar Müfit Kansu’nun uzun uzun yazdıklarından anlaşılmaktadır ki, manda taraftarları Sivas’a mister Brovvn adında Am erikalı birini getirmişlerdir. Manda taraftar­ larının anlattıklarına göre mister Brovvn’ı kendileri getirmemişler­ dir, manda meselesi hakkında temaslar yapmak ve kesin bir netice almak için o bizzat ve kendi iradesiyle gelmiştir! Eğer delegeler

Amerikan mandasmı kabul ederlerse, mister Brovvri 50 bin kişilik bir amele ordusu getirecek ve Türkiye’yi kur­ taracaktır! Propagandaya konu olan palavra budur. Oysa mister Brovvn’u kabul edip, etraflı bir görüşme yapan Mustafa Kemal Paşa, gazeteci olduğunu söyleyen bu adamın hiç­ bir resmî sıfata sahip bulunmadığını ve kendisinden başka hiç kim seyi de temsil etmediğini öğrenmiştir! Üstelik Brovvn manda kelimesine de yabancıdır. 50 bin kişilik amele ordusunun da aslı faslı yoktur!157 157 Amerikan mandaterliğinin kabul edilmesiyle ilgili ilk teşebbüs Tokatlı Bekir Sami B ey ’den gelmiştir. Mustafa Kem al Paşa ile manda meselesini görüşmek için Amasya’ya kadar gelen Bekir Sami Bey, Paşa’nın Amasya’dan ayrılmış olduğunu öğrenince, Amasya’daki 5. Tüm en Komutanı A rif B ey ’e verdiği “memleketin kurtuluşu ile ilgili” telgraf metninin Mustafa Kemal Paşa’ya çekilmesini rica eder. A rif B ey telgrafı çeker. Mustafa Kemal Paşa 25 Tem­ muz 1919 tarihini taşıyan bu telgraf metnini Nutuk’ta yayınlamıştır. “İstiklâlin şayan-ı arzu ve tercih olduğunu” yazan Bekir Sami Bey, telgrafında “ tam b a­ ğım sızlık taleplerinin vatanı böleceğinden, m andaterlik istemenin daha doğru olacağından” bahsettikten sonra, m eselenin İstanbul’daki A m erikan tem silcisi ile görUşUldUğünU kaydetm ektedir. Anlattığına göre temsilci, bir­ kaç kişinin istemesi ile sonuç alınamayacağını, bütün OsmanlI mülkünü kapsa­ yan bir mandaterliğin milletçe istenmesi ve bunun için Amerikan Başkanı’na, Amerikan Senatosu’na ve Amerikan Kongresi’ne başvurulması hâlinde talebin kabul edilebileceğini bildirmiştir. Bekir Sami B ey’ in telgrafını ve Mustafa K e­ mal Paşa’nın cevabını Nutuk’ta okuyabilirsiniz (Nutuk, c: 1, s: 9 0 ,9 1 ,9 2 ,9 3 ).

139


İSTİMAL HARBt'NDE ETNİKİHANET

Mustafa Kemal Paşa’nın “ya istiklâl, ya ölüm” diye yola çıktığı bilinmesine ve mister Brovvn’ın hiç kim seyi temsil etme­ diğinin açıklanmasına rağmen İstanbul delegeleri birkaç kez söz alarak Am erikan mandasını kongreye kabul ettirmek için uğra­ şıp durmuşlardır. Konuşmalar gerçekten ibret ve utanç vericidir. Önergenin al­ tında Ali Fuat Cebesoy’un babası İsmail Fazıl Paşa ve Heyet-i Temsiliye üyesi Bekir Sami Bey’le birlikte imzası bulunan İsmail Hâmi Bey, “manda kabul edilmezse iflas edeceğimizi, gelirimi­

zin masraflarımıza kâfi gelmediğini, velhâsıl varlığımı­ zın muhafazası için mandadan başka çare olmadığını, İstanbul’da İzzet Paşa ile diğer rical-i kiramm da aynı fikirde olduğunu” söylemiştir. İsmail Hâmi Bey ikinci kez söz aldığında, gelirimizin ancak borcumuzun faizi kadar olduğunu belirterek mandanın kabul edil­ mesi lazım geldiğini anlatacaktır! İsmail Fazlı Paşa ve Refet Bele mandanın istiklâle aykırı

olmadığını söyleyecektir! Refet Bele’ye göre; Am erikan mandası İngiliz mandasına tercih edilmelidir, çünkü Am erikalılar milletle­ rin vicdanlarına riayetkârdırlar. Kaldı ki, “manda ile istiklâl bir­ birine mâni şeyler değildir. 500 milyon borcu, harap bir memle­ keti, verimli olmayan bir toprağı, on-onbeş milyon geliri olan bir millet için müzaheret-i hariciye olmadan yaşamak imkânsızdır.”

“Kendimizi aciz ve meskenet içinde kalmış görerek bizi kurtarın diye ona buna yalvarmak gibi bir zillete bu milletin tahammül edemeyeceğini, ya ölürüz, ya istdklâl-1 tam sahibi oluruz” diyen Bursa delegesi Ahmet Nuri Bey’e ce­ vap vermek için üçüncü kez söz alan İsmail Hâmi Bey, İstanbul’da Daha sonra İnönü soyadını alacak'olan İsmet B ey, Halide Edip, 12. Kolordu Kumandanı Selahattin B ey 20. Kolordu Kumandanı Ali Fuat Paşa, Albay Kanı Vasıf ve diğer birçok ünlü Amerikan mandasını isteyenler arasına katılacakla! dır.

140


NECDET SEVİNÇ

İzzet Paşa ile görüştüğünü hatırlattıktan sonra Paşa’nın dedikle­ rini şöyle nakletmiştir: “... İzzet Paşa eğer Sivas ve Erzurum kongreleri Am erikan mandasını kabul ederse Amerika’nın da Osmanlı mandasını ka­ bul edeceğini söylemiştir!” İsmail Hâmi bir ilave yapmayı da ihm al etmemiştir: - Mandanın cisminden ziyade ismine itiraz edenlerin telaşları beyhudedir. Kelimenin önemi yoktur, manda altına girdik deme­ yelim de devlet-i ebed müddet olduk diyelim!” Benzeri iddiaları tekrarlayan Albay Kara V asıfa göre manda kelimesi müzahereti (yani yardımcı olmayı, yolgösterici olmayı) ifade etmektedir. Türkiye bağım sız bir devlet olsa bile müzahe­ rete muhtaçtır! Kara Vasıf şu görüşleri savunmuştur: “D ört yüz ilâ beşyüz milyon lira borcumuz var. Bu parayı kimse kimseye bağışlamaz: bize bunu ödeyiniz diyecekler, hâlbuki bizim varidatımız bununfaizine bile kâfi değildir. O zaman müş­ kül bir vaziyette kalacağız; bunun için müstakil yaşamaya, vazi­ yeti mâliyemiz müsait değildir. Sonra, yanıbaşımızda, bizi taksim etmeyi emel edinmiş hükümetler var; onlarm ihtirasatma karşı mahvoluruz! Parasız, orduşuz ne yapabiliriz? Onlar tayyare ile havada uçuyorlar, biz henüz kağnı arabasından kurtulamıyonız. Onlar dretnot yapıyor, biz yelkenli bir gemi yapamıyoruz; hu hâller ile bugün istiklâlimizi kurtar sak bile yine günün birinde bizi taksim ederler.” Vasıf Bey hitabesini şu sözlerle bitiriyordu: "... İstanbul’d a ki A m erikalıla r “m andadan korkm ayınız, ('eıniyet-і Akvam Nizamnâmesi’ne dahildir” diyorlar; işte bü­ tün bu esbaba mebni İngiltere’y i kendim ize daimî düşman ve Amerika’y ı da ehveni şer addediyorum.’*58 I -'S Atatürk, Nutuk, c: 1, İstanbul 1973, s: 110-111.

141


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Antepliler tarafından kongreye herhangi bir kim se gönderil­ mediği hâlde A n t e p d e le g e s i o l a r a k k o n u ş a n f a k a t A n te p li d e o lm a y a n K a r a V a sıf'ın delegelere bir teklifi vardır. O teklif şudur: - Manda Cemiyet-i A kvam nizamnnâmesine dâhil bir keyfi­ yettir. Amerikalılar da mandadan korkmamaklığımızı söylemekte­ dirler. İstanbul’daki Am erikan mümessiliğine bir mektup yazarak A m e r ik a ’y a g iz li c e b i r h e y e t g ö n d e r e b ilm e k v e m ü z a k e ­ r e l e r e g ir iş m e k ü z e r e e m r i m i z e b i r t o r p it o t a h s i s e d i l­ m e s in i isteyebiliriz!159 İşte İstiklâl Savaşı boyunca Mustafa Kemal Paşa’nın karşısına dikilen kafa, Türk Milleti’nin damarlarında dolaşan cevher-i aslîyi idrak etmekten aciz olan bu zavallı kafadır! Bir milletin, onun-bunun tahakkümü altına girmekten, onunbunun itip kakmasına mâruz kalmaktansa kanının son damlasına kadar savaşıp kahramanca ölmesi gerektiğini bir tıbbiye talebesi hatırlatmıştır onlara!

Tıbbiyeli Hikmet Bugün Marmara Üniversitesi merkez binası olarak kullanılan İstanbul Haydarpaşa’d aki Mekteb-i Tıbbiye, A ralık 1918'de işgal edilmişti. Ocak 1919'da İngilizler bizim bu yegâne tıp fakültemizi karargâh hâline getirdiler. Kapılara nöbetçiler dikildi. Bahçede devriyeler dolaşmaya başladı. Bugün de İstanbul’un büyüleyen güzelliğine yeni bir aidiyet mührü olarak yeni ve millî bir kim ­ lik kazandıran o biblo kadar zarif saat kulelerine makinalı tüfek­ ler yerleştirildi. Öğrenciler yataklarından atıldılar. Tuvaletlere girmeleri yasaklandı. Resmî kıyafetle dolaşmaları yasaklandı. 159 Mazhar M üfit Kansu, a.g.e., c: 1, s: 246.

142


NECDET SEVİNÇ

Nizamiye kapısından girmeleri yasaklandı. Püsküllü fes takm aları yasaklandı. Toplantı yapmaları yasaklandı. İşte o günlerde Dr. Talat Bey, öğrencilere M ustafa Kemal Paşa’nın Erzurum’d an sonra Sivas’ta da bir kongre düzenleyece­ ğini müjdeledi, kongreye katılm ak için aralarından iki temsilci seçmelerini istedi.

(

Toplantı yapmak yasaklandığı için öğrenciler okulun ham a­ mında biraraya geldiler. Üçüncü sınıf öğrencisi H ikm et ile Yusuf Naci’yi delege seçtiler. Yol masrafları için para toplamaya karar ver­ diler. Fakat ancak 950 kuruş toplayabümişlerdi. 50 kuruş da yıllar sonra ordinaryüs profesörlüğe yükselip Egeli soyadını alacak olan arkadaşları Ekrem Şeriften aldılar. Böylece 1000 kuruşları oldu. Fakat bu 1000 kuruş iki kişinin seyahat masrafını karşıla­ yamazdı. Bu sebeple Yusuf Naci hakkından feragat etti, arkadaşı Hikmet, diğer İstanbul delegeleri olan İsmail Fazıl Paşa ve İsmail Hâmi Bey’lerle beraber Sivas’a gitti.

Parola: Y a İstiklâl, Y a Ölüm M anda meselesinin müzakere edildiği günün gecesinde Mus­ tafa Kemal Paşa, odasında Denizli temsilcileri Necip Ali ve Yusuf Bey’lerle, Şeyh Hacı Fevzi Efendi, Ahm et Nuri Bey’ler ve diğer bazı delegelerle görüşüyordu. Kalabalığın arasında Tıbbiyeli Hikmet de vardı. Konu manda ve müzaheretti. İstanbul’dan Sivas’a kadar manda taraftarı İsmail Fazıl Paşa ve İsmail Hâmi Bey’le birlikte geldiği hâlde, idealizminden hiçbir şey kaybetmediği anlaşılan Hikmet arkalardan sesini yükseltti: - Paşam! M urahhası bulunduğum Tıbbiyeliler beni buraya istiklâl davamızı başarm ak yolundaki mesaiye katılmak üzere gönderdiler! Mandayı kabul edemem! Eğer kabul edecek olanlar varsa, bunlar her kim olursa olsun şiddetle red ve takbih ederiz. Farz-ı muhal manda fikrim siz de kabul ederseniz sizi de red ederiz! 143


İSTİKLÂL HARBt'NDE ETNİK İHANET

Bu kararlı duruş Mustafa Kemal Paşa’yı son derece memnun etti. Belki ona kuvvet de verdi. Ve dedi ki: - Evlât, müsterih ol. Gençlikle iftihar ediyorum ve gençliğe güveniyorum. Biz ekalliyette kalsak dahi mandayı kabul etm e­ yeceğiz. Parolamız tektir ve değişmez: Ya İstiklâl, Ya Ölüm!160 Mustafa Kemal 27 Aralık 1919’da Ankara’ya gelecek, 23 Nisan 1920’de Meclis açılacak, böylece o güne kadar kongre kararlarıyla yürütülen millî mücadeleyi artık millî irade istikâmetlendirecektir.

Tıbbiyeli Hikmet Kimdir Sivas Kongresi’nde diğer bazı delegelerle birlikte İstanbul’u tem­ sil eden Tıbbiyeli Hikmet ünlü sunucumuz Orhan Boran’ın baba­ sıdır. Ahmet Necip Günaydın’ın verdiği bilgilere göre 1901 yılında Balıkesir’in Savaştepe bucağında doğmuştur. Posta-telgraf me­ muru Hakkı Bey’in oğludur. Tıbbiye’nin kuruluş yıldönümü olan 14 M art’ta arkadaşlarıyla beraber silâhlı düşman askerleri ile ko­ runan okulun iki kulesi arasına büyük bir Türk bayrağı asmıştır. Farkında olunmasa bile her yıl 14 Mart’ta kutlanan işte bu bayrak asma olayıdır. Hikmet daha sonra Kurtuluş Savaşı’na katılacak, 1922’de eğitimini tamamlayıp askerî doktor olarak gö­ reve başlayacaktır. Mustafa Kemal Paşa zaferden sonra Sivas Kongresi’nin biri­ cik ateşli genç tıbbiyelisinin nerede olduğunu sormuştur. Maksadı onu milletvekili yapmaktır. Hikmet Bey o sıralarda Albay rütbesi ile bir asker hastahanesinde başhekim olarak görev yaptığı hâlde Paşa’ya onun öldüğünü söylemişlerdir. Oysa Türkiye bu vatanse­ ver evlâdını 1945’te kaybedecektir.161

160 Mazhar M üfit Kansu, a.g.e., c: 1, s: 248. 161 Ahmet Necip Günaydın, МІШ M ücadelede Sivas 1 0 8 Gün, Sivas 2009, s: 110

144


MİLLİYETÇİLERİN TASFİYESİ İngilizler, Erm eni tehcirini bahane edip, Türk M illetin i öndersiz bırakmak için ileri gelen Türk m illiyetçilerini tutukla­ maya başlayınca, işbirlikçi takımı, bu m illiyetçilerin nasıl öl­ dürülm eleri gerektiği hususunda derin bir tefekküre dalarlar. R eji Cevat'a göre “ koparılm ası lazım gelen kafalar kütük­ le r üzerinde kesilip, günlerce sen k-i ibrette kalm alıdır.” Aka G ündüzün daha câniyâne bir fik r i vardır, ona göre m illiyetçi oldukları için tutuklananların kafalarına birer düzine nalıncı çivisi çakılm alıdır.

M

ondros Mütarekesi 30 Ekim 1918de imzalanmıştı. 13 Kasımda düşman donanmalarına bağlı savaş gemileri İstanbul’a gir­

diler. 23 Kasım’da Daily Mail Gazetesi’nden G. Ward Price’a bir mülakat veren Vahidettin “Ermeniler hakkında reva görülen mu­ ameleleri büyük bir üzüntüyle öğrendiğini, bu olaylara yol açanla­ rın en ağır şekilde cezalandırılması için derhâl araştırma yapılma­ sını emrettiğini” söyledi.16214 A ralık’ta da Tevfik Paşa Hükümeti İnrafından tehcir sırasında suç işleyenlerin yurdun çeşitli bölge­ lerinde kurulacak divan-ı harplerde yargılanacaklarına dair bir iiçıklama yapıldı.163 İlk divan-ı harp, bu açıklamadan sadece 48 miat sonra kuruldu.*19 im

M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 1, s: 15.

İM Karar metni için bakınız: OsmanlI Belgeleri’nde Ermeniler (1915-1920), başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayım, Ankara 1994, s: 189, 191.

145


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Bu kararlı duruş Mustafa Kemal Paşa’yı son derece memnun etti. Belki ona kuvvet de verdi. V e dedi ki: - Evlât, müsterih ol. Gençlikle iftihar ediyorum ve gençliğe güveniyorum. Biz ekalliyette kalsak dahi mandayı kabul etme­ yeceğiz. Parolamız tektir ve değişmez: Ya İstiklâl, Ya Ölüm!160 Mustafa Kemal 27 Aralık 1919’da Ankara’ya gelecek, 23 Nisan 1920’de Meclis açılacak, böylece o güne kadar kongre kararlarıyla yürütülen millî mücadeleyi artık millî irade istikâmetlendirecektir.

Tıbbiyeli Hikmet Kimdir Sivas Kongresi’nde diğer bazı delegelerle birlikte İstanbul’u temsü eden Tıbbiyeli Hikmet ünlü sunucumuz Orhan Boran’ın baba­ sıdır. Ahmet Necip Günaydın’ın verdiği bügilere göre 1901 yılında Balıkesir’in Savaştepe bucağında doğmuştur. Posta-telgraf me­ muru Hakkı Bey’in oğludur. Tıbbiye’nin kuruluş yıldönümü olan 14 Mart’ta arkadaşlarıyla beraber silâhlı düşman askerleri ile ko­ runan okulun iki kulesi arasına büyük bir Türk bayrağı asmıştır. Farkında olunmasa bile her yıl 14 Mart’ta kutlanan işte bu bayrak asma olayıdır. Hikmet daha sonra Kurtuluş Savaşı’na katılacak, 1922’de eğitimini tamamlayıp askerî doktor olarak gö­ reve başlayacaktır. Mustafa Kemal Paşa zaferden sonra Sivas Kongresi’nin biri­ cik ateşli genç tıbbiyelisinin nerede olduğunu sormuştur. Maksadı onu milletvekili yapmaktır. Hikmet Bey o sıralarda A lbay rütbesi ile bir asker hastahanesinde başhekim olarak görev yaptığı hâlde Paşa’ya onun öldüğünü söylemişlerdir. Oysa Türkiye bu vatanse­ ver evlâdını 1945’te kaybedecektir.161

160 M azhar M üfit Kansu, a.g.e., c: 1, s: 248. 161 Ahmet Necip Günaydın, Millî Mücadelede Sivas 108 Gün, Sivas 2009, s: 119.

144


MİLLİYETÇİLERİN TASFİYESİ İngüizler, Erm eni tehcirim bahane edip, Türk M illeti ’ni öndersiz bırakmak için Heri gelen Türk m illiyetçilerini tutukla­ maya başlaymca, işbirlikçi takımı, bu m illiyetçilerin nasıl öl­ dürülm eleri gerektiği hususunda derin bir tefekküre dalarlar. R efı C ev a t’a göre "koparılm ası lazım gelen kafalar kütük­ ler üzerinde kesilip, günlerce senk-i ibrette kalm alıdır.” Aka G ündüz’ün daha câniyâne bir fik r i vardır, ona göre m illiyetçi oldukları için tutuklananların kafalarına birer düzine nalıncı çivisi çakılm alıdır.

M

ondros Mütarekesi 30 Ekim 1918’de imzalanmıştı. 13 Kasım’da düşman donanmalarına bağlı savaş gemileri İstanbul’a gir­

diler. 23 Kasım’da Daily Mail Gazetesi’nden G. Ward Price’a bir mülakat veren Vahidettin “Ermeniler hakkında reva görülen mu­ ameleleri büyük bir üzüntüyle öğrendiğini, bu olaylara yol açanla­ rın en ağır şekilde cezalandırılması için derhâl araştırma yapılma­ sını em rettiğini” söyledi.16214 Aralık’ta da Tevfik Paşa Hükümeti tarafından tehcir sırasında suç işleyenlerin yurdun çeşitli bölge­ lerinde kurulacak divan-ı harplerde yargılanacaklarına dair bir açıklama yapıldı.163 İlk divan-ı harp, bu açıklamadan sadece 48 saat sonra kuruldu. 162 M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 1, s: 15. 163 Karar metni için bakınız: Osmanlı Belgeleri’nde Ermeniler (1915-1920), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayını, Ankara 1994, s: 189, 191.

145


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Bu beyanlarla zat-ı şâhâne de Bab-ı Ali de işgal kuvvetlerine ve özellikle İngilizlerle işbirliği yapılabileceğine ilişkin mesajlar veriyorlardı.

Mahkeme Heyeti 16 A ralık’ta kurulan ilk divan-ı harp mahkem esi başkanlı­ ğına M ahmut Hayret Paşa getirilir. Falih R ıfk ı Atay, Mihran

Nakkaşyan’ın Sabah Gazetesi tarafından hararetle des­ teklenen164ve mahkeme üyelerinden Musdicyan’ın iradesine tâbi olmakla suçlanan165 bu mahkeme başkanından “Harp Divanı’nın başında pek açık Arnavut şivesiyle bir sakallı Paşa” diye bahseder.166 Usturuma Kolordu Kum andanlığından emekliye sevkedilen Mirliva Ali Nadir Paşa, lağvedilen Nizamiye 27. Fırka Kumandanı Süleymaniyeli Mustafa Paşa ve Dersaadet İs­ tinaf Mahkemesi’nden Şevket Bey ile Artin Musdicyan Efendi üye­ liğe atanırlar. Temyiz Mahkemesi Başsavcılık Muavini N ihat Bey Savcıdır. Beyoğlu Bidayet Mahkemesi’nden Moiz Zeki, Misak Margaryan, Abdüssamet ve N azif Efendiler de sorgu hâkimidirler.167 Bu heyetten üçü gayrimüslümdür. Daha sonra, duruşmalar başlamadan Savcı N ihat ile Sorgu Hâkimi N azif Bey’ler rahat­ sızlıklarını ileri sürerek istifa ederler. Yerlerine Beyoğlu Bidayet Mahkemesi’nden Sami Bey ile Dersaadet Mahkemesi üyelerinden Dimitraki Efendi tayin edilir. Sina Akşin’in bahsettiği gibi168 bu Sami Efendi belki de Yahudi’dir. Yüzbaşı Selahattin hatıralarında 164 Necdet B ilgi, E rm en i Tehciri ve B oğazlayan K aym akam ı K em al B e y ’in Y argılan m ası, Ankara 1999, s: 77. 165 Necdet B ilgi, a.g.e., s: 99. 166 Falih R ıfkı Atay, Ç a n k a y a , İstanbul 1984, s: 162. 167 Ferudun A ta, İşg a l İs ta n b u l’unda T eh cir Y arg ılam aları, Türk Tarih Kuru­ mu Yayını, Ankara 2005, s: 76, 77. Sözlük: Bidayet: Başlangıç. İstinaf M ahkemesi: Eskiden Bidayet Mahkemesi ile Yargıtay arasında bulunan ve Bidayet Mahkemelerince verilen kararlara yapı­ lacak itirazlar için başvurma makamı olan bir üst merci. 168 Sin aA kşin, İstan bu l H üküm etleri ve M illî M U cadele, c: 1, İstanbul 1992, s: 141, 129 numaralı dipnot.

146


NECDET SEVİNÇ

b ir de Ermeni Savcı’dan bahsetmektedir.169 Fakat biz bu savcının kim olduğunu tespit edemedik. Mahkeme üyelerinden A li Nadir Paşa, Selanik’i bir tek mermi atmadan düşmana teslim eden adamdır! Paşa daha sonra da ilk bölümlerde gördüğünüz gibi İzmir’i de bir tek mermi atmadan Yunan’a teslim edecektir! Zulmünden ve haksızlıklarından dolayı halkın N e m r u t M u s ta fa P a şa d e d iğ i S ü le y m a n iy e li M u s­ t a f a P a ş a is e K ü r t T e a li C e m iy e ti’n i n b i l f i ü b a ş k a n ıd ır !170 Damat Ferit Paşa iktidara gelince, yeni bir Harp Divanı kura­ cak, mahkeme başkanlığına da erkân-ı harp mirlivalarından A li Fevzi Paşa’yı getirecektir. O istifa edince başkanlık kürsüsüne Fethi Okyar’ın “ e n h u n h a r c a n a v a r la r tiy n e tin d e y a r a t ılm ış b ir c e lla t” olduğundan bahsettiği171 Mustafa Nazım Paşa’yı oturta­ caktır. Adliye Nezareti Umur-u Hukukiye Müdür Muavini H a ra lo m b o s E fe n d i is e S a v c ı Y a r d ım c ılığ ı k o ltu ğ u n a ç ö r e k le n e c e k tir . Eski Halep Mebusu A r t in B o ş g e z e n y a n , S o r g u H â k im liğ i’n e t a y in e d ile r e k M is a k M a r g a r y a n ile D im itr a k i E fe n d i’le r in y ü k ü h a f if le t ile c e k t ir . Sonra Sorgu Hâkimliği’ne iki kişi daha getirilecektir. Bunlar­ dan biri A ş ç ıy a n a d ın d a b i r E r m e n i’dir. Öteki kim dir biliyor musunuz? - İ n g iliz c a s u s u o ld u ğ u b u g ü n ş e k s iz ş ü p h e s iz o r t a y a ç ık a n ü n lü v a t a n h a in i S a it M o lla ! Bu heyet istifalar ve atamalarla böyle devam edip gidecek ve daima İngilizler tarafından yönlendirilecektir. hukukun hükmü değil, İngilizlerin direktifi geçerli olacaktır.

K ara Listeler Suçlu kabul edilen Türkler, 1919 yılı Ocak ayının ilk günlerin­ den itibaren Bekirağa Bölüğü denilen Bayezıt’taki hapishaneyi dol­ 169 İlhan Selçuk, Y ü zbaşı S e la h a ttin ’in R o m an ı, c: 2, İstanbul 1995, s: 26. 170 Tüm; Mümtaz Göztepe, Vahidettin M ütareke Gayyasında, İstanbul 1969, s: 175. 171 Fethi Okyar, Üç D evirde B irA d a m , İstanbul 1980, s: 283.

147


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

durmaya başlarlar. Küçük rütbeli askerlerle memurları kapsayan ük tutuklamaların ardından 14 Ocak’ta eski Sivas Valisi Sabit Bey, 15 Ocak’ta Diyarbakır Mebusu Fevzi Bey, iki gün sonra da yine Di­ yarbakır eski mebuslarından Zülfü Bey tehcir suçundan tutukla­ nır. Her iki mebus da 4 Aralık’ta faaliyete başlayan Vilayet-i Şar­ kiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin kurucusudur.172 14 Ocak'ta eski Sivas Valisi Sabit Bey, 18 Ocak’ta eski Musul Valisi Mehmet Memduh Bey, 21 Ocak’ta eski Sivas valilerinden Ahm et Muammer Bey, 30 Ocak’ta eski Bursa Valisi A li Osman Bey Bekirağa Bölüğü’ne yollanır. Sadrazam Tevfik Paşa, “çok sayıda insan yakalattığını” adetâ övünerek İngiliz Yüksek Komiseri’ne bildirirken Yüksek Komiser Calthorpe’ye bir müjdeli haberi de İçişleri Bakanı verir. Bakan, 60 kişilik bir kara liste hazırlattığını, listede ismi bulu­ nan kimseleri âni bir baskınla yakalatacağını müjdelemektedir!173 İşgal kuvvetlerinin emrinde bir memur gibi çalışan bu bakan, İzmir’in işgalini anlatırken nasıl bir İngiliz işbirlikçisi olduğunu kaydettiğimiz Kambur İzzet adıyla tanınan Ahmet İzzet Bey’dir! Tevfik Paşa kabilesinde Evkaf Nazırı olan ve İçişleri Bakanlığını da vekâleten yürüten bu İzzet Bey, daha önce de bahsettiğimiz gibi

Kürtçü elebaşılardan Şerif Paşa’nm amcası, eski Hari­ ciye Nazırlarından Kürt Sait Paşa’nm kardeşi, başımıza büyük belâlar açan Kürt Nemrut Paşa’nm da eniştesidir! Başbakan dahü Kambur ve takımı, savaştan ve tehcirden so­ rumlu olanları cezalandırarak işgal kuvvetlerini samimiyetlerine inandırmak isteyeceklerdir. Tutuklamaların hızla devam ettiği günlerde bu hain enişte Neologos Gazetesi’ne bir demeç vererek “mahkemelerin bir an evvel başlaması için tutuklu İttihatçılar hakkında şikâyeti olanların acele 172 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 96. 173 B ilal Şimşir, M alta S ü rg ü n leri, İstanbul 1976, s: 50. Sözlük: Şedit: Şiddetli.

148


NECDET SEVİNÇ

etmesini isteyecek, emr-i adaletin haklarında pek şedit olacağını söyleyerek tutuklular için de “ c a n ile r ” ifadesini kullanacaktır.174* Böylece Türk mukavemet hareketini çökertmek için gözaltına alınanların suçlu olduğuna mahkemeden önce kendisi karar ver­ miş, Türk milliyetçileri aleyhinde zaten başlatılmış olan ispiyon­ culuk da resmen teşvik edilmiştir. Bu arada İngiliz Yüksek Komiserliği’nde ispiyonculuğu ku­ rumsallaştırmak için bir Rum-Ermeni şubesi kurulmuştur. Kara liste hazırlamakla görevlendirilen bu şubeye azınlık teşkilâtlarıyla birlikte İngiliz Muhipleri Cemiyeti destek verecek,i7s Türkiye ça­ pında Rum ve Ermeni kiliselerinin, Rum ve Ermeni komitelerinin ihbar faaliyeti alıp yürüyecektir. O acı günleri yaşayan Kemalettin Şükrü, işte bu tutuklamalar sırasında aranan evlerin soyul­ duğunu, adı tutuklanacaklar listesinde bulunmayan bazı zengin kimselerden “ s e n i d e t e v k i f e d e r iz ” tehdidi ile binlerce fidye alındığını yazmaktadır.176 A rtık işbirlikçiler gördükleri her İttihatçının tutuklanmasını isteyecektir. Onlara göre milliyetçi demek İttihatçı demektir.

İhbar Dilekçesi 23 Ocak tarihli Alemdar Gazetesi’nden öğreniyoruz ki, “rical-i siyasiyeden” on kişinin imzasıyla Padişah’a bir ariza verilmiştir. Bu dilekçenin altında imzası bulunanlar İtilâf Devletleri’ne yani işgal kuvvetlerine mensup bazı kimselerle görüştüklerini belirt­ i ikten sonra “aradan bu kadar zaman geçmesine rağmen bunca insan öldürmüş olanlardan hiçbirine icra-yı adalet edilmediğin­ den, İttihat Terakki Partisi’nin henüz feshedilmediğinden, Ha­ lil, Cavit, Cahit, Kemal, Canbolat, Mithat Şükrü, Ahm et Şükrü, Sait Hâlim, Hayri, Musa Kâzım, Rahmi, Ahm et Nesimî, A li Mü174

Ferudun Ata, İşg al İsta n b u l’unda T eh cir Y arg ılam aları, s: 91.

115

B ilal Şimşir, M alta Sü rg ü n leri, s: 57.

176 Kemalettin Şükrü, M ü tarek e A cıları, İstanbul 1930, s: 123.

149


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

nif ve daha birçoklarının tutuklanmadığından” şikâyet edilmekte ve denmektedir ki: "... Oysa bu yabancı rical ve ekabire göre Osmanlılar hak­ kında verilmiş kararı değiştirebilmek, İstanbul’da kalabilmek, hatta bu güzel memlekette oturmak ve bu bîçâre halkı yönetmek hakkını elde etmek için tutuklamalar şarttır. Eğer tutuklamalar yapılırsa, harp hâlinde olmadığımız A B D Başkanı Wilson’a baş­ vurmak imkânı olabilir!”177 Bu dilekçeyi yazan işbirlikçilerin kimler olduğunu ne yazık ki, bilm iyoruz, fakat Am erikan Başkam’na başvurm aktan bahset­ tiklerine göre bu uşaklar herhâlde Am erikan uşakları olmalıdır! 30 Ocak’ta geniş çaplı tutuklam alar yapılır. Daha bir-iki yıl önce devlet idaresinin üst kademelerinde görev yapan saygın in­ sanlar, evlerine yapılan geceyarısı baskınlarıyla tutuklanıp, Bekirağa Bölüğü’ne kapatılırlar. Dikatinizi çekmek isterim ki, Bekirağa Bölüğü’ne kapatılan­ lar arasında, Padişah’a sunulan dilekçede tutuklanması istenen eski Dahiliye Nazırı İsmail Canbolat, İaşe Nazırı Kemal Bey, İtti­ hat Terakki Partisi Kâtib-i Umumi’si Mithat Şükrü, Meclis-i Mebusan Reis Vekili Hüseyin Cahit Yalçın ile beraber eski Meclis-i Mebusan Reisi Hacı Adil Bey, Türkçü düşünür ve en bü yü k sos­ yologumuz Ziya Gökalp ve diğer bazı kim seler vardır.178 Bazı iyi niyetli araştırmacılar bu tutuklam alara eski Diyar­ bakır Valisi Reşit Galip Bey’in 25 Ocak’ta hapisten kaçmasını ge­ rekçe olarak gösterirlerse de hiç şüphesiz Vahidettin’e sunulan di­ lekçe tevkifatta önemli sebepler arasındadır. Refi Cevat, daha sonra haysiyetini çiğnetmemek için intihar eden Reşit Galip’in hapisten kaçmasını “bütün cihana rezil

ve hâcil olduk” diye değerlendirecektir. Biraz evvel Kürt Şe­ 177 Sina Akşin, a.g.e., с: 1, s: 151. Sözlük: Arîza: Dilekçe. Rical-i siyasiye: İleri gelen siyaset adamları. 178 M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., s: 39; Fenıdun Ata, İşgal İsta n b u l’unda Tehcir Y arg ılam aları, s: 95.

150


NECDET SEVİNÇ

r if Paşa’nın amcası, Kürt Sait Paşa’nın kardeşi, Nemrut Mustafa adıyla tanınan Kürt Mustafa Paşa’nın eniştesi olduğunu kaydetti­ ğimiz Dahiliye Nazırı Kambur İzzet, tutuklamalar üzerine “İtilâf

Devletleri’nin suçluların cezalandırılmasını istedikle­ rini” ağzından kaçıracaktır.179 Yani tutuklamaları isteyen İngil­ tere, tutuklayan hükümettir!

Yeni Hükümet, Yeni Tutuklamalar 4 Mart 1919’da Birinci Damat Ferit Hükümeti kurulur. Daha önce de belirttiğim iz gibi yeni hükümetin başkanı 9 M art’ta İn­ giliz Yüksek Komiserliğinden Am iral Webb’i ziyaret eder. Am iral Webb aynı gün Londra’ya şöyle yazacaktır: "... Sadrazam bugün öğleden sonra beni ziyaret etti. Daha önce özel olarak bana iletmiş olduğu, kendisinin ve efendisi Padişah’m Allah’tan sonra İngiltere’y e umut bağladıkları yolundaki güven­ cesini birçok kez tekrarladb Bu mesajını size iletmemi arzuladı. Savaş tutsaklarına gaddarlıktan ve Erm eni kınmmdan sorumlu olan kişileri tutuklamak istediğimizi bildiğini, ancak listelerin ar­ şivde kaybolduğunu söyledi. Bu kimselerin yakalanacaklarına ve cezalandırılacaklarına söz verdi!”180 Bu söz üzerine 10 M art’ta tutuklamalar yeniden başlar. Başta eski Başbakanlardan Sait Hâlim Paşa olm ak üzere, eski Ayan Meclis-i Reisi Rıfat, eski Menteşe Mebusu ve Meclis-i Mebusan Reisi Halil, Nafıa Nazırı Münif, M aarif Nazırı Şükrü, Hariciye Na­ zırı Ahmet Nesimi, Adliye Nazırı İbrahim, Dahiliye Nazırı Fethi Bey’lerle eski Şeyhülislâm Musa Kâzım Efendi derdest edilip ha­ pishaneye tıkılır. Şeyhülislâm Hayri Efendi, rahatsızlığı sebebiyle evinde gözetim altına alınır. Ttıtuklananlar arasında Vakit Ga­ zetesi sahibi ve başyazarı Ahm et Emin, A ti Gazetesi sahibi Celal Nuri, İstiklâl Gazetesi sahibi Sapancalı İsmail Hakkı, Ayan Meclis-i 179 Fenıdun Ata, a.g.e., s: 94. IKO B ilal Şimşir, M a lta SUrgUnleri, s: 72, 73.

151


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Umumi Kâtibi İsmail Müştak, Selâh Cimcoz, Haşan Fehmi, Fazıl Berki ve eski Konya Mebusu Hilmi Bey’ler de vardır. Maliye Na­ zırı Cavit Bey’le, Yunus Nadi de arananlar arasındadır.181

ıı M art’ta Am iral Webb, Türk makamlarının İngilizlerle işbirliği yaptığını Londra’ya bildirirken diyecektir ki: "... Daha önceki telgraflarımızda da belirttiğim gibi, sanıkları ortaya çıkarıp yakalayabilmek için Türk makamlarının işbirliğine ihtiyacımız vardı. Bu işbirliği bugün sağlanmış bulunmaktadır!”182 İşbirlikçiler yalnız hükümet katında değildir. Basındaki işbir­ likçilerden Refi Cevat, 12 M art 1919 tarihli Alemdar’da câniyâne bir ruh hâli ile şunları yazmaktan sıkılmamıştır:

“Bu Kafalar Kütükler Üzerinde Kesilmeli ... Sehpalar bu adamlara lâyık değildir. Koparılması lazım gelen bu kafalar kütükler üzerinde kesilip gün­ lerce senk-i ibrette kalmalı!” Ulunay’ın 13 Mart tarihli yazısı ise şöyle bitecektir: "... Ihtuklam alar gözüm üzü doyurmadı. Daha çok şiddet! Daha çok şiddet! Daha çok şiddet!” İstiklâl savaşı boyunca işgal kuvvetlerine sırtını dayayıp, bir nâmus ve haysiyet mücadelesi yapmakta olan T ürk milliyetçilerine alçakça saldıran Refi Cevat, mahkemeler başlayınca da sanıklara ölüm cezası verilmesini isteyecektir. Şu satırlar 4 Nisan 1919 ta­ rihli yazısından alınmıştır:

“... Bu adamlar için ölümden daha h afif ceza aklı­ mıza gelmiyor!” A ka Gündüz tutuklananların tenkil edilmesine, yani tepelen­ mesine, kafalarının kütükler üzerinde veya taşlar altında ezilme­ sine karşıdır. Am a onun daha câniyâne bir fikri vardır. Ona 181 M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 1, s: 55. 182 B ilal Şimşir, a.g.e., s: 75. Sözlük: Senk-i ibret: İbret taşı.

152


NECDET SEVİNÇ

göre milliyetçi oldukları için tutuklananlar, kafalarına çivi çakı­ larak öldürülmelidir! Camlarını kırdığı Tokatlıyan Oteli’nin sahibinden haraç istediği için kendini Konya’ya dehleyen Talat Paşa ve İttihatçıların aman­ sız düşmanı hâline geliveren bu Selanikli, İngilizler’in talebi üze­ rine tutuklanan ve idam edileceği söylenen Ziya Gökalp için ba­ kınız neler yazacaktır: “... Ah, ne yazık k i onu asacaklar. Yemin ederim ki, asıldığını istemiyorum. Hürmet ettiğim bir zatm b irfik ri vardır ki, ne gü­ zeldir. Ziya’nın kafasına bir düzine naluıcı çivisi çakmadı,

yaya atarak Anadolu’ya çıkarmalı, kasaba, kasaba, köy, köy, oba, oba gezdirmeli. Eyvah! Böyle yapmayacaklar da asacaklar onu. N e kadar yazık, ne kadar adaletsizlik!” Refik Halit, kendi namus ve haysiyetini de korum akta olan milliyetçilere öylesine düşman, çoğu Türk soyunun evlâdı olma­ yan hâkimlerle, Damat Ferit’in ve İngilizler’in öyle yalakasıdır ki, 17 Mart tarihli Sabah’tatutukluların cezalandırılabilmesi için ka­ nun dışına çıkılabileceğini dahi yazmıştır! Hangi müstefreşenin çocuğu ise Lütfi Fikri de “İttihatçılar” de­ diği Türk milliyetçilerinin cezalandırılması için ıo bin Türk evlâdını üçer beşer kesen Köprülü devşirmesinin örnek alınmasını dahi tavsiye edebilmiştir. Şu satırlar ona aittir: "... İttihatçilan d e f ve tenkil öyle kanunla falan olacak şey değildir. İcraat lazımdır efendim, icraat. Hem de Köprülü usûlü. Beş, altı ay şöyle adam akıllı bir tırpan, ondan sonra da kim ge­ lirse gelsin!”183 Bir an evvel gövdesinden koparılmış kelle görmek iste­

yenler, daha işin başında iken Tetkik-i Seyyiat Komisyonlarının çalışmasına bile lüzum görmemişlerdir. Cenap Şahabettin’e göre suç ve suçlular belli olduğuna göre bu kom isyonlar lüzum suz­ um

Ferudun Ata, a.g.e., s: 113.

Sözlük: Tetkik-i Seyyiat Komisyonu: Kötülükleri Araştırma Komisyonu.

153


İSli KLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

dur! Cenap Şahabettin, Meclis’te Ermeni tehcirine adı karışan­ ları sorgulam ak için kurulan Beşinci Şube’yi de “ince eleyip, sık dokumakla” suçlamıştır. İkdam Gazetesi ise halkın zaten kara­ rını verdiğini belirterek Tetkik-i Seyyiat Komisyonu’na ihtiyaç ol­ madığını yazmıştır.184 Yani araştırma maraştırma yapılmadan, yakalanan İttihatçı­ lar ipe çekilmelidir! Bu ifade mübalağalı bulunmamalıdır. Çünkü dönemin İçişleri Bakanı Mehmet Ali Bey, memleketi kurtarmak için bütün

İttihatçıların asılmasını bile isteyebilmiştir. Oysa tutuklananların çoğunun suçu İttihat Terakki’ye men­ sup veya taraftar olmaktır. Derdest edilip Bekirağa Bölüğü denilen hapishaneye tıkılanlara da Malta adasındaki Polverista zindanına götürülenlere de sonradan birer münasip suç aranmaya başlan­ mıştır. Daha önce de ifade ettiğim gibi milliyetçileri tasfiye etmek­ ten maksat, millî mukavemeti çökertmektir. Medine müdafii Fah­ rettin Paşa, 6. Ordu Komutanı Ali İhsan Paşa, 9. Ordu Komutanı Yakup Şevki Paşa, mütarekeye rağmen korudukları vatan parça­ sından çekilmedikleri ve silâhlarını bırakm adıkları için Malta’ya gönderilmişlerdir. Esirlere işkence ettikleri ileri sürülen komutan­ lar da esir kamplarının komutanları oldukları için tutuklanmışlar­ dır. İşkence yaptıkları veya yapılmasını göz yumdukları için değil. Milliyetçi tasfiyesi, paşalar, nazırlar, mebuslar seviyesinde kal­ mamış, polis memurlarına kadar inmiştir. Mesela emekli bir polis Bursa civarında İttihat Terakki’yi teşkilâtlandırmak istediği için tutuklanmıştır!185 A slın d a teşkilâtlan dırılm ak istenen İttihat T erakki değil, Kuva-yı Milliye’dir! Reşat Bey adında bir zat herhangi bir suçu tespit edilemediği hâlde sadece İttihatçı olduğu için hapishaneye atılmıştır. Sonra­ dan Mimaroğlu soyadını alan Reşat Bey’in niçin tutuklandığını soran hâkime, sorgu hâkim inin verdiği cevap şudur 184 Feradun Ata, a.g.e., s: 102. 185 Ferudun Ata, a.g.e., s: 112.

154


NECDET SEVİNÇ

- Bu maznun yaman ve koyu bir İttihatçı heriftir, mevkufluğunun devamı için bence bu yeter!186 Tlıtuklanacak kimselerin mutlaka İttihatçı olması şart değil­ dir. Eski Bolu ve Aydın mutasarrıfı sırf İttihat Terakki döneminde görev yaptığı için 218 gün tutuklu kalmıştır!1® 7 Savaş sırasında, savaştan önce ve savaştan sonra hangi Türk görevli, işgal kuvvetlerinin çıkarlarına aykırı hareket ettiyse bir bahane icat edilerek içeri atılmıştır. Mesela Şükrü Bey 1916-1917 yıllarında M aarif N azın iken yabancı okullara zarar verdiği iddiasıyla, Seyfi Bey, Harbiye Nezareti’nde istihbarat şefi iken esir­

leri ziyaret etmek isteyen Amerikan Elçiliği mensupla­ rını önemsemediği gerekçesiyle tutuklanmıştır!18818 9 Yazarlar, fikir adamları, şairler de öyle. Kim millî ruhu canlı tutuyor, kim bağımsızlık fikrini savunuyor, kim Redd-i İlhak veya Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerine yakm duruyorsa bir punduna ge­ tirilip içeri atılmıştır! Ve tabiî Boğaziçi meyhanelerinde kafayı tüt­ süleyip, sevgililerine şiirler yazan şairlerle, işgal kuvvetlerine say­ gıda kusur etmeyen yazarları rahatsız eden olmamıştır. İngilizler onlardan hoşnut oldukları için isimleri bir kara listeye yazılıp Da­ mat Ferit’in eline tutuşturulmamıştır. Bilal Şimşir, İngiliz belgelerine dayanarak 23 Ocak 1920 ile 20 Nisan 1920 tarihleri arasındaki üç ay içinde İngilizler’in 223 ki­ şiyi kara listeye aldıklarını ve Ferit Hükûmeti’nden bunların tu­ tuklanmasını resmen istediklerini yazmaktadır.1® 9

Bir Utanmaz Hükümet Ferit Hükümeti, İngilizler’in talebi üzerine kendi vatandaşla­ rını tutuklamaktan utanmamıştır. 186 Ferndun Ata, a.g.e., s: 110. 187 FerudunAta, a.g.e., s: 112. 188 Bilal Şimşir, Malta SUrgiinleri, s: 85. 189 Bilal Şimşir, a.g.e., s: 78, 79.

155


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNlK İHANET

Bazı tutukluların salıverilmesi üzerine İngiliz Yüksek Komi­ seri, oniki yüksek rütbeli subayımızla, aralarında eski Başbakan ve bakanların da bulunduğu İttihat Terakki’nin üst düzey yöne­ ticilerini sabahın saat beşinde hapisten çıkarıp, filintalı düşman askerlerinin hakaretleri arasında Tophane açıklarında bekleyen Prenses Viktoriya gemisine âdeta bir yü k gibi boşaltmıştır. Ferit Hükümeti kendi hapishanesinde bulunan vatandaşları­ nın, bir yabancı amiralin emri ile bir yabancı gemiye “yüklenerek” yabancı bir ülkeye götürülmesinden de utanmamıştır. İngilizler’in kara listeye aldığı bazı vatanseverler evlerinden alınıp götürülmüşlerdir.190 Eski Genelkurm ay Başkanı Cevat Çobanlı’nın bilekle­

rine kelepçe vurulmuştur! Ferit Hükümeti bu hacaleti de si­ neye çekmiştir!191 O acı günleri yaşayan ve bir bakıma bu haysiyet kırıcı olayın görgü şâhidi olan Tarık Mümtaz Göztepe “Süleyman Nazif, Hüse­ yin R auf Orbay, Tevhid-i E fkar başyazarı Velid Ebuzziya Beylerle Aden kahramanı Ali Seyit Paşa’nın evlerinde yakalandıklarını ve bazılarının giyinmelerine bile imkân verilmeden gecelik kıya­

fetleri ile vapura sevk edildiklerini” yazmaktadır.192 Centilmen İngilizler, aslında ne kadar kaba saba, nezaket­ ten yoksun, ne kadar hödük adamlar olduklarını böylece bir kez daha gösterirler. 190 Mustafa Kemal Paşa, Samsun’a çıkışından seksen gün önce İngilizler’in ka­ ra listesine girmiştir. İngiliz istihbarat subayı Yüzbaşı Hoyland’ın hazırladığı 28 Şubat 1919 tarihli listenin başında M ustafa K em al’in adı vardır. Aynı liste­ de Halil Paşa, Mustafa Kem al Paşa’nın yaveri Cevat Abbas Gürer, Kâzım Karabekir Paşa, İsm et İnönü ve K el A li olarak tanınan A li Çetinkaya’nın da isimleri bulunmaktadır. (B ilal Şimşir, Malta Sürgünleri, s: 60). Bilindiği gibi listeler İngiltere’y e gönderilmekte, hükümetin onayı alındıktan sonra tutuklamalar başlamaktadır. Herhâlde liste İngiltere’den gelmeden Mustafa Kemal Paşa Sam sun’a çıkmış olmalıdır. 191 Ahmet Emin Yalman, a.g.e., c: 2, İstanbul 1970, s: 116. 192 Tank Mümtaz Göztepe, Vahidettin Mütareke Gayyasında, s: 170.

156


NECDET SEVİNÇ

Fakat asıl İngiliz magandalığına Malta adasında şâhit oluna­ caktır. Ttıtuklular arasında bulunan Ahm et Em in Yalman, eski Yemen Kumandanı A li Sait Paşa’nın nasıl yumruklandığını hatı­ ratında şöyle anlatır: .. Zindana geldiğim zam an ortalıkta um um î bir telaş hüküm sürdüğünü gördüm. Yeni Verdala K ışlasûıda ve tel örgüleri dı­ şında oturan arkadaşların Polverista’ya geçm elerine em ir veril­ m işti. Bunların hepsi 24’ler grubuna m ensup bulunan ve altı ay evvel resm en serbest bırakılan kim selerdi. Telörgüierin içine geç­ m eyi kesin surette reddettiler. Kum andan saatlarca tehdit etti, yalvardı, kandırm aya çalıştı, nihayet bir bölük asker çağırdı. A s­ kerler ceketlerini çıkardılar, kollarını sıvadılar, birçok nüm ayiş­ ler yaptılar. Bu nüm ayişlerin hiçbiri arkadaşların kararım de­ ğiştirm edi. Bunun üzerine evler odalara dağıldılar. H er şekilde hareket ve tecavüze başladılar. Eski Yemen Kumandam A li Sait Paşa eşyalarını toplam akla uğraşırken, kendisine arkadan bir­ kaç yum ruk indirildi! E ski Kolordu Kum andanı Albay Galatalı Şevket Bey, mukavem ette en ileri gitti. Birkaç er onu yerlerde sü­ rükleyerek getirdiler!”193 İngilizler yukarıda özetleyegeldiğimiz m uhtelif suçlardan (!) ve genellikle Ermeni tehcirinden sorumlu tuttukları vatanperverlerin 55’ini Malta’ya, 12’sini de Mondros’a göndermişlerdir. Mondros’a gönderilenler de bir süre sonra Malta’ya sevk edilmişlerdir. Malta’ya gönderilenler, daha önce sevk edilenlerle birlikte Ermenileri katletmek itham ıyla yargılanacaklardır. Ferit Hükümeti, kendi vatandaşlarının, yabancı bir devlet ta­ rafından yabancı bir adaya götürülüp, yabancılar tarafından yar­ gılanm ak istenmesinden de herhâlde utanmamış olacak ki, İn­ giliz makamlarına bir protesto notası dahi vermemiştir! Üstelik Adliye N azın Vasfi Efendi bu küstah müdahaleyi mâkul karşıla­ dığını açıklamıştır. Vasfi Efendi “sanıkların yargılanmaları husu­ 193 Ahmet Em in Yalman, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İs­ tanbul 1970, c: 2, s: 2 0 5 ,2 0 6 .

157


İSTİK!AL

h a r b İ’NDE

ETN1К 1HANET

sunda acele davramlabilseydi, içlerinden beş-on kişi fedâ edilebil­ seydi bu olayın başlarına gelmeyeceğine” dair onursuz beyanlarda bulunmuştur. Sultan Vahidettin ise “Elhamdülillah ki, ben âlet ol­ madım” diyerek işin içinden sıyrılmaya çalışmıştır.194 Mabeyn Başkâtibi Ali Fuat Türkgeldi, tutukluların Malta’ya sevk edilmesinin “Kürt Mustafa Paşa Divan-ı Harbi’nin vereceği karardan daha hayırlı olduğunu” yazmaktadır.195 Hürriyet ve İtilâf Partisi’nin organı olan Alemdar Gazetesi her zaman olduğu gibi bu olayda da İngilizleri savunmaya devam ede­ cektir. Aşağıdaki satırlar İngilizler’in yaşattığı utançtan sadece iki gün sonra 30 Mayıs’ta yayınlanmıştır: "... Yegâne dostum uz olan İngiltere, bugün b izi şu durumdan kurtaracak yegâne kurtarıcım ız olabilir. Öncelikle tam am iyet ve bağım sızlık, ondan sonra İngiltere’d en him aye ve yardım talebi!” Refi Cevat ise, kafalarını kütükler üzerinde kesmek istediği tutukluları elinden kaçırdığı için üzülmüştür. İngiliz müzahere­ tini talep eden yazar, İngilizleri incitmemeye özel bir gayret gös­ tererek 29 M ayıs’ta şunları yazacaktır. "... Dün götürülen İttihatçıları sü r’a tle cezalandırm alıydık A ltı aydır icraat, icraat diye bağırdık durduk İngilizler de bıkıp usandı, alıp götürdüler. Şim di kim in yakasına yapışacağız?”196 Yazıdan, İngilizlere mahçup olduğuna dair bir anlam çıktığına göre, Refi Cevat’ın yakasına yapışmak istediği kimseler herhâlde İngilizler değildir. Hükümetin organı olan Mihran Nakkaşyan’ın Sabah Gazetesi milletçe ve devletçe uğradığımız bu büyük hakareti alkışlayacak ka­ dar alçalacaktır. Ve hâlâ İttihat Terakki’yi suçlayarak diyecektir ki: "... O, tarihte m isli görülm em iş şenaat ve cinayetleri ile m illî nam usum uzu lekelem iş olanlar, bugün vatanım ızın m ersiyesini 194 A li Fuat Türkgeldi, a.g.e., s 218. 195 Ali Fuat Türkgeldi, a.g.e., s: 219. 196 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 288.

158


NECDET SEVİNÇ

okuyan Akdem din m avi m avi dalgalarını küçük bir gem i içinde hatip ve haşir yararak M alta’ya gidiyorlar. (..) Binaenaleyh bu on senedir m em lekette H accac-ı Zalim ’e rahmet okutacak bir idare-i m üstebide ve m enfura tesis eylem iş olan bu eşhas ancak şim di Malta’y a doğru giderlerken o tatlı rüyayı tahakkümün ebediyen başlarına sıçram ış olduğunu anlamış oluyorlar.”

Kimler Malta’ya Gönderildi 1919-1920 yılları arasında toplam 143 Türk Malta’ya gönde­ rilmiş, diğer tutuklular İstanbul’da bırakılmıştır. İlgilenenler bu 143 kişilik listenin tamamını, Bilal Şimşir’in Malta Sürgünleri isimli eserinde bulabilirler, biz önemli makamlarda bulunan ba­ zılarının adını vermekle yetineceğiz.

Askerler: Cevat Çobanlı Paşa, Genelkurmay Başkanı Ali İhsan Paşa (Sabis), 6. Ordu Komutanı Mahmut Kâmil Paşa, 5. Ordu Komutanı Yakup Şevki Paşa (Subaşı), 9. Ordu Komutanı Fahrettin Paşa (Türkan), Medine Komutanı A li Sait Paşa, Yemen Komutanı Abdüsselami Paşa, Yemen Komutanı Ahm et Cevat Bey, Albay, İstanbul Merkez Komutanı Süleyman Numan Paşa, Doktor, Ordu Sağlık Müfettişi Hakkı Mürsel Paşa, (Bakü), Tümen Komutanı Hacı Ahm et Paşa, Enver Paşa’nın Babası Refet Paşa, Samsun Komutanı Ahmet Şevket Bey, İstanbul Merkez Komutanı

Bakanlar: İsmail Canbolat, Dahiliye N azın Ahmet Nesimi, Hariciye Nazırı 159


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

Ahm et Şükrü, M aarif Nazırı R auf Orbay, Bahriye Nazırı Prens Sait Halim Paşa, Nafia Nazırı Mithat Şükrü (Bleda), MaarifNazırı, İttihat Terakki Genel Sek­ reteri, Burdur Mebusu Kemal Bey (Kara Kemal), İaşe Nazırı A li M ünif Bey (Yeğenağa), Nafıa Nazırı Mersinli Cemal Paşa, Harbiye Nazırı Ali Fethi Bey (Okyar), Dahiliye Nazırı, Sofya Sefiri İbrahim Cihangiroğlu, Kars Şûrası Başkanı Aziz Cihangiroğlu, Kars Şûrası Adalet Bakanı Hasan Han Cihangiroğlu, Kars Şûrası Savunma Bal,<anı Yusuf Bey Yusufoğlu, Kars Şûrası Gıda Bakanı M ille tv e k ille r i: Habip Bey, Bolu Fazıl Berki, Çankırı Hüseyin Kadri, Karesi A tıf Bey, Ankara Salâh Cimcoz, İstanbul Mehmet Sabri, Saruhan Süleyman Sûdi, Lazistan Übeydullah Bey, İzmir Rıza Hamit Bey, Bursa Zülfü Bey (Tiğrel), Diyarbakır Fevzi (Pirinçioğlu), Diyarbakır Hasan Fehmi Bey, Sinop Hüseyin Tosun, Erzurum Mustafa Vasıf (Kara Vasıf), Sivas Mehmet Şeref (Aykut), Edirne 160


NECDET SEVİNÇ

Ahm et Faik (Kaltakkıran), Edirne Numan Usta, İstanbul Ali Çetinkaya, Afyon Hoca İlyas Sami, Muş A li Cenani, Antep

Valiler: Mehmet Sabit Bey, Sivas Tahir Cevdet Bey, Ankara Rahmi Bey, İzmir İbrahim Bedrettin Bey, Diyarbakır Ahmet Bey, Sivas Mehmet Bey Alibeyzâde, Kars Zekeriya Zihni Bey, Edirne Ahmet Muammer Bey, Konya Memduh Bey, Musul I Iasan Tahsin Bey, Erzurum ve Şam Abdülhaluk Bey (Renda), Bitlis

Gazeteci ve Yazarlar: Kbuzziyazâde Velit Bey, İstanbul Gazeteciler Cemiyeti Başkanı Süleyman Nazif Aka Gündüz Celal Nuri Alıınet Emin Yalman Alıınet Kâmil Bey I lii.scyin Cahit (Yalçın) Ahmet Ağaoğlu Ziya Gökalp 161


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Malta’ya götürülen diğer üstdüzey Osmanlı yöneticileri ara­ sında eski Başbakanlardan Sait Hâlim Paşa,197 Şeyhülislâm Hayri Efendi (Ürgüplü) Şûra-yı Devlet Başkanı, Bakan Saip İbrahim Pirzâde, Meclis Başkanları Hacı Adil ve Halil Bey’ler (Menteşe), Senato demek olan Ayan Meclisi üyesi Çürüksulu Mahmut Paşa ve Ali Saip Bey ile İttihat Terakki Kâtip-i Umumisi Mithat Bey ve Dâhiliye Nezareti Müsteşarı Veli Necdet Beylerle198 Cumhuri­ yet Hükûmetleri’nde Tarım, İçişleri ve Dışişleri Bakanlığı yapan Şükrü Kaya da vardır.

197 Sait Hâlim Paşa 6 Aralık 1921 ’de R om a’da Arşavir Şıracıyan adında bir Hı meni tarafından şehit edilmiştir. Ermeniler kâtili millî kahraman ilân etmiş lerdir. 198 B ilal Şimşir, Malta SUrgUnleri, s: 4 73, 477. 162


MALTA FİYASKOSU îrıgilizler Erm eni katliamının sorum lusu olarak kabul ettikleri bütün Türkleri tutuklayıp M alta A dasına götürürler. Fakat Er­ meni katliam ı yapıldığına dair bir tek belge bulamazlar. S o­ nunda İngiliz D ışişleri Bakanlığı, Erm eniler’i katletmekle suçla­ nan Türkler’in isim lerini listeler hâlinde IVashington’a bildirir. Bizzat L ord Curzon, İngiltere’nin Washington Büyükelçisi sir. A. G ed d e se bir telg ra f çekilir, Am erikan H üküm eti'hin elinde koğuşturmaya yarayacak belge bulunup bulunmadığının öğre­ nilm esini ister. Curzon’un 31 M art 1921 tarihli telgrafına Bü­ yükelçi Geddes, 13 Temmuz 19 2 1’de şu cevabı verir: ” ... E r­ meni kırımından dolayı yargılanm ak üzere M alta’da tutuklu bulunan Türklerle ilg ili olarak çalışm a arkadaşlarımdan biri dün Am erikan D ışişleri B akanlığı’na gitti. Son savaşta E r­ menistan (D oğu A nadolu dem esi gerekirdi) yapılan zulüm ­ lerle ilgili Am erikan K onsoloslarının raporlarını incelem esine m üsaade edildi. Ü zülerek arzedeyim ki, bu belgelerin içinde M alta’da tutuklu bulunan Türkler aleyhinde d elil olarak kul­ lanılacak hiçbir şey yoktur!”

G

örüldüğü gibi Malta’ya götürülenler arasında eski Başbakan­ lardan Sait Hâlim Paşa1" ile birlikte 5., 6., 9. Ordular’ın ko­

mutanları, ayrıca ordunun üst kademesinden çok önemli paşa-19 199 4 Haziran 1919 ’da Mondros’tan, İngiliz komutanına bir mektup yazarak kendi­ sini Osmanlı Hükûmeti’nin elinden kurtardığı için İngiliz H ttkûm eti’ne derin ve sarsılm az m innettarlığını bildiren (Zeki Sarıhan, a.g.e., e: 1, s: 303), bu İslâmcı lider, 12 Ağustos 1 9 19’da da İngiliz Başbakanı L. George’a bir mektup yazarak İngiltere’yi ve İngiltere’nin M ıs ır’ı işgal etm esini övmüştür. Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 41.

163


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

lan, bakanlar, milletvekilleri, valiler, merkez komutanları ve iki de meclis başkanı vardır. İngilizler Ermeni katliam ının sorumlusu olarak kabul ettik­ leri bu sanıkları ağır cezalara çarptırarak Hıristiyan dünyasında yeni prestij kazanm ak istemektedirler. Fakat içlerinden bir tek kişiyi bile cezalandıramazlar! Devlet ellerine geçtiği, iktidarda da İngilizler’den daha çok İt­ tihat Terakki’ye düşman olan Hürriyet ve İtilâf Partisi bulunduğu hâlde sanıklar aleyhinde kullanabilecekleri bir tek belge dahi bu­ lamazlar. Türk arşivleri, İngiliz arşivleri, Fransa arşivleri didik di­ dik edilir, fakat aranan belgeye rastlayamazlar. İnkâr etmelerine rağmen İngiliz Y üksek Komiserliği memur­ larının Osmanlı arşivlerine girm iş olduklarmı biliyoruz. Çünkü Salahi Sonyel, İngiliz arşivlerinde araştırma yaparken, Osmanlı arşivlerinden çalınmış belgelere rastlamıştır. T ürk - Ermeni çatışmasının yoğun olarak yaşandığı Diyarba­ kır, Van, Bitlis, Erzurum ve Sivas konsolosluklarında da herhangi bir belge bulunamaz. İngilizler, ellerindeki bütün belgelerin, Ermeni Patrikhanesi’nin kendilerine sunduğu uyduruk raporlardan, hizmetlerinde çalışan Ermeniler’in yalanlarından ve azmlrk gazetelerinin iftiralarından ibaret olduğunu anlayınca telâşa kapılırlar. Türk başkenti işgalleri altında olduğu, Damat Ferit de emirlerinde bulunduğu için istedik­ leri kapıya girip çıkarlar. Hâlâ İttihatçılardan intikam almak pe­ şindeki Damat Ferit’in adamları da istedikleri kapıya girip çıkar. Fakat Ermeniler’in bütün dünyayı ayağa kaldıran iddi­

alarına mesnet teşkil edecek bir tek vesika bulamazlar. Bir Ermeni’nin kılavuzluğunda, tehcir edilenlerin toplanma merkezi konumundaki Urfa Hükümet Konağı’nı basarlar.200Fakat maksatlarına uygun bir emir, talimat, telgraf ve saire bulamazlar. 200 B ilal Şimşir, M alta S ü rg ü n leri, s: 274.

164


NECDET SEVİNÇ

Sonunda İngilizler yüzlerini Amerika’ya çevirirler. Amerikan diplomatik temsilcileri ve konsolosluk görevlileri savaş sırasında Türkiye’yi terk etmedikleri için, ellerinde Ermeni katliamı (!) ile ilgili belgelerin bulunabileceği düşünülür. Osmanlı Başkenti’nde, çeşitli Anadolu şehirlerinde, Londra ve Paris’te, Ermeni Patrikhanesi’nde ve Türkiye’deki İngiliz temsilciliklerinde aranan umut, artık ok­ yanusun öte yakasındadır. İngiliz Yüksek Komiserliği Am erika’d an umutludur. Çünkü Am erika Türkiye’den gitmiş Ermenilerle doludur. Bu Ermeniler sık sık Türkler’in Hıristiyanları kestiğine dair iddialarla ortaya çıkmışlardır. Hıristiyanların imdada koşmak için biraz daha geciklemeri hâlinde bir tek Ermeni bulamayacaklarmı ileri sürerek Batı kamuoyunu ayağa kaldıranlar da onlardır. Öyle ise ellerinde birçok belge olmalıdır. Ayrıca Türkiye’nin her tarafmda, özellikle Ermeniler’in kalabalık olarak yaşadıkları bölgelerde çalışmış olan misyoner örgütlerinin arşivlerinde de önemli belgeler olmalıdır. İngiliz Dışişleri Bakanlığı, Ermeniler’i katletmekle suçlanan Türkler’in isimlerini listeler hâlinde Washington’a bildirir. Bizzat Lord Curzon, İngiltere’nin Washington Büyükelçisi sir. A. Geddes’e bir telgraf çekerek, Am erikan Hükûmeti’nin elinde koğuşturmaya yarayacak belge bulunup bulunmadığının öğrenilmesini ister.2012 0 Curzon’un 31 M art 1921 tarihli telgrafına Büyükelçi Geddes, 13 Temmuz 1921’de şu cevabı verir: "... Erm eni kırım ından dolayı yargılanm ak üzere M alta’d a tutuklu bulunan T ürklerle ilgili olarak çalışm a arkadaşlarım ­ dan biri dün Am erikan D ışişleri Bakanlığı’na gitti. Son savaşta Erm enistan’d a (Doğu A nadolu dem esi gerekirdi) yapılan zu ­ lüm lerle ilgili Am erikan K onsolosları’nm raporlarını incelem e­ sine müsaade edildi. Üzülerek arzedeyim ki, bu belgelerin içinde

Malta’da tutuklu bıdunan Türlder aleyhinde delil ola­ rak kullanılacak hiçbir şey yoktur!’*02 201 Kâmuran Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara 1988, s: 318. 202 Bilal Şimşir, Malta Sürgünleri, s: 231.

165


İSTİKLAL HARBİ’NDE ETNİKlHANET

Sonunda İngilizler Malta’da tutuklu bulunan Türkleri yargılayamayacaklarını, yani Ermeni katliamının olmadığını anlarlar. Değil Türkler aleyhinde karar vermek, iddianâme bile hazırlayamazlar. Bu durum üzerine İngiltere Kraliyet Başsavcısı 29 Temmuz 1921 tarihli yazısıyla dâvânın görülemeyeceğini, dolayısıyla sanık­ ların serbest bırakılm asına karar verilmesini ister. Bu talep üze­ rine Ermeni katliamı isnadı ile tutuklananlar serbest bırakılırlar.

İlk MUlî Şehit Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey ile Urfa Mutasarrıfı Nusret Beyin idamı, mütareke İstanbul’unun en hazin olayları arasında­ dır. Bu iki olay, mütareke İstanbul’unda T ürk evlâdının ne kadar yalnız ve sahipsiz olduğunu gösterdiği gibi, dosya muhteviyatı da bu mahkemelerin nasıl birer Cinayet Müdüriyeti hâline geldi­ ğini tespit eden suçüstü zabıtlarıdır. Aslında mahkemeler suçlu değil, kurban aramışlardır, belge ile değil karine ile ve hatta emirle karar vermişlerdir. Bazı tutuklular beraat ettikleri bir dâvâdan tekrar yargılanmışlardır. Kemal Bey, İzmit Sancağı Muhacirin Müdürü iken Boğazlıyan Kaym akam lığında bulunduğu sırada menkul ve gayrimenkul Er­ meni mallarının yağma edilmesinde büyük ihmali görüldüğü id­ diasıyla Ankara Vilayeti İdare Meclisi’nin 8 Ocak 1917 gün ve 185 sayılı, Şûra-yı Devlet’in de 12 Nisan 1917 tarihli lüzum-u muha­ keme kararıyla görevinden azledilmiştir. Terk edilmiş Ermeni

mallarından satın aldığı için 7 Ekim 1917’de 3 ay hapis, 4 ay rütbe ve memuriyetten uzaklaştırm a cezasına çarptırılan Kemal Bey, Konya İstinaf Mahkemesi’nde dâvâ açarak karara itiraz et­ miştir. Mahkeme, memurların “emval-i metrukeden mal sa­

tın almalarını yasaklayan bir emir ve kanun bulunma­ dığı” gerekçesiyle 25 Temmuz 1918’de Kemal Bey hakkında beraal kararı vermiştir. Sözlük: Z e r’iyyat: Arazi ölçümü ile ilgili bir görev.

166


NECDET SEVİNÇ

Konya’da görülen dâvâda cinayetten bahsedilmediği gibi, Yoz­ gat tehciri ile ilgili soruşturm ayı tam am layan Tetkik-i Seyyiât Komisyonu’nun raporunda da Kemal Bey’in cinayet işlediğine veya cinayete azmettirdiğine dair herhangi bir kayıt yoktur. Fakat Kemal Bey 30 Ocak 1919’da Zer’iyyat Müfettişi olarak gö­ rev yaparken Konya’da yeniden tutuklanır. İstanbul’a getirilir. Sa­ nıklar arasında evkaf memuru Feyyaz A li Bey, Yozgat Jandarma Tabur Kumandanı Binbaşı Tevfik Bey ve üç de polis vardır. D uruşm alar 5 Şubat 1919’da M ahm ut Hayret Paşa Divan-ı Harbi’nde başlam ış, daha sonra başkanlığa A li Fevzi Paşa, 18 Mart’ta onun istifa etmesiyle de Mustafa Nazım Paşa getirilmiştir. Fethi Okyar’m “en hunhar canavarlar tiynetinde yara­

tılmış bir cellat”203 olduğundan bahsettiği bu Mustafa Nazım Paşa, Nemrut Mustafa Paşa adı ile tanınan Kürt Mustafa Paşa de­ ğildir. Am a bu İngiliz işbirlikçisinden farklı bir adam da değildir. Mahkeme heyeti şehidimizin de ifade ettiği gibi “ecnebilere ya­

ranmak için” hukuku ayaklar altına almış ve Ermeniler’in iste­ dikleri kararı vermiştir. 6 Kânun-u evvel 1918 tarihli İkdam Gazetesi’nin haberine göre “Ermeniler’in tehcir ve taktilinde ikaa eylediği mezalimden dolayı hakkında vâki olan şikâyetler üzerine tevkif edilen, Kemal Bey’i idam etmek için mahkeme heyetinin en az Ermeni Patrikhanesi kadar gayret sarfettiğini söyleyebiliriz. Şöyle ki: Kemal Bey’in dâvâsına katılan toplam 28 şâhidin sadece 4’ü savunma şâhididir. Çünkü mahkeme İstanbul dışından gelecek

bütün tanıkların yol masraflarının karşılanmasına dair karar almasına rağmen, müdafaa şâhitlerini bu kararın dışında bırakmıştır. Bu bakımdan Kemal Bey’in lehine ifade verecek şâhitler mahkemeye gelememişlerdir. Savunma avukat­ '03 Fethi Okyar, Üç D evirde B ir Adam , İstanbul 1980, s: 283. sözlük: Taktil: Katliam, öldürme. İkaa eylediği: Yaptığı.

167


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

larının, tanıkların ifadelerinin istinabe yoluyla, yani bulunduk­

ları yerlerdeki mahkemeler tarafından alınmasıyla ilgili talepleri de dikkate alınmamıştır.204 Yukarıda duruşm aya katılan 28 şâhitten 4’ünün savunm a şâhidleri olduğunu belirtmiştik. Bu 4 şâhit, M iralay Şahap, Halil Recai, Mehmet N edim ve Yozgat eski Mutasarrıfı Cemil Beylerdir. Miralay Şahap Bey İngiliz vatandaşı bir Müslüman’dır. Mah­

kemeye kimin tarafından çağırıldığı bilinmeyen, hu 4 şâhidin 3’ünün Kemal Bey lehinde veya aleyhinde bir ifadeleri yoktur. Nasıl bir kumpas kuruldu ise Halil Recai Bey de Kemal Beyin aleyhinde ifade vermiştir. Geri kalan 24 şâhidin tümü

de Ermeni’dir! Patrikhanenin bulup, Patrikhane’nin getirip götürdüğü ve tabu Patrikhane’nin hazırladığı205 bu şâhitlerin çoğunun ifadesi savcı tarafından bile şüphe ile karşılanmıştır. Savcı Sam i B eyin hazır­ ladığı iddianâmeye tamamen iştirak ettiğini beyan eden206 dâvâ vekili Leon Remzi Efendi, Yozgat’ta katledildiği iddia olunan ak­ rabalarından 115 kişinin vekili sıfatıyla m ahkem ede bulundu­ ğunu söylemiştir. Fakat elinde ne vekâletnâme vardır, ne de ilgili mahkemeden katledildiğini iddia ettiği akrabalarının vârisi ol­ duğuna ilişkin bir belge alabilmiştir! Bu adam savunma avukat­ larının itirazlarına rağmen, Yahudi olma ihtimali bulunan savcı Sami Bey’in kararı ile müşteki yani şikâyetçi sıfatıyla duruşma­ lara katılabilmiştir! İşgal kuvvetleri ile yakın ilişki içinde olduğu anlaşılan bu Leon Remzi, daha sonra Örfî İdare M ahkemesi’nde M ıgırdıç Çaylak Efendi ile birlikte Nemrut Mustafa Paşa’mn avukatlığını

yapacaktır.207Aynı şekilde yine dâvâ vekillerinden olan Hima204 Necdet B ilgi, E rm eni Tehciri ve B oğazlıyan K ay m ak am ı K em al B e y ’in Y arg ılan m ası, Ankara 1999, s: 104. 205 F a lih R ıfk ı Atay, Ç an k ay a, İstanbul 1984, s: 162. 206 Ercan Süel, Boğazlıyan K ay m ak am ı K em al Bey, (yayınlanmamış doktora tezi), s: 60. 207 Bayram A kça, 1915 E rm en i T eh ciri ve U rfa M u ta sa rrıfı N usret B e y ’in

168


NECDET SEVİNÇ

y a k Hüsrevyan ile Sürenyan da öldürüldüğünü iddia ettik­

leri Ermenileri temsil ve dâvâcılara vekâleten duruşma­ lara katıldıkları hâlde mahkemeye veraset veya vekalet belgesini sunamamışlardır.208 Her ikisi de herhâlde Patrikhane’nin bir tertibi sonucu gön­ derilm iş olm alıdır. B unlardan H im ayak H üsrevyan, Erm eni Patrikhanesi’nin cismani meclis üyesidir. Türk topraklarında bir Ermenistan kurmak için yürütülen faaliyetleri sevk ve idare eden­ ler arasında bulunan Hüsrevyan 1920 N isan’ında Azerbaycan İçişleri Bakanlarından Behbud Han Cevanşir’i şehit eden

Torlakyan’ın da avukatlığını yapmıştır. Mahkemede Türk Milleti’ne kin kusan Hüsrevyan, ihanetlerinin cezasmı çekmek­ ten korktuğu için büyük zaferden sonra Türkiye’den kaçmıştır.209 Şâhitlerden M ıgırdıçoğlu Serkis ile O jeni V arvaryan k ızı Kazaros’un ifadeleri savcı tarafından bile çelişkili bulunmuş, “ön­

ceden yazılıp ezberlenmiş” bir ifade olarak değerlendirilmiş­ tir. Ohannesoğlu İstepan, önce binlerce Ermeni’nin öldürüldüğünü, mahallesindeki bütün Ermeniler’in katledildiğini söylemiş, fakat öldürülen bir kimseyi görüp görmediği sorulunca “kimseyi gör­

medim” demiştir! Şâhitlerden Aznif, tehcir sırasında 13, Artin veledi Agop da 12 yaşında bir çocuktur.210 Yozgat Jandarma Komutanı Tevfik Bey ile Evkaf Memuru Fey­ yaz Bey, Kemal Bey’in suç ortağı oldukları iddiası ile yargılanmış­ lardır. Şâhitlerden Leon Nahabetyan, Keller köyünde Kemal ve Tevfik Beylerin 4 kişiyi bizzat öldürdüklerini söylemiştir.211 Bu id­ dia Antranik tarafından da tekrarlanmıştır. Aynı kişi tarafından tembihlendiği anlaşılan Agop oğlu Artin, önce Kem al Bey’i Kelİdamı, Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Bildirileri, e: 2, Ankara 2003, s: 31. 208 Necdet Bilgi, a.g.e., s: 102. 209 Necdet B ilgi, a.g.e., s: 103. 210 Necdet B ilgi, a.g.e., s: 105. 211 Necdet B ilgi, a.g.e., s: 104.

169


İM İMAL HARBİ’NDE ETNİK IHAN ET

lor köyünde nargile içerken gördüğünü söylemiş, sonra ilk ifade­ sini unutup Sırçatekir’de ayran içerken gördüğünü beyan etmişIir. Oysa Kemal Bey Keller köyüne hiç gitmemiştir, nargile içmek gibi bir alışkanlığa da sahip değildir.212 Bu Agop oğlu Artin önce yaşının 12 olduğunu söylemiş, sonra 17’ye çıkarmıştır. İddiasına göre jandarm alar Keller köyünde bir­ çok kişiyi öldürmüşlerdir, kendisi de kaçıp Kayseri’ye gitmiştir. Savcı Sam i Bey, bu beyan üzerine tanığa Tetkik-i Seyyiât Komisyonu’nda verdiği ifadeyi hatırlakmak zorunda kalmış ve ko­ misyonda verdiği ifadede bacağından yaralandığını ve ıstırabın­

dan ölü gibi yıkıldığını söyleyen bir kimsenin nasıl Kayseri’ye kadar gelebildiğini sormuştur. Agop oğu Artin’in cevabı şudur:

- Allah tarafından bir kuvvet geldi! Yaranın acısını Kayseri’ye kadar duymadım!213 Mahkeme üyelerinden Kürt M ustafa Paşa işte bu sırada du­ ruma müdahale etm iş ve yalancı şahidi kurtarmak için akraba­ larından kimlerin öldürüldüğünü söylemesini istemiştir. Şâhidin

“amcamın kızı, oğlu” dedikten sonra duraklam ası üzerine Kürt Mustafa yeniden devreye girm iş ve “ananı, babanı, hep­

sini söyle” diyerek anasının, babasının kesildiğini hatırlayama­ yan Agop oğlu Artin’e öldürüldüklerini hatırlatmıştır.214 Kemal Bey’in bütün kadınların öldürülm esini em rettiğini söyleyen Ojeni Varvaryan adında, 13-14 yaşlarındaki bir şâhit, bu emir üzerine bütün kadınların kesildiğini anlatmıştır. Savcı­ nın “bütün kadınların kesilmesi emredildi ise siz nasıl

kurtuldunuz” yolundaki sorusuna da “Allah’ın lütfuyla” ce­ vabını vermiştir. Bu öğretilmiş yalancı şâhit saldırı sırasında ba­ 212 Necdet B ilgi, a.g.e., s: 114. 213 Ferudun Ata, İşgal İstanbul’unda Tehcir Yargılamaları, Türk Tarih Ku­ rumu Yayını, Ankara 2005, s: 160. 214 Ferudun Ata, a.g.e., s: 161.

170


NECDET SEVİNÇ

şından yaralandığını söylemiş fakat doktor raporu Ojeni’nin ya­ lan söylediğini ortaya koymuştur.215 Şahitlerden Manastırlı Halil Recai Bey, tehcir sırasında Ankara’da bulunduğunu, Yozgat olayları hakkında bilgisi olmadığını, fakat Kayseri’deki Miralay Şahap Bey’d en kendisine “Yozgat’ta 2-3 bin Ermeni’nin öldürüldüğüne” dair bir telgraf geldiğini söylemiştir. Fakat İngiliz vatandaşı olduğundan daha önce bahsettiğimiz Mi­ ralay Şahap Bey, böyle bir telgraf yazmadığını ifade etmiştir.216 Bir başka şâhitAlis isminde bir Ermeni kadındır. Kemal Beyin suç ortağı (!) olarak yargılanan Evkaf Memuru Feyyaz Bey bu ka­ dının Tahkik-i Seyyiât Komisyonu’nda verdiği ifade sebebi ile tu­ tuklanmıştır. Komisyonda, Yozgatlı olduğunu, tehcir sırasında Yozgat’ta bu­ lunduğunu, Feyyaz Bey’in Ermenileri öldürüp mallarını aldığını gözleriyle gördüğünü, ayrıca adamlarıyla birlikte Ermeni mahal­ lesindeki evine gelerek kendi eşyalarını da gaspettiğini anlatan Alis mahkemede başka bir ifade vermiştir. Bayan Alis mahkemede Yozgatlı değil İzmit Bahçecikli oldu­ ğunu, tehcir sırasında da Yozgat’ta bulunmadığını söylemiştir! Fey­ yaz B eyi Yozgat’ta değil, İstanbul’d a tanıdığını ifade eden Alis de­ vamla demiştir ki: - “Birgün dükkânım a gelen Yozgatlı bir arkadaşım ‘Erm e­ li ileri öldüren bu adam’ diye Feyyaz Bey’i gösterdi Takip ettim. Feyyaz Bey’i Londra birahanesinde görünce G alatasaray Polis Merkezinden aldığım polisler vasıtasıyla adalete teslim ettirdim. Başka bir şey bilmiyorum.” A lis önceki ifadesini hatırlatan savcıya şu cevabı vermiştir: - Feyyaz B e y i polise yakalatmak için yalan söyledim!217 Feyyaz B e y in bu kadınla ilgili ifadesi ise şöyledin ,’ I5 FerudunAta, a.g.e., s: 162. ' I (1 Necdet B ilg i, a.g.e., s: 107. 'I / FerudunAta, a.g.e., s: 162.

171


İSTİKUL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

“...B u m atm azel haber vermiş, Tetkik-i Seyyiât Komisyonu’na geldiğim de bunu gördüm . O gün çıkan Erm enice gazeteler, Yoz­ gatlI Erm eniler’i külübe davet etti, hepsi kom isyona geldiler. Ya­ nım a Vahan ism inde b irisi g eld i ve para vermezsem aley­

himde şâhidlik yapacağını söyledi. Ben de verdim ve polise m üracaat ettim . Polis de Vahan’ın üzerindeki num aralan daha evvelden alınm ış p a ra la n buldu ve Vahan’ı tevkif etti.’*18 İşte duruşmalar, Ermeni Patrikhanesinin tedarik ettiği bu şâhitlerle devam edip gitm iş, savunm a avukatlarının yalancı şâhitler hakkında adlî işlem yapılmasıyla ilgili talepleri de kabul edilmemiştir. Kem al Bey’e ve diğer sanıklara kendilerini savun­ maları için yeteri kadar zaman verilmediği hâlde, kendisine ezberletilenleri anlatıp duran yalancı şâhitlerin iftiraları dikkatle din­ lenip zapta geçirilmiştir. Mahkeme, Patrikhane tarafından Kemal Bey’i astırmak içiıı program lanm ış şâhitlerin en saçma iddialarını dahi incelediği hâlde, Jandarm a Komutanı Tevfik Bey “Mersin’de Yunan Konso­ losu vasıtasıyla Terzili köyüne bir top getirildiğinden” bahsetme sine rağmen2 219 reis bu top meselesi hakkında bir tek soru bile yö­ 18 nelm em iştir.

K arar ve İnfaz İşte, m üm kün olduğu kad ar özetleyerek dikkatlerinize ar zetmeye çalıştığım böyle bir yargılam anın sonunda Kemal Bey idama m ahkûm edilir. K arar 8 Nisan 1919’da verildiğine, duruij malar da 5 Şubat’ta başladığını göre yargılama iki ay kadar dr vam etmiş demektir. Herhangi bir delile dayandırılamayan kararda yalancı şâhitlrriıı iftiraları esas alınmıştır. Divan-ı Harb-i Örfî kararları temyize Ifıl ıi tutulmadığı için de cezanın hukuka uygun olup olmadığı denet İr 218 Ferudun Ata, a.g.e., s: 163. 219 Ercan Süel, a.g.e., s: 90.

172


NECDET SEVİNÇ

nememiştir. Nice vatan hainlerini affeden Sultan Vahidettin, bir gün sonra, Şeyhülislâm’ın fetvasmı dahi beklemeden karan onaylayacak ve Kemal Bey ıo Nisan 1919 günü öğleden sonra Bayazıt Meydam’nda asılarak İngilizlerle Ermeniler memnun edilecektir. Darağacmın altında bir konuşma yapan Kemal Bey, hâkimlere anlatamadığı suçsuzluğunu milletine anlatacaktır. Diyecektir ki: “Sevgili vatandaşlarım , ben bir Türk mem uruyum , aldığım em ri yerine getirdim . Vazifem i yaptığım a vicdanım emindir. Sizlere yem in ederim ki, ben masumum. Son sözüm bugün de buılıır, yarın da bu olacaktır. Ecnebi devletlere yaranmak için

beni asıyorlar! Eğer adalet buna deniyorsa kahrolsun böyle adalet!’*20 Vasiyetnâmesinden de anlaşılacağı gibi Kemal Bey fevkalâde ınütevazi şartlar altında yaşamaya çalışan bir aile reisidir. O gece Bayazıt camiinin gasilhanesine bırakılan Kemal Bey, ertesi gün halkın iştirak ettiği büyük bir cenaze töreniyle ve hocalann tekbir ve

tehlilleriyle göz yaşları içinde Kadıköy Kuşdili çayınnda yatan

oğlunun yanında vatan topraklarına emanet edilmiştir. Kemal Bey asıldığında Bayazıt Meydam’nda bulunan Hüsa­ mettin Ertürk o kara günü şöyle anlatmaktadır: “İstanbul Lim aninda bir harp gem isi sefere hazırlanıyordu. Bu l'ransız harp gemisinin ismi, “Demokrasi” id i Ferit Paşa Hükümeti Sevr M uahedesi’ni im zalamağa karar verm işti. E rtesi günü Os111anlı H eyet-i M urahhası bu gem i ile Fransa’ya hareket edecekti Hu heyette M a a rifN a zın Bağdadlı Hadi Paşa, ayandan Filo­

zof Rıza Tevfik ve H ariciye M üsteşan Reşat Hikmet Bey’ler vardı. Onlar da hazırlıldarm ı tamamlıyorlardı. Fakat İstanbul’d a hiçbir kim se bu heyetle m eşgul değildi. İşte bu geminin hareke­ linden 12 saat evvel bir akşam İstanbul halkı akın akın Bayazıt M eydanında toplanm aya başlam ıştı. Teşkilât-ı M ahsusa’m ızın eski arkadaştan ve M im M im Grubuna m ensup adam lanm ız bu ‘ ’() Bilal Şimşir, Malta Sürgünleri, s: 88.

173


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

sırf İtilâf Devletlerine gösteriş yapıp, onlara yaranmak için elçabukluğuyla idam edilen Kemal Bey,223 14 Ekim 1922’de çıkarılan bir kanunla millî şehit ilân edildi ve hidemat-ı vataniye tertibin­ den eşine ve çocuklarına maaş bağlandı. Nur içinde yatsın.

“Bu Kafalar EzUmeli” Hükümetin bütün tedbirlerine rağmen halkm muhterem şehi­ dine sahip çıkması, çok saygın kim seler olan Kadıköy, Mecidiye, Üsküdar Dergâhı Şeyhi Münip Bey ve Aziz Mahmud Hüdai Dergâhı temsilcilerinin de kalabalık cemaatları ile birlikte cenaze törenine katılması ve töreni bizzat Münip Hocaefendi’nin yönetmesi,224 ce­ nazenin tıbbiye öğrencileri tarafından “Türkler’in büyük şehidi

Kemal Bey” çelenkleriyle karşılanması225 işbirlikçileri telaşlandı­ rır. Damat Ferit’in zaptiyeleri derhâl harekete geçerler. Törene katılanlardan bir doktor, bir tıbbiye öğrencisi, Dışişleri Bakanlığı’nm bir memuru, bir tekke şeyhi ve diğer bazı kimseler tutuklanır. Ce­ naze törenine yirmi kadar asker gönderdiği için Üsküdar Mevki Kumandanı azledilir.226 M ihran Nakkaşyan’ın Sabah Gazetesi tö­ rene katılanlan münasebetsizlik yapmakla suçlar. Refi Cevat, millî şehidin toprağa verilişinden sonra cenaze tö­ renine katılan askerleri “sırmalı haydutlar” olarak niteleyecek ve onların da asılmasını isteyecektir: "... D evletin resm î üniform asını taşıyan bir sürü haydut, dev­ let tarafından asılm ış Ыг haydutun cenazesine karışarak kargaşa yaratm ışlardır. Bunların da yakalanarak, cenazesine katıl­

dıkları haydutun akıbetine uğratılması gerekmektedir!” 11 Nisan tarihli Alem darda, hükümetin “bugün tutuklamalar yapıp, ertesi gün bunların çoğunu serbest bırakmasından” şikâyet 223 İsmail Hami Danişmend, İzah lı O sm an lı T arih i K ro n o lo jisi, c: 4, İstanbul 1972, s: 457. 2 2 4 B ila l Şimşir, M a lta Sü rg ü n leri, s: 90. 225 C elal Bayar, a.g.e., c: 5, İstanbul 1967, s: 1523. 2 2 6 Sina Akşin, a .g .e., c: 1, s: 200.

176


NECDET SEVİNÇ

eden bu İngiliz yalakası 12 Nisan’da millî şehit için şunları yazmaktan utanmayacaktır: "... O bir kol idi. Şeriatın kuvvetli satırı insanlık için zararlı bir unsur olan bu kolu kopardı. Sıra onu düşünen dimağlarda­ dır. Bu kafalar taşın altında ezilmeli, onlar nasıl m illetin kadırdarmı dul bıraktılarsa, kendi kadınlan da dul kalm alı!’**7 15 Nisan’da Kemal Bejdin cenaze törenine katılanlar için bir kez daha hükümeti harekete geçmeye çağıran Refi Cevat, caniyâne bir ruh hâli ile şöyle diyecektir: "... Onun cenazesi dört hamal ile mezarına gönde­

rilmeliydi!”*28 Am iral Calthorpe “Türkler’in böyle bir câniden yana

gösteriler yapmalarında şaşdacak bir şey yoktur” der­ ken, bütün Türk Milleti’ni câni ilân ediyordu! Yardımcısı Webb ise söyle diyecekti: "... Ermeni zulmünden suçlu kimseleri cezalandır­

mak için bütün Türkler’in idam edümeleri gerekir!”**92 9 8 7

227 Zeki Sanhan, a.g.e., с: 1, s: 202. 228 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 205. 229 Sina Akşin, a.g.e., c: 1, s: 200.

177


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

178


2002 sonbaharında İstanbul’da b ir grup T ürk M illiyetçisi Kemal Bey’in heykelini dikm ek için harekete geçer. H eykel Be­ yazıt M eydanı’na Kemal Bey’in asıldığı yere dikilecektir. Fakat ilk teşebbüslerden sonra bu heykelin dikilm esinin mümkün olamayacağı anlaşılır, ne Beyazıt M eydam ’na, ne başka bir meydana, ne parka, ne kavşağa...Kem al Bey’e gösterilen vefa­ sızlık* herhalde olup biteni basından takip eden Ceyhan Bele­ diye Başkanı Savın Hüseyin Sözlü’nün millî haysiyetini rencide etmiş olacak ki, kalkıp İstanbul’a gelir ve heykeli b ir kam yona yükleyip Ceyhan’a götürür. Şehrin en işlek parklarından Taliha İşgüven Parkı’na dikiverir. 17 Mayıs 2003’te dillere destan olan bir açılış yapar. Açılışa özel heyetler gönderm ek suretiyle m illî şehidimizin kızı M üşerref Gürenci hanım efendiyi İzm ir’den, torunu Kem al Ergüden beyefendiyi Ankara’dan davet eder. T ö­ rene KKTC Kurucu Cum hurbaşkanı Sayın R au f Denktaş, siyasi parti temsilcileri, bölge milletvekilleri ve binlerce Ceyhanlı ka­ tılır. Yandaki fotoğraf, Sayın R auf Denktaş’ı, 3 Şubat 2008’de kaybettiğimiz merhum M üşerref Gürenci hanım efendiyi ve büyük bir v efa örneği gösteren Ceyhan Belediye Başkanı Sayın Hüseyin Sözlü’yü heykelin açılış töreninde b ir arada göster­ mektedir.

179


|s I Ikl.ÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey’in İstanbul Kadıköy Kuşdili’ndeki mezarı Türk Mülkiyeliler Birliği tarafından yaptırılmış­ tır. Fakat mezar taşı birkaç kez değiştirilmesine rağmen doğru dü­ rüst bir kitabe yazılamamıştır. Nitekim bir önceki kitabede Nem­ rut Mustafa Paşa’nın adından bile bahsedilmemesine rağmen, Ke­ mal Bey’in Nemrut da denen Kürt Mustafa Paşa Divanı tarafından idama mahkûm edildiği ifade edilmektedir. Kemal Bey’in idamına karar veren Mustafa Paşa değil, Fethi Okyar’ın “en hunhar cana­ varlar tıynetinde yaratılmış bir cellat” olduğundan bahsettiği Mus­ tafa Nazım Paşa’dır. Öyle sanıyoruz ki, Türk Mülkiyeliler Birliği bu yanlışlığı da düzelterek hatasız bir kitabe dikmeye muvaffak olacaktır.

180


NECDET SEVİNÇ

İkinci Millî Şehit Beraat ettiği hâlde asılmak maksadıyla yeniden yargıla­

nan ikinci millî şehidimiz Urfa Mutasarrıfı Nusret Beydir. 1876’da Yanya’da doğan Nusret Bey, M ekteb-i M ülkiye’den mezun olduktan sonra Yanya ve Konya’da maiyet memurluğu ve Keskin, Tepedelen, Aydonat, Filat, Meçora, Devline, Sur, Safet ve Ergani’d e kaymakam olarak görev yapmıştır. 19 Nisan 1914’de yine kaymakam olarak, Ermenden katletmekle suçlanacağı Bayburt’a tayin edilir. Bayburt Kaymakamı iken 1. Dünya Savaşı yıllarında 3. Ordu’ya erzak temin etmek için yaptığı çalışmalardan dolayı 3. Ordu Komutanlığı ve Erzurum Valiliği tarafından defalarca ödül­ lendirilir. 14 Haziran 1917’de, o sırada Yıldırım Orduları 2. Grup Kum andam olan M ustafa Kem al Paşa’nın isteği üzerine Urfa Mutasarrıf lığı’na tayin edilir. Nusret Bey vatansever ve cesur bir idarecidir. Çanakkale’deki kahramanlıklarından dolayı şehrin kuzeyim Karakoyunlu Deresi’ne bağlayan bir cadde açtınr, caddeye Mustafa Kemal Paşa Caddesi adını verir. Nusret Bey Urfa Mutasarrıfı iken Mondros Mütarekesi imza­ lanır. İngilizler’in Urfa’yı işgal edeceğine dair haberler yayılmaya başlar. Bu haberler üzerine İngilizler’in kışkırttığı Arap aşiretleri Türklere karşı mütecaviz bir tavır takınırlar. İşte bu sırada 6. Ordu Kumandanı Ali İhsan Paşa Urfa’ya gelir. Nusret Bey, Ali İhsan Paşa’nm tavsiyesi ile daha sonra bütün Anadolu’da örnek alınan

Müdafaa-i Hukuk teşkilâtmı kurar.230Şehrin eşrafı ile görü­ şüp muhtemel bir işgale karşı gereken tedbirleri alır.231 Bu arada İs­ tanbul Hükümeti İngilizler’in baskısıyla A li İhsan Paşa’yı İstanbul’a çağırmıştır. Paşa, Haydarpaşa İstasyonu’nda trenden iner inmez İngiliz askerlerince tutuklanıp Malta’ya gönderilir. Emrindeki 6. 230 Bayram Akça, 1915 Ermeni Tehciri ve Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey’in İdamı, “Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri, c: 2, Ankara 2003, s: 27. 231 Ferudun Ata, a.g.e., s: 263.

181


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Ordu’yu dağıtmak istemeyen A li İhsan Paşa gailesinden böylece kurtulan İngilizler, Antep’i ve demiryolu istasyonunun da bulun­ duğu Cerabulus’u işgal ederler. Sıra Urfa’ya gelmektedir. Nusret Bey, Dahiliye Nezareti’ne bir telgraf çekerek Urfa’nm işgal edile­ ceğini bildirir ve yapılacaklar hususunda talim at verilmesini ister. Dahiliye Nezareti’nden cevap gelmeden, bir yarbayın komuta­ sındaki İngiliz birlikleri Urfa’ya girerler Hükümet Konağı’nı kuşa­ tırlar. M akinalı tüfeklerin namlularmı konağa çevirirler. Yarbay iki subayla birlikte Hüküm et Konağı’na girer. M erdivenleri çı­ kıp, M utasarrıfın ikinci kattaki odasına gelir. Şehrin girişinde ve Hükümet Konağı’nın önünde kendisine karşılamayan M utasarrıfı makam odasının kapısında da görmeyince hışımla içeri girer. Mu­ tasarrıfın ayağa kalkmasını ve makam koltuğunu kendisine ver­ mesini beklemektedir. Fakat Nusret Bey ayağa bile kalkmaz. İngiliz yarbayının “mem­ leketinize geliyoruz, muzaffer bir hükümetin askeri neden karşı­ lanmıyor” şeklindeki sorusuna da sert bir tonla cevap v e rir

- Memleketi işgal eden bir kuvveti karşılamak bir Türk M utasarrıfına yakışmaz. Misafir olarak gelseydiniz sizi Birecik’te karşılardım! Müslüm Akalın, İngiliz kumandanının, bu cevap üzerine Nus­ ret Bey’in adının yanına bir işaret koyduğunu yazıyor.232 Böylece Nusret Bey’in adı suçlular listesine ilave edilir. Yahudi olduğunu tahm in ettiğimiz İsviçreli Yakup’un evinde ağırlanan İngiliz yarbay, Nusret B e/e haber göndererek askerleri için bir bina tahsis edilmesini ister. Nusret Bey ona askerlerinin süvari kışlasında kalabileceğini bildirir. Fakat kışlayı beğenmeyen yarbay, hastalan dışan attıra­

rak askerlerini Gureba Hastahanesi’ne yerleştirir. Göz­ leri görmeyen Mehmet Nedim Efendi’yi de kapıya koyup, 232 M üslim Akalın, Şehit N usret B e y ’in N em ru t M u stafa D ivanınd aki Sıı vunm ası, Ankara 1992, s: 12.

182


NECDET SEVİNÇ

konağını işgal eder! Sonra da Ermeni tercümanını Nusret Bey’e gönderip emir vermeye başlar. Nusret Bey bu Ermeni tercümanı azarlayarak şu cevabı ver­ miştir: - Git kumandanını söyle, ben kendisinin emireri değilim. Bir daha tekerrür ederse bunu beyninde patlatırım! Nusret Bey’in “beyninde patlatırım” dediği şey, elindeki silâhtır! Türk çocukları kasabalarını işgal etmesi için düşman komu­ tanına başvuran kaymakam veya mutasarrıflarla Nusret Bey ara­ sındaki haysiyet farkını elbette takdir edeceklerdir. İşte Nusret Bey, haysiyetini kimseye çiğnetmediği için Urfa’nın işgalinden oniki gün sonra 6 Nisan 1919’da Dahiliye Nazın’mn emri ile azledilip tutuklanacak ve İstanbul’a gönderilecektir.233 Bu Dahiliye Nazırı, Kürtçü elebaşılardan Şerif Paşa’nın

amcası, Hariciye Nazırlarından Kürt Sait Paşa’nııi kar­ deşi, Nemrut Mustafa adıyla şöhret kazanan Kürt Mus­ tafa Paşa’nm da eniştesi olan Kambur nâmıyla mâruf Kürt Ahmet izzet değildir. Bir İngiliz işbirlikçisi olduğu için halkın Artin dediği Cemal Beydir. Artin Cemal hakkmda tamamlayıcı bilgiyi kitabın Hazin Son­ ları bölümünde bulabilirsiniz. Şimdilik şu kadarını kaydetmek is­ terim ki, Damat Ferit’in başımıza musallat ettiği bu Da­

hiliye Nazırı kendini İngilizlere 150 bin sterline satan adamdır.234

Yargılama Nusret Bey İstanbul’da önce M ustafa Nazım Paşa Divan-ı I Iarbi’nde yargılanır. Beraat eder. Beraat etm esine rağm en 15 1'3 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 195.

’34 Erol Ulubelen, İngiliz Gizli Belgelerinde Türkiye, İstanbul 1967, s: 213. s<i/lük: Muhadenat: Dostluk, kardeşlik.

183


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

Mayıs’a kadar hapishanede tutulur. Sonra serbest bırakılır. Fakat yeniden hâkim karşısına çıkarılır. Bu kez mahkeme başkanı Esat Paşa’dır, tekrar tutuklanır.

18

Aralık’ta Şûrâ-yı Devlet tarafından hakkında men’i

muhakeme karan verilmesine rağmen tahliye edilmez. 15 Mart 1920’de yargılama yeniden başlar. Bu arada Salih Paşa Hükümeti istifa etmiş, 4. Damat Ferit Hükümeti göreve başlamıştır. Ferit Paşa fevkalâde bir Divan-ı Harb Mahkemesi kurar. Mah­ keme başkanlığına Nemrut Mustafa Paşa’yı getirir. Mustafa Kemal Paşa ve diğer birçokTürk milliyetçisi hakkında idam karan veren Nemrut Mustafa Kürtçüdür! Kürt Teali

Cemiyeti’nin başkanı ve faal üyesidir. İşte şimdi Ergani Mutasarrıfı iken, zararlı faaliyetlerinden dolayı Kürt Muhadenat Cemiyeti’ni kapatan235 Nusret Bey bu Kürt­ çünün eline teslim edilmiştir.

Avukat Yasağı Mustafa Kemal Paşa’yı, Kara Vasıf Bey’i, 20. Kolordu Kuman­ danı Salacaklı A li Fuat Paşa, Alfred Rüstem, Dr. Adnan Adıvar ve Halide Edip Adıvar’ı idam a m ahkûm eden236 Nem rut M us­ tafa göreve geldikten sonra mahkemelerden Ermenileri, İngilizleri ve hatta Hürriyet ve İtilâf taraftarlarını tatm in edecek karar­ lar bekleyen Damat Ferit Hükümeti, bir karam âm e yayınlayarak avukatların ve dâvâ vekillerinin duruşmalara girm esini yasak­ lar.237 Böylece mahkeme başkanı, istediği celsede, istediği yalancı şâhidi mahkemeye celb ederek istediği ifadeyi alacak, istediği ka­ rarı da verecektir! Nemrut Mustafa’nın, Nusret Bey’i astırmak için Ermeni Pat riği Zaven Efendi ile işbirliği hâlinde çalıştığını biliyoruz. O gün 235 Ferudun Ata, a.g.e., s: 271. 236 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 153, 154. 237 Bayram A kça, a.g.e., s: 66, 67.

184


NECDET SEVİNÇ

leri yaşamış olan Teşkilât-ı Mahsusa M. M. Grubu Başkanı Hü­ samettin Ertürk, Zaven Efendi’nin tanzim ettiği listeleri Damat Ferit’in avucuna sıkıştırdığından bu listelerde adı bulunanların hiçbir tetkike tâbi tutulm adan idam larına karar verildiğinden bahsetmektedir.2382 9 3 Bu Zaven Efendi, yıkıcı faaliyetlerinden dolayı 1916’da Bağdat’a sürgün edilen Ermeni Patriğidir! Mütarekeden sonra “Türkler’in gadrine uğramış mazlum bir din adamı” olarak İstanbul’a dön­ müş ve tâbiî İngiliz işbirlikçisi oluvermiştir. Bütün Osmanlı azın­ lıklarını Türkler’den intikam almaya çağıran şu sözler ona aittir: "... Türkleşin asırlardır gaspettikleri haklarım ıza tamamen sahip oluncaya kadar mücadelenin her şeklini meşru ve

mâkul görürüm. Bufırsatm , Türkler’in tahakkümün­ deki ırklara bir daha nasip olacağını zannetmeyelim. Her çareye başvuralım ve Türklük derdini yer yüzün­ den bertantf edelim!’*39 Nusret Bey, mücadelenin her şeklini meşru ve mâkul gördü­ ğünü açıklayan ve herkesi Türkleri yer yüzünden bertaraf etmeye çağıran işte bu câni ruhlu papazın ölüm listesindedir.

İlânla Aranan Yalancı Şâhitler Nemrut Mustafa Divan-ı Harbi’nin gazete ilânı ile şâhit ara­ ması, ellerinde Nusret Bey hakkında herhangi bir delüin bulun­ madığını göstermektedir. 29 Nisan 1920 tarihli Serbesti Gazetesi’nde şöyle bir ilân ya­ yınlanır. “Divan-ı H arb-i Ö rfî R iyasetinden “Bayburt ve Ergani taktil ve tehciri m eselesine dair m alum at ve m eşhudatı olanların D ivan-ı Harb’e gelm eleri ilân olunur.” 238 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 306. 239 Muhittin Nalbantoğlu, Türklere K arşı Erm eni Vahşeti, İstanbul 1992, s: 103.

185


İSTİKIALHARBt'NDE ETNİK İHANET

Bir gün sonra Peyam ve İkdam gazetelerinde benzeri bir ilân çıkar. Denmektedir ki: “Divarı-ı H arb-i Ö rfî R iyasetinden “Bayburt ve Ergani madeninde tehcir olup, ahiren avdet eden müslim ve gayrim üslim lerden D ersaadet’te bulunanların önü­ m üzdeki Cum artesi günü zeva li saat ıo :o o ’d a ı num aralı Divan-ı H arb-i Ö rfide bulunm aları beyan olunur!” Görüldüğü gibi; 4-5 yıl önce Bayburt ve Ergani’d e cereyan et­ tiği varsayılan olayların şâhitleri, bu iki merkezden en az bin ki­ lometre uzaklıktaki İstanbul’d a aranmaktadır! Şâhitler “tedarik” edildikten sonra nihayet duruşmalar başlar. M ahkemeye ilk gelen şâhit İstanbul’d an bir adım bile dışarı çıkmamış olan bir sahtekârdır. Nusret Bey, suçlanmasına sebep olan hadisenin Baybur’ta ce­ reyan ettiğini hatırlatarak şâhide itiraz eder. Nemrut Mustafa derhâl onu azarlar:

- Anladık, anladık! Yalan söyleyecek değil ya. Mah­ keme her şeyi senden iyi bilir. Papazlar, patrikhanede ne ezberlettilerse, ikinci şâhit m ah­ kemede aynı şeyleri tekrarlayıp durur. İlk şâhidin bahsettiği olay mahalli ile, ikinci şâhidin bahsettiği olay mahalli arasında 50 km. mesafe vardır. Nusret Bey bu çelişkiyi işaret ederek şâhitlerin ya­ lan söylediklerini tekrarlar. Nemrut’un cevabı “kâfi, kâfi” olur. Başka bir celsede salona şâhit olarak 12 yaşında bir çocuk ge­ tirirler. Oysa Nusret Bey’e isnat ettikleri suç dört yıl öncesine ait­ tir. Nusret Bey “8 yaşmdaki bir çocuğu şâhit olarak nasıl

dinlersiniz” diye itiraz edince, Nemrut Mustafa fena hâlde öfkelep bağırır:

- Patlamadın ya be herif! 186


NECDET SEVİNÇ

Birgün duruşmaya Haçatur Sefeıyan adında birini getirirler. Haçatur, Nusret Beyin asker olduğunu ve onun emriyle Ermeniler’in öldürüldüğünü söyler. Oysa Nusret Bey sivil bir idarecidir. Bir başka duruşmada mahkeme salonuna üç kadın dalar. Nem­ rut Mustafa, şâhit olarak getirilen Agoni Markaryan, Varsenik Arisyan Arakel ve Erfahi Arakel adındaki kadınlara; - Nusret Bey’i tanıyor musunuz? Kendisi burada m ı diye sorar. Kadınlar: - Tanıyoruz, kendisi burada değil cevabını verirler. Oysa Nusret Bey salondadır. Anlaşılan papazlar Nusret Bey’i yeterince tarif edememişler­ dir. Kadınlar dışarı çıkarılır. Kendilerine gereken telkinler yapıl­ dıktan ve Nusret Bey iyice tarif edildikten sonra tekrar mahkeme heyetinin huzuruna getirilirler ve bu defa: - Evet, Nusret Bey burada, cevabını verirler. Bu kadınların ifadelerine göre tehcir edilenlerin bir kısm ı Erzincan Nehri’nde, b ir kısm ı da Pulur Nehri’nde boğulmuştur. I Iâlbuki Türkiye’de ne Erzincan Nehri vardır, ne Pulur! Şâhitlerden Erfahi, erkeklerin, Bayburt-Pulur yolu üzerindeki Kasanta köyüne varmadan akan derede öldürüldüğünü söylemişlir. Arisyan Arakel’in ifadesine göre bu dere Pulur yolundaki Sa­ dak köyü civarındadır. Hâlbuki Bayburt-Kasanta ve Bayburt-Sa(lak arasında değil dere, cılız bir akar su bile yoktur.240 Duruşmalar bu minval üzere sürüp gider. İddia makamı, Er­ meni Patrikhanesi’nin yalancı şâhitleri, hatta resmen Ermeniler’den vana taraf olan Nemrut Mustafa isnat edilen hiçbir suçu ispatlaya­ nı azlar. Mahkeme sona erince üyelerden Ferhat Bey, Nusret Bey’e "vazifeyi suiistimalden” üç yıl ceza verilmesini teklif eder. Kürt Mustafa ile üyelerden Fettah Bey idam talebinde bulunurlar. ■10 Müslim Akalın, a.g.e., s: 4 6 ,4 7 .

187


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Bunlardan Kürt Mustafa mâhım. Öteki ileride göreceğiniz gibi Kuva-yı Milliye’yi ezmek için kurulan Kuva-yı İnzibatiye’nin suba­ yıdır ve o da Kürt asıllıdır! Millî mücadele liderlerini ve

bir yığın mâsum Türkü idama mahkûm etmekle ün ya­ pan Fettah Bey, Divan-ı Harb-i Örfî üyeliğine Damat Ferit ta­ rafından atanmıştır.241 Biga olayları sırasında Mustafa Kemal Paşa’mn, Kâzım Karabeldr’e bir İngiliz torpidosuyla Karabiga’ya giderek Anzavur’a iltihak ede­ ceğini bildirdiği242 Fettah Bey, millî mücadele aleyhtarı Askerî Nigehban Cemiyeti’nin de kurucuları arasındadır.243 Ordu bünyesinde gizli cemiyet kurduğu için Divan-ı Harb’de yargılanıp gıyabında mahkûm olan244 Fettah B eyin “mâsum in­ sanları felâkete sürükleyecek komplolar hazırladığından” bahse­ den Türk gizli teşkilâtından Hüsamettin Ertürk onun İngilizlere

hizmet ettiğini yazmıştır: "... Fettah Bey Divan-ı H arb azalığm dan ihraç edilm işse de

İngilizler gizlifaaliyetlerinden memnun kalarak daha sonra kendisine Büyük Britanya Krallığının nişanını verip onu taltif etmişlerdir!’*45 Kaydetmeliyiz ki, Kuva-yı İnzibatiye de Askerî Nigehban Ce­ miyeti de İngiliz emellerine hizmet eden cemiyetlerdir. Bu Fettah Bey zaferden sonra Mısır’a tüyecek, oradan

Halep’e yerleşecek ve Suriye’nin desteği ile tıpkı Nem­ rut Mustafa Paşa gibi Türkiye’de bir Kürt ayaklanması çıkarmak için çalışacaktır.246 241 Kâmil Erdeha, Yttzellilikler Yahut Millî Mücadelenin Muhasebesi, Istan bul 1998, s: 188. 242 Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbimiz, İstanbul 1969, s: 478. 243 Tank Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c: 2, İstanbul 1986, s: 337 2 4 4 Tank Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, İstanbul 1986, s: 344. 245 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 371. 246 Kâmil Erdeha, a.g.e., s: 188.

188


NECDET SEVİNÇ

İşte o vatansever Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey, Nemrut Mus­ tafa ile bu Yarbay Fettah’ın âdi bir tertibi ile idam olunmuştur. Şöyle ki: Nusret Bey, Nem rut Mustafa ve onun elbirliği ettiği Fettah Bey’in ısrarlı idam taleplerine rağmen 15 yıl kürek cezasına çarp­ tırılır. Karar 4 Temmuz 1920de Nemrut Mustafa ve üyeler tarafın­ dan imzalanır. Fakat Nemrut Mustafa yeni bir şâhidin geldiğini, mahkemede ifade vermek istediğini, dolayısıyla Nusret Bey’in ye­ niden yargılanmasını ister. Başlangıçta Nusret Bey’in üç sene hapis cezasına çarptırılma­ sını isteyen Ferhat Bey, usule aykırı olduğu gerekçesiyle bu tek­ life karşı çıkar. Sonunda Ferhat Bey 3. Divan-ı Harp üyeliğine tayin edilir. Ye­ rine takıma ayak uyduracak bir adam olduğu anlaşılan Erkan-ı Harp Mirlivası Niyazi Bey getirilir ve Nusret Bey idama mahkûm ediliverir.247 Sultan Vahidettin, 20 Temmuzda verilen cezayı 4 Ağustos’ta olaylayacak ve 5 A ğ u sto s’ta da bu T ü rk vatan severi B ayazıt Meydam’nda idam edilecektir. Halkın gözünden düşürmek ve kahraman yaratılmasını engel­ lemek için Ermeniler’in parasını almakla suçlanan Nusret Bey’in cebinden sadece bir lira çıkmıştır, pantalonu da yamalıdır!248

“Bu Mahkemeler Utanç Verici” Kapısında düşman askerlerinin nöbet tuttuğu bu mahkeme­ lerde hukuk adına işlenen cinayetlere İstanbul’daki İngiliz Yük­ sek Komiseri Am iral Calthorpe bile isyan etmiştir. Tehcirle il­

gili yargılamaların maskaralığa dönüştüğünü Londra’ya ItiIdirmek ihtiyacını duyan Calthorpe, Londra’ya yolladığı raporda .'■I7 Mehmet Hocaoğlu, A rşiv V esikalarıyla T arihte E rm e n i M ezalim i ve E r meniler, İstanbul 1976, s: 782. M к Falih R ıfk ı Atay, Ç an k ay a, s: 229.

189


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

bu mahkemelerin İngiliz Hükûmeti’nin itibarına gölge düşürdü­ ğünü, müttefik güçler bakımından da utanç verici olduğunu ifade etmiştir. Aynı şekilde Amerikan Yüksek Komiseri Lewis Heck de hükümetine gönderdiği raporda “yargılamaların şahsî inti­

kam saiki ile veya İtilâf devletleri yetkililerinin ve özel­ likle İngilizler’in kışkırtmasıyla yapılmakta olduğuna” dikkat çekmiştir.249 Atatürk’ün teşebiisüyle Türkiye Büyük Millet Meclisi 14 Ekim 1922 tarihli kanunla Nusret Bey’i, 25 Aralık 1921 tarihli kanunla da Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey’i millî şehit ilân etmiş her iki şehid-i muhteremin eşlerine ve çocuklarına maaş bağlanma­ sına karar vermiştir.

249 Talat K oçak, Nikolay Hovhannisyan’ın Ermeni Meselesi Hakkındaki İd­ dialarına Cevap, “Hoşgörüden Yolayrımına Ermeniler, Erciyes ve Nevşelıiı Üniversitelerince Düzenlenen İkinci Uluslararası Sosyal Araştırmalar Sem pozyumu Tebliğleri, c: 4, Kayseri 200 9 , s: 219.

190


NECDET SEVİNÇ

ÖRGÜTLENEN İHANET Yıllardan beri başyazarı oldukları gazetelerde m em leketin na­ sıl yönetilm esi lazım geldiği hususunda ahkâm kesip duranlar, mütarekeyi takip eden günlerde Türkiye’nin Am erikalılar veya İngilizler tarafından yönetilm esi g ib i uşakça bir teklifle m ille­ tin huzuruna çıkmaktan utanmadılar. Onlar Türk M illeti’nin dam arlarında dolaşan cevher-i aslîden ve halkın ruhunda ko­ pan istiklâlfırtınasından habersizdiler. Kininden habersizdiler, intikam duygusunun a lev a lev kalpleri sardığından habersizdi­ ler. Çoğu Türk soyunun evlâdı olmayan çeşitli Osm anlı aydın­ ları, İngiliz M uhipleri Cem iyeti, H ürriyet ve İtilâ f Partisi, Wilson Prensipleri D erneği ve Teali-i İslâm Cem iyeti gibi işbirlikçi teşkilâtlarda örgütlenerek Kuva-yı M ılliye'ye ağır darbeler vur­ dular. Em peryalizm in emrinde K ürt ve Ç erkez ayaklanmaları çıkardılar. Yunan uçaklarından atılan bildirilerle halkı M us­ tafa Kem al ve arkadaşlarını katletm eye dâvet ettiler. Onlara göre Gazi Paşa’nın öldürülmesi Müslümanlar için farzdı

ütarekenin uygulanması devletin tam olarak işgal kuvvet­

M

lerinin eline geçmesine sebep olm uşta A ttık Saray da Os­

manlI Hükümeti de düşman işgalini yerleştirmek v e meşru gösIermek için kullanılan birer kurumdan ibaretti Batı basmında ve

11/.ııılık gazetelerinde elde kalan son vatan parçası olan Anadolu’nun vi‘ hatta efsanevi Türk başkenti İstanbul’un büe Türklere bırakıl­ mayacağına ilişkin haberler yayınlam yorda Hergün aziz vatanın bir parçası elden çıktığı hâlde resmî mak11ınlar işgalleri protesto etmekten bile acizdiler. Hep Ermeniler’in, Kıımlar’ın, Kürtler’in haklarındanbahsediliyorda 191


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

A rtık Türkler özyurtlarında garip, kendi vatanlarında parya idiler. Meclis-i Mebusan ve Ayan Meclisi dahil, hemen hemen bütün resmî mahfillerde, kim konuşuyor ise, sanki siyaset veya nezaket icabı imiş gibi sözü döndürüp dolandırıp ı. Dünya Savaşı’nda teh­ cir edilen Ermenilere, sürgün olan Rumlara, asılan Araplara ge­ tiriyor ve adeta onların arkalarmdan yanık mersiyeler okuyordu. Fakat imparatorluk coğrafyasını bir baştan bir başa kanlarıyla yı­ kayan aziz şehitlerimizi ne yâdeden vardı, ne onlara rahm et gön­ deren. Ermenilerin hakkını arayan Ferit ve takım ının aklına, ev­

lerinden sökülüp atdan ve çoğu yollarda telef olan 400 bin Balkan Türkü’nün hakkrnı aramak gelmemiştir. Kafkas’ta, Doğuanadolu’da, Ortaanadolu’da, Güney ve Batıanadolu’da katledilen Türkler’in hesabmı soracak kimse yoktu. Onlar sanki bir başka milletin evlâdı idiler. Tevfik Paşa hükümeti tarafından İtilâf devletlerine ve Versay Sulh Konferansı’na verilen muhtırada Ermeni çeteleri tarafından

öldürülen Türk ve Müslüman sayısının bir milyonu aş­ tığı bildirilmişti. Am a özellikle Damat Ferit’in iktidara girmesin­ den sonra, devlet Ermeni dâvasının peşine düştü. Hükümet söz­ cüleri tehcir edilen Ermeni ve Rumları eve yerleştirmekle iftihar ediyorlardı. Bir gensoruya verilen cevaptan öğreniyoruz ki, 21 A ra­ lık 1918 tarihine kadar 19.695 Rum ve 23.420 Ermeni’ye mukabil, sadece 252 Müslüman iskân edilmişti.250 Oysa büyük çapta göç­ lere sahne olan Doğuanadolu’da yurdundan yuvasından edilen, evi barkı ateşe verilen Türk sayısı, tehcir edilen Rum ve Ermeni sayısından çok daha fazla idi. 1. Damat Ferit Hükûmeti’nde İçişleri Bakanlığı’na getirilen Konya Valisi Cemal Bey, Moniteur Oriental’e verdiği mülâkatta, 250 SinaA kşin, a.g.e., c: 1, s: 140.

192


NECDET SEVİNÇ

âdeta b ir Ermeni militan gibi 800 bin Ermeni’nin katledildiğini, tehcir edilen Rum sayısının da 400 bin olduğunu söyleyebilmiştir!251 Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey’i anlatırken, kendisini İngi-

lizlere 150 bin sterline sattığından bahsettiğimiz bu Bakan, herhâlde ne halt ettiğini anlamış veya ne halttetiği ona anlatılmış olmalı ki, daha sonra la fı çevirerek, 800 bin sayısının tehcir edi­ len Ermeniler’i ifade ettiğini açıklamak zorunda kalmıştı. Oysa tehcir edilen Ermeni sayısı 438.758’di. Bu 438.758 Ermeni’nin 382 bin 148’i iskân edilecekleri yerlere ulaşmış, geri kalan 56 bin 610 Ermeni de Dersim bölgesinde Kürt aşiretleri­ nin, Mardin civarında da Arap aşiretlerinin saldırılan sonucu ha­ yatlarını kaybetmişlerdi. Urfa, Antep, Maraş, Adana ve Mersin’d e Fransızlar’ın tetikçileri olarak Türklerle çarpışırken itlaf edilen­ lerle salgın hastalıklardan ölenler bu rakama dahil değildir.252 Vatana ihanet etm ek maksadı ile kurulan işbirlikçi sivil top­ lum örgütleri azınlıklarla etnik unsurlann elüstünde tutulduğu işte böyle bir ortamda faaliyete geçmişti ki, bunlardan önemli gör­ düklerimizin üzerinde biraz durm ak istiyoruz:

İngiliz Muhipleri Cemiyeti İngiliz Muhipleri Cemiyeti demek, İngilizleri sevenler cemi­ yeti demektir. İngilizler Osm anlı başkentinde işgalci olarak bu­ lunduklarına göre; öyle ise İngiliz Muhipleri Cemiyeti demek, iş­ galcileri sevenler cemiyeti demektir. Kürt ve Çerkez ayrılıkçı hareketlerini teşvik ve tahrik ettiği, Düzce, Karacabey ve Bozkır ayaklanmalarında önemli roller oy­ nadığı tespit edilen bu cemiyetin temel hedefi İngiliz mandasmın kabul edilmesi için T ürk Milleti’ni ikna etmektir. Atatürk, Nutuk’ta cemiyetin niçin kurulduğunu şöyle açıklan 1 Sina Akşin, a.g.e., c: 1, s: 198. .*‘<2 Geniş bilgi için bakınız: Necdet Sevinç, A rşiv B elgeleriyle Tehcir, E rm en i İd d ia la rı ve G erçekler, İstanbul 2010. Sıi/.lük: Teshil etmek: Kolaylaştırmak. H afi: Gizli.

193


İSTİKLAL HARBI'NDE ETNİKİHANET

" ...

M e m le k e t d a h ilin d e te ş k ilâ t y a p a r a k is y a n çık a rm a k ,

şu u r-u m illiy i fe lc e u ğ ra tm a k , e cn e b i m ü d a h a lesin i tesh il etm ek g ib i h a in â n e teşeb b ü sa t cem iy etin h a fi k o lu ta ra fın d a n id a re ed il­ m ekte idi!'253

İngiltere, İngiliz poli^^larına karşı çıkanları, özellikle de Kuva-yı Milliye’yi işte bu cemiyetin örgütleyeceği gizli-açık teşkilâtlar va­ sıtasıyla ezmeye çalışacaktı. Aznavur hareketi bu maksatla başla­ tılmış, Askerî Nigehban bu maksatla kurulmuştu. Cemiyetin görünen şefi Rahip Frew’di. A sıl adı Dr. Robert Frew olan İskoç Presbiteriyen Kilisesi’nin bu papazı, İngiliz gizli servisi­ nin de önemli elemanları arasındaydı. Celal Bayar, yer altı çalışma­ ları, entrika, tezvirat gibi işlerde uzman olduğu için Hindistan’dan Türkiye’ye getirilen2 2542 3 5 5bu papazın Ege bölgesinde Albay Emiling adını kullandığını yazıyor. Hint Müslümanlarının Türkiye’ye gönderdiği yardımlar, halkla temasının sağlanması için işte bu Rahip Frew eliyle dağıtılıyorduk Bayar’ın yazdığına göre mütarekeden hemen sonra faaliyete başlayan papazın emrine bazı özel memurlar verilir, ajanlar verilir, yardımcılar verilir, bir hayli tahsisat verilir. Papaz çalışmalarına başlayınca İngiltere Büyükelçiliğinde tercüman olarak kamufle edi­ len yüksek seviyeli İngiliz ajanlarından Mr. Ryan harekete geçer. Mr. Ryan, açıktan açığa İngiliz mandasını talep etmekte olan Genel Başkan Sâdık Bey ile görüşmek için Hürriyet İtilâf Parti’si Genel Merkezi’ne gider. Ryan-Sâdık Bey görüşmesinde, partide bü­ yük nüfuza sahip olduğu bilinen Şûra-yı Devlet üyelerinden Sait Molla da hazır bulunur. Sait Molla, İngiliz Elçiliği’nin cemiyet kurmak için adam ara­ dığını, bu örgütlenmede pararnn esirgenmeyeceğini öğrenince tek­ lifin üzerine atlar. Mr. Ryan, cemiyet kurulmadan kaç kişinin üye 253 Atatürk, Nutuk, c 1, s: 7. 254 Celal Bayar, a.g.e., c: 7, İstanbul 1969, s: 2201. 255 SinaA kşin, a.g.e., c : 1 , s : 131.

194


NECDET SEVİNÇ

olabileceğinin bilinmesi gerektiğinden bahseder ve Sait Molla’dan kendisine İngiliz dostu bir cemiyet kurulm asını arzu edenlerin adres ve imzalarını ihtiva eden bir mazbatanın verilmesini ister. Ryan’ın Sait Molla’ya verdiği mazbata metni şudur: “Aşağıda im zası bulunan bizler, adalet ve insanlığm hâm isi İngilizler’e muhip olduğum uzu im zam ızla tevsik ve İngiliz M u­ hipleri Cem iyeti nâmı ile bir cem iyet teşkiline karar verdiğim izi beyan eyleriz.’*56

Vatana İhanet Hususunda Üstün Yetenekli Bir Adam Sait Molla bir hafta sonra General Didds’in önüne 50 binden fazla imza koyar. Anlaşılan Türkiye’de ataşemiliter olarak bulu­ nan General Didds, İngiliz gizli servisinde Mr. Ryan’ın âmiridir! Türkiye’nin İngiliz himayesi altına girmesini isteyen bu 50 bin imzanın büyük çoğunluğu gayrimüslimlere ait olmalıdır. Bayar birçok imzanm uydurma olduğunu, bir Selanik dönmesi olan Cavit Bey de Dahiliye Nazırı Adil Bey, Harbiye Nazırı ve poli­ sin nüfuzu ile evlerden cebren imza toplandığını yazıyor.2 2572 6 5 8 5 Ferit Paşa kabinesinin en şahsiyetsiz üyelerinden olan ve âdeta bir uşak gibi İngilizler’e hizmet eden bu Dahiliye Nazırı Adil Bey, İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin şubelerini açtırmak için tanıdıkla­ rına m ühür ve talim at veren adamdır!25®Cavit Bey’in ismini ver­ mediği Harbiye Nazırı, Divan-ı Harb-i Örfî Reisliği’nden emekliye sevk edilen Mustafa Nazım Paşa’dır. Daha önce de bahsettiğimiz gibi Fethi Okyar’ın “en hunhar canavarlar tiynetinde yaratıl­ 256 Celal Bayar, a.g.e., c: 7, s: 2204. 257 M aliye Nazın Cavit Bey, Felâket Günleri, M ütareke Devrinin Feci Ta­ rihi. Yayına hazırlayan: Osman Selim Kocahanoğlu, c; 1, İstanbul 200 0 , s: 237. 258 Kâzım Özalp, Millî Mücadele 1919-1922, c: 1, Ankara 1971, s: 50, Türk Tarih Kurumu Yayını.

195


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

mış bir cellat olduğundan’*59bahsettiği bu İngiliz uşağı, Mus­ tafa Kemal Paşa’nın teklifi ile Büyük Millet Meclisi’nin m illî şehit ilân ettiği Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey’i astırdıktan

sonra, Damat Ferit tarafından Harbiye Nazırlığı’na geti­ rilerek ödüllendirilmiştir! İlgili bölümde de bahsettiğimiz gibi Kemal Bey’i astıran adam Nemrut Mustafa değil, işte bu cellattır! Bir hafta içinde 50 binden fazla imza toplayan Sait Molla, va­ tana ihanet hususunda nasıl üstün yetenekli bir adam olduğunu İngilizler’e de kabul ettirmiştir. O artık Rahip Frevv’in em rinde çalışan bir İngiliz casusu­ dur! Türkiye’ye bizzat İngiliz Başbakanı L’loyd George’un gönder­ diği2 260 o Rahip Frew ki, Yüzbaşı Bennetle beraber, Mustafa Kemal 9 5 Paşa’yı öldürmesi için İngiliz casusu Mustafa Sagir’i İstanbul’dan Ankara’ya yollayan adamdır!261 Ve ne yüz karası bir durum­

dur ki, Sultan Vahidettin bu adamı, göğsüne nişan taka­ rak ödüllendirmiştir!2622 3 6 Vatana ihanet hususunda üstün yetenekli olduğundan bahset­ tiğimiz Sait Molla’ya gelince... Kendisi Ferit’in takımındandır. Am iral Calthorpe’un Londra’ya yolladığı 6 Mayıs 1919 tarihli şifrede “çarpıcı biçimde İngiliz

yanlısıdır’*63dediği Sait Molla, Damat Ferit Paris’te iken bütün belediyelere birer telgraf çekerek İngiliz himayesini kabul ettikle­ rini Padişah’a, hükümete, galip devletlerin komiserliklerine ve Pa­ ris Barış Konferansı’na bildirmelerini isteyecektir. Şu utanç verici sözler bu sahtekâra aittir: 259 Fethi Okyar, Üç Devirde Bir Adam, s: 283. 260 Celal Bayar, a.g.e., c: 7, s: 2200. 261 Salahi Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisinin Türkiye’deki Eylemleri, A nkara 1995, s: 184. 262 Tank Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c: 2, İstanbul 1986, s: 474, 263 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 13. Sözlük: İntaç etmek: Sonuçlandırmak.

196


NECDET SEVİNÇ

“...A r tık m ukaddesatım ız üzerinde ne himaye, ne manda ke­ lim eleri bahis m evzuu olabilir. Şim di İngiliz taraftarları İngiliz dostlarınca bahis m evzuu olabilecek yegâne şey, o istiklâlcilerin takip ettiği gibi beynelm inel bir vaziyeti intaç edecek istiklâl de­ ğil, İngiliz yardım ve him ayesidir!” İngilizler’i desteklemek için İngiliz Elçiliği’nin verdiği para ile T ürkçe İstanbul Gazetesi’ni çıkaran264 bu vatan haini, h iz­ metlerinin karşılığı olarak da İngiliz Elçiliği’nden ayda 300

lira almıştır!265 Türk milliyetçilerine karşı ipsiz, sapsız adam­ larla, kiralık katiller ve serserilerle işbirliği yapacak kadar alça­ lan bu ünlü dolandırıcı, arkasına taktığı Kürt Mustafa Paşa ve Bedirhanoğulları’ndan Emin A li Bey ile birlikte 5 Ocak 1919’da İngiliz Yüksek Komiserliği’ne giderek İngiliz himayesi altmda

özerk bir Kürdistan kurulm asını isteyebilmiştir!266 Türkçe İstanbul Gazetesi’nin 11 O cak 1919 tarihli nüshasında İngiltere Kraliçesi’nin resmini yayınlayarak “kendilerini İstanbul’da karşı­ layamamış olmanın üzüntüsü içinde olduğunu” belirten adam da yine bu utanmaz adamdır!

Casus Teşkilâtı İngiliz Muhipleri Cemiyeti, hiç şüphesiz Türk millî mukavemet hareketini çökertmek maksadıyla kurulmuş bir casus teşkilâttır. İngiltere’nin teşviki ve Vahidettin’in arzu ve tasvibi ile faaliyete ge­ çirildiği anlaşılan267 cemiyetin programında “İngiltere devlet-i

fahimesi ile Devlet-i Osmaniye arasında minelkadim mev­ 264 Sina Akşin, a.g.e., c: 2, s: 95, 228 numaralı dipnot. 265 Cengiz Dönmez, M illî M ücadeleye K a rş ı B ir C em iy et: İngiliz M u h ip leri Cem iyeti, Ankara 1999, s: 63. 2 6 6 A lev Coşkun, Sam su n ’dan Ö nce Bilinm eyen 6 Ay, İstanbul 2010, s: 156. 2 6 7 Fethi Tevetoğlu, M illî M ücad ele Y ılların d ak i K u ru lu şlar, Ankara 1991, s: 55, Türk Tarih Kurumu Yayını. Sözlük: M inelkadim: Eskiden beri. Devlet-i fahim e: Yüce, ulu, kudretli dev­ let. Revabıt-ı muhadenet: Dostça ilişkiler. Netayic-i müsmire: Müsbet sonuç. Rüesa-yı m el’une: Lanetli reisler.

197


İs t ik l â l

h a r b e n d e e t n i k İh a n e t

cut olan revabıt-ı muhadenetin teyit ve takviye edilece­ ğinden” bahsediliyorsa da aslında bu cem iyet Türk Milleti’ne iş­ galcilere başeğmekten başka hiçbir şey vaat etmemiştir. Cemiyetin millî mücadeleye karşı kurulmuş bir hiyanet şebe­ kesi olduğu, Sait Molla’nın elegeçirilen mektupları ile inkân müm­ kün olmayacak bir netlikle ortaya çıkmıştır.

Elegeçirilen Mektuplar Burhan-36 kod adını kullanan bir vatan evlâdı, Sait Molla’nın Rahip Frevv’e yolladığı bazı mektupları elegeçirmiştir. Bu mektup­ lardan, Gazi’nin Nutuk’ta verdiği bilgi ve belgelerden, Celal Bayar, Kâzım Karabekir ve Halide Edip gibi olayların içinde yaşamış kim selerin eserlerinden anlaşılm aktadır ki, İngiliz Muhipleri Ce­ miyeti Kürtleri ve Çerkezleri Kuva-yı Milliye’ye karşı ayaklandır­ mış, Konya ve Aznavur isyanlarında önemli roller oynamış bazı elebaşılara karışıklık çıkarmaları için para vermiştir! Sait M olla “aziz dostum” diye başladığı 11 Ekim 1919 tarihli bir mektubunda “verilen 2 bin lirayı Adapazan’nda Hik­

m et Bey’e gönderdiğini” bildirerek “oradaki işlerimiz pek yo­ lunda gidiyor, birkaç gün sonra netayic-i müsmiresini elde ede­ ceğiz” demektedir. Sait Molla’nm netayic-i müsmire’den kastı Çerkez ayaklanması­ dır! 2 bin lira gönderildiğinden bahsettiği adam da Çerkez Hikmet! Anlaşılan, Mahmut Şevket Paşa’nın katilleri arasında bulunan bu Çerkez Hikmet, Sait Molla’nm adamları tarafından ekle edilmiştir. Molla, papaza yolladığı bu ilk mektupta, kod adını verdiği İn giliz Muhipleri Cemiyeti’nin bir üyesinin Fransızlar hesabına ca susluk yaptığı hususunda muhatabını ikaz etmekte, daha son m Dahiliye Vekili Adil Bey’le birlikte Dam at Ferit Paşa’yı ziyarete gittiklerini anlatmaktadır. Ferit Paşa onlardan Kuva-yı Milliye’nin “rüesa-yı mei’unesiniı 1

tepelenmesini” istemiştir. 198


NECDET SEVİNÇ

Kuva-yı Milliye tepelenmeden kendilerinin iktidara gelmesi mümkün değildir. O bakımdan milletvekili seçimlerinden önce,

Kuva-yı Milliye’nin dağıtılması için İngiltere Hükûmet-i Fahimesi nezdinde teşebbüse geçilmelidir. Ayrıca İngiliz basınının Kuva-yı Milliye aleyhinde neşriyatta bulunmasını temin maksadıyla özel bir torpido ile gönderilen ve kod adı Б.В.К. 19/2 olan kişi, görüşülen mesele hakkında kendisine talimat verilme­ sini istemektedir. Bu gece saat l l ’de Adil Bey, K’de Rahip Frev/i görecek ve kendisine Ferit Paşa’nın bazı özel ricalarını bildirecek­ tir. Zât’ı Şâhâne ile Mr. T. R. daha sonra görüşebilecektir. Refik Bey’e artık itimat edilmemelidir. Sadık Bey kendileriyle çalışabi­ lecektir. Karacabey ve Bozkırdan henüz haber alınamamıştır.268 268

Birinci Mektup Aziz Dostum; Verilen ikibin lirayı Adapazarı’nda Hikmet B ey ’e gönderdim. Oradaki işlerimiz pek yolunda gidiyor. Birkaç gün sonra netâyic-i müsmiresini elde edeceğiz. Şim­ di aldığım şu mâlûmâtı, şu tezkeremle size tebşire müsaraat ettim. Yarın sabah bizzat gelib tafsilât vereceğim. Kuva-yı Milliye tarafdarlarının Fransa’ya fevkalâde inhimak gösterdiklerini ve Ge­ neral Despre (Franchet d’Esperey)’nin Sivas’a gönderdiği zâbitlerin, Mustafa K e­ mal Paşa ile görüşerek İngiltere Hükümeti aleyhinde bâzı kararlar ittihaz ettiklerini Ankara’daki (N.B.D. 285/3) adamımız sûret-i mahsusada bir kurye ile gönderdiği mektubda bildiriyor. (D.B.K. 91/3) Her ne kadar cemiyetimize dâhil ise de, bu zâtın Fransızlara casusluk ettiği ve sizin bu teşkilâta riyâset eylediğinizi işaa ve beyan eylediği kanaati, bendenizde hâsıl olmuşdur. Bu mesele hakkında da, kanaat-i âlilerine ve i’timâd-ı üstâdânelerine muhalif olarak vukubulacak beyânâtımla şim­ diye kadar o zat hakkında göstermiş olduğunuz i’timattaki hatâyı izhar etmiş olaca­ ğım. Dün sabah, Adil Bey’le birlikte Dâmad Ferid Paşa Hazretleri’ni ziyâret ettim. Biraz daha sabır ve intizar buyurmaları lüzumunu tarafınızdan kendilerine tebliğ ettim. Müşârün-ileyh hazretleri cevâben size teşekkür etmekle beraber Kuvay-ı Milliye’nin Anadolu’da tamamen kök saldığını ve mukabil bir hareket neticesi ola­ rak rüesâ-yı mel’unesi tepelendirilmedikçe, kendilerinin mevki-i iktidâra gelemeyerek Zât-ı Şâhâne’nin de tasvibine iktiran eden mukavele ahkâmının, Konferansda müdafaasına imkân olmadığını ve Kuvay-ı Milliye’nin dağıtılması için İngiltere Hükûmet-i fahimesi nezdinde teşebbüsât-ı seria icra edilerek müşterek bir nota­ nın, meb’usanın intihabından evvel Bâb-ı-âlî’ye verilmesini ve çetelerimizin Ada­ pazarı, Karacabey ve Şile’de Rumlara karşı ika edecekleri harekât-ı tecavüziyeyi esas ittihaz ederek Kuvay-ı Milliye’nin âsâyişi ihlâl ettiklerini ileri sürerek, mak­ sadın teşriine çalışmamızı ve İngiliz matbuâtının Kuvay-ı Milliye aleyhinde neşri­

199


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

Kaydetmeliyiz ki, Karacabey ve Bozkır, bu şebekenin Kuva-yı Milliye’ye karşı ayaklanmaları için halkı kışkırttığı bölgedir. Bah­ sedilen Sadık Bey herhâlde Hürriyet ve İtilâf Partisi’nin Başkanı olmalıdır. Sait Molla, Papaz Frevv’e yolladığı 19 Ekim 1919 tarihli ikinci mektubunda “biri sarı bıyıklı, diğeri kumral ve köse iki şahıs ta­ rafından takip edildiğini, bu durumun kendisi için hayırlı olma­ yacağım ” bildirdikten sonra Karacabey’e gönderilen 1.200

liranın vasıl olduğundan, Karacabey’dekilerin harekete geçtiklerinden bahsetmektedir.269 Göz tabibi Esat Paşa ile Çürüksulu Mahmut Paşa’nm yapılan propagandaları malumat-ı resmiyeye istinaden tekzip ettiklerin­ den söz edilen üçüncü mektupta Vahidettin’in vatana ihanet

etmekte olan bu cemiyetle işbirliği yaptığına dair yaman bir cümle vardır. O cümle şudur: “Dün kararlaştırılan zâta, Zât-ı Şahane vasıtasıyla em ir ver­ m enizi rica ve hürm etlerim i takdim ederim !’*70 24 Ekim 1919 tarihli altıncı mektubunda Kayseri’de teşkilât-ı hafiyenin tevessü ettiğinden bahseden Sait Molla, muhiplerin şim­ dilik köylerde kalm ak şartıyla elaltından işe başladıklarını bildir­ mekte ve evvelki tahsisatın sarfolunması sebebi ile yeni tahsisat gönderilmesini istemektedir.271 yatta bulunmasının te’minini ve sûret-i mahsusada toıpito ile gönderilen (A.B.K. 19/2)’ye telsiz telgrafla dün görüşdüğümüz mesail hakkında talimat verilmesini rica ediyor. Bu gece onbirde Âdil Bey (K )’de sizi görecek ve Ferid Paşa’nın bâzı husûsî ricalarını daha tebliğ edecektir. Bâdehû, Zât-ı-Şâhâne ile Mister (T.R.) görilşebilecekdir. Refik Bey’e i’timad etmeyiniz. Sâdık Bey de bizimle çalışabilecekdir. Hürmetlerimi takdim ederim. Said 11 Ekim 1919 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 2 9 2,293. 269 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 293. 2 7 0 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 2 9 4 ,2 9 5 . Sözlük: Teşkilât-ı hafiye: Gizli teşkilât. Tevessü etmek: Genişlemek. 271 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 296.

200


NECDET SEVİNÇ

“Üstadım” diye başlayan ve “hürmetlerimi sunarım üstadım” cümlesi ile sona eren yedinci mektupta, papazın talimatına harfiyyen riayet edeceğinden bahsettiği Ali Kemal Bey’e hediye tak­ dim edilmesi istenmektedir!272 Bu A li Kemal, herhalde halkın parçaladığı A rtin Kemal adı verilen A li Kemal olmalıdır. Kendisine ne hediye edildi veya kaç para verildi ise, Türk ta­ rihinin kapanmaması için mücadele etmekte olan T ürk milliyet­ çilerini “haydut” olmakla suçlayabilen Ali Kemal, Türk toprak­ larında bir Kürdistan kurulm ası için İngilizlerle işbirliği yapan Şerif Paşa’yı “sebatkâr bir m uhalif’ olarak kutlayabilmiş273bu va­ tan hainini onurlu kılabilmiş, hatta Şerif Paşa’nın Başvekil­

liğe getirilmesi için çalışabilmiştir!274 Onuncu mektup “Anadolu teşkilâtımızın bazı tertipleri Kuva-yı Milliye’ce anlaşılmış, alelhusus Ankara ve Kayseri’de aleyhimize faaliyet başlamıştır. Kürt cemiyeti, verdiği vaad hilafına faaliyet göstermedi. Çetelerimizden bir kısmı tenkil olunuyor” cümlesiyle başlamaktadır.275 Bu mektup 30 Ekim 1919’d a yazılmıştır. Sait Molla ayaklanmaya teşvik ettikleri Kürt cemiyetinin tem­ silcileri ile derhâl görüşecek ve 4 Kasım 1919’da Papaz Frevv’e yaz­ dığı mektuba şöyle başlayacaktır:

"... Kürt Teali Cemiyetindeki samimi dostlarımızla görüştüm. Yeni geldiklerinden, birkaç gün sonra veri­ len talimat dairesinde tertibat ittihaz edeceklerini, yal­ nız Kürdistan’a gönderilecek m uhalif arkadaşlar için büyük bir lahsisata ihtiyaç olduğunu söylediler.”276 '72 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 2 96, 297. ,!73 Maliye Nazın Cavit Bey, a.g.e., c: 1, s: 295. '74 Tank Mümtaz Göztepe, Vahidettin M ü tarek e G ayyasınd a, s: 108. .'75 Atatürk, N utuk, c: 1, s: 298. .'76 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 299.

201


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Görüldüğü gibi Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları vatanı düş­ man işgalinden kurtarmak için binbir tehlikeyi göğüsleyip, binbir kahpeliğe rağmen çalışırken, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, İngiliz­ lerle elele vererek Türklüğe tuzak kurmakla meşguldür.

İngiltere’nin Türkiye’deki Adamları Milliyetçilerin ezilm em esi hâlinde İngiliz idaresi altındaki Müslümanların ayaklanacaklarından bahsederek düşman kuv­ vetlerini Kuva-yı Milliye’nin üzerine sevk etmeye çalışan, bu se­ beple de Türk, Kürt, Çerkez ayaklanmaları tertipleyerek kardeşi kardeşe kırdıran bu aşağılık casus oldukça kuvvetli bir şebeke­ nin başındadır. Bu ihanet şebekesinin perde gerisindeki şefi Papaz Frew ol­ makla beraber, görünen başkan Sait Molla’dır. Cemiyetin ilk ku­ rucuları ve yöneticileri arasında eski vezirlerden Memduh Paşa, Şehremini Cemil Paşa, Temyiz Mahkemesi Reisi A li Rüştü Efendi, Kâmilpaşazâde Abdullah Efendi, Kâmilpaşazâde Şevket Bey, emekli albaylardan Enver Bey, eski Tahran Büyükelçisi Sadrettin Bey, Ressam Ahmet Paşa, yazar Abdullah Zühtü, Nebil Ziya, Şûrayı Devlet Tanzimat Dairesi eski Başkanı Nazif Süruri, eski Bom­ bay Başşehbenderi Mahrukzâde Cafer Bey, Emin Bey, Sadrazam Halilpaşazâde Ahmet Rıfat Bey, eski Mersin M utasarrıfı Nüzhet Paşa, Maliye Nezareti eski veznedarlarından Halit Bey ve Maarif Nezareti eski Muhasebe Müdürü Vahi Bey gibi oldukça entelek tüel ve devletin üst kademelerinde görev yapmış kimseler vardır. Yine ilk kurucular ve yöneticiler arasında bulunan Safiyettin Bey, senetlerinin büyük kısmı British Trade Corparation tarafından sn tın alınan Millî İktisat Bankası’nın müdürüdür.277

Damatlar, Yeğenler, Yâverler, Doktorlar Bu kadro, Türkiye’deki İngiliz kadrosudur. 277 Tank Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, s: 472. 202


NECDET SEVİNÇ

Damat Ferit’in 5. Kolordu Kom utanlığına tayin ettiği Kiraz Hamdi Paşa ile Damad-ı Hazret-i Şehriyârî Ahm et Zülkefil Paşa da cemiyetin ilk kurucuları ve yöneticileri olarak bu kadroya dahildir. Eskişehir millî kuvvetler tarafından kurtarılınca kaçıp İstanbul’a gelen Kiraz Hamdi’nin Padişah’m yâveri olduğu278 hatırlanırsa,

Vahidettin’in iki yâveri de îngilizler’in adamı demektir! İngiliz istihbarat birimlerinin raporuna göre Kiraz Hamdi Paşa’nm annesi de Fransız ajanıdır!279 Padişah’m özel doktoru A rif Paşa örgütün Kadıköy şubesine kayıtlıdır. Mustafa Kemal Paşa, Vahidettin ile Damat Ferit’in de İn­ giliz Muhipleri Cemiyeti’nin mensupları arasmda bulunduğundan bahsetmektedir!280 Bu bilgilere ulaşan Celal Bayar281Vahidettin’in yeğeni ve Damat Ferit’in üvey oğlu Sami Bey’in de İngiliz casusu Frevv’in adamı olduğunu yazmıştır!282Şu duruma göre Saray, da­

matlar, yâverler, yeğenler ve doktorlarla birlikte cümbür cemaat İngiltere’ye çalışıyor demektir!

Nazım’ın Dedesi ve Annesi İngiliz Muhipleri Cemiyeti alçaklık sınırını aşan bir cüretle, İzmir işgalinden sadece beş gün sonra 20 Mayıs 1919’da kurulur. 25 Mayıs 1919 tarihli Alemdar Gazetesi’nde açıklanan cemiyetin ilk

yönetim kurulu üyeleri arasında eski Selanik Valisi Mehmet

Nazım Paşa’d a vardır. Mehmet Nazım Paşa, şair Nazım Hikmet’in baba tarafından dedesidir. Bu Paşa dede, örgütün ilk yönetim kurulunda birinci başkandır. Defter-i Hakanı Emini Adil Bey’in adı Fahri Başkan '/8 Kâmil Erdeha, a.g.e., s: 194. /9 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 55. '80 Atatürk, N utuk, c: 1, s: 7. 'НI Celal Bayar, a.g.e., c: 7, s: 2206. '82 Celal Bayar, a.g.e., c: 3, s: 931, 1 numaralı dipnot.

203


ІМІКІЛІ IIARBİ’NDE ETNİKİHANET

olıırak geçmektedir. Erkan-ı Harbiye mirlivalarından Hamdi Paşa ik i nci Başkan, eski Suriye Valisi N azım Paşa’da Başkan Vekilidir.283

Nazım Hikmet’in annesi Ayşe Celile Hanım da Belkıs Ömer, Seher Nüzhet, Fatma Cevdet, Melek, Nadire Cemal, Nesibe Ziya ve Naime Cemal ile birlikte İngiliz egemenliğini Türkiye’ye yerleştirmek için çalışan örgütün kadın üyeleri arasındadır.2842 5 8 Cemiyetin 16 Temmuz 1920’de yapılan kongresinde yönetim kuruluna daha seçme İngilizciler getirilmiştir. Nazım Hikmet’in

dedesi Mehmet Nazım Paşa yine yönetim kurulu üyeleri arasındadır.2® 5 Dipnotlarda dikkatinize sunduğumuz Padişah yâverleri, paşa­ lar, bakanlar, Ayan Meclisi üyeleri, mutasarrıfları, Şûrâ-yı Devlet 283 Yönetim kurulunun diğer üyeleri şunlardır: Eski Padişah Divanı Başkâtibi A saf Bey, eski Şehremini Suphi Bey, Umum Şirketler Komiseri Nebil Ziyıı Bey, Erkan-ı Harbiye f erikliğinden emekli Enver Paşa, Ulema-ı İslâm iye’den Ömer Ziyaeddin Efendi, eski erkan-ı harp mirlivalarından A bdurrauf Bey, eski İşkodra Valisi ve M illî İktisat Bankası Müdürü Safiyeddin Bey, eski Amasya Mutasarrıfı Cemal Bey, mülga Muhacirin Komisyonu R eisi Vahit Bey, eski Gümüşhane Mutasarrıfı Mahmut Celalettin Bey. 284 Fethi Tevetoğlu, M illî M ü cad ele Y ılla rın d a k i K u ru lu şlar, Ankara 1991, s: 61. 285 Cemiyetin diğer üyeleri şunlardır: Birinci Başkan Adliye Müsteşarı Said Mol la, Fahri İkinci Başkan Erkan-ı Harb-i Bahriye R eisi Enver Bey. Fah ri üyeler: Şürefa-yı kiramdan ve Darülhikmet-ül İslâmiye âzasından Şcri I Saadettin Paşa, Adliye Nazırı Ali Rüştü Efendi, Ayan Meclisi İkinci Başkanı Aristidi Paşa, Ayan M eclisi’nden Azaryan Efendi, eski Dahiliye Nazırı Ali Ко mal Bey, eski Dahiliye Nazırı Mehmet Ali B ey ’ler, Yâver-i has Hazret-i Şehri yari Hamdi Paşa, Cinayet Mahkemesi Birinci Başkanı Arifi Bey, İstanbul Valisi Abdullah Bey, eski kurenadan Faik Bey, İstinaf Mahkemesi Savcısı Cevat Bey, Darülhikmet-ül İslâmiye üyelerinden Hoca Rasim Efendi. Daimi üyeler: Ayan M eclisi’nden eski Şura-yı Devlet Reisi Rıza Tevfık Bölük başı, Ayan Meclisi Reis Vekili Vasfi Efendi, Posta ve Telgraf Genel Müdürü He fık Halid Karay, eski kurenadan Reşit Bey, eski İşkodra Valisi Safiyüddün Bey. Şehremini Vekili Salim Paşa, Darülhikmet-ül İslâmiye üyelerinden Hafız İsınıl il Efendi, mülga cemiyet-i rüsûmiye üyelerinden Leon Bey, Şirketler Komisen Nebil Bey, Sadrazam Halil Rıfatpaşazâde, Ahmet Rıfat Bey, Medresetül kıı/nı Müdürü Hoca Münir Efendi, deniz albaylığından emekli Sermet Bey, Müfettiş. Beykoz ve Paşabahçe Şube Başkanı Abdi Bey. (Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s: 11J Tarık Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, s: 478, 479).

204


NECDET SEVİNÇ

başkanları, valiler, savcılar, Darülhikmet-iil İslâmiye ve Medresetül Kuzat hocalan, yazarlar İngiltere’nin Türkiye’deki kadrosu­ dur! Toplumun elit smıfma mensup olan bütün bu insanlann Sait Molla tarafından ikna edilmiş olabileceğine veya Sait Molla’ya gü­ vendikleri için İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nde toplanmış olabile­ ceklerine inanmıyoruz. Unutmayalım ki, bu Sait Molla İstanbul’da Said-i şâki2862 7ola­ 8 rak bilinen adamdır! Sadece vatan haini değil, aynı zamanda hır­ sız ve dolandırıcıdır da. Dolayısıyla bürokrasinin üst kademesin­ deki insanların İngiliz Muhipleri Cemiyeti’ne intisap etmelerindeki sır Sait Molla’nm arkasmdaki adamlarda ve Osmanlı’yı asırlar bo­ yunca kemiren etnik gruplarda aranmalıdır. Dipnotlarda dikkatinize sunduğumuz isimler örgütün kamu­ oyuna yansıtılan yüzüdür. Celal Bayar, teşkilâtı aslmda İngiliz Yüksek Komiserliği’nin iki num aralı adamı olan Andrew Ryan, General Didds ve Papaz Frew ’in yönettiğini yazm aktadır ki,2® 7

bunların üçü de İngiliz istihbarat servisinin elemanla­ rıdır. 1899-1914 yılları arasında tam onbeş sene Türkiye’de gö­ rev yapan Ryan, herhâlde soyu sopu meçhul, cinsi cibilliyeti be­ lirsiz, çoğu asil Türk soyunun evlâdı olmayan OsmanlIlarla yakın dostluk kurmuş olmalıdır. İşte İngilizler’in bir an önce idareye elkoymasını istemekten ve Türkiye’yi İngiliz himayesi altına sokm ak için proje hazırla­ maktan sıkılmayanların çoğu bu soyu sopu meçhul, cinsi cibilli­ yeti belirsiz devşirme çocuklarıdır.

En Aktif Elemanlar Sait Molla, A li Kemal, R efi Cevat, Rıza Tevfik, Refik Halit, Adil ve Mehmet Ali Bey’ler teşkilâtın en aktif elemanlarıdır. 286 İbnülemin Mahmut Kemal İnal, Son Sadrazamlar, c: 2, s: 2058. 287 Celal Bayar, a.g.e., c: 7, s: 2 2 0 6 ,2 2 0 7 ,

205


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

Bunlardan son ikisi, yani Adil ve Mehmet A li Bey’ler Dahi­ liye Nazırı olarak görev yapmışlardır. Önceki bölümlerde, Mus­ tafa Kemal Paşa’nın, Kâzım Karabekir Paşa’ya yolladığı 19/20 Ey­ lül 1919 tarihli telgrafa atıfta bulunarak Dahiliye Nazırı Adil

Bey’in İngilizler’den 150 bin lira aldığını belirtmiştik. Bu Adil Bey, işte o Adil Bey’dir! Refik Halit’in “şehremanet mua­

vinliğini bile canına minnet bilirken Nazır olduğundan bahsettiği288Mehmet Ali Bey ise daha önce de yazdığım ız gibi bir İngiliz kadınla evli olduğu için Damat Ferit tarafından İçişleri Bakanlığı’na getirilmiştir. Gümüşhane mebusu Haşan Fehmi Bey’in “Türkten ve Türk­

lükten böyle piç çıkmaz” demek suretiyle Türk soyunun evlâdı olmadığına işaret ettiği Damat Ferit’in bu bakanı aslen Macar’dır!

Annesi Batman’lı bir Kürt aşireti reisinin kızıdır.289Eşi ise daha önce de bahsettiğimiz gibi İngiliz’dir! İşte bu Mehmet A li Bey, Sevr’in imzalanmasmdan sonra Ça­ nakkale zaferini “Türkler’in medeniyete direnişi” olarak niteleyebilen meşhur Kürtçü Abdullah Cevdet’in de aralarında bu­ lunduğu cemiyet mensuplarıyla Fehmi Paşa Konağı’nda toplanarak haşmetlu İngiliz Kral ve Kraliçesine afiyet dileyeceklerdir!290 Bahsettiğimiz bu Abdullah Cevdet, Eşrefin; “O suretten hâyâyı D est-i Hak tırnakla yolm uştur.” Mehmet A k if Ersoy’un ise; “Takla attın arkasından o denî şöhretin, D üştü takken, çıktı cascavlak o kel m ahiyetin Mısralarıyla tarif ettiği Abdullah Cevdet’tir. Fehmi Paşa Konağı’ndaki toplantıdan birkaç gün sonra ör­ güt yönetimi tekrar toplanacak ve İngiltere aleyhtarı ifade­ 288 Refik Halit Karay, M inelbab İlelm ih rap , İstanbul 2009, s. 126. 289 Ahmet E fe, Efsaned en G erçeğe K u şçu b aşı E şre f, İstanbul 2 0 0 7 , s: 288. 290 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 182.

206


NECDET SEVİNÇ

lerin okul kitaplarından çıkarılması için hükümete tek­ lifte bulunacaktır.

P aralar İngiltere’den R efi Cevat’ın 21 M ayıs 1919 tarih li A lem dar G azetesi’nde “İngiltere’nin dostluğuna âzam! bir kıymet ve ehemmiyet veren bilcümle Osmanlılar tarafından kurulduğunu” bildirdiği bu cemi­ yet, İngiliz gizli servisinin örtülü ödeneğini kullanarak insanları elde etmiştir. Türk istihbarat teşkilâtından rahmetli Hüsamettin Ertürk, Türk Milleti’nin İngiltere önünde diz çökmesi için çalışan bu cemiyet hakkında bilgi verirken demektedir ki: "... İngiliz M uhipleri Cem iyetinin riyasetine Sait M olla geti­ rilm iş,fa k a t perde arkasında en büyük rolü Papaz Frew alm ıştı. Papaz çok cöm ert idi. Zira sarfettiğipara İngiliz Entelijarıs

Servisi*nin mestur tahsisatı id t Topkapı, Şehrem ini fu k a ­ ralarına her hafta bedava dağıtılan kurban etlerinin sayesinde Türk M illetin i m idesiyle satın alacağını zanneden bu zavallı Pa­ pazın döktüğü paranın cebinden çıkm adığı malumdu. M ahalle im amları, m edrese ve tekke m eşayihi bu bağışlarla İngiliz M u­ hipleri Cem iyetine sokulm ak isteniyordu.’*91

Hürriyet ve İtilâf Partisi Türk vatanma, Türk Ordusu’na ve Türk Milleti’ne sürekli iha­ net hâlinde bulunan Hürriyet ve İtilâf Partisi ilk olarak 23 Ka­ sım 1909’da İttihat Terakkiden ayrılan bazı mebuslarla İttihat Terakki’nin muhalifi olan diğer bazı siyasi partilerin birleşme­ siyle kurulmuştur. Bahsettiğimiz bu diğer siyasi partiler, bölücü Arnavutlardan İsmail Kemal’in başında bulunduğu Mutedil Hürriyetperveran Partisi ile vatana ihaneti meslek hâline getiren Gümülcineli İsmail’in lideri olduğu Ahali Partisidir. Celal Bayar, Mute-2 1 9 291 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 521.

207


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

dil Hürriyetperveran Partisi’nin üyelerinin çoğunun A rap oldu­ ğunu yazmaktadır.292 Demek ki, Meclis’te A raplarla Arnavut’lar Türk Devleti’ne karşı bir ittifak oluşturmuşlardır. Bu takıma A hrar Partisi ile bazı azınlık mebusları da katılmış, Rum Meşrutiyet Grubu, Arnavut Başkın Grubu, Adem-i Merkeziyet ve Teşebbüs-ü Şahsi gibi oluşumlarla, Paris’e kaçmış olan Kürt Şerif Paşa da des­ tek vermişlerdir. Mevlanzâde Rıfat, elini birçok Türk’ün kanına bulayan

Ermeni Hmçak Partisi’nin bile Hürriyet ve İtilâf Partisi’ne destek verdiğini yazmaktadır.293 Şu duruma göre Hürriyet ve İtilâf Partisi, Rum, Bulgar, Arnavut, Ermeni, Arap, Kürt gibi grup­ ların Türk Milleti’ne karşı mevzilendiği partidir. Millî emellerine ulaşm ak için Osmanlı İmparatorluğumu par­ çalamak isteyen bu unsurlara, dinin elden gitmekte olduğuna ina­ nan Mevlevi, Melamî ve Halveti tarikatlarının mensupları ile bazı medrese hocaları ve tekke şeyhleri katılır. Türk Devleti’ne karşı tertiplenen Arnavut ayaklanmasını desteklediğini böbürlene böbürlene anlattığı hâlde294 sonradan Türkçü Önder ilân ediliveren Rıza Nur da bir sosyal mezbele görünümündeki bu partinin kurucuları arasındadır. Fakat eski bir İttihatçı olan Miralay Sâdık Bey ile Debre mebusu Dukaginzâde Basri Bey, Türk vatanına iha­ net kastıyla teşkilâtlandırılan bu partinin gerçek kurucuları ola­ rak kabul edilir. Başkanlığa bir Arnavut olan Damat Ferit, ikinci başkanlığa Sâdık Bey getirilir.

292 Celal Bayar, a.g.e., c 2, s 451. 293 Mevlanzâde R ıfat, T ü rk iy e İn k ılab ın ın İçyüzü, İstanbul 200 0 , s: 235. 294 R ıza Nur, Arnavut ayaklanmasını desteklediğini şöyle anlatmaktadır: Ben İttihatçı zalimlere karşı yaptığımız bu ve diğer isyanlarla iftihar ediyorum B ir vakitler yazı ile konferans ile Meclis-i Mebusan’ı tenkit ile uğraştım. Baktım olmuyor, silâhsız oradan gidecekleri yok. Zaruri ihtilâller yapmaya teşebbüs et­ tim Yakovalı Rıza B ey ’le kıyam yapmak için besalaştım. Sait Hoca ve Priştineli Haşan ile sözleştim, onlar orada kıyam ettiler.” (Rıza Nur, T ü rk Revasü, Nu: 7, s: 1695.) Sözlük: Besa: Arnavut usulü yeminleşme, kıyam, ayaklanma.

208


NECDET SEVİNÇ

Kim Bunlar? Partinin kurucularından Debre mebusu Basri Bey bölücülüğe hizmet etmeyen Arnavut asıllı milletvekillerini düelloya dâvet ede­ cek kadar azılı bir Arnavut ayrılıkçısıydı. Kendisi -aslı varsa- Türk düşmanı Lord Kitchner’in eskiden beri dostu olduğunu söyleyip, övünürdü. Berat mebusu İsmail Kemal’in amacı bağımsız bir

Arnavutluk kurmaktı.295Bölücü Arnavut mebuslarından Esat Toptanı ile birlikte Ahm et İzzet Paşa’ya Arnavut Prensi olmasını teklif eden İsmail Kemal, Trabzon Valisi Arnavut Recep Paşa ile bir ayaklanma planı yapmıştı. Plana göre Recep Paşa kuvvetleri Saros Körfezi’ne veya Selanik’e çıkarılacak, işte bu sırada Arna­ vut ayaklanması başlatılacaktı. Güya Sultan Abdülhamit’i anaya­ sayı ilâna zorlamak için yapılacak olan bu çıkarmaya İngiliz filosu da destek verecekti! İsmail Kemal, bu ihaneti gerçekleştirebilmek için İngiltere’nin Paris Büyükelçisi sir Edward Mouson

aracılığı ile İngiliz Dışişleri Bakanlığı’ndan para ve silâh istemiştir.296 Kendisi İngiliz menfaatlarmm adamı idi.297 31 Mart ayaklan­ masında İngilizlerle beraber çalışan298bu Balkan serserisi, SomaBandırma ve Bağdat demiryollanyla ilgili imtiyaz sözleşmelerinin Meclis’te onaylanması sırasında aldığı para karşılığında yaban­ cıların menfaatlarım savunm akla suçlanmıştı!299 Mondros Mü­ tarekesi imzalandığında Sadrazam lık koltuğunda oturan Ahm et İzzet Paşa’nın “Dersaadetteki Arnavut ekabiri” olarak öv­ düğü adamlar işte bu Balkan serserisi ile bir diğer Balkan serse­ risi olan Esat Toptanı idi. İçişleri Bakanı Ahm et Ferit Tek’in 16 Nisan 1924’te Millet Meclisi’nde yaptığı konuşmadan öğreniyoruz ki, Hürriyet İtilâf 295 Enver Ziya Kami, O sm anlI T arih i, c: 9, Ankara 1999, s: 117. 296 Enver Ziya Karal, a.g.e., c: 9, s: 244, 245. 297 Enver Z iya Karal, a.g.e., c: 9, s: 141. 798 Enver Ziya Karal, a.g.e., c: 9 , s : 116. 799 Enver Ziya Karal, a.g.e., c: 9, s: 141.

209


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Partisi’nin diğer kanadını teşkil eden A hali Fırkası Genel Başkanı Gümiilcineli İsmail ile Dukaginzâde Basri ve İsmail Kemal ara­ sında soy birliği vardır. Bu vatan haini Mahmut Şevket Paşa’nın katli olayına karıştığı için gıyabında idama mahkûm edilir.300Fakat daha önce Selanik’e kaçtığı için ipe çekilmekten kurtulur. Mondros M ütarekesinin im zalanm asından sonra, diğer nice vatan haini gibi o da sak­ landığı delikten çıkıp, İstanbul’a gelir işbirlikçi basın tarafından

“mücahid-i muhterem” olarak selamlanır. Bu arada Mustafa Sabri sürgünde bulunduğu Bilecik’ten, Konyalı Hoca Zeynelabidin Efendi Gemlik’ten, M iralay Sâdık Mısır’dan avdet buyurmuş­ lardır. İşte bu adamlar diğer bazı adamlarla birlikte Hürriyet ve İtilâf Partisi’ni yeniden örgütlemeye başlarlar. Parti resmen 14 Ocak 1919’da yeniden kurulur. Celal Bayar, Da­ mat Ferit’in Cercle d’Orient’te verdiği bir öğle yemeğinden sonra yöneticilerin açıklandığını yazmaktadır.301 Partinin bu ikinci kurucuları ve yöneticileri arasında Şeyhülislâm Mustafa Sabri, Vasfi Efendi, Ali Kemal, Peyam-ı Sabah başyazarı Refik Halit, Macar asıllı olduğunu yazdığım ız Mehmet A li Bey, fi­ lozof Rıza Tevfık Bey ve Kürdistan Teali Cemiyeti Reisi Seyit Abdülkadir gibi İstiklâl Savaşı’nın amansız düşmanlan var­ dır. Partinin başına daha sonra M iralay Sâdık Bey getirilecektir. Hizipler sebebi ile partinin yöneticileri sık sık değişmiştir. Sâdık Bey’in 27 Mayıs 1920 tarihli Alemdar Gazetesi’nde ilân ettiği yeni idareciler arasında Vasfı Efendi, Rıza Tevfık, Sadaret Müsteşarı Cemal Bey, Ali Kemal, Gümülcineli İsmail, eski İstanbul Valisi Yıı suf Ziya, eski İşkodra Valisi Safiyettin, Şeyh Ömer, Sait Molla, Mil hat Paşa’nın torunu Mithat Kemal, tarihçi Ahm et Refik Bey’leı lc beraber ünlü Kürtçülerden Bedirhanzâde Em in A li ve Kürt Tenli Cemiyeti Reisi Seyit Abdülkadir de vardır.302 300 Kâmil Erdeha, M illî M ücadelede V ilay etler ve Valiler, s: 333. 301 Celal Bayar, a.g.e., c: 4, s: 1347. 302 Tarık Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, s: 270, 25 numaralı dipnot.

210


NECDET SEVİNÇ

Kemalettin Şükrü’nün de kaydettiği gibi Hürriyet ve İtilâfın

hem en hem en bütün m ensupları İngiliz M uhipleri Cemiyeti’nin üyesidirier!303Anlaşılan partinin idarecileri ara­ sında Türk uyruğunda bulunmayanlarda vardır. Çünkü partinin Sâdık Bey hizbine mensup olmayan Kasımpaşa Şube Başkanı A h ­ met Kadri Bey, Alemdar Gazetesi’nin 2 Haziran 1920 tarihli nüsha­ sında “bir istizah” başlıklı yazısında “Gümülcineli İsmail’in Bulgar veya Yunan tabiiyetinde, Şeyh Ömer Efendi ve Efe Sami Bey’in Yu­ nan tabiiyetinde, A ta Efendi’nin de Sırp tabiiyetinde bulundukla­ rını” yazmış, bunların terk-i tabiiyet edip, etmediklerini sormuştur. Celal Bayar’ıiı “Sultan Vahidettin’in arzusu ve Damat

Ferit’in teşebbüsü ile kurulduğundan” bahsettiği304 bu parti, İstiklâl Savaşı’na karşı örgütlenmiş bir hiyanet şebekesidir. Mahmut Şevket Paşa’ya tertiplenen suikasttan sonra, pilim pır­ tısını toplayıp Avrupa’ya kaçan Miralay Sâdık, Rus Çarı ile İngiliz Kralı ve Fransız Cumhurbaşkam’ndan Osmanlı Hükûmeti’nin ce­ zalandırılmasını isteyebilecek kadar305 alçalabilmiştir! Süvari teğ­ meni A tıf Efendi’yi Şemsi Paşa’yı öldürmeye teşvik eden, gönderen ve cinayetten sonra kaatili koruyup saklayan da yine bu Miralay Sâdık’tır!306 Bu haysiyetsiz adam, Avrupa’dan Mısır’a geçip, İngiliz himayesine girecek ve îngilizler’in resmen uşağı olacaktır! D oğan Avcıoğlu, Albay Sâdık’ın 1913-1919 yılla rı arasında

İngilizler’den maaş aldığını yazmıştır!3”7Ayrıca Fransız kay­ naklarında da Hürriyet ve İtilâf liderinin İngilizler tarafından elde •“dildiğine ilişkin bilgiler vardır.3”8 Galip Kemal! Söylemezoğlu,

Ingilizler’in Albay Sâdık’a her ay 40 lira verdiklerini biz-10 10З Kemalettin Şükrü, M ü tarek e A cıla rı, İstanbul 1930, s: 143. Süzlük: İstizah: Açıklama istemek. «14 Celal Bayar, a.g.e., c: 4 , s: 1346. Ю5 Celal Bayar, a.g.e., c: 4, s: 1344. «)(> Mevlanzâde R ıfat, a.g.e., s: 239. 4)7 Doğan Avcıoğlu, M illî K u rtu lu ş T arih i, c: 1, İstanbul 1993, s: 144. «)S Berthe Georges, K u rtu lu ş S av aşı S ırasın d a T ü r k M illiyetçiliği, İstanbul 1999, s: 45.

211


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

zat General Deeds’in kendisine açıkladığını yazmaktadır!309İngiliz istihbarat teşkilâtı ile de ilişkili olan İngiliz Askerî Ataşesi Gene­ ral Deeds’in 27 Şubat 1919 tarihli raporundan anlıyoruz ki, Hürri­ yet ve İtilâf Partisi İngilizler’in desteğini sağlamak için birkaç kez Yüksek Komiserliğe başvurmuştur. Rapordan anlaşıldığına göre Yüksek Komiserliğe başvuranlar mevcut hükümetin Ermeni kı­ rımı ve Rum sürgünlerinden sorumlu olan İttihat Terakki’yi ce­ zalandıramayacağını, bu işi ancak kendilerinin yapabileceklerini söylemişlerdir.310 Yüksek Komiser Am iral Calthorpe ise 18 Hazi­ ran 1919 tarihli raporunda Hürriyet ve İtilâf Genel Başkanı Sâdık B eyin İngilizler’in samimi dostu olduğunu bildirmiştir.3113 12 Kaldı ki, bu partinin İngilizlerle ilişkilerini ortaya çıkarm ak için arşivleri karıştırmaya da gerek yoktur. Çünkü 26 Mayıs 1919’da Sultan Vahidettin’in başkanlığında toplanan Saltanat Şûrâsı’nda

bizzat Albay Sâdık, İngiliz himayesi altına girilmesini istemiştir. Yine bizzat A lb ay Sâdık’ın bir toplantıda İngilizler için çalışılması ve Anadolu hareketini başlatmak için Anadolu’ya 6o’ar lira mukabilinde adam gönderilmesi kararlaştırılmıştır.3111 İttihatçıların “Makyavelist bir anonim şirket” dediği Hürri­ yet ve İtilâf o kadar İngiliz yanlısıdır ki, Diyarbakır eski Valisi Re­ şit Beyin Bekirağa Bölüğü denen hapishaneden kaçışını bile pro­ testo etmiştir!313 Ve nihayet bu parti bütün İslâm dünyasının kan ağlamasına sebep olan İstanbul’un işgalinde bile sevincini

gizlememiştir! İşgal onlara göre tedbirdir! Tek üzüntüleri dr tedbirin bu denli geciktirilmiş olmasıdır!314 Genel Başkan dahil, partinin hem en hemen bütün mensup ları ve yönetim kurulu üyeleri aynı zam anda İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin üyesidir. 309 Galip Kemalî Söylemezoğlu, Başım ıza Gelenler, İstanbul 1939, s: 79. 310 Sina Akşin, a.g.e., c: 1, s: 185. 311 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 329. 312 A ta tü rk ’ ün B ü tü n E se rle ri, c: 7, s: 155. 313 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 109. 314 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 207.

212


NECDET SEVİNÇ

Anadolu’d a Kürt Teali v e İngiliz Muhipleri Cemiyetleri gibi millî mücadele aleyhtarı örgütler vasıtasıyla hızla yayılan Hürriyet ve İtilâf Partisi’nin şube sayısı Temmuz 1919’da 196’ya, daha sonra da 400’e kadar varmıştır, onlara göre Kuva-yı Milliye eşkıyadır!

Âsidir! Türedi, Kemali, zuhuriyet ve cinai bir komitedir! “Vatan Önemli Değil” Hürriyet ve İtilâf Partisi’nin herhangi bir ideolojisi yoktur. G e­ nellikle Türk soyunun evlâdı olmayanlar tarafından ku­

rulup yönetilen ve Türk Milleti’ne karşı herhangi bir sorum­ luluk duymayan Hürriyet ve İtilâf, İttihat Terakki’nin milliyetçi eylem ve söylemlerinden rahatsız olan bütün azınlıkların ve et­ nik grupların müşterek askerî ve siyasî karargâhı gibidir. Atatürk Nutuk’ta, Hürriyet ve İtilâf Partisi ile Askerî Nigehban ve İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin Kuva-yı Milliye’ye karşı bir blok teşekkül ettirdiklerine dikkat çekmektedir.315 Partinin, yine İngilizler tarafından yönetilen bazı Müslüman mensuplarına göre vatan önemli değildir! Onlar bir İngiliz uşağı olan Derviş Vahdeti gibi “bizim kavgamız toprak için değil,

toprak nemize lazım, memleketi ister Rusya, ister başka millet alsın, yeter ki, dinimize dokunulmasın’*16gibi as­ lında İslâm’a da aykırı saçmalıkları müdafaa etmişlerdir. Bazı vilayetlerin özel kanunlarla idare edilmesini, millî eğiti­ min mahalî idarelere bırakılmasını, bucak müdürlerinin halk ta­ rafından seçilmesini, devlet memurluğu için anayasadaki şart­ lardan başka kayıt konamayacağını317 savunan Hürriyet ve İtilâf aslında partiyi meydana getiren çeşitli etnik unsurların ihtirasla­ rını tatmin etmeye çalışmıştır.31815 *8 115 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 258. U6 Enver Z iya Karal, a.g.e., c: 9, s: 160. ' 17 Celal Bayar, a.g.e., c: 2, s: 449. 118 Partinin bazı şubesinde yönetim kurulu üyeleri arasında Müslümanlara zor rastlanmaktadır. M esela Celal B ay ar’ın yayınladığı İzmir şubesi yönetim ku­ rulu şu isimlerden teşekkül etmektedir:

213


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Nurettin Ege kâtip üye idi. Başyazarlar da cemiyetin faal üyesiydiler.322 İngiliz istihbarat teşkilâtmm raporlarına göre kurucular arasında Rıza Tevfik de vardı.323 Bu adam lar gazeteci idiler, başyazardılar, kültürel birikime sahip, bir kısmı lisan bilen birer entelektüeldiler, ama tıpkı Ziya Paşa rahmetlisinin Terkib-i Bend’te; Onlar ki, verir la f ile dünyaya nizamat, Bin türlü teseyyüb bulunur hanelerinde mısralarıyla tarif ettiği aydınlar gibiydiler. Her şeyi bilirlerdi (!) ama hergün hitap ettikleri milletin ruhunda kopan istiklâl fır­ tınasından habersizdiler! Halkın dininden habersizdiler! Kininden habersizdiler! İntikam duygusunun kalpleri alev alev sardığından habersizdiler! Esir olmaktansa bin kere ölümün tercih edileceğin­ den habersizdiler! Nitekim başyazarların halkı esir olmaya ikna et­ mek için kampanya başlatmalarından birkaç ay sonra “milletin

istiklâlinin yine milletin azim ve kararı ile kurtarılaca­ ğına” ilişkin Am asya Tamimi yayınlanacak, Erzurum’da manda ve himayenin kabul edilmeyeceği ilân edilecek, Sivas Kongresi’nde de ya istiklâl, ya ölüm karan alınacaktır.

Manda Meselesi Birinci Dünya Savaşı’nm bütün şiddeti ile devam ettiği 8 Ocak 1918de Amerikan Kongresi’nde Amerikan Başkanı Thomas Woodrow Wilson’un Am erikan menfaatlannı esas alan ünlü ban ş prog­ ramı açıklandı. 14 maddeden ibaret olan banş prensiplerinin v j maddesi aynen şöyle idi: “12. Şim diki Osm anlı İmparatorluğumun Türklerle meskûn kısrmlarma tam bir hüküm ranlık hakkı tanmması, fa k a t bugiiıı

Türk hâkimiyetinde bulunan diğer müetlere d e tam bir em niyet içinde yaşama ve kolayca gelişm e imkânının 322 TankZ aferT unaya, a.g.e., c: 2, s: 245. 323 Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s: 15.

216


NECDET SEVİNÇ

güvence altına alınması. Çanakkale Boğazı’nda milletlerası bir güvence (dtında bütün milletlerin gemilerine ve ticaret ulaşımına açık kalması.’*24 Mondros Mütarekesinden sonra çeşitli bahanelerle vatan bilfiil işgal edilmeye başlanınca Türk aydınlan “Türkler’in çoğunlukta bulunduklan topraklara tam bir hükümranlık hakkı tanınacağım” vaad eden 12 maddeyi hatırladılar. Kimbilir belki de bu madde bi­ zim başyazarlara sivil bir Amerikan karargâhı olan Robert Koleji M üdürü Gates tarafından hatırlatıldı! Bu arada Fransız Albayı Mojen, Dörtler Konferansı’nın da Türkiye’nin parçalanmasının ve her bölgenin bir devlete verilmesinin kararlaştırıldığını açıkladı. Osm anlı Devleti hizmetinde bulunan m ösyö Lamber vasıta­ sıyla Sultan Vahidettin’in başyâveri Naci Eldeniz ile görüşen mösyö Mojen başyavere şöyle bir teklifte bulundu: "... Eğer m em leketin parçalanm asını istem iyorsanız Fran­ sız m andasının talep edilm esini Zât-ı Şâhâne’ye tavsiye ediniz. Bu takdirde D örtler Konferansının kararını infaz ve tatbike ma­ hal kalm az.’*25 İşte bu gerçekten üzücü gelişmeler yalnız gazeteciler, yazarlar ve aydınlar arasında değil T ü r k M ille ti’n in d a m a r la r ın d a d o ­ la ş a n c e v h e r - i a s lîd e n h a b e r s iz o la n bazı askerler arasında da manda fikrinin yayılmasına sebep oldu.

İsmet Paşa Da Alımet İzzet Paşa, Cevat Paşa, Çürüksulu Mahmut Paşa, Esat Paşa ve saire gibi vatanseverliklerinden şüphe edilmeyen birçok asker, vatanın çeşitli devletler arasında paylaşılmasından endişe ettikleri için Am erikan mandasını ehven-i şer olarak görmeye başladılar. Böylece Türkiye’nin bölünmeyeceğini zannediyorlardı. Sonradan Batı Cephesi Komutanı ve Atatürk’ün Başvekili olan A l- *12 5 ?24 Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s: 152. 125 Mazhar M üfit Kansu, a.g.e., c: 1, s: 185.

217


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

bay İsmet B eyd e birçok albay gibi mandayı “yaşayabilmek için

yegâne çare” olarak görüyordu. Albay İsmet B ey “Kardeşim, Kâzım cığım ” diye başlayan 27 Ağustos 1919 tarihli o p ek uzun mektubunda Karabekir Paşa’ya şöyle yazacaktı: "... Eğer Anadolu’d a halkın A m erikalıları herkese tercih et­ tikleri zem ininde Am erikan m illetine m üracaat edilse p ek ziyade faidesi olacaktır deniliyor ki, ben de tamamiyle bu kanattayım .

Bütün memleketi parçalamadan bir Am erikan murakebesine tevdi etmek yaşayabilmek için yegâne ehven çare gibidirZ526 Birçok asker gibi birçok aydm da bir tek devletin mandası al­ tına girmeyi ehven-i şer olarak kabul ediyordu. Aydınlar arasmda “bütün bütün mahvolmaktansa ehven-i şer sayılacak bir devletin himayesi altında vaziyeti kurtaram az mıyız” zihniyetinin belirdi­ ğinden bahseden Yunus Nadi hatıratında W ilson’un yeni bir pey­ gamber gibi görüldüğünü yazmaktadır.3 327 6 2

Program ve Çelişkiler W ilson Prensipleri Cem iyeti’nin nizâm nâm esinde içişleri­ mize müdahale edilmesine karşı çıkılacağı belirtilmesine rağmen, Wilson’a gönderilen 5 Aralık 1918 tarihli mektupta Am erikalılar içişlerimize müdahale etmeye dâvet edilmektedir! “Devlet yönet­

mekte bilgili ve idare yeteneği olan yol göstericilerin be­ lirli bir dönem için rehberliğine ihtiyaç duyulduğundan” bahsedilerek Türkiye’nin en az onbeş, ençok yirm ibeş yıl Am eri­ kalılar tarafından yönetilmesi istenen mektupta denmektedir ki: •Maliye, Tarim, Endüstri ve Ticaret, Baymdırlık, İm arve İskân Bakanlıklarına bir Am erikalı başdanışman, uzmanlardan oluşan kadro ile birlikte atanacak ve danışmanlar bir Am erikan korniş 326 Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbimiz, İstanbul 1969, s: 172. 327 Yunus Nadi, Kurtuluş Savaşı Anıları, İstanbul 1978, s: 127.

218


NECDET SEVİNÇ

yonu oluşturarak, bir yandan yeni düzenlemelere göre ülkenin maddi gelişme ve refahını arttıracak metod ve reformları başla­ tacak, diğer yandan ise toplumsal refah ve kamu çıkan için bizim vermeyi beceremediğimiz talimatları vereceklerdir. • Yargı reformu için Amerikalı başdanışman uygun gördüğü ülkede veya milletlerden seçtiği hukuk uzmanlarından bir kurul oluşturacak ve aynı kurul Türk hukukunu bütün Osmanlılar’a ada­ let ve eşitliği temin edecek şekilde modernleştirecektir. • Jandarma ve polis denetimi kendi seçtiği kadro ile görev ya­ pacak olan Am erikalı başmüfettişe bırakılacaktır. Şu andaki ilkel hapishane idaresi çağın en aydınlık fikirlerine göre Am erikan uz­ manlar kurulu tarafından ıslah edilecektir. • Türkiye’nin bütün vilayetlerinde yerel hükümeti reforma tâbi tutmak görevini haiz bir uzman kadrosu ile birlikte görev yapa­ cak olan Am erikalı bir başmüfettiş olacaktır. • Azınlıkların hakkı korunacak, hangi milletten olurlarsa ol­ sunlar bütün Osmanlı vatandaşları tüm memuriyetlere seçilebi­ lecek veya getirilebileceklerdir. • Sultan’ın egemenliği ve meşruti hükümet şekli korunacaktır.328 Wilson Birliği adına Fransız Başbakanı Clemenceau’ya yazı­ lan mektupta “Fransa ve müttefiklerinin zayıf devletle­

rin haklarını korumak için girdikleri savaştan zaferle çıktıkları” belirtilmektedir. Bu ifadeye göre Fransa emperyalist emelleri için değil, ulvi gayeler için savaşa girmiş demektir! Mek­ tupta Am erika’dan bir reform komisyonu istendiği ifade edilerek bu başvuruya tatmin edici bir cevap alınması için Fransa’nın yar­ dımı istenmektedir. Cemiyetin nizâmnâmesinde ise bugün hâlâ Avrupa Birliği ve Am erika’nın baskısıyla dünyayı değiştirm eye kalkan siyasetçi­ lerin dillerinden düşürmedikleri bir palavra tekrarlanarak den­ mektedir ki: '28 Tank Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, s: 2 57, 258, 259.

219


İs t ik l â l

h a r b I'n d e е т ы ік і н а ы е т

Dışarıdan onurumuzu yaralayacak ve koruyuculuk teklifi ya­ pılmasına mahal bırakm aksızın sırf kendi ihtiyaçlarımız ve arzu­ larımız açısından haysiyetimize uygun ve İtilâf devletleriyle Am e­ rika için kabule şâyan bir programla ortaya çıkmak ihtiyacı!329 Evet, fikirlerine en çok ihtiyaç duyduğumuz günlerde aydınla­ rım ız bizi teslim olmaya ikna etm eye çalışıyorlardı.

“Am erikan Mandası İyidir” Sonradan Mustafa Kem al Paşa’nın yanında m illî m ücade­ leye katılan Yunus Nadi, derneğin kuruluşundan dört gün sonra Yenigün’de “Am erika’nın Türkiye’yi mandası altına al­

ması lazım geldiğinden” bahsedecek, dernekle herhangi bir ilişkisi bulunmayan İsmail Hami 31 Temmuz 1919 tarihli Memle­ ket Gazetesi’nde şunları yazacaktı:

“...Bütün Türkleşin tek bir manda altında toplanması gerekir, Amerikan mandası diğerlerine göre iyidir!’*30 Bazı aydınlarımızla bazı askerlerimizin umut bağladığı o Wilson ki, “Türkiye haritadan silinmelidir!” diyen adamdı. Türkiye’ye değil, Ermenilere sempati duyuyor, yalnız Babanadolu’nun Yunanistan’a bağlanmasını331 istemekle kalmıyor, bizim Doğuanadolu’muzda bir Ermeni devleti kurulm ası için çalışıyordu! Aynı W ilson, Marmara Denizi ve Boğazlar’m etrafındaki şehirleri içine alem bir Konstantinopl Devleti kurulmasına dair bir teklifle Barış Konferansı’na gelecek, İzm ir ve civarının da Yunanistan’a bağlanmasını isteyecekti! Ona göre Edim e ve havalisi Bulgarlar’a verilmeli, Türkler Avrupa’dan atılmalıydı!332

329 Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s: 160. 330 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 16. 331 Dimitri K itsikis, Yunan Propagandası, İstanbul 1964, s: 51. 332 Erol Ulubelen, a.g.e., s : 237.

220


NECDET SEVİNÇ

Dr. Calep Frank Gates Fethi Tevetoğlu, Wilson Prensipleri Cemiyeti’ni kurma fikrinin Gotthard Jaeschke’nin de belirttiği gibi333 Halide Edip Hanımdan kaynaklandığını yazmaktadır.334Yine Tevetoğlu’nun İngiliz askerî istihbarat teşkilâtının raporuna dayanarak kaydettiğine göre Wilson Prensipleri Cemiyeti Dr. Calep Frank Gates tarafından des­ teklenmiştir.335 Bu Frank Gates, Robert Kolej’in Müdürüdür. Çok iyi yetişti­ rilm iş bir Am erikan misyoneri olan bu Papaz, 1894’te tayin edil­ diği Harput Am erikan Koleji Müdiirlüğü’nden 1903’te İstanbuldaki Robert Am erikan Koleji Müdürlüğüne getirilmiş, 1932 yılm a ka­ dar bu görevde kalmıştır. Gates, 12 Nisan 1919da Am erikalı Profesör A. Lybyer’e yazdığı mektupta “Türkler’in yenildiğini ve boyun eğdiğini sanmanın bir yanılgı olacağını” belirttikten sonra demektedir ki: "... Barış Konferansı’nm alabileceği en akıllıca karar, tüm ül­ keyi bir yüce devletin yetenekli denetim ine alm ak olacaktır!’*36 Gates’in bahsettiği yüce devlet tabiî ki, Am erikadır. Öyle sa­ nıyoruz ki, Halide Edip’i işte bu Am erikalı Papaz etkilemiştir.

Mütarekeden sonra İstanbul’a gelen bütün Amerikan heyetleriyle Halide Edip ve Ahmet Emin’i temasa geçi­ ren337Gates, Am erikan eski İstanbul Elçisi Morgenthau ile içtihat hâlindedir. Yukarıda bahsettiğimiz Profesör Lybyer de Morgenthau’nun oluşturduğu manda misyonunun üyesidir. Morgenthau’ya gelince... 333 Gotthard Jaeschke, Ein Amerikanishes Mandat FttrD ie Tttrkei, Die Welt

Des îslams, Leiden 1963, Voi V III, Nu; 4, s 2 2 0 ,2 2 1 . 334 Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s: 154. 335 Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s: 157. 336 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 12. 337 Fethi Tevetoğlu, a.g.e., s: 183.

221


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Bağım sız bir Ermenistan kurulabilmesi için Türkiye’nin bir süre müttefikler tarafından işgal edilmesini338isteyebilecek kadar Ermeni yanlısı olan bu Büyükelçi, biz Türklere “parya, haşarat

ve hatta köpek” diyebilecek kadar3393 0aşağılık bir yaratıktır. Oku­ 4 yucularımız Ambassador Morgenthau’s Story isimli kitabıyla hâlâ Türkiye’nin ve Türk Milleti’nin suçlanmasına sebep olan bu Am e­ rikan Büyükelçisi hakkında daha teferruatlı bilgi alm ak için bi­ zim A rşiv Belgeleriyle Tehcir Ermeni İddiaları ve Gerçekler isimli eserimize bakabilirler. Anlaşılan o ki, M orgenthau Gates’i, Robert Koleji M üdürü Gates’te Robert Kolejde yatıp kalktıkları bilinen Halide Ediple Re­ fik Halit’i etkilemiş ve böylece Türkiye’de Am erikan politikalarmı millî politika olarak savunan bir grup ortaya çıkmıştır. Mutlaka kaydetmeliyiz ki, başta m illî mücadelenin heyecan kaynağı Halide Edip, Yunus Nadi ve Celal Nuri olmak üzere W ilson Cemiyeti’ni kuran birçok aydın Mustafa Kemal Paşa’nm ke­ sin tavrından sonra kurtuluş mücadelesini desteklemeye başlaya­ caklardır. O kesin tavır şöyle ifade edilmiştir: "... H akim iyet-i M illiye esasım ve M eclis-i M illî kararını ifa­ delendirmeyen hiçbir antlaşm ayı, hiçbir taahhüdü kabul etm e­ yecek ve tanım ayacağız (...) tek ve değişm ez parola şudur: Tek

tepe, tek kurşun kalıncaya kadar mücadele! Yahut ya istiklâl, ya ölüm!”™0

338 Osman Ulagay, Amerikan Basınında Türk Kurtuluş Savaşı, İstanbul 1974, s: 32.

339 Fatih Gencer, Ermeni Soykırım Tezinin Oluşumu Sürecinde Amerikan Yakındoğu Yardım Komitesi, İstanbul 2006, s: 64. 340 Mazhar M üfit Kansu, Erzurum ’dan Ölümüne K adar A tatürk’le Beraber, c: 1, s: 193. Sözlük: Teali-i İslâm: İslâmî yüceltme. Hakayık-ı Diniye: Dinî hakikatlcı

Adab-ı Islâmiye: İslâm edebi, İslâm terbiyesi. Asar-ı İslâmiye: İslâm eserleri İnkişaf: Gelişme. Kü’ul: Alkol. Talim: Öğretmek. İnhitat: Çöküş. Efrad: Feri ler. Tereddi: Soysuzlaşma. Düçar-ı zaruret: Fakirliğe düşmek. Nizâmnâme; Tüzük, usûl, kural.

222


NECDET SEVİNÇ

Teali-i İslâm Cemiyeti İstiklâl Savaşı yıllarında sadece Kuva-yı M illiye ile mücadele etmekle kalmayıp, Türk Milleti’ni de teslim olmaya çağı*

ran Teali-i İslâm Cemiyeti 19 Şubat 1919’da Cemiyet-i Müderri­ sin adıyla kurulmuştur. Cemiyet-i Müderrisinin başkanı, Hürriyet ve İtilâf Partisi’nden tanıdığımız Mustafa Sabri Efendi’dir. İkinci başkanlığını İskilipli A tıf Hoca’nın yürüttüğü cemiyetin kurucusu ve yöneticileri ara­ sında bazı hoca efendilerle birlikte sonradan Said-i Nursî adıyla ün yapan Said-i Kürdi de vardır. Örgütün adı sonra Teali-i İslâm olarak değişir. Herhâlde 4 M art 1919’da kurulan 1. Damat Ferit Hükûmeti’nde Şeyhülislâm olarak görevlendirildiği için Teali-i İslâm Cemiyeti yöneticileri arasmda Mustafa Sabri’nin adına pek rastlayamıyoruz. Yeni yönetim kurulunda Said-i Kürdi de yoktur. Teali-i İslâm C em iyeti’nin b aşk an ı İskilipli A tıf H oca’d ır. КопуаЪ Hoca Atıf Efendi, Bergama’lı Hoca Mehmet Zeki Efendi, Erzincan’lı Hoca H aşan Efendi, İstan bu llu Şerafettin Efendi, Tahir’ül Mevlevi, Manisa’lı Hayrettin Efendi, Seydişehirli Haşan Fethi Efendi ve K ayserili Şemsettin Efendi cemiyetin diğer ku­ rucu ve yöneticileridir. Taşra egem enleri olarak k abu l edebileceğim iz b u saygın hoca efendiler İstanbul’daki çeşitli medreselerin m üderrisleri­ dir. N izâm nâm esine göre cem iyetin m aksadı “hakayık-ı diniyeyi Müslümanların ruhlarm a ifade, adab-ı islâmiyeyi talim ve asâr-ı islâmiyeyi mahafaza etmektir. Şer’i ve fennî ilimlere vâkıf din alimi yetiştirmek, efrad-ı müslimin arasmda ferdî ve İçtimaî leşebbüsat-ı iktisadiyenin inkişafına gayret etmek, kü’ul, kumar ve fuhuş gibi ferdi sefalete, heyet-i içtimaiyeyi tereddi ve inhitata sürükleyen muzur şeylerin men’ine çalışmaktır. Efrad-ı müsliminclen işsiz olanlara kabiliyetlerine göre iş bulmaya çalışmak, düçar-ı zaruret olanlara mümkün mertebe yardım etmektir.” 223


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

İşte tüzükte sıralanan bu am açlar için mücadele edecekle­ rini ilân eden memleketin en saygın hoca efendileri Anadolu’da

ilerleyen Yunan Ordusu’nun Halife’nin Ordusu sayıl­ ması gerektiğine, asıl kafaları koparüacak mahlûkların Ankara’da bulunduğuna ilişkin341 bildiriler yayınlayarak Türk İstiklâl hareketine ağır darbeler vurmuşlardır.

Allah Adına Cinayete Çağrı İngiliz casusu Sait Molla, Papaz Frew, A li Kemal ve Rus im ­

paratorunu Türkiye’yi işgale dâvet eden342 M iralay Sâdık gibi vatan hainleri ile birlikte çalıştığından bahsedegeldiğim iz M ustafa Sabri Efendi’nin, Teali-i İslâm Cemiyeti’ni kullandığı an­ laşılıyor. Nitekim Mustafa Sabri’nin cemiyet lokalinde çalıştığı bi­ linmektedir.3433 4 Aşağıda bahsedeceğim iz Yunan uçaklarından atılan bildiri de büyük ihtimalle Mustafa Sabri tarafından yazılmıştır. Çünkü Mustafa Sabri’nin ıo Şubat 1920 tarihli Alem darda yayınlanan ve Mustafa Kemal Paşa’ya “aklı ve nesli gibi mezhebi ve meş­

rebi de belli olmayan bir sergerde5*544diye alçakça saldıran yazısıyla, Teali-i İslâm Cemiyeti’nin bildirisi arasında önemli ben­ zerlikler var. “A nad olu’nun m uhterem ve m asu m ahalisi Teali-i İslâm Cemiyeti’nin işbu beyannâmesini nazar-ı dikkat v e ehemmiyetle okuyunuz” başlığını taşıyan bildiride halk M ustafa Kemal

Paşa ve arkadaşlarını öldürmeye çağınlmaktadır! Mem­ leketin “Talat, Enver, Cemal ve Mustafa Kemal ve saire gibi 5-10 şâkinin vücudunu ortadan kaldırmak için icap eden küçük fedakârlığı göze alamadığından” şikâyet edi­ 341 Tank Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, s: 462. 342 Fevziye Abdullah Tansel, Ziya Gökalp Külliyatı II, Limni ve Malla Mektupları, Ankara 1965, s: xxx. 343 Tank Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, s: 383. 344 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 404.

224


NECDET SEVİNÇ

len bildiride şu satırlarla halk kurtuluş savaşı vermekten vazgeç­ meye çağınlmaktadır: "... E y hainler, ey Allah’tan korkmayan ve peygam berden haya etmeyen mahlûklar, muharebe ettiniz, başımızı bin türlü belâlara soktunuz, mağlup oldunuz, bizi de o yolda mahv ve pe­ rişan ettiniz, (...) Mütareke imzaladınız, silâhlarımızı, boğazla­ rımızı, payitahtım ızı teslim ettiniz. Şim di niye tekrar gücünüz yetmediğini ikrar ve imza ettiğiniz devletleri yeniden kızdırarak üzerimize husumet gazaplarını dâvet etmekten ve istilâ olunma­ yan bakiye-i memleketimizi de istilâ ettirmekten başka bir fa idesi olmayacak surette mecnunâne hareketlere kalkışıyor ve bizi de eskisi gibi boşu boşuna kırdırıyorsunuz? “İngilizleri kızdırdınız, üzerimize Yunanlıları musallat ettiler. Harpte mağlup olduktan sonra uslu oturmak ve mağlubiyetin netayicine katlanarak telafisini sabr-ü sükûn akl-ü tedbir daire­ sinde izale etmekten başka çare var mıdır? (...) Yunanlılarafazla zayiat verdirmek bile bundan sonra bizim için hayırlı ve menfaatli bir şey olmaz.” Görüldüğü gibi; Türkiye’nin ı. Dünya Savaşı’na girmesinde, mütarekenin imzalanmasında, silâhların, boğakların ve başken­ tin teslim olmasında en ufak bir rolü olmadığı hâlde bütün bu fa­ aliyetlerden Mustafa Kemal Paşa sorumlu tutulmaktadır. Böylece girdiği bütün savaşlardan mağlûp çıkmış devletin, milletin ve or­ dunun büyük felâketlere uğramasına sebep olmuş beceriksiz bir komutan imajı uyandırılarak halkın Kuva-yı Milliye’ye ve Gazi l’aşa’ya duyduğu güven sarsılmak istenmektedir. Teali-i İslâm Cem iyeti’nin zikrettiğim iz bu bildirisine göre Mustafa Kem al Paşa ve arkadaşları yalancı ve denî şakiler­

dir! Ecnebi milletlerden hiçbirinin yapmadığı şekavet ve şenaat­ ti mİ onlar irtikap etmişlerdir. Milleti, eşrafı, memleketi, ulemayı nsıp kesmişlerdir. Mallarını yağm a etmişlerdir. 225


. ІІНЛІ IIARBİ'NDE ETNİK İHANET

( Vııab-ı Hak’kın gazap ve lânetinin bu utanmaz hainler üze­ rinde olması dilenen bildiride denmektedir ki: "... Kuva-yı Milliye belâsının tevlit ettiği mecburiyetle galip devletlere karşı yeniden taahhüt altma girdik. Devletler şimdi bize ‘eğerAnadoluda Kuva-yı Milliye isyanını devam ettirir ve bastıramazsanız İstanbul’u da elinizden alacağız’ diyorlar. Kuva-yı

Milliye eşkıyası ise İstanbul’u da elimizden çıkarmak için çalışıyor!” Kuva-yı Milliye’nin eylemlerini “ateş-i vahşet ve şekavet” olarak niteleyen Teali-i İslâm Cem iyeti’nin bildirisine göre bu âsilerin, bağilerin, şekâvetlerinden ve cinayetlerinden halk bunal­ mıştır. Eğer bu ateş söndüriilemezse İstanbuldan mahrum edi­ leceğimiz gibi Anadolu’nun da ecnebiler tarafından istilâ oluna­ cağı şüphesizdir:

“Binaenaleyh bu bayileri, bu âsileri mümkün olduğu kadar az zaman zarfinda tedip ve tenkü etmek cümle­ m iz için birfarizedir!” Bildiride daha sonra askerlere hitap edilerek “Mustafa Kemal, A li Fuat ve Bekir Sami gibi şeytanın dahi hatırına gelmeyen hile ve desayisi irtikap eden zalimlerin ve kanlı hainlerin arkaların­ dan gitmeleri hâlinde evlât ve ayallerinin yetim ve dul kalacağı” ifade edilmektedir. Teali-i İslâm Cemiyeti’nin bildirisi “eşkıya mertebesinde

bulunan” Kuva-yı Milliye mensuplarının öldürülmele­ rinin farz olduğuna, onlarla savaşırken hayatlannı kaybede­ ceklerin de şehit sayılacağına ilişkin Şeyhülislâm Dürrizâde’nin fetvasıyla birlikte dağıtılmıştır. Bildiride işte bu fetva kastedile­ rek Mustafa Kemal Paşa ve Kuva-yı Milliye komutanla­

rının katledilmesinin dinî bir mecburiyet olduğu hatır latılmakta, şöyle denmektedir: "... Elinize aldığmızfetva-ı ş e r if ki Allah’m emridir, okuduğu nuz hatt-ı m ü n ifk i halifemiz, padişahımızın bir fermanıdır, si/ 226


NECDET SEVİNÇ

Allah’ın emrine, halifenin ferm anına ittibaen bu cani­ leri, bu katil canavarları daha ziyade yaşatmamakla mükellefsiniz! Şu alçaklar ve hempaları bu cinayetleri hep si­ zin sayenizde yapıyor, bunların vücutlarını külliyen dün­ yadan kaldırmak beşeriyet için, Müslümanlık için fa rz olmuştur. “Memleketin başına bu kadar felâ ket getirmiş olan bu hain­ ler daha yaşatılacak mı? S iz daha ne kadar böyle gafletle bımlarm gayrim eşru emirlerine ittiba edeceksiniz? Korkuyoruz ki, si­ zin bu akimız, bu gafletiniz, körü körüne hainlere itaatiniz daha p ek çok mescitlerimizi ve mabetlerimizi harap eyleyecektir!^45 İşte Dürrizâde’nin milliyetçilerin katledilmesine dair fetva­ sıyla birlikte broşür hâline getirilip düşman uçaklarından halka atılan bildiri bu bildiridir.346 Esefle kaydetmeliyiz ki, Sultan Vahidettin, m illî mücadelenin böylesine amansız düşmanı olan Mustafa Sabri Efendi’yi ikinci dereceden Osmanlı nişanı ile ödüllendirmiştir! Anadolu halkı, bu bildiriye itibar etmemiştir. Nevşehir’de “padişahtan başka kimseyi tanım ayız, Kuva-yı Milliye’yi dağıtmak için mâlen, bedenen bütün kuvvetimizi harca­ maya ahdettik”347 diye ortaya çıkanların da aynı zamanda Teali-i İslâm Cemiyeti’nin şube başkanı olan Nevşehir Kaymakamı’nın işgüzarlığı olduğu tahmin edilmektedir.*14 6 345 Bildirinin tam metni için bakınız: Tank Zafer Tunaya, a.g.e., e: 2, s: 387, 392. Sözlük: Binaenaley: Dolayısıyla, bundan böyle. Baği: Serkeş, âsi. Deni: Soysuz, aşağılık. Gazap: Aşın hiddet, intikam duygusu. İkrar: Açıklamak, itiraf etmek. Bakiye-i memleket: Memleketin geri kalan kısmı. İzale: Yok etme, ortadan kal­ dırma. Netayic: Neticeler. Pay-ı taht: Başkent. Şaki: Eşkıya. Şenaat: Alçaklık. İrtikab etmek: Kötü iş yapmak, kötülük yapmak. Tevlit: Yol açma, sebep olma. Tedip: Terbiye etmek, yola getirmek. Tenkil: Topluca ortadan kaldırmak. İttiba: Tâbi olmak, birlikte hareket etmek. Hatt-ı miinif: Yüce yazı. 146 Tahir’ül M evlevi, mahkemede bu bildirinin 20 bin adet basıldığını söylemiş, A tıf Hoca 60 bin rakamını vermiştir. (Tahir’ül M evlevi, Matbuat Alemin­

deki Hayatım ve İstiklâl Mahkemeleri, İstanbul 1991, s: 316, 317. '47 M. Tayyip Gökbilgin, Millî Mücadele Başlarken c: 2, s: 397.

227


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

A t ıf Hoca Niye Asıldı Cemiyet, ikinci beyannâmesinde Kuva-yı Milliye’yi ve M us­ tafa Kemal Paşa’yı “mağlubiyetin icabettirdiği tarz-ı siya­

seti tatbik ettirmemekle” suçlamıştır. Bildiriye göre İzmir hadisesi üzerine hükümetin takip ettiği siyasetin muvaffak olacağına dair işaretler görülmüşken, Kuva-yı Milliye isyana kalkışmıştır. M illî birliği ihlâl eylemiş, memleketi yeni baştan tahrip etmiş, dünyada görülmedik, işitilmedik fecayi ve mezalim ika eylemiştir. Memlekette harici düşmanların yap­ mak istemeyeceği fenalıkları yapmış, bunun neticesi olarak da ba­ rış şartlarını tasavvur edilemeyecek kadar zora sokmuştur. İşte bütün bu sebeplerden dolayı “erbab-ı bağinin tenkili için hasbel istitaa ahd-ü misak eylemelidir.’^48 Yani âsi ve serkeşleri tepelemek için anlaşmalıdır! Hicap duyulması gereken bu bildirilerden sonra Teali-i İslâm Cemiyeti’nin herhangi bir faaliyetine rastlayamıyoruz. 20. Ko­ lordu Kum andanlığının 15. Kolordu Kum andanlığına yolladığı 23 Şubat 1920 tarihli telgrafta “Saray’ın Teali-i İslâm Cemiyeti vasıtasıyla memleketin her tarafında irtica tertip ettiğinden”3 349 8 4 bahsedilmektedir. A li Fuat Cebesoy, Hürriyet ve İtilâf Partisi ile Askerî Nigehban ve Kızılhançerliler Cemiyeti’nin kendi aralarında anlaşarak Cemiyet-i Ahm ediye teşkilâtını kurduklarını, Teali-i İslâm Cemiyeti’nin de Anadolu’d aki şubeleriyle beraber Cemiyet-i Ahmediye’ye iltihak ettiğini yazmaktadır.350 İşte İskilipli A tıf Hoca, iddia edildiği gibi şapka kullanımına dair kanunun yürürlüğe girmesinden birbuçuk yıl önce yayınla­ dığı risalesinden dolayı değil, “Allah'ın emrine ve Halife’nin ferma­ nına ittibaen, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının daha fazla yaşatılmamasmı” ve Türk Milleti’nin düşmana teslim olmasmı isteyen bu bildirilerden dolayı Ankara İstiklâl Mahkemesi’nde yargılanıp idam edilmiştir. 348 Tarık Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2, s: 3 9 2 ,3 9 6 . 349 A tatürk’ün Bütün Eserleri, c: 6, İstanbul 2001, s: 384. 350 Ali Fuat Cebesoy, Millî Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953, s: 298.

228


NECDET SEVİNÇ

AYAKLANMALAR İstiklâl H arbi’nde Kürtler’in de silâha sarılıp düşmana karşı mücadele ettiklerine, zaferi birlikte kazandığımıza, Türkiye Cumhuriyeti’ni birlikte kurduğumuza, dolayısıyla K ürtler’in devletin kurucu ortakları olduğuna dair iddialar nezaket icabı söylenm iş siyasi birer palavradan ibarettir. İstiklâl Harbi sırasında bazı Kürt aşiretleri anlatageldiğimiz gibi is­ yan hâlindedirler. Onlar işgal kuvvetleriyle işbirliği yapmak suretiyle Türk M illeti’ne, Türk Vatanı’na ve Türk Ordusu’na ihanet etmişlerdir. Kürtlerin çoğunluğu devlete sadık kalma­ larına rağmen, bazı illerdeki milis kuvvetleri hariç millî mü­ cadeleye katılmamışlardır.

İngilizler’in İşbirlikçileri Emperyalizm, Bulgarlar’ı, Sırplar’ı, Yunan, Ermeni ve diğer azınlık ve etnik grupları nasıl Osmanlı İmparatorluğu’nun parça­ lanmasında kullanılacak bir vasıta olarak kabul etti ise Kürtleri de Mustafa Kemal’i vuracak bir silâh olarak görmüştür. Özellikle İngilizler, Kürt aşiretleri kışkırtılıp, Kuva-yı Milliye’nin üzerine gönderilirse, hem A nadolu üzerindeki em ellerine ulaşacakla­ rına, hem de Mondros Mütarekesinden sonra artık sahip olduk­ ları Mezopotamya’nın kuzey sınırlarını emniyet altına alacakla­ rını inanmışlardı. 21 Temmuz 1919’da İngiliz Yüksek Komiserliği Müsteşarı Tom Hohler, F. Tilley’e şöyle yazıyordu. "... Noel bir K ürt Lawrence’i olabilir. Mezopotamya şim di bi­ zim olacağına göre bir Kürt devleti kurdurup, kuzey dağla229


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

п т böylece komyabiliriz. Âbdülkadir ve onun gibilerle konuştum. Kürdistan’a gidip, tesirlerini kullanmalarını istedim. Onlara tesir edebilmek için Ъіг de Türlder’e hile yapıyoruz’ diye belki beş defa tekrarlamak mecburiyetinde kaldım. Mamafi Kiirtler’e fazla itimat edilmez. Majestenin hükümetinin amacı Türkleri azami de­ recede zayıflatm ak olduğuna göre Kürtleri bu şekilde harekete geçirm ekfena bir plan d e ğ ili51 Daha 1912’d e Mr. Marling’ten sir E. Grej^e gönderilen bir şifrede, yalnız Balkanlar’ın ve Avrupa’nın değil, Araplar’ın, Ermeniler’in, Kürtler’in ve diğer ırkların da Osmanlı İmparatorluğu’ndan ayrıl­ ması için çalışılacağından bahsediliyordu.3 1352 5 İngilizler “parçalama projesi”ni mütarekeden sonra yük­ sek seviyede seslendirmeye başladılar. İngiliz Dışişleri Bakan Ve­ kili Lord Curzon, 18 Kasım 1918’d e Avam Kamarası’nda yaptığı ko­ nuşmada “Kürt, Arap, Ermeni, Rum ve Yahudileri Türk

hâkimiyetinden kurtaracağız” diyordu.353 Aslında “kurtarm ak”tan maksat onları kullanmaktı. Nitekim Hohler, 27 Ağustos 1919’da Kerr’e şöyle yazacaktı:

“... Kürtler’in ve Ermeniler’in durumu beni hiç ilgi­ lendirmez. Kürt meselesine verdiğimiz ehemmiyet Me­ zopotamya bakımındandır.’**54Kidston, Sir. E. Crowe’a yazdığı 28 Kasım 1919 tarihli yazıda daha açık konuşacak ve diyecekti ki:

“... Kürtler’e her ne kadar inanmasak da onları kul­ lanmamız menfaatimiz icabıdır.”355 İngilizler önce Kürtleri ve Ermenileri bir blok olarak Türkiye’nin karşısına dikmeye çalıştılar. Albay Killing, Mondros Mütarekesi’ni takip eden günlerde bu maksatla Diyarbakır bölgesine gönderildi İngiltere’ye yakınlığı ile bilinen, Osm anlinın eski dışişleri bakan­ 351 352 353 354 355

230

Erol Ulubelen, İngiliz Gizli Belgeleri’nde Türkiye, İstanbul 1967, s: 203. Erol Ulubelen, a.g.e., s: 121. Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, c : 1, Ankara 1993, s: 32. Erol Ulubelen, a.g.e., s: 2 0 5 ,2 0 6 . Erol Ulubelen, a.g.e., s: 216.


NECDET SEVİNÇ

larından Noradonkyan Efendi, Kürtlere Ermeni alfabesini kabul ettirm eye çalışırken, Albay Killing Kürtlerle Erm enilerin aynı soya mensup olduğuna dair propaganda yapmaya başladı. 6. Ordu Kumandanı A li İhsan Paşa işte bu faaliyetlerinden dolayı Albay Killing’i tutuklayacak, General Allenby ise Paşa’nın derhâl görevin­ den almmasmı isteyecektir. Bu talep üzerine Osmanlı hükümetinin görevden aldığı Paşa, İngilizler tarafından Malta’ya sürgün edile­ cek, Albay Killing serbest bırakılacaktır. Fakat Mustafa Kemal Paşa, İngilizler’in Türkiye’de serbestçe at oynatmalarına izin vermeyecektir. 16 Haziran 1919’da Kâzım Karabekir’e bir telgraf çekerek “Diyarbakır’daki Kürt Kulübü’nün İngilizler’in tesiri ile İngiliz himayesinde bir

Kürdistan kurulması amacını takip ettiği anlaşıldığından kapatıldığını ve üyeleri hakkında kanunî takibat yapıldığını” bil­ direcektir.356 Bazı Kürt ileri gelenlerinin, beylerin, şeyhlerin, ağların ken­ dilerini seyit ilân edenlerin İngiliz emellerine âlet olmadıklarını ne yazık ki, söyleyemiyoruz. Şöyle ki: Mondros Mütarekesinden hemen sonra 17 A ralık 1918’de fır­ sattan istifade edilerek Kürdistan Teali Cemiyeti yeniden kurulur. Kurulur kurulmaz işgal kuvvetleriyle temasa geçen bu cemiyeti, Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti, Kürt Talebe Cemiyeti, Kürt Kadın­ ları Teali Cemiyeti,357 Kürt Millî Fırkası gibi daha birçok örgüt­ ler takip eder. Dikkatinizi çekmek isterim ki, Kürt Teali Cemiyeti kuruluşundan sadece beş gün sonra adem-i merkeziyeti savu­ nan Hürriyet ve İtilâf Partisi ile Anadolu topraklarmda özerk 356 A tatürk’ün Bütün Eserleri, c: 2, İstanbul 1999, s: 390. 357 Kürt Kadınları Teali Cemiyeti’nin başkanlığına, hakkında “ Boş H erif’ diye kitap yayınlanan Kürt Şerif Paşa’nın eşi Emine Hanım getirilir. Nem­ rut Mustafa Paşa’nm kızı Enciim ve Kâmil Bedirhan’ın eşi Dilber hammlar yönetim kurulu üyesidirler. Mevlanzâde Rıfat’ın eşi Ulviye de basın-yayın işleriyle ilgilenmektedir. Cemiyetin yayın orgam olan Kadınlar Dünyası’mn başında da o vardır.

231


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

bir Kürdistan’ın kuruluşu hususunda mutabakata varm ış­ tır. Mutabakat metninin altında, Türkiye’nin başına nice belâlar açacak olan Hürriyet ve İtilâf adına Mustafa Sabri ile Konya me­ busu Zeynelabidin Efendi’lerin, Kürt Teali Cemiyeti adına da Se­ yit Abdülkadir’in imzaları vardır! Hiç şüphesiz, Kürt örgütlenmesinin omurgasını Kürt Teali Ce­ miyeti teşkil eder. Babanzâdeler ve Bedir hanlar gibi iki kalabalık ve âsi aileyi aynı çatı altında buluşturan cemiyetin başkanlığına, yine kalabalık ve âsi bir ailenin âsi evlâdı getirilir: Seyit Abdülkadir! Hakkâri’nin Şemdinli ilçesinden Şeyh Abdullah’ın oğlu olan Se­ yit Abdülkadir, 1851’de Şemdinli’d e doğmuştu. Birçok Azerbaycan T ürk’ünün katledildiği 1879’daki Şeyh Ubeydullah ayaklanm a­ sında silâhlı aşiretlerin komutanıydı. 1881’de âsi babasıyla birlikte Hicaz’a sürüldü. 1890 başlarında döndü, 1895’te İttihat Terakki’ye girdi. Sultan z Abdülhamit’e karşı düzenlenen suikasta adı karış­ tığı için 1896’d a bu kez Mekke’ye sürgün ed ild i Danıştay demek olan Şûrâ-yı Devlet başkanlığına ve senato demek olan Ayan Mec­ lisi üyeliğine tayin edilen Seyit Abdülkadir mütareke yılla­

rında Türkiye’ye karşı İngilizlerle işbirliği yaptı. 1919 Ocak ayında İngiliz Yüksek Kom iserliğine başvurarak Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile Mezopotamya’da İngiliz hi­

mayesinde bir Kürdistan kurulm asını teklif eden Seyit Abdülkadir’in İngilizlerle sürekli temas hâlinde olduğu anlaşılı­ yor. İngiliz gizli belgeler arasında rastladığımız 9 A ralık 1919 ta­ rihli bir yazıdan öğreniyoruz ki, Seyit Abdülkadir, Yüksek Kom i­ serlik M üsteşarı Hohler’i ziyaret etm ek için 8 A ralık’ta Yüksek Komiserlik’e gelmiştir: “9 A ral к 1919 Am iral Sir. F. de Robeck’terı Lord Curzon’a ... Mr. Hohler Kürt meselesi hakkında Seyit Abdülkadir ile gö­ rüştü. Kürtler bütün ümitlerini İngiliz hükümetine bağlamış du-


NECDET SEVİNÇ

rumdalar. Bu ara Mustafa Kemal gittikçe tehlikeli olmaya baş­ lıyor. Kuvvetler, Kürtleri Mustafa Kemal’e karşı kullanmak için her parayı ödemeye hazırdırlar.’^58 Bilal Şimşir, Tom Hohler’in bu görüşmeden sonra İngiliz Dı­ şişleri Bakanlığı’na yolladığı muhtırayı yayınlamıştır.3 359 Hohler bu 8 5 muhtırada Seyit Abdülkadir’in Mustafa Kem al hareketinin git­ gide tehlikeli olmaya başladığından, barış (Sevr) hükümlerinin Türkler’e kabul ettirilmesi için müttefiklerin yeterli kuvvet bu­ lundurmamaları hâlinde Kürt bağımsızlık emellerinin güçlükle karşılaşacağından, Ermeniler’le Kürtler’in hem İstanbul’da hem de Paris’de Türkler’e karşı anlaştığından bahsettiğini naklettik­ ten sonra demektedir ki:

"... Şeyh Abdülkadir’in Kürdistanhn bağım sızlığı ve Türklerden ayrılması konusundaki kararlılığından yine çok etkilendim!” İngilizlerle daha sonra da çeşitli temaslarda bulunan Seyit Abdülkadir, Cumhuriyet döneminde Şeyh Sait ayaklanmasına katıl­ ması sebebi ile yakalanıp idam edilecektir.360 Kürdistan Teali Cem iyeti’nin ikinci Reis Vekili Ferik Fuat Paşa’dır. Fuat Paşa, Kürt Sait Paşa’n m oğlu ve kimliğini birazdan özetleyeceğimiz Kürt Şerif Paşa’nın kardeşidir. Cemiyetin kâtib-i umumisi Babanzâde Hüseyin Şükrü Bey’dir. Hüseyin Şükrü Bey ihanet hâlinde olduğunu görünce Kürt Teali Cemiyeti’nden ayrılmış, İstanbul İktisat Fakültesi’nde Ord. Prof .’luğa kadar yükselmiştir. Kâmuran A li Bedirhan, Emin A li Bedirhan, Dr. Şükrü Meh­ met Sekban, Kürdistan Dergisi Başyazarı Arvasizâde M ehmet Şefik, Sorumlu Müdür Mehmet Mihri, Jin Dergisi Sorumlu Mü­ 358 Erol Ulubelen, a.g.e., s: 217. 359 B ilal Şimşir, KUrtçülUk, 1787-1923, c: 1, Ankara 2007, s: 314, 315, 316. 360 Seyit Abdülkadir ve Şeyh S a it ayaklanmasıyla ilg ili geniş bilgi almak iste­ yen okuyucularımız Türkiyat isimli eserimize bakabilirler.

233


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

dürü Hamza, Berzencizâde Abdülvahit, Yemlekizâde Aziz ve saire cemiyetin yönetim kurulu üyeleri ve en a k tif elemanlarıydılar.361 Cemiyetin bir diğer kurucusu ve yönetim kurulu üyesi olan Em in Ali Bedirhan, 1846’da devlete karşı ayaklanan Bedirhan Paşa’nın 21 oğlundan biridir. Em in Ali, ayaklanm adan dolayı babasının sürgün edildiği Girit’te doğdu. Adana, Selanik, Ankara ve Konya’da savcı, hâkim ve adliye müfettişi olarak çalıştı. 1906’da Rıdvan Paşa’nın katli olayına karıştığı için İsparta ve A kka’ya sürgün edildi. 1908’de İstanbul’a döndü. Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti’nin kurucu­ ları arasında yer aldı. Birer Kürtçü olarak yetiştirdiği Celadet, Sü­ reyya ve Kâmuran Bedirhan’ın babasıdır. Kendisi ve üç oğlu

Birinci Dünya Savaşı yıllarında İngilizler’in hizmetinde idiler. Süreyya Bedirhan Kahire’deki İngiliz istihbarat teşkilâtının maaşlı elemanları arasındaydı!362 Mondros Mütarekesi’nden sonra Kahire’d e faaliyet gösteren Kürdistan İstiklâl Komitesi’ni de yine Süreyya Bedirhan kur­ muştu. A ziz Ahm et adıyla komitenin yayın organı olan Kürdistan Gazetesi’ni çıkaran adam da yine bu adamdı. Bilal Şimşir, İngiliz istihbaratçılarının ondan övgü ile söz ettiklerini yazmaktadır.363 Onun, Gümülcineli İsmail ve M iralay Sadık Bey ile beraber İngilizler hesabma istihbarat işlerinde çalıştığından bahse­ den Rıza Nur, Süreyya Bedirhan’m kişiliği hakkında önemli bil­ giler vermektedir: "... Bu esnada Bedirhanzâdeler’d en ve İzm ir’d en gelen Sü­ reyya adında biri Kürdistan adında Kürt istiklâli ve Türkiye’nin inkırazı için Türkçe ve Kürtçe bir gazete çıkarırdı. (...) Bu adam

ayrıca casusluk maaşı da alırdı. Sadık ve Samiler ile be­ raber çalışırdı Parası olan adamlara para vermesini, aksi tak­ dirde İngilizler’e jurnal edeceğini söyler, para alır, almazsa hapse 361 Tank Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c: 2, İstanbul 1986, s: 186, 187. 362 B ilal Şimşir, KUrtçUlUk, 1787-1923, c: 1, Ankara 2007, s: 253. 363 B ilal Şimşir, a.g.e., c: 1, s: 320.

234


NECDET SEVİNÇ

sokturur, sonra çıkarmak için para alırdı. Bu casuslar bir takım evrak yazıp şunun bunun evine ve cebine gizlice koymuş, sonra basarak evrakı yakalamış, onları hapse sokturmuşlardır. (...) İngilizler İzmir’li İsmail Hakkı adında birine de yine Kahirede Tür­ kiye aleyhinde Türkçe bir gazete çıkarttırıyordu!’^64 Bir Kürt devleti kurulması için İngilizler’den yardım isteyen bu casus, Kurtuluş Savaşı yıllarında da İngiliz istihbarat teşkilâtındaki görevine devam etmiştir.3 365 4 6 Kürt Teali Cem iyeti’nin bir diğer üyesi olan ve Damat Fe­ rit Hükûmeti’nde Bahriye Nazırlığı makamını işgal eden

Hamdi Paşa da İngilizlerle birlikte çalışıyordu. Am eri­ kan gizli belgelerindeki kayıtlardan öğreniyoruz ki, Hamdi Paşa, Mustafa Paşa, Mevlanzâde Rıfat ve Kürdistan Teali Cemiyeti’nin diğer bazı mensupları Kürt aşiretlerini isyana teşvik etmek için İngilizler tarafından Doğuda görevlendirilmişlerdi366 24 Nisan 1920de Kürt Teali Cemiyeti Başkan Yardımcısı Emin A li Bedirhan, Kürt Demokrat Partisi Genel Sekreteri Selim Bekir ve diğer bazı Kürt teşekkülleri, İngiliz Başbakanı Lloyd George’a mektup yazıp, takip edilen Kürt politikasından dolayı teşekkür­ lerini sunmakla yetinmemişler, İngiliz hükümetinin cömert

yardımlarını da rica etmişlerdir!367

Rus Çarı’na Yapılan Teklif Yine Amerikan gizli belgelerinden öğreniyoruz ki, Abdurrezzak Bedirhan, kendisinin Kürdistan Prensi olarak tanınması şartıyla Rus hizmetine girmeyi bile kafaya koymuştu.368 364 Rıza Nur, Türk Tarihi, c: 11, 12, İstanbul 1981, s: 121,122. 365 Salahi Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisi’nin Türkiye’deki Eylemleri, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 1995, s: 136, 137. 366 Orhan Duru, Amerikan Gizli Belgeleriyle Türkiye’nin Kurtuluş Yılları, İstanbul 2006, s: 152. 367 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 448. 368 Orhan Duru, a.g.e., s: 150.

235


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Çar, çok tehlikeli bulduğu bu tek lifi reddedince Bedirhanlar’ın yüzlerin i İngiltere’ye çevirdikleri anlaşılıyor. Yanına Sait Molla v e Nemrut Mustafa Paşa gibi iki İngiliz uşağını alan Emin A li Bedirhan’m 2 Ocak 1919’d a İngiliz Yüksek Komiserliği’ni ziya­ ret ederek Andrew Ryan’dan İngiliz mandası altında özerk

bir Kürdistan istediğini biliyoruz.369 Kürtçüler bu utanç verici teşebbüslerini gizlememişlerdir. Kürdistan Teali Cemiyeti’nden Mevlanzâde Rıfat, Kürtler’e özgürlük ve güvenlik sağlayacak tek devletin İngiltere olduğunu ileri sürerek Seyit Abdiilkadir’e destek vermiştir. Mevlanzâde, Damat Ferit’in Kürtler’e özerklik verileceğine ilişkin teklifini değerlendirirken de “Türkler kendi başlarının çâresine bakamazken Türk hükümeti Kürtler’e nasıl özerklik sağlayabilir ki” diye sormuştur.370 24 Ekim 1921’de İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na ulaşan bir İngiliz istihbarat raporuna göre; Mevlanzâde ve diğer Kürt liderleri kendi­

lerine yardım yapılması hâlinde Yunan iddialarını bile destekleyeceklerdir!371 Anlaşılıyor ki, bu feodal Kürt beylerinin, asırlarca himayesi altında yaşadıkları devlete ve büyük Türk Milleti’ne karşı hiçbir sorumlulukları yoktur! Vefa duyguları yoktur! Sadakatları yoktur! İngiliz ajanları ile işbirliği yaparak bir ayaklanma çıkarmak için çaba harcayan372 Kürt Teali Cemiyeti’nin amacı Atatürk’ün de belirttiği gibi ecnebi himayesi altında bir Kürt devleti kurmaktı,373 bu amaç pek çok fert ve cemiyet tarafından da benimsenmişti. O fertlerin başında Şerif Paşa geliyordu. 369 370 371 372

Bilal Şimşir, KUrtçUlUk, 1787-1923, c: 1, s: 319. Bilal Şimşir, a.g.e., c: 1, s: 313. Salahi Sonyel, a.g.e., s: 216. Kâmil Erdeha, Milli Mücadelede Vilayetler ve Valiler, İstanbul 1975, s: 119. 373 Atatürk, Nutuk, c: 1, İstanbul 1973, s: 6.

236


NECDET SEVİNÇ

Şerif Paşa OsmanlIların son zam anlarında sıkça karşılaştığım ız hain paşalann en entelektüelleri ve okumuşları arasında bulunan Şe­ rif Paşa, 1865’te İstanbul’da doğmuştur.37? Galatasaray Lisesi’ni ve Paris’te Saint Cyr Harp Okulu’nu bitirmiş, Brüksel ve Paris’te askerî ateşe, İsveç’te büyükelçi olarak çalışmıştır. Avrupa’da bulun­ duğu yıllarda Jön Türk hareketini desteklemiş, fakat arkadaşla­

rını Abdülhamit’e gammazlamaktan geri kalmamıştır.3 375 4 7 İkinci Meşrutiyet’in ilânından sonra Londra Büyükelçiliği’ne tayin edilmeyince İttihat Terakki’den istifa edip muhalefete başlamıştır. Celal Bayar, “muhalifliğini Türklük ve vatan aleyhinde bu­

lunmak derecesine kadar götürdüğünü” yazar.376 Mahmut Şevket Paşa’ya yapılan suikasta adı karıştığı için gıyabında idam cesasına çarptırılan Şerif Paşa, Paris’te toplanan barış konferan­ sında Türkiye’yi savunmakla görevlendirUdiği hâlde, o

Ermenilerle elele verip Osmanlı Devleti’nin aleyhinde çalışmıştır.377 Ünlü vatan haini A li Kemal’in Başbakanlık’a ge­ tirmek için çalıştığı adam, işte bu adamdır!378Yakışıklı olm ası se­ bebiyle kendisine takılan Fransızca Beau Şerif, yan i Hoş Ş erif adı, Süleyman N azif tarafından ve kasten Boşherif şeklinde Türkçeye çevrildiği için Boşherif nâmıyla anılmaya başlanmıştır. Hatta Sü­ leyman Nazif, Boşherif i anlatan bir risale bile yazmıştır. Her ne hâl ise... İşte bu Şerif Paşa, 1919 Mayıs’ında Paris’teki İngiliz Büyükelçisi’ne

“bağımsız bir Kürdistan’m emiri olma yükünü taşımaya gönüllü olduğunu” bildiriverir.379 374 B azı kaynaklar onun Osmanlı Hariciye N azırlarından Kürt Sait Paşa’nın oğlu olduğunu kaydederlerse de bu bilgiler yanlıştır. Ş erifP aşa A dliyeN azın Abdurrahman Paşa’nın oğludur. 375 Celal Bayar, Ben De Yazdım , c: 4, İstanbul 1967, s: 1346. 376 Celal Bayar, a.g.e., c: 1, İstanbul 1965, s: 186, 2 numaralı dipnot. 377 M. Tayyip Gökbilgin, M illî M ücadeleye B aşlark en , c: 1, Ankara 1959, s: 54. 378 Tank Mümtaz Göztepe, Vahidettin M ütareke Gayyasında, İstanbul 1969, s: 108. 379 B ilal Şimşir, a .g .e ., c: 1, s: 303.

237


İSTİKLÂL HARBl'NDE ETNİKİHANET

İngilizler Şerif Paşa’y ı Kürdistan Emirliği için uygun görmez­ ler, ama onu kullanmaktan da geri kalmazlar. Ve 22 M art 1919’da Paris Barış Konferansı’na bağımsız Kürdistan talebi ile bir Kürdistan haritası sunan Şerif Paşayı, Ermeni temsilcisi Bogos Nubar Paşa ile bir masaya oturturlar. Doğu’nun derin vâdilerinde onbinlerce Kürt’ü boğazlayan canilerin de temsilcisi olan Bogos Nubar’la Şerif Paşa’nm Türkiye aleyhtarı bir antlaşmanın altına imza at­ masını sağlarlar. Bu ikisinin elde edilmesiyle, 20 Kasım 1919’da konferansa sunulan ortak muhtırada, büyük devletlerden birinin himayesi altmda bir Ermeni ve Kürt devletinin kurulması istenir. Am iral Sir F. de Robeck, 26 M art 1920’de Lord Curzon’a şöyle yazacaktır

"... İstanbul’dakiKiirtKuhibü BaşkamSeı/itAbdiılkadir ve Paris’teki Kürt delegesi Ş erif Paşa emrimizdedir!’*8° İngilizler Şerif Paşa’nm gerçekten Boşherif olduğunu anla­ mış olacaklar ki, onun konferansa gelip, Kürtleri tem sil etmesine izin vermezler.

Milliyetçilere Karşı Yunanlılarla Beraber Kürt istiklâl fikrinin doğrudan doğruya İngilizler tarafın­ dan himaye edildiğini yazan Ahm et Bedevi Kuran, bir İngiliz is­ tihbarat subayı olan Rahip Frew’in Kürt hareketi için pat­

rikhane yoluyla Yunan hükümetinden para sağladığını kaydetmektedir!3 381 0 8 Kürt şeflerinin, Türkiye’ye karşı Yunanlılarla tem as hâlinde olduklarına dair kayıtlara İngiliz belgelerinde de rastlanmaktadır. 25 Mayıs 1921’de İngiliz Yüksek Komiseri Rumbold tarafından Lord Curzon’a gönderilen şifrede “Bedirhan sülalesi reisi Emin Ali 380 Erol Ulubelen, a.g.e., s: 269. 381 Ahmet B ed evi Kuran, Osmanlı İmparatorluğumda İnkılap Hareketleri

ve Millî Mücadele, İstanbul 1956, s: 625, 626.

238


NECDET SEVİNÇ

ile oğlu Celadettin’in İngiliz Yüksek Komiserliği’nde Mr. Ryan’ı zi­ yaret ederek Kürtleri Kuva-yı Milliye’ye karşı ayaklandır­

mak için Yunanlılarla ilişki kurduklarım açıkladıklarından” bahsedilmektedir. Şifrede ayrıca Emin Ali ile oğlu Celadettin’in is­ yan hareketini İngiliz bölgesinde başlatmanın uygun olup olma­ dığını sordukları ve onlara şu sıra bir ayaklanmanın uygun ola­ mayacağının söylendiği de açıklanmaktadır!3823 5 4 8 İstiklâl Harbi yıllarında Türkiye’yi arkadan vuranlar veya Türkiye’yi arkadan vurm ak için işgal kuvvetleriyle işbirliği hâlinde çalışanlar yalnız Bedirhan Paşa’nm çocukları, Şeyh Abdullah'ın uşakları, Babanzâdeler ve devletten aldığı maaşla devlet aleyh­ tarı faaliyetlere girişen şu Paris kibarı Şerif Paşa ve saireden iba­ ret değildir. Diyarbakır’d aki Kürt Kulübü Başkanı Cemilpaşazâde Kasım Bey, bir Kürt Lavrence’i olm ak isteyen İngiliz ajanı Bin­ başı Noel ile irtibat hâlindedir! İstanbul’daki Kürt Demokrat Par­ tisi Genel Sekreteri M. Selim Bekir ve Yönetim Kurulu Üyeleri 30 Ağustos 1919’da İngiliz Yüksek Komiserliği’ne bir dilekçe vererek kurulması düşünülen Kürdistan’ın İngiliz himayesine verilmesini istemişlerdir!3® 3 Dilekçede Kürtlerin Türk zulmünden korunması da talep edilmiştir. 25 Haziran 1920’de Musul’d aki İngiliz siyasi subaylarına bir mektup gönderen Şırnak Aşireti Reisi, Mustafa Kem al’in Kürdistan’ı İstanbul’dan ve Anadolu’dan kopardığına dair anlaşılmaz laflardan sonra, kendisinin İngiltere’ye bağlı ol­ duğunu söylemiş, İngilizler’den yardım talebinde bulunup, Bedirhanlardan bir yönetici gönderilmesini istemiştir!3® 4 21 Eylül 1921’de Kürdistan İstiklâl Derneği bir bildiri yayınla­ yarak Kürtleri bağım sızlık mücadelesine çağırmıştır.3® 5 Bu, ayak­ lanmaya dâvet demektir. 382 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 545. 383 Zeki Sanhan, a .g .e., c: 2, s: 78. 384 Bilal Şimşir, a.g.e., c: 2, s: 170; Z eki Sanhan, a .g .e., c: 3, s: 100. 385 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 4, s: 66.

239


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Hakkâri’nin yüksek kesimlerinde yaşayan Nasturileri yanla­ rına alan tngilizler’in, bölgenin iki lideri olan Seyit Taha

ile Simko diye bilinen Şikak Aşireti Reisi İsmail Ağa’ya çuvallar dolusu para verdikleri bilinmektedir. Resmi bil­ gilere göre ayaklanmaları için eski Hakkâri mebusu Seyit Taha’ya 30 bin, ayrıca emrine de 20 bin İngiliz lirası vermişlerdir.386 A m e rik a n heyetine verilen 25 Eylül 1919 tarihli raporda, İngilizler’in M usul’u işgal ettikten sonra K ürt aşiretlerini Os­ manlI Devleti’ne karşı kışkırttıklarından bahsedilmektedir. Seyit Taha’nın para, rütbe ve teşkil edilecek devlete başkanlık vaadiyle iğfal edildiği ifade edilen raporda Simko Ağa denilen aşiret reisi­ nin de para ve saire ile elde edildiği anlatılmaktadır. Seyit Taha ile Sim ko Ağa’nın ittifak kurm asını sağlayan tngilizler, Seyit

Taha’ya birkaç top, silâh ve cephane de vermişlerdir.387

“Türk Ordusu’na Yardım Etmeyin!” General Wilson’un hükümet başkanı yetkilerini tanıdığı Şeyh Mahmut Elberzenci “Ankara ile hiçbir surette birlik olunmama­ sına, söylediklerine kulak asılmamasına, onlara mâlî kaynak

verilmemesine, Türk Ordusu’na yardımda bulunulmamasına” dair mektuplar yazmıştır.388 Şeyh Mahmut, İngilizler’e isyan edince tutuklanacak, İstiklâl Savaşı sonunda İngilizler onu hapisten çıkarıp hüküm et başkanı yaparak Türkiye’ye karşı kullanm ak isteyeceklerdir. İstiklâl Savaşı yıllarında Kürtler yalnız İngilizlerle değil, Ame­ rikalılarla da temas hâlindedirler. Amerikan İnceleme Heyeti’nin İstanbul’daki Amerikan Elçiliğinde yaptığı toplantıya katılan Kürt 386 Kâmil Erdeha, Millî Mücadelede Vilayetler ve Valiler, İstanbul 1975, s: 167. 387 Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbimiz, İstanbul 1969, s: 293. 388 Mektup metni için bakınız: Tank Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Parti­ ler, c: 2, İstanbul 1986, s: 215.

240


NECDET SEVİNÇ

Teali Cemiyetinden Babanzâde Şükrü ile Seyit Abdülkadir, kuru­ lacak Kürdistan için Karadeniz’de bir liman istemekle yetinmez­ ler, İskenderun limanı ile Dicle ve Fırat nehirlerinden de yarar­ lanmak isterler.389 A ncak bir kısm ını naklettiğim bütün bu gelişmelerden de an­ laşılacağı üzere, Kürt aşiretleri iddia edildiği gibi Türklerle

beraber düşmana karşı savaşmamışlardır! Aksine düş­ manla elbirliği edip, istiklâl mücadelesi vermekte olan Türkler’in üzerine saldırmışlardır!

Barzanî’nin İtirafı Mesut Barzanî Viyana’d a, Antranik Paşa’nm torunu üe nasıl karşılaştıklarını anlatırken demektedir ki: 1978 yılı Ekim ayının ilk günlerinden birinde babamla birlikte alış veriş yapmak üzere bir süper markete gittik. Ben­ den başka M uham m ed Said D oski ve M uhsin D izayi de bulu­ nuyordu. Marketin çeşitli reyonlarını gezerken dikkatimizi bir adamla bir kadın çekti. E lli yaşlarındaydılar ve doğulu olduk­ ları simalarmdan belli oluyordu. Bize göz ucuyla bakıyor, sonra aralarmda anlamadığımız bir dille konuşuyorlardı Ancak söz­ lerinin arasında Barzanî ismini birkaç kez zikrettiklerini duy­ dum. Tedbir amacıyla ve doğal bir kuşku refleksiyle babamdan Muhammed Said’le birlikte bir kenara çekilip beklemelerini iste­ dim. Ben ve Muhsin alış veriş yapıp, almak istediklerimizi aldık­ tan sonra hızla çıkıp gidecektik. Öyle yaptık ve dışarı çıktık. Adam ve kadın kapıda durup çı­ kışımızı bekliyorlardı. Sonra adam biraz tereddüt ettikten sonra bize yaklaştı ve hemen söze girdi: - Size bir soru sorabilir miyim? Muhsin: - Evet, buyurun, dedi. 389 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 24.


İs t ik l â l

h a r b I'n d e e t n Ik İh a n e t

Adam sordu: - Bu General Bar zam değil mi? Muhsin adamdan kendisini tanıtmasını istedi: - Kimsiniz? A d a m adını söyledikten sonra ben E rm eni A ntranik

Paşa’nm torunuyum, dedi. Babam Antremde P a ş a ’nm admı ve adamın onun yakını olduğunu duyar duymaz, hemen atıldı ve adamı samimi bir şe­ kilde kucakladı. Adam babamın ellerini kapıp öpmeye baş­ ladı. Sonra bize döndü ve heyecanlı ve duygu yüklü bir sesle şun­ ları söyledi: - Eşlik ettiğiniz bu adamın kim olduğunu biliyor musunuz? Eğer bilmiyorsanız ve onu tanımıyorsanız, nasıl ona hizmet edi­ yorsunuz. Lütfen, bana ve eşime ona hizmet etme şerefini bahşe­ din. Eğer siz bu adamın değerini bilmiyorsanız, ben onun d e­

ğerini çok iyi bilirim. Bu ilgisinden dolayı teşekkür ettik. Adresini ve telefon nu­ marasını aldık. Çok sıcak ve duygusal bir şekilde vedalaştık. Eve gider gitm ez babamdan olayı anlatmasını büyük bir iş­ tiyakla istedim. O da anlattı: Ermeniler, 1920-1921 yıllarında bağımsızlık için Antranik Paşa komutasında savaşırlarken Türk saldırısı sonucu korkunç bir kıyıma uğradılar. Bunun üzerine Antranik Paşa, Şeyh A h ­ met Barzanî’y e bir mektup yazarak yardım istedi. Bütün kuvvet­ leri Türk kuvvetleri tarafından muhasaraya alınmıştı. Kendisi­ nin Türk kuvvetlerine esir düşm esi an meselesiydi. ŞeyhA hm ed derhal Barzanî aşiretinden 200 kişilik bir kuvveti Evla Beg ko­ mutasında yardımına gönderdi. Ben de savaşçılar arasındaydım. Reykan ve Horemari (Oramar) gibi aşiretlerin bölgelerin­ den geçtik. Bu aşiretler yolum uzu kestiklerinde, Erm enilerle savaşmaya gidiyoruz, dedik. O sırada Türk hükümeti, Ermeni­ ler in taleplerine karşı verdiği bu savaşm “Müslüman-Hıristiyan


NECDET SEVİNÇ

savaşı” olduğunu, kendisinin İslâm’ı savunduğunu iddia ederek bir çoklarını kandırmıştı. Bizim için belirlenen bölgeye vardık. Erm eni ailelerini kurtardık. Bunlar arasm daAntranik Paşa’nm ailesi de vardı. Aileleri Suriye’ye ulaştırdıktan sonra Zaho üze­ rinden Barzan’a geri döndük. Türk Ordusu’y la girdiğimiz çatış­ mada 14 şehit vermiştik. Bu adam Antranik Paşa’nm torunudur. Bu olayı babasından ve akrabalarından duymuş olmalıdır.’*90

Paşa mı, Haydut mu? Mesut Barzanî’nin bir özgürlük savaşçısı gibi tanıtmağa kal­ kıştığı Antranik, emperyalizmin basit bir âleti olması sebebi ile aslında paşa değil, maşadır! Vahşi cinayetlerinden dolayı Türk Hükûmeti’nin idama mahkûm ettiği bu Ermeni sergerde, Balkan Savaşı sırasında başına topladığı diğer Ermeni sergerdelerle bir­ likte Edirne, Keşan, M alkara ve Tekirdağ taraflarında Müslüman kadın ve çocukları boğazlamakla kalmayıp, bir kısmını da cami­ lere doldurarak ateşe vermiştir! İşte irtikâp ettiği vahşetten dolayı Rusların dikkatini çeken bu câni, kimi 101 yıla hükümlü, çoğu Sibirya sürgünü diğer 180 kadar câni ile birlikte hapishanelerden çıkarılıp, kamplarda eği­ tilmiş, Birinci Dünya Savaşı başlayınca da sınırlarımızdan içeri salıverilmiştir! Antranik’in elindeki silâh da Rus’undur, sırtındaki üniforma da! Rus Genelkurmayı, yeni cinayetlere teşvik etmek için dördüncü dereceden Saint George nişanı ile ve erlere mahsus Saint George haçı ile ödüllendirdiği bu general kılıklı eşkıyayı işi biter bitmez ordudan tardedivermiştir! Mesut Barzanî’nin 1920-1921 yıllarında bağım sızlık için sava­ şırken Türk saldırısına uğradığından bahsettiği Antranik Paşa, işte3 0 9 390 Mesut Barzanî, Barzanî ve K ürt Ulusal Özgürlük Hareketi, İstanbul 2005, s: 409, 410.

243


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

bu hayduttur! Kendi vatanında istiklâl için savaşan Türk Ordusu’nu saldırgan olarak göstermeye kalkışan Mesut Barzanî, babasının Ermenilerle elbirliği edip, T ürk askerine karşı savaştığını anlat­ makla, şecaat arz ederken sirkatini söyleyen merd-i kıptinin du­ rumuna düşmüştür.

Kürt Ayaklanmaları Prof. Arnold Toynbee’nin dediği gibi “İngilizler Musul’u iş­ gal ettikleri andan itibaren Kürt m illiyetçiliğini teşvik etmeye başlamışlardır.”3913 2 9 Bölmek ve hükmetmek, onların tarih boyunca uyguladıkları ve sâdık kaldıkları yegâne dış siyaset düsturudur. Mr. Ryan, 25 Aralık 1919 tarihli raporunda Türkiye’ye yerleş­ mek için ne yapılması lazım geldiğini şöyle özetlen

"...Bizim şimdiki gayemiz bölmek, arkadaş gibi dav­ ranıp kazanmak ve sonra hükmetmek olmcdıdır!”3911 A lb ay Stokos, etnik ayrım cılığın yanı sıra mezhep kavgası­ nın da kışkırtılmasını istemiştir. 6 Kasım 1920’de Lord Curzon’a söyle yazır:

"... Sünniler ile Şiiler arasında zıtlık büyüktür, biz bu zıtlığı daha da geliştirebilirizIя393 Etnik çatışma ve mezhep kavgalarının amacı Türkiye’ye hük­ metmektir! Mustafa Kemal bertaraf edilmeden Türkiye’ye hükmedilemeyeceğine göre; öyleyse kitleler Kuva-yı Milliye’yi ezmek için ayaklandırılmalıdır! Mr. Ryan’ın 23 Eylül 1920 tarihli rapo­ rundan da anlaşılacağı gibi ayaklanmalar Kuva-yı Milliye’yi ezmek için çıkarılmaktadır! Bu mesele hakkında Damat Ferit’in ağzını arayan Yüksek Komiser Robeck, 16 Mart 1920’de Lord Curzon’a yolladığı raporda izlenimlerini söyle özetleyecektir: 391 Amold Toynbee, Türkiye, Bir Devletin Yeniden Doğuşu, s: 296. 392 Erol Ulubelen, a.g.e., s: 220. 393 Erol Ulubelen, a.g.e., s: 283.

244


NECDET SEVİNÇ

"... Damat Ferit Paşa ve Seyit Abdülkadir ile görüştüm. Fe­ rit Paşa Diyarbakır, Harput ve M uş bölgelerindeki Kürtleri Türk ■ millî hareketine karşı kulanmak istiyor, bana (bunun) İngiliz p o ­ litikasına uygun düşüp, düşmediğini soruyor. Seyit Abdülkadir ise milliyetçilere karşı harekete geçmeye hazır. Ancak bağımsız veya İngiliz mandası altında bir Kürdistan’ı garanti etmedikçe Ferit Paşa ile birleşmek istemiyor!’*94 Damat Ferit’in bu görüşmeden sonra en az iki kez daha Kürtleri ayaklandırmak için Yüksek Komiser Robeck’le görüştüğünü biliyoruz. 17 Nisan 1920 ve 20 Temmuz 1920’d e yapılan görüşme­ ler, Am iral Robeck tarafından 28 Temmuz 1920’de Lord Curzon’a şöyle rapor edilecektir: "... Damat Ferit bana geldi. ‘B arış antlaşmasına göre Kürtler ayrı bir devlet olacaktır, Kürt liderleri Mustafa Kemal’i sevmezler. Çünkü o Bolşevikliği getirmek istiyor, siz Mustafa Kemal’d en nef­ ret ediyorsunuz, çünkü o sizin yaptığınız antlaşmayı kabul etmi­ yor. O hâlde Kürtleri Mustafa Kem al’e karşı kullanalım’ dedi!’*95 Kürt ayaklanmaları işte bu müsait vasatta gelişmiştir.

Ali Batı Ayaklanması Yukarıdan beri m üm kün olduğu kadar özetleyerek anlatageldiğimiz K ürk işbirlikçiliği işte bu müsait ortamdan faydalana­ rak silâhlı ayaklanmalar olarak karşım ıza çıkar. İlk olarak, daha Gazi Paşa Samsun’a hareket etmeden “hükümetin zayıf düş­

tüğünden, Padişah’ın bölgenin muhafazasını kendisine emanet ettiğinden, Mardin’de hükümet kuracağından” bahseden A li Batı silâha sarılır. Midyat’m güneyindeki Kürt aşi­ retlerinden birinin reisi olan, Mardin, Nusaybin, Savur tarafların­ daki bazı Kürt aşiretlerini de nüfuzu altma aldığı anlaşılan A li Batı, 11 Mayıs 1919’da, önüne düştüğü silâhlı atlılarla Nusaybin’i basar.3 5 4 9 394 Bilal Şimşir, a.g.e., c: 1, s: 393; Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 4 3 1 ,4 3 2 . 395 Erol Ulubelen, a.g.e., s: 277.

245


Is t Ik lâ l

h a r b i n d e e t n Ik İh a n e t

Kaym akam ı v e emrindeki asker sayısı yü zü geçmeyen 24. Alay Komutanını tehdit eder. Hapishanedeki bazı mahkûmları serbest bırakır. Halktan zorla para toplamaya ve asker yazmaya başlar.396 Bölgeye takviye kuvvet gönderildiğini duyunca dağlara kaçan Ali Batı ayaklanması, bazan fasılasız 7.5 saat süren çalışmalarla 18 Ağustos’a kadar devam etmiş, isyan bu cahil adamın Midyat’ta öldürülmesiyle sona ermiştir. General Kenan Esengin “M illî Mücadelede A yaklanm alar” adı ile yeniden yayınlanan İhanet Yarışı isimli eserinde, A li Batı ayaklanmasının İngilizler’in teşviki, parası ve o bölgede

Kürdistan kurulacağı yolundaki İngiliz propagandası sebebiyle çıktığını yazm aktadır.397 Genelkurm ay Başkanlığı tarafından yayınlanan bir çalışm ada da İzmir’in işgalinden dört gün önce harekete geçen Ali Batı’nın İngilizlerle anlaştığın*

dan bahsedilmektedir!398

Ali Galip Olayı A li Galip olayı, Damat Ferit’in, haris bir valiyi ve İngilizlerle işbirliği hâlindeki bazı Kürt aşiret reislerini kullanarak Mustafa Kemal Paşa’yı ezmek için tertiplediği bir komplodur. Bakınız m illî mücadeleyi örgütlemeye çalışan Mustafa Kemal Paşa’yı yakalayıp İstanbul’a göndermek için kim ler nasıl elele ver­ mişlerdir. E rzurum Kongresi’nde D oğu illerinin ve K âzım Karabekir Paşa’mn tam desteğini sağlayan Mustafa Kemal Paşa, 4 Eylülde top­ lanacak olan Sivas Kongresi’ne katılm ak üzere 29 Ağustos 1919’d a yola çıkar. Mustafa Kemal Paşa’nm Erzurum’dan hareket etmesi 396 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), Ankara 1974, s: 42.

397 Kenan Esengin, Millî Mücadelede Ayaklanmalar, İstanbul 1998, s: 45. 398 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), Ankara 1974, s: 41.

246


NECDET SEVİNÇ

Damat Ferit’i de harekete geçirir. Ferit Paşa Mustafa Kemal v e ar­ kadaşlarının yakalanıp İstanbul’a gönderilmeleri için önce Sivas Valisi Reşit Paşa’ya talimat vermeyi düşünür. Fakat Reşit Paşa’nm İstanbul’un emirlerine pek kulak asmaması sebebi ile, bu görevin Elazığ Valiliği’ne yeni tayin edilen A li Galip Bey’e havale edilmesi için Dahiliye N azın Adil Bey’e talimat verir. Adil Bey telgraf makinasının başına geçip A li Galip’e yüksel­ mesini sağlayacak bir görevi kabul edip etmeyeceğini sorar. Fakat A li Galip’in bitmez, tükenmez istekleri vardır. Bakan’a verdiği cevapta “hemen kurm ay albaylığa, sonra da paşalığa terfi ettirilmesi hâlinde gereken fedakârlığı yapacağını, vatan görevin­ den kaçmayacağını” arzeder. Ona, 3. Kolordu Komutanlığı da uhdesinde bulunmak üzere, Bakanlar Kurulu tarafından Sivas valiliğine tayin edildiği bilidirilir. Fakat Ali Galip’in bazı şartlan daha vardır. Dahiliye Nazırı’na yolladığı cevabî telgrafta “1911 yılı başlannda görevinden ayrılmak zorunda kaldığını, sekiz buçuk yıldır ticaret ve ziraat ile uğraştı­ ğını, kaybedilen bu sürenin kıdemine eklenmesini, hemen kur­ may albaylığa yükseltilmesini, Elazığ’dan hareketi sırasmda da paşalığa terfi ettirilmesini ister. “Aile fertlerinden onbir nüfusu Elazığ’a getirdiğinden, bir sürü ev eşyası aldığından, nakliye mas­ raflarının fazlalığından, yolluklarm yetişmediğinden” bahsederek tazminat talep eder. Adil Bey “askerî rütbesinin yükseltilerek iade edileceğini, ta­ hakkuk edecek sefer masraflarının verileceğini, görevin başarıl­ ması hâlinde Padişah’m da lütuflarda bulunacağını” bildirir ve “bu akşam” hareket etmesini emreder. A li Galip bu teminatlara rağmen tatmin olmaz. “Tahakkuk . edecek sefer masraflarının evinin nakline ve satılacak eşyasınm yerine yenisinin alınmasına kâfi gelmeyeceğini, bu sebeple yolluk­ tan başka en az 700 lira tazminat verilmesi lazım geldiğini” bildi­ rir ve ticaret ve ziraatle uğraştığı sekiz buçuk yılın kıdemine ilave 247


İs t ik l â l

h a r b i n d e e t n Ik

İh a n e t

edilmesinin elzem olduğunu bir kez daha hatırlatarak, ayrıca me­ muriyette iki derece yükseltilmesini ister.399 Hükümeti ile böylesine Çingene pazarlığı yapan bir valiye gös­ terilen olağanüstü tahammül, Damat Ferit kabinesinin Mustafa Kemal “gailesinin” ortadan kaldırılmasına verdiği önemi göster­ mesi bakımından son derece ibret vericidir. Damat Ferit’i sıkıştı­ ran da İngiltere’dir. Sonunda anlaşma sağlanır. Harbiye Nazırı Süleyman Şefik ve Dahiliye Nazırı Adil imza­ ları ile çekilen 2 Eylül 1919 tarihli şifrede görevin, evdeki en güve­ nilir kimseden bile gizlenmesi, vakit geçirilmeden 100-150 kadar Kürt atlısı ile derhâl Sivas’a hareket edilmesi, valilik ve komutan­ lığın ele alınması ve orada bulunanların yakalanıp İstanbul’a gön­ derilmesi emredilir.400 Yani A li Galip’in görevi Sivas Kongresi’ni dağıtmak ve böylece millî hareketi daha doğmadan boğmaktır. Evinde misafir kaldığı adamı ertesi gün “İttihatçıdır” diye suç­ layıp, İngilizlere tutuklatacak kadar tiynetsiz bir adam olan Ali Galip 6 Eylül’de Malatya’ya gelir. O tarihte M alatya M utasarrıfı Bedirhanoğullarından Halil Rahm i Bey’dir.

Atatürk, Kürt Teali Cemiyeti’nin kurucuları arasında bulunan Halil Rahmi Bey’in, bu cemiyetin ve Ermeni Patrikhanesi’nin yardım ve tesiri ile Malatya’ya tayin edildiğini açıklamıştır!401 O günlerde Malatya’da bir Kürt Kulübü kurmaya çalışan Ha­ lil Rahmi402bölücülerden seçtiğini tahmin ettiğimiz birçok Kürtü bucak müdürlüklerine tayin etmiş, Dersim aşiretleri ile yakın te­ masa geçmiştir. 399 Telgraf metinleri için bakınız: Kâmil Erdeha, Millî Mücadelede Vilayetler

ve Valiler, s: 125, 126, 127. 400 Telgraf metni için bakınız: Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 127, 128. 401 M. Kem al Atatürk, Nutuk, c: 3, s: 1102, 1103, 156 numaralı belge. 402 Salahi Sonyel, Mondros’tan Mudanya’ya, c: 1, s: 136.

248


NECDET SEVİNÇ

Halil Rahmi Bey bütün bu faaliyetleri niçin yaptığını Am eri­ kan Yardım Heyeti üyelerine şöyle açıklamıştır: "... İtilâfçdarla Kürtler arasında vuruşm apatlak verdiği tak­ dirde Malatya’d a Kürtleri ayaklandırıp Tiirkleri kıracağız!’*03 İşte şimdi Halil Rahmi’nin beklediği gün gelmiş, İtilâfçı Damat Ferit yeni tayin ettiği İtilâfçı Elazığ Valisi’ne milliyetçilerin toplan­ dığı Sivas Kongresi’ni dağıtma emri vermiştir! Öyle ise kongrenin basılm ası sırasında meydana gelecek çatışm alardan faydalanıp K ürt devleti kurulmalıdır! A li Galip Sivas’a gitmek üzere Malatya’ya geldiği gün Bedirhanlar’dan Kâmuran ve Celadet Bey’lerle Diyarbakır’lı Cemil Paşaoğlu Ekrem de silâhlı atlıların refakatında şehre girerler. Yan­ larında Kürt Lavrance’si olmaya çalışan İngiliz casusu N oel de vardır. Diyarbakır’d aki 13. Kolordu Komutanı Cevdet Bey’in İstan­ bul Hükûmeti’nden tutuklanmalarını istediği bu adamlar, Muta­ sarrıf Halil Rahmi Bey tarafından karşılanırlar.

Kürt Lavrensi Kaynaklarda Noel ve Novvil imlaları ile yazılan bu adamı kı­ saca tanım am ız gerekiyor. Edvvard Noel, Nisan 1915’te İran’ın Ahvaz kentine konsolos olarak tayin edilir. Bu görevde dört gün kalır, böylece Kürtleri ya­ kından tanıması sağlanır. Kürtçe öğrenir. Mütareke döneminde İngiltere’nin Bağdat Konsolosluğu’na irtibat subayı olarak görev­ lendirilir. Kuzey Irak’ta incelemeler yapar. Noel’in verdiği bilgileri değerlendiren Bağdat’taki İngiliz Komiseri Albay Wilsol, bir Kürdistan haritası çizer. Bu haritaya göre İmadiye dahil, Zaho hariç, Mardin’in güneyinden 37. eylem boyunca Birecik’e uzanan hat Kürdistan’ın güney sınırını tespit etmektedir. Kuzey sının ise Ela­ zığ, Van, Bitlis illerinin kuzeyinden geçmektedir. Bu bölge kurul- 4 3 0 403 Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, c: 1, s: 343, 292 numaralı dipnot.

249


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

m ası düşünülen Ermenistan sınırlan ile çatıştığı için Noel soruna şöyle bir çözüm teklif eder. Ona göre Doğu illeri İngiliz mandası altına alınacak, bölgenin kuzeyi Ermeni, güneyi Kürt, ortası da karm a bölge olacaktır.404 Kendisi de bir Kürtçü olan Mevlanzâde Rıfat, bu Noel’in Kürt Teali Cemiyeti üyeleri tarafından âdeta gök­

ten inmiş bir mâbut addedildiğini yazmaktadır.4054 6 0 İşte şimdi Kâmuran ve Celadet Bedirhanla Cemilpaşaoğlu Ek­ rem Bey ile beraber Malatya’ya gelen adam Müsteşar Hohler’in

“Kürtler’in peygamberi olmak istiyor”106dediği bu adamdır. İstanbul’d aki İngiliz Elçiliği’nden Ryan, Noel ile A li Galip ve Kürt aşiret reislerinin Malatya’da buluşm alarının tamamen bir tesadüf olduğunu ileri sürer ama bu iddia pek inandıncı değil­ dir. Çünkü şehrin duvarlarına Mustafa Kemal’i “hain, âsi, teh­

likeli” ilân eden kâğıtlar asıldığından bahseden407 Lord Kinross bile A li Galip’in, Noel ile beraber Kültlerden kuvvet topladığım yazmaktadır! Kinross, İngilizler’in bu tezgâhtaki rolünü şöyle imâ etmektedir "... Mustafa Kemal hemen harekete geçerek A li Galip’in üze­ rine asker gönderdi. A li Galip Malatya’d a, yarımda E. W. C. Noel adında bir İngiliz Binbaşı ile beraber Kürtlerden kuvvet toplu­ yordu. Bu subay M usul’u n işgalinden sonra Irak’m kuzeyindeki Kürtler’in bir takım y a n özerk vilayetler hâlinde örgütlenmele­ rine yardım için Süleymaniye’y e gönderilmiş, şim di de Osmanlı Hüküm etinin onay ve desteği ile İngiliz makamları tarafından sınırın ötesindeki Kürt aşiretlerinin durumunu incelemek üzere Malatya’y a yollanmıştı. Siyasi bir subay olan Noel’in kural dışı üişki ve çalışmaları sadece Türkleri kuşkulandırmakla kalmaz, çok kere Allenby ordusundaki kendi arkadaşlanna bile utanç ve­ 404 405 406 407

Sina Akşin, a.g.e., c: 1, s: 535; Bilal Şimşir, a.g.e., c: 1, s: 323, 324. Mevlanzâde Rıfat, Türkiye İnkılabının İçyüzü, İstanbul 2000, s; 272, 273. Erol Ulubelen, a.g.e., s: 202. Lord Kinross, Atatürk, B ir Milletin Yeniden Doğuşu, İstanbul 2006, s;

211.

250


NECDET SEVİNÇ

rirdi. Şimdi de yanma eskiden bu bölgeleri haraca kesmiş olan Bedirhan adlı Kürt aşiretinden iki kişiyi almıştı. “Mustafa Kemal, hem A li Galip’in, hem de N oel’in tutuklan­ maları için emir verdi. A li Galip bir gün önce Sivas ’a gitmek için emir aldığı hâlde, bu işe harcanacak para konusunda hâlâ p a ­ zarlıkta olduğu için hareketini geciktirmişti. Biraz fa zla geciktir­ miş olmalı ki, milliyetçilere yakalanmamak için yüz kızartıcı bir şekilde Malatya dağlarına kaçmak zorunda kaldı. Geride suçunu ortaya vuran bir takım kâğıtlarla önemli bir para bırakmıştı. Bunların yanında amacının Mustafa Kemal Paşa ve avânesinin tenkili’ olduğunu belirten bir de makbuz bulundu. “Kürtler dağıtıldı. Binbaşı Noel de sınıra kadar gönderildi. Bu arada İstanbul’a biraz da saflıkla şifresiz bir telgraf çekerek milliyetçilerin kendisine karşı kötü davrandıklarından yakınmıştı. Böylece Ryan’ın telgrafı eline alır alm az düşündüğü gibi işler karışmaya başlıyordu. Mustafa Kem al’in eline, kendisine karşı sadece Damat Ferit tarafından değil, İhgilizler tarafmdan da alçakça bir tertip hazvrlandığmı belirten kanıtlar geçmişti.’1108 Biraz evvel de ifade ettiğimiz gibi A li Galip’in niyeti bu kuv­ vete dayanarak Mustafa Kemal ve arkadaşlarım tutuklamak, Mu­ tasarrıf Halil Rahm i ve ötekilerin amacı da kongrenin basılması sırasında çıkacak kargaşadan faydalanıp Kürt devleti kurm ak için ayaklanmaktır.

İngiliz Parası İle... Bereket versin ki, Mustafa Kemal Paşa, Ali Galip ile Dahiliye N azın Adil Bey arasında telgrafla yapılan Çingene pazarlığından haberdardır. Gazi Paşa’nın aldığı tedbirler üzerine kongreyi bas­ m ak teşebbüsü de ayaklanma teşebbüsü de akamete uğrar. Pa­ niğe kapılan A li Galip ile Halil Rahmi hükümet binasına gelir-4 8 0 408 Lord Kinross, a.g.e., s: 2 3 2 ,2 3 3 .

Sözlük: Tenkil etmek: Tepelemek. Tevfikan: Emre uyularak.

251


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

ler. Paldır küldür Sandık Emini’nin odasına dalarlar. Sandıktan 6 bin lira alırlar. Paranın yerine konm ak üzere şu notu bırakırlar: "... Mustafa Kem al Paşa ve avanesinin tenkili masraflarına karşılık olmak üzere ol baptaki emrine tevfikan 6 bin lira alın­ mıştır. ıo Eylül 1919 Halil Rahmi

A li Galip’1109

Böylece soyguna emir kılıfı uyduran devletin valisi ile mutasarrıfı parayı aldıktan sonra dört nala Malatya’dan kaçar­ lar. Karısının Am erikan yetimhanesine sığınmasını sağlayan Ha­ lil Rahmi, Malatya’dan uzaklaşmadan önce aşiretlere haber salıp ayaklanmanın başladığını bildirir. Birlikte Malatya’dan beş saat uzaktaki Raka’ya gelirler. Ali Galip, ancak Raka’ya gelince bir Kürt ayaklanmasının içine düştüğünü anlar ama artık iş işten geçmiştir. Süvari Alayı Komutanı Cemal, Topçu Alayı Komutanı Münir, M utasarrıf Vekili Tevfik Bey ve arkadaşlarının Mustafa Kemal Paşa’ya çektikleri istihbarat raporlarına dayanan telgraftan öğre­ niyoruz ki, Halil Rahmi bir Kürt ayaklanması için Siverek’e kadar olan aşiretlerle Dersim aşiretlerini Raka’ya çağırmıştır. Hazırlanan plana göre aşiretler önce Malatya’ya hücüm

edeceklerdir. Şehri yağma edeceklerdir! Malatya’da bulunan Türkler’i katledecek, şehirden tartedeceklerdir! Şehre Kürt bayrağı çekeceklerdir! Sonra Sivas istikametine yürüyeceklerdir. Dersim aşiretleri de Harput’a doğru harekete geçecektir. Binbaşı N oel Urfa’da bulunan İngiliz tümeninin harekete âmâde olduğunu söylem iş ise de, nezdinde bulundukları Bedir A ğa bu teklifi reddetmiştir. Fakat aşi­ retler Malatya’ya Kürt bayrağı çekilmesinde ısrarlıdır.4 410 9 0 409 Atatürk, Nutuk, c: 1, s 124. 410 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 133.

252


NECDET SEVİNÇ

A li Galip olayını anlatırken, Kâmuran Bedirhan’ın Kürtleri İngiliz parasıyla ulusal bir harekete sevk edeceğinden bahseden Sina Akşin, ayrıca “hükümetçe celbedilmiş 30 Arnavut ve Kürt subay, 3-4 grup hâlinde İngilizlere arz-ı hizmet edecekti. Bunlar bin lira alıp hareket etm işlerdi Mustafa Kemal’i ve Rauf’u

kaçıracak veya öldüreceklerdi” diyor.411 Atatürk’de 15. Alay Komutam’na çektiği 10 Eylül 1919 tarihli şifrede “firari hainle­

rin İngiliz parasıyla Kürtleri aldatıp asker aleyhine sevk ettiklerini kaydetmektedir.412 Nitekim İrade-i Milliye’nin 17 Eylül 1919’da yayınlanan ikinci sayısında “Kürt millet-i neci-

besini İngiliz altınlarıyla iğfale çalışan vatan haini Cela­ det ve arkadaşlarından” bahsedilmektedir. Harp tarihi ile il­ gili belgelerde de Bedirhanlar’dan Kâmuran ve Ali ile Mevlanzâde Rıfat’ın bölgeye çok miktarda para getirdiklerinin söylen­ diği ifade edilmektedir413ki, herhâlde bu ayaklanma teşebbüsünde epey İngiliz altını sarf edilmiş olmalıdır.

Cemil Çeto Ayaklanması A li Galip olayından sonra, millî mücadele yıllarında tezgahla­ nan ikinci Kürt ayaklanması, yakın tarihimize “Cemil Çeto ayak­ lanması” adıyla girmiştir. Cemil Çeto, Siirt taraflarındaki Garzan’da Bahtiyar Aşiretinin reisidir. Osmanlı Devletinin çöküşünden faydalanarak bölgede bir hükümet kurma hülyasına kapılan bu cahil adam, çevredeki aşi­ ret reislerini kendisine katılmaları için tehdit ederek kuvvetlerini arttırmıştır. Am acı hüküm eti ve T ürk Ordusu’nu ortadan kaldır­ maktır. Bu fikrini Reşkotan Aşireti Reisi Sabri Ağa’ya gönderdiği dâvet ve tehdit mektubunda şöyle açıklar: 411 Sina Akşin, a.g.e., с: 1, s: 542. 412 Atatürk, Nutuk, c: 3, s: 962, 963. 413 Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 10, Belge: 233, Ankara 1954.

253


ISTlKUL HARBt’NDE ETNlKİHANET

"... Hükümet ve orduyu ortadan kaldırmak için Garzan'da bü­ tün aşiret birleştik. Yalnız siz kaldınız. Şayet siz bu ittifaka gir­ mezseniz pişman ve perişan olacaksınız!’1114 Reşkotan Aşireti bu tehdite boyun eğmez, ittifaka da girmez. Aşiret Reisi Sabri Ağa, Çeto’ya gönderdiği cevabî mektupta diye­ cektir ki: "... Ecdadım şim diye kadar hep hükümetin sayesinde yaşadı ve reislik yaptı. Ben de ecdadıma uyacağım. Hükümetten başka bir kuvvete boyun eğmem, hiçbir kuvvet beni korkutamazI’*15 Cemil Çeto, bölgedeki birçok aşiretin desteğini alamadığı hâlde 20 Mayıs 1920de harekete geçer. O sıralarda yurdun başka bölge­ lerinde de Kuva-yı Milliye’ye karşı ayaklanmalar devam etmek­ tedir. Herhâlde Cemil Çeto, Yıldızeli Kaymakamı’nın isyancıların tehdidi ile görevinden istifa etmesinden, Adapazarı’nın bir İngiliz piyonu olan Aznavur tarafından elegeçirilmesinden, Düzce, Ada pazarı, Edirne, Bolu ve Geredede halkı Kuva-yı Milliye’ye karşı ayaklanmaya teşvik edenlerden 16’sınm Padişah tarafından Me cidiye Nişanı verilerek ödüllendirilmesinden, Yunan ordularının Batı Anadolu’yu işgal etmesi gibi olaylardan faydalanmış olmalıdır. Cemil Çeto’yu, Haydaranlı Aşireti Reisi Hüseyin Paşa’nm is yana azmettirdiği anlaşılıyor. Mayıs başlarında Cem il Çeto’nuıı Aynkasır’daki evine m isafir olan Paşa, Kürt Teali Cemiyeti’nin bazı bildirilerini de getirmiştir. Bu bildirilerde; “Paris’teki delege niz Şerif Paşa’nm bize bildirdiği veçhile sulh konferansı Kürtler i 11 mukadderatı hakkında kesin karar vermiştir. Kürdistan bağım­

sız olacaktır. İngiliz ve Fransızlar yakında Mustafa Ke­ mal Paşa hükümetini bertaraf edeceklerdir. Başarı haberi sizlere tayyarelerle atılacak beyannâmelerle bildirilecektir. Siz o4 15 414 Tiirk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayını, Seri Nu: 1, Ankara 1974, s 180. 415 İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 180.

254


NECDET SEVİNÇ

zaman silâha sarılarak harekete geçeceksiniz, şimdiden hazırlanınız” denmektedir!416 Anlaşılan Cemil Çeto belki de daha büyük parsa koparmak için acele etmiştir. 20 Mayıs’ta başlayan ayaklanma, Çeto ve dört oğlunun teslim olması üzerine 7 Haziran’da tamamen bastırılmış, kuvvetleri dağıtılmış, bir kısmı da elegeçirilmiştir.

Milli Aşireti Ayaklanması Çeto ayaklanması bastırılmadan Fransızlar’ın sürekli olarak kışkırttıkları Milli Aşireti isyan eder. Mardin’d en Siirt ve Hınceli’ye kadar uzayan bölgeyi idareleri altına almak isteyen aşiret reisleri, millî mücadelenin yanında olan Türkmen aşiretlerine saldı­

rırlar. Köyleri yağmalarlar, yakıp, yıkarlar. Özellikle böl­ gede kalabalık kitleler hâlinde yaşamakta olan ve Badıllı da de­ nilen Beydili toplulukları ile isyancılar arasında yoğun

çatışmalar olur. Ayaklanm a kısa sürede Viranşehir, Siverek yöresine kadar yayılır. Fransızlar’ın Urfa’yı ikinci defa elegeçirmek maksadıyla harekete geçtikleri sırada isyana sevk edilen Milli Aşireti düşmandan yardım görmüştür.41718 Haziran’da o havalide bulunan 5. Fırka ile aşiret kuvvetleri arasında şiddetli çatışmalar olur. Milli Aşireti 19 Haziran’da düşman tarafına geçe­

rek Fransızlar’a sığınır! Mustafa Kem al Paşa’nın “düşmanlarla gizli temas ve ir­

tibat tesis ettiğinden bahsettiği418Milli Aşireti 24 Ağustos’ta atlara ve develere bindirilmiş 2-3 bin kişi ve bir o kadar da yaya ile tekrar saldırıya geçer. 26 Ağustos’ta Viranşehir işgal edi­

lir. Asiler şehirde kendilerine direnen Türkmen Karakeçili Aşireti’nin ileri gelenlerini asarlar. Subayların evlerini basarlar. Şehri yağmalarlar. 416 İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 180. 417 İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 174. 418 Atatürk, Nutuk, c: 2, s: 4 4 8 ,4 4 9 .

255


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

Bütün telgraf hatlarını keserler. Viranşehir yöresi iki hafta ka­ dar asilerin evinde kalır. Aşiret daha sonra takviye edilen askerî kuvvetlerle yaptığı mücadeleyi kaybederek çöle kaçmıştır. Milli Aşireti’ni Fransızlar’dan önce İngilizler’in iğfal etmeye çalıştıkları anlaşılıyor. 6. Ordu Kumandanlığı’ndan Harbiye Nezareti’ne gönderilen şifrelerden “Urfa’dan Viranşehir’e gelen bir İngiliz yüzbaşısının Milli Aşireti’ni elde etmek için ısrarlı tahrikatta bulunduğundan, Mardin livası dahilinde dolaşan İngiliz Binbaşısı Noel’in Kürdistan teşkili için propaganda yaptığından, İngilizler’in bir aşiret reisi olan Simko’yu Türkler’in aleyhine kışkırthğından, Arap Pınarı’nda bulunan İngiliz Kaymakamlığı’nın Kerkân Aşireti Reisi Basravi’nin evinde kaldığından, gündüzleri otomobille yakın köylerde dolaş­ tığından” bahsedilmektedir. Nitekim Halep’ten gelen bir

kurmay ^yüzbaşısı Viranşehir'de

Milli Aşireti Reisi Mahmut Ağa ile görüşmüş, bu görüşmeden sonra Mahmut Ağa’nın kardeşleri Siverek, Karakoçan ve Karacadağ’a gi­ derek o yöredeki Kürt aşiretleri ile temasa geçmişlerse de yüz bula­ mamışlardır. Daha sonra 1919 Haziran ayı ortalarında Viranşehir’e gelen Binbaşı Noel’in Mahmut Ağa ile görüştüğü, bu görüşmeden sonra bizzat Mahmut Ağa’nın Diyarbakır’a giderek Kürt Kulübü ile temasa geçtiği duyulmuşsa da İngilizler Milli Aşireti’ni hare­ kete geçirmeye muvaffak olamamışlardır.

K oçgiri Ayaklanması İstanbul'daki İngiliz Yüksek Komiseri Am iral de Robeck, 30 Temmuz 1920’de Lord Curzon’a önemli bir şifre yollamıştır. Ro­ beck bu şifrede Damat Ferit Paşa ile General Shuttlewort’un Har­ biye Nezareti’nde iki plan üzerinde çalıştıklarını bildirmektedir. Planlardan biri Sevr Antlaşması imzalanır imzalanmaz Mustafa Kemal’in üzerine sevk etmek için 15 bin kişilik bir ordu kurulma­ sıyla ilgilidir. Bu plan bitmek üzeredir. 256


NECDET SEVİNÇ

İkinci plan Kürtler’in Kuva-yı Milliye’ye karşı “maşa olarak” kullanılmasına dairdir. Am iral’in verdiği bilgiye göre, Ferit Paşa İstanbul’daki Kürt liderlerin Mustafa Kem al Paşa’ya karşı hare­ kete geçmeye pek istekli olduklarını söylemektedir.419 ıo Ağustos 1920’d e Sevr Antlaşması imzalanır, Ekim ayı baş­ larında Koçgiri aşiretleri harekete geçirilir. Aşiret reisi Sultan Abdülhamit’in paşa unvanı vererek taltif et­ tiği Mustafa Paşa’nın oğlu Haydar Bey’dir. Kürt Teali Cemiyeti’nin İmranlı Şube Başkanı olan Haydar Bey aynı zamanda İmranlı bucağının da müdürüdür! Çevredeki aşiret reislerini cemiyete üye yapan420 Haydar Bey, bazı aracılar vasıtasıyla Kürdistan Te­ ali Cemiyeti Başkanı Seyit Abdülkadir ile temas hâlindedir. Ge­ neral Kenan Esengin, bazı cemiyet mensuplarının ayaklanmadan önce Seyit Abdülkadir’in gizli mektuplarını İmranlı’ya getirdikle­ rini yazmaktadır.421 Cemiyet, önceleri, adı verilmeyen bir binbaşının Hozat ve Koçgiri arasında irtibat kurm ak üzere Eğin Kaym akam lığına ta­ yin edilmesi için çalışmış, muvaffak olamayınca bu görev Kan­ gal Veterinerliği’ne tayin edilen Baytar Nuri’ye verilmiştir. Baytar Nuri, hem Hozat’la Koçgiri arasında kuryelik yapacak, hem de Si­ vas aşiretlerine davayı anlatacaktır. Mustafa Paşa’nın diğer oğlu Alişir, Jepin adında Kürtçü bir ga­ zete çıkarmaktadır. Halkı alenen ayaklanmaya teşvik eden Alişir aynı zamanda Kürdistan Teali Cemiyeti’nin İmranlı Şubesi’nin de sekreteridir. Alişir, İngiliz Muhipleri Cemiyeti ve Hürriyet ve İtilâf Partisi gibi m illî mücadele aleyhtarı teşkilâtlarla yakınlık kurmuş, m illî mücadele aleyhtarı gazeteler vasıtasıyla mesajlarını kitlelere ulaştırmıştır. Ayaklanm a 1 Ekim 1920’d e A lişir’in 150 kadar çapulcu ile Kemah köylerini basıp yağm alam ası ile başlar o tarihte cephe­ 419 B ilal Şimşir, a.g.e., s: 452. 420 Kenan Esengin, M illî M ücad eled e A yaklanm alar, İstanbul 1977, s: 219. 421 Kenan Esengin, a.g.e., s: 219.

257


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

lerde v e diğer bölgelerdeki ayaklanmalarla meşgul olan Ankara hükümetinin emrinde yeteri kadar kuvvet bulunmadığı için, çe­ şitli safhalarla Haziran 1921’e kadar devam eder. İmranlı’yı basan asiler Süvari Alayı Komutanı Binbaşı Ha­ lis ve Jandarma Takım Komutanı Teğmen Müştak Bey’lerle dört erimizi şehit ederler. Birçok subay ve 90 er esir alınır.422 Kasa­

baya Kürt bayrağı çekilir.4 423Hozat’tan âsilere yardım a gelen­ 2 ler yol üzerindeki Türk köylerini yağmalarlar, köy sakin­

lerini öldürürler. Başka bir âsi güruh Türkkeşlik köyünde 13 Türk’ü balta ile parçalar. 10 köy yağmalanır. 15 Kasım 1920’de Hozat’ta toplanan bazı aşiretlerin reisleri

Ankara’dan özerk bir Kürdistan kurulmasını, Elazığ, Malatya, Sivas, Erzincan bölgelerindeki hapishanelerde tutuklu bulunan Kürtlerin serbest bırakdmasını, Kürtlerin çoğunlukta bulundukları yerlerden Türk memur­ ların ve Koçgiri’deki müfrezelerin çekilmesini isterler.4244 5 2 Bu talepler reddedilir. Koçgiri Aşireti Reisi Alişir, 26 Nisan 1921’de Pülümür aşiret­ lerine yazdığı mektupta Kürt bağımsızlığının Avrupa dev­

letleri tarafından tanınmış olduğunu bildirir, kastedilen Sevr Antlaşmasıdır. 25 A ralık’ta Dersim’den gelip isyancılara katılan Pezguvar, Maksudan, Aslanan aşiretlerinin reisleri ile Alişir, Elazığ Vilayeti aracılığı ile Büyük Millet Meclisi Başkanlığı’na bir telgraf çeker­ ler. Telgrafta denmektedir ki: "... Sevr m uahedesi gereğince Diyarbakır, Elazığ, Van, Bitlis vilayetlerinde bağım sız bir Kürdistan’m teşekkül etm esi gereki­ yor. D erhâl teşkil edilmelidir. A ksi takdirde bu hakkı silâh kuv­ vetiyle alm aya m ecbur kalacağım ızı beyan ederiz!’1125 422 İstiklâl Harbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 262, 263. 423 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 407. 4 2 4 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 283. 425 Necati Çetinkaya, Kurtuluş Savaşı’nda İrticaî Olaylar ve İçisyanlar, İs­ tanbul 2003, s: 249, 251.

258


NECDET SEVİNÇ

Altında “Garbi Dersim Aşair Rüesası” imzası bulunan bu küs­ tah talep de reddedilir. Bir süre sonra yukarıda sıraladığımız aşiretlere Atma, Perçikan ve Drejan aşiretleri de katılır ve buzlar çözülmeden Doğu’da eşkiyalık hareketleri yeniden başlar. 6 Mart 1921’de Ümraniye’yi basan bin kadar âsi kasabaya Kürt bayrağı çeker, birçok askerimiz şehit olur. Refahiye işgal edilir, hükümet konağına Kürt

bayrağı çekilir!4268 Mart’ta Kemah Kaymakamını ve Jandarma Komutanını esir alırlar. 10 Mart’ta Elazığ, Divriği ve Zara’da sıkı­ yönetim ilân edilir. Âsiler 11 M art’ta yeniden Büyük Millet Mec­ lisi Başkanlığı’na başvurarak bölgede imtiyazlı bir vilayet kurul­ masını, bu vilayete Kürt asıllı bir valinin tayin edilmesini isterler. 12 Mart’ta Havo bucağındaki Jandarma Bölüğü esir edilir. 'Rıhaftır ki, bütün bu olaylar devam ederken, bütün bu olay­ lara sebep olan Koçgiri Aşireti’nin Reisi Haydar Ağa hâlâ

İmranlı Bucak Müdürü’dür!427 Bu sırada Yunan Ordusu Sakarya nehrinin doğusuna geçmiş, Adapazarı işgal edilmiştir! 23 M art’ta Erzincan’ın güney batısından gelen çapulcular o civardaki bütün Türk köylerini yağmalarlar. Başka bir âsi güruh

Kuruçay kasabasım talan eder. Aynı gün Bulucan bucak mer­ kezi basılır, yağma edilir, yaralananlar, ölenler olur. 27 Mart’ta Su­ şehri, Karacaviran ve Yoncalı köyleri ile Divriği’nin Sincan bucağı aynı akibete uğrar. 29 Mart’ta Kuruçay’ın köylerine tekrar saldı­ rırlar. Halkı uyarmak için, Mal Müdürü Bekir, Jandarma Teğmeni Kemal Bey’ler ve 9 jandarm a eri ile Ağıldere köyüne giden Div­ riği Kaym akam Vekili Remzi Bey ve maiyetindekiler âsiler tara­ fından esir edilir.428 10 Mayıs’ta Kemah’ta 60 ev ateşe verilir. Ayaklanma, Merkez Ordusu Komutanı Nurettin Paşa vaziyete müdahale edinceye kadar devam eder. Yunan işgaline uğramakta 426 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 245. 427 Kenan Esengin, a.g.e., s: 222. 428 İstiklâl Harbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 268.

259


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

olan ve memleketin diğer bölgelerindeki isyanları bastırmaya ça­ lışan devleti ı Ekim 1920’d en Haziran 1921’e kadar meşgul eden Koçgiri ayaklanması, Haydar Ağa ve Alişir’in aman dilemesi ve elebaşılardan 56 kişinin teslim olmasıyla sona erer. Damat Ferit ve Seyit Abdülkadir’in tezgâhladığı Koçgiri is­ yanında Yunan parm ağına dikkat çeken Bilal Şimşir, bazı Y u ­ n a n a ja n la r ın ın t n g iliz le r ’in y a r d ım ı ile I r a k ü z e r in d e n g iz lic e D o ğ u A n a d o lu ’y a s ız d ık la r ın d a n bahsetmektedir.429 C u m h u r iy e t K ü r t le r le B e r a b e r M i K u r u ld u K ürt ayaklan m aları ve B arzanî’nin E rm en iler’le beraber Türkler’e saldırdıklarına ilişkin itiraflarından sonra şöyle b ir tes­ pit yapabiliriz: İstiklâl Harbi’nde Kürtler’in de silâha sarılıp düşmana karşı m ücadele ettiklerine, zaferi birlikte k azan d ığım ıza, T ürkiye Cumhuriyeti’ni birlikte kurduğumuza, dolayısıyla Kürtler’in dev­ letin kurucu ortakları olduğuna dair iddialar nezaket icabı söylen­ miş siyasi birer palavradan ibarettir. İstiklâl Harbi sırasında bazı Kürt aşiretleri anlatageldiğimiz gibi isyan hâlindedirler. Onlar iş­ gal kuvvetleriyle işbirliği yapmak suretiyle Türk Milleti’ne, Türk Vatam’na ve Türk Ördusu’na ihanet etmişlerdir. Kürtlerin çoğun­ luğu devlete sadık kalmalarına rağmen, bazı illerdeki milis kuv­ vetleri hariç millî mücadeleye katılmamışlardır. Anlatageldiğimiz gibi o n la r T ü r k le r ’e k a r ş ı iş g a lc i İn g iliz le r le b e r a b e r d ir le r . Bu durum İstiklâl Savaşı’ndaki şehitlerimizle ilgili tablolarda da çok net bir şekilde görülmektedir. Kayıtların muntazam tutulmayışı sebebiyle İstiklâl Savaşı’nda Türk Ordusu’nun kayıplan hakkında çeşitli rakamlar ileri sürül­ müştür. Biz bu konuda fikir yürütecek konumda değiliz. Fakat bir fikir vermek bakımandan Özdemir İnce’nin, Genelkurmay veri­ lerinden faydalanılarak hazırlandığından bahsettiği şehitler liste­ sini dikkatinize arz etm ek istiyoruz. Özdemir İnce’ye göre İstiklâl 429 B ilal Şimşir, a.g.e., s: 452.

260


NECDET SEVİNÇ

Savaşı’nda Türk Ordusu 15 bin 55 şehit vermiştir, bu şehitlerin il­ lere göre dağılımı şudur: Adana Adıyaman Afyonkarahisar Ağrı

365 20 425

1

Aksaray

133

Amasya

261

Ankara

913

Antalya

339

Ardahan

22

Artvin

26

Aydın

204

Balıkesir

40

Bartın

143

Bilecik

192

Bayburt

18

Bingöl

3

Bitlis

10

Bolu

541

Burdur

157

Bursa

351

Çanakkale

28

Çankırı

334

Çorum

526

Denizli

541

Diyarbakır

44

Edirne

11

Elazığ

55 261


İSTİKLAL ^HARBİ'NDE ETNİKİHANET

262

Erzincan

40

Erzurum

108

Eskişehir

289

Gaziantep

412

Giresun

324

Gümüşhane

40

Hakkâri

o

Hatay

3

Isparta

293

İçel

405

İstanbul

179

İzmir

59

Karaman

182

Kars

13

Kayseri

264

Kırıkkale

114

Kırklareli

8

Kırşehir

171

Kocaeli

203

Konya

780

Kütahya

228

Malatya

33

Manisa

51

Maraş

150

Mardin

13

Muğla

208

Muş Nevşehir

5 216

Niğde

201


NECDET SEVİNÇ

Ordu

434

Rize

48

Sakarya

295

Samsun

405

Siirt

3

Sinop

399

Sivas

307

Şanlıurfa

51

Tekirdağ

6

Tokat

340

Trabzon

251

Uşak

25

Van

10

Yozgat

351

Zonguldak

358

Bugünkü sınırlarımızın dışında kalan yerlerdeki şehit sayısı: Azerbaycan

1

Bağdat

6

Batum

1

Bingazi

8

Bosna

1

Bulgaristan

3

Debre

2

Drama

6

Girit

5

Görünce

1

Halep

5

Hicaz

1

İşkodra

3 263


І і ІИЛІ I lAltllİ’NDE ETNİKİHANET

Kıınıkilise

1

Kerkük

9

Kıbrıs

1

Kosova

12

Manastır

13

Mısır

1

Musul

1

Romanya

1

Selanik

1 3

Serfice

4

Suriye

6

Süleymaniye

1

Trablus

5

Trablusşam Yanya Yemen

3 7

2 24430

Doğum yerleri tespit olunamadığı için 114 şehit listeye da­ hil edilmemiştir. Takdir edilecektir ki, mesela şehit olan Diyar­ bakır, Bitlis, Mardin, Muş, Van ve saire gibi Güneydoğuluların tümü Kürt değildir. Kültlerin Çanakkale’de bizimle omuz omuza savaştıklarına dair iddiaların da aslı astarı yoktur! 55 bin 127 evlâdımızın şehit olduğu Çanakkale’de ıo o o ’den fazla şehit veren illerimizi şöyle sı­ ralayabiliriz: Afyonkarahisar

1 -7 4 3

Ankara

1.926

Antalya

1.201

Aydın

1.806

430 Özdemir İnce, Hürriyet, 28 Ağustos 2009.

264


NECDET SEVİNÇ

Balıkesir

3.003

Bolu

1.419

Bursa

3 -2 7 4

Çanakkale

1.876

Çankırı

1.204

Çorum

1.427

Denizli

2.258

İçel

1.281

İstanbul

1.908

İzmir

1.814

Kastamonu

2 .5 7 7

Konya

2.683

Kütahya

1 .5 6 3

Manisa

2.289

Sinop

1 .5 3 6

Bu binlerce şehide mukabil Van 36, Tünceli 30, M uş 8, Mar­ din 7, Kars 2, Adıyaman 12, Bitlis 63, Bingöl 8 şehitle en az kayıp veren iller arasındadır. Bu illerdeki şehitlerimizin tümünün Kürt olduğu da iddia edilemez.

Bozkır Ayaklanması 27 Eylül 1919’da Kürt oğlu Musa’nın elebaşı olduğu, Apa, Dinek, Hisarcık köyleri ile çevre köylerden toplanan, çoğu silâhsız bin kadar âsinin kasabaya girmesiyle Bozkır isyanı başlar. Âsiler

Bozkır Askerlik Şubesi’ni basarlar, depoyu yağmalarlar, depoda ne kadar silâh ve cephane varsa alırlar, kendile­ rine karşı gelenleri öldürürler. A z sayıdaki askerlerle akşam a ka­ dar çatışan âsiler kasaba yakınındaki baruthaneyi ateşe ve­

rip havaya uçururlar. 28 Eylül’de Beyşehir’deki Süvari Alayı’na 265


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

saldırırlar, m akinalı tüfek bölüğünü esir ederler.4314 Ekim’e ka­ dar kasabayı denetim leri altında tutan çapulcular 4 Ekim ’de Konya’dan gelen nasihat heyetinin telkinleri sayesinde ayaklan­ malara son verirler. Fakat 20 Ekim’de isyan yeniden başlar. Ordu, ilk Bozkır ayak­ lanm asından sonra Konya yöresindeki birlikleri takviye etmek ihtiyacını duym uştur. Bazı kuvvetlerin Seydişehir, Ç um ra ve Karaviran’a kaydırılması kararlaştırılır. Âsiler Bozkır sırtlarında Yarbay A rif Karakeçili müfrezesinin önünü keserler, kendilerinin Padişah’ın emri üzerine hareket ettiklerini söylerler.432Yarbay’dan kasabaya yaklaşmamasını isterler. Bu talebin red edilmesi üzerine küçük bir müfreze ile 270 kadar âsi arasında çıkan çatışma ak­ şama kadar devam eder. Esir düşen üç askerimiz vahşice par­

çalanır. Kasabaya giren âsiler evlerini bastıkları subaylara hakaret ederler, birçok memurun Bozkır’ı terk etmesine sebep olurlar. Telgraf hatlarını keserler. 24 Ekim’de Suğra Gölü yakın­ larında m illî kuvvetlere baskın düzenlerler. Böylece sürüp giden ayaklanma, 29 Ekim’de âsilerin dağıtılmasıyla sona erer. Sina Akşin, Bozkır ayaklanm alannda eski mebus Zeyne-

labidin Efendi’nin parmağı olduğundan, bu hoca efendi­ nin İstanbul’daki üst düzey İngiliz görevlisi Uyanla sık sık görüştüğüne dair istihbarat raporları bulunduğun­ dan bahsediyor.433 Benzeri ifadelere Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı tarafından yayınlanan İstiklâl Harbi’nde Ayaklanma­ lar isimli çalışmada, General Kenan Esengin ve Kâmil Erdeha’nm eserlerinde de rastlıyoruz. Kenan Esengin, Bozkır ayaklanmasını Konya’lı Zeynelabidin Hoca ile eski Konya Valisi Cemal Bey’in hazırladığını yazmakta­ dır.434 Kâmil Erdeha, Zeynelabidin Efendi’nin ayaklanmada önemli 431 Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, c: 2, s: 155. 432 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2 , s: 181.

433 Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Millî Mücadele, c: 2 , s: 103,104. 434 Kenan Esengin, Millî Mücadelede Ayaklanmalar, İstanbul 1998, s: 72.

266


NECDET SEVİNÇ

bir rol oynadığını kaydeder.4354 9Gene^^raay Harp Tarihi Başkanlığı 8 7 6 3 tarafından yayınlanan çalışmada ise a y a k l^ ^ n a y ı V a li C e m a l, Z e y n e la b id in v e İn g iliz (casusu olduuğundan d a h a ö n c e b a h ­ s e ttiğ im iz P a p a z F r e w ’in k ö r ü k le d iğ i ^ 6 ifade edilmektedir.

Bu iddialar dikkate almmalıdır. Çünkü Mustafa Kemal Paşa’nın 26 Eylül 1919’da Sivas’ta yayınladığı beyannâmede, “ K o n y a V a lis i’n in y a b a n c ıla r a d a y a n a r a k ih a n e t k â r â n e h a r e k a ­ t ın d a n ” bahsedilmektedir.437

Sait Molla’nın Rahip Frew’e yazdığı 29 Ekim 1919 tarihli mek­ tup ise İngiliz gizli servisinin Bozkır ayaklanmasını kışkırttığını tartışmaya meydan vermeyecek bir kesinlikle ortaya koymuştur. Önceki bölümlerde bir İngiliz casusu olduğundan bahsettiğimiz Sait Molla mektubunda; “... Bozkır’a gidecek adamlarımızın tanınmış kişiler oldukla­ rından korkuyorlar. Konya’da K.B. 81/1’e sizin adamınız aracılığı ile olayın kızıştırılması için talimat verilerek propaganda heyetle­ rinin bu konu üzerinde çalışması gerektiğinden” bahsetmektedir. Mustafa Kemal Paşa’nın bu durumdan haberdar olduğu şüp­ hesizdir. Çünkü Sait Molla’nın, Bozkır’a gidecek kişilerden bah­ sedilen yukarıda bir kısmını sunduğumuz 29 Ekim 1919 tarihli mektubundan hemen sonra, Zeynelabidin Efendi’nin biraderi Ziya Efendi’nin refakatinde Konya’ya gizli talimatla gelecek şa­ hıslar hakkında 12. Kolordu Kumandanı’nın dikkati çekilmiştir.438

A rtin Cem al ve Sarıklı Siyasetçi

Mazhar Müfit Kansu’nun “Kuva-yı Milliye ruhunu öldürmek için Konya’da elinden geleni yaptığından” bahsettiği439 Vali Cemal 435 Kâmil Erdeha, Y ü zellilik ler Y ahut M illi M ücad elenin M uhasebesi, İstan­ bul 1998, s: 195. 4 3 6 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâ l H a rb i’nde A yak lan m alar (1919-1921), Ankara 1974, s: 54. 437 A ta tü rk ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 4, İstanbul 2000, s: 126. 438 A ta tü rk ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 5, İstanbul 2001, s: 112. 439 Mazhar M üfit Kansu, a.g.e., c: 1, s: 316.

267


İSTİKLÂL HARBl'NDE ETNİK İHANET

Bey, İstiklâl Savaşı’nı başlattığı için Mustafa Kemal Paşa’ya, do­ layısıyla Kuva-yı Milliye’ye karşı amansız bir mücadele vermekte olan Hürriyet ve İtilâf Partisi’nin üyesidir. Bir ara partinin ikinci başkanlığını yapan Cemal Bey, İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin de kayıtlı mensuplan arasındadır. En azılı Ermeni komitecileri sa­ vaş sırasında 300 bin Ermeni’nin katledildiğini söyledikleri hâlde, ölü sayısını 800 bine çıkaran adam da yine bu adamdır.440 Ken­ disine A r t i n C e m a l denmesi işte bu yüzdendir. 1. Damat Ferit Hükûmeti’nde Dahiliye Nazırlığı’na, 4 - Damat Ferit Hükûmeti’nde Sadaret Müsteşarlığına, 5. Damat Ferit Hükûmeti’nde Ticaret ve Ziraat Nazırlığı’na getirilecek kadar Başvekile yakın olan Cemal Bey441 Sivas Kongresi’nde Konya’nın temsil edilmesini de engel­ lemiştir. Zaferden sonra yargılanıp mahkûm edilen ve 150’likler listesine alınıp vatandaşlıktan çıkarılan Cemal Bey, aftan sonra Türkiye’ye dönmüş, bir süre sonra da ölmüştür. Konya ayaklanmalarına müsait vasat hazırlayanlardan biri, Meclis’te Yüzellilikler meselesi müzakere edilirken Dahiliye Vekili Ahm et Ferit Bey’in bile “Artin Cemal” demekten kendini alamadığı işte bu zattır. Öteki de Nakşibendi Şeyhi Zeynelabidin Hoca Efendi! 1908’de Meşrutiyet Meclisi’ne İttihat Terakki listesinden Konya mebusu olarak giren bu sarıklı siyasetçi, daha sonra Hürriyet ve İtilâf Partisi’nin kurucuları arasında yer almıştır. Mahmut Şevket Paşa’ya düzenlenen suikasta adı karıştığı için tutuklanıp Gemlik’e sürgün edilmiş, Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından sonra işgal kuvvetlerinin kökünü kazımak istediği İttihat Teraki Partisi’nin gadrine uğramış bir mazlum pozunda İstanbul’a dönmüştür. 1. Da­ mat Ferit Hükümeti tarafından Ayan Meclisi’ne tayin edüen Zey­ nelabidin Efendi, Seyit Abdülkadir, A li Kemal, Refik Halit, Rıza Tevfik gibi Kuva-yı Mffliye’nin amansız düşmanlarıyla birlikte Hür­ riyet ve İtilâf Partisi’nin merkez-i umumi azasıdır. Partiyi Konya’da 440 T .B .M .M . Gizli Celse Zabıtları, c: 4, s 440. 441 Kâm il Erdeha, a.g.e., s: 180; İlhami Soysal, 150’likler, s: 2 7 2 ,2 7 3 ; Erdoğan Aslıyüce, Tttrk Tarihi’nde İşbirlikçiler ve 150’likler, s: 236.

268


NECDET SEVİNÇ

örgütleyen de odur. İşte Konya ayaklanmalarına müsait b ir vasat hazırlayan ikinci adam “İngilizler’in yanında çok saygın bir

yeri olduğu” bilinen442 Bozkır’lı bu Hoca Efendi’dir. Bu Hoca Efendi, Mustafa Kemal Paşa’nın 15 Ekim 1919’da bir Am erikan radyosuna verdiği demeçte îngilizler’den 200 bin

İngiliz lirası aldığını söylediği443Vali Cemal Bey ile birlikte önce Bozkır, sonra da Konya ayaklanmasını kışkırtmıştır.

Konya İsyanı Koçgiri A şireti’nden A lişir’in K em ah köylerini basm asıyla başlayan Koçgiri ayaklanmasından bir gün sonra 2 Ekim 1920’de Konya’da yeni bir isyan patlakverir. Bozkır ayaklanmasının da ele­ başıları arasında bulunan Delibaş Mehmet’in başını çektiği âsiler Çumra’yı basarlar, bucak müdürünü tutuklarlar, kasabanın Konya ile irtibatını keserler, ertesi gün Konya’ya girip şehre hâkim olurlar. Konya âsilerin eline geçer. Birçok aile ve subay eşleri kendile­ rine yapılması muhtemel tecavüz ve tasallutları önlemek için nü­ fuzlu kimselerin evlerine sığınırlar. İsyan kısa zamanda Koçhisar, Karapınar, Hgın, Akşehir, Bozkır, Beyşehir, Akseki, Manavgat ve Alanya’ya kadar yayılır. Çiğil’d e toplanan 300 kadar âsi nasihat için gelen heyete ateş açar.444 442 Kâmil Erdeha, a.g.e., s: 195. 443 Mustafa Kemal Paşa, 15 Ekim 1919’da United States Radio Press’e verdiği demeçte “İngiliz parasının Türkiye’yi mahvetmek için harcandığını” be­ lirttikten sonra aynen söyle demektedir: “Ingilizler’in İngiltere’deki Türk Muhipleri Demeği’nin eski Reisi Adil Bey’e 150 bin, Konya Valisi’ne de 200 bin lira, belki Ankara Valisi’ne de büyük bir meblağ verdiklerini” biliyoruz. (Bilal Şimşir, İngiliz Belgeleri’nde Atatürk (1919-1938), Ankara 1992, s: 170, 171. Mustafa Kemal Paşa, Kâzım Karabekir Paşa ile 19-20 Eylül 1919 günü makine başında yaptığı haberleşmede de Ingilizlerden Dahiliye Nazırı Adil’in 150 bin, Konya Valisi Cemal’in de 200 bin lira aldıklarının tahakkuk ettiğini bildirmektedir. (Atatürk’ün Bütün Eserleri, c: 4, İstanbul 2000, s: 73). 444 Necati Çetinkaya, Kurtuluş Savaşı’nda İrticaî Olaylar ve İçisyanlar, İs­ tanbul 2003, s: 111.

269


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

Artin Cemal, Kuva-yı Milliye’nin kendisini yakalayıp maka­ mından alaşağı edeceğini bildiği için ayaklanmadan önce apar topar Konya’dan İstanbul’a kaçmıştır. Nitekim Mustafa Kemal Paşa bütün kolordu kum andanlanna ve millî harekâta yardım eden vali ve vali vekillerine gönderdiği 3 Ekim 1919 tarihli şif­ rede “ahaliyi fiilen silâhlandırarak boğazlaşmaya şevke kalkışan Konya Valisi Cemal’in, Elazığ Valisi A li Galip ve M alatya Muta­ sarrıfı Halil Beylerle birlikte tutuklanarak Divan-ı Harp’e veril­ mesini” istemiştir.445 Yeni Vali Haydar Bey’dir. Haydar Bey, 12. Kolordu Kumandanı A lb ay Fahrettin Altay’a çektiği 3 Ekim 1920 tarihli telgrafta “em­ rinde, o gün toplayabildiği 130 kişiden başka kimsenin bulunma­ dığını, bu 130 kişiden 100 kadarının da silâhsız olduğunu” bil­ direrek acil yardım ister.446 Oysa eşkıyalardan yalnız Delibaş’ın emrinde, çoğu asker kaçağı 500 silâhlı vardır! Delibaş 4 Ekim’de tıpkı daha önce Artin Cemal’in yaptığı gibi Konya cezaevini boşaltır. M üdafaa-i H ukuk Cem iyeti M erkez Heyeti’nden 67 yaşındaki A li Kem ali Bey âsiler tarafından katle­ dilir. Askerî Lise boşaltılır, öğrenciler ve subaylarla âsiler arasında çatışmalar başlar. Cihat ilânı sırasında Enver Paşa’nın Trablus’tan dâvet ettiği nüfuzlu bir kimse olan Şeyh Ahm et Sunusi o sırada Konya’da bulunmaktadır. Çatışmanın durması için çaba sarfeder, fakat başarılı olamaz.447 Batıanadolu’da Yunan kuvvetleri vatanın derinliklerine doğru ilerlerken, Ortaanadolu’da böyle yürekler sızlatan tablolar çizil­ mektedir. İleride bahsedeceğimiz Fanizâdeler’in Fransız işgalini destek­ lemek için Adana’da Fransız parasıyla çıkardıkları Ferda 445 A tatürk’ün Bütün Eserleri, c: 4, İstanbul 2000, s: 190. 446 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar, s: 188. 447 1 Şubat 1921’de Sivas’ta Şeyh Sunusî’nin başkanlığında bir İslâm kongresi toplanacak, İngilizler’in Arap Şeyhlerini kullanma çabalarına karşı İslâm ül­ kelerinin birliğini savunan kararlar alınacaktır.

270


NECDET SEVİNÇ

Gazetesi ayaklanmanın devam ettiği 18 Ekim 1920 tarihli nüs­ hasında söyle yazacaktır:

"...Kahraman Delibaşın başarısı üzerine Düzmece Mustfrfa’nın firara hazırlandığı söylenmektedir. Müliyetçi nâmı altında milleti soyup mahveden alçakla­ rın, hainlerin yakında tamamen belâyı bulacakları muhakkaktır.,!f48 Kaydetmeye lüzum yok ki, bu Fransız yalakası paçavranın Düz­ mece Mustafa dediği, Mustafa Kemal Paşa hazretleridir. Ayaklanm ayı alkışlayan Peyam-ı Sabah Gazetesi ise 2 Ka­ sım tarihli sayısında “halk kuvvetlerinin millici çeteleri yenerek Konya’ya hâkim olduğunu” yazmaktan utanmayacaktır. Sonunda bir buçuk ay devam eden ayaklanma bastırılır. Kar­ deş kavgasına sebep olan 250 kadar âsi asılır. Büyük Millet Meclisi üyesi ve Mevlevi Dergâhı Şeyhi Abdülhalim Çelebi isyan­

cıların elebaşıları arasındadır. Aynı zamanda Meclis 1. Baş­ kan Vekili de olan Çelebi, isyanı teşvik etmek suçundan Erzurum’a sürgün edilir. Cezalandırılanlar arasında bir diğer Konya Millet­ vekili olan Kâzım Hüsnü Bey de vardır. Meclis, her iki milletveki­ linin de cezasını affeder.4 849 İsyanın elebaşlarından Delibaş Meh­ 4 met Toroslar’ı aşıp Adana’ya gelecek ve kendisine maaş veren

Fransızlar’a sığınacaktır.450 Adana’dan İstanbul’a gelen Delibaş Mehmet, Mevlanzâde Rıfat’ın

“Osmanlı Devleti’nin Rasputin’i” dediği Zeynelabidin Efendi ile görüştükten sonra İzmir’e gitmek üzere İstanbul’dan ayrılır. Yu­ nanlılar onu silâh ve cephane vererek Kuva-yı Milliye’nin üstüne gönderirler. Sakarya Muharebeleri’nin devam ettiği 27-28 Ağustos 1921 gecesi Çerkez Murat adındaki bir arkadaşı tarafından öldürü­ len Delibaş’ın kellesi kesilip, Konya’ya getirilecek ve komutanlara gösterilecektir. Delibaş öldürüldüğünde üzerinde İngiliz448 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 249. 4 4 9 N ecati Çetinkaya, a .g .e ., s: 116. 450 Ahmet E fe, E fsaned en G erçeğe K u şçu başı E şre f, İstanbul 2 0 0 7 , s: 173.

271


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

ler tarafından hazırlanmış bir pasaport, ıo o o Drahmi ve Yunan askerî istihbarat teşkilâtınca verilmiş iki ayrı belge çıkmıştır.451

Konya İsyanı’nda Yabancı Parmağı Kenan Esengin, Konya ayaklanm asının İstanbul’da, Ferit Paşa’nın köşkünde planlandığını, İngiliz ajanı olan Agopyan’m

da ayaklanmayı tertipleyenler arasında bulunduğunu ya­ zar.452 Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı tarafından yayınlanan çalışmada ise “Zeynelabidin’in kardeşleri ve adamları tarafından hazırlanan ayaklanmada İngiliz gizli servisinin çabaların­

dan ve para desteğinden” bahsedilir.453 Vali Cemal’in İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin üyesi olması ve yakalanacağından korka­ rak kendisini İstanbul’a götürmeleri için İngilizler’e sığınması yukardaki iddiaları teyit etmektedir.

Şeyh Eşref Ayaklanması Konya isyanı bastırılmadan Şeyh Eşref ayaklanır. Erzurum’dan Karadeniz sahillerine kadar yaygın bir şöhrete sahip olan Şeyh Eşref, yedi devletin kralının huzurunda toplanacağını iddia eden ve kendisine kurşun geçmeyeceğine inanılan bir sersemdir. 26 Ekim’de Erzurum’un Hart bucağında başlayan ayaklanma birlik­ lerimizi iki ay kadar meşgul eder. Nihayet 25 Aralık 1919’da geceyarısına kadar devam eden çatışmalar sonunda Şeyh ölür, taraf­ tarları teslim olur, ayaklanma boyunca Şeyh’in müritleri kâfir

olduklarına inandırıldıkları 18 erimizle 3 subayımızı öldürmüşlerdir, 43 de yaralım ız vardır.454

451 452 453 454

272

Ahmet Efe, a.g.e., s: 174,9 numaralı dipnot Kenan Esengin, a.g.e., s: 190. Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar, s: 187. Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 292.


NECDET SEVİNÇ

Birinci Anzavur Ayaklanması Tarık Mümtaz Göztepe, A nzavur ayaklanmasını anlatırken, bu sergerdenin “3. Damat Ferit kabinesinin sukûtunu Padişah’ın şahsına karşı bir hakaret kabul ettiği için başına topladığı bir çete ile Bandırma’yı zaptedip, Kuva-yı Milliye’ye karşı mücadeleye gi­ riştiğini” yazıyor.455 Birbiri ardınca, biri Sadrazam olan dokuz Harbiye Nazırı’na yâverlik etmiş bir zatın, Türk Kurtuluş Savaşı’nda önemli bir saf­ hayı teşkil eden bir ayaklanmayı böylesine yüzeysel bir şekilde tahlil etm eye kalkması, bir cehalet eseri olarak değerlendirilemeyeceğine göre; olsa olsa bir soydaş dayanışması olarak kabul edi­ lebilir, çünkü her ikisi de Çerkez’dir. Fakat Anzavur bir Çerkezlik dâvası peşinde değüdir. Onun Kuva-yı İnzibatiye’si veya Teşkilât-ı Ahmediye’si işgal kuvvetlerinin emrinde, Anadolu hareketine karşı Padişah’ın sindirme politikasını temsil etmiştir.4564 7Yani Anzavur ayaklanmaları, tıpkı Boz­ 5

kır, Koçgiri ve Kürt ayaklanmaları gibi, Türk Milleti’ne, Türk İstiklâli’ne ve Türk istikbaline karşı kurulmuş bi­ rer komplodur! Şöyle ki: Daha önce de dikkatinize sunduğumuz gibi 12 Eylül 1919’da İngilizlerle gizli bir anlaşma imzalayan Damat Ferit, 13 Eylül’de İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Robeck’le yaptığı görüş­ mede demiştir ki: "... M ustafa Kem al bize de size de karşı, ya bizim bir ordu gönderm em ize izin verin, ya da siz bir askerî kuvvet göndere­ rek stratejik noktaları işgal edin!’1157 455 Tank Mümtaz Göztepe, Vahidettin Mütareke Gayyasında, İstanbul 1969, s: 241. 456 Tank Zafer Tunaya, a.g.e., c: 2 , s: 609. 457 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 103. Sözlük: M ünaferet: Nefret. Eşhas: Şahıslar. M atrut: Koğulmuş. Seyyiatları: Kötülükleri. TekaUd: Emekli. K eşan: Kimseler. MahdudUlmiktar: Az sayıda. Nigehban: Gözcü.

273


İSTİ KU L HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Stratejik noktalar... Mondros Mütarekesi’nin birinci maddesinde İtilâf devletleri­ nin donanmalarına açılacağı ve çevresindeki kalelerin işgal edile­ ceği derpiş edilen Çanakkale ve İstanbul Boğazları stratejik nok­ talar değil midir? Öyle ise İngilizler bir dediklerini iki etmeyen Damat Ferit’i kullanarak Çanakkale Boğazı’nın güneyinde

tampon bir Çerkez devleti kurmak isteyeceklerdir! İngi­ lizler, Bolu’dan Biga’ya uzanan koridorda bu sebeple istiklâl pro­ pagandası yapmış, İngiliz Muhipleri, Askerî Nigehban cemiyetleri bu sebeple elele vererek bölgede Türk millî hareketi aleyhinde ça­ lışmış, Rum ve Ermeni Patrikhaneleri yine bu sebeple İngilizler’in bölgede yürüttüğü istiklâl propagandasına yardım etmişlerdir. A nzavur Ahmet, belki hayatı boyunca farkına varm am ıştır ama onu Kuva-yı Milliye’nin üstüne gönderenlerin ulaşmak iste­ dikleri hedef budur! Nitekim tıpkı Samsun, Trabzon v e Bozkır bölgesine yollandığı gibi, Anzavur’un isyan bölgesi olan Biga-Bandırma yöresine de

İngiliz politikaları doğrultusunda hareket eden Nigehbancı subaylar gönderilmiştir. Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandam Albay Şevket Bey’in, 14. Kolordu Kumandanlığına yazdığı 14 Kasım 1919 tarihli şifrede bu çalışmaların amacı şöyle özetlenmiştir. "... Çerkezler ve Am avutlar arasında m ürıaferetsokarak ve bu kere M anyas havalisinde gerek Ahm et A n zavur gibi eşhası öteye beriye göndererek para kuvvetiyle Kuva-yı M illiye aleyhine tah­ rikat yapm ak ve düvel-i itilafiyenin m üdahalesini celp etm ek!’*5** Atatürk, heyet-i fesadiye dediği Askerî Nigehban Cemiyeti’ni anlatırken bunların hırsızlıklarından ve kötülüklerinden dolayı or­ dudan kovulmuş ve emekliye sevk edilmiş ahlâksız kimseler ol­ duklarından bahseder.4 4 8 559 458 Kâzım Özalp, Millî Mücadele (1919-1922), c 1, Ankara 1971, s 69. 459 İstanbul’da Askerî Nigehban Cemiyeti diye bir heyet-i fesadiye türemişti. Bu heyetin, o zamanki malumata nazaran reiskârında bulunanlar K iraz Hamdi

274


NECDET SEVİNÇ

İşte bu Nigehbancı subaylar İngiliz politikaları doğrultusunda hareket eden subaylardır. Damat Ferit, pek önem verdiği Askerî Nigehban Cemiyeti’ne, bugün rektörlük binası olarak kullanılan Harbiye Nezareti Merkez Kumandanlığı’na ait o konforlu merkezi tahsis etmiş, ileri gelen mensuplarını da İstanbul Merkez Kuman­ danlığı Divan-ı Harp üyeliği gibi önemli m akam lara getirmiştir. Bu cemiyetin, Çopur Hakkı diye tanınan bir topçu binbaşısının hayalhanesinden doğmuş, Donkişotvâri bir teşekkül olduğundan, bu zatın etrafında Donkişot’un meşhur seyisi Sanso Panso’suna rahm et okutacak babayâni tiplerin toplandığından bahseden Ta­ n k Mümtaz, Damat Ferit’in Nigehbancılara gösterdiği itibarı an­ latırken demektedir ki: "... Çopur H akkı, hüküm ete karşı birer rabot gibi kullandığı bu nigehbancı paşaları, Bab-ı A li’y e ilk gönderdiği gün, Sadra­ zam Dam at F erit Paşa derhâl huzuruna kabul etm iş, Osm anlı O rdusu adına konuştuklarını yüksek perdede atan o paşalar da kabineye bütün kuvvetleriyle yardım cı olacaklarını bildirm ek zekâsını gösterm işlerdi. Bu basit zekâ oyunu Dam at Paşa’y ı pek memnun etm iş ve huzurundan çıkarlarken çoktan em ekliye ay­ rılm ış olan bu paşaların hemen m uvazzaf ve fiili ordu hizm etine alınarak birer vazifeye tayinlerini em retm işti. Üçü de Türk-

çeyi tatlı bir Rumeli ve biraz da Arnavut şivesiyle konu­ şan bu paşalardan M irliva Tayyar Paşa ile Recep Paşa Divan-ı Harp azalıklarm a tayin edilm işler, M ustafa N atık Paşa da İstan­ bul M uhafızlığına kayırılm ıştıl’*60* Paşa, hırsızlıktan dolayı m a tru t, Erkân-ı Harp miralayı Refik Bey, sabık Halaskâr Grubu’ndan Binbaşı Kemal Bey, Bandırma sabık sevkiyat reisi topçu binbaşılarımızdan Hakkı Efendi ve henüz bu cem iyetle kat’i rabıta edip, etmediği mâlûm olmayan matrut erkân-ı harp binbaşlarından Nevres Bey gibi seyyiatlan yüzünden ordudan tardolunmuş veya tekaüde sevkedilmiş kesan ile ah lâk sızlık larıy la tanın m ış m ah d u d ü lm iktar eşhastan ibaret bulunmakta idi. (Atatürk, N utuk, c: 1, s: 2 35, ayrıca bakınız: c: 3, s: 1093, 1094, belge 150). 460 Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 1 2 5 ,1 2 6 .

275


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

İşte Balıkesir bölgesine gönderilen subaylar, Tarık Mümtaz’ın

“Çerkez kırbacıyla ortada dört döndüğünden” bahsettiği Çopur Hakkı’nın tayin ettirdiği subaylardı.

Boğazlar’a Hâkim Olmak İçin... 15. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa ile 3. Kolordu Kumandanı Selahattin Beye gönderdiği 25 Şubat 1920 tarihli telg­ rafta “Yunan işgalini kuzeyden durdurmağa muvaffak olan Balıkesir cephesinin arkasındaki Karabiga civarında Ahmet Anzavur’un

kumandası altındaki 860 kişilik çete ile düşmanın faali­ yete geçtiğini” bildiren461 Mustafa Kemal Paşa, 14. Kolordu Ku­ mandanı Yusuf İzzet Paşa ile 6l Fırka Kumandanı Kâzım Beye gönderdiği 27-28 Şubat 1920 tarihli şifrede Anzavur ayaklanma­ larının sebebini şöyle açıklamaktadır.

“İngüizler’in boğazlardaki hâkimiyetlerini temin et­ mek, Kuva-yı Milliye'ye tâbi Anadolu kısımlarıyla İs­ tanbul arasında tampon teşkil eylemekF*6* İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin tezgâhladığı Düzce-Adapazarı ayaklanmalarının da Anzavur şekâbetinin de temel sebebi işte bu tampon devlet meselesiydi. Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, neye âlet olduğunun belki far­ kında değildir ama işte Anzavur, bu maksadın hasıl edilmesi için bu şartlar altında isyan bayrağını açar. Daha Damat Ferit kabinesi düşmeden İstanbul’d an, Gönen-Manyas taraflarına gelen Anzavur, yörenin tanınmış eşkıyalanndan Kadir ile görüşür, onun adamla­ rından 150 kişilik bir çete kurar. Hepsi de Çerkez olan Şah İsmail, Cambazlı Hakkı, Sülüklülü Davut, Erkesenin Nuri, Kirmastılı Za­ fer gibi kimseleri etrafına toplar.463 Başlangıçta suret-i haktan gö­ rünerek, toplayacağı kuvvetlerle Yunanlılar’a karşı hareket edece­ 461 Atatürk’ün Bütün Eserleri, c: 6, İstanbul 2001, s: 390. 462 Atatürk’ün Bütün Eserleri, c: 6, İstanbul 2001, s: 398. 463 Osman Akandere-Fenıdun Ata, Dramalı Rıza Bey ve Millî MUcadele’deki Hizmetleri, İstanbul 2008, s: 30.

276


NECDET SEVİNÇ

ğini ilân eden464Anzavur’a, İstanbul’dan gelen ve Askerî Nigehban Cemiyeti mensubu olan Kiraz Hamdi Paşa’nın yâveri Yüzbaşı Ke­ mal ile Sırrı Bey de yardımcı olmuştur.465 Ayaklanma 25 Ekim 1919’da patlak verir. 500 kadar adamı ile Susurluk’u işgal eden Anzavur, halkı meydana toplayıp “artık

askerliğin kaldırıldığını, askerlerin ailelerinin yanına gidebileceklerini, isteyenlerin kendisine katılabilecek­ lerini” söyler. Subayların kasabayı terk etmelerini ister. 40-50 kadar askerin kendisine katıldığı görülür. Orduya ait silâh ve hay­ vanlara elkoyan Anzavur, askerî birliklerin gelmekte olduğunu duyunca Susurluk’tan kaçar. Bu arada Karacabey’d e asker ve si­ villerden birkaç kişiyi katleden Şah İsmail, Manyas’a gelip kara­ kolu basar, jandarm aların silâhlarına elkoyar, halkın değerli eş­ yalarını gaspeder. Anzavur 12 Kasım’da bu kez bin kişilik bir kuvvetle yeniden Susurluk’a gelir. Hükümet binasına yerleşir, adamlarını hanlara yerleştirir. Kışlayı ve kasabayı yağmalar, askerlere terhis edildik­ lerini söyler, onların atlarını ve silâhlannı alır. Bütün bu olaylar 14. Kolordu’nun sorumluluk bölgesinde cere­ yan etmektedir. Fakat bütün bu olaylar devam ederken Anzavur’la birlikte Beşiktaş’taki Çerkez Kulübü’nün müdavimlerin­

den olan466 14. Kolordu Kumandanı Yusuf İzzet Paşa, Bandırma’dan ayrılıp, Salihli’ye gidiverir! Oysa daha ayaklanma başlamadan 61. Fırka Kumandanı M iralay Kâzım Bey, Yusuf İz­ zet Paşa’ya bir telgraf çekerek Anzavur’un harekât-ı millîye aley­ hine bir teşkilât yapmakta olduğunu bildirmiştir!467 Soydaşlık ağır basmış olmalı ki, Yusuf İzzet Paşa, bir belânın

yaklaşmakta olduğunu bildiren bu telgrafa kulak vermediği 464 Kâzım Özalp, a.g.e., s: 65. 4 6 5 Osman Akandere-Ferudun Ata, a.g.e., s: 50. 4 6 6 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 377. 4 6 7 Osman Akandere-Ferudun Ata, a.g.e., s: 50, 26 numaralı dipnot.

277


İM İKİ Al. HARBİ'NDE ETNİK İHANET

gibi, gözünün önünde cereyan eden olayların vehametini de idrak etmek istememiştir. Yusuf İzzet Paşa’nın Salihli’ye çekip gitmesinden cesaret alan Anzavur, 14 Kasım’da Bandırm adan Balıkesir’e sevk edilmekte olan yedi araba dolusu top mermisine elkoyar. Bu talan ve ayaklanmayı bastırmak üzere yaklaşık 125 piyade ve 33 süvariden oluşan bir kuvvetle Susurluk’a giden Kaymakam Rahmi Bey kuv­ vetleri kasabadan çıkarken ıo o ’den fazla Çerkez’in saldırısına uğ­ rar. Nihayet 61. Fırka Kumandanı Kâzım Özalp ve Köprülü Hamdi Bey, 16 Kasım’da Anzavur’un kuvvetlerini dağıtır. Kaçmayı başa­ ran A n zavur Gönen’e gelir, hükümet konağı, askerî depo, bele­ diye ve diğer resmî binalar ve telgrafhane âsiler tarafından işgal edilir. Eşkıyalar kapısını kırıp girdikleri mahkemede malî ema­

net deposunu yağmalarlar. Yetim sandığındaki paralan alırlar. Gönen Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Reisi’ni, Kaymakamı, Jandarma Kumandam’nı ve diğer bazı mem urlan tutuklarlar, ba­ zılarına işkence yaparlar, işkence altında ölenler olur. Hapisha­ neyi basıp mahkûmları serbest bırakırlar, mahkûmların bir kısmı Anzavur’a katılır. Şehirdeki dükkânlar yağmalanır, belediyenin

3 bin lirasına elkoyarlar. Geceleri ev, ev dolaşıp halktan ceb­ ren para, mücevherat ve diğer kıym etli eşyayı alırlar. Gönen’de Yusuf İzzet Paşa’ya ve Çerkez Ethem’e tehdit telgraf­ ları çeken Anzavur, bildiriler yayınlayarak “o kadar çok kanın bo­ şuna akıtıldığı dört savaş yılından sonra Selanik ve diğer yer­ lerden gelen hainlerin, memlekete barış ve güvenlik getirmek isteyen Padişah’ı devirm ek istediklerinden” yakınır. Selanik’ten kastı Mustafa Kemal Paşa’dır. Anzavur daha sonra şöyle devam eder “Onlar Cumhuriyetçidir. Vergi ve asker toplamaları Padişah’ın hukukuna tecavüzdür. Memlekette sulh ve sükûn Sultanahmet Meydanı’nda miting yapmakla yada Avrupa’yı tehdit etmekle de­ ğil, Padişah’a boyun eğmekle mümkün olacaktır. Öyleyse halk Pa­ dişah için mücadele etmelidir.468 468 Sina Akşin, a.g.e., c: 1, s: 106. 278


NECDET SEVİNÇ

Rahmi Bey’in emrindeki Çerkez Ethem ve Dramalı R ıza Bey kuvvetleri 21 Kasım’daSusurluk’a gelirler. Çerkez Ethem, Kuva-yı Seyyare adı verilen birlikleriyle Gönen’e yürür. Gönen’den kaçan Anzavur’la Çerkez Ethem kuvvetleri Saraçlar’da çatışırlar. Kuv­ vetleri hırpalanan Anzavur kaçar.469 Yarbay Rahmi Bey ve Çerkez Ethem tarafından takip edilen Anzavur çetesi gitgide dağılır, Aralık ayının ilk günlerinde etra­ fında ancak 6-7 kişi kalmıştır. Bu tarih 1. Anzavur ayaklanması­ nın sona erdiği tarih olarak kabul edilir.

Anzavur’un Kimliği Anzavur Kafkasya’da doğmuş, Ruslar’ın Kâfkaslar’daki Müs­ lüm anları katletmesi üzerine daha 6 yaşında iken babası ile bir­ likte Türkiye’ye sığınıp Biga’nın Dere köyüne yerleşmiştir. Tarık M üm taz Göztepe’nin verdiği bilgilere göre Abzahlar’ın A n çukkabilesindendir.470Askerliğini jandarm a eri olarak yapmıştır. Aydın dolaylarında efeleri takip eden müfrezelerde bulunmuştur. Asker­ likten sonra Abdülhamit’e iki Çerkez kızı hediye ettiğinden bah­ sedilir, fakat hangi sıfatla Saray’a bu kadar yaklaşabildiğine dair herhangi bir bilgi verilmez. Abdülham it onu Yüzbaşı rütbesi ile Kütahya Jandarma Tabur Komutanlığı’na tayin eder. Eşkıya taki­ binde büyük başarı kazanmış, Osmanlı valilerini yıllarca uğraştı­ ran Çakıcı’yı öldürünce şöhret sahibi olmuştur. Fakat Çakıcı’nın Karıncalıdağ çatışmasında ortalığın kararması sebebi ile kızanla­ rından Hacı Mustafa tarafından yanlışlıkla öldürüldüğüne471 veya amcasının oğlu ve aynı zam anda eniştesi olan Deli Mehmet tara­ fından katledildiğine dair iddialar da vardır.472 Eğer bu iddialar doğru ise Anzavur bir şöhret hırsızı, bir yalancı pehlivan demektir! 469 470 471 472

Osman Akandere-Ferudun Ata, a.g.e., İstanbul 2008, s: 48, 68. Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 244. Kemal özkaynak, Efelerden Haber, CHP Basımevi, Aydın 1946, s: 108. Ahmet Efe, Efsaneden Gerçeğe Kuşçubaşı Eşref, s: 48 ve devamı.

279


İSTİKLAL HARBİ NDE ETNİKİHANET

22 Nisan 1919’da Damat Ferit tarafından İzmit’e m utasarrıf olarak vekâleten tayin edilen Anzavur, halifenin iradesiyle şeriat namına hareket ettiğini söylemesine rağmen, soygundan, çapul­ dan yağma ve cinayet işlemekten geri kalmamıştır.

Akbaş Olayı Mütareke yıllarında kurulan Karakol, Felah, Mim Mim Grubu gibi gizli teşkilâtlar, işgal kuvvetlerinin elkoydukları silâh ve mü­ himmatı Anadolu’ya kaçırıyorlardı. Fakat binbir tehlikeyi göze ala­ rak kaçırılan bu silâhlar, gittikçe teşkilâtlanmakta olan Kuva-yı Milliye’ye kâfi gelmiyordu. Eldeki topların kamaları alınmış, tü­ feklerin mekanizmaları çıkarılmıştı. İstiklâl Savaşı kahramanlarından 61. Fırka Kumandanı Kâzım Özalp, silâh tedariki konusunda çekilen sıkıntıları özetlerken de­ mektedir ki: “...E n büyük zorluk silâh ve cephanenin temin edilm esinde id i Kolordu depolarında bulunan mekanizmasız tüfekleri, İstanbul’d an sandıklarla m ekanizm a nakletm ek ve denize ahlan m ekanizm a­ ları da çıkarm ak suretiyle kısm en istifade edilebilir bir hâle ge­ tirdik Fakat bu kadarı gayem iz için yeterli değüdi. Noksanı telâfi için çok kereler İstanbul’a heyetler gönderdik. Bu heyetler de silâh ve cephane tem inine m uvaffak olam ıyorlardı. Ancak bir gidişte kardeşim Fethi ile Dramalı Rıza Bey bir m iktar silâh ve cephane bulm aya m uvaffak olm uşlardı. Bunları İstanbul’d an getirm ek fevkalâde zordu. B ir top kam ası İstanbul’d an Bandırm a’ya gön­ derilirken İtilâfkon trol m em urları tarafından görülerek alınm ış ve bu kam ayı getiren adam ım ız da tevkif edilm işti!’^3 Mütareke hükümlerine aykırı olarak elimizden alman silâh ve cephaneler işgal altındaki bölgelerde bulunan bazı depolarda muhafaza ediliyordu. 473 Kâzım Özalp, a.g.e., s: 73, 74. 280


NECDET SEVİNÇ

Bu depoların en büyüğünün Akbaş Cephaneliği olduğu an ­ laşılıyor. Birinci D ünya Savaşı’nda Çanakkale Boğazı’nı savu­ nan birliklerim izin ikm al işlerinde kullanılan Akbaş, Gelibolu Yarımadası’nın doğusunda, Yalova deresinin ağzında küçük gemi­ lerin demirlemesine elverişli olan koyda bulunuyordu. OsmanlıRus savaşlarında elegeçirilen binlerce silâh ve cephane ile devrin en önemli harp vasıtalarından olan birçok makinalı tüfek işte bu depoda muhafaza ediliyordu. îngilizler bu silâhlan Bolşevikler’e karşı savaşmakta olan Çar taraftan Varangel Ordusu’na vereceklerdi. Ne acıdır ki, bu silâhların Rusya’ya gönderilmesiyle ilgili İngiliz talebi Osmanlı Hükümeti ta­ rafından kabul edilmiş, hatta silâhlan yüklem ek üzere gelen bir Rus gemisi Gelibolu limanına demirlemişti. Fakat adı T ürk m illî tarihine de Türk m illî hafızasına da bü­ yük vatansever olarak kaydedilen Köprülü Hamdi Bey buna izin vermeyecekti. A ynı zamanda Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Merkezi üyesi de olan Edremit’in bu kahraman kaymakamı, Akbaş cep­ haneliğindeki silâhlara elkoymaya karar verdi. Bir baskın yapa­ cak ve silâhlan Türk hatlarının berisine taşıyacaktı. Ham di Bey, millî mücadele tarihimizin bir başka kahramanı olan Dramalı Rıza Bey ve arkadaşlarını keşif yapm ak üzere Ak­ baş yöresine gönderdi. Kâzım Özalp’in verdiği bilgilere göre; Rıza Bey ve iki arkadaşı bu yörede bir hafta kadar kaldılar. Akbaş depolarının etrafında çoban kıyafetleriyle tetkiklerde bulundular. Bazı köylülerle tanış­ tılar. Muhafızların vaziyet ve mevkilerini, nöbetçi sayısını, ne şe­ kilde nöbet değiştirdiklerini, er koğuşlarını, subay odalannı, tele­ fon hatlarını, depolardaki malzeme m iktannı, depolardan iskele civarına gelen yollan öğrendiler. Yapılacak iş için gereken bütün bilgiyi toplayarak Biga’ya döndüler.474 474 Kâzım Özalp, a.g.e., s: 90. 281


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

A kbaş cephaneliği Fransız askerleri tarafından çok sıkı bir biçimde korunuyordu. Ayrıca düşman devletlere ait küçüklü bü­ yüklü birçok savaş gemisi cephaneliği denizden de kontrol altında bulunduruyordu. İngiliz savaş gemilerinin, büyük bir bölümünün bu bölgede üs olarak kullandığı Çanakkale’nin cephaneliğe olan uzaklığı, torpido hızı ile 15-20 dakika idi. Cephanelik ile Gelibolu, Gelibolu ile Çanakkale arasında telefon bağlantısı vardı. Bölgedeki Rumlar da Türkler’in hertürlü hareketini büyük bir dikkatle takip ediyor, şüphelendikleri bir şey olursa hemen İtilâf devletleri yet­ kililerine haber veriyorlardı.4754 6 7 Köprülü Hamdi Bey planını yapar, hazırlıklarım tamamlar. 1920 yılının 26 Ocak’ı 27’ye bağlayan Pazartesi gecesi baskın planı icra edilir. Gelibolu tarafına geçen Kuva-yı Milliye’nin fedakâr men­ supları telefon hatlarını keserler. Nöbetçilerin ellerini, kollarını bağlarlar, muhafızların bulunduğu binayı sararlar, yatakhane koğuşundakiler dahil, bütün Fransız kuvvetlerini teslim alırlar. De­ polardaki silâh v e cephaneyi kayıklara yüklerler ve teslim aldıkları Fransızlarla beraber, kimsenin burnunu kanatmadan Lapseki’ye gelirler. Köprülü Hamdi Bey komutanlarına verilmek üzere elle­ rine bir not tutuşturup, esir Fransız kuvvetlerini serbest bırakır. Notta şu satırlar okunmaktadır: “Muhafazanız altmda bulunan silâhlar aslmda bizim dir ve bize lazım dır. Cephaneliği ikiyüz kişi ile ben bastım . İçindekileri ben aldım . Askerlerinizin hiçbir kabahati yoktur. Kendilerinden aldı­ ğım bütün teçhizatı iade ederek onları nezdinize gönderiyorum.’**

Elegeçirilen Silâhlar “Planım ız, Akbaş’tan getirilen silâhlarla bir taarruz kuvveti teşkil ve teçhiz ettikten sonra Soma ile A khisar arasında büyük bir taarruz yaparak, Yunanlılar’ı İzmir’d en çıkarmaktı. Yunanlılar 475 Kâmil Su, Köprülü Hamdi Bey ve Akbaş Olayı, Ankara 1984, s: 137. 4 7 6 Zeynel Kozanoğlu, Hamdi Bey ve Akbaş Baskını, Ankara 1970, s: 90.

282


NECDET SEVİNÇ

henüz Anadolu’ya çok sayıda asker çıkarmamışlardı’*77 diyen 6ı. Fırka Kumandanı Kâzım Özalp, gün doğmadan önce 8 bin tü­

fek, 5 bin sandık cephane ve 300 mitralyözün kayıklara yerleştirilmiş olduğundan bahsetmektedir.4 478 7 Köprülü Hamdi Bey, A kbaş cephaneliğinden sonra, halkın genellikle Sarıçalı dediği Sarıcaali, Yenişehir ve Üvecik cephane­ liklerinde depo edilen silâh ve mühimmatı da elegeçirip, güvenli bir yer olduğu anlaşılan Yenice’ye getirir.479Yalnız Sarıcaali depo­ sunda 6 bin sandık cephane bulunuyordu. Akbaş cephaneliğinin Umurbey iskelesine taşınm asında kul­ lanılan Bolayır vapurunun Karabiga’da olduğunu öğrenince İngilizler Karabiga limanına bir harp gemisi gönderirler. Gün henüz ağarmadan Karabiga’ya gelen İngilizler, Bolayır vapurunu tespit ederler. Gemi kaptanı, Nahiye Müdürü’nü gemiye çağırıp, vapu­ run kaptan ve tayfalarının kendisine teslim edilmesini ister. Aksi hâlde Karabiga’yı yakacaklarını ihtar ederler. Karabigalılar düş­ mana kimseyi teslim etmezler. Fakat İngilizler 1 Şubat 1920’d e Bandırma’ya asker çıkarırlar. Herhâlde 61. Tüm en Kumandanı Kâzım Özalp’in da Akbaş baskınını planlayanlar arasında bulun­ duğunu öğrenmişlerdir ki, İstanbul Hükûmeti’nden 61. Tümen Kumandanı’nın kendilerine teslim edilmesini isterler. İşte bu sırada ikinci Anzavur ayaklanması patlayıverdi.

İkinci Anzavur Ayaklanması Baskınlarda elegeçirilen bütün silâhlan Yenice köyüne taşı­ tan Köprülü Hamdi Bey, Dramalı Rıza ve onun gözü pek arkadaş­ larını bu silâhların muhafazasına memur ettikten sonra Biga’ya 477 Kâzım Özalp, a.g.e., s: 94. 478 Kâzım Özalp, a.g.e., s: 91. Kâzım Özalp, M ustafa Kem al P aşa’yabildirilm ek üzere Ankara’daki 20. Kolordu K um andanlığına çektiği şifre de 300 değil, 4 0 Rus mitralyözünden söz eder. Herhâlde bu rakam elegeçirilen silâhların sayımından sonra tespit edilen rakam olmalıdır. 479 Kâmil Su, a.g.e., s: 160.

283


İSTlKlÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

gelir. Balıkesir Heyet-i Merkeziyesi ondan Yunan cephesine gön­ derilmek üzere asker toplamasını istemektedir. Hamdi Bey 500 kadar vatan evlâdını silâh altına alıp, bunları Bandırmadaki 14. Kolordu emrine gönderir. Kendisini millî bir alay kurm a işine ve­ rir. Fakat toplanacak askerlerin beslenme ve giyinme ihtiyaçları için paraya ihtiyaç vardır. Hamdi Bey bu parayı Biga köylerinden isteyince, zaten asker toplamak gibi devlete ait bir işi yaptığı için hakkında dedikodular başlayan Hamdi Bey’e karşı şiddetli bir muhalefet gelişir. Ve hele Ham di Bey, zenginleri kaçırarak fidye karşılığında serbest bırakm akla yetinmeyip, köylülerden de para toplayan Kara Ahm et’i, on kadar adamı ile birlikte Biga cezaevine hapsedince, aleyhindeki muhalefet, Kuva-yı Milliye karşıtı propa­ gandaya dönüştü. Kara Ahm et Pomak’tır, bu sebeple yöredeki bü­ tün Pomaklar Hamdi Bey’e karşı cephe alırlar. Anzavur’un adam­ ları bu durumdan istifade eder. “Dört yıldan beri milletin çektikleri yetmiyormuş gibi, Hamdi Bey denilen adam da seferberlik ilânına kalkıştı. Seferberlik devletin işidir. Para salm ak devletin işidir” diye başlam akta ve demektedirler ki: "... H am di Bey halkı kim lere karşı savaşa sürüklem ek isti­ yor? İngilizler’e, Fransızlar’a ve Yunanlüar’a karşı mı? Am a on­ ların güçlü orduları, donanm aları var. Bu m illetin ise hiçbir şeyi yok. Çekilenler az geliyormuş gibi bir de bu adamın keyfi için yeni belâlara, yenifelâketlere m i sürüklenecek? Padişah’ımız, m illeti bu felâketlerden korum ak için eline ferm an vererek A nzavur’u gön­ derdi. Padişahım ıza mı itaat edilecek, yoksa kim olduğu bilinm e­ yen H am di Bey gibi bir adama mı hizm et edilecek?’1180 Bu propagandalar zaten fırsat kollam akta olan Anzavur’un işine yaramaktadır. İşte bu sırada Çerkez ve Pomaklar’dan mey­ dana gelen bir heyet, Manyas köylerinde kendisine taraftar top­ lamakta olan Anzavur’a başvurur. Gelenler Hamdi Bey’in istediği paralar için verdiği sürenin dolmak üzere olduğunu, bu parayı ve-4 0 8 480 Kâmil Su, a.g.e., s: 186, 187.

284


NECDET SEVİNÇ

remeyeceklerini söylerler ve ondan Kuva-yı Milliye’ye karşı ken­ dilerine yardım etmesini isterler. Aradığı fırsatı yakalayan Anzavur, elinde Padişah fermanı ol­ duğunu, bu fermana göre herkesin Kuva-yı Milliye’ye karşı silâha sarılması gerektiğini, eğer kendisine yardım ederlerse elinden ge­ lecek her şeyi yapacağını söyler.481 Bir şey daha söyler, der ki:

- Kuva-yı Milliye’ye silâhla karşı koyacağınıza Kur’an üzerine yemin ederseniz Padişah’tan ve İngilizler’den her türlü yardımı görürsünüz!482 Bu “İngiliz yardımı” meselesine lütfen bir mim koyunuz. İşte yakın tarihim ize İkinci Anzavur Ayaklanması olarak ge­ çen cinâî çapul hareketleri bu şekilde başlar. Her ikisi de Anzavur’un adamı olan Pomak Gâvur îmam’la

Çerkez Şah İsmail’in emrindeki yaklaşık 1.200 kişilik bir ka­ labalık, 16 Şubat’ta Biga’yı basar. Baskın sırasında belediyede ça­ lışmakta olan Köprülü Hamdi Bey’in emrinde bu gözü dönmüş âsilerle mücadele edecek kuvvet yoktur. Cepheye sevk edilm ek üzere henüz silâh altına alınan acemi erler de bir kısmı kendi köy­ lüleri olan hemşehrilerine ateş açmayınca Hamdi Bey atının ba­ şını Yenice köyüne çevirir. Vatanın kurtuluşu için çok ihtiyaç duy­ dukları ve binbir müşkilatla elegeçirdikleri silâh ve mühimmatın âsilerin eline geçebileceğinden endişe etmektedir. Gidip onlara yardım edecektir. Fakat yolda Anzavur’un adamları tarafından al­ çakça şehit edilir. 17 Şubat’ta Anzavur çetesiyle birlikte kasabaya gelir, Hükümet Konağı’na yerleşerek şehrin idaresini eline alır. Bu arada emrinde Anzavur’un gönderdiği 50 kadar Çerkez ser­ gerdesi bulunan Gâvur İmam, Biga Hükümet Konağı’nın alt ka­ tındaki koğuşta yatm akta olan üç hasta jandarm a ile Jandarma Kumandanı Yüzbaşı İsmail H akkı ve Hamdi Bey’in yâveri Kâni 481 Osman Akandere-Ferudun Ata, a.g.e., s: 120. 482 Zühtü Güven, Anzavur İsyanı, Ankara 1965, s: 44.

285


İSTİKIÂL HARBl'NDE ETNİKlHANET

Bey’leri öldürür. Kâni Bey’in cesedini sokaklarda sürükle­

terek4® 3kendisine karşı çıkacakların akıbetlerinin farklı olmaya­ cağına ilişkin vahşi-mesajlar verir. 18 Şubatta Hamdi Bey’in silâh arkadaşlarından Üsteğmen İnebolu’lu Rıza ile Teğmen Besim Bey’i yakalarlar. Hükümet binasına getirdikleri Üsteğınen’in elbise­

lerini soyarlar. Vücudunu hedef tahtası olarak kullanıp, onlarca bıçak darbesi ile şehit ederler, Teğmen Besim Bey de aynı şekilde öldürülmek üzere iken nüfuzlu bir Çerkez’in araya girmesiyle kurtulur. Karacabey’de 50 kadar evi soyan Anzavur’un eşkıyaları, ka­ dınların namuslarına da tecavüz etmişlerdir. Şehir dışına çıka­ rılan Hamdi Bey’in zevcesi 25 eşkıyanın tecavüzüne uğ­

ramış ve ırzı parçalanarak öldürülmüştür. Burçakçı Mustafa Ağa’nın hanımma eşinin gözü önünde tecavüz edilmiştir.4® 4 Bu vahşet devam ederken Gâvur İmam Yenice köyüne gelir. Bu köy, Akbaş, Sarıçalı, Yenişehir ve Üvecik cephaneliklerinden elegeçirilen silâh ve mühimmatın depo edildiği köydür. Gâvur İmam, Dram alı Rıza Bey ve 40 arkadaşının koruduğu bu köyü 800 âsi ile basar. Biga’da elegeçirdiği iki dağ topu ile köyün üzerine gülle yağdırır. Askerliğini topçu olarak yaptığı için topun birini bizzat kendisi kullanmıştır.4® 5 Bu eşkıyalarla 38 saat boyunca çarpışan Dramalı Rıza Bey,

silâh ve cephanenin Anzavur’un eline geçmemesi için yüreği kan ağlayarak bütün depoları teker teker havaya uçurur. Bu arada Gönen’e saldıran Anzavur, hemen hemen kuvveti kalm am ış olan Rahmi Bey’i parçalar. Gönen M üftüsü Şev­ ket Hoca, Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Başkanı Hüseyin Bey, Gazi4 5 3 8 483 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 73. 484 Yüzbaşı Selahattin’in Romanı, İstanbul 1995, s: 135. 485 Osman Akandere-Ferudun Ata, a.g.e., s: 127.

286


NECDET SEVİNÇ

Mihail’in torunlarından Mehmet Bey ve diğer ileri gelen milliyet­ çiler katledilir.

6ı. Tümen Komutanı Kâzım Özalp, “haydutların ortaya çı­ kardığı vaziyet, bizim için Yunanlılar’dân daha tehlikeli idi, bu sebeple cepheleri ihmal edip bunlara karşı hare­ kete geçmek lazım geliyordu” diyor.486 Öyle yaparlar. Biga’dan sonra, bugün M ustafa Kem al Paşa adı verilen Kirmasti, Karacabey ve Bandırma’yı işgal edip Balıkesir ve Bursa’yı bile tehdide başlayan Anzavur’u ezm ek için Aydın, Balı­ kesir ve A khisar cephelerine kaydırılan birliklerle, Çerkez Ethem kuvvetleri birleştirilir, süvari ve piyade olarak sayısı 2 bini bu­ lan bu kuvvetler Çerkez Ethem’in emrine verilir. 16 Nisan sabahı Susurluk’un kuzeyindeki Yahya köy sırtlarında başlayıp, akşama kadar devam eden çatışmalardan sonra kuvvetleri dağılan Anzavur, 19 Nisan’da Karabiga’ya gelir ve sahilde beklemekte olan

bir İngiliz gemisine binerek İstanbul’a kaçar.487 Herhâlde İstanbul’a Anzavur’un öldüğüne dair haberler gelmiş olmalı ki, Mustafa Kemal Paşa’ya “Kemal Paşa hazretleri” dediği için Vakit Gazetesi’ne şiddetle saldıran Peyam-ı Sabah ve Alemdar gazeteleri olaydan fevkalâde müteessir olurlar. 22 Mart 1920 tarihli Alemdar’da “Anzavur Bey” dediği bu İngiliz uşağını “halkın

Kuva-yı Milliye’ye karşı duyduğu lânet ve nefreti temsil eden bir yiğit” olarak selâmlayan Refi Cevat, Anzavur’un ölüm haberi üzerine şöyle yazacaktır: “... Gerçekten ölm üş ise m em leket cesur ve dindar bir evlâdını daha kaybetm iştir, yaşıyorsa vatan kendisinden hizm et bekle­ m ektedir.” Hürriyet ve İtilâf Partisi toplantılarında, Refi Cevat’ın, babası Muhittin Paşa ile birlikte ağır misafir muamelesi yaptığı Anzavur, 486 Kâzım Özalp, a.g.e., s: 99. 487 Türk İstiklâl Harbi, c: 6 , İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 87.

287


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

b u İngiliz yalakası yazara göre sanki millî bir kahramandır. Şu sa­ tırlar yukarıda bahsettiğimiz 22 Mart tarihli yazısından alınmıştır. "... Kendilerine haksız yere Kuva-yı M illiye adm ı veren, yıl­ lardan beri kanlı p en çeleri altında in lettikleri zavallı m illetin sakin admı bu son cinayet isteklerinin tatm inine de âlet etm ek­ ten çekinm eyenlere karşı bütün m illetin birleşik sinesin­

den kopan lanet ve nefret sesine en yiğitçe tercüman olanlarm başında hiç şüphesiz Ahm et Anzavur adını kaydetmektedir!’*88

Anzavur Kimin Maşası İdi? Hiç şüpheniz olm asın ki, İngilizler’in! Aynı zamanda Zât-ı Şâhâne’nin. Ve aynı zamanda Damat Ferit’in. Am iral Robeck, Lord Curzon’a gönderdiği ı ı Nisan 1920 ta­ rihli raporunda bu maşaya neden ihtiyaç duyulduğunu şu cümle ile açıklamaktadır: "... Dam at Ferit 7 N isanda bana geldi, m illî hareketi bastır­ mak için her çeşit moral baskıyı kullanacağını söyledi M illî hare­ kete karşı organize edilen Anzavur, hüküm etin elinde bir silâhtır. Anzavur Bandırm a’y ı istila etti hüküm et onu Balıkesir Valisi ta­ yin etti. Ben milliyetçileri ezmek için yeni hükümete yar­

dım yapacağımı söyledim.’*89 Anzavur’un neden zuhur ettiğinin farkında olan Mustafa Ke­ m al Paşa, 24 Nisan 1920’de Meclis’in gizli oturumunda “dahili ahval” hakkında bilgi verirken, Anzavur’un İngiliz parası,

İngiliz silâhı ve İngiliz teşviki ile harekete geçtiğini söy­ lemiştir. 15. Kolordu Kum andanlığına gönderdiği 23 Şubat 1920 tarihli yazıda “Ferit Paşa’nın İngilizler’le birlikte Anza­

vur Ahmet’i tekrar Biga havalisinde Kuva-yı Milliye’ye 4 9 8 488 Kâmil Erdeha, Yüzellilikler Yahut M illî M ücadelenin M uhasebesi, s: 46. 489 E rol U lubelen, İn giliz G iz li B elg eleri’nde T ü rk iy e , s: 272.

288


NECDET SEVİNÇ

saldırltığından”190bahseden Mustafa Kemal Paşa, yine 15. Ko­ lordu Kum andanlığına gönderdiği 28-29 Şubat 1920 tarihli şif­ rede şöyle demektedir: "... Cum artesi günü 284 numaralı İngiliz torpidosuyla, İngiliz subay ve erleri refakatiyle K ızılhançerliler’le alakası olanlardan Kaymakam Fettah/Ağır Topçu Binbaşı Em irgânlı Kemal, bir sü­ vari m ülazim i, bir bahriyeli... Gönen eşrafından N uri Bey, Çer­ kez Y usuf Bey, Karabiga’ya gidip Bigdda Anzavur’a iltihak ede­ rek teşkilâta başlayacaktır. Ve geri kalan hazırlanm ış subaylar aynı gün hareket edecek olan Gelibolu Vapuru ile gideceklerdir.’1191 M illî mücadele kahramanı Kâzım Özalp’in “Yunanlılar’la

m eşgul olduğum uz sırada bizi ansızın arkam ızdan vuracaktı”*92 dediği 1. Anzavur ayaklanması nasıl İngilizlerle Damat Ferit Paşa ve Sait Molla gibi m illî mücadele karşıtları tara­ fından tahrik edilmiş ve desteklenmiş ise4 1293 2. Anzavur ayaklan­ 4 0 9 ması da aynı şekilde, aynı güçler tarafından teşvik edilmiş, des­ teklenmiş ve hatta himaye edilmiştir. Bize Köprülü Hamdi Bey ile ilgili kıymetli bir araştırma sunan Kâmil Su da Anzavur ayaklan­ masının İngilizler’in tertibi olduğunu yazar.494 Biliyoruz ki, Damat Ferit, 8 Nisan 1920’d e İngiliz Yüksek Ko­ miseri Robeck ile görüşüp, Anzavur’a gönderilmek üzere

İngilizler’den silâh ve milliyetçiler aleyhindeki ferman ve fetvaları halka dağıtmak üzere uçak büe istemiştir.495 İngilizler’in Anzavur Ahmet’i piyon olarak kullandıklarını gös­ teren beyan ve belgeler yalnız yukarıda sıraladıklarımızdan iba­ ret değildir. Aşağıda göreceğiniz gibi İngilizler Anzavur’a silâh ve 490 A ta tü rk ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 6, s: 384. Sözlük: Mülazim: Teğmen. 491 A ta tü rk ’ün B ütün E se rle ri, c: 6, s: 404. 492 Kâzım Özalp, a.g.e., s: 65. 493 ö z ca n Mert, A nzav u r’un İ lk A yaklanm asına A it Belgeler, Belleten, c: LVI, sayı: 217, s: 888. 494 Kâmil Su , K öprülü H am di B e y ve A kbaş O layı, s: 189. 495 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 473.

289


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

torbalar dolusu altın vererek hem Türk-Çerkez çatışmasını

çıkarmak istemiş, hem de onu Kuva-yı Milliye’nin karşısına dikmişlerdir. Genelkurmay Başkanlığı tarafından yayınlanan bir çalışma­ dan öğreniyoruz ki, Akbaş olayını bir türlü hazmedemeyen İngilizler, Ahm et A n za vu r’la tem as hâlindedirler.496 Biraz evvel de bahsettiğimiz gibi Anzavur İngilizler’d en maddi yardım bile görmüştür!497 Mustafa Kemal Paşa 14. Kolordu Kumandanı Yusuf İzzet Paşa ile 61. Fırka Kumandanı Kâzım Bey’e gönderdiği 27-28 Şubat 1920 tarihli bir şifrede Anzavur’un adamlarından Şah

İsmail’in bir İngiliz torpidosuyla İngiliz üssü hâline ge­ len Çanakkale’ye giderek İngilizler’den talimat aldığını bildirmektedir.4984 9 Sonradan elde edilen belgelerden anlaşılıyor ki, Şah İsmail, İngilizler’den yalnız talim at almamıştır, biraz evvel de bahsetti­ ğimiz gibi altın ve silâh da almıştır. A lçakça katledildikten sonra cesedi belediye bahçesine atılan Köprülü Hamdi Bey, Kâni Bey ve Üsteğmen A li Rıza Bey’in cesetlerinin âsiler tarafından İngi­ liz subaylarına gösterildiği kaydedilen Genelkurmay kaynağında şöyle denmektedir:

“...Şahİsmail bu İngiliz subaylarıyla önce Karabiga'ya, oradan da İngiliz torpido botuna binerek Çanakkale’ye gitti. Biga’ya dönüşünde yedi torba içinde 5 bin İngiliz altınını beraberinde getirmiştiI’3199 496 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 73. 497 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 121. 498 A tatürk’ün Bütün Eserleri, İstanbul 2001, c : 6 , s: 398, 399. 4 9 9 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 74. Şah İsm ail’e yedi torba içinde 5 b in İngiliz altınının verildiği 12. Kolordu K um andanlığına gönderilen 29 Şubat 1920 tarihli şifrede de ifade edilmek­ tedir. Bakınız: A tatürk’ün Bütün Eserleri, c: 6, s: 4 13; Kâzım Karabekir,

İstiklâl Harbimiz, s: 478.

290


NECDET SEVİNÇ

Bozguna uğradıktan sonra kuvvetleri İngiliz donanmasının himayesi altına giren500 A nzavur’a İngilizler, Türk m illiyetçile­ rine karşı kullanılmak üzere silâh da vermişlerdir. İngiltere’nin

Anzavur’a 4 bin tüfek, 30 mitralyöz, çok sayıda cephane ve 4 top gönderdiğini yazan Le Temps Gazetesi ayaklanmayı şöyle değerlendirmiştir: "... Çanakkale dolaylarında m illiyetçilerin um ulm adık başa­ rılarından kuşku duyan İngiltere, bir yandan Bandırm a’y a asker çıkarm ış, öte yandan 2. A nzavur ayaklanm asını ateşlem iştir!’*01 F ran sız H ükûm eti’nin y a rı resm î organı olan Le T em ps Gazetesi’nden başka Le Petit Parisien Gazetesi de Anzavur’un

İngiltere’nin isteği üzerine ortaya çıktığını ve İngilizler tarafından silâhlandırıldığını yazmıştır.502

Anzavur Paşa Anadolu İhtilâli’ni yazan Sabahattin Selek, “Anzavur hareketi İstanbul’da teşvik ve tahrik edildi” diyor503 Bu o kadar aşikârdır ki, nice vatan evlâdının kanını döken bu İngiliz uşağı, Kuva-yı Milliye’nin elinden kurtulup bir İngiliz gemisiyle İstanbul’a kapağı atışından sadece beş gün önce 21 Nisan 1920’de Zât-ı Şâhâne

tarafından mir-i m iran rütbesi verilerek Paşa’lıkla ödüllendirilmiştir! İşlediği cinayetlerden dolayı ödüllendirildiği anlaşlılan bu sergerde, yine Kuva-yı Milliye’yi ezm ek gö­ reviyle İzmit’e gönderilecek, Yunan birlikleri Biga’yı işgal edince de, Biga’ya gelip Yunanlılar’la işbirliği, îngilizler’e de ca­

susluk yapacaktır.504 500 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 5. 501 Yahya Akyüz, T ü r k K u rtu lu ş Savaşı ve F ra n sız K am u oyu , 1919-1922, Ankara 1975, s: 113. 502 Yahya Akyüz, a.g.e., s: 113. 503 Sabahattin Selek, A nadolu İh tilâli, c: 1, İstanbul 200 0 , s: 372. 504 Kâmil Erdeha, Yüzellilikler Yahut M illi M ücadelenin M uhasebesi, s: 27. Sözlük: Esliha: Silâh.

291


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

İngilizler’in Adam ı Mütareke yıllarında Türk gizli teşkilâtı Mim Mim Grubu’nun başkam olan Hüsamettin Ertürk, Anzavur hakkında çok önemli bilgiler vermektedir. “İngilizler’in Anzavur’u para ile satın

aldığını ve enirine istediği kadar para verdiğini” yazan Ertürk’ün anlattıklarından, bu vatan haininin milliyetçileri vur­ mak için ihtiyaç duyduğu silâhlann İstanbul’d an gönderildiği an­ laşılmaktadır. Şu satırlar Ertürk’e aittir: "... Fakat Allah kendilerinden razı olsım, o tarihte İstanbul’d a Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Dairesi Harekât Şubesi R eisi bulunan Erkan-ı Harp M iralay Öm er L iitfi Bey ile aynı dairede çalışan arkadaşları, vatansever zevattan bulunan Erkân-ı Harp Binba­ şısı Naim C evdet ve Binbaşı Cem al Bey’ler, Anzavur’un em rin­ deki birliklere gönderm ek zorunda kaldıkları esliha ve cephane­ nin en kötülerini ve bozulm uşlarını seçm işler ve yollam ışlardır. Bu surette bu Çerkez zorbasm m işi bir m üddet aksam ış, elindeki kötü m alzemeyi kullanm a imkânı bulam am ıştı. M am afih İngi-

lizler derhâl sabotajın farkına vararak kendi ambarla­ rından Anzavur’un istediklerini tamamlamışlardır.’*05 “Anzavur’un bastığı köylerde akıttığı kam hesaplamaya imkân yoktur” diyen Ertürk, Yunanlılar’ın bu hain adama başvurarak kendilerini rahatsız eden milliyetçi çetelerin imha edilmesini iste­ diklerini yazmaktadır. Daha sonra Anzavur, İngiliz Kumandam’na başvurarak, bir m iktar Yunan kuvvetinin kendi kumandasına ve­ rilmesi hâlinde çevredeki bütün milliyetçi çeteleri imha ederek Ankara’ya kadar gideceğini arz edecektir.5 506 5 0

Fetva Türk İstiklâl Savaşı boyunca Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde patlak veren ayaklanmaların, özellikle Konya ve Güney Marma­ 505 Hüsamettin Ertürk, İk i D evrin Perde A rkası, s: 4 27, 428. 506 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 430.

292


NECDET SEVİNÇ

ra’daki isyanların en önemli sebebi Damat Ferit ve İngiliz M u­ hipleri Cemiyeti ile işbirlikçi basının Kuva-yı Milliye aleyhindeki propagandalarıdır. İddia edilebilir ki, eğer bu propagandalar yapılmasaydı Konya’lı Zeynelabidin, Biga’lı Gâvur İmam, Divit’li Eş­ ref, D üzce’li Ahm et ve Bolu-Gerede olaylarının faillerinden olan Kör Ali Hoca ve bunların çevrelerindeki hocalar Kuva-yı Milliye’ye karşı tertiplenen ayaklanmaların içinde bulunmazlardı. Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının, yalnız hilafet ve salta­ nata değil, şeriata da karşı olduğunu sürekli olarak pompalayan bu propagandalar, Şeyhülislâm Dürrizâde Seyit Abdullah Efendi’nin, aslında bir ihanet vesikası olan meşhur fetvası ile de teyit edilince, Türk çocukları düşmanı bırakıp birbirleriyle vuruşmaya başlamış­ lardı ki, ayaklanmaları bastırm ak için bazen cepheden asker çe­ kildiği bile olmuştur. Esas itibariyle “Türk milliyetçilerini öldürmenin bütün

Müslümanlar için ferz olduğuna” hükmedilen bu fetvaya göre Kuva-yı Milliye reisleri ve mensuplan birer eşkıya mertebesinde­ dir! Kim bu eşkıyalarla çarpışmaktan kaçınır veya firar ederse bü­ yük günaha girecek, ahirette azap çekecektir! Kuva-yı Milliye

mensuplarını katledenler gazi, bu eşkıyalar tarafından katlolulanlar şehit sayılacak ve şefaata nail olacaklardır. 5

Nisan 1920’de yayınlanıp bütün Anadolu’da dağıtılan ve al­

tında Şeyhülislâm Dürrizâde Esseyit Abdullah imzası bulunan Fetva-yı Şerife, kısmen Türkçeleştirilmiş olarak aynen şöyledir “Dünya nizamının sebebi olan İslâm halifesi (Yüce Tanrı onun hilafetini kıyam et gününe kadar sürdürsün) hazretlerinin idaresi altında bulunan İslâm beldelerinde bazı kötü şahıslar aralarında birleşip ve kendilerine reisler seçerek padişahın sadık teb’asm ı hileler ve yalanlar ile kandırm aya ve yoldan çıkarm aya, padi­ şahın yüksek em irleri olm adan halktan asker toplamaya kalkı­ şıp, görünüşte askeri iaşe ve teçhiz bahanesiyle ve gerçekte mal toplama sevdasıyla kutsal şeriat ve padişahın em irlerine aykırı olarak bir takım salm a ve vergiler kesip, çeşitli baskı ve işken293


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

çelerle halkın m allarım ve eşyalarını yağm alam ak ve bu yoldan Tann’nın kullarına zülm edegelm eye ve suçlar işlem eye, m em le­ ketin bazı köyleri ve bölgelerine hücum ile tahrip, yerle bir et­ mek, padişahın sadık teb’a larm dan nice m asum kim seleri katil ve masum kanlarım döktükleri, müminlerin em iri olan padişah em rinde bulunan bazı dini, a sken ve m ülki memurları kendi baş­ larına a zil ve kendi hem palarm ı tayin, hilafet m erkezi ile mem­ leketin ulaştırm a ve haberleşm e yollarım kesm ek, devletçe gön­ derilen em irlerin yapılm asını yasaklam ak, hüküm et m erkezini diğer bölgelerden ayırmak suretiyle halifelik otoritesini kırm ak ve zayıflatm ak m aksadıyla yüksek halifelik m akam ına ihanet suretiyle im am a (Padişah’a ) itaatten dışa n düşm ekle, “D evleti aliyye”nin nizam ve düzenlerini, m em leketin asayişini bozm ak için yalanlar yaym ak ile h a lkıfitn ey e şevke sebep ve fesa d a gay­ ret etm ekte oldukları açıklanm ış ve gerçekleşm iş olan adı geçen reisleri ile avaneleri ve onlara bağlı olan kim seler eşkıya mer­

tebesinde bulunup, dağılm aları hakkında gönderilm iş bulu­ nan yüksek em irlerden sonra hâlâ inat ve fesatlarında direnirler ise adı geçen kim selerin kötülüklerinden m em leketi tem izlem ek ve zararlarından halkı kurtarm ak vacip olup “Fe-katilü illeti tebga hatta tefaa ile em erillah” ayeti kerim esi gereğince katilleri ve ge­

rekirse kitle halinde öldürülmeleri m eşru ve fa rz olur mu? Beyan buyrula. Cevabı budur: gerçeği Tanrı bilir ki, olur. D ürizâde E s - Seyyid Abdullah tarafından y a zıld ı Böylece padişahın ülkesinde savaş kudretleri bulunan M üslü­ m anların adil halifem iz ve im am ım ız Sultan M ehm et Vahidettin Han hazretlerinin çevresi etrafından toplanıp bunlarla çarpış­ mak için yapılan dâvet ve em irlerine koşup, adı geçen eşkıyalar ile savaşları vacip olur mu? Beyan buyrula Cevabı budur: gerçeği Tanrı bilir ki, olur. Dürizâde E s - Seyyid Abdullah tarafından y a zıld ı 294


NECDET SEVİNÇ

B u suretle H alife hazretleri tarafından adı geçen eşkıyalar ile çarpışm ak için tayin olunan askerler çarpışm aktan kaçm ır ve fir a r eylerlerse büyük günaha girip ve âsi olup dünyada şid­ detle cezaya ve ahrette acıklı azaplara hak kazanm ış olurlar m ı? Beyan buyrula. Cevabı budur: gerçeği Tanrı bilir ki, olurlar. D ürizâde E s - Seyyid Abdullah tarafından yazıldı. Bu suretle halifenin askerlerinden olup da eşkıyaları katle­ denler gazi ve eşkıyalar tarafından katlolunanlar şehit ve şefa­ at a nail olurlar m i? Beyan buyrula. Cevabı budur: gerçeği Tanrı bilir ki, olurlar. D ürizâde E s - Seyyid Abdullah tarafından yazıldı. Bu suretle eşkıyalar ile m uharebe hakkında çıkarılm ış olan padişahın em irlerine itaat etm eyen Müslümardar âsi ve şer’en ce­ zalandırılm aya hak kazanm ış olurlar mı? Beyan buyrula. Cevabı budur: gerçeği Tanrı bilir ki, olurlar. D ürizâde E s - Seyyid Abdullah tarafm dan yazıldı.”507 Sadece T ürk başkenti değil, ajoıı zam anda hilafet merkezi de olan İstanbul 16 Mart i92o’de işgal edilmiştir. Dikkat edilirse bu kara günden 21 gün sonra 5 Nisan 1920’d e yazılan bu fetvada

İstanbul’u işgal edenler imâ yoluyla olsun kmanmadığı gibi, işgalden bahis bile yoktur! Topların namlularını halifenin sarayına çeviren lim andaki düşman zırhlılarından şikâyet yoktur! İngiliz askerlerinin, dingonun ahırına girer gibi istedikleri yere dalıp, kolundan tuttukları Türk ileri gelenlerini adeta sürükleye­ rek bir semt-i meçhule götürmelerinden şikâyet yoktur! Anlaşılan bu Hoca Efendi, Yunan vahşetinden, Fransız zul­ münden, gözünün önünde cereyan eden Rum-Ermeni edepsiz­ 507 Selahattin Selek, Anadolu İh tilâli, с: 1, İstanbul 2000, s: 84, 85, 86.

295


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

lik ve kepazeliklerinden ve aziz vatanın dört bucağında dalgalan­ makta olan düşman bayraklarından da şikâyetçi değildir. Sanki İstanbul’u İngilizler değil de Kuva-yı Milliye işgal etmiş gibi bir hava vardır bu fetvada. Dürrizâde’nin şikâyeti, vatanın harim-i ismetine giren düş­ manı kovmak için binbir yokluk içinde amansız bir mücadeleye tu­ tuşan Türk milliyetçilerindendir! O sebeple halk istilâcılarla değil, Türk milliyetçileriyle mücadeleye çağırılmakta, milliyetçilerle

vuruşurken ölenlerin şehit sayılacaklarına ve Hazreti Muhammed’in şefaatına nail olacaklarına dair palavra­ lar sallamak da ihmal edilmemektedir. Ankara, Dürrizâde’nin fetvasına, altında, başta Ankara Müf­ tüsü Rıfat Börekçi Hoca Efendi olmak üzere 153 müftünün imza­ sını taşıyan mukabil bir fetva ile cevap vermiştir. Hilafet makamı ve saltanat merkezi olan İstanbul’un düşman devletler tarafından fiilen işgal edildiğinden, Bab-ı A li ve Harbiye Nezareti’ne elkonularak halifenin düşmana karşı tedbir almasının önlendiğinden, İslâm ahalinin tecavüze maruz kaldığından bahisle, düşman ta­ rafım tutm ak suretiyle Müslümanlar arasında fitne çıkaranlar ta­ rafından verilen fetvanın şeriatça muteber sayılamayacağı ifade edilen bu cevabî fetvanın tam metni aşağıdadır: “Dünyanın nizam ının sebebi olan İslâm halifesi hazretlerinin halifelik makamı ve saltanat yeri olan İstanbul, müminlerin emirirıin (Padişah’ın) varlığının sebebine ayken olarak, İslâm larm düşm anları olan düşm an devletler tarafından fiile n işgal edile­ rek İslâm askerleri silâhlarm dan uzaklaştırılıp, bazıları haksız olarak ka til ve hilafet yerinin korunm asına yarayan bütün istih­ kamlar, kale ve diğer harp vasıtalan zaptedilm iş, resm î işleri gör­ m eye ve İslâm askerlerini teçhize m em ur olan B a b -ıA li ve Har­ biye N ezaretine elkonularak, halifeyi m illetin gerçek menfaatlerini h ed ef tutan tedbirler almaktan fiile n men ve örfi idare ilân ve di­ vanı harpler kurm ak suretiyle İngiliz kanunlarını tatbike, muha­ kem e etm ek ve cezalandırm ak suretiyle halifenin yargılam a hak­ 296


NECDET SEVİNÇ

kına müdahale ve yine yüksek halifelik makamınm maksatlarma aykırı olarak Osm anlı m em leketi parçalarından İzm ir ve Adana ve M araş veAym tap ve Urfa bölgelerinde düşm anlar tarafından tecavüz edilerek gayri M üslim teb’a ile birleşip İslâm ları katliam ve m allarını yağm alam ak ve kadınlara tecavüz ve İslâm m kut­ sal saydığı hususları tahkir eder olduklarında, açıklandığı üzere hakaret ve esirliğe m aruz kalm ış bulunan İslâm halifesinin kur­ tarılm ası için elden gelen gayreti sarfetm ek bütün iman sahip­ lerine fa rz olur mu? Beyan buyrula. Cevabı budur: Gerçeği Tanrı bilir ki, olur. Bu suretle meşru haklan ve halifeliğin gaspedilm iş olan kud­ retini kurtarmak vefiilen tecavüze maruz kaldığı belirtilen mem­ leketleri düşm andan tem izlem ek için m ücadele eden ve savaşan İslâm halkı şeriatça eşkıya olurlar m ı? Beyan buyrula. Cevabı budur: Gerçeği Tanrı bilir ki, olmazlar. Bu suretle düşm anlara karşı açılan savaşta ölenler şehit, ha­ yatta kalanlar gazi olurlar m ı? Beyan buyru la Cevabı budur: G erçeği Tann bilir ki, olurlar. Bu suretle savaşan ve dini vazifesini yerine getiren İslâm halkma karşı düşm an tarafını tutarak İslâm lar arasında fitn e çı­ kararak silâh kullanan M üslüm anlar şeriatça günahların en bü­ yüğünü işlem iş ve fesa d a yönelm iş olurlar ma? Beyan buyrula. Cevabı budur: G erçeği Tann bilir ki, olurlar. Bu suretle düşman devletlerinin zorlam aları ve kandırm alan yla olaylara ve gerçeklere aykm olarak çıkarılm ış bulunanfetvalar İslâm halkı için şeriatça muteber olurlar mı? Beyan buyrula Cevabı budur: G erçeği Tann bilir ki, olm az.508 Börekçi Hocanın fetvası sağlam bir mantığa sahip olduğu hâlde Dürrizâde’nin fetvası kadar etkili olamamıştır. Çünkü Anadolu’nun her tarafına ulaştırılamamıştır. 508 Selahattin Selek, a.g.e., с: 1, s: 86, 87.

297


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

İşte Düzce - Bolu ayaklanmaları fetvaların konuştuğu böyle bir ortamda başlar.

K uva-yı M illiye ve Din Adam ları Dürrizâde’nin fetvasını okuyanlarda Kuva-yı Milliye hareke­ tinin din adamları tarafından desteklenmediği yolunda bir ka­ naat hasıl olacaktır. Gerçi aralarından Yunanlılar’ın dinsizleri terbiye et­

mek için Cenab-ı Hak tarafından gönderildiğini, cami­ lerin Yunanlılar sâyesinde dolduğunu509 söyleyebilen ahmaklar, Edirne M üftüsü Hilmi Efendi gibi; Venizelos haz­ retlerinin sağlığı için dua eden510 haysiyetsizler, Bursa Müftüsü Ömer Fevzi Efendi gibi işgal kuvvetleriyle iş­ birliği yapan511 alçaklar, Şeyhülislâm Dürrizâde Seyit Abdülkadir ve Şeyhülislâm Mustafa Sabri gibi vatan hainleri çıkmıştır ama ülkenin saygın din adamları Mustafa Kemal Paşa ile birlikte hareket etmişlerdir. Erzurum Kongresi’ne katılan 57 delegenin512 ıo ’u din adamı­ dır. Kongre’nin açılış konuşmasını yapan R aif Efendi ve Delibaş’ın öldürdüğü Müdafaa-i Hukuk Cem iyeti Konya Heyet-i Merkeziye Reisi A li Kemali Efendi de din adamıdır. Sivas Kongresi’ne 38 de­ lege iştirak etmiştir.513 Bu 38 delegenin 3’ü din adamıdır. Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran Birinci Büyük Mfflet Meclisi’nin üye sayısı 290’dı. 290 mffletvekilinden 57’si din adamıdır. Millî mücadele­ nin meşru bir mücadele olduğuna dair ilk fetvayı, İzm ir’in işga­ linden dört saat on dakika sonra Denizli M üftüsü Hulusi Hoca Efendi vermiştir.514 Birçok şehirde Müdafaa-i Hukuk, Muhafaza-i 509 Turgut özakm an, Şu Ç ılg ın T ttrk ler, Ankara 200 5 , s: 349. 510 Aydın Keleşoğlu, İh a n e t B asın ı, Ankara 2 0 1 0 , s: 376. 511 Kâmil Erdeha, Y ü z ellilik le r Y ah u t M illî M ücad elenin M u h asebesi, s: 206. 512 Mahmut Goloğlu, E rz u ru m K o n g resi, İstanbul 200 8 , s: 88. 513 Mahmut Goloğlu, S iv a s K ong resi, İstanbul 2 0 0 8 , s: 83. 514 Fetva için bakınız: Cem al Kutay, K u rtu lu şu n v e C u m h u riyetin M anevi M im a rla rı, Ankara tarihsiz, s: 50.

298


NECDET SEVİNÇ

Hukuk veya Cemiyet-i İslâmiye teşkilâtlarının başkan ve yönetim kurulları içinde birçok din adamı vardır. M illî mücadeleye katılmak için İstanbul’d an kaçmak isteyen­ lerin çoğu Üsküdar’daki Özbekler Tekkesi vasıtasıyla Anadolu’ya geçirilmişlerdir. Karakol Cemiyeti ile işbirliği hâlinde çalışan bu tekkenin şeyhi m illî mücadelemize unutulmaz hizmetleri geçen Şeyh Ata Efendi’dir. İngiliz işgal subaylarından Harron Hrmstrong, Şeyh Ata Efendi’yi tevkif ettikten sonra Türk din adamlarıyla il­ gili izlenimlerini şöyle anlatm aktadır “B izler Türk din adam larının bu konularda fa a l rol oyna­ yacağını asla tahmin etm iyorduk. Türk m ukavem et teşkilâtm m m eydana çıkarılm asıyla ilgili çalışm alarım ızdan bir sonuç çık­ mayınca, ihbarları değerlendirerek d in î binalar üzerinde dur­ duk ve din adam larm ı takip ve kontrole başladık. E lde ettiğim iz m alûm at ve karşılaştığım ız hakikatlar bizi hayrete düşürdü. Bu din adam ları m ünhasıran telkinlerle ve m aneviyatı yükseltm ek ile iktifa etm em işler, fiili olarak da mukavemet teşkilâtı

içinde vazife almışlardır. H alk üzerinde nüfuzlarıfevkalâde olduğundan üzerilerine aldıkları vazifeleri m uvaffakiyetle ifa etm işlerdir.’* 5

Bolu - Düzce Ayaklanmaları Dürrizâde’nin fetvası 5 Nisan 1920’de yayınlanmış ve bütün yurda dağıtılmıştır. 1. Düzce isyanı 13 Nisan’da başlar. Fakat ha­ disenin evveliyatı vardır. Adapazarı’nın Akyazı ilçesinde, nüfuz sahibi olduğu anlaşı­ lan Talustan Bey adında bir zat, piyade olacaklara 15, süvarilere de 30 lira vadederek asker yazmaya başlar. Nutuk’ta, Talustan Bey’in İstanbul’dan gelen para ve talimatla hareket ettiği bildiril­ mektedir.5 1516 Talustan Bey daha sonra Bandırma’lı bir milis Albayı 515 Cemal Kutay, a.g.e., s: 32. 516 Atatürk, N utuk, c: 1, s: 256.

299


İs t ik l â l

h a r b I’n d e e t n i k I h a n e t

olan Çerkez Bekir517ve Sapanca’nın Avcar köyünden Beslan adında bir tahsildarla buluşur. Bunlar, başlarına topladıkları silâhlılarla Adapazarı’nı basmaya karar verirler. Âsilerin harekete geçtiğini haber alan Adapazarı Kaymakamı Tahir Bey, İzmit’ten gönderilen Binbaşı ve yirm ibeş atlı ile yola çıkar. Âsileri Lütfiye köyünde yakalar, maksatlarını sorar. Aldığı cevap şudur: - Padişah hazretlerinin sağ olup, olmadığını ve yüce hilâfet makamında oturup, oturmadığını öğrenmek için Adapazarı’na, makine başına gelm ek istiyoruz. Mustafa Kemal Paşa’nın Padi­ şah olmasını kabul edemeyiz.518 Demek ki, halkı ayaklanmaya teşvik etmek için Mustafa Kemal Paşa’nın Padişah olmak istediğine dair propaganda yapılmıştır. Adapazarı Kaymakamı Tahir Bey’in İzmit M utasarrıfına ver­ diği bilgiden anlıyoruz ki, adı geçenler İstanbul’da mühimce ze­ vatla temastadırlar! Hatta bu işten Padişah’ın bile haberi vardır! Sergerdeler dağıtılır. Elebaşılardan Beslan ile kardeşi Haşan Çavuş ve İngiliz İbrahim denilen biri yakalanır. Mustafa Kemal Paşa’nın ordudan tartedildiğinden bahsettiği Çerkez Bekir kaçar.519 Birinci Fırka Kum andanı M ustafa Asım Bey’in, Üçüncü Ordu Kum andanlığına gönderdiği 20 Ekim 1919 tarihli şifreden öğre­ nildiğine göre bu Çerkez Bekir, etrafındakilere “İngilizler’in bu

iş için bir hafta mühlet tayin eylediğinden” bahsetmiştir!520 “Dersaadet’ten para ve talim at ile geldiği anlaşılan”521 Çerkez Be­ kir İzmit’in Derment nahiyesinden itibaren Düzce’ye kadar uza­ yan Çerkez köylerini ayaklanmaya teşvik etm işse de Çerkez bey­ lerinin müdahalesi üzerine muvaffak olamamıştır.522 Çanakkale M üstahkem M evki Kum andanı M iralay Şevket Bey, Mustafa Kemal Paşa’ya çektiği 20 Ekim 1919 tarihli telgrafta 517 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 134. 518 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 256. 519 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 257. 520 Atatürk, Nutuk, C: 3, s: 1116. 521 Atatürk, Nutuk, c: 3, s: 1118. 522 Atatürk, Nutuk, c: 3, s: 1119.

300


NECDET SEVİNÇ

Hürriyet ve İtilâf Partisi mensuplarıyla, Nigehbancılar ve İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin teşkil ettiği blokla, Ali Kemal, Sait Molla gibi şahısların gayrimüslimlerle birlikte Kuva-yı Milliye aleyhinde propaganda yaptıklarından şikâyet etmektedir.523 Mustafa Kemal Paşa da Çerkez Bekir’in Hürriyet ve İtilâfçılar ve ecnebiler tara­ fından gönderildiğini524 kaydettiğine göre dem ek ki, bu olay bir İngiliz tertibidir. Çanakkale M üstahkem M evki Kum andanı M iralay Şevket Bey, yukarıda bahsettiğimiz telgrafında maslup Kâzım’ın kardeşi Hikmet’in Adapazarı’nda, Kuva-yı Milliye aleyhinde propaganda yaptığından bahsetmektedir. Maslup demek, asılmış demektir. Vatana ihanetten dolayı asıldığını tahmin ettiğimiz Kâzım’ın kardeşi Hikmet, İstanbul’dan aldığı para ve talimatla Adapazarı civarında ve Değirmendere’d e adam toplamaya başlayacaktır.525 Bu adamlar biraz sonra özetleyeceğimiz ayaklanmalarda Türk millit

yetçilerinin karşısına çıkacaklardır. İşte bütün bu faaliyetler devam ederken 30 kadar Çerkez atlısı, Am asya’ya sürgün edilen üç haydudu jandarm aların elinden alır­ lar. Sürgün kararını Düzce Mahkemesi vermiştir, Düzce’yi basıp,

Düzce Hâkimi’ni ve Jandarma KomutanTm halkm gözü önünde öldürürler, halktan da öldürülenler olur.526 İşte Çerkez isyanı da diyebileceğimiz Bolu - Düzce ayaklan­ maları böyle bir ortam da başlar.

Saray ve Çerkezler Ç erkezler T ü rkiye’ye geldikleri gü n lerd en b e ri Padişah’a sâdıktırlar. Çünkü hem Türkiye’ye gelmelerine izin vermesi sebe­ 523 Atatürk, Nutuk, c: 3, s: 1123. 524 Atatürk, Nutuk, c: 1 ,2 5 6 . 525 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 258. 526 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 90.

301


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

biyle canlarım ve namuslarım Padişah’a borçlu olduklarına inan­ mışlardır, hem de Saray’la maddi ilişkileri vardır. Saray’a kızlar, hanımlar, cariyeler, hatta sultanlar vermişlerdir, dolayısıyla pa­ dişahlarla akrabadırlar. Bazı Çerkez beyleri Saray’dan aldıkları para ve hediyelerle geçimlerini tem in etmiştir. İşte bütün bunlar­ dan dolayı Çerkezler Padişah’m yetkilerini kısıtlayarak daha az avanta almalarına sebep olduğu için Meşrutiyet’ten, Meşrutiyet’i ilân eden İttihat Terakki’den ve bölgede çok miktarda dağıtılan iş­ birlikçi basının padişah düşmanı göstermesi sebebiyle Mustafa Ke­ mal Paşa ve Kuva-yı Milliye’den hoşlanmamışlardır. Bütün bun­ lara bir de halkı Kuva-yı M illiye mensuplarınmın katline dâvet eden Dürrizâde’nin fetvası eklenince ayaklanma sanki Padişah’a sadakatin bir göstergesi olarak kabul edilmiştir. Ali Fuat Cebesoy, Başmabeynci Yaver Paşa da dahil olduğu hâlde Saray mensuplarının, İzmit ve Sapanca köylerinde, Hendek ve Düzce’de kitle hâlinde iskân edilmiş olan Çerkez ve muhacir­ lerden bahsetmektedir. Cebesoy ellerinde Saray’dan dağıtılmış iti­ mat vesikaları da bulunan Çerkezler’in, masum köylüleri kolayca iğfal ettiklerini yazmaktadır.527 Biraz evvel de bahsettiğimiz gibi Dürrizâde fetvasının yayın­ lanmasından sekiz gün sonra Ömer Efendi köyünde toplanan bazı Abaza ve Çerkezler Yüzbaşı Avni Bey’i ayaklarma çağırırlar! Avni Bey gitmeyince de Düzce Asayiş Müfrezesi’nin karargâhını basarlar! Ayaklanma İstanbul’dan kışkırtılmıştır!528 İstanbul Hükûmeti’ne mi yoksa Ankara’ya mı bağlı olduğu pek tespit edilemeyen Müfreze Komutanı Binbaşı Mahmut Nedim âsilere teslim olur. Süvari Yüzbaşısı Avni ve Süvari Teğmeni Ruhsar Bey’ler emirlerindeki birkaç erle, karanlık çökünceye kadar Düzce’yi savunurlar. Yüzbaşının yaralanması, teğm enin şehit ol­ ması üzerine, sayıları dört bin kişiyi bulan âsiler Düzce’ye girerler. Hükümet Konağı’nı, Jandarma Kumandanlığını, Telgrafhaneyi iş­ 527 Ali Fuat Cebesoy, Millî Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953, s: 363. 528 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 480.

302


NECDET SEVİNÇ

gal ederler. Elebaşılardan Çerkez İbrahim’in bilahare astığı Berzek Sefer kendini kaymakam tayin eder! Yine Çerkez Ethem’in idam ettiği Emekli Jandarma Yüzbaşısı Koçbey Belediye Başkanı olur. Emekli Jandarma binbaşılarından Maan Ali’nin payına, İlçe Jan­ darma Komutanlığı düşer. Ötekiler de birer masaya kurulurlar.529 Böylece eşkıya Düzce’ye hükümdar olur. Bu beylerin çoğu Birinci Dünya Savaşı yıllarında Türkler’in atını çalan, sonra da “bulduk” diye sahiplerine satan adamlardır. Âsiler ilk olarak Bolu Mutasarrıfı Haydar Bey ile temas ku­ rarlar. Düzce’ye gelip halka öğütte bulunulursa ortalığın yatışa­ cağını söylerler. Haydar Bey, Kuva-yı Milliye taraftandır. Ankara’dan izin alıp, Düzce’ye hareket eder. Fakat Düzce’ye gelir, gelmez âsiler ona sal­ dırırlar, döverler, hapse atarlar. İsyan 14 Nisan’da Beypazan’na sıçrar. Beypazarı Postahanesi’ni basan zorbalar, bütün Müslümanları Türk milliyetçilerini

öldürmeye dâvet eden Dürrizâde fetvasım alıp halka dağıtırlar. Kuva-yı Milliye’nin bin bir müşkilâtla tedarik ettiği silâhları alırlar. Dürrizâde’nin fetvasını okuyan halk âsilerin safına geçer, askerî depo basılıp yağmalanır, Beypazarı elegeçirilir! 20 Nisan’da, çev­ resindeki köylerin Mudurnu’ya saldırdıkları duyulur. İsyan 21 Nisan’da Gerede’ye sıçrar. İsyanın elebaşıları “büyük bir dev­

lete karşı gelmenin küfür olduğunu” söyleyip “memleketi mekteplilerin yönettiğinden” şikâyet ederler. Aynı gün Mu­ cur ayaklanması başlar. Köylerden gelen âsiler kasabaya girerler.530 İsyancıların “büyük devlet” dedikleri İngiltere’dir. Ayaklanmayı bastırm akla görevlendirilen 24. Tümen Komulanı Yarbay Mesut Bey kuvvetleri 22 Nisan’da âsilerin hücumuna *9 2 529 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâ l H a rb i’nde A yak lanm alar (1919-1921), s: 92. ■ı Ю Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 495.

303


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

uğrar. Mahmut Bey Hendek Köprüsü’nde şehit düşünce dağılan tümenin silâhlarını alan âsiler 22 Nisanda Nallıhan’ı işgal ederler. Meclis’in açılış tarihi olan 23 Nisan i92o’de Adapazarı’na gön­ derilen Nasihat Heyeti’nden Sait ve Kâzım Beyler vahşice öldü­ rülür. Bu arada İngilizler âsileri korumak ve takviye etmek mak­ sadıyla Şile’ye asker çıkarırlar.531 Adapazan’nda bütün bunlar olurken Selanikli Kör A li v e Divitli Eşref gibi cahil imamlar Gerede’de halkı ayaklandırırlar. Kayma­ kam Selahattin Bey tokatlanıp, kasabadan koğulur. Gerektiğinde savaşmak için Gerede’ye gönderilen Nasihat Heyeti saldırıyla uğ­ rar. Mustafa Kemal Paşa ile Samsun’a çıkanlar arasında bulunan Hüsrev Gerede, ölümden zor kurtulur. Nasihat Heyeti’nde bulu­ nan ve âsilere esir düşen Bolu Milletvekili Doktor Fuat Umay, daha sonra Meclis kürsüsünde yaptığı konuşmada âsilerin Hüsrev

Gerede’nin tedavi edilmesine bile izin vermediklerini söylemiştir! Bütün Heyet-i Nasiha’nm boyunlarına zincir

vurulduğunu ve elleri kelepçeli olarak taş yağmuru al­ tında Düzce’ye getirildiklerini anlatan Fuat Umay, Düzce’de Hürriyet ve İtilâf Partisi binasına götürüldüklerini kaydettik­ ten sonra bütün Müslümanlara milliyetçileri öldürmeye çağıran

Dürrizâde fetvasının Adapazarı’ndaki İngiliz Konsolosu vasıtasıyla Düzce’de bir Ermeni doktora gönderildiğini ifade etmektedir.532

Milliyetçi İse Vurun! Eşkıyalar Safranbolu’ya girince kasabanın kaymakamı ile ka­ dısı da bu güruha katılır, hatta Rum ahali de çalgı çalarak

âsileri desteklemeye başlar.533 Safranbolu’da özellikle subay evlerini yağmalayan eşkıya­ lar 2 Mayıs’ta Bolu üzerine yürürler. Yürüyüşe Mudurnu ve Bolu 531 T .B .M .M . Z a b ıt C erid esi, c: 1, s: 60. 532 Rüknü Özkök, M illî M ücadele B a şla rk en Düzce - Bolu İsy an ları, İstanbul 1971, s: 2 5 0 ,2 5 5 . 533 Selahattin Tansel, a.g.e., c: 3, Ankara 1978, s: 118, 60 numaralı dipnot.

304


NECDET SEVİNÇ

çevresinden bazı köylüler de katılır. Halktan bazılarının ayaklanm ayaniçin katıldıklarını Ali Fuat Cebesoy’un şu satırlarından an­ lam ak mümkündün "... D üzcedeki isyana katılan H endeklilerden bir kısmı, gece civar köylere giderek ‘B olşeuikler H endek’i bastı! Kadm ve kız­

larımızı çırıl çıplak hamamlara doldurdular. Müslüman­ lık ve namusum uz tehlikededir. A lla hını seven H endek’e koşsun’ diye propagandaya başlam ışlardı’*34 Âsüer 3 Mayıs’ta Bolu M utasarnf Vekili ile onüç kişiyi par­ çalarlar! Şehit düşen Binbaşı İhsan Bey’i çin i çıplak soyup,

sokak ortasına bırakırlar. Hükümet binasını basarlar, bura­ daki askerleri vahşice öldürürler. Bu vahşet özellikle Bolu’da bulunan 32. Kafkas PiyadeAlayı’ndan Abdülkadir adında genç bir subayın öldürülüşü, âsilerin Kuva-yı Milliye mensuplarına karşı nasıl şartlandırıldıklarını göstermesi bakımından ibret verici bir olaydır. Bu vahşet tablosu Genelkur­ may Başkanlığınca yayınlanan bir belgede şöyle anlatılmaktadır: "... Â siler hırslarmı alam am ışlardı N itekim 32. Kafkas Piyade Alayı’ndan Boluda kalan Abdülkadir adında çok genç bir subayı da soyarak ve işkence yaparak Bolu sokaklarında dolaştırdılar. Bu yetmiyormuş gibi bıçakla vücudunu delik deşik ettiler ve belediye önüne o hâliyle attılar. Zavallı genç subayın vücudunda pek çok yaralar vardı, ama ölm em işti. Ertesi günü ölü gibi ya­ tan subayın kıpırdadığını penceresinden gören bir doktorun eşi kocasına haber verdi. D oktor korka korka, sabahın tenhalığm danfaydalanarak subayı M em leket H astahanesi’ne kaldırttı. Fa­ kat kudurm uş â siler durum u öğrendiler ve birkaç m el’un derhâl hastahaneye gelerek subayın boynuna bir ip geçirdiler

ve sokaklarda sürükleyerek öldürdüler. Sonunda da ‘işte Şeyhülisâm ’m fetvasın ın hükm ü yerine geldi’ diye bağırdılar.1*35*10 3 534 A li Fuat Cebesoy, a.g.e., s: 360. s.IS Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl Harbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 103.

305


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Bu vatan evlâdının, İngiliz emellerine hizm et eden gözüdönmüş câniler tarafından işte böylesine bir vahşilikle şehit edildiği gün, Refi Cevat katilleri yeni cinayetler işlemeye dâvet ediyordu. Alem dar Gazetesi’nde yayınlanan şu satırlar ona a ittir "... İstiklâlim izi kurtaracak hareket ancak Anadolu’d aki is­ yancıların (yani K uva-yı M illiye’nin) tepelenm esiyle m üm kün olacaktır!” İşte bu ve benzeri propagandalarla kurtuluşun Kuva-yı Milliye’nin ortadan kaldırılışına bağlı olduğuna inandırılan halk, Gerede’ye gelen Çerkeş Akıncı Müfrezesi’nin üzerine, evlerden ve sokaklar­ dan kurşun yağdırdı. Müfreze Komutanı Binbaşı Vasfı Bey’in

emrindeki 260 kişiden ancak 85’i Çerkeş’e dönebildi! Bu olay 5 Mayıs’ta cereyan etmişti. 6

Mayıs’ta Gerede’nin güney sırtlarında hücuma uğrayan 400

kişilik Kızılcahamam birliğinden de sadece 89 er döne­ bildi! Mustafa Kemal Paşa, 8 Mayıs’ta Gerede’d e bulunan A li Fuat Cebesoy’a bir telgraf çekerek, millî varlığın tehlikede olduğunu bil­ direcek, 12 Mayıs’ta ayaklanmayı bastırm ak için uğraşan Yarbay A rif Karakeçili çadırında ölü olarak bulunacaktır! Ve 14 Mayıs’ta, hükümetten alacağını tahsil edemeyen posta müteahhidi Nazım’la, Çerkez Kara Mustafa Yenihan’da yeni bir isyan bayrağı çekecek536 12 Mayıs’ta ise âsilerin elinde bulunan Bolu Mutasarrıfı Osman Nuri, vicdanına, vatanına ve Kuva-yı Milliye’ye ihanet eden bir bil­ diri yayınlayarak bakınız halkı nasıl kışkırtacaktır:537 536 Türk İstiklâl Harbi, c: 6 , İstiklâl H arbi’ude Ayaklanmalar (1919-1921), s: 92, 105; Selahattin Tansel, a.g.e., c: 3, s: 113, 119; Necati Çetinkaya, Tttrk

Kurtuluş Savaşı’nda İltica! Olaylar ve İç İsyanlar, İstanbul 2003, s: 137, 151. 537 Kuva-yı M illiye’yi B olşevik hareketi olarak damgalamak isteyenlerden biri işte bu Bolu Mutasarrıfı Osm an Nuri’dir. Ayvalık Kaymakamı iken,

Yunanlılar'm Ayvalık’ı işgal etmesine yardımcı olması sebebi ile Balıke­ sir M utasarrıflığına tayin edilerek ödüllendirilen Osman Nuri, zaferden sonra Bulgaristan’a kaçacak, oradan Suriye’ye geçecektir.

306


NECDET SEVİNÇ

"... Bolşeviklik âdetine kapılan bir takım eşkıya, vatanı kurta­ racağız diye Anadolu’nun siz safahalisini aldatıyorlar. Padişah’a , halifeye isyan bayrağı çekiyorlar. Bolşeviklik, paranın, m alın, em lâk ve arazinin, ayak takım ı, y ersiz yurtsuz bir takım hay­ dutlar tarafından yağm a ve taksim edilm esidir. Hiç kimsenin

nikâhlı karısı olmayıp, her kopuğun, her kadını istediği gibi kullanması, çocuklarm iki yaşındım sonra almarak, genelevlerde beslenip, babasız yetiştirilmesidir. Bir senedir Anadolu’d a yıkm adık köy, öldürm edik adam bırakm adı­ lar. Bu canilere, haydutlara aldanm ayınız. Bunları tanıyan, gece gündüz işretle, soygunculuk ile, karılar, oğlanlar ile vakit geçir­ diklerini gören yakın yerler halkı kendilerine hiçbir yardım da bulunmadığı için, siz uzak yerler ahalisini aldatıp, asker topla­ maya çalışıyorlar!’*38 Ayaklanma Albay Refet Bele, A li Fuat Cebesoy, Binbaşı Çolak İbrahim, Çerkez Ethem kuvvetleri ve diğer müfrezeler tarafından 31 M ayıs 1920’de bastırılır. 19 Temmuz’da, 23 Eylül’e kadar devam edecek olan 2. Düzce ayaklanması patlak verir.

Kurmay Planlaması İle... 22 Haziran 1920’de ilk genel Yunan hücumu başlar. Akhisar üçüncü, Sarıgöl ikinci defa işgal edilir. Onbinlerce insan sahip ol­ dukları her şeylerini bırakıp, çoluk-çocuk, yorgan-döşek Eski­ şehir ve Ankara’ya doğru yollara düşerler. 23 Haziran’da Kırka­ ğaç ve Salihli işgal edilir. Yunan birlikleri 24 Haziran’da Alaşehir, Soma, Sultanhisar’ı elegeçirirler. Köşk cephesi düşer. Yalnız Ala­ şehir harekâtında 686 şehit veririz. 25 Haziran’da İngiliz ve Fran­ sız savaş gemileri Mudanya’ya asker çıkarırlar, aynı gün İngilizler Karamürsel’i, Yunanlılar Bigadiç’i işgal eder. 28 Haziran’da Kula Yunanlılar’ın eline geçecek, 29 Haziran’d a Burhaniye, Savaştepe,3 8 S38 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 47.

307


Is t Ik l â l

h a r b I'n d e e t n I k i h a n e t

Eşme ve Sındırgı, 30 Haziranda önemli b ir direniş merkezi olan Balıkesir düşecektir. I Tem muzda Edremit, Karacabey Lapseki, Biga, Çan, Gönen ve Havran’ı kaybederiz. Nazilli yeniden Yunanlılar’ın eline geçer. 6 Temmuzda İngiliz savaş gemileri Yunan işgalini kolaylaştırmak için Gemlik Körfezi’ne asker çıkaracak, İzmit İngilizler tarafından işgal edilecek, İngiliz gemilerinin aralıksız üç saat boyunca topa tuttukları Mudanya’ya Yunan birlikleri girecektir. 8 Temmuzda Türklüğün mukaddes şehirlerinden Bursa dü­ şer. 10 Tem muzda Fransızların himayesinde yürütülen Ermeni vahşeti sebebiyle Adana’da kaçkaç başlar. Dört günde onbinlerce kişi şehri terk edecek, bu sayı daha sonra 40 bine çıkacaktır.539 II Temmuzda İtilâf devletleri Türkiye’de Türk olmayan toprak­ ların da devlet hâline getirilmesini ve barış antlaşmasının imzalan­ maması hâlinde İstanbul’un Türkler’den alınmasını kararlaştırır­ lar. 13 Temmuzda Kuyucak Yunanlılar’m, Gebze İngilizler’in eline geçer. İngiliz savaş gemileri Haydarpaşa Limam’na asker çıkarırlar. 2. Düzce ayaklanm ası bir kurm ay planlamasıyla işte böyle bir ortamda başlar. Âsilerin Düzce Kaym akam Vekili tayin et­ tikleri Kadı Kemalettin, dâvâvekili Akif, Hacı Hamdi ve Mustafa gibi bazı kimselerin Büyük Millet Meclisi’ne bir telgraf çekerek

Kuva-yı Milliye’nin bütün Çerkez ve Abazaları yok ede­ ceğini, eski Kaymakam Abidin Bey’in ‘Çerkez ve A haza­ ları öldüreceğiz, kadın ve kızları cariye olarak kullana­ cağız’ dediğini ileri sürmeleri540 ayaklanmaya bir sebep uydurma gayretinden ibarettir. Tıpkı 1. D üzce ayaklan m ası gibi, 2. D üzce ayaklan m ası da İstan bu l’da tertiplen m iştir, e m p ery a lizm in y ö n e tim k u ­ rulu dem ek olan Dam at Ferit H üküm eti ile İn g ilizler’in or­ ta k projesidir. 539 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 119. 540 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 168.

308


NECDET SEVİNÇ

Atatürk’ ün Tespitleri Nitekim Mustafa Kemal Paşa, İzmit M utasarrıflığına ve İz­ mit’teki ı. Fırka Komutanlığı’na Sivas’tan çektiği 31 Ekim 1919 tarihli şifrede “Bandırma çevrelerinden Bekir Sami adında bi­ rinin, maiyetinde iki subay ve kırk silahlı arkadaşı olduğu hâlde Adapazarı civarındaki Abaza köylerine gelerek ahaliyi millî ha­ reket ve mevcut hükümet aleyhine teşvik ve bu uğurda çok para sarfettiğini belirttikten sonra “meselede yabancı parmağı

bulunduğunun tahakkuk ettiğine” dikkat çekmektedir.541 Hazro’da Mehmet Bey’e gönderdiği 23 Mayıs 1920 tarihli telgrafta

“İngilizler’in A rıza vur’u silâhlandırdıklarına bu silâhlardan dört top ile dört makinalı tüfeğin ganimet olarak alındığına” dair bilgiler veren542 Mustafa Kem al Paşa, Adapazarı Kaymakamı Tahir Efendi’ye çektiği telgrafta da “yabancı parası ve vatan ha­

inlerinin teşviki ile fesatçılık icra etmeye kalkışanlar­ dan” bahsetmektedir.543 Mustafa Kemal Paşa 31 Ekim 1919’d a bir telgraf daha çekmiş­ tir. Paşa, Harbiye Nazırı Cemal Paşa’ya yolladığı şifrede Adapazarı havalisinde hükümet ve millî teşkilât aleyhinde faaliyet gösteren­ lerin kimler tarafından teşvik edildiğini açıklamaktadır. Bu isimler şunlardır: Damat Ferit, eski Dahiliye Nazırı Adil, daha evvelki Dahiliye Nazırı Ali Kemal ve İngiliz casusu olduğunu önceki bölümlerde açıkladığımız İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nden Sait Molla!544 A tatürk, M eclis’in 1 M ayıs 1920 tarihli g izli oturum unda Bolu ve havalisindeki olaylar hakkında bilgi verirken, ayaklan­ mayı “İstanbul’dan suret-i mahsusada çok parayla gön­ 541 A ta tü rk ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 5, İstanbul 2001, s: 39; Atatürk, N utuk, c: 3, vesika 170. 542 A ta tü rk ’ün B ütün E serleri, c: 8, İstanbul 2002, s: 235. 543 A ta tü rk ’ün B ütün E se rle ri, c: 5, İstanbul 2001, s: 38; Ayrıca bakınız: Ata­ türk, Nutuk, c: 3, vesika 167. 544 Ş ilte için bakınız: A ta tü rk ’ün B ü tü n E serleri, c: 5, s: 43. Sözlük: Suret-i mahsusada: Özel olarak.

309


IS İ l KLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

derilmiş bazı kimselerin teşvik ettiğinden, İngiliz İbra­ him adında bir mutasarrıfın da İngilizlerle beraber çalıştığından” bahsetmektedir.545 Aynı şekilde konu Meclis’te görüşülürken Hamdullah Suphi Tanrıöver “bunun arkasında İngilizler var, tehlike büyük­

tür” diye haykırmış,546 ayaklanmaları inceleyen Necati Çetinkaya da Düzce ayaklanmasında âsilerin İngilizler’den bol para al­ dıklarını yazmıştır.547 Fakat ayaklanmanın sebebi sadece İngiliz parmağından iba­ ret değildir. 22-23 Temmuz i92o’de Mürettep Tümen Kumandam Binbaşı Nazım Bey Genelkurmay Başkanlığına çektiği telgrafta “ayak­ lanm a A bazalar’ın Hendek’i alm ak, İzm it ile bağlantı sağlayıp Yunanlılarla birleşmek ve güya kendi hayat ve geleceklerini bu suretle bizden kurtarıp garantiye alm ak istediklerinden”548 bah­ setmektedir ki, bu bağımsız bir devlet peşinde koşm ak demektir! 2. Düzce ayaklanmasında Karasu Rum larîm n da âsilerle beraber hareket etmesi549 bu fikri teyit etmektedir. Mürettep Tümen Ku­ mandanı Binbaşı Nazım Bey’in yukarıda bahsettiğimiz telgrafın­ daki şu cümle son derece dikkat çekicidir: "... Yunan taaruzu başlarsa şim diden Rum larla işbirliği yap­ maktan utanmayan bu adamların, ordum uzu gaddarca arkadan vuracakları şüphesizdirl”550 Anlaşılan, Türkiye’deki T ürk olm ayan toplulukların devlet hâline getirilmesini kararlaştıran İtilâf devletleri bir Çerkez dev­

leti kurarak Marmara’nın güneyini emniyet altına al545 T .B .M .M . Gizli Celse Zabıtları, T .B .M .M . B asım Evi, Ankara 1980, 8. Oturum, s: 2, 3. 546 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 8. 5 4 7 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 137. 548 Türk İstiklâl Harbi, e: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 115. 549 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 173. 5 5 0 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 174.

310


NECDET SEVİNÇ

т а к istemişler, o civardaki yerli Rumları da bu işte Çerkezler’e yardımcı olmakla görevlendirmişlerdir. Bolu isyanına ön ayak oldukları için Kastamonu’ya gönderi­ len 36 kişilik grubun içinde bir Rum Papaz, bir Yunanlı ve

bir de Ermeni casus vardır!551Çerkez asıllı Karzak Süleyman Paşa’da İngilizler ve Yunanlılar hesabma casusluk yapmak

suçundan Eskişehir İstiklâl Mahkemesi’nce idam edilmiştir.552

Anzavur’un Adapazarı’nı İşgali İkinci Anzavur ayaklanması 16 Nisan 1920’d e bastırılmıştır. Biz bu câniyi, bu tarihten yaklaşık bir ay sonra, çoğu kanun kaçakla­ rından, çapulculardan, yağmacılardan müteşekkil olan bir eşkıya çetesinin başmda işgal kuvvetleri komutanı olarak Adapazarı’na girerken görüyoruz. Fakat bu işgali anlatmadan İstanbul Hükûmeti’nin Kuva-yı M illiye’ye karşı aldığı b a zı tedbirlerden ve bu arada K uva-yı İnzibatiye’den bahsetmemiz gerekiyor. Ferit Paşa Hükûmeti’nin, Kuva-yı Milliye’yi ezmek için aldığı tedbirlerden biri, nasıl bir cinayet makinası olarak kullanıldığını evvelki bahislerde gördüğümüz Divan-ı Harbi Örf! denen sıkıyö­ netim mahkemeleri, diğer biri de Kuva-yı İnzibatiyedir. Kuva-yı İnzibatiye 24 Nisan 1920’de çıkarılan kararnâme ile kurulur.553 Bu kararnâme çıkarılmadan Ferit Paşa, İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Robeck’i ziyaret ederek, Kuva-yı Milliye hareketinin baslırılması için İngiltere ve müttefiklerinin nasıl yardım edecekle­ rini sorar. Amacı işgal kuvvetlerini, yaralı vatanı kurtarmak için çalışan milliyetçilerin üstüne sevk etmektir. ■>s| Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 180. ‘ЛЗ Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 253. 1 Tarık Zafer Tunaya, T ü rk iy e ’de Siyasal P artiler, c: 2, s: 10. Kâmil Erdeha, karamâmenin 18 N isan’da çıkarıldığını kaydediyor.

311


İSTİKIAL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

İngilizler ona, Kuva-yı Milliye’ye karşı fiilen harekete geçeme­ yeceklerini, fakat Kuva-yı Milliye’ye karşı kurulan bir teşkilâta yar­ dım edeceklerini s ö y le r le r i Denikin ordularını kullanarak Bolşevikleri dize getirmek iste­ yen İngiltere, şimdi aynı şeyi Türkiye’yi çökertmek için yapacaktır. Biraz evvel bahsettiğimiz kararnâme 8 Nisan’daki bu görüş­ meden sonra çıkarılır. Kararnâmenin ı. maddesinde şöyle den­ mektedir:

"... Kuva-yı İnzibatiye’nin asıl görevi Kuva-yı M il­ liye adı altında eşkıyalığı meslek edinen kötü adamla­ rın yakalanması ve bastırılmasıdırV’5 4555 5 6 Kararnamenin çıkarıldığı 24 Nisan 1920’de Kuva-yı İnzibatiye’ye ı milyon 250 bin 850 lira ödenek verilmesine ilişkin ikinci bir kararnâme yürürlüğe konulur. Ayrıca bir de talimatnâme çıkarıla­ rak Kuva-yı İnzibatiye’ye bazı ödenekler verilmesi de kabul edilir. Oysa memur maaşlarını bile ödeyemeyen İstanbul Hükûmeti’nin elinde, avucunda on para y o k t u r i - Y a silâh?

Türk milliyetçilerini vurm akta kullanılacak silfilı İngiltere’den temin edilir. İngilizler silâh için kendilerine baş­ vuran Damat Ferit’in eline bir kâğıt tutuştururlar. Bu kâğıt İngi­ liz denetimi altında bulunan İstanbul Maçka’daki depolardan 600 tüfek, 30 bin piyade fişeği ve 80 bin makinalı tüfek mermisi ve­ rilmesi için işgal kuvvetlerince tanzim edilen bir izin belgesidir! Teşkilât-ı Ahmetiye de denilen Kuva-yı İnzibatiye pek tabii ola­ rak Harbiye Nezareti’ne bağlanır. Harbiye Nazırı ise bu görevi de uhdesinde bulunduran Başvekil Damat Ferit’tir. 554 Salahi Sonyel, M ond ros’tan M ud anya’ya K ad ar, c: 3, s: 108. 555 Kâmil Erdeha, Y ü zellilikler Y ahu t M illi M ücadelenin M uh asebesi, İs­ tanbul 1998, s: 25. 556 Tank Mümtaz Göztepe, V ahidettin M ü tarek e G ayyasınd a, s: 275.

312


NECDET SEVİNÇ

Teşkilât böylece kurulduktan sonra nasıl bir cinayet makinası olduğundan daha önce bahsettiğimiz Askerî Nigehban Cemiyeti ile, genellikle Türk soyuna mensup olmayan Osmanlılar’ın top­ landığı İngiliz taraftarı Hürriyet ve İtilâf Fırkası’ndan bir kâğıt alan, Türk milliyetçilerini katletmek maksadıyla kurulan Kuva-yı İnzibatiye’ye asker yazılır. Kendisi de bir Kuva-yı İnzibatiye su­ bayı olan Tarık Mümtaz Göztepe, bir sürü başı bozuğun, Erkan-ı Harbiye-i Hususiye’nin bir kapısından keçe külahla girip, öteki kapısından teğmen ve yüzbaşı olarak çıktığından, ipten, kazık­ tan kurtulmuş birçok meşhur semt kabadayısının subay yapıldı­ ğından, bir takım tekke şeyhleri ile tabur imamlarının, tabur ku­ mandanlıklarına tayin edildiğinden yakınmaktadır.557 Yine Tank Mümtaz Göztepe’nin Harbiye Nezareti’nin meydan­ larında kurulan öbek öbek çadırlarda vur patlasın keyif çattıkla­ rından bahsettiği bu başı bozuk sürüsünün başına “harekât-ı

bağiyeyi yani Kuva-yı Milliye’yi defti tenkil etmek” gö­ reviyle Süleyman Şefik Paşa getirilir. Kendisine Ordu Kumandan­ lığı yetkisi verilir. Süleyman Şefik Paşa, Damat Ferit, Kiraz Hamdi ve Nemrut Mustafa Paşa ile beraber Kuva-yı İnzibatiye’yi teşkilâtlandıran pa­ şalar arasındadır. Harbiye Nazırhğı’na tayin edüebilmek için, “Kuva-yı Milliye’nin hakkından ben gelirim”558 diye ortalıkta dolaşan bu paşa, Harbiye Nazırlığı makamına kurulunca da nerede disiplinsizliğinden,

ahlâksızlığından ve hatta hırsızlığından dolayı emekliye sevk edilen asker varsa bunları muvazzaf subay olarak ordu safla­ rına katmıştır. Önceki bölümlerde ihanetini özetlediğimiz Dahiliye Nazın Adil Bey ile birlikte A li Galip’i Sivas Kongresi’ni basmaya memur eden ve atılacak bütün adımların düşman tarafın­

dan öğrenilmesine sebep olacak bir emirnâme yayınlayarak 557 Tank Mümtaz Göztepe, V ahidettin M ü tarek e G ayyasınd a, s: 275. 558 Selahattin Tansel, M o nd ro s’ta n M ud anya’ya, c: 2, s: 77.

313


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

kolorduların birbirleriyle şifreli haberleşmelerde bulunmalarını ya­ saklayan vatan haini, işte bu vatan hainidir. Değil bir generalin, harp hâlindeki herhangi bir onbaşının bile asla vermeyeceği bu emir, A li Fuat Cebesoy’un “telgrafha­

neleri işgal ederim” yolundaki tehdidi üzerine geri çekilmiştir. İstanbul’a sevk edileceği öğrenilen Kütahya’daki cephaneliği boşalttıkları için, İtilâf devletlerinin tecavüz etmekle suçladığı Kuva-yı Milliye mensuplarının cezalandırılmasını isteyebüecek ka­ dar tiynetsiz bir herif olan bu Süleyman Şefik Paşa, vatan müdafa­ ası vermekte olan Türk milliyetçilerine karşı Yunanlılarla

işbirliği yapmak559alçaklığını büe irtikâp etmekten sıkılmamıştır. 24 Ağustos 1919’da kolordulara bir emir göndererek Yunan­

lılara karşı harekete geçilmesini engelleyen de odur!5605 1 6 Sonunda bu paşa bir ay bile başkomutanlık yapmadan göre­ vinden azledilecektir. 27 Mayıs 1920 tarihli bir İngiliz gizli istihba­ rat raporuna göre Damat Ferit azil gerekçesini şöyle açıklamıştır: "... Süleym an Şefik Paşa askerî am açlar için kendisine tah­ sis edilen 10 bin liranın nasıl harcandığına dair hesap verem e­ diğinden görevinden uzaklaştırılm ıştır!’*61 Beklendiği gibi beceriksizliğinden yahut hiyanetinden dolayı değil, hırsızlığından dolayı ordu komutanlığından atı­

lan Süleyman Şefik Paşa daha sonra Ankara Hükûmeti’nce va­ tana ihanetinden dolayı idama mahkûm edilmiştir. Büyük Millet Meclisi’nin 26 Mayıs 1920 tarihli oturumunda hiyanet-i vataniye kanunu hükümlerine göre hakkında takibat karan verilen paşa, 3 Temmuz 1920’d e 1. Bidayet Mahkemesi tarafından Sait Molla, Rıza Tevfik, Kiraz Hamdi, Mevlanzâde Rıfat, Refik Halit, Refi Cevat, Anzavur Ahmet, Rumbeyoğlu Fahrettin gibilerle birlikte, elegeçi559 Kâzım Özalp, M illî M Ucadele, s: 86. 560 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 69. 561 Salahi R. Sonyel, K u rtu lu ş S av aşı G ü nlerind e S e rv isi’nin T ü rk iy e ’d eki E ylem leri, s: 77.

314

İngiliz

İstih b arat


NECDET SEVİNÇ

rilmesi hâlinde tekrar yargılanmak üzere vatana ihanetten idama mahkûm edilmiştir.562 Zaferden sonra Kahire’ye kaçan Süleyman Şefik Paşa’dan bo­ şalan Kuva-yı İnzibatiye Komutanlığı’na Yarbay Senai Bey, İzmit ve havalisi komutanlığına da kolordu komutanı yetkisi ile Suphi Paşa tayin edilecektir. Suphi Paşa İngiliz politikaları istikametinde hareket eden Askerî Nigehban Cemiyeti’nin kurucusu ve yöneticüeri arasındadır. Askerî Nigehban Cemiyeti’nde iken nasıl Türk milliyetçi hareketini sindirmek için işgal kuvvetlerinin emrinde çalıştı ise, şimdi Kuva-yı İnzibatiye’nin Başkomutanı olarak Türk milliyetçilerini yok etmek için mücadele edecektir. Damat Ferit, nice umutlar bağladığı Kuva-yı İnzibatiye için, Hu­ susi Erkân-ı Harbiye de denilen özel bir kurm ay başkanlığı ihdas etmiş, bu Hususi Erkân-ı Harbiye’nin Başkanlığına da alel acele muvazzafhizmete alınan emekli subaylardan Miralay Ahm et Refik’i getirmiştir. Silâh arkadaşlarından Tank Mümtaz Göztepe’nin “mü­ temadiyen bacağından düşen pantalonunu çeke çeke Sadrazam’la Erkân-ı Harbiye’yi Hususi arasında mekik dokuduğundan563bah­ settiği Ahmet Refik, z a f e r d e n s o n r a b ir lik t e ç a lı ş t ığ ı i ş b ir ­ lik ç ile r le b e r a b e r İ n g iliz Y ü k s e k K o m is e r liğ i’n e s ığ ın a ­ c a k , s o n r a R o m a n y a ’y a t ü y e c e k tir . Bilahare aklını oynatan Ahmet Refik Müslüman mezarlığı olmadığı için Kişinev’deki Hı­ ristiyan mezarlığına gömülecektir.564 Kuva-yı İnzibatiye komutanlarından Ali Nadir Paşa, Selanik’ten sonra İzmir’i de bir tek mermi atmadan Yunanlılara teslim ettiğini gördüğümüz, millî ruh, millî duygu, millî heyecan ve millî haysi­ yetten nasibini almamış bir başka vatan hainidir. Kuva-yı İnzibatiye kadrolarında bir vatan haini daha vardır: V>2 A ta tü rk ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 8, İstanbul 2002, s: 260. Vı3 Tarık Mümtaz Göztepe, V ahidettin M ü tarek e G ayyasınd a, s: 275. v>4 İlhami Soysal, 1 5 0 ’lik le r K im lerd i, Ne Yaptılar, Ne O ldular, İstanbul 1988, s: 270; Kâmil Erdeha, Yüzellilikler, Yahid M illî M ücadelenin M u ­ hasebesi, İstanbul 1988, s: 175; Erdoğan A slıyü ce, T ü r k T arihind e İşb ir­ lik çiler ve 150’likler, İstanbul 2009, s: 243.

315


İSTİKIÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

İngilizler’in em ri üzerine başta Mustafa Kemal Paşa olmak üzere nice vatan evlâdmın idamına karar veren ve nice

vatan evlâdım astıran Nemrut veya Kürt Mustafa Paşa! Daha önce de mütareke yıllarında Türk gizli teşküâtmın başkam olarak vatana büyük hizmetlerde bulunduğundan bahsettiğimiz rahm etli Hüsam ettin Ertürk’ün “m aksatları K uva-yı Milliye’yi vurm aktı”565 dediği Kuva-yı İnzibatiye’deki şuurlu hainler yuka­ rıda sıraladıklarımızdan ibaret değildi Birinci Dünya Savaşı’nda Teşkilât-ı Mahsusa’da çalışmasına rağmen, sonradan Yunanlılarla omuz omuza Türk askerine

kurşun sıkan G önenli Çerkez Ahmet, Trakya’da İngilizler hesa­ bına çalışan Tophaneli Çerkez Hüseyin, namusuna emanet edilen silâh ve cephaneyi suiistimal ettiği için Harbiye Nezareti emri ile Teşküât-ı Mahsusa’dan kapıdışarı edilen Am asya’lı Hilmi, İngi-

lizlere casusluk yaptığı için yakalanıp mahkemeye sevk edilen Rıfat, yine îngilizler hesabına çalışan Trablusgarp’lı Nuri, İn­

giliz casusu Beyrutlu Mahmut Beylerle Enver Paşa’mn muhafız­ ları arasında bulunmuş olmasına rağmen sonradan millî mücade­ leye cephe alan Çakır Efe ve daha niceleri Türk istiklâl hareketini boğmak için kurulan Kuva-yı İnzibatiye’de komutan olarak görev alm ışlardır566 Bize yakın tarihimizle ilgili iki eser bırakan Tank Mümtaz Göztepe de bunlar arasındadır.567 565 Hüsamettin Ertürk, İki Devrin Perde Arkası, s: 375. 566 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 377 ve devamı. 567 Topçu Ferit Paşa, Abuk Ahmet Paşa, Şevket Turgut Paşa, Mustafa Nazım Paşa, Süleyman Şefik Paşa, M ersin’li Cemal Paşa, Fevzi Çakmak Paşa, Karasay itP aşav e Damat Ferit Paşa’nın yâverliğini yapan Tank Mümtaz Göztepe, Kuva-yı İnzibatiye’de m itralyöz komutanıdır. M illî mücadeleyi çökertmek maksadıyla teşkilâtlandırılan A skerî Nigehban Cem iyeti’nin de kurucuları arasındadır. Kurtuluş Savaşı’ndan sonra yurt dışına kaçm ış, Sultan Vahide! tin San R em o’ya yerleştikten sonra onun yanına gitmiş. Vahidettin ölünceye kadar San R em o’da kalmıştır. 1927’de diğer yüzellilikler gibi vatandaşlıktıııı çıkarılm ış, aflab irlik te Türkiye’y e dönmüştür. D P organı Köylü Gazetesi'nı çıkarm ış, Yeni Sabah v e Zafer gibi D P ’ye yakın gazetelerde çalışmıştır. Bi zim de kaynaklarımız arasında bulunan Vahidettin Mütareke Gayyasında ve Vahidettin Gurbet Cehenneminde isimli eserlerin yazandır.

316


NECDET SEVİNÇ

- Ya Anzavur Ahmet? Serkeşlerden, serserilerden, sokak kabadayılarından, çeşitli se­ beplerden dolayı ordudan tart edilmiş subaylardan ve devletine ihanet etmiş eski istihbaratçılardan meydana gelen bu tuhaf or­ dunun gerçek başkomutanı şüphesiz ki, nasıl bir insan kasabı ol­ duğunu anlatageldiğimiz Saadetlû Mir-miran Anzavur Ahm et’tir.

Zât-ı Şâhâne’nin paşalık payesi ile ödüllendirdiği A n­ zavur Ahm et’in Erkân-ı Harbiye Reisi ise dağlarda yetişmiş ezeli bir hayduttur:568 Şah İsmail! K uva-yı İnzibatiye’den silâh arkadaşı olan T arık M üm taz Göztepe’nin “korkunç katil, kana susamış ve kanla gıdalan-

maya alışmış bir canavar” diye tarif ettiği569 Şah İsmail, Bi­ rinci Dünya Savaşı yıllarında asker firarisidir. Harbe gitmemek için dağa çıkmış, harp boyunca İzmir dağlarında eşkıyalıkla işti­ gal eylemiştir, İzmir düşünce dağdan inip, Çerkez Ethem çetesine katılmış, Ethemle arası açılınca Anzavur’ayamanmıştır. Hüsamet­ tin Ertürk, pek çok masum Türk’ün kanını döktüğünden bahset­ tiği Şah İsmail’in millî çetelerle mücadelesi sırasında yakayı ele vereceğini anlayınca yüzbine yaklaşan Türk banknotunu bohça­ lara doldurarak karısıyla beraber kendisini Bandırma’ya attığını ve limanda istim üzerinde duran bir motora binerek Yunan do­

nanmasına sığındığını kaydeder. Bir Yunan veya İngiliz gemisiyle İstanbul’a gelen Şah İsmail, kayınbiraderi M iralay Çerkez Zeki B ey’i görm ek üzere Yıldız Sarayı’na gider. Vahidettin’in Saray muhafızı olan Zeki Bey onu Zât-ı Şâhâne’nin huzuruna çıkarır. Zât-ı Şâhâne de Şah İsmail’i Anadolu’daki hizmetlerine mukabil, Çerkez kıtalarından birine kumandan tayin ederek ödüllendiriverir. ■İ68 Tank Mümtaz Göztepe, V ahidettin M U tareke G ayyasınd a, s: 280. 5(>9 Tarık Mümtaz Göztepe, V ahidettin M U tareke G ayyasınd a, s: 281.

317


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Fakat b ir süre sonra kardeşi bu sergerde tarafından öldürülen Şevket Bey adında bir öğretmen Şah İsmail hakkında dâvâ aça­ cak, sırtını Sara/a ve işgal kuvvetlerine yaslayan Şah İsmail’in be­ raat ettirileceğini anlayınca da elini nice masum vatan evlâdının kanma bulayan, insan suretinde yaratılm ış bu canavarı hâkimin huzurunda itlâf edecektir! İşte Damat Ferit’in Kuva-yı Milliye’nin üzerine sevk edeceği or­ dunun komuta kademesine, anlatageldiğimiz gibi yalnız dâvâsına değil, devletine ve milletine de ihanet etm iş dönek, hırsız, soy­ guncu, katü ve serseriler doluşmuşlardır. O sm anlı N afia N azırı Doktor C em il Paşa, D am at Ferit’e, hüküm etten şikâyetlerini bildiren bir yazı göndermiştir. Cemil Paşa bir sureti İngiliz istihbaratçıları tarafından elegeçirilen 9 Ağustos 1919 tarihli mektupta Kuva-yı İnzibatiye’yi kast ederek demektedir ki: "... Tek başınıza davranarak eşkıyalardan oluşan bir güç topladınız!”570 Eşkıyalardan ve kandırılm ış Anadolu çocuklarından oluşan bu güç, İzmit’in iki kilometre doğusunda konuşlanır. Başkomu­ tan Süleyman Şefik Paşa’nın karargâhı ise İzmit açıklarında de­ mirli bulunan Yavuz zırhlısıdır. 22 Nisan 1920’de İstanbul Hükûmeti’nin Albay İbrahim Bey eli ile gönderdiği 55 bin lirayı cebine indiren Anzavur bir süre sonra İzmit’e gelir. Yavuz zıhlısına gider, Paşa’nın huzuruna çı­ kar ve sanki emrindeki küçük rütbeli bir subay ile konuşuyor­ muş gibi Süleyman Şefik Paşa’ya “Kuva-yı İnzibatiye’ye istediği gibi komuta etmek hakkına sahip olduğunu” söyler! Çünkü “ken­ disi İstanbul Hükûmeti’nin Erkân-ı Harbiyesi tarafından böyle bir yetki ile gönderilmiştir. Paşa kendisinin emrine göre hareket et­ mek zorundadır.”571 570 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 99. 571 Tiirk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 123.

318


NECDET SEVİNÇ

Süleyman Şefik Paşa’nın gizli ödeneğinden 15 bin lira, 2 bin tüfek ve 600 sandık cephane aldıktan sonra 8 M ayıs’ta İzmit’ten trenle A dapazarı’na doğru hareket eden A n zavur 10 M ayıs’ta Adapazarı’nı işgal eder! 11 M ayıs’ta Nemrut Mustafa Divanı, Mustafa Kemal Paşa ve diğer bazı Kuva-yı Milliye önderlerini “fitne çıkarmak, boz­

gunculuk yapmak, asker toplamak” gibi suçlardan dolayı ölüm cezasına çarptırır!572 12 M ayıs’ta M ihran N akkaşyan’ın Peyam-ı Sabah Gazetesi, Anzavur Paşa’nın Kuva-yı Milliye haydutlarına karşı bü yü k ba­ şarı kazandığından, Adapazarı’nda halkın sevinç gösterileri yap­ tığından bahsedecektir. Anzavur 13 Mayıs’ta Kandıra’yı elegeçirir. Aynı gün Padişah halkı millî kuvvetlere karşı ayaklanmaya teşvik eden bazı kimse­ leri birer mecidiye nişanı vererek ödüllendirir.573 14 M ayıs’ta A n ­ zavur Eskişehir yolunu kontrol altına alm ak için Geyve Boğazı’na saldıracak, 15 Mayıs’ta Doğançay’ı işgal edecektir. 16 M ayıs’ta Sapanca’ya gelen Anzavur, Kuva-yı İnzibatiye’nin bazı müfrezele­ rini de kendi kuvvetlerine katarak Sakarya’nın batısındaki mev­ zilere hücum eder. 17 Mayıs ta Konya’yı zaptedeceğini, Ankara’yı fethedeceğini, Mustafa Kemal’i yakalayıp getireceğini söyleyerek Geyve İstasyonu’na doğru harekete geçecektir. Anzavur’un emrinde 300 kadar süvari vardır. Geyve Boğa­ zındaki millî kuvvetler ise 30 askerden ibarettir! 20. Kolordu Ko­ mutanı Ali Fuat Cebesoy ve yâveri İdris Cura bu 30 kişi ile âsilerin karşısına dikilir. İki saat kadar süren çatışmadan sonra Kolordu Süvari Bölüğü, Dayı Mesup Müfrezesi ve Demirci Efe’nin atlı zey­ bekleri yardıma gelince büyük kayıplar veren âsiler kaçmak zo­ runda kalırlar.574 572 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 35. 573 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 40. 574 T ürk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâ l H a rb i’nde A yak lanm alar (191 9 -1 9 2 1 ), s: 125, 126.

319


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

A n zavu r’un Sonu Anzavur sonunda yok etmek istediği milliyetçiler tarafından yok edilmiştir. Bir rivayete göre, Karabiga yakınlarındaki Adliye köyü civarında Mehmet Efe tarafından kellesi kesilmiş, bir diğer rivayete göre vahşice şehit edilen Köprülü Hamdi Bey’in silâh ar­ kadaşları tarafından kafası kesilmek suretiyle fuzuli varlığı orta­ dan kaldırılmıştır.575 Anzavur’un Rahman adında bir Arnavut tarafından öldürüldü­ ğüne dair iddialar da vardır. Bu iddiaya göre cinayete Anzavur’un adam larından birinin Rahman’ın karısının namusuna tecavüz etmesi sebep olmuştur.576 Hüsamettin Ertürk’ün yazdıklarından ise Anzavur’un Yeniçiftlik’li Mehmet ile A li çetesi tarafından or­ tadan kaldırıldığı anlaşılıyor.577 Öldürülen insan, toplumun nef­ ret ettiği biri olması sebebi ile cinayetin birçok kim se tarafın­ dan sahiplenilmesi tabiîdir. Fakat biz Anzavur’un Hamdi Bey’in silâh arkadaşları tarafından yok edildiğine dair ifadeleri daha gerçekçi buluyoruz.

Kuva-yı İnzibatiye’nin Tasfiyesi Anzavur’un Kuva-yı İnzibatiye Kom utanlığına hiçbir haber vermeden İstanbul’a gitmesi, bütün birliklerin moralinin bozul­ m asına sebep olur. 23 Mayıs’ta harekete geçen m illî kuvvetler Adapazarı ve Sapanca’yı kurtarırlar. Aralarında 3 subayın da bu­ lunduğu 43 kişi, 4 top, 4 makinalı tüfek ve çok miktarda cephane elegeçirilir. Haziran başmda da bu derme çatma ordunun asker­ leri firara başlarlar. 5-6 Haziranda 140 er, 56 çavuş ve 1 süvari, 4 m akinalı tüfek ve 16 sandık cephane ile birliklerinden kaçarlar. 9 Haziran’da firar edenler m illî kuvvetlere katılır.578 575 Ahmet E fe, Efsane’den Gerçeğe Kuşçubaşı Eşref, İstanbul 200 7 , s: 282. 576 Z ek i Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 497. 577 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 430. 578 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 131.

320


NECDET SEVİNÇ

14 Mayıs’ta millî kuvvetlere taarruz eden Kuva-yı İnzibatiye darm adağın edilir. Bazıları köylere kaçarlar, bir kısm ı Kuva-yı Milliye’ye katılır. Ne yüz karasıdır ki, Ali Fuat Paşa’nın İzmit’te kıstırdığı Kuva-yı İnzibatiye bakiyelerine İngilizler siya-

net ederler.579 25 Haziran 1920’d e Harbiye Nazır Vekili Ahm et Hamdi Paşa imzası ile verilen bir emirle bu döküntü ordunun lağvedildiği ilân edilir. Fakat ayaklanmalar daha sonra Yozgat, Yıldızeli, Zile taraflarına sirayet edecektir.

Çerkez Ethem Ayaklanması Çerkez Ethem ayaklanması, kendi başarılarını hazmedeme­ yen cahil bir adamın vatan hainliğine sürüklenişini anlatan dra­ matik olaylar silsilesidir. Ethem 1886’da Bandırma’nın Emre köyünde dünyaya gelmiş­ tir. 1827’de, Ruslar’ın istilâ ettikleri Kafkasya’da katliama başla­ maları sebebiyle canlarını ve namuslarını korum ak için Türkiye’ye sığınan bir ailenin oğludur. Çiftçilikle geçinen babasının adı Ali, annesinin adı Fatma’dır. Muhittin Ünal, kardeşlerinden birinin Balkan, diğerinin Birinci Dünya Savaşı’nda şehit düştüğünden bah­ seder.580 Cemal Kutay, Ethem’in ağabeyleri olan İlyas ve Nuri’nin eşkıyalarla çarpışırken öldüğünü yazmaktadır.581 Bir başka kay­ nağa göre İlyas 1897’d eki Türk-Yunan Savaşı’nda, Nuri Yemen’de şehit olmuştur. Bazı kaynaklara göre bu iki kardeş Balkanlar’da Rum çetecilerle savaşırken şehit düşmüşlerdir. Süvari neferi olarak başladığı askerliği çavuş olarak bitiren Ethem582 Rauf Orbay tara­ 579 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 83. 580 Muhittin Ünal, K u rtu lu ş S a v a şı’nda Ç e rk e z le r’ in R o lü , İstanbul 1996, s: 169. 581 Cemal Kutay, Ç erk ez E th e m Dosyası, c: 1, İstanbul 1977, s: 43. 582 B a z ı kaynaklarda ordudan başçavuş olarak terhis edilen Ethem’ in Balkan Harbi sırasında İstanbul’a gelerek Bakırköy’deki Süvari Subay Okulu’ndan teğmen olarak mezun olduğundan bahsedilmektedir. Çerkez Ethem ko­ nusunda yaklaşık 800 sayfalık bir belgesel yazan A hm et E fe , teğm en­ lik m eselesini G en elk u rm ay B aşk an lığ ı’na sorm uştur. G enelkurm ay

321


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

fından Teşkilât-ı Mahsusa’ya katılmak üzere İstanbul’a gönderil­ miştir. Savaş bitince Bandırma’ya ailesinin yanına gelen Ethem’iri askerlikle ilişkisi de bitmiştir. Necati Çetinkaya, Ethem’in Birinci Dünya Savaşı’nm son yıl­ larında, İttihat Terakki henüz iktidarda iken Bandırma’da eşkıya­ lık ve zorbalıkla uğraştığmı yazmaktadır.5® 3 Ethem’in eşkıyalık yaptığından Rauf Orbay da haberdardır. Orbay, Dahiliye N azırı A li Fethi Bey’in şikâyet ettiği eşkıyanın Çer­ kez Ethem olduğunu anlayınca Liman Reisi vasıtasıyla Ethem’in ağabeyi Reşit’e bir telgraf çekip, kardeşine ihtarda bulunmasını ve neticenin kendisine bildirilmesini ister, aksi hâlde kuvvet kul­ lanılacaktır. Orbay, gerisini şöyle anlatır: "... R eşit B ey’in cevabı gelm edi, mütareke m üzakeresine me­ mur olarak İstanbul’d an ayrıldığım zam an, tuhaf bir tesadüfle yo­ lum Bandırm a’d an geçiyordu. Oraya vardığımda R eşit Bey’i iske­ lede beni bekler buldum. Telgrafım dakileri kardeşine anlattığını ve onun şahsi gocunm alar tesiriyle yaptığı işlerden vazgeçtiğini ve artık bu gibi hareketlerde bulunm ayacağm ı temin etti. Büyü­ m ek istidadında olan bu ateş de bu surette söndürülm üş oldu.’*84 Ethem’in eşkıyahktan vazgeçtiğini ne yazık ki, söyleyemiyoruz. Çünkü Ethem 12 Şubat 1919’d a İzmir Valisi Rahmi Bey’in

oğlu Alparslan’ı kaçırıp, 8 yaşındaki çocuğun serbest bı­ rakılması için 50 bin liralık fidye isteyecektir!5® 5 O İzm ir Valisi Rahm i Bey ki, cesur, enerjik, vatansever bir idare amiridir.5 4 3 8 B a şk a n lığ ın d a n verilen cevap şu d u r: B a k ırk ö y ’de öyle b ir oku l yok, o lan lard an da teğm en d eğil, onbaşı yetişiyor. (Geniş bilgi için bakınız: Ahmet E fe, Ç erk ez E th em , İstanbul 2 00 6 , s: 4 , ve devamı). 583 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 287. 584 R a u f Orbay, C eh en n em D eğirm eni, S iy asi H atıralarım , c: 1, İstanbul 2000, s: 79. 585 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 456.

322


NECDET SEVİNÇ

Ethem, Alparslan’ın annesi Nimet Hanım’a iki mektup gönde­ rir. Mektuplardan ilki, para gelmezse çocuğun başının çu­

val içinde gönderileceğini ihtar eden bir tehdit mektubudur. İkinci m ektupta Rahm i Bey’in “Çerkezliği küçümsediğin­

den” bahsedilmektedir.5865 * 7 8 Ethem güya böylece Çerkezliği küçüm sediğini iddia ettiği Rahm i Bey’d en intikam almaktadır. Hiçbir yiğide, efeye, çeteye yakışmayan bu çocuk kaçırma va­ kası, Ethem’in, Rauf Orbay’ın ikazından sonraki yegâne icraatı de­ ğildir. Haraç almak, belki de elkoymak için Von Hemstra adında bir HollandalInın Cumaovası ile Ayrancılar arasındaki çiftliğini bas­ mış5® 7 İstanbul Büyükada’da misafir ettiğimiz General Towshend’i de kaçırmaya teşebbüs etmiştir. Bu General Towshend, Kut-ül Aınare Savaşı’nda Mehmetçiğin esir ettiği İngiliz generaldir! Bir Çerkez çavuş, nice esir Türk generaline karşı elimizde koz olarak tutuğumuz bir İngiliz generalini niye kaçırm ak ister? Ethem’in “İngilizlere olan bağlılık ve saygısmı göster­

mek için İttihatçı Vali’nin oğlunu kaçırdığım” ileri süren Haşan Tahsin’e göre5® 8 General Towshend’i kaçırm ak istemeleri­ nin sebebi de “Çerkez özgürlüğünü savunan yüksek İngil­

tere devletine övünç verici bir hizmette bulunmaktır!’*®9 B ütün bu n lara rağm en Ethem ’in K u rtu lu ş Savaşı’na b ü ­ yü k hizm etleri dokunur. İzm ir işgalinden sonra silâhlı direniş teşkilâtlarına katılır. Salihli Cephesi’ni, sonra bizzat komuta ettiği Kuva-yı Seyyare’yi kurar. Birinci ve İkinci Anzavur ayaklanma­ 586 Ahmet Efe, Çerkez Ethem, İstanbul 2007, s: 29. 587 Nurdoğan Taçalan, E g e ’de Kurtuluş Savaşı Başlarken, İstanbul 2 0 0 7 , s: 172. 588 Haşan Tahsin, Yunan birliklerinin İzmir’e çıkışı sırasında şehit düşen ga­ zetecidir. >89 Zikreden: Doğan Avcıoğlu, Millî Kurtuluş Tarihi, c: 2, İstanbul 1978, s: 578.

323


İSTİK1ÂL HARBİNDE ETNİK İHANET

sının, Düzce, Adapazarı, Yozgat isyanlarının bastırılmasında bü­ yük roller oynar, vatanı büyük badirelerden kurtarır. Fakat bütün bu başarıları, Meclis’e gittiğinde milletvekilleri tarafından alkışlanması, zaten kendisini beğenmiş, başma buy­ ruk bir adam olan Ethem’in şımarmasına, Ankara Hükûmeti’ne, Büyük Millet Meclisi’ne ve hatta doğrudan doğruya Gazi Paşa’ya cephe almasına sebep olur ve nihayet ayaklanır. Saruhan Millet­ vekili olarak Meclis’e giren kardeşi Reşit ve diğer kardeşi Yüzbaşı Tevfik onunla beraberdir.

Ayaklanmanın Sebepleri Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı tarafından yayınlanan bir araştırmada, Ethem ve kardeşlerinin önce Kütahya dolay­

larında bir derebeylik kurmaya yeltendiklerine, sonra bu derebeyliğin sınırlarını Afyonkarahisar, İsparta ve hatta Konya’ya kadar genişletmek istediklerine ilişkin ka­ yıtlar vardır.590 Lord Kinross da “Mustafa Kemal’e açıktan açığa kafa tutacak kadar küstahlaşan Ethem’in” Kütahya dolayların­ daki dağlarda neredeyse bağım sız, küçük bir derebeylik kurdu­ ğundan ve askerleri ordudan kaçmaya kışkırttığından bahsetmektedir.591 Diğer sebepleri şöyle özetleyebiliriz: ı. Yozgat Ayaklanması üzerine Ankara’ya çağırılan Ethem592

Mustafa Kemal ve Fevzi Paşa’larla Albay İsmet Bey’i tem­ 590 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâl H a rb i’nde A yak lanm alar (19 1 9 -1 9 2 1 ), s: 213. 591 Lord Kinross, A ta tü rk , B ir M illetin Yeniden Doğuşu, İstanbul 2006, s: 298. 592 Kuva-yı Seyyare kumandanlarından, daha sonra B ilecik M ebusu seçilen İbarhim Ç olak, E them ’le kardeşi Tevfik’in “bizim U şak’ta görülcek işleri­ miz var, Yozgat’a gidemeyiz” diye G azi P aşa’ya itiraz ettiklerini, sonra ikıııı edildiklerini yazıyor. (İbrahim Çolak, M illî M ü cad ele Esn asınd a K uva-yı S ey y are K um and anlığım a A it H atıralarım , İstanbul 1996, s: 66.

324


NECDET SEVİNÇ

bellikle suçlayabilecek kadar küstahlaşır. Paşaları ve İsmet Bey’i aşağılar, hakaretler savurur. Şu sözler ona aittir: “Hayret ediyorum ki, Sivas’ta Heyet-i Temsiliye ve Ankara’da Millet Meclisi sıfatı ile içtima ve teşekkül olunalı bir seneyi geçtiği hâlde, bu müddet zarfında koca Anadolu’d a harekât-ı milliyemiz nâmına neden esaslıca bir hareket görülmedi ve niçin merkezi­ nizi takviye eylemediniz? (...) Şimdi görüyor ve itiraf buyuruyor­ sunuz ki, Ortaanadolu’da ve bir köşede hiçbir ecnebi ile ve İstan­ bul Hükümeti ile irtibatı kalmayan Yozgat isyanını söndürmekten acizsiniz. Anladığım şudur ki, bidayetten beri hâlâ vaziyeti kavra­ yamadınız. Ve yahut şahsi ve daha ehemmiyetsiz şeylerle meşgul oluyorsunuz. Ve belki de Heyet-i Temsiliye ve Ankara Hükümeti nâmına yaptığınız tamimlerle, tebliğlerle, konferanslarla herşey olup bitiverecek sandınız ve aldandınız. A f buyurunuz, bu ser­ zenişten muradım, bu gafletiniz tefekkür etmesin temenniyatına mebnidir. Ben bu isyan meselesini de emriniz üzerine uhdeme alı­ yorum ve sizleri bu gaileden kurtaracağımı ümit ediyorum. Lâ­ kin ben bu vazifeyi ifa edip, dönünceye kadar, Yunan cephesinin mesuliyetini, üçünüzden biriniz kabul buyurmaksınız. Şu şartla ki, Salihli’de bulunmak, cephe kurulmadan, A li Fuat Paşa’yatâb i olmak üzere!”593 Görüldüğü gibi Anadolu’nun teşkilâtlandırılm akta ve m illî odunun kurulm akta olduğundan haberi bulunmadığı anlaşılan bu cahil çavuş, bir tek hesap hatası yapmadan Türk Kur­

tuluş Savaşı’m örgütleyen M ustafa Kemal Paşa’ya akıl ver­ meye cüret etmekle kalmamış, ömrü harp meydanlarında

geçen Gazi’den, Ali Fuat Paşa’mn emrine girmesini iste­ yebilecek kadar hainane veya dangalakça bir teklifte bu­ lunmuştur. Herhâlde zamana ihtiyacı olan Mustafa Kemal Paşa, hu patavatsız adamı sabırla dinleyip, başmdan savm ış olmalıdır. v>3 Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya, c: 4, Ankara 1978, M illi E ği­ tim Bakanlığı Yayanları, s: 1, 2, 2 numaralı dipnot.

325


İSTİKLAL HARBt'NDE ETNlK İHANET

2. Ethem, Yozgat isyanının bastırılmasından sonra bir Divan-ı Harp Mahkemesi kurar. Ağabeyi Yüzbaşı Tevfîk’i Harp Divam’mn başkanlığına tayin eder. Bu Divan, âsileri güya yargılayarak 12 ki­ şiyi idam eder. Yozgat M utasarrıfını hapse attırır. Atatürk bu Yüzbaşı Tevfik’in “ne kadar askerî ve millî ku­ mandanımız varsa bunların rütbe ve mevkilerine ehemmiyet ver­ meksizin hepsine birer birer muhakkirâne ve mütecavizâne mu­ amelede bulunduğundan” kendisinin ve kardeşi Ethem’in “ T ü r k

Ordusu’nda hiçbir değerli zabitin bulunmadığını per­ vasızca söylemeye başladığından” bahsettikten sonra de­ mektedir ki: "... Doğrudan doğruya valilere ve herkese emirler veriyorlar ve em irlerine uymayanların idam edileceğini de ilâve ediyorlardı!’*94 Muhakkir, horgörmek, aşağılamak, tahkir etmek demektir, mütecaviz de tecavüz eden, saldıran. İşte Çerkez Ethem ve kardeşi T ev fik bu m uhakkirâne ve mütecavizâne tavırları ile Yozgat’ta terör estirirken, Çapanoğullan’na hoşgörülü davrandığı gerekçesiyle Ankara Valisi Yahya Galip Bey’i yargılam ak ve muhtemelen asmak üzere Yozgat’a çağırırlar. Valinin Yozgat’a gönderilmesine ilişkintelgraf İçişleri Bakanlığına gelinceye kadar, Bakan gelişmelerden ve niyetten haberdar edil­ memiştir, Başbakan haberdar edilmemiştir, Gazi Paşa haberdar edilmemiştir. Mustafa Kemal Paşa, Başbakan ve İçişleri Bakanı, A n kara Valisi’nin yargılanacağını Ethem’in Yahya Galip Bey ile ilgili telgrafı Ankara’ya gelince öğrenirler. Ethem sonra Mustafa Kemal Paşa’ya da bir telgraf çekerek Yahya Galip’i isteyecektir. Atatürk, “teşebbüsat-ı milliyede fevkâlâde hizmet ve

fedakârlık gösterdiğinden” bahsettiği5 595Yahya Galip’i Yozgat’a 4 9 göndermez. İşte bunun üzerine Ethem “Yozgat’tan Ankara’ya ge594 Atatürk, Nutuk, c: 2, s: 469, 470. 595 Atatürk, N utuk, c: 2, s: 470.

326


NECDET SEVİNÇ

lerek Meclis’in önünde Mustafa Kemal Paşa’yı asacağını” söyler.596 Atatürk; Yunan taarruzu başladığı için Ethem’in Konya üze­ rinden cepheye gitmesini emredince de aldığı cevap şu olur: - Gitmiyorum!597 Ethem gerçekten cepheye gitmez. Türk köylerini yağma­

layarak Yozgat’tan Ankara’ya gelir. Yağmaladığı at ve diğer hay­ vanları Ankara pazarında satmaya başlar. Rahmi Apak, Yozgat isyanı sırasında Batı cephesinde görevli­ dir. İsyanın bastırılmasından sonra Kuva-yı Seyyare’nin her fer­ dinin zengin olduğundan bahseden Apak “Ankara’dan Eskişehir’e gelen Kuva-yı Seyyare’nin hiç kimseye müracaat etmeksizin ke­

yiflerinin istediği en güzel evleri boşaltarak sahiplerini dışarı attıklarını, Yozgat’ta çalıp çırptıkları banknotları, sarı liraları, kadınlara mahsus takımları burada israfla sarfeylediklerini, kamçılarını gümüşletip, kılıçlarını savatladıklarını ve hesap­ larını düzelttiklerini” yazar.598 ıo - ıı Temmuz 1920 gecesi Albay Refet Bey’in Akdağmadeni’nden Genelkurmay Başkanı İsmet Be/e gönderdiği telgrafta da Ethem

kuvvetlerinin yol boyunca talan etmediği hiçbir yer ve şey kalmadığını bildirmektedir.599 Mümtaz Şükrü Eğilmez de Çerkez Ethem’in her gittiği yerde mal sandıklarına ve özel muhasebe veznelerine el attığından bahsetmektedir ki,600 bölüm başından beri yazageldiğimiz gibi haraç, yağm a ve çapulculuk onun eski mesleğidir. 3. Büyük Mület Meclisi 18 Eylül 1920’de İstiklâl Mahkemeleri’nin kurulmasını kararlaştırır. Bu mahkeme, asker kaçaklarını, vatan hainlerini, casusları yargılayacaktır. Ethem ve kardeşi Tevfik bu s% Atatürk, Nutuk, c: 2, s: 470. “'07 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 309. SOK Sabahattin Selek, Anadolu İhtilâli, c: 1, İstanbul 2 0 0 0 , s: 389. VW Ergun Hiçyılmaz, Gizli Belgelerle Çerkez Ethem, İstanbul 1993, s: 65. MIO Mümtaz Şükrü Eğilmez, M illî Mücadelede Bursa, İstanbul 1981, s: 608.

327


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİKİHANET

karara şiddetle karşı çıkarlar. Cumhurbaşkanlığı arşivinde m u­ hafaza edilmekte olan bir belgeden601 öğreniyoruz ki, Ethem ve

kardeşi Tevfik sanıkların yargılanmadan asılmasını is­ temiş ve Meclis kararına rağmen bu konuda ısrarlı olmuşlardır. 4. Asker toplama yetkisi hükümete aittir. Buna rağmen Çerkez Ethem, adamlarından Hüseyin Gazi’yi, eline bir kâğıt verip Yozgat ve civarında asker yazmakla görevlendirmiştir. İçişleri Bakanı A l­ bay Refet Bey, 30-40 kişiyle Ankara’ya kadar geldiği anlaşılan Hü­ seyin Gazi’nin elinden kâğıdı alıp onu geri çevirince Ethem, İçiş­ leri Bakam’na hakaretler yağdıran bir telgraf çeker.602 5. Bakanlar Kurulu 9 Kasım 1920’de askerî zaruretler sebebi ile Batı Cephesi Komutanlığı’m ikiye ayırır. Cephenin bir kısmına İçişleri Bakanı Albay Refet Bey, diğer kısmına da Albay İsmet Bey komuta edecektir. Ethem ve kardeşleri önce cephenin ikiye bölün­ mesine karşı çıkarlar, teklifleri reddedilince de A lbay Refet Bey’in yerine Albay Kâzım Bey’in tayin edilmesini isterler. Fakat muvaf­ fak olamazlar. 6. Bakanlar Kurulu 9 Kasım 1920’de aldığı ikinci bir kararla, Anadolu’yu istilâ etmekte olan Yunan Ordulan’na karşı konula­ bilmesi için muntazam bir ordunun kurulmasına karar verir. Bu karara göre bütün milis kuvvetleri ordu kadrolarının içine alına­ caktır. Ethem ve kardeşi Reşit fevkâlâde önemli olan bu karara da karşı çıkarlar. Reşit “ordunun bütün dünyada iflas etti­

ğine” dair tuhaf laflar etmeye başlar.603 Yüzbaşı Tevfik ise “ser­ seri” dediği Ethem kuvvetlerinin, yani Kuva-yı Seyyare’nin gelişi güzel idare edilmesinden yanadır. Ethem’in Saruhan Milletvekili olan kardeşi Reşit ve diğer bazı milletvekilleri de muntazam or­ 601 Cumhurbaşkanlığı Arşivi, Nu: 8/1108, Dosya: 23, Zikreden: Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâl H a rb i’nde A y ak lan m alar (1 9 1 9 -1 9 2 1 ), s: 2 1 5 ,1 numa­ ralı dipnot. 602 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâl H a rb i’nde A yak lan m alar (1 9 1 9 -1 9 2 1 ), s: 215. 603 Türk İstiklâl Harbi, c : 6 , İstik lâ l H a rb i’nde A y ak lan m alar (1 9 1 9 -1 9 2 1 ), s: 216. :<2H


NECDET SEVİNÇ

dunun kurulmasına karşı çıkarlar. Tarihin ne garip cilvesidir ki, Türkiye’de düzenli orduya katılmayı şiddetle reddeden E th e m , T ü r k iy e ’y e k a r ş ı s a v a ş m a k iç in Y u n a n O r d u s u s a f la r ın a g e ç e c e k tir .604 7.

Büyük Millet Meclisi, 18 Kasım 1920’de bir bildiri yayınla­

yarak, hem varlığını dünyaya duyurur, hem de emir ve komuta yetkisinin Meclis’e ait olduğunu ilân eder. Bildiride “Emperyalist devletlerin, devlet ve milletimizin hayatına kastetmeleri sebebi ile meşru savunma için Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin toplandı­ ğından” bahisle “emir ve komuta yetkisi Meclis’in manevî şahsiyetindedir” denmektedir. Ethem ve kardeşleri Meclis’in bu kararına da karşı çıkarlar. On­ lar gelişi güzel asker toplamaya devam ederler. Bunun üzerine Mus­ tafa Kemal Paşa, Meclis Başkanı imzasıyla 25 Aralık 1920’de yeni bir bildiri yayınlam ak zorunda kalır. Bildiride şöyle denmektedir: “H iç kim se, hiçbir sebeple, hüküm etin m alum atı olm aksızın kuvvet toplamaya yetkili değildir. B u beyannam enin tebliği tari­ hinden evvel bu yolda teşebbüste bulunmuş olanlar varsa, derhâl kendilerini ve teşebbüs m aksatlarını doğrudan doğruya bana bil­ direceklerdir. Aksi taktirde bu gibi teşebbüsler m em leketin dahili asayişini ihlal etm ek ve Türkiye Büyük M illet M eclisi H ükûm eti’ni zarara uğratm ak ve m em leketin m asum ahalisini aldatm ak töh­ m etiyle itham olunacaklarını beyan ve ilân ederim. Türkiye Büyük M illet M eclisi Reisi: M ustafa Kem al”605 Bu beyannâmenin hedefi, muhtelif ikazlara rağmen asker top­ lamaya devam eden Çerkez Ethem ve kardeşleridir. Ethem ve kardeşleri, Gazi’nin bu beyannâmesine rağmen her yaştan asker toplamaya devam ederler. Bunun üzerine yeni bir ka­ rar alınarak “askerlik şubelerinin görülecek lüzum üzerine ve ve­ 004 Lord Kinross, Atatürk, B ir M illetin Yeniden Doğuşu, İstanbul 2006, s: 300. (.05 A ta tü rk ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 10, (192 0 -1 9 2 1 ), İstanbul 200 3 , s: 188.

329


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

rilecek emirle asker yazacağı v e ancak askerlik çağında olan erle­ rin silâh altına alınacağı” açıklanır. İşte Ankara’d abu faaliyetler devam ederken Ethem’in, Eskişehir’in Güneybatısındaki Karacaşehir’de Karakeçili adında yeni bir müf­ reze teşkil ettiği duyulur. Batı Cephesi Kom utanlığının 17 Kasım i92o’ye kadar böyle bir müfrezeden haberi yoktur.606 Müfrezenin ortaya çıkm ası üzerine komutanlık bu müfrezeyi denetlemek ister, fakat Ethem bazı bahaneler uydurarak birliğin denetlenmesine mâni olur. İşte bu sırada Batı Cephesi Komutan­ lığı birliklerin aym cinsten silâh kullanması gerektiğini bildire­ rek Kuva-yı Seyyare’nin silâhlarını iade etmesini ister. Kuva-yı Seyyare bu emre karşılık vermez. Em ir tekrarlanınca da Ethem ve kardeşi Tevfik’ten “silâh ve cephane değiştirilmesine lü­

zum yoktur” cevabını alır. Bu “Biz Batı Cephesi Komutanlığı’m tanımıyoruz” demektir. 8.

21 Kasım’da Batı Cephesi Komutanlığı’na “Umum Kuva-yı

Seyyare Kumandan Vekili Tevfik” imzasıyla bir rapor gelir. A s­ lında Tevfık’e verilmiş böyle bir sıfat yoktur! Ethem kendini nasıl Kuva-yı Seyyare Um um Kumandanı ilân etmişse kardeşi Tevfik de kendisini Umum Kumandan Vekili ilân edivermiştir. Raporda 13. Düşman Fırkası’nm Emirfakihli, İlyas Bey, Çordak, Umurbey üzerinden gelmekte olduğu bildirilmekte ve düş­ manın Gördes halkı tarafından ilçelerini işgale dâvet edildiği ih­ bar edilmektedir. Oysa ne gelen düşman vardır, ne de öyle bir dâvet.607 Cephe Komutanlığı, bu asılsız ihbarın Gördes’in yağm alan­ ması için uydurulan bir bahane olduğunu anlamış ve hiçbir kö­ yün yakılamayacağma, hiçbir müfrezenin hiç kim seyi cezalandı­ ramayacağına dair bir genelge yayınlayarak yağmanın önlemini 606 Atatürk, N utuk, c: 2, s: S i l . 607 Atatürk, N utuk, c : 2 , s : 512.

330


NECDET SEVİNÇ

alm ak istemiştir. Çünkü Ethem kuvvetleri girdikleri köy ve kasa­ baları yağmalam akta, direnenleri öldürmektedirler. 9.

Hiçbir devlet idaresinin ve hiçbir komuta kademesinin ka­

bul etmesi mümkün olmayan bu serkeşlik ve küstahlıkların çıka­ rılan kanun ve alınan kararlar üzerine sona erdiğini ne yazık ki, söyleyemiyoruz. Batı Cephesi Komutanlığı’nm Kuva-yı Seyyare ile haberleşmesini engelleyenler de Kütahya’ya komutan olarak tayin edilen İbrahim Bey’in görev yapmasına mâni olanlar da onlardır. Ethem, 10 Aralık 1920’de Batı Cephesi Komutanlığı’na bir telgraf çekerek “bir bölgede iki komutan bulunmasının uygun olmayaca­ ğını, Kuva-yı Seyyare Komutanlığı’na bağlı olmak kaydıyla İbrahim Bey’in herhangi bir yerde görevlendirilebileceğini” bildirecektir.608 Tayin edilen bir komutanın görev yapmasını engellemek is­ yan demek değil midir? İsyan demektir! Fakat isyan bununla bitmeyecektir! Mustafa Kemal Paşa, Ethem’in orduya katılmasını, genel ko­ mutaya tâbi olmasını isteyince, Reşit masayı yumruklayarak “kar­

deşlerinin birer kahraman olduğunu, kimsenin emri al­ tına giremeyeceğim” söyleyecektir.609 İkmalin kolay yapılabilmesi için yanyana savaşan askerlerin aynı silâhı, aynı mermiyi, aynı mühimmatı kullanmaları askeri bir mecburiyet olduğu hâlde, Ethem ve kardeşleri Kuva-yı Seyyare’nin silâhlarının değiştirilmesine karşı çıkmışlardır. Kuva-yı Milliye çetelerinin bir ordu hâlinde teşkilâtlanmasına,

Kuva-yı Seyyare’nin bu orduya katılmasını karşı çık­ mışlardır. Aynı komutaya tâbi olmaya karşı çıkmışlardır. (>08 Harp Tarihi Arşivi, Nır 8/1101, Dolap: 46, G .4, K lasör: 2484, Dosya: 93, F.12/1. Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâ l H a rb i’nde A yak lanm alar (1 9 1 9 1921), s: 225. <>09 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 3 22; Falih R ıfk ı Atay, Ç an k ay a, İstanbul 1980, s: 281.

331


İSTİK1ÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Kuva-yı Seyyarenin mevcudunun Cephe Komutanlığına bil­ dirilmesine karşı çıkmışlardır. Savaşın bütün sorumluluğunu üstlenen Batı Cephesi’nin ve bir m illetin mukadderatını elinde tutan Genel Karargâh’ın

Ethem’in ne kadar silâhı olduğundan haberi yoktur! Kaç adamı olduğundan haberi yoktur! Kaç topu olduğundan haberi yoktur! O lacak şey midir bu? Bütün bunlara rağmen Ethem 29 A ralık 1920’de bir telgraf çe­ kerek Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni tanımadığım ilân etmiştir!610 Kardeşi Tevfik ise Ethem’e çektiği 28 Kasım 1920 ta­ rihli telgrafta artık Batı Cephesi Komutanhğı’m tanımaya­

cağını bildirmiştir.611 Y unan O rduları’nın vatan ın h arim -i ism etinde ilerlediği, Ankara’nın gece gündüz çalışarak nihaî hesaplaşmaya hazırlan­ dığı ve Türk Milleti’nin son evlâdını cepheye gönderdiği günlerde Mustafa Kemal Paşa’nın karşısında işte böylesine gayri ciddi, böylesine şımarık, böylesine serkeş ve böylesine küstah adamlar vardır! Üstelik bu adamlar bir de Yeşilordu’ya girip, Mustafa Kemal’e karşı komünistlerle işbirliği yapacaklardır. Fakir fukaranın cebindeki son kuruşa tenezzül eden Ethem bir komünist parti olan Yeşilordu’ya girecek, böylece kendi çete kuvvetlerini siyasi kadrolarla takviye edecektir. Komünistler de silâhlı bir güce kavuşacaklardır. Kaydetmeliyiz ki, komünistler Ethem’i Mustafa Kemal’e

tercih etmişler, hatta Ethem’in Kuva-yı Seyyare’sini kul­ lanarak hükümete elkoymayı bile düşünmüşlerdir. Bazı Sovyet temsilcileri, Mustafa Suphi’nin Bakü’deki Komü­ nist Partisi ile temas hâlinde olan Ethem, Anadolu’daki en iyi mat­ baayı satın alıp, 1920 Ağustos’undan itibaren komünist bir gazete 610 Kenan Esengin, Millî Mücadelede Ayaklanmalar, İstanbul 1988, s: 299. 611 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 330.

332


NECDET SEVİNÇ

çıkarmaya başlar. Gazetenin adı Sayyare-i Yeni Dünya’dır. Dikka­ tinizi çekmek isterim ki, Mustafa Suphi’nin yurt dışında çıkardığı gazetenin adı da Yeni Dünyadır! Komünist Ethem ve Ethem’in ko­ münist kardeşleri Eskişehir’d e işçileri ayaklandırmak için bildiri­ ler yazarken612Seyyare-i Yeni Dünya ordu aleyhinde yayın

yapmaya başlar. Gazetenin başmda A rif Oruç vardır.613 Fahrettin Altay, On Y ıl Savaş ve Sonrası isim li hatıratında Ethem’in kardeşi Saruhan Mebusu Reşit’in kendisine bir mektup yazıp göndererek Bolşeviklik teklif ettiğini ve gazeteye abone kay­ dedilmesi hususunda yardımcı olmasını istediğini yazmaktadır. 18 Ağustos 1920 tarihli mektup şöyle başlamaktadır: “Fahrettin Beyefendi’y e Bilm em ki, Bolşevik olacak m ısınız? Olm azsanız bile herhalde bir Bolşevik gazetesi olan Yeni D iinya’nm intişarını tem in için abone olarak m uavenetinizi istirham eylerim , efendim .’*14

Venizelos’la Dizdize Yukarıda küstah, şım arık ve serkeşliklerinden bahsettiğimiz Çerkez kardeşlerden Reşit, bir gün Meclis’te, üstelik Mustafa Ke­ mal Paşa’nın huzurunda ne demiştir biliyor musunuz? Demiştir ki: - Biz İzm ir dolaylarında geniş araziye ve servete sahibiz! Size iştirak etm ekle b ü yü k işler, b ü yü k fedakârlıklar yaptık!

Yunanlılar’la beraber kalabilirdik! Venizelos ve ben diz­ dize oturabilirdim!615 612 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâ l H arb i’nde A yak lan m alar (191 9 -1 9 2 1 ), s: 223. 613 Bazı kaynaklar gazetenin sahibinin A rif Oruç olduğunu, A rif O ruç’un gazete çıkarmak için Ethem ’den para aldığını yazmaktadır. Sözlük: M uavenet: Yardım. 614 Fahrettin Altay, O n Y ıl Savaş ve Sonrası, İstanbul 1970, s: 277. 615 T .B .M .M . Z a b ıt C erid esi, с: V II, s: 2 25, 2 3 2 , Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâl H a rb i’nde A y ak lan m alar (1 9 1 9 -1 9 2 1 ), s: 223.

333


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Binlerce Türk evlâdını doğramakta olan Yunanlılarla kala­ bileceğini, Venizelos’la dizdize oturabiliceğini söylemek suretiyle vatan ve milletle olan bütün bağlarını kopardığını ilân eden Re­ şit ve kardeşleri, Yörük Ali Efe’yi, Demirci Mehmet Efe’yi ve di­ ğer kuvvet ve nüfuz sahibi kimseleri Mustafa Kemal’e karşı örgüt­ lemeye kalkacaklardır. Nöbetçileri itip k akarak A lb ay İsm et B ey’in Batı Cephesi Karargâhındaki odasına silâhlı adamlarıyla birlikte paldır kül­ dür giren adamlardır bunlar. Ankara Belediye Başkam’mn oda­ sına dalan ve Başkanı selamlamadan odanın içinde volta atarak

“yarına kadar elli atlının temin edilmemesi hâlinde kel­ leni alırız” diyen adamlardır.616 Yüzbaşı Tevfik, kendisine selam verm eyen Bursa M erkez Kumandan’ı E şref Bey’i tartaklayacak,617 Eşref Bey karşı koyunca da askerî cezaevine gönderilecektir! Oysa Tevfik Yüzbaşı’dır, Eşref Bey Binbaşı. Binbaşı’nın, Yüzbaşı’yı selamladığı görülmüş şey midir? Edepsizlik burada bitmemiş, Ethem’in arkadaşlarından Hafız Hüseyin, itiraz edenlere dönüp “bu hareketi hoş görmeyen

subayları derhâl idam ederiz” diye tehditler savurmuştur. Yunanlıların çekildiği köy ve kasaba ahalisini soyup soğana çeviren, kendilerine karşı gelenleri de öldüren bu hırsız çetesi, Konya civarındaki köylülerin soyulmasına mâni olduğu için Fah­ rettin Altay’a düşman kesilmiştir. UşakMüdafaa-i Hukuk Cemiyeti Başkanı İbrahim Tahtakılıç, bu hırsız çetesinin cinayetleri hakkında tüyler ürpertici açıklama­ larda bulunmuştur. Tahtakılıç’ın 12. Kolordu Kumandanı Fahret­ tin Altay’a anlatığına göre köylülerden para, eşya, at ve asker

toplayan Ethem, emirlerini dinlemeyenleri yaktırmıştır!618 616 Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya, c: 4 , s: 4 , 8 numaralı dipnot. 617 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstiklâl H arbi’nde Ayaklanmalar (1919-1921), s: 60. 618 Fahrettin A ltay, a.g.e., s: 252.

334


NECDET SEVİNÇ

On Ton Tütün H ırsızlığı Mustafa Kemal Paşa ile askerî meseleleri müzakere etmeye yeltenen adamlar, hiçbir dinî, ahlakî, vicdanî ve askerî disipline tâbi olmayan işte bu adamlardır. Kütahya M utasam f Vekili Kadı Asım Efendiyi ayaklarına çağı­ ran bu adamlar, Kadı Efendi gelmeyince altı silahlı zorba ile kapı­ sına dayanacak, kapıyı kırıp içeri girecek ve Kadı Efendiyi asmaya kalkacaklardır! Mihalıçcık’ta hükümet kuvvetlerinin elegeçirdiği on ton tütünün muhafaza edilmekte olduğu deponun kilitleri de gene bu adamlar tarafından kırılmış, Eskişehir’e götürülen on ton tütün orada paraya çevrilmiş, paralar ceplere atılmıştır. Bir başka olayda, acele davranarak devlet malını yağmalanmaktan kurta­ ran Maliye Bakanı Ahm et Ferit Bey, tehdit edilmiş, “bunun he­

sabının sorulacağı” bildirilmiştir. Tek soyadını alan Ahm et Ferit Bey bu tehditten sonra olan­ ları şöyle anlatmaktadır: " ...

B ir s ü r e s o n r a E th e m A n k a r a 'y a g e lm iş ti. B ir a k ş a m

V ekâletten pa yton ile ev im e gidiyordum . Ş im d iki

U lu s

M ey d a n ın d a

E th e m ’in a d a m la rı a ra b a y ı du rd u rd u lar, b e n i in d irm ek istediler. B en dirend im . M a liy e Vekiliyim , d evlet ad a m ıyım , n a sıl indirirsi­ n iz diyord u m . O nlar d a E th e m ’in ista sy on d a b en i istediğini, böyle em ir a ld ık la rın ı söylü yorla rd ı. N e y se ki, o sıra da b ir-ik i p o lis g ö ­ ründü, birkaç k iş ip e y d a oldu, onların m ü dahalesi ile ku rtuldum !’*19

Mustafa Kemal Paşa’nın silâh arkadaşı olan Kılıç Ali; kardeşi Reşit ve Tevfik’le beraber astığı astık, kestiği kestik bir çete kur­ duğundan bahsettiği Çerkez Ethem’in Atatürk’ü öldürmek

için iki kez teşebbüse geçtiğini yazmaktadır. Şu ürperten satırlar ona aittir: "... Ç er k ez E th e m b ir y o lu n u bu lu p M u sta fa K em a l'i orta d a n k a ld ırm a y ı k a fa sın a k o y m u ştu . M u sta fa K e m a l b ir g e ce g e ç v a ­ kit, y a n ın d a y a ln ız R e c e p Z ü h tü B e y o ld u ğ u h â ld e o to m ob ille is - 6 19 619 Sabahattin Selek, a.g.e., c: 1, s: 140.

335


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

tasyona gidiyordu. Taşhan’m önünden geçerken Çerkez Ethem’in m aiyetindeki Küçük Ethem, yanındaki on-onbeş adamıyla birlikte aniden otomobilin önüne çıkm ış ve otom obili durdurm aya kalkış­ m ıştı. Şoför, durumun farkına varan Zühtü B ey’in em riyle gaza basmış, son sü r’a t ilerlem işti. Projektörün gözlerine dikilm esi de saldırganları şaşırtm ıştı. B ir süre sonra öğrendik ki, bunların am acı M ustafa K em al’i durdurm ak, bir kahve içm ek ricasıyla Taşhan’d a bulunan Ethem Bey’in yanma götürm ek ve oradan da bilinm eyen bir yere kaldırarak yok etm ektiI”620 Lord Kinross da Ethem’in Mustafa Kemal Paşa’yı öldürmek istediğini imâ etmektedir. Şu satırlar ona aittir: “B ir gün M ustafa Kemal, hasta, yatağında yatarken, Çerkez Ethem teklifsizce odaya daldı. M ustafa Kem al elini sâkin sâkin yastığının altına soktu. Ethem ’e de belli ederek tabancasm ı kav­ radı. Ethem ’in de eli, üzerinde öldürdüğü her adam için bir çetele açılm ış olan kakm alı tabancasm daydı Tepeden tırnağa silâhlı adam ları da m erdivenlerle sahanlığı doldurm uşlardı, M ustafa Kem al’in yaverlerinden biri koşarak, dışarıdaki birliklerden bi­ rinin komutanı İsm ail H akkı Bey’e, binayı kuşatm asını ve gere­ kirse Ethem ’in askerlerine ateş açm asını söyledi. Ethem , İsm et Bey’in görevinden almmasını istiyordu. M ustafa Kem al, bu isteği sakin bir şekilde reddetti. Ethem , dışarıda doldurulup kapatılan tüfeklerin sesini duym uştu M uhafızlardan biri Çerkezce seslendi: ‘D urum tehlikeli, vazgeçelim bu işten.’ Ethem biraz sonra sadece hatır sorm ak için uğramış olduğunu söyleyerek çıkıp gitti.’’621 İşte mümkün olduğu kadar özetleyerek anlatageldiğimiz bütün bu hadiseler Ethem’in Meclis’e, Hükûmet’e ve komutanlara meydan okuyuşu, bağlı olduğu Batı Cephesi’ni tanımayışı, bakanlan

ve belediye başkanlanm, kadıları tehdit edişi, yağma ve talandan vazgeçmeyişi, düzenli ordunun kurulmasına ve sanık­ 620 A ta tü rk ’ ün S ırd aşı K ılıç A li’nin A n ıları, İstanbul 200 7 , s: 1 3 5 ,1 3 6 . 621 Lord Kinross, a.g.e., s: 2 9 8 ,2 9 9 .

336


NECDET SEVİNÇ

ları mahkemelerin yargılamasına karşı çıkışı Kuva-yı Seyyare’nin millî orduya katılmasıyla ilgili emirleri reddederek yasadışı as­

ker toplamaya devam edişi, hükümetin tayin ettiği mülkî idare amirleriyle genelkurmayın tayin ettiği subayların görev yapmala­ rına engel oluşu ve nihayet Yunanlılar’la işbirliği yaptığının

tespit edilişi, kendisinin, kardeşlerinin ve Kuva-yı Seyyare’nin tasfiye edilmesini mutlak bir mecburiyet hâline getirmiştir. İşte bütün bu sebeplerden dolayı M ustafa K em al Paşa 27 Aralık’ta Albay İsmet ve Refet Bey’lere millî dâvâya zarar verdiği için Ethem kuvvetlerinin dağıtılmasını emredecektir!622

Yunanlılar’la İşbirliği T ürk istihbarat birimleri, Çerkez Ethem’in 1920 Ekim, Kasım aylarında Yunan makamlarıyla temas hâlinde olduğunu tespit et­ miştir. Albay İsmet Bey’in 24 Ekim’de başlattığı Gediz taarruzu sı­ rasında Ethem’in ve kuvvetlerinin hiç direnmeden geri çekilmesi belki de bu yüzdendir. Rahmi Apak, bozgunla sonuçlanan Ge­

diz taarruzu sırasında muharebeye girmeyen Ethem kuv­ vetlerinin sakız çiğnediklerinden6236 4bahsetmektedir ki, Ge­ 2 diz işte bu ihanet sebebi ile düşmüştür. Nitekim Atatürk Meclis’in gizli oturumunda yaptığı konuşmada, düşmanın Gediz’e saldırısı sırasmda Tevfik Bey’in ordu kumandanından aldığı emir­

lerin hiçbirini icra etmediğinden yakınmıştır.62^ Sözünü ettiğim iz istihbarat birim leri Çerkez Ethem’in

adamlarından Bekir Bey’in Yunan generalleri ve İngiliz askerî makamlarıyla sıkı bir işbirliği kurduğunu, Ankara Hükûmeti’ne karşı koymak için birkaç bin kişilik bir İslâm kuvveti toplamaya çalıştığını, Ethem’in adamlarının Kuva-yı Seyyare’nin 622 Ergün Aybars, İstiklâl Mahkemeleri, İzmir 2006, s: 33. 623 Rahmi Apak, Yetmişlik B ir Subay’ın H atıraları, Türk Tarih Kurumu Ya­ yınlan, Ankara 1988, s: 210. 624 T.B.M.M. Gizli Celse Zabıtları, c: 1, T.B .M .M . Basım evi, Ankara 1980, s: 276.

337


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

kumandanları arasında bulunan Bekir Bey’in yanm da bulundu­ ğunu Genelkurmay’a bildirmişlerdir.625 Nitekim Mustafa Kemal Paşa, Bolu Mutasarrıfı Halil Beye çek­ tiği 23 Aralık 1920 tarihli şifre üe “Kuva-yı Seyyare Kumandanı Ethem Bey’le arkadaşlarının Düzce havalisinde Çerkez ve Abazalar arasında el altından bazı teşkilâtlar ve tahrikler icrasına teşebbüs eylemelerinin muhtemel olduğunu” bildirerek bu hususta daima uyanık olunmasmı ve bu gibi teşebbüslere kalkışacaklar hakkında hemen ve tereddütsüz kanunî icapların icrasmı rica etmiştir.626 M ustafa K em al Paşa 24 A ra lık 1920’de de İsm et ve Refet Bey’lere şu şifreyi çekecektir: "... İsm et ve R efet Beyefendilere; Kuva-yı Seyyarenin G ediz ve Kütahya’d a toplanm ası dikkat çekicidir. Bunların birinci derecede Karahisar ile cephe arasın­ dan herhangi bir boş taraftan geçerek Refet Bey’e hücum etm eleri ihtim ali vardır. Buna karşı gerek 12. Kolorduca ve gerekse Batı Cephesi’nce şim diden gerekli tedbirler alınması ve haddinden

fazla uyanık bıdunıdması lazımdır. 12. Kolordu’y a bu konuda gereken talim atın verilm esini Refet Beyefendiden rica ederim .”627 Yukarıda Ethem’in Yunan askerî makamlarıyla temas hâlinde olduğundan bahsetmiştik. Bu konuda başka kayıtlar da var. Ethem, 20 Ocak 1920’de Gördes kaymakamını tehdit ederek İstanbul’la haberleşmesinin sağlanmasını istemiş, yâveri Sami’yi de Yunan komutanlığına göndermiştir!628 Yâver, Yunan komutanlarına Ethem’in ayaklanacağım bildirmek suretiyle onları taarruza teşvik etmiştir!629 İstanbul Hükûmeti’ne çektiği telgrafta ise “Ankara’d a tutuklanan İstanbul Hükûmeti’ne 625 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâl H a rb i’nde A yak lan m alar (19 1 9 -1 9 2 1 ), s: 229. 626 A ta tü rk ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 10, İstanbul 200 3 , s: 184. 627 A ta tü rk ’ün B ütün E se rle ri, c: 10, s: 186. 62 8 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 349. 629 Necati Çetinkaya, a.g.e., s: 353.

338


NECDET SEVİNÇ

mensup kabine arkadaşlarının İstanbul’a geri gönderilmeleri için Ankara Meclis Başkanı’na630protesto çektiğini, şimdiki hâlde Millet Meclisi kuvvetlerinin taarruzu karşısında bulunduğunu, kuvvetinin savunmaya ve hatta taarruza bile yeterli olduğunu, Yunanlılar’la

temasta bulunduğunu ve durumdan Yunan komutanlığına da haber verildiğini” bildirmiş, Sadrazamlık emirlerinin gelmesi için Akhisar-Gördes telgraf hattının tamir edilmesini istemiştir!631 Çerkez Ethem tehdidi sebebi ile bazı Türk birliklerini cephe­ lerden alınm asınıfirsat bilen Yunanlılar 6 Ocak 1921 sabahı Bursa cephesinden İnegöl ve Yenişehir yollan ile Eskişehir’e, Uşak’tan da Afyonkarahisar’a doğru harekete geçerler. Ethem aynı anda

TürkOrdusu’na saldırmaya başlar! 7 Ocak’ta Ethem kuv­ vetleri tarafından Gediz’e topçu ateşi açılır, Arapşah ve Kütahya’daki birliklerimize taarruz edilir. İnönü istika­ metine yapılan Yunan hücumu devam ederken, Yunan uçak­

larından Türk askerini teslim olmaya çağıran Ethem’in beyannâmeleri atılır. Bu sırada kardeşi Tevfik, Akhisar’da Yu­ nan komutanlanyla sığınma protokolünü imzalamakla meşguldür! Bu protokole göre Ethem birlikleriyle Yunan tarafına geçe­ cek, silâhlar teslim edilecektir. Teslim olanların yiyecekleri Yu­ nan Hükûmeti’nce sağlanacaktır, subayların maaşları Yunan

Hükûmeti’nce ödenecektir. Kam alannı taşımakta serbest bı­ rakılan Çerkezler özel kıyafetlerini giyebilecek, törenleri izleyebi­ leceklerdir. Teslim olanlara kötü muamelede bulunulmayacaktır. Teslimden sonra isteyenlerin ailelerinin yanm a gitmelerine izin verilecek, silâhların tesliminde Ethem’in kurmay başkanı da ha­ zır bulunacaktır.632 630 O tarihte Meclis Başkanı Mustafa Kemal Paşa’dır. 631 Tilrk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâl H a rb i’nde A yak lanm alar (191 9 -1 9 2 1 ), s: 229. 632 Türk İstiklâl Harbi, c: 2, B a tı Cephesi, s: 142, Genel Kurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayını. Sözlük: E razil: Reziller. M uavenet-i ilahiye: İlahi yardım.

339


İSTİKIAL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Ethem’in Yunan uçaklarından atılan beyannâmesinde özetle “ey askerler şerre âlet olmayınız, uhrevî ve dünyevi mes’ulliyetten korkunuz, sizi haris menfaatlarına kurban etmek isteyen erazile karşı h^aknızı müdafaada tereddüt göstermeyiniz ki, muavenet-i ilahiye mazhar olasınız” deniyordu.^ Böylece vatan ve namus mücadelesi yapmakta olan as­ kerler “şerre âlet olmakla” suçlanıyor, Gazi ve arkadaş­ larına da “rezil” deniyordu. Bazı yazarlar, sırf İsmet Paşa’ya muhalif oluşlarından dolayı Çerkez Ethem’in İsmet İnönü tarafından isyan etmeye zorlandı­ ğını yazmışlardır. Oysa görüldüğü gibi Ethem ve kardeşlerinin kavgası İsmet Paşa ile değU bizzat Türk’ün kendisiyledir. Ayaklanma devam ederken, Ethem’in ihanetini hazmedeme­ yen Kuva-yı Seyyare komutanlarından Kaplan Naci, millî kuv­ vetler safına geçecektir. Kaplan Naci, İnegazi köyünden Kütahya Merkez Komutanlığı’na gönderdiği 5 Ocak 1921 tarihli yazıda de­ mektedir ki: " ...

H ü k ü m etim e isyanı, Y unanla b irleşm eyi k a b u l etm ed iğ im ­

d en K u v a -y ı S e y y a r e d e n y ü z d e n fa z la atlım ile a y rıla ra k E sk işe ­ h ir ü ze r in d e n A n k a r a 'y a h a re k e t ettiğ im in g e rek en y er ler e b ild i­ rilm esin i istirh a m e d e r im !”

Kaplan Naci, aynı zamanda Bü^yük Millet Meclisi Başkanı Mus­ tafa Kemal Paşa’ya çektiği telgrafta da “hükümete isyan, Yu­ nanla ittifak gibi iğrenç hareketlerden nefret ettiği için müfrezesiyle birlikte Ankara’ya hareket ettiğini” bildirmektedir!^-» Kaplan Naci’den sonra Doktor Fazıl da sığınmak istediğini bildirmek için Batı Cephesi Komutanlığı’na bir mektup gönder­ miştir. Mektupta “Yunanlılar’la birleşmeyi namus ve va-6 4 3 633 Selahattin Tansel, a.g.e., c: 4, s: 15, 51 numaralı dipnot. 634 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâl H a rb i’nde A yak lanm alar (1 9 1 9 -1 9 2 1 ), s: 242.

340


NECDET SEVİNÇ

tanperverliğe yakıştıramadığını” bildiren Doktor Fazıl’ın iiçyüz atlısı vardır. Bu kopmalara rağmen 22 Ocak’ta Ethem’in bazı birlikleri Sın­ dırgı, Akhisar, M armara istikametinden Yunan işgali altında bu­ lunan topraklara geçerek Yunan Ordusu’na sığınırlar. E them kuvvetleri dağılırken bile kardeşi Tevfik, K uva-yı Seyyare’nin, Uşak yolu üzerinde bulunan Eynehan karşısındaki telefon merkezinden Yenihan yolu ile Yunan karargâhına telefon hattı çektirmekle meşguldü.635 Kendisiyle beraber binlerce kişiyi felâkete sürükleyen Ethem, geride kalan çetelerine artık görevlerinin bittiğini söyler, isteyen T ürk Ordusu’na teslim olacak, isteyen dağa çıkacak, isteyen Yu­ nan tarafına geçecektir. Kendisi bir süre Sındırgı dağlarında dolaşır. Eski Manyas’ta vakit geçirir sonra yeni ve eskilerinden çok daha yanlış bir adım atarak Yunan Ordusu’na sığınır. Yunanlılar onu el üstünde tutarlar. Hürmet ederler. İtibar gösterirler. Sonra da tedavisi ile meşgul olmak için Atina’ya gönderirler. Şubat ayı ortalarında bir istihbaratçı olduğu anlaşılan Teğmen Recep’ten Mustafa Kemal Paşa’ya özel bir mektup gelir. Mektupta denmektedir ki:

“Ethem meydanda yok! Reşit, Eşref ve diğer arka­ daşları İzmir’de Yunanlılar’la gezip dolaşıyorlar!”636 Gerçekten de Ethem, Tevfik, Reşit ve aynı takım dan Kuşçubaşı Eşref, Yunanlılar’ın tahsis ettiği otomobille kordon boyunda tur atmaktadırlar. Şer’iye Vekili M ustafa Fehmi Efendi, 24 Şubat 1921 tarihli Hâkimiyet-i Milliye’de yayınlanan mülâkatında Ethem’in Yu-* 7 5 2 035 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâ l H a rb i’nde A yaklanm alar (1919-1921), s: 241. 036 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâ l H a rb i’nde A yak lanm alar (1 9 1 9-1921), s: 257.

341


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

nan bayrağını selamladığını söylemiştir.637 Kılıç A li de hatı­ ralarında, Ethem’in kardeşlerinin ve çevresinin kışkırtmasıyla bir Çerkez devleti kurm ak istediğini yazmıştır.638

Atatürk: Ethem Çerkez Devleti Kuracaktı! Atatürk, Meclis’in 18 Ocak 1921 tarihli oturum unda yaptığı konuşmada, Ethem ve kardeşlerinin “evvelâ Kütahya ve havali­ sinde kendi tabirlerince bir hükümet, fakat bizim hakikati ifade etmek üzere kullanacağım ız tabirle bir derebeylik teşkiline yel­ tendiklerini” söylemiştir. Atatürk uzun konuşmasında ayrıca Et­ hem ve kardeşlerinin Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni düşürerek yerine, genele hâkim bir hükümet vücuda getirmek istediklerini, ordunun icraatına itiraz etm eye başladıklarını, kanunların tatbi­ kine mâni olduklarını, suç isnat ettikleri kimseleri astırarak terör yarattıklarını belirttikten sonra demiştir ki: "... Batı ordusu kumandam oraya bir havali kumandam ta­ yin etti. Sim av ve H avalisi Kum andanı diye bir za tı tayin etti ve oraya kâfi m iktarda jandarm a ve kuvvet gönderdi. Buna da iti­ raz ettiler. Batı ordusunun böyle bir tedbiri tatbik etmekten diğer b irfik ri ve m aksadı daha vardı, o da şu idi: Yunanlılar çekildikçe derhâl Kuvve-i Seyyare’y e m ensiyi olan m üfrezeler oralara gi­ der, halkı soyar veyahut asker yapacağız diye icap edenleri alır ve bir kısm ını ‘siz Yunanlılarla beraber hareket ettiniz’ diye öl­ dürür, böylece sayısız tecavüzlerde bulunurlardı.” Atatürk, Tevfîk Bey’in “ben Batı ordusunu tanımam” demek suretiyle isyan ettiğini, Batı cephesi komutanlarından Refet Bey ile beraber Afyonkarahisar’da bulunan Kolordu Kuman­ danı Fahrettin Bey’i istemediklerini anlattıktan sonra Reşit Bey’in ağzmdan kaçırdığı bir sırrı da ifşa etm ek ihtiyacm ı duymuştur. 637 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 421. 638 A ta tü rk ’ün S ırd aşı K ılıç A li’nin A n ıları, İstanbul 200 7 , s: 134.

342


NECDET SEVİNÇ

Atatürk’ün Meclis’te bulunan birçok değerli zevatın huzurunda te­ laffuz edildiğinden bahsettiği o sırrı şöyle açıklamıştır: “Bu adam lar dem işlerdir ki, bizim için hayatımız, hay­

siyetimiz, bizim menfaatlanmız bu milletin, bu vata­ nın hayat ve menfaatlanndan yüksektir. Biz İran’da da Turan’da da kendimize yaşayacak bir yer buluruz!” Devamla, Çerkez kardeşlerin “bizYunanlılarla beraber ka­

labilirdik, Venizelos’la biz diz dize oturabilirdik” dedikle­ rini nakleden Mustafa Kemal Paşa, onların Yunanlılarla dostluk aradıklarını, Bolşevikler’le, Yunanlılarla, İstanbul ve aynı zamanda İngilizlerle muhtelif siyasetler takip ettiklerini, Eskişehir’de ame­ leyi isyana sevk etmek için beyannâme yazdıklarını anlatmıştır. Şu cümleler Mustafa Kemal Paşa’ya aittir: “...159. alaym subaylarının hepsini tutuklamışlardı, efratlarına da birer belge verdiler. Bu belgeler üzerinde ‘artık muharebe bit­ miştir, hepim iz padişahın em irlerine itaat edeceğiz, haydi mem ­ leketlerinize gidiniz ve bunu yayınız’ diye terhis etm işler ve elle­

rindeki silâhlan alarak, şuradan buradan topladüdan adamlara sonra da Yımanldar’a verdiler!*39 Halide Edip Adıvar da Yunanlılar’a silâh verdiğini gör­

mesi sebebi ile Albay Refet’in Ethem kuvvetlerinin üze­ rine yürüdüğünü yazmıştır.*640 Yunan Himâyesinde Çerkez Devleti İngiltere’nin hangi dinamikleri harekete geçirerek Türkiye’yi parçalayacağı Dışişleri Bakanı Lord Curzon’un ağzından şöyle açıklanmıştır:

"... Anadolu’da Türk’ten başka her azınlığa devlet kurma hakkı tanınmalıdır!” M9 Konuşmanın tam metni için bakınız: A tatürk’ün Bütün Eserleri, c: 10, İs­ tanbul 2003, s: 254, 261. ('40 Halide Edip Adıvar, T ürk ’ün Ateşle İmtihanı, s : 155.

343


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

Ahm et Anzavur’u iki kez Kuva-yı Milliye’nin üstüne göndere­ rek kendi güvenliği bakımından Marmara’nın güneyinde ve tabiî İngiliz himayesi altında kukla bir Çerkez devleti kurmaya teşeb­ büs eden İngiltere, Ethem gibi bir kozu elde edince yeniden ha­ rekete geçer. Zaten İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Askerî Nigehban Cemiyeti, Hürriyet ve İtilâf Fırkası, Rum ve Ermeni patrikhane­ leri üzerinden yürütülen çalışmalarla Çerkezler arasında kımıl­ damalar başlamış,641 bazı Çerkez ve Abazalar elde edilmiştir.642 Bu kez Batıanadolu’da kurulm ası tasarlanan devlet Yunan hi­ mayesinde olacaktır. İşte Yunan işgali altındaki İzm ir’de Çerkez kongresi düzenlenmesinin sebebi budur. Bugünkü Türkçe’ye Yakındoğu Çerkezleri’nin Haklarını Sağ­ lam a Derneği olarak çevirebileceğim iz Şark-ı Karib Çerkezleri Temin-i H ukuk Cem iyeti de 24 Ekim 1921’de toplanan Çerkez Kongresi’nin bazı delegeleri tarafından Yunan Ordusu’nun hi­

mayesi altında kurulmuştur!643 Kongre Rum asıllı Foti’nin sahildeki Poseidon Kahvesi’nde toplanmıştır. Bu Foti, Ethem’in Yunanlılar’a sığınmasına

aracılık edenlerden biridir.644 641 Selahattin Tansel, M o nd ros’ tan M u d any a’ya K ad ar, c: 2, s: 157. 642 Adapazarı civarında 12 bin Abaza’nın Yunan Ordusu ile birlikte kaçtığını ya­ zan Rıza N ur’un hatıralarından (Rıza Nur, H ayat ve H atıratım , c: 3, İstan­ bul 1968, s: 952), elde edilen Çerkezler’in bazı bölgelere gönderilerek halkı kışkırttığı anlaşılıyor. R ıza Nur’un yazdığına göre zengin bir Türk’ün “oku­ tup adam ettiği” Kâzım adında bir doktor, Sinop’a Çerkez beyannâmeleri, Çerkez alfabeleri getirmiş, bu beyannâmeleri köylere dağıtmıştır. Çerkezleri başına toplayıp onlardan “kıyafetlerini değiştirmemelerini, T ü rk ç e konuş­ m am aların ı, T ü r k ’ten kız alıp verm em elerini, çünkü T ü r k le r’in Ç inge­ ne cinsinden b ir m illet olduğunu” söyleyen bu doktor “TUrkler bize toprak verdi” diyen tercüman Hikmet adındaki bir Çerkez tarafından susturulmuş­ tur. R ıza Nur, Dr. K âzım ’ın bilahare Kastamonu istiklâl M ahkem esi’ne sevkedildiğini yazmaktadır. (Rıza Nur, H ayat ve H atıratım , c: 3, s: 556). B ili­ yoruz ki, Adapazarı, Düzce ve B alıkesir civarında ç o k daha yoğun ve sürekli bir Çerkez propagandası yapılmıştır. 643 Tarık Zafer Tunaya, T ü rk iy e ’de Siy asal P artile r, c: 2, İstanbul 1986, s: 607. 644 Z eki Sarıhan, Ç erk ez E th e m ’in ih an eti, İstanbul 1998, s: 90.

344


NECDET SEVİNÇ

Yunanlılar’ın eski İstanbul temsilcisi Kaloyoroblusile Ethem’in ağabeyi Reşit’in de katıldığı toplantı sonunda Çerkezlerim Yunan

kuvvetlerine yardımcı olacaklarına dair kararlar alınır. Ahmet Efe, Arşen Avagyan’a atıfta bulunarak Çerkez Ethem’in

de kongreye katıldığım yazmaktadır.645 Adapazarı, İzmit, Hen­ dek, Düzce, Kandıra, Yalova, Karamürsel, Bilecik, Kepsut646', Bursa, Biga, Gönen, Erdek, Bandırma, Balıkesir, Manyas, Aydın, Kütahya delegelerinin katıldığı kongrede, Çerkezler bundan böyle Yu­

nan idaresi altında yaşamaya ve Karadeniz kıyılarında da İngiliz himayesinde bir Çerkez bölgesi istemeye ka­ rar verirler.647*Bu, İngiliz himayesi altında özerk bir Çerkezistan demektir. 1922 yazında ise özerk İyonya fikri ortaya atılacaktır. Önceleri milliyetçi teşkilâtlarda başkanlık yaptığı hâlde dâvâsına, arkadaşlarına, milletine ve vatanına ihanet edip Yunan saflarına geçen İzmir Belediye Başkanı Haşan Paşa’nın “her cins ve mez­ hebe mensup halkın salt mutluluğunu sağlamaya yönelmiş yeni bir düzen için İzmir Müslümanları adına teşekkür ettiği64®kongre­ den sonra yayınlanan bildiri tam anlamıyla Yunan kışkırtmasıdır. Çerkez milletinin Düvel-i Muazzama ve Alem-i İnsaniyet ve Medeniyete Umumi Beyannâmesi başlığı altında Türkçe, Rumca ve Fransızca olarak yayınlanan bildiride “Çerkezler’in büyük İtilâf

devletleri ve ortaklarıyla, özellikle Yunan hükümetine sığındıkları belirtildikten sonra Rus Çarlığı’nm gizli emellerin­ den kuşku duyan iki milyon Çerkez’in Türkiye’ye göç ettiğinden bahisle denmektedir ki: "... Türkiye’ye göç eden ik i milyon Çerkez nüfusunun şim diye kadar üç m isli artarak altı m ilyona ulaşm ası gerekirken, üzüle­ rek söyleyebiliriz ki, bugün ikim ilyonayakm bulunmaktadır. Bu­ 645 Ahmet E fe, Çerkez Ethem, s. 362. (>46 Şimdiki Mustafa Kem al P aşa ilçesi. (>47 Zeki Sanhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, c: 4 , s: 116. (>48 Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri, Ankara 1971, s: 94.

345


İs t ik l â l

h a r b i n d e e t n i k İh a n e t

nun nedenlerine gelince, p e k açık bir gerçek olduğu veçhile Os­ manlI H ükûm eti’nin kötü idaresi sonucu olarak çeşitli dert ve

felâketlere kurban edilmek yüzünden Çerkezler dört milyondanfazla nüfustan yoksun kalmışlardır. (...) Çer­ kezler bu devam edegelen zulüm lerden kurtulm ak am acıyla m illî bir gaye takibine ve m illicilerin Çerkez m illetini mahva kalkış­ m ası dolayısıyla, onlar da silâhla savunm aya ve çarpışm aya m ecbur kalm ışlardır!’*49 Baştan sona Yunan ağzıyla yazılan ve belki de İzmir’deki Yu­ nan siyasi komiserleri tarafından, vatanlanna bağlı Çerkez-Abaza kitlelerini milliciler dediği Mustafa Kemal kuvvetlerine karşı kış­ kırtm ak için kalem e alman bildiride Çerkez nüfusunun abartıl­ dığı anlaşılmaktadır. Osmanlı Hükûmeti’nin Çerkezleri felâkete sürüklediği yolundaki iddiaya mesnet teşkil etmesi için abartılan

Çerkez muhacirlerin nüfusu 400 binden ibarettir! Eli­ mizdeki kaynaklara göre Rus vahşeti sebebi ile 1 milyon 500 bin Çerkez vatanını terk etmek zorunda kalmıştır, ama bunlardan ancak 400 bin kadarı Türkiye’deki iskân bölglerine ulaşabilmiş­ lerdir, geri kalanlar yollarda ölmüştür.6 650 Çerkez kaynaklan da 2 9 4 milyon Çerkez ve Abaza’nın göçe zorlandığını, fakat 1 milyon 500 bin kişinin salgın hastalıklar sebebi ile yollarda mahvolduklarını kaydetmektedir.651 Ermeni tarihçi Arşen Avagyan’ın verdiği ra­ kamlara göre 1857,1866 ve 1878 savaşlarından sonra Anadolu’ya yerleştirilen Çerkez-Abaza sayısı 626 bin kişiden ibarettir.652 Sa­ dece Şemsettin Sami Kamus al-Alem’d e Türkiye’ye 2 milyon Çerkez ve Abaza'nın göçtüğünden bahseder, fakat bu rakam hiçbir kay­ nak tarafından doğrulanmamıştır. Belki de Şemsettin Sami’nin bahsettiği 2 milyon kişi Türkiye’ye yerleşmek için yola çıkan Çer­ kezleri ifade etmektedir. Tabu olarak bu rakama Çerkezlerle aynı 649 Türk İstiklâl Harbi, c 6, İstiklâl H a rb i’nde A yak lanm alar (19 1 9 -1 9 2 1 ), Ankara 1974, s: 319. 650 T ü rk A nsiklopedisi, с: 11, Ankara 1963, s: 4 65. 651 İs lâ m A nsiklopedisi, c: 3, İstanbul 1977, s: 376. 652 Bakınız: Ahmet E fe, a.g.e., s: 349.

346


NECDET SEVİNÇ

kaderi yaşayan Kafkaslar’daki Türk toplulukları da dahildir. Do­ layısıyla Osm anlı Hükûmeti’nin kötü idaresi sonucu felâketlere kurban edilen Çerkezler’den bahsedilemez. Aksine Osmanlı Dev­ leti Rus katliamları sebebi ile vatanlarını terk etmek zorunda ka­ lan Çerkez ve Abazalar’a şevkatle kucak açmış, onlara yurt vermiş, iskân ettiği toprakları da bu mazlum insanlara bağışlamıştır. A h ­ met Cevdet Paşa, Maruzat’ta K um uk,N ogay ve diğer Çerkezler’in yerleştirilmesi sebebi ile bütçenin açık verdiğini yazmıştır. Fakat ona rağmen Türkiye aç, açıkta ve topraksız bırakmamış, Çerkez göçmenleri yerleştirmeye devam etmiştir. Öyle ki, kalabalık Avşar aşiretlerine iskân sahası olarak tahsis edilen Sivas uzun yay­ laya bile mülteciler yerleştirilmiştir. Çerkez ve Abazalar Kafkasya’da olduğu gibi Anadolu’da da Türklerle aynı kaderi paylaşmışlardır, Çerkezler’in başına ne geldi ise Türk’ün de başına o gelmiştir. Ruslar’ın vahşice katlettiği, topraklarını gaspettiği ve Sibirya’ya sürgün ettiği on binlerce Çerkez ve Abaza’d an bahsedilmeyişi bil­ dirinin Çerkezler’iTürkler’e karşı kışkırtm ak maksadıyla yazıldı­ ğını göstermektedir. Bildiride ayrıca devamedegelen zulümlerden kurtul­

mak maksadıyla Çerkez milletinin silâhlı savunmaya mecbur kaldığından, ... Birinci Dünya Savaşı’na fiilî, emelî ve hissî olmaktan ziyade kanun zoruyla katılmak zorunda kalan Çerkezler’in, yanlışlıkla

Anadolu ihtilâlcilerine katıldıklarından, fakat Kemalistler’in insanlık dışı hareketleri ve yanlış siyasetleri sebebi ile onlardan ayrılıp Çerkezlik emelleri yoluna döndüklerinden, ... Çerkezliğin haklı ve tabiî bir kararla kendisine kurtuluş vaad eden ve bunu işgal bölgesinde fiilen ispat eden Yunan Ordusu’na

katılmayı millî ve hayatî çıkar saydığından, ... Çerkezler’in Müslüman olan ve olmayan binlerce suçsuz

insanı millîcilerin kıyımından kurtararak övülmeye değer 347


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

hizmetlerde bulunduklarından bahsedildikten sonra, sanki Türkler Çerkezlere yer yurt vermemiş gibi denmektedir ki: Yunan Hükümeti, taşıdığı milletlerarası insanlık ve uygar­ lık nitelikleri gereği olarak din farkını göz önüne almaksızın Er­ meni ve bilhassa Rum göçmenleri ile eşit olarak ve belki fazlasıyla Çerkez göçmenleri ve mültecileri hakkında ilgi göstererek onların iaşelerini ve yerleşmelerini sağlamıştır. Yunan Hükümeti’nin Anadolu’ya ayak bastığı tarihten iti­ baren askerî işgal sahasına giren bölgelerde oturan Çerkez ahali­ sine Kemalistlerin zulüm ve baskı yapmaları üzerine sığınanlara, harp ederek esir aldığı milletdaşlarımıza, diğerlerinden farklı ola­ rak yakınlık ve hüsn-ü kabul göstermesi, iyi davranması, itimat etmesi ve kayırması bilhassa minnet ve şükranla anmaya ve be­ lirtmeye değer.” Anadolu’yu işgal etmekte olan Yunan Ordusu’nun kurta­

rıcı ilan edildiği bildiride Türk Devleti ve Türk Milleti suçlan­ dığı gibi, Çerkezler’in Yunan Hükûmeti’nin fiilî himayesi altına sokulması istenmektedir: “Çerkezler’in Anadolu’da uygarlık yeteneklerine sahip ve kur­ tarılmaya layık bir millet olduğundan” bahsedilen bildiride Çer­ kez kongresinden güdülen maksat şu cümlelerle açıklanmaktadır: a) Çerkezler’in Yakındoğu’da Türkler’in uğursuz yö­

netiminden kurtarılması ile Yunan himayesi altında bir barış ve esenlik unsuru olarak yaşamaları, b) Çerkez milletinin Anadolu’da her bakımdan kendisiyle aynı durumda ve karşılıklı menfaatlerle bağlı bulunduğu Rum unsuru ile eşit haklar çerçevesinde kader birliğine istekli bulunduğundan dolayı, m illî ilerleme ve gelişmesini kendisinde kuvvetle ümit ettiği uygar Yunan Hükûmeti’nin fiilî himayesi altına sokulması, c) Çerkez m illetinin önce halifelik ve Bab-ı Ali’nin ve sonra millî ve hayatî çıkarlarının şevki ile giriştiği bu mücadele yüzün­ den uğradığı bütün zarar ve ziyanların, barış yapacak ta348


NECDET SEVİNÇ

raflardan biri olan Türk Hükûmeti’ne ödetilmesinin sağlanması.653 “Yunanlılarla Yaşamayı Cana Minnet Biliriz” Şark-ı K arib Çerkezleri Temin-i H ukuk Cemiyeti, İzm ir’d en sonra Balıkesir’de de bir kongre düzenlemiştir. 1922 M art ayında tertiplenen bu kongreden sonra yayınlanan bildiride şu satırlar okunmaktadır:

"... Yüzyılın vahşi ve barbar Türkleri ile yaşamak­ tansa medeni milletlerden olan Yunanlılarla yaşamayı cana minnet biliriz!” Bildiride ayrıca Kafkasya’dan Türkiye’ye bir milyon Çerkez’in göçtüğünden, ezilmeleri sebebi ile Çerkez sayısının azaldığından bahisle “büyük Yunan Devleti’nin himayesi sayesinde Türkler’den intikam alacağız” denmektedir.654 Her iki bildiri de Çerkezler’i Türkler’e karşı kışkırtm ak iste­ yen Yunan makamlarınca yazılmış olmalıdır. İzmir kongresinden sonra yayınlanan bildiri de Çerkez Ethem’in mebus kardeşi Reşit tarafından bizzat imzalanmıştır! Bildirinin altında Manisa delegesi olarak adı geçen Peşevu Reşit, işte bu ser­ gerde Manisa milletvekilidir. Kongrede Çerkez Ethem’i, bildiride imzası bulunan Kütahya delegesi Yüzbaşı Açofit Sami’nin tem­ sil ettiği anlaşılmaktadır. Açofit Sami, Ethem’in yakın dostu ve yâveridir, bu ikili Yunan tarafına birlikte geçmiştir.

Çerkez Kongresine Çerkez Tepkileri Mütarekeden sonra bazı Çerkez grupları Yunan himayesinde özerk bir Çerkez devleti kurm ak için harekete geçmişlerdi. Bunla­ 653 Türk İstiklâl Harbi, c: 6, İstik lâl H a rb i’ nde A yak lanm alar (1 9 1 9-1921), Ankara 1974, s: 3 1 8 , 3 2 1 . 654 Geniş bilgi için bakınız: Kem al Özer, K u rtu lu ş S a v a şı’nda G önen, Balıke­ sir 1964.

349


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

rın daha sonra Şark-ı Karib Çerkezleri Temin-i Hukuk Cemiyeti’ni kurdukları anlaşılıyor. Bu cemiyet Yunan Hükûmeti’nin himayesi altında idi.655 Kemal Özer, Kurtuluş Savaşı’nda Gönen isimli ese­ rinde cemiyetin başkan adaylarından, şöhretli bir katil olan

Kâzım ile meşhur şaki Şevket arasındaki uyuşmazlığı Yu­ nanlı komutanların çözdüğünü yazmaktadır! Kaatil Kâzım daha sonra 150’likler arasına girecek ve Türkiye Büyük Millet Mec­ lisi tarafından vatandan tart edilecektir. Yunan makamlarının tedarik ettiği kaatiller, eşkıyalar ve soy­ guncular tarafından kurulduğu anlaşılan ve Yunan makamları ta­ rafından sevk ve idare edilen bu cemiyet, aksini iddia etse

bile hiçbir zaman Çerkezler’i temsil etmemiştir. Arala­ rından Karzak Süleyman Paşa gibi İngilizler ve Yunanlılar hesa­ bına çalıştığı için Eskişehir İstiklâl Mahkemesi tarafından idama mahkûm edilen656 vatan hainleri, Ege adalanndan düşman gemi­ leri ile gelip Anadolu’da katliam yaptıktan sonra yine düşman ge­ milerine binip uzaklaşan Yunan uşaklan, Ethem ve avanesi gibi sergerdeler çıkmış olmasına rağmen Çerkez çoğunluğu vatana sa­ dık kalmış bir kısmı da Türklerle beraber düşmana karşı savaş­ mıştır. Şefkat ve himayesine sığındıkları Türkiye’nin bir parçasını kopanp, orada bir Çerkez devleti kurm ak isteyenlere de yine Çerkezler karşı çıkmışlardır. Çerkez Teavün Cemiyeti’nin bile Şark-ı Karib Çerkezleri Temin-i Hukuk Cemiyeti’ne tepki gösterdiği bi­ linmektedir. 12 Ağustos 1921’de Mareşal Fuat Paşa başkanlığında İstanbul’da toplanan Çerkez Teavün Cemiyeti Kongresi devlete bağlılık kararı almıştır.657 28 Kasım 1921’d e İstanbul’da tertiplenen bir Çerkez toplantısına katılan Şeyh Şamil’in torunu Hamza Bey “Türkiye’de Çerkez

istiklâlini istemek kadar gülünç bir şey düşünülemeyece­ 655 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 4, к 769. 656 Z eki Sanhan, a .g .e ., c: 3. s: 253. 6 5 7 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 650.

350


NECDET SEVİNÇ

ğini”658söyleyerek düşman emellerine karşı çıkmıştır. 21 A ralık 1921 tarihli gazetelerde ise “Sivas Çerkezleri’nin Yunanlılar’a âlet olan Çerkezler’i lanetlediklerine” ilişkin haberler ya­ yınlanmıştır.659 Bu türlü bölücü faaliyetlerden Abazalar da rahatsız olmuşlar­ dır. Bazı Abazalar’ın Yunanlılarla birlikte hareket ettiklerini du­ yan Abazalar, Büyük Millet Meclisi Başkanlığı’na bir telgraf çeke­ rek, millî namus düşmanı bir takım alçakların işledikleri

hiyanet ve alçaklığı Abazakk ve Müslümanlık adına la­ netlemiş, TBMM uğruna canlarını feda etm eye hazır oldukla­ rını bildirmişlerdir.660 Düzce ve civarındaki Çerkez ileri gelenleri de “İzmir’de Yunan emellerine hizmet eden birkaç hain tarafın­ dan Çerkezler adına yayınlanın beyannâme münasebetiyle, Vakit Gazetesi’ne, altında kırk imza bulunan bir telgraf göndermişlerdir. Telgrafta, Türkler’den pek çok iyilik gördüklerini belirten Çerkez ileri gelenleri Çerkez kongresini tanımadıklarını ve Türklerle be­ raber olduklarına ilan etmişlerdir.661

<>58 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 4 , s: 167. <>59 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 4, s: 197. <><>0 Ahmet E fe, a.g.e., s: 3 9 0 ; Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 594. <.(>I Ahmet E fe, a .g .e., s: 394.

351


ÜÇ KARA GÜN istik lâ l Savaşı boyunca azınlıklar Türk O rdusu’na ve Türk M illeti ‘ne ihanet hâlinde idiler. Rumlar, 1. Dünya SavaşTnın ilk günlerinden itibaren Türkiye ile savaş hâlindeki devletle­ rin hizm etine girdiklerini itira f etmişlerdir. İznik Başpiskoposu Vassilios, geride bir tek fe r t kalmamak üzere bütün Türkler’in tümüyle yok olmasını istiyordu. Rum gençleri bu maksatla Yu­ nan Ordusu saflarında Türkiye'ye karşı savaşa sokuldu. Tam 35 bin Anadolu Rumu Yunan Ordusu'nun em rinde biz Türkleri doğram aya başladılar. E rm eniler her düşm anla işbir­ liği hâlinde idi. Çanakkale savaşlarına Sion adını verdikleri bir alayla katılan Yahudiler mütarekeden sonra ihanetlerinin ödüllendirilm esini istediler. M evcudiyetlerini Türk M illeti’ne medyun olan Rum ve Erm eni patrikleri P aris KonferansTnın başkanlığını yapan F ra n sız Cum hurbaşkanına başvurarak m üttefiklerin bütün Türkiye’y i işgal etm esini istediler. Türkler İstanbul’dan atılm alı, bağım sız bir T ü rkD evleti’nin kurulm a­ sına en g el olunmalıydı. E llerine fır sa t geçm işken bütün Türk­ ler yok edilm eliydiler.

2 Şubat-ю Nisan tarihleri arasında yapılan Londra Kanferansı’nın Х 5 M art tarihli toplantısında İstanbul’un işgali kararlaştırılmıştı. Düşman başkentleri 6 M art’ta tarihi tespit ederler. İstanbul 16 Mart’ta işgal edilecektir. 15 M art’ta üç yüksek komiser bir gün sonra yayınlayacakları işgal bildirisini hazırlarlar. Aynı gün İngiliz kontrol subayı Withall Inlbiren Ankara’yı terk eder. İstanbul’da sıkıyönetim ilan edilir. іГ)0 kadar vatansever tutuklanır. Türk Ocağı basılır. 353


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

İşgal, sabah saat 05:45’te başlar. Hint birliklerinin ve topçu­ ların da katıldığı İngiliz kuvvetleri silâh ve mühimmat depola­ rını, tersaneleri, şehrin stratejik noktalarını elegeçirirler. Yüksek binaların dam larına m akinalı tüfekleri yerleştirirler. Uçaklarla İstanbul’u tarassut altına alırlar. Harbiye ve Bahriye Nezaret’leri ile Tophane’yi, kışlaları, karakolları kontrol altına alırlar. Fakat asıl facia Şehzadebaşı’nda yaşanır. Kamyonlardan in­ dirilen 50-60 kadar İngiliz askeri, Şehzadebaşı’ndaki 10. Kafkas Fırkası Karargâhı ile Mızıka Takımı askerlerinin kaldığı Letafet Apartmam’m basarlar. Henüz uyumakta olan 61 mehmetçiğin

üzerine yaylım ateşi açarlar. Askerlerimiz şehit olur662 15 as­ kerimiz yaralanır. Haberleşme şebekesine elkonur. Meclis’in içine giren İngiliz askerleri Sivas mebuslarından R auf Orbay ile Kara V asıf 1 cebren alıp götürürler. Çok sayıda evi basıp, birçok kişiyi tu­ tuklarlar. Eski Harbiye Nazırı İsparta mebusu Cemal, Ayan M ec­ lisi üyelerinden Çürüksulu Mahmut, eski Genelkurmay Başkanı Cevat, İstanbul’d aki Millî Kongre Reisi Esat Paşalarla, Edirne me­ buslarından Şerif ve Faik Bey’ler, İstanbul mebusu Num an Efendi, Müstahkem Mevki Kumandanı Miralay Şevket Bey tutuklular ara­ sındadır.663Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan kuşatılır.664 25. Ko­ lordu Kumandanı A li Sait Paşa, sabahın erken saatlerinde Kadıköyü’ndeki evinde tevkif edilmiş, elbisesini giymesine cebren

engel olunduğu için gecelik kıyafetiyle sevk edilmiştir. Süleyman Nazif, Tasvir-i Efkâr başyazarı Velit Ebuzziya, İstan­ bul Merkez Kumandanı Topçu M iralayı Cevat Bey ve daha birçok Türk vatanperveri yaka-paça işgal kuvvetlerinin Zabıta Merkezi 662 Ahmet E fe, şehitlerimizi tespit etmiştir: Reşadiye’den Onbaşı Velioğlu M eh­ met, Z ile ’den Çavuş, İbişoğulu Abdullah, Şarkışla’dan Kadiroğlu Ömer ve Osman, B alık esir’den Ahmetoğlu Nasuh. (A hm et Efe, 16 M a rt 1920, İsta n b u l’un tn g ilizler T arafın d an İşg ali ve Şehzad ebaşı K u rb a n la rı H akk ınd a, bakınız: Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi, sayı: 14, Ankara 2009. 663 A ta tü r k ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 7, İstanbul 200 2 , s: 155. 664 Yahya Kemal, T arih M u sah abeleri, İstanbul 200 8 , s: 42.

354


NECDET SEVİNÇ

olarak kullandıkları Beyoğlu’ndaki Arapyan Hanı’na doldurulmuş, oradan da Malta’ya sürgün edilmişlerdir.665 İstanbul işgal edildiğinde Salih Paşa Sadrazam, sonradan Çak­ mak soyadını alan Kavaklı Fevzi Paşa da Harbiye N azın’dır. Har­ biye Nezareti’ni işgal eden düşman askerleri Fevzi Paşa’mn ma­ kam odasına kadar girip, süngülerini Paşa’nın göğsüne dayarlar.666 Maalesef Fevzi Paşa, İngilizler’in baskısı üzerine Kuva-yı Milliye’yi

“bazı sergerdelerin hareketi”667 olarak niteler. Paşa sonra Anadolu’ya geçecek ve Mustafa Kemal Paşa’nın en büyük yardım­ cılarından biri olacaktır. İşgalden sonra, işgal kuvvetleri tarafından Kuva-yı Milliye li­ derlerinin Teşkilât-ı Milliye adı altında tertiplere giriştiklerinden, Padişah’ın ve hüküm etin emirlerini hiçe saydıklarından, savaş sebebi ile zaten gücü kalm am ış bir halkı soyduklarından bahse­ den ilanlar yayınlanır. İşte İstanbul bütün bu sebeplerden dolayı muvakkaten ilan edilmiştir. Yani işgal geçicidir. İtilâf devletleri­ nin niyeti saltanat makamının nüfuzunu kırm ak değil bilakis tah­ kim etmektir.668 İşgal kuvvetleri “işgal muvakkattir” demiştir ya, Hükümet adına yapılan açıklamada da İstanbul’un muvakkaten işgal edil­ diği ilan edilir. Hiçbir mülî mesajın verilmediği resmî açıklamada

“hükümetin uhdesine düşen görevi ifa etmekte olduğu” kaydedildikten sonra, halkın kemal-i sükûn ile işi, gücüyle meş­ gul olması istenmektedir.669

Misilleme İstanbul H üküm eti işgal kuvvetlerine karşı böylesine say­ gılı bir üslup kullanırken, Mustafa Kemal Paşa işgali duyar duy­ 665 Tarık Mümtaz Göztepe, V ahidettin M U tareke G ayyasınd a, s: 260. 666 Hüsamettin Ertürk, İk i D evrin P erd e A rk ası, s: 384. 667 Bütün kıtalara bildirilmesi için 56. Fırka Kumandanlığı’na çekilen şiire metni için bakınız: A li Fuat Cebesoy, M illî M ü cad ele H atıraları, İstanbul 1953, s: 322. (168 Atatürk, N utuk, c: 1, s: 415. 669 Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 259, 260.

355


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

maz bütün kolordu komutanlarına birer telgraf çekerek teyakkuz hâlinde bulunulmasını istemiştir.670 Daha sonra da bütün vali ve mutasarrıflara, bütün vilayet ve kumandanlıklara ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri’ne, Yusuf İzzet Paşa’ya, Sivas’ta 3. Kolordu Ku­ mandanı Selahattin Bey’e gönderdiği şifrelerle hem İstanbul’un durumu hakkında bilgi vermiş, hem de alınması gereken tedbir­ leri sıralamıştır. Kâzım Karabekir Paşa’ya bu konuda tam beş telg­ raf çekilmiştir. Bütün bu telgraflar 16 Mart tarihini taşımaktadır. 16 Mart’ta ayrıca İstanbul’daki İngiliz, Fransız, İtalyan, A m e­ rikan siyasi temsilcileri, tarafsız devletlerin Dışişleri Bakanlık­ ları ve Fransa, İngiltere, İtalya M eclis Başkanlıkları nezdinde işgal protesto edilmiştir. Aynı gün bir de beyannâme yayınlana­ rak Türk Milleti hayat hakkını, bağımsızlığını ve gelece­

ğini müdafaa etmeye dâvet edilmiştir. Bu beyannâm e bü­ tün kumandanlıklara, vali ve mutasarrıflıklara, Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri’ne ve Belediye Reisleri ile Matbuat Cemiyeti’ne yol­ lamıştır. Aynca Gazi Paşa 19 Mart’ta 56. Fırka Kum andanlığına çektiği bir şifre ile Anadolu’da bulunan İtilâf devletlerinin

bütün subay, temsilci ve fertlerinin tutuklanmasını is­ temiştir. O telgrafın metni şudur: Bursa’d a 56. Fırka Kum andanlığına (19 M art 1920) Telgraf

Ankara

şifre

19-3-36

Anadolu'da bulunan bütün İtilâ f devletlerinin tem­ silci, subay ve efradı tutukhmacaktır. Erzurum’da İn­ giliz Tem silcisi Ravlinson, bütün m aiyeti üe, Üçüncü ve diğer bütün kolordu mıntıkalarındaki tekmil temsil­ ciler ve subaylar tutuklanmışlardır. Bursdda bulunanlar 670 Telgraf metni için bakınız: A ta tü rk ’ün B ü tü n E serleri, c: 7, s: 108, 109. Sözlük: M uvakkat: Geçici. Teyakkuz: Uyanık olmak. E frat: Fertler.

356


NECDET SEVİNÇ

hakkında da derhâl aynı muamele tatbik olunacaktır. Bilhassa İstanbul’la haberleşm ek istediği arılaşılan Fransız tem silcisinin hemen tutuklanm ası ile neticenin bildirilm esi rica olunur. (İşbu telgrafvali ve kumandan beyefendilere tebliğ olunmuştur). H eyet-i Temsiliye Namına M ustafa Kem al671 19

Mart tarihli bu şifreden bir gün önce 3. Kolordu Kumandam

Selahattin Bey’e çekilen telgrafta “bölgenizdeki İngiliz tem­

silcisi ve maiyetindeki efrat tutuklattırıldı mı?” diye so­ rulduğuna göre, demek ki, düşman subay ve temsilcileri ile bun­ ların maiyetlerindeki kimselerin derdest edilmesi de 16 M art’ta emredilmiştir. Yukarıda tutuklandığı bildirilen Erzurum’daki İngiliz Temsil­ cisi Ravlinson, İngiliz Yarbay Alfred Ravlinson’dur.

İşgal İstanbul’u İstanbul’un işgali, İngiliz askerlerinin Meclis-i Mebusan’a girip, milletvekillerini tutuklaması, paşalar dahil, Türk m illiyetperver­ lerinin ite kaka, yaka paça götürülmesi Saray’ın da Bab-ı Ali’nin de hiçbir güç ve nüfuzlarının olmadığmı göstermişti. Demek ki, aynı zamanda İslâm Halifesi olan Osmanlı Padişahı’mn artık hiçbir kıymet-i harbiyesi yoktu! Dem ek ki, artık Sadrazam’ın hiçbir kıymet-i harbiyesi yoktu! Delik deşik olmuş vatansever göğüslerini sonsuz madalyaların onurlandırdığı sırmalı paşaların hiçbir kıymet-i harbiyesi yoktu! Hangi sömürgeden getirildilerse, vahşi hayvanlar gibi aniden üzerlerine atladıkları avlarını kamyonların kapalı karoserlerinde paketleyerek, ya Sirkecideki Sansaryan Ham’nın veya Galata’daki Arapyan Ham’nın mahzenine kilitleyen Hindu ve zenci İngiliz as671 A ta tü rk ’ün B ü tü n E se rle ri, c: 7, s: 150.

357


İSTİKLÂL ^HARBİ'NDE ETNİKİHANET

kederi, yalnız harp yorgunu paşaları derdest etmekle yetinmedüer. Mehmet .Akif Ersoy rahmetlisinin Çanakkale mahşerini anlahrken; K im i Hindu, kim i yamyam, kim i bilmem ne belâ

mısrasıyla tarif ettiği bu asker kılıklı izbandutlar, yolda rastladıklan kızları, kadınları da kaçırdılar! İşgal İstanbul’unda yaşa­ mak gibi bir zillete katlanmak zorunda kalan Kemalettin Şükrü, Müslüman kadınların üzerine vahşice hücum eden düş­ man askerlerinin, bu zavallı kadınlan sandallara sürükle^dilderini, sandallarla gemilere götürüp alçakça teca­ vüz ettiklerini yazmaktadır.6726 3 7 Aslında fetanbul ı6 Mart 1920'de değil, Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından yaklaşık iki hafta sonra 13 Kasım 1918’de işgal edilmiştir. İşte o günden sonra, işgal askerlerinin tecavüzlerine ilişkin haberler, işgal kuvvetlerinin memurları tarafından dikkatle sansür edilmesine rağmen basında sık sık Müslüman kadın­ ların tecavüze uğradıklarına dair haberler yayınlanmıştır. Çocuk kaçırmalar da öyle. Hiç kimsenin itirazı kabul edilmeden, sokakta oynayan Türk çocukları, bir Ermeni’nin tanıklık etmesi üzerine, bazan da ta­ nığa bile ihtiyaç duyulmadan ingiliz askerlerinin himayesi al­ tında Ermeni kilisesine götürülüp vaftiz edilmiş, sonra da Ermeni Yetimhanesi’ne teslim edilmiştir! Kemalettin Şükrü, bir Çanakkale şehidinin yavrusunun İngiliz askerleri ile elbirliği eden Ermeniler tarafından kaçırılıp, vaftiz edildiğini, bütün çabalarına rağmen bir daha evlâdına kavuşamayan annesinin duyduğu müthiş ızdırabın tesiri ile hayatını kaybettiğini yazm aktadır^ Abdüsselam Paşa Niye M alta’ya Sürgün Edildi

Mütarekeden sonra Ermeni çocuğu aramak bahanesiyle Türk evlerinin basıldığını, elegeçirilen Müslüman çocuklarının “taraf­ 672 Kemalettin Şükrü, M ü tarek e A cıları, İstanbul 1930, s: 63. 673 Kemalettin Şükrü, a.g.e., s: 76, 77.

358


NECDET SEVİNÇ

sız ev” denilen mahallerde hapsolunduğunu v e b ir daha bu çocuk­ ların adlarının, sanlarının duyulmadığını yazan Ahmet Emin Yal­ man, Malta Hapishanesinde karşılaştığı Dr. Abdüsselam Paşa’nın başından geçen bir çocuk kaçırma olayını anlatmaktadır. Bakın T ü rk ailesinin başına neler gelmiştir, özetliyorum: Ç ocuk kaçırma işi ile uğraşan Karabet Tülbentçiyan adında bir Ermeni vardır. Bu Ermeni, yanma bir İngiliz askeri alıp, 3 Temmuz 1919’da Dr. Osman Bey’in Kadıköy, Kızıltoprak, Kuyubaşı’ndaki evini basar. İleri sürülen gerekçe Ermeni çocuğu aramaktır. Tülbentçiyan, Dr. Osman Bey’in evinde aradığı avı bulamaz. Eliboş dönerken, Abdüsselam Paşa’nın 14 yaşındaki evlâtlığının bahçede oynamakta olduğunu görür. Bu evlâtlık Antakya’nın Ya­ verde köyü halkından Şeyh Haşan adında birinin kızıdır, adı Ayşe Vicdandır. Karabet, Ayşe’yi Emine’ye benzetir ve evi basar. Ev halkının itirazlarına ve kızın feryatlarına aldırış etmeden Ayşe’yi yuvasın­ dan koparırlar, alıp götürürler, karşılığında da 234 num aralı bir senet verirler. Abdüsselam Paşa, Paşa’dır ya, bu haksızlık karşısında diğer bir­ çoklarının yaptığı gibi sükût etmez, mücadeleye atılır. Bir hafta sü­ ren uğraşmalardan sonra Ayşe’nin Sivas’lı bir Ermeni kızı ol­

duğuna karar verildiğim ve Balat Ermeni Yetbnhanesi’ne teslim edildiğim öğrenir. Çılgına dönmüştür. Türk ve İngiliz bü­ tün ilgili makamlara telgraflar yağdınr. Biran önce kızının kendi­ sine teslim edilmesini ister. Bir müddet sonra “kızınız Vicdan,

Ermeni adı ile Aıyel” imzasıyla bir mektup gelir. Abdüsselam Paşa, Yetimhane Müdürü ile görüşürse de herhangi bir sonuç ala­ maz. Müdür bu işe ancak Patrik Zaven Efendi’nin karışabileceğim söylemiştir. Paşa, Patrik Zaven Efendi’ye başvurur. Elinde sağ­ lam belgeler vardır. Ayşe Vicdan sekiz y ıl boyunca Halep’te Beşir Efendi’nin oğlu Ömer Efendi’nin, ondan evvel de kethüda İb­ rahim Ağa’nın evinde evlâtlık olarak kalmıştır. 359


İSTİKUL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Abdüsselam Paşa bu belgeleri Patrik Efendi’nin önüne koyar. Belgeler o kadar muntazamdır ki, Patrik itiraz edemez. Kendisi­ nin elinde ise, kızın, Ermeni kızı olduğuna dair bir tek kayıt, bir tek şahit, belge melge yoktur. Zaven Efendi, Abdüsselam Paşa’ya hak vermesine rağmen “Ermeni cemaatinin kendisine saldıracağını” ileri sürerek Ayşe’yi teslim etmez. Bir süre sonra Ayşe bir kolayını bulup yetimhaneden kaçar. Abdüsselam Paşa’nın Kızıltoprak’taki evine gelir. Zorla Hıristiyan edilmek istendiğini söyler, başından geçenleri anlatır. Abdüsselam Paşa ertesi gün -İngiliz makamları olduğunu san­ dığımız- yabancı bir karargâha başvurarak, Ayşe’nin din değiş­ tirmeye zorlandığını anlatır, Ermeni Yetimhanesi’ni şikâyet eder. Karargâhtaki subay Paşa’ya çok kaba davranır. “Madem ki, bir defa Hıristiyan olmuştur, aslen Müslüman olsa bile Ermeni kalacaktır” cevabını verir. Paşa şikâyete devam ettikçe subay daha da kabalaşır. Birkaç gün sonra fagiliz askerleri Abdüsselam Paşa’nın evini basarlar. Sonradan bu baskının Ermeni Patriği Zaven Efendi’nin şikâyeti üzerine yapıldığı anlaşılır. Ayşe’yi yakalarlar. Baskın sı­ rasında evde misafir olarak bulunan iki genç kız daha vardır. Bu genç kızlardan biri, Serez’e bağlı Menlik ilçesi muhacirlerinden Fatma Mebruke’dir. Fatma Mebruke onyedi yaşındadır. Diğer genç kızın adı Ha:fize'dir. Kız Öğretmen Okulu’nun son sınıf öğrencilerinden olan Hafize, okula harpten önce kaydolduğunu ıspatladığı için kurtu­ lur. Fakat işgal kuvvetleri Ayşe’nın ve Fatma Mebruke’nin Ermeni olduğuna karar verirler, çocukları alır götürür­ ler. Sonradan bu baskının Zaven Efendi’nin şikâyeti üzerine ya­ pıldığı kesinlik kazanır. 360


NECDET SEVİNÇ

Bu akıl almaz insanlık faciası üzerine yeni bir mücadele başla­ tınca da İngilizler Abdüsselam Paşa’yı Malta’ya sürgün edip, dos­ yayı kapatm ak isterler. Fakat Abdüsselam Paşa bu kez mücadeleye Malta’da devam eder. Bildiği bütün yabancı m akam lara mektup ve dilekçe ya­ zar. Belgeler sunar. Sonra da Fatma Mebruke’nin Ermeni olma­ dığı, M enlik’in Kriviste köyünden bir M üslüm an çocuğu oldu­ ğunu ilgili makamlara kabul ettirir. Fakat o ilgili makamlar Fatma Mebruke’yi serbest bırakmazlar. Memleketine iade edilmek üzere Bulgar Sefareti’ne verdiklerini yazarlar. Abdüsselam Paşa bu kez Bulgarlarla mücadeleye başlar.674 Ahm et Emin Yalman’ın, Abdüsselam Paşa ile ilgili satırları burada sona eriyor, o sebeple Ayşe V icdan la Fatrfıa Mebruke’nin kurtarılıp, kurtarılam adığı hususunda herhangi bir bilgiye sa­ hip değiliz. Görgü şahitleri olan Kemalettin Şükrü ve Ahmet Emin’in yazdık­ larından anlaşılıyor ki, mütareke döneminde Ermeniler, Türkler’in evlâtlarını kaçırıp, dinlerini değiştirdikten sonra birer Ermeni ço­ cuğu olarak yetiştirmek için özel bir teşkilât bile kurmuşlardır.

“Esvaplarınızı Alıp Evinizi Terkedin” Felek Türkmen’e öyle bir oyun oynamıştır ki, elkonan yalnız çocukları değildir. Vatanından sonra köşküne, konağına, evine de elkonmuştur, Türk’ün. Daha dün denecek kadar yakın geçmişte, aşçı olarak, işçi olarak, seyis, bahçıvan, oduncu, hizmetçi ve sa­ ire olarak Türk beylerinin konaklarında hizmet veren azınlıklara mensup kapıkulu taifesi, sırtına bir İngiliz veya Fransız ünifor­ ması takıp, gecenin köründe efendisinin kapısına dikilmiş ve “ y a 674 Ahmet Emin Yalman, Y akın T arih te G ö rd ü klerim ve G eçird ik lerim , c: 2, İstanbul 1970, s: 138, 139 ve 140’tan özet.

361


İSTİKUL HARBİ NDE ETNİK İHANET

rın sabaha kadar esvaplarınızı alıp evi terkedeceksiniz” diye ültimatom vermeye başlamıştır.675 Sultan Reşat ve Sultan Vahidettin’in M abeyn Başkâtipliği’ni yapan A li Fuat Türkgeldi, mütareke İstanbul’unu anlatırken, ec­

nebilerin gözlerine kestirdikleri emakin-i hususiyeyi de sahiplerini kapı dışarı atarak işgal ettiklerini yazar.6766 7 Memleketin en saygın insanlarının, çoğu zaman kıymetli eş­ yalarını almalarına bile fırsat verilmeden yaka, paça köşklerinden, konaklarından atılmaları, çiftliklerine onun bunun sahip çıkması, eline bir harita veya sahte tapu geçirenin İngilizler’e müracaat et­ mesi, bir İngiliz subayı olan Harron Armstrong’un bile yüreğini sızlatmıştır. Şu satırlar aynı zam anda İngiliz istihbaratının bir ajanı olan bu Türk düşmanı subaya aittir: "... Sefarethane’nin koridorları mütehassıslar adı altında men­ fa a t bezirganlığına çıkm ış olanlarla dolu idi. Bunlar Gürcistan, Azerbaycan, İzmir, Pontus ve Ermenistanidan gelm işlerdi E lle­ rinde yalanlarla dolu birçok harita ve kim ler tarafından im za­ landığı bilinm eyen m azbatalar vardı. Onlarm hepsi istikballe­ rinin m üttefikler tarafm dan tespit edileceğine kani idiler. H epsi dünkü velinim etlerinin m irasını paylaşm ak istiyordu. H epsinin gayesi aslan paym m kendi hissesine düşm esi idi. Istırapla bunal­ mış Türkler, bu çakal ruhluluk karşısında tiksinti duyuyorlardıl**77 Artık Beyoğlu’nda düşman askerlerinin peşine takılan şıma­ rık kalabalıklar Yunan bayraklarını sallayarak gösteriler yapacak, Rum, Ermeni çocukları, Türk çocuklarına, düşman askerleri Türk kadınlarına sataşacak, polis memuru Hüseyin Efendi’nin başına geldiği gibi rahatsız edilen kadınları koruyanlar Yunan

askerleri tarafından katledilecektir! 675 Falih Rıfkı Atay, B a tış Y ılla r ı, İstanbul 1999, s: 82. 676 A li Fuat Türkgeldi, G ö rü p İşittik lerim , Ankara 1987, s: 165. Sözlük: Em akin-i hususiye: Özel mülk. 677 Cemal Kutay, M illî M ücadelede Ö n cek iler ve S o n rak iler, İstanbul 1963, s: 2 39.

362


NECDET SEVİNÇ

Böyle bir tecavüz olayında kadınların feryadı üzerine silâhına sarılan polis memuru Fransız Guyana’sına sürülmüş, Fransız mahke­ mesinin verdiği cezayı 18 y ıl çektikten sonra serbest bırakılmıştır!678 Lord Kinross, yollarda itilip kakılmalarından ve Yunan bayrağını selamlamaya zorlanmalarından dolayı, Türkler’in arka yollardan dolaşmak zorunda kaldıklarını yazmaktadır.679 Fakat Rum lar ve Ermeniler tarafından, eğer mimlenmiş ise­ niz, arka yollardan dolaşmak da pek işe yaramamaktadır. Çünkü şehir eşkıyası bir gece yarısı kapınıza dikilebilmektedir! Hariciye memuru Eşref ve Nidaî Bey’ler, Bostancı’d aki köşklerinin kapısına dikilen 12 kişilik bir Rum çetesi tarafından katledilmişlerdir!600 Düşman askerlerinin İstanbul’a girdiği 13 Kasım’dan itibaren çarşaflar, peçeler yırtılacak, fesler ayaklar altında çiğnenecek, ev­ lere zorla girilip, sahipleri yaka paça dışarı atılacak601 ve hatta düş­ man askerleri “A y ş e , F a tm a is te r iz !” diye bağırarak Müslüman­ ların kapısına dikileceklerdir!602 Türkler’in küçük bir tabanca taşım alarına bile izin verm e­ yen İngilizler, K ırım ’d an kaçan Rus askerleri ve Rus göçmenle­ rinin İstanbul’d a sokak ortasında tüfek ve hatta makineli tüfek satm alarına gözyummuşlardır. Amerikan gizli belgelerinde Fe­ ner Patrikhanesi’nin 15 kadar makinah tüfek aldığına dair kayıt­ lar vardır.683

Bu İstanbul K im in Şehri Devlet çökmüştü. Vatan elden gitmişti. M ülk gitmişti. Eve, barka heran bir Er­ meni veya Rum sahip çıkabilir yada bir ecnebi gelip yerleşebilirdi. 678 Y ü zbaşı S e la h a ttin ’in R o m an ı, c: 2, İstanbul 1995, s: 11. 679 Lord Kinross, a.g.e., s: 169. 680 M. Tayyip Gökbilgin, M illî M ücadele B a şla rk en , c: 1, s: 33. 681 Halide Edip Adıvar, T ü r k ’ün A teşle İm tih an ı, s: 15. 682 Galip Kem alî Söylemezoğlu, B aşım ıza G elenler, s: 35. 683 Orhan Duru, A m erikan G izli B elgeleriyle T ü rk iy e ’nin K u rtu lu ş Y ılla rı, İstanbul 2006, s: 106.

363


Is t Ik lâ l

h a r b i n d e e t n I k İh a n e t

Bahçede oynayan çocuklar kaçırılıp bir daha baba ocağına veya ana kucağına dönmemek üzere kayıplara karışabilirdi. A rtık Dersaadet’te sabah ezanları daha firak lı okunuyordu. Yeis içinde namazlarını eda eden güngörmüş hanımlar, oğlu ka­ pıya dayanan düşman askerleri tarafından alınıp, bir semt-i meç­ hule götürülen gözü yaşlı analar, günler önce evden çıkan yiğidin­ den bir daha haber alamayan mahsun gelinlerle beraber, mübarek vücutlarının her uzvunu bir başka cephede bırakan mağrur gazi­ ler de titrek ellerini semaya kaldırıp memlekete bir sahip gönde­ rilmesi için dua ediyorlardı. Padişah’tan da um ut kesilmişti, hükümetten de. Türk’ün m âbedinde nâm ahrem , harim -i ismetinde haydut dolaşıyordu artık! A rtık büyük ideallerin, büyük ilhamların, bü­ yük iddiaların şehri değildi İstanbul! Atina’dan daha Yunanlı, Napoli’den daha İtalyan, Marsilya’dan daha Fransız, Londra’dan daha İngiliz’di! Yıllarca cepheden cepheye koştuktan sonra İstanbul’a gelen Yüz­ başı Selahattin Bey, karşılaştığı İstanbul’u bize şöyle nakledecekti: “İstanbul bu tarihte bir m ahşer yerin i andırıyordu. İn g i­ liz, Fransız, İtalyan, Yunan, Japon, Am erikan ordularından su­ baylar, neferler ve dünyanın her ulusundan ve dininden insan­ lar şehri doldurm uştu. Anadohinun çeşitli yerlerinden sürülm üş Erm eniler de İstanbul’a dolm uştu. Türkler yenilm işti, H ıristiyan azınlıkları Türklere karşı kışkırtanlar savaşı kazanm ışlardı. H ıristiyanlar galip devletlerin tabiî m üttefikiydiler. İngiltere elçi­ liğinde bir Rum -Erm eni şubesi açılm ıştı. Rum lar’m istekleri ge­ nişti. Trabzon Piskoposu ve Rum ları, bir Pontus devleti kurm ak istiyorlardı. Erm eniler Karadeniz’d en A kdeniz’e uzanan bir devlet hazırlığı içindeydiler. Bağım sızlık peşinde koşan Arap, Kürt, Rum tem silcileri İstanbul’a doluşm uşlardı. B ir evin kapısında “ Trab­

zon Rum İmparatorluğu Temsüciliği”, bir başka kapıda “Pontus Cumhuriyeti”, bir başkasında “Kürt Krallığı”, bi­ 364


NECDET SEVİNÇ

raz ötede “KüikyaErm enüeri Temsilciliği”, güzel bir kona­ ğın girişinde “Am avutlar Birliği” gibi levhalara ve uydurma bayraklara rastlanıyordu. Bunlar yetm ezm iş gibi Bolşevik devrim inden kaçan R uslar da şehri doldurm uşlardı. İstanbul’da

aranıp bulunamayan yalnız Türklüktü. Payitaht tam bir uluslararası kent niteliğine g irm işti Bu şehirde en hakir, en za­ vallı olanlar Türklerdi. Türklerde ne hayat yeteneği kalm ıştı, ne şeref... Türk de Türklüğünü bir günah gibi saklayarak kenara çekilm işti. Barlar, banyolar, kahveler, sokaklar artık nam us ehli için geçilm ez olm uştu. H içbir ev saldırıdan uzak değ ild i H er an kapı çalm abilir ve bir sarhoş yabancı grubu, eğlenm ek istedikle­ rini söyleyebilirdi. Bu yabancılara Rum ve Erm eniler öncülük edi­ yorlardı. Çevre köylerinde özellikle Pendik, M altepe ve Beykoz’d a Rum çeteleri türem işti Türk köylerini basıyorlar ve yağm a edi­ yorlardı Türk köylerinde pek az kim se kalm ış; çoğu yanm ıştı. Çeteler kent içinden bile tacirleri dağa kaldırıyorlar, rehine ola­ rak saklıyorlardı M üslüm anlarla H ıristiyanlar arasm da cina­ yetten, yağmacılıktan, kundakçılıktan, özetle kan dökmekten açıl­ mış bir uçurum vardı Eşkıyanın yakalanm aktan korkusu yoktu, ama halk korku içindeydi İngiliz memurlar ve istihbarat

(yanlarıyla eşkıya arasm da ilişkiler vardı. Türkler’e sö­ m ürgelerdeki H intli ya da zencilere davrandıkları gibi m uam ele ediyorlardı İngüizler...”684 Bu hazin tabloya rağmen fethin ilk gününden itibaren fati­ hine direnen Beyoğlu, dün nasıl Romanyot Yahudileri, Safarad Musevileri, kim i İspanya’nın Barselona’sından, kimi Fransa’nın Marsilya’sından çoğu da İtalya’nın Venedik, Pisa ve Cenova’sından gelen Levantenlerle dudak dudağa verm iş bir aşifte idi ise, bugün de düşm an subaylarının koynunda sonsuz hülyalara da­ lan bir müstefreşe idi! Savaşı Türkiye’ye karşı Beyoğlu kazanmıştı san k i 684 Y ü zbaşı S e la h a ttin ’in R o m an ı, c: 2, İstanbul 1995, s: 28, 29.

365


İSTİKIÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Türkler’in yürekleri parçalayan feryatları, istikballerini Türk­ lüğün yok oluşuna bağlayan azınlıkların Boğaziçi’ndeki yalıların­ dan veya Boğaz sırtlarındaki köşklerinden ve diğer azınlık muhit­ lerinden yükselen oynak kadın kahkahalan ile kesiliyordu. Birlikte yaşam ak için tarih boyunca hiçbir mükellefiyetin al­ tına girm edikleri gibi, Türk Devleti’ne ve T ürk Milleti’ne karşı hiçbir dinî, m illî ve vicdanî sorumluluk da duymayan Rumlar’la Ermeniler ve Levantenler şimdi düşmanın zaferini kutluyorlardı. Mütareke ve işgal, 29 M ayıs 1453’ten ve hatta 26 Ağustos 1071’den beri Türk Milleti’nden intikam almak isteyenlere bekledikleri fır­ satı vermişti. Daha mütareke imzalanmadan Beyoğlu’nda faaliyet gösteren ve hepsi de azınlıklar tarafından işletilen oteller ve dükkânlar elaltından Fransız, İngiliz ve A m erikan bayraklarım hazırlamışlardı.685 Mütarekenin imzalanmasından sadece birkaç gün sonra azın­ lık taşkınlıkları başladı. Elaltından hazırlatılan bayraklar İstan­ bul ve İzmir’de bazı binalara çekildi.686 Bilindiği gibi mütareke 30 Ekim 1918’d e imzalanmıştı, 2 Ka­ sım 1918’de Maliye Nazırı Cavit Bey şöyle yazacaktı: "... Dün bütün Beyoğlu sokakları bayraklarla donatılm ıştı. Sanki m em leket için yevm î bir iyd idi. Dahiliye N ezareti böyle bir ihtim ali nazar-ı dikkate alarak zabıtasına hiçbir talim at ver­ m em iş olacak ki, em r-i vakit polisler kabul etm işler. Tereddütle çekilen ilk bayrakları, bayrak seylabı takip etmiş, bütün gün bu bayraklar milletin matemiyle eğlenircesine dalgalanıp durdular. Birçok düşm an tebaası bile bu cuşişi m eseretten mahçup olduk­ larını söylüyorlardı!”687 685 Falih Rıfkı Atay, B atış Y ılları, s: 82. 686 Z eki Sanhan, K u rtu lu ş S a v a şı GiinlUğU, c: 1, s: 4. 687 M aliye N azın C avit Bey, F e lâk e t G U nleri, c: 1, İstanbul 2001, s: 40. Sözlük: Yevmî: Günlük, tyd: Bayram. Seylab: Sel. Cuşişi: Coşma. M eserret: Se­ vinç.

366


NECDET SEVİNÇ

Görüldüğü gibi, bakanlığı zamanında Fransa’ya sağladığı ikti­ sadi imkânlardan dolayı, Reji Müdürü ve İtibar-ı Millî Bankası Ge­ nel Müdürü mösyö Weyl’in Fransız Başbakanı’na müracaatı üzerine bizzat Fransız İşgal Kuvvetleri Komutanı tarafından Türkiye’den kaçırılarak İngilizler’in eline geçmesi önlenen bu Yahudi dön­

mesi bile düşman bayraklarının Beyoğlu’nda dalgalan­ d ırm asından şikâyetçidir. D üşm an gem ilerinin İstanbul’a geleceği duyulunca Rum, Ermeni ve Yahudiler’de bir faaliyettir başlar. Galata ve Beyoğlu sanki düğünevi gibidir. Azınlıkların yanısıra Bab-ı A li’nin m e­ murları bile mehmetçik kaatillerini karşılamaya gelmiş­

tir. Galata Rıhtımı’nda gözbebeklerine kadar gülen kalabalık kit­ leler toplanır.688 7 Kasım’da işgal kuvvetlerinin öncü birlikleri Basra Torpidosu ile İstanbul’a gelince Galata Rıhtımı’nda toplanan ve gözbebekle­ rine kadar gülen kalabalık kitleler hep bir ağızdan “yaşasın İngi-

lizler!” diye bağırırlar.689 8 Kasım’da Kontrol Komitesi üyesi dört Fransız subayının Beyoğlu’nda yürümesi sebebi ile bütün cadde yabancı bayraklarla donatılır.690 İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan gemilerinden oluşan 6ı parçalık düşman donanması 13 Kasım’da şehri teslim almak üzere Dolmabahçe önlerinde demirleyince de binlerce ağızdan “zito zito Venizelos!” sesleri yükselir. 13 Kasım 1918. 8 Şubat 1919. 16 M art 1920. Türk çocukları bir daha aynı hacaleti yaşam am ak için, daya­ nılmaz ızdıraplarla kahrolduğumuz, büyük utançlar duyduğumuz ve sürekli hakarete uğradığımız bu üç tarihi asla unutmayacak­ tır. Unutmamalıdır. 688 Kemalettin Şükrü, a.g.e., s: 18. 689 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 15. 690 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 17.

367


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

13 Kasım 1918 12 K asım Ç arşam ba günü İstanbul gazetelerinde Bahriye Nezareti’nin, halka hitaben kaleme alman bir tebliği yayınlanır. “Bahriye Nezareti’nden” başlığı altında yayınlanan bu bildiride

İtilâf devletleri donanmalarının İstanbul’a geleceğinden bahisle, 13 Kasım Perşembe günü sabah saat o8:oo’den itibaren İstanbul limanının büyük, küçük bütün deniz vasıtalarını yasaklandığı ilan edilir. Bu resmî açıklama, İstanbul’un işgal edileceğine, Ayasofya Camii’ne çan takılacağına, Türkler’in İstanbul’dan koyulacağına ilişkin, azınlık muhitlerinde dolaşan haberlerin asılsız olmadığını göstermektedir. En güvenilir kurumdan yapılan bu açıklamanın gazetelerde yayınlandığı gün, 30 Ekim’den beri resmen aldatılan İstanbul Türk’ünün belinin büküldüğü gündür. Hayallerinin çöktüğü gün­ dür. Her şeye rağm en muhafaza edegeldiği umutlarının söndüğü, dünyasının karardığı gündür. İstanbullu sesini, nefesini kesip, içine çekilerek kendi yalnız­ lığına sığınırken Beyoğlu sırtlarında bir vaveylâdır kopar, bir al­ kış tufanıdır yükselir. Arkasından da h afif meşrep kadın kahka­ halarının karıştığı şıkıdım şıkıdım havaları. 13 Kasım’da yalnız, düşman bayraklarının dalgalandığı Be­ yoğlu ahalisi değil, şehrin bütün Hıristiyan semtlerinin sakinleri limanda toplanır. Kadın-erkek, genç-yaşlı, çoluk-çocuk oradadır. Rum, Ermeni, Yahudi cemaatleri oradadır. Levantenler oradadır. Katolikler, Protestanlar, Ortodokslar oradadır. Gregoryenler ora­ dadır. Patrikler, papazlar, keşişler oradadır, zangoçlar, kardinal­ ler oradadır. Tam 465 yıldan beri bekledikleri günü karşılamaya gelmişlerdir. Türklüğün yıkılışını kutlamaya gelmişlerdir. İstanbul’un düşüşünü görmeye gelmişlerdir. 368


NECDET SEVİNÇ

Bütün gözler M armara’nın ufkuna çevrilmiştir. Sabah saat tam o8:oo’de önce Marmara’nın lacivert sularında h afif bir ür­ perme olur, arkasından düşman torpidoları görünür. Ve birbirinin dümen suyunda ilerleyen 6ı düşman zırhlısı Haydarpaşa, Kadı­ köy, Fenerbahçe açıklarında, Kabataş’ta, Ortaköy’ün karşı sahil­ lerinde demir atar. Yunan harp gemileri Ahırkapı açıklarında, İn­ giliz gemileri Padişah’ın ikâmetine ayrılan Dolmabahçe Sarayı’nın önünde demirler. Marmara’nın ufkunda ilk düşman torpidosu görüldüğü anda kabarmaya başlayan ve bir daha asla susmayan alkışlar, gemilerden iki uçağın havalanmasıyla adeta bir sağanağa dönüşür. “Yaşasın

İngiltere! Zito zito Venizelos!” çığılıkları birbirini takip eder. İşte bu atmosferde Osmanlı Deniz Kuvvetleri’ne ait bir tekne­ nin Am iral Gemisi’ne doğru ilerlediği görülür. Bu teknede Bahriye Erkân-ı Harp Reisi Kalyon Kaptanı Deniz Albay Ali Rıza Bey ile, Hariciye Müsteşarı Reşat Hikmet Bey vardır. Reşat Hikmet Bey, Mondros Mütarekesi’ni müzakere etmeye (!) gönderilen Osmanlı delegelerindendir. Bu ikisi Amiral Gemisi’ne giderler. Çiçek verirler mi bilinmez ama Osmanlı Hükümeti adına düşmana “hoşgeldiniz” derler.691 Düşmanın önünde saygıyla eğilirler. 18 Kasım’daMeclis’te milletvekillerinin huzuruna çıkan Tevfik Paşa, hüküm et programını okuyup, güven oyu talep eder. Prog­ ramda ve pragramı takdim eden konuşmada İstanbul’un işgali

bir tek satırla olsun protesto edilmediği gibi, bu kadar savaş gemisinin İstanbul’a niye geldiğinden de bahse­ dilmemiştir. Program hakkında ilk konuşmayı yapan Trabzon mebusu Yorgi Efendi de azınlıkların haklarını gündeme getirince sinirler yay gibi gerilmiş, işte bu münasebetle söz alan Divaniye mebusu Fuat Bey 691 Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 59.

369


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

ile Karasi mebusu Hüseyin Kadri Bey, Türk Milleti’ne vatanın teh­ likede olduğuna dair önemli mesajlar vermişlerdir. Basının pek iltifat etmediği konuşmasında Fuat Bey, henüz mürekkebi kurumadan mütarekenin hiçe sayıldığından, başşehre silâhlı düşman askerleri çıkarıldığından, bunun bir işgal değil, is­ tila olduğundan bahsederek “Türk evlerine düşman asker­ leri sokuluyor, kadınlarımızın harimine bile ehemmi­ yet verilmiyor” diye haykırmıştır. Hüseyin Kadri Bey de Türk Milleti’nin ölüm-dirim meselesi ile karşı karşıya olduğunu söyle­ miştir.692

8 Şubat

1 9 1 9

13 Kasım’ı anlatırken Bahriye Nezareti’nden Kalyon Kaptanı Albay Ali Rıza Bey’le, Hariciye Müsteşarı Reşat Hikmet Bey’in, İstanbul’u işgale gelen düşman donanmasının Amiral Gemisi’ne kadar gidip Osmanlı Hükümeti adına düşman komutanına “hoşgeldiniz” dediklerini kaydetmiştik. Türk’ün kem talihine bakın ki, bir diğer düşman komu­ tanı olan General Franchet d’Esperey’i karşılamak için de Osmanlı Bandosu gönderilmiştir! Fındıklı ile Tophane arasındaki Salıpazarı’nda karaya çıkan General, Osmanlı Devleti adına Genelkurmay Başkanı Cevat Çobanlı liderliğindeki bir he­ yet tarafından karşılanmıştır! Evet, bu düşman komutanına çiçek verilmemiştir ama, “hoşgeldiniz” denmiş, nice Türk evlâdının kanına giren bu adamın eli bizzat Genelkurmay Başkanı tarafından sıkılmıştır! Rezalet bununla bitmemiştir. Vekâleten de olsa Dahiliye Nazırlığı’na İngilizler’in adamı olan Kürt fazet’i oturtması sanki yetmiyormuş gibi, Yusuf Franko’yu da Hariciye Nazırlığı’na geti­ ren Sadrazam Tevfik Paşa, bu küstah Fransız’ın ayazma 692 Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 61, 62.

370


NECDET SEVİNÇ

k a d a r g id e r e k d e v le t h a y s iy e t in in b i r k e z d a h a ç iğ n e n ­ m e s in e s e b e p o lm u ş tu r .693 Osmanlı Harbiye ve Dışişleri Bakanları da İngiliz Mareşali Allenby’nin ayağına gitmişlerdir! General d’Esperey’den bir gün önce İstanbul’a gelen Allenby, Osmanlı Dışişleri Bakam Mustafa Reşit Paşa ile, Harbiye Bakam Abdullah Paşa’yı b i r e r h a d e m e g ib i çağırtmış, oturmalarına, hatta konuşm alarına izin verm eden O s m a n lı B a k a n l a r ı n ı a y a k ta t u tu p a ş a ğ ıla y a r a k 694 şartlarını dikte etmiştir. Bu küstah Mareşalin bazı şartları şunlardır: ı)

6. Ordu Komutam A li İhsan Paşa görevinden uzaklaştırılmalıdır.

2) 6. Ordu lağvedilmek, silâh, m itralyöz ve tüfekleri tespit edilecek yerlerde General’e teslim edilmelidir. 3) General emrettiği zaman halk silâhtan tecrit edilmelidir. 4) General’in kontrolü altındaki bölgede bulunan, fakat ken­ disinin kullanm ak istemediği Türk jandarm alarının göre­ vine son verilmelidir. 5) Tatmin edici olmadığı bildirilen Türk resmî memurlarının görevine son verilmeli, onların yerine atanacak memurla­ rın adlan General’in onayına sunulmalıdır. 6) Herhangi bir suçla itham edilen yada fesat çıkm asına yol açacak davranışta bulunduğu iddia edilen kim seler General’in emri ile tutuklanacaktır. 7) Konya’nın doğusundaki bütün dem ir yolları General’in kontrolüne verilmelidir. 8) General’in yönetimindeki bölgelerde bulunan tüm telefon ve telgraf şebekeleri General’in kontrolünde olmalı, şifreli telgraflar kabul edilmemelidir. 693 Salahi R . Sonyel, T ürk K u rtu lu ş Savaşı ve Dış P olitika, Ankara 1973, s: 17. 694 Alev Coşkun, S am su n ’dan Ö nce B ilinm eyen 6 Ay, İstanbul 2 01 0 , s: 228.

371


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

9) General’e istediği herhangi bir yeri işgal etme yetkisi ta­ nınmalıdır.695 Bu isteklerin tümü Mondros Mütarekesi’ne aykırı olduğu hâlde, General’in bütün talepleri kabul edilmiştir! İşte Türkiye’nin ve T ürk Milleti’nin kaderine hâkim olan İs­ tanbul Hükûmeti’nin hal-i pürmelali budur! Yukarıda Kürt İzzet Bey’den bahsettik. Tevfik Paşa’nın 26 Şubat’ta kurduğu yeni kabineye alman bu adam, ilgili bölümde teferruatlı olarak üzerinde durduğumuz gibi

Ali Nadir Paşa ile elbirliği edip, İzmir’i Yunanlılar’a ar­ mağan eden adamdır. Kendisi İngilizler’in mutemet memurudur. Hariciye Nazırlığı gibi fevkalâde önemli bir makama getirilen

Yusuf Franko da Fransız Yüksek Komiseri Defrance’nin bacanağıdır. Yani güya halkı temsil ettiği rivayet edilen kabi­ nede, hem İngilizler’in adamı vardır, hem Fransızlar’ın. Tevfik Paşa böylece hem İngilizler’in, hem Fransızlar’ın des­ teğini sağlamak istemiştir ama ne İngilizler’i memnun edebilmiş­ tir, ne Fransızlar’ı. Fransızlar K ürt İzzet’ten, İngilizler de Yusuf Franko’dan hoşlanmamışlardır. Nitekim General d’Esperey, İz­ zet Bey’in Dahiliye Nazırlığı’na getirilmesinden duyduğu rahat­ sızlığı gizlememiştir. Her ne hâl ise... İstanbul’a ilk olarak 23 Kasım 1918’de gelen Fransız Doğu Or­ duları Başkomutanı General d’Esperey, karşılama törenim pek par­ lak bulmamıştı. 8 Şubat 1919’da tekrar geldi Salıpazan’nda karaya çıktı Osmanlı Bandosu ve Osmanlı Genelkurmay Başkanı tarafın­ dan karşılandı. Şerefine 21 pâre top atışı yapıldı. Rumlar, Ermeniler, Yahudiler ve Levantenler rıhtımı doldurmuşlardı. Kabataş, Dolmabahçe, Fındıklı sahilleri General’i karşılam aya gelenlerle tıklım tıklımdı. Bir gün önce General Allenby’yi karşılarken elle­ 695 Sahali R. Sonyel, a.g.e., s: 1 7 ,1 8 .

372


NECDET SEVİNÇ

rinde İngiliz bayrağı taşıyan kalabalıklar, bu kez Fransız bayrak­ larıyla tepiniyorlardı. Salıpazan’ndan Cadde-i Kebir’in sonundaki Fransız Elçiliği’ne kadar uzayan yol boyunca binalara, ağaçlara, direklere Fransız bayrakları asılmıştı. Satıcı çocukların küfele­ rinde, balıkçıların tablalanndabile Fransız renkleri görülüyorda General’in Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’a girdiği gün bin­ diği kır ata benzer beyaz bir ata bindirdiler.696 Atın yularını Senegalli iki Fransız askerine verdiler. Kendilerini atm ayakları altına atanlar oldu. Secdeye kapanır gibi, toprağa kapananlar oldu.697 Bir ara Os­ manlI Bandosu’nun davullan atını ürkütünce General kırbacını sallayarak bandoyu susturdu. Sokaklara dökülen Rum ve Ermeni azınlık okullarının öğrencileri General’i alkışlıyor, Fransız ve Yu­ nan bayraklarıyla gösteri yapan azınlıklar d’Esperey’in yollarına çiçek serpiyorlardı.698 İşte General, Türkiye’ye ihanet hâlinde olduklarını her hâl ve tavırları ile dışa vurm aktan çekinmeyen azınlıkların tahammül sınırlarını zorlayan cüretkâr gösterilerini gururla izleyerek bu­ gün İstiklâl Caddesi adını alan Cadde-i Kebir’in sonundaki Fran­ sız Sefareti’ne gelir. Bir Türk albayı kendisini selamlamadığı için Harbiye N azın’mn istifasını ister. Padişah tarafından kendisine gönderilen Harbiye Nazırı’nı karşısında ayakta tutar. Gösterilerin devam ettiği ertesi gün Sadrazam Tevfik Paşa’yı çağırır. Ona bazı talimatlar verir. Aralarında eski Sadrazam Sait Halim Paşa, eski Meclis Başkanı Halil Menteşe, eski Şeyhülislâm Hayri Efendi699eski Maliye N azın Cavit ve Yunus Nadi’nin de ara­ larında bulunduğu bazı vatanperverlerin tutuklanmasını ister. T\ı696 A li Fuat Ttirkgeldi, G ö rü p İşittik lerim , Ankara 1987, s: 165. 697 Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 63. 698 Galip Kem ali Söylemezoğlu, B aşım ıza G elen ler (1 9 1 8-1922), İstanbul 1939, s: 47. 699 Hayri Efendi, Cumhuriyet devri Başbakanlarından Suat Hayri Ürgüplü’nün babasıdır.

373


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

tuklanmasını istediği 36 kişinin adını 26 Şubat’ta İçişleri Bakanı İzzet Bey’e verir.700 L’loyd George’un acınacak derecede nezaket ve zarafet­

ten yoksun olduğunu söylediği bu Fransız Paşası’nın, tutuk­ lanmasını istediği Maliye Nazırı Cavit Bey, daha sonra Fransızlar tarafından yurt dışına kaçırılarak İngilizler’in eline geçmekten kurtarılacaktır. 9

Şubat tarihli Hadisat G azetesinde yayınlanan K ara Bir

Gün başlıklı yazısıyla, bu operet artistlerine benzeyen General’i eleştirerek Türk M illetinin hissiyatına tercüman olan Süleyman N a zif in derhâl tutuklanmasını701 emreden d’Esperey, Dolma-

bahçe Sarayı’nda oturmak istediğini dahi söyleyebilmiş, 25 Kasım 1919’da Galatasaray Lisesini ziyareti sırasında Sultan Vahidettin’i öven bir konuşma yapmıştır.

1 6

M art

1 9 2 0

Anlatageldiğimiz bütün bu azgınlıklara rağmen azınlıklar ih­ tiyatlıdırlar. Ama 16 Mart’ta İstanbul resmen işgal edilince ken­

dilerini Türkiye’ye ihanet etmekte daha hür addederler. Harbiye Nezaretini basan İngiliz askerlerinin Harbiye Nazırı Fevzi Çakınak’ın göğsüne süngü dayadıkları saatlerde, başta Be­ yoğlu olmak üzere Büyükada, Arnavutköy, Kumkapı, Yenikapı, Ba­ kırköy ve şehrin diğer semtlerinde sevinç gösterileri yapılır. Ada­

daki Rum kilisesine Yunan bayrağı çekilir. Kumkapı’da toplananlar Yunan bayraklarıyla gösteri yaparlar. Yu­ nan millî marşı çalmaya başlar.702 Balkan Savaşı’ndan sonra Birinci Dünya Savaşı’nda İran, Kaf­ kasya, Irak cephelerinde savaşan ve Bakü’ye giren askerlerimiz 700 Sina Akşin, İstan bu l H üküm etleri ve M illî M ücad ele, с: 1, s: 174. 701 Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 65. Nüfuzlu kimselerin araya girm esiyle Süleyman N azif kurşuna dizilmekten kurtulacak, fakat B ekirağa B ölüğü’ne kapatılacaktır. 702 M. Tayyip Gökbilgin, M illî M ücadele B a şla rk en , с: 1, s: 59, 60.

374


NECDET SEVİNÇ

arasında bulunan Yüzbaşı Selahattin İstanbul’da karşılaştığı tab­ loyu şöyle anlatmaktadır: “Sabahleyin kalkıp Anadoluhisarı vapur iskelesine geldiği­ m iz zaman karşılaştığım ız m anzara şuydu: Boğaz’m karşı yaka­ sında Am erikan K olejinde büyük bir Yunan bayrağı ve

gençlerin Yunan şarkdan... Ç ok defa Boğaz sularında ya­ rısı denizde dalgalanan büyük Yunan bayraklarını taşıyan mo­ tor, kayık vb. askerî araçlarm gezdiklerini görürdük. Yunan tor­ pido ve zırhlıları karakol görevi bahanesiyle bir aşağı bir yukarı gösteri yaparlardı. Bineceğim iz vapur iskeleye geldiği zaman; Çubuklu, Beykoz, Paşabahçe’d en gelen bir sürü Rum ve Erm eni’nin ortak şarkıları, m arşları yükselirdi. Bu azgmlar, vapura giren Türk kadınla­

rına ve erkeklerine bir sürü hakaret savururlar, bazen Türkler’in başından feslerini alarak denize atar: - Türko, Türko, diye fesin yüzüşünü seyrederlerdi Bazen bir feryatla birlikte bir çarşafin yırtıldığını duyardık. Birçok Rum ve Erm eni; İtalyan, F ransız İngiliz hizm etine gjrerek tercüm anlık ve casusluk yapıyorlardı. Onlar da D üvel-i İtilafiye üniform ası altında bu rezil eylem lere karışırlar, hatta kışkırtırlardı. Ne var ki, İngiliz, Fransız ve İtalyanlar da aşağı kalmıyorlardı. Vapurda K öprüye çıkmak, köprü üstünde yürümek ve Har­ biye N ezaretine gelm ek bir sorundu. Çünkü Rumlar ve Ermeniler, Türk’e ve Türk subaylarına her fırsatta n yararlanarak hakareti kaçırm ıyorlardı. Bunlardan İngiliz ve Fransız üniform ası giyen­ ler işi büsbütün azılm ışlardı. Hükümet Türk subaylarına,

yabancı subaylara selam verilmesi için emir vermişti. Yabancı subaylar bu emre itaat etmeyen Türk subay­ larını yolda çevirip çeşitli biçimlerde hakaret ediyor­ lardı. Benliğine ihaneti göze alamayan bir Türk subayı için iş­ 375


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

gal subaylarına selam verm e olanağı var mıydı? H iç kuşkusuz bu nedenle, yollarda her tür belâ ve felâ ket hazırdıУ 03

A zın lıklar Türk Kurtuluş Savaşı boyunca azınlıklar Türk Ordusu ve Türk Milleti ile mücadele hâlinde idiler. Kuva-yı Milliye ile mücadele hâlinde idiler. Biz Türklerle birlikte yaşamak istemediklerini defalarca ilan etmişlerdi. İstanbul’un işgali üzerine şehrin hergün başka bir frenk sem ­ tinde tertiplenen çılgın sevinç gösterilerini toprak taleplerinin net­ leştirilmesi takip etti. Madem ki, Türkler mağlup olmuştu,

o hâlde imha edilmeli idiler. Mütarekeden bir ay, bir hafta sonra idi, 6 Aralık 1918’d e Rum ve Ermeni kiliseleri, Rum-Ermeni Birliği Komitesi’ni kurdular. Türkler’e karşı birlikte hareket edeceklerdi. Bu komitenin kuru­ luşundan sonra azınlık gazetelerindeki Türk aleyhtarı neşriyat di­ siplinli bir saldın hâline geldi. Bu gazetelere göre İttihatçılar ka-

atil, bütün Türkler kaatillerin suç ortakları, Türkiye de cinayet mahalli idi.7 7 3 004 Aslında Türkler’e yaşama hakkı verilmemeliydi! Tür­ kiye diye bir devlet olmamalıydı! Türkler geldikleri yere gönderilmeli veya imha edilmeli idiler! 26 Şubat 1919’da Ermeni sözcüsü Bogos Nubar Paşa ile Er­ menistan Cum hurbaşkanı Ahoronyan, Paris’te toplanan Barış Konferansı’nda Van, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Sivas, Erzurum, Trabzon, Maraş ve İskenderun dahil Adana’nın Ermenistan’a ve­ rilmesini istediler.705 703 Y ü zbaşı S elah attin ’in R o m anı, c: 2, İstanbul 1995, s: 10. 704 Ferudun Ata, İşgal İsta n b u l’ unda T e h c ir Y arg ılam aları, s: 103. 705 Salahi R . Sonyel, T ü r k K u rtu lu ş S av aşı ve D ış P o litik a, s: 21.

376


NECDET SEVİNÇ

Hâlbuki Ermeniler bu vilayetlerin hiçbirinde çoğunluğu teşkil etmiyorlardı. 1914 yılında tamamlanıp açıklanan son Osmanlı is­ tatistiklerinde Ermenilere verilmek istenen vilayetlerdeki Ermeni nüfusu şöyle tespit edilmişti:

Ermeni Azınlığın Nüfusu V ila y e t

G enel N ü fu s

G re g o ry e n

K a to lik

P r o te s ta n

Erzurum

8 1 5 -4 3 2

125.657

8.720

2.241

Adana

411.022

5 0 .1 3 9

2.511

50 36

Bitlis

4 3 7 -4 7 9

114.704

2.788

1.640

D. Bakır

616.825

5 5 -8 9 0

9.960

7 .3 7 6

Sivas

1.169.44З

143-406

3 -6 9 3

4 -5 7 3

Trabzon

1.122.947

3 7 -5 4 9

1.350

1.ЗЗ8

76.070

З.751

8.043 -

Elazığ

5 3 8 .2 2 7

Van

259.141

67.791

-

Maraş

1 9 2 .5 5 5

27.842

4.480

6.11ı706

Ermeniler elegeçirmek istedikleri vilayetlerde nüfusun ancak % 15’ini teşkil ediyorlardı. Çeşitli yabancı kaynakların verdiği ra­ kam lar da yukarıdaki cetvelde dikkatinize sunduğum sayım so­ nuçlarından pek farklı değildi Bu rakam lan Paris Konferansına katılan ülkelerin temsilcileri de biliyorlardı. Bütün bunlara, üs­ telik Fransa’nın göz diktiği İskenderun’un talep edilmesine rağ­ men, kürsüye gelip gerçeği açıklayan namuslu bir adam çıkmadı. Çünkü em peryalizm , Erm enileri hâlen kullanm akta idi ve bir müddet daha, belki de ilelebet kullanacaktı. Ermeniler de işte bu avantajlarından faydalanarak İskenderun’la, Rumlar’ın hak iddia 706 Bütün illerde nüfus sayımı sonuçlan ve çeşitli kaynaklarda ifade edilen Er­ meni nüfusu için bakınız: Necdet Sevinç, Arşiv Belgeleri İle Tehcir, Erm e­ ni İddiaları ve Gerçekler, İstanbul 2010.

377


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

ettikleri Trabzon’un kendilerine verilmesini istemişlerdi. Bu istek Rumlarla aralarının açılmasına sebep olacaktı. Ermeni liderleri Karadeniz ve Akdeniz’de limanları bulunan büyük bir devlet hayali ile oyalamrken Çanakkale savaşlarına

Sion adını verdikleri bir alayla katılarak Türk askerine kurşun sıkan Yahudiler707 ihanetlerinin ödüllendirilmesini istediler. Konferansa katılan Yahudi delegeler kendilerine

Filistin’de özerk bir vatan verilmesini talep ediyorlar­ dı.708Londra Konferansı sırasında L’loyd George’a bir telgraf gön­ deren Amerikalı Yahudiler de parçalanan Türk yurdun­

dan hisse istediler.709 Yahudüer Rum larla işbirliği hâlinde idiler. Hahambaşılık, Pat­ rikhane ile birlikte çalışmayı prensip olarak kabul etm işti İzmir işgal edildiği gün “Ey Türkler! Ay yıldızı artık göklerde gö­

receksiniz” diye bağıran Yahudüer de olmuştu. Durduoğlu adın­ daki bir Yahudi İzmir’i işgal eden yüksek rütbeli Yunan subayla­ rına ziyafetler verdi.710 Şüphesiz Osmanlı azınlıklarının en küstah ve şım arık olanı Rumlardı. Patrik Mamelis, 9 M art 1919’da bir açıklama yaparak

Patrikhane’nin Osmanlı Devleti ile herhangi bir ilişiği­ nin kalmadığını söyledi ve Rumlar’ı vatandaşlık görevle­ rinden affetti!711 Bu, Osmanlı Devleti’ne vergi vermeyeceksiniz, askerlik yapmayacaksınız, verilecek emirlere ve kanunlara riayet etmeyeceksiniz, Osmanlı Mahkemelerini, Osmanlı Jandarması’m, Osmanlı Polisi’ni tanımayacaksınız demekti. 707 Geniş bilgi için bakınız: M ete Tunçoku, Ç an ak k ale 1915, B uzd ağının A ltı, Ankara 2 00 5 , s: 8 3 ,9 0 . 708 Z ek i Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 148. 709 Erol Ulubelen, İngiliz G izli B elg eleri’ nde T ü rk iy e , s: 227. 710 SelahattinTansel, M ond ros’tan M ud anya’y a , c: l , s : 131. 711 Zeki Sarıhan, a .g .e .,c : 1, s : 164.

378


NECDET SEVİNÇ

Osmanlı Hükümeti bir süre sonra Yüksek Komiserlikler’in bas­ kısıyla Rum ve Ermeniler’in askerlik hizmetinden muaf

tutulduklarını ilan etti.712 İşte bu sırada Hahambaşı’nın Yüksek Komiserlerle temasa geçtiği görüldü. Bu tem as sonunda Osm anlı Bakanlar Kurulu de­ m ek olan Vükela Meclisi, Rum ve Ermeniler’in silâh al­

tına dâvet edilmemeleri hususunda uygulanan kararın Yahudileri de kapsamasına karar verdi.713 Görüldüğü gibi, devletin nimetlerini paylaşmak için en ön safta sıraya girenler, külfet bahis konusu olunca bir

kolayını bulup kaçıyorlardı. Fener Rum P atrikh an esin e b ağlı papazlar, K urtuluş

Savaşı’nın başından sonuna kadar Yunan Ordusu’nu desteklediler. Batı ve Ortaanadolu ile Doğukaradeniz bölgele­ rindeki hemen bütün Rum ayaklanmalarında a k tif olarak yer al­ dılar. Aynı işi Doğu ve Güneydoğu’da Ermeni papazlar yaptı.714 İzmir’in 15 M ayıs 1919’da Yunanlılar tarafından işgal edilmesi üzerine Fener Patrikhanesinde Yunan Ordusu’nun Anadolu’da za­ ferler kazanm ası için ayinler tertipleyen715 Patrikhane, 16 M art 1919’da bütün İstanbul kiliselerinde okunan bir bildiri yayınla­ mıştı. Bildiride deniyordu ki:

İhanet Belgeleri "... İstanbul ve civa n Rum ları bugün kiliselerde toplanarak

anavatan Yunanistan’la birleşme kararını ittifakla ka­ bul etmişlerdir. “Türkiye Rum ları, 25 asırdır kendilerine a it olan bu toprak­ larda, her bakım dan üstün bulundukları Türk M illetinin idaresi 712 SinaA kşin, a.g.e., c: 1, s: 452. 713 M . Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 1, s: 180. 714 M etin Aydoğan, B itm eyen O yu n, İstanbul 2002, s: 174. 715 Erol Cihangir, P ap a E ftim ve B ağım sız T ttr k O rto d ok s P atrik h an esi, İs­ tanbul 1996, s: 5.

379


İSTİK1ÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

altında kalm ak istem ediklerinden bu barbar m illet ve ida­

resi ile her türlü bağları koparm a kararını ittifakla almışlardır. Son beş asır içim le devam lı şekilde Türkler tara­ fından barbarca imha edilmiş, sürgünlere yollanm ış Rum

milleti, dünya savaşının daha ük günlerinden itibaren müttefik devletlerin hizm etine girm iş ve bunun için de ay­ rıca zulm e uğramıştır. “Türkiye Rumları, üzerinde 2 5 asırlık haklan bulunan toprak­ larla birlikte anavatanları Yunanistan'a bağlanmalarım ve bunun karşılığm da bütün güçleri üe m ücadeleye gideceklerini bildirir. “Türkiye Rum ları Patrik Vekili Dorotheos heyetinin alm ış ol­ duğu bu kararlan İngiltere, Am erika, Fransa, İtalya, İspanya ve Yunanistan delegelerine büdirilm esini ister.’*16 Patrikhane 13 Ekim 1919’da da Batılı devletlere bir muhtıra göndererek, Anadolu’da başlayan Kuva-yı Milliye hareketi­

nin aslında Türk barbarlığından başka bir şey olmadı­ ğını ileri sürecek, Rumlar’m kurtuluşunun ancak Batılı devletlerin Anadolu’yu işgal etmesine bağlı olduğunu be­ lirterek Am erika ve İngiltere’nin acil müdahalesini isteyecektir!7 717 16 İhanet bununla bitmeyecektir. Yunan Ordusu Trakya topraklarında ilerlerken Çorlu Met­ ropoliti Patrikhane’ye başvurarak Çorlu’nun Yunanistan’a

bağlanması gibi tuhaf bir taleple ortaya çıkacak, aynca Atina, Londra, Paris ve Washington’a başvurarak bağımsız bir Türk

Devleti’nin kurulmasına engel olunmasını isteyecektir! Oysa Çorlu’da 17 bin Türk’e mukabil sadece 3 bin Rum vardır!718 Daha sonra Metron ve Kayseri metropolitleri Trakya’ya gidecek, Yunan Başkomutanının huzuruna çıkacak ve Yunan Ordusu’nu bütün Trakya’yı işgale dâvet edeceklerdir.719 716 Erol Cihangir, a.g.e., s: 13. 717 Erol Cihangir, a.g.e., s: 5. 718 M . Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c : 1, s: 71. 7 1 9 Zeki Sanhan, a.g.e., c : 4, s : 547.

380


NECDET SEVİNÇ

Aynı şekilde Patrik Meletios da Yunan Ordusu’nu Ankara’yı iş­ gale teşvik etmiştir. Osmanlı Hükümeti, Yunan vatandaşı olan bu adamı tanımayınca, vekili Metropolit Nikola devreye sokulmuş­ tur. Wilson prensiplerine dayanarak Rumlar’ın Türk boyunduru­ ğundan kurtulduğunu ve anavatanları olan Yunanistan’a iltihak ettiğini açıklayan papaz, işte bu papazdır. Bu karar, Osmanlı Hükûmeti’ne de resmen duyurulmuştur. Patrik Vekili Dorotheos ile Kayseri Metropoliti ve Sen Sinot Meclisi Başkanı Nikolaos da Türkiye’de incelemeler yapmakta olan Amerikan heyetinin ı Ağustos 1919’da Amerikan Elçiği’nde düzen­ lediği toplantıda “Türklerle beraber yaşamak istemedikle­ rini” söylemişlerdir. Aynı toplantıda, Türklerle beraber yaşamak istemediklerini söyleyen Ermeni Patriği Zaven Efendi de, Am eri­ kan himayesi istemiştir. Bir Pontus Devleti’nin kurulmasını sağlamak için Mart sonun­ dan beri Paris ve Londra’da temaslarda bulunan Trabzon Metropo­ liti Hrisantos, İngiltere Dışişleri Bakan Yardımcısı’ndan Trabzon’a İngiliz askerlerinin gönderilmesini talep etmiştir.720 Görüldüğü gibi patrikler hiyanet yarışına çıkm ış gibiydiler. Dinî ve millî mevcudiyetlerini Türk Milleti’ne medyun olan Rum Patriği Dorotheos ile Ermeni Patriği Zaven Efendi 15 Ekim 1919’da Yüksek Komiserler vasıtasıyla Paris Konferansının başkanlığını yürüten Fransız Cumhurbaşkanı Clemenceau’ya başvurarak, müt­

tefik devletlerin bütün Türkiye’yi işgal etmesini isteyecek kadar azgınlaştılar!72117 Ekim’d e de Yüksek Komiserleri ziyaret ederek bütün Türkiye’nin işgaline ilişkin taleplerini tekrarladı­ lar.722 Dorotheos, 14 Şubat 1920’d e Lloyd G eorgebir mektup gön­ dererek, Türkler’in İstanbul’dan atılmasını ve Türkler için değil Yunanlılar için mukaddes olan bu şehrin Yunanlılar’a veril­ mesini isteyecektir.723 720 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 17. 721 İsmail Hami Danişment, İzahlı Osm anlı T arih i K ronolojisi, c: 4, İstanbul 1972, s: 462. 722 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 177. 723 Erol Ulubelen, a.g.e., s: 263.

381


İSTİKUL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

24 O cak 1919’da İstanbul’d a, İçanadolu Rum lan’nm temsil­ cilerinden oluşan bir Anadolu Komitesi kurulur. Komitenin yedi üyesinden biri olan Sofokl Hüdaverdioğlu, Anadolu Rum lan’nm toprak taleplerini iletmek üzere Mart-Nisan aylarında Paris ve Londra’ya gidecektir.724 Hatırlamanız gerekir ki, İzmir Metropoliti Hrisantos, İzmir’in işgalini destekleyen bir mesaj yayınlamış, Patrikhane temsilcileri de Yüksek Komiserlere birer mektup göndererek İzm ir’in işgal edilmesinden duydukları memnuniyeti ifade etmişlerdi. İznik Başpiskoposu Vassilios şöyle diyordu:

"Geride bir tek fe r t kalmamak üzere Türkler’in tü­ müyle yok olmasını nasıl da isterdim!”725 \

2 Temmuz 1919’da Çukurova’daki Rumlar ve batinler Fransız Cumhurbaşkam’na bir yazı göndererek Fransa’ya bağlanmak iste­ diklerini arz ettiler. Çukurova Emenileri ile Araplar Fran­

sız himayesi altında yaşamak istiyorlardı. Bölgedeki Çerkezlerin amacı Fransız mandası altmda bağımsız bir devlet olmaktı.726 15 M art 1919’da İstanbul’da Arnavut Teavün Cemiyeti ku­ ruldu. Bu cemiyet Londra Konferansının dışanda bıraktığım iddia ettiği bazı toprakların Arnavutluk’a katılması için çalışacaktı.727

Yunan Ordusu’nda Anadolu Rumları Rumlar’ın Türk düşmanlığı söylemden ve bazı girişimlerden ibaret kalmamıştır. Rumlar Türkiye topraklarında Türkleri yok et­ mek için eyleme de geçmişlerdir. Yunan askerlerinin İzmir’e çıkı724 Dimitri K itsikis, Yunan P ropagandası, çeviren: Hakkı Devrim, İstanbul 1974, s: 220. 725 Gotthard Jaeschke, K u rtu lu ş S a v a şı İle İlg ili İngiliz B elg eleri, İstanbul 2001, s: 90. 726 Z eki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 357. 727 Tarık Zafer Tunaya, T ü rk iy e ’de Siyasal P artiler, c: 2, s: 452.

382


NECDET SEVİNÇ

jjim takip eden günlerden itibaren Rumlar ve Ermeniler düşman ordusuna katılıp, silâhsız, öndersiz ve teşkilâtsız kalan Türklerce karşı savaşmışlardır.728 İzm ir’d e bulunan Yunan Genel Karargâhı, işgal altında tut­ tukları bölgelerde Rum lar için seferberlik bile ilan etmiştir. 12 Mart 1920 tarihli seferberlik emrinde, 20-21 yaşındaki Rum genç­ lerinin 28 Mart’a kadar asker yazılmaları istenmiştir. Seferber­ lik emrine uyup, başlarında papazları olduğu hâlde İzmir’e gelen

Rumlar’dan üç alay kurulacak729 ve bu alaylara Türkleri yok etme görevi verilecektir. Yunan kuvvetleri yine yerli Rumlar’dan kurulan çetelerle Sapanca’yı işgal edecek­ ler, buradan yeni cinayetler işlemek üzere Söğüt ve Eskişehir’e doğru harekete geçeceklerdir. 22 Nisan 1921’d e Denizli’nin Batısı’ndaki Yeniköy istikam e­ tinden saldırıya geçen ve ellerinde Yunan Ordusu’nun verdiği m akifialftüfekler bulunan düşman kuvvetinin tam am ı Rum ve Ermeniler’d en oluşuyordu.730 Sakarya Savaşı’nda ve önceki muha­ rebelerde esir alman Yunanlılar arasında çok sayıda Ana­

dolu Rumu’na rastlanmıştı, bunlar İstiklâl Mahkemeleri’nde yargılanıp ölüm cezasına çarptırıldılar. Seyitgazi’de esir edilen 28 vatan haini Rum, Ankara İstiklâl Mahkemesi’nin kararı ile va­ tana ihanet suçunun failleri olarak 30 Temmuz 1921’de Karaoğlan Çarşısı’nda asılarak idam edildi731 Bilal Şimşir’in İngiliz arşiv­ lerinde rastladığı bir belgeye göre Yunan Ordusu’nda 35 bin

Türkiyeli Rum, Türkiye’ye karşı çarpışıyordu!732 728 Nuri Köstüklü, B a tı C ephesi M ın tık a sı’nda M illî M ücadele K a rşıtı E rm eni-R u m F aaliy e tleri, “Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi B il­ dirileri”, c: 1, Ankara 2 0 0 3 , s: 537. 729 Zeki Sanhan, a.g.e., e: 2 , s: 423. 730 N uri Köstüklü, a.g.m ., s: 537. 731 Zeki Sanhan, a.g.e., e: 3, s: 631. 732 B ilal Şimşir, İn g iliz B e lg e le ri’n d e T ü rk iy e , c: 3 , Ankara 1984, s: 457.

383


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Bu rakama, bu kitabın kapsamı dışında kalan Pontus çetelerini,733* Trakya ve Batıanadolu’daki diğer Rum çetelerini, Mersin, Adana, Maraş, Gaziantep, Urfa yöresinde Fransızlar’ın emrinde Türkleri yok etmekte olan Ermeni çetelerini ve Kürt ayaklanmalarına katılanlan ilave edersek ürkütücü rakamlarla karşılaşırız ki, bu ra­ kamlar kendilerini Türk hissetmeyenlerin bu vatanla hiçbir ilgi­ lerinin olmadığını ifade eden somut göstergelerdir.

733 * Pontus meselesi ile ilgilenenler P on tu s’ta H esaplaşm a isimli eserimize bakabilirler.

384


MÜTAREKE BASINI " ...

A sıl olan dahilî cephedir. B u cephe bütün memleketin,

bütün milletin vücuda getirdiği cephedir. Zahiri cephe, doğ­ rudan doğruya ordunun düşman karşısındaki müsellâh cep­ hesidir. Bu cephe tezelzül, tebeddül edebilir; mağlup olabilir. Fakat bu hâl, hiçbir vakit bir memleketi, bir mileti mahvedemez. Mühim olan, memleketi temelinden yıkan, milleti esir et­ tiren dahilî cephenin sukutudur. ”

Atatürk, Nutuk, 639 İstanbul, 1973

M

ondros MütarekşsHfe'silâHIar susar, kalemler konuşmaya başlar.

İstanbukfiükûmeti’nin zafer olarak tanıttığı mütarekenin as­ lında birteslimiyet sözleşmesi olduğunun anlaşılması, düşman donampasına bağlı 6o’tan fazla geminin Boğaza demirlemesi, özel­ l i ^ İzmir’in işgalinden sonra artık İstanbul’dan umutlarını kesen Vatanperverler kendi seslerini yükseltm eye başlarlar. 22

M ayıs 1919’da B alıkesir’de D oğrusöz G azetesi yayın la­

nır. Onu yin e Balıkesir’d e neşredilen İzmir’e D oğru Gazetesi ile Kastamonu’da yayınlanan Açıksöz takip eder. Daha sonra Nazilli’d e Aydıralı, Bursa’da Gündüz, Adana’da Yeni Adana gazeteleri mücade­ leye atılırlar. Konya’da Öğüt, Amasya’da Emel, Erzurum’da Albayı :ık, Edirne’d e Ahali, Antep’te Antep Haberleri, Trabzon’d a İstikbal, <îiresun’da Işık, Samsun’da Ahali, Antalya’da Anadolu, Elazığ’d a Satvet-i Milliye ile Sivas’ta İrade-i Milliye ve Atatürk’ün Ankara’d a 385


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

çıkardığı Hakimiyet-i Milliye gazeteleri Kuva-yı Milliye’ye destek vermek maksadıyla yayma başlarlar. Bu gazetelerin istisnasız hepsi, fevkalâde kıt mâlî imkânlar ve ilkel şartlar altında, sahiplerinin büyük fedakârlıkları sayesinde çıkarılan gazetelerdir. Buna rağmen hem düşman propagandasına cevap verilmiş, hem de halkın moralini yüksek tutarak onların m illî mücadeleye katılmasını sağlamaya çalışmışlardır. Genellikle aralarında Türk evlâdına pek rastlanma­

yan Hürriyet ve İtilâf Partisi mensupları ve İngiliz Mu­ hipleri Cemiyeti üyeleri tarafından çıkarılan bazı gaze­ teler düşmanla işbirliği yapmış, işgal kuvvetleri tarafından da desteklenmişlerdir. Balıkesir’de İrşat, işgal altındaki Bursa’da yayınlanmaya baş­ layan İntibah, Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından bir gün sonra Adana’da faaliyete geçen Ferda, işgal Adana’sında neşredi­ len Adana Postası, Kastamonu’daki Zafer ve Mudurnu’daki Kürsi-i Millet gazeteleri, ya Hürriyet ve İtilâfın yada İngiliz Muhipleri’nin organlarıydılar. İşbirUkçi idiler. Mütareke devrinde Bandırmada yayınlanan Adalet Gazetesi’nin

sahibi Bahriyeli Ali Sami Bey bir Yunan uşağıydı. Maale­ sef T ü rk Ordusu’nda albaylığa kadar yükselen bu zat, 31 M art ola­ yına karıştığı için Mısır’a kaçmış, sonra işgal altındaki Bandırma’ya gelip Adalet’i çıkarmaya başlamıştı. Türk köylülerini Yunanlılar lehine teşkilâtlandırm aya çalışıyordu. Yanına yerli Rum lar’dan m uhafız alarak abone kaydettiği bilinen A li Sami, Yunanlılar ta­ rafından Savaştepe’de görevlendirilmiş, Türk taarruzu başla­

yınca Selanik’e kaçmıştı.734 Millî mücadele yıllarında Demirci Kaymakamı olan eski vali­ lerimizden İbrahim Ethem Akıncı, Adalet’in Yunan parası ile

yayınlandığını yazmıştır.735 734 Ömer Sami Coşar, M illî Mücadele Basını, İstanbul 1964, s: 49. 735 İbrahim Ethem A kıncı, D em irci Akıncıları, Ankara 1978, s: 269.

386


NECDET SEVİNÇ

Zaferden sonra Yunan Ordusu’nun peşine takılıp Türkiye’yi terk eden Ali Sami, Atatürk’ü öldürmekle görevlendirile­

cek, fakat Türk istihbarat birimleri suikastı önleyeceklerdir. Ruhi depresyonlar içinde yaşadığı bilinen bu vatan haini sonunda Or­

todoks Hıristiyan olacak ve böylece vatanından sonra dinine de ihanet edecektir. Halk, Balıkesir’de yayınlanan İrşat Gazetesi’ne Yunan taraf­ tarı neşriyatından dolayı Gâvurcu İrşat adını vermişti. Yunan işgal kuvvetleri Komutanı “Steryadis cenaplarının” yetim ço­ cuklara kurbanlık koyun hediye ettiğini uşakça bir üslupla anla­ tarak câniy i sevimli göstermeye çalışan bu gazete 4 Eylül 1920 ta­ rihli nüshasında Mustafa Kemal Paşa’ya şöyle saldıracaktı:

"...Anadolu’da fitn e ocağını tutuşturan b ir sergerde!

Son devrin Kabakçı M ustafa’sı!” Gazeteye göre Kuva-yı Milliye mensuplan ipten kazıktan kur­ tulmuş Anadolu fedaileri idiler.

İrşat Gazetesi’nin emrine tahsis etmişti. Gazetenin kâğıt ve mürekkep ihtiyacı da^dne işgal kuvvetleri tarafından karşılanıyordu.736

X

Bursa’da yayınlanan Mücahede ve İntibah gazeteleri de Yunan taraftarı idiler. Vüayet Matbaası’nm da müdürü olan Mücahede’nin sahibi Enver Beyne, Bursa Gazetesi’nin sahibi Cemal Kudret Bey,

vatana ihanet suçundan gıyaplarında mahkûm olmuş­ lardı. Bursa/kurtulduğunda bu ikisinin firar etmiş olduklan an­ laşıldı.

(

İzm ir’d e yayınlanan Köylü Gazetesi’ne göre, İngilizler’in Türk Milleti’ne karşı herhangi bir husumetleri yoktu! İngilizler Türkler’in larihi ve an’anavî dostuydular! Onlar Türkiye’ye, Türk-İngiliz dost­ /16 Ömer Sami Coşar, a.g.e., s: 47.

387


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

luğunu tehdit eden kimseleri cezalandırmak için gelmişlerdi, asla kötü niyetli değillerdi!737 Yakup Kadri bu gazetenin İzmir’deki Yunan idaresinin organı olmak alçaklığını irtikâp ettiğini yazar738 Adana’da yayınlanan Ferda Gazetesi, işgal kuvvetlerini “me­ deniyetin temsilcileri” olarak alkışlar. Sanki fırsat bekliyormuş gibi Mondros Mütarekesinin imzasından bir gün sonra yayma baş­ layan bu gazete, Fransızlar’dan maddî-manevî destek görmüştür. Atatürk, Nutuk’ta Ferda’nın bir ecnebi gazetesi olduğuna işaret etmektedir.739 Ermenileri örgütleyip, Türkler’in üzerine gönderen İşgal Kuvvetleri Komutanı Romien ile mülâkatlar yayınlayarak740 düşmanı sempatik göstermeye çalışan Ferda, vatan savunması yap­ m akta olan T ürk Milliyetçilerinin amansız düşmanıdır. Ferda’ya göre; milliyetçilik demek, çetecilik demektir! Soyguncu­

luk ve yağmacılık demektir! Milliyetçilerin amacı mil­ leti soymak, aç bırakmak ve tamamen öldürmektir!741 Ferda, 5 Kasım 1920 tarihli nüshasında, bir Fransız uşağı ol­ duğu anlaşılan Adana Vali Vekili Abdurrahman Bey’in demecini yayınlar. Vali Vekilinin işgal kuvvetlerinden şikâyeti yoktur. Ev­ leri basıp yağmalayan, varlıklı kimseleri haraca bağlayan, kadını kızı dağa kaldıran Ermeni çetelerinden de şikâyetçi değildir. Onun şikâyeti millî teşkilâttandır. “Millî teşkilât adı altında bir ta­

kım âsilerin vilayeti kasıp kavurmasından” yakm an Vali Vekili’ne göre Fransızlar Adana halkının iyiliğini istemektedir! Dolayısı ile ayaklanmak için sebep yoktur!742 Fransızlar tıpkı bu Vali Vekili Abdurrahm an Bey gibi işbir­ likçi Mesut Fani’yi Osmaniye’ye kaym akam tayin ederler. Mesut 737 Köylü, 6 Haziran 1921.

738 Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ergenekon, Ankara 1981, KültüT Bakanlığı Yayını, s: 126. 7 3 9 Atatürk, Nutuk, c: 1, s: 331. 740 M . Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c : 1, s: 27. 741 Ferda, 20 Aralık 1920. 742 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 273.

388


NECDET SEVİNÇ

Fani kaymakamlık koltuğuna oturunca b ir beyannâme yayınla­ yıp halkın teslim olmasını ister. Beyannâmenin birkaç cümlesi aynen şöyledir:

"... 4 0 0 yıld ır a ltın d a yaşadığım ız b a yra k denilen

o kırm ızı paçavradan ne fa y d a gördünüz? Bugün mu­ azzam b ir devletin (F ransa’nm ) şanlı bayrağı ü zeri­ m izde dcdgcdanıyor. B ari bundan istifade ederek m e­ su t yaşayalım !”743 Bu vatan haini, Ferda Gazetesi’nin yazarları arasındadır. Ga­ zetenin sahibi de bir başka vatan hainidir: A li İlmî Fanîzâde. İkisi de kardeştirler.

İkisi de Kürt Teali Cemiyeti’nin üyesidirler.744 Kardeşin kardeşi kırm asına sebep olan âsi Delibaş’a “kah­

raman” Mustafa Kemal Paşa’ya “Düzme Mustafa” diyebilen bu gazete için Türk kuvvetleri düşman kuvvetleridir! Ferda, millî kuvvetlerimizin Sarıçam da Fransız birlikleri ile yap­ tığı çarpışmayı, 90 yıl sonra bugün bile insanın kanını donduran şu cümlelerle duyurmuştur:

..Düşmanm bir keşif kahı Sarıçam da Fransız kuvvet­

leri ile karşılaşarak çarpışm ış ise depüskürtiibnüştür!”745 Okuyucularım ız Fanîzâdelerle ilgili daha geniş bilgiyi kita­ bın Hazin Sonları başlıklı bölümünde bulabilirler, biz şim dilik Türk askerine düşm an diyen bu kanı bozuğun devletin başına nice belâlar açan Papaz Muşeg’in casusu olduğunu belirt­ mekle yetineceğiz. 743 L T .B .M .M . Z abıt C erid esi, c: 8, s: 443. 7 4 4 A li İlm î Fanî, B ir 150’liğ in M ektu p ları, hazırlayan: Abdullah Uçman-Handan İnci, İstanbul 1998, s: 15. 745 Ferda, 15 Ekim 1920, zikreden: Ahmet Cevdet Çamurdan, K u rtu lu ş S a v a şı’nda Doğu K lik y a O lay ları, Adana 1975, s: 119.

389


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

Yunanlılardan para alıyor muydu, bilemiyoruz, Edirne’de yayın­ lanan Te’min Gazetesi, Yunan komutanlarının Selimiye Camii’ne gelişlerini adeta bir Yunan gazetesi gibi bildirmiştir: "... Dün öğleden sonra saat beşte, Yunan Genel Valisi Beye­ fen di hazretleri, Yunanlı generaller, askerî ve mülkî ileri gelenler ve Metropolit Efendi hazretleri Selimiye Camii’ni şereflendirmiş­ ler ve M üftü Hilmi Efendi ve yanındakiler tarafından karşılan­ mışlardır. Özgürlük ve adaletin saygı değer temsilcisi olan Baş­ bakan Venizelos hazretlerinin sağlığı için Müftü Efendi tarafından yapılan güzel bir duaya katılmışlardır.”746

Vatan’ı K aça Sattılar? İlgili işgal subayları basınla tem as etmek için çeşitli etnik un­ surlara mensup insanların kokuştuğu bir sosyal mezbelik olan Osmanlı başkentinde daha müsait bir vasat buldular. Bu subay­ lar, aralarında Türk evlâdına pek rastlamadığımızı ısrarla belirt­ mek ihtiyacını duyduğumuz Hürriyet ve İtilâf taraftan gazeteci ve yazarlarla daha yakından ilgilendiler. Bu partinin Genel Başkanı olan Miralay Sadık Bey’in İngilizlerle birlikte hareket etmesinden istifade ederek, avlamak istedikleri yazarlarla sık sık buluştular. Onlarla dostluk kurdular. İhtiraslarım tatmin ettiler, ihtiyaçlarını karşıladılar. İstanbul Hükümetleri ile Kuva-yı Milliye, Kuva-yı Milliye ile Hürriyet ve İtilâf arasındaki uyuşmazlıklardan, İttihat Terakki’nin “müşterek düşman” oluşundan faydalandılar. Bazı yazarları satın aldılar, bazı gazeteleri elegeçirdiler, bazı gazeteler çıkardılar. Bospohore Gazetesi İngilizler’in m alî desteği ile ya­ yınlanıyordu. Stanbul, Fransız Sefareti’nin kontrolü altında idi.747 İngiliz gizli servisi, aradığı adamların çoğunu Damat Ferit’in çevresinde buldu, onları elde etm ek için de fazla zahmet çekmedi. 746 T e’min, 13 Ağustos 1920, Aydın Keleşoğlu, İh an et B asın ı, Ankara 2010, s: 375. 747 İzzet Öztoprak, K u rtu lu ş S av aşı’nda T iir k B asın ı, Ankara 1981, s: 164.

390


NECDET SEVİNÇ

İngiliz Yüksek Komiserliği reddetmiştir am a Am erikan gizli belgelerinde İngiliz Yüksek Komiserliği’nin İngiliz man­

dasını destekleyen 3 -4 gazeteye para verdiğine ilişkin is­ tihbarat raporlan vardır!748Zaten bu durum, öteden beri örnekle­ rini sunageldiğimiz utanç verici neşriyattan da anlaşılmaktadır. Tarık Müm taz, Peyam-ı Sabah Gazetesi’nin sahibi M ihran Nakkaşyan Efendi’nin,749 Damat Ferit lehine yazılan her kelimeyi altınla tarttığını yazmaktadır.750 Öldüğünde Damat Ferit’in çan­ tasından Peyam-ı Sabah’ın hisse senetlerinin çıktığı bilinmekte­ dir am aN akkaşyan’ın İngilizler’d en para alıp almadığı hususunda şimdilik herhangi bir bilgimiz yoktur. Fakat Ahmet Cevdet’in İngilizler’den para aldığı an­

laşılmaktadır. Bern’deki İngiliz Büyükelçisi Rumbold, Dışişleri Bakanlığı’na yolladığı 5 Aralık 1918 tarihli şifrede Ahm et Cevdet’in sahihi olduğu İkdam Gazetesi’ni İngiliz çıkarları için seferber et­ mek niyetinde olduğunu bildirmiştir.751 Bir başka belgeden Ahm et Cevdet’in “İngiliz çıkarlarına hiz­

met etmeye ikna edildiği” anlaşılıyor.752 Aynı şekilde Servet-i Fünun ve Soir gazeteleri sahibi Ahmet İhsan da İngiliz taraf­

tarı yapılıvermiştir! İleri Gazetesi’nin yazarı ve Yazı İş­ leri Müdürü Celal Nuri İtalyan ajanıdır! İtalya Dışişleri Bakanlığı ile sıkı ilişkiler içinde bulunan Celal Nuri, bu bakanlığın eski müsteşarı Signor Borsarelli’nin yardımları ile Paris Barış Konferansı’na gider. Mühim bir adam olarak tanı­ tılır. Türkler’in, özellikle Trakya ve Anadolu’da İtalyan güdümün­ den yana olduklarına dair basma beyanatlar verir.753 Fakat Trakya 748 Orhan Duru, A m erikan G izli B elgeleri İle T ü rk iy e ’nin K urtuluş Savaşı Y ılla r ı, İstanbul 2006, s: 49. 749 Mihran Nakkaşyan Efendi, zaferden sonra İtalya’ya kaçacaktır. 750 Tarık Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 341. 751 Salahi Sonyel, K u rtu lu ş S av aşı G ü n le ri’nde İngiliz İstih b a ra t S e rv isi’nin T ü rk iy e ’d ek i E ylem leri, Ankara 1995, s: 3. 752 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 27. 753 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 27.

391


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

v e Anadolu üzerinde h ak iddia eden Venizelos, Celal Nuri’nin Yu­ nan m akam larına gönderdiği ve Anadolu ve Trakya’nın Yunanlı­ lara verilmesini isteyen dilekçelerini Atina gazetelerine dağıtınca, bu yazı işleri müdürünün çift taraflı çalışan bir ajan olduğu

ortaya çıkıverir. Wilson Prensipleri Cemiyeti’nm kurucuları arasında bulundu­ ğuna göre Amerika’ya da yakın durduğunu söyleyebileceğimiz Celal Nuri, daha sonra Anadolu’ya geçip millî mücadeleye katılacaktır.

“M alî Yardım Yapılırsa Yunan İddialarını Desteklerim” 24 Ekim 1921’de İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na ulaşan İngi­ liz gizli istihbarat raporunda Mevlanzâde Rıfat’ın, kendisine malî yardım yapılırsa Yunan iddialarını desteklemeyi kabul ettiği bil­ dirilmektedir.754 İngiliz gizli belgelerinde Seyit A bdülkadir ile birlikte Kürt Partisi’nde ak tif rol almış kişiler arasında gösterilen755 Mevlan­ zâde, Serbesti Gazetesi’nin sahibidir. Celal Bayar, Ziya Şakir Soko’nun 1933’d e Son Posta Gazetesi’nde yayınlanan “İttihat Terakki Nasıl Doğdu, Nasıl Yaşadı, Nasıl Öldü” başlıklı tefrikasına atıfta bulunarak M evlanzâde Rıfat’ın, Fitz Maurice’un önünde yerlere kadar eğildiğinden, ona şaşılacak de­ recede bü yü k hürm et gösterdiğinden bahseder.756 Bu Fitz Maurice, İngiliz entelijans servisinin ileri gelen ajanlarındandır! İngiliz Elçiliği’nde baştercümandır ve azılı bir Türk düşmanıdır! Ziya Şakir, bazı gazete bütçelerinin birden bire genişlediğin­ den bahsederek Serbesti Gazetesi’nin İngilizler’den para aldığını ima etmektedir. 754 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 216. 755 Erol Ulubelen, İngiliz Gizli Belgelerinde Türkiye, s: 203. 756 Celal Bayar, Ben De Yazdım, с: 1, İstanbul 1965, s: 186.

392


NECDET SEVİNÇ

Kendisine para verilmesi hâlinde Yunanlıları destekle­ yeceğini söyleyebilen Mevlanzâde Rıfat, Kürt Teali Cemiyeti’nin birinci derecede faaliyet gösteren mensupları arasındadır.757 Hür­ riyet ve İtilâf Partisi’nin de üyesidir. Mustafa Kemal Paşa’nın, Sivas’tan 15. Kolordu Komutanlığına gönderdiği 9 Eylül 1919 tarihli şifresinden öğreniyoruz ki, bağım­ sız Kürdistan için propaganda yapmak maksadıyla İngiliz istih­ barat subayı Binbaşı Novil ile birlikte Malatya’ya gelenlerden biri de Mevlanzâde Rıfat’tır! Ötekiler de Kâmuran Bedirhan, Celadet ve Cemilpaşazâde Ekrem!758 Mevlanzâde, İstanbul’da kendisini ziyarete gelen Sait Nursî’ye de “Kürdistan’ı kuralım” teklifinde bulunacak, fakat teklif red­ dedilecektir.759 Sahibi olduğu Hukuk-u Beşer Gazetesi’nin 25 Mart 1919 ta­ rihli nüshasında kom utanlara “âli sefiller, haydut elebaşı­

ları” dediği için Mustafa Kemal Paşa, Harbiye Nezareti’ne baş­ vurup Mevlanzâde hakkında kanunî işlem yapılmasını isteyecek, fakat bu m ektup Harbiye N ezareti tarafın dan M evlanzâde’ye gönderilecektir!760 Basınla bir ilgileri yoktur ama yeri gelmişken kaydetmeliyiz ki, İngiliz gizli belgeleri arasında Kâmil Paşa kabinesinde İçişleri 757 Selahattin Tansel, M o nd ro s’tan M ud anya’ya, c: 1, Ankara 1973, s: 136, 190 numaralı dipnot. 758 A tatU rk’Un Bütün E se rle ri, c: 3, İstanbul 2000, s: 372. Ayrıca bakınız: Kâzım Karabekir, İstik lâ l H arbim iz, İstanbul 1969, s: 189. 759 Necmettin Şahiner, B ilinm eyen T araflarıy la Bediüzzam an S a it N ursî, İstanbul 1990, s: 228. Sait Nursî, Seyit Abdülkadir’den gelen Kürdistan’ın kurulmasına dair teklifi de reddedecek ve ona şu cevabı verecektir: “Allahü Zülcelâl hazretleri K ur’an-ı K erim ’de öyle bir kavim getireceğim ki, onlar A llah’ı sever, Allah da onları sever” diye buyurmuştur. Ben de bu beyan-ı ilahi karşısında düşündüm, bu kavmin bin yıldan beri âlem-i İslâm ’ın bay­ raktarlığını yapan Türk Milleti olduğunu anladım. B u kahraman millete hizm et yerine 450 milyon hakiki Müslüman kardeş bedeline birkaç akılsız kavmiyetçi kimsenin peşinden gitmem .” Necmettin Şahiner, a.g.e., s: 229. 760 Zeki Sarıhan, Ç e rk e z E th em ’in İhaneti, İstanbul 1998, s: 37, 27 numaralı dipnot.

393


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Bakanlığı yapmış olan R e ş it B e y ’in F r a n s ız a ja n ı o ld u ğ u n a i li ş k i n r a p o r l a r v a r d ır ! Bu raporlara göre bu sefil Bakan’a, Fransız istihbarat servisine verdiği bilgilere karşı M. Feuillet va­ sıtasıyla ayda 1.500 frank ödenmiştir.761

Nitelikli Dolandırıcılar “İngilizler buraya geldiklerinden beri kendilerine en müstehrek ve rezil vasıtalarla taraftar temin etmekten geri durmuyorlar”762 diyen Maliye Nazırı Cavit Bey, cümlesini şöyle tamamlamaktadır: - Sait Molla’yı bile istihdam ediyorlar! Müstehrek demek, iğrenç demektir, tiksinti veren demektir. İşte bu müstehreklerden, Damat Ferit Hükûmetleri’nde Şûrâ-yı Devlet üyeliği ve Adliye Nezareti Müsteşarlığı yapan Sait Molla, İngilizler’den aldığı para ile Türkçe İstanbul Gazetesi’ni çıkarm ış­ tır.763 İstiklâl Savaşı ile ilgili Am erikan gizli belgelerinden öğre­ niyoruz ki, İ n g iliz le r S a it M o lla ’y a h iz m e t le r in e m u k a b il a y d a 3 b in l i r a v e r m iş le r d ir .764 Dokuz Harbiye Nazırhğı’na yâverlik eden T an k M üm taz Göz­ tepe, Vahidettin Mütareke Gayyasında isimli eserinde nitelikli bir dolandıncıhk hikâyesi anlatır. Anlattığına göre kendi politikalannı destekleyen bir yayın organına ihtiyaç duyan Damat Ferit, devletin kırk yıllık resmî gazetesi olan Takvim-i Vekayi’yi günlük siyasi ga­ zete hâline getirmeyi düşünür. Yakınlan büyük skandala sebebi­ yet vereceğini söyleyerek onu bu teşebbüsünden vazgeçirirler. Fa­ kat Sadrazam Paşa’nın etrafında “hele bir gazetemiz olsun, evvel Allah, siyasi hasımlarımızın iflahını keseriz” diyen birçok dalka­ 761 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 2. 762 M aliye N azın Cavit Bey, F e lâ k e t G ü n leri, M ü tarek e D evrinin F e ci T a ri­ hi, İstanbul 2000, c: 1, s: 210. 763 C em il Dönmez, M illî M ücadeleye K a rş ı B i r C em iy et: İngiliz M u h ip leri C em iyeti, Ankara 1999, s: 63; Sina A kşin, İstan b u l H üküm etleri ve M illî M ücad ele, c: 2, s: 95, 228 numaralı dipnot. 764 Orhan Duru, A m erikan G izli B elg eleri İle T ü r k iy e ’nin K urtuluş Y ılla rı, s: 48.

394


NECDET SEVİNÇ

vuk vardır. Sait Molla da bu dalkavuklar arasındadır. Yakınları­ nın “efkâr-ı umumiyenin derin nefretini nefsinde toplamış olan” bu zattan uzak durmasını tavsiye etmelerine rağmen, sonunda ga­ zete çıkarma görevi Sait Molla’ya verilir. Sait Molla parayı alır, gazetenin ilk sayısını çıkarır ve bakı­ nız sonra ne yapar? O yıllarda gazeteler basılmadan önce İngiliz, Fransız, İtalyan temsilcileri ve bir Türk memurdan oluşan sansür heyetinin ona­ yını almak zorunda idiler. Sait Molla sansürün yayınını men et­ tiği bir yazıyı kasten neşrederek, daha ikinci sayıda gazetenin ka­ panmasını sağlar, parayı da cebine atıp sıvışır. Dolandırdığı para bin liradır. Molla daha sonra, Tevhid-i Efkâr Gazetesi sahibi Velid Bey’in kendisi hakkında açtığı dâvâdan yakasını kurtarabilm ek için, mahkeme başkanım Erzurum’a sürgün edip, adliyeden evrak çaldırtacaktır. Sait Molla, işte böyle bir Molla’dır. Tarık Mümtaz Göztepe, ileride bahsedeceğimiz 150’liklerden Mevlanzâde Rıfat’ın da aynı şekilde Damat Ferit’ten 5-6 yüz lira para sızdırıp, gazeteyi sansüre kapattırdığını yazmaktadır.765 Abdullah Cevdet, senatoryum için toplanan parayı çalmakla yetinmeyecek, İttihat Terakki’nin Cenevre’d eki matbaasının da üstüne yatacaktır.766 Tekraren arz etmek isterim ki, Kürtçe Jin Dergisi’nde yazan bu Abdullah Cevdet, İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin, Sevr’in imza­ lanması münasebeti ile Fehmi Paşa Konağı’nda tertiplediği kut­ lama töreninde haşmetlu kral ve kraliçeye afiyet dileyen

Abdullah Cevdet’tir! 765 Bakınız: Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 362, 367. 766 R ız a Nur, Hayat ve Hatıratım, c: 3, İstanbul 1968, s: 557.

395


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Çanakkale’de destan yazan kahramanlan medeniyete diren­

mekle suçlayabilen bu adam, İstiklâl Harbi’nin ve Gazi Paşa’nın Kürtçü muhaliflere arasındadır. İstiklâl Savaşı’nda Türk Milliyetçileri’nin karşısına dikilen gü­ ruh, kimi İngütere ile, kim i İtalya ile, kimi Fransa ve Yunanistan ile veya işbirlikçi iktidar çevreleri ile çıkar ilişkileri bulunan işte bu güruhtur. Bu güruh tarafından yayınlanan Alemdar Gazetesi’nde -hangi devlete hizm et ediyorsa- Feridun adında biri, M ustafa Kem al Paşa’ya “cani” diye saldırabilmiş,767gazete de m illî teşkilâtın yok edilmesini istemiştir: "... M illî teşkilâtı yok etmek, millet için varolma, mücadelesi­ dir. Müslümanlar bilmelidirler ki, o alçaklara karşı çıkanlar dine, halifeye, millete unutulmaz hizmetlerde bulunmuş olacaklardır!” Yine bu güruha mensup olan Mihran Nakkaşyan Efendi’nin Sa­ bah Gazetesi, milliyetçüeri milleti öldürmek istemekle suçlam ıştır

"...M illiyetçilik ve çetecilik, soygunculuk ve yağm a­

cılık dem ektir. Onların am acı m illeti soym ak, aç bırak­ m ak ve tam am en öldürmektir!"768 Bu güruh için esas olan vatanın istiklâli değildir. Milletin istikbâli değildir. Devletin bekâsı değildir. Türk’ün şeref ve haysiyeti değildir. Onlar ecnebi sofralarından önlerine fırlatılacak bir kemik par­ çası için vatana da millete de ihanet etmiş, Yunanlılar için dahi uy­ gun görmedikleri isnat ve iftiralarla Türk Milliyetçileri’ne saldırmış­ lardır. Onlara göre Mustafa Kemal şakidir! Uzunçarşılı’nın 65 bin,769 Naima’nın 100 bin770Türkm en’i kuyulara doldurup kat­ 767 Tank Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c: 2, s: 298. 768 Sabah Gazetesi, 2 0 A ralık 1920. 769 İsmail Hakkı Uzunşarşılı, OsmanlI Tarihi, c: 3, bölüm 1, Ankara 1973, s: 113. 770 Naima Tarihi, e: 2, İstanbul 1968, s: 582.

396


NECDET SEVİNÇ

lettiğini kaydettikleri Hırvat devşirmesi Kuyucu Murat Paşa, Celali’lere nasıl muamele etm iş ise, Kuva-yı Milliye’ye de öyle mu­ amele edilmelidir! Maiyetindekiler, zorba yam ağı Cafer Tayyar şaklabanının elini kolunu bağlayıp hükümete teslim etmeli, Ke­ mal şaklabanına haddi bildirilmelidir! 20

Nisan 1920 tarihli Peyam-ı Sabah’ta yayınlanan bu satır­

lar, L’Entent muhabirine Dahiliye N azın sıfatıyla verdiği demeçte

“Mustafa Kemal ve arkadaşlarının Rumlar’dan daha teh­ likeli olduklarını” söyleyen771 Ali Kemal’e aittir. Bu adam ın ve diğer bazı adam ların üzerinde biraz durma­ mız gerekiyor.

Ali Kemal M illî mücadele hakkında en alçakça neşriyatı Ali Kemal yap­ mıştır. Celal Bayar’ın, hürriyet taraftarlarını Abdülhamit’in

serhafîyesi Ahmet Celalettin Paşa’ya gammazladığın­ dan772bahsettiği bu adam, tam 14 yıl boyunca memleketin nasıl idare edilmesi lazım geldiği hususunda ahkâm kestikten sonra, iktidara gelir gelmez kurtuluşu ecnebilerin himayesi altına gir­ mekte arayacak kadar tiynetsiz ve şahsiyetsizdir! Onun için önemli olan Türkiye’yi İngilizler’in veya Fransızlar’ın himayesi altına sokmaktır! Tâbi olacağı efendinin kim liği pek önemli değildir. Altında yaşayacağı bayrak, talimatlarına riayet edeceği âmir de önemli değildir. 9 Kasım 1918 tarihli Sabah Gazetesi’nde “İngiliz dostluğunu

kazanmanın, Osmanlı Devleti’nin temel siyaset ilkesi ol­ duğunu” yazabilmiş, 16 Kasım’da iki vatanından birinin Fransa 771 Zeki Sanhan, K u rtu lu ş Savaşı G ünlüğü, c: 1, s: 343. 772 Celal Bayar, B e n De Y azdım , c: 1, İstanbul 1965, s: 193.

397


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

olduğunu ifade etmiştir ama, ikinci vatanın neresi olduğunu meskut geçmiştir. O ikinci vatan herhalde İngiltere olmalıdır. İ ş g a l k u v v e tle r in e h iz m e t e d e c e ğ im a ç ık ç a ila n e d e n ve bu yazılan sebebi ile A b Kemal’i, Mustafa Sabri, Artin Cemal, Kürt Teali Cemiyeti Başkanı Seyit Abdülkadir gibi Kuva-yı Milliye’nin amansız düşm anlan ile birlikte ı. Damat Ferit Hükûmeti’nde Ma­ arif N azın olarak görüyoruz. Bakanlık koltuğunda otururken de umudunu Fransızlara bağ­ lamıştır. Şu sözler ona aittir:

"...H okkanızda lütuf ve âtifet için Fransız dostlanm a

güveniyorum. Onlar bizi âti himayelerine аіасакіапһг!”773 İngiltere’nin vaziyete h âkim olacağını tah m in etm iş veya Fransızlar yüz vermem iş olacak ki, sonraki günlerde Türkiye’yi İngiltere’nin kurtaracağını yazmıştır. Hâlbuki Türkiye, İngiliz ve Fransız işgali altındadır. İşgalcilere karşı istiklâl ve namus mücadelesi yapm akta olan m illiy e tç ile r in id a m f e t v a la r ın ın m ü s v e d e le r in i y a z a b i­ le c e k k a d a r 774 milliyetçilerin amansız düşmanı olan bu vatan hainine göre M u s ta fa K e m a l P a şa m a s k a r a lık y a p m a k la m e ş g u ld ü r .775 Ona göre Mustafa Kemal ve Kâzım Karabekir Paşa’lar dahil K u v a -y ı M illiy e ’n in t o p y e k ü n lid e r k a d r o s u h a y d u ttu r !776 Büyük Millet Meclisi küçük adamların eseridir.777 23 Nisan 1920 tarihli Peyam-ı Sabah’ta halkı Kuva-yı Milliye’ye karşı şöyle kışkırtacaktır:

"... Teşkilât-ı M illiye sergerdeleri!B u m ahlûklar ka­

dar başlan ezilm ek ister yılanlar tasavvu r edilem ez!” O hâlde? 773 Cemal Kutay, T ü rk iy e İstik lâl ve H ü rriy et M ü cad eleleri T arih i, c: 19, İstanbul 1961, s: 10.818. 774 Cemal Kutay, a.g.e., c: 19, s: 10.835. 775 Peyam-ı Sabah, 7 M ayıs 1920. 776 Peyam-ı Sabah, 25 Nisan 1920. 777 Peyam-ı Sabah, 28 M ayıs 1920; Z eki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 6.

398


NECDET SEVİNÇ

O hâlde “Anadolu bu yılanları temizlemelidir!”

5 Ağustos’ta yayınlanan başmakalesinde milliyetçilerin yar* gılanmadan katledilmesini isteyecektir. Şu satırlar ona aittir: "... Anadolu’nun henüz istilaya uğramayan yerlerini M us­

o ip siz sapsız, o a kılsız fik ir siz zorbalardan, canilerden tem izlem elidir. A rtık bu heriflerin hareketlerini m uhakem eye bile zam an da im kân da kalm am ıştır!”778 tafa Kem al’lerden, A li Fuat’lardan,

M aliye N azırı N afiz Paşa’nın oğlu Refi Molla’nın Şayeste

adında bir Çerkez halayıktan peydahladığı779 Ali Kemal, evlenmek için de Margaret adında İngiliz-İsviçre kırması bir ka­ dını tercih etmiştir. İşte damarlarında muhtelif milletlerin kanı dolaştığı hâlde bi­ zim Türk kabul edip İçişleri ve Maarif N azırlıklarına oturttuğu­ muz bu İngiliz uşağı, kendini hiçbir zaman Türk hissetmemiştir. Türk’ün değil, İngilizler ve Yunanlılar dahil, bilumum işgal kuv­ vetlerinin yanındadır! Dahiliye Nazırı iken her ne surette olursa olsun işgallere karşı koym ak isteyenleri yakalayıp sıkıyönetime gönderilmesini emreden odur.78° 14

Şubat 1920’de Fener Patriği Dorotheos, L’loyd George’a bir

mektup yazarak Türkler’in İstanbul’dan zorla atılmasını

ve İstanbul’un Yunanlılara verilmesini ister.78123 Şubat’ta Aydın Valiliği, İçişleri Bakanlığı’na bir rapor göndererek; Aydın vilayetine gelen Yunan askerlerinin sayısının 100 bini geçtiğini, dışandan gelen Rumlar’ın yerli Rum larla Türkler’e karşı örgüt­ lendiğini, Sakız Adası’ndan gemilerle asker ve savaş araç-gereçle778 Peyam-ı Sabah, 5 Ağustos 1920; Ayrıca bakınız: Feridun Kandemir, İstiklâl S av aşı’ nda B o zg u n cu lar ve C asuslar, İstanbul 1964, s: 48. 779 Cem al Kutay, B ilinm eyen T arihim iz, İstanbul 1974, s: 361; A li K em al’in İngiltere’de yaşayan torunu B oris Johnson dedesinin bir Çerkez halayıkla evlendiğini kabul etmiştir. Bakınız: Hürriyet, 10 M art 2 00 8 , s: 23. 780 Celal Bayar, B e n De Y azdım , c: 7, İstanbul 1969, s: 2131. 781 Erol Ulubelen, a.g.e., s: 236.

399


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

rinin gelmekte olduğunu bildirir. 24 Şubat’ta üç devletin başkanları Londra’da toplanıp, İzmir’e verecekleri şekli kararlaştırırlar. Verilen karara göre İzmir’de sembolik olarak Türk bayrağı dalga­ lanacaktır ama şehre Yunan garnizonları hâkim olacaktır. Önce­ leri Rumlar’dan ve Türkler’den oluşacak bir parlamento kurulucak, fakat iki yıl sonra bu parlamento Yunanistan’a ilhak için Millet­ ler Cemiyeti’ne başvuracak, böylece İzmir Yunanlılar’ın olacaktır. 6 Mart’ta üç yüksek komiser İstanbul’un işgal edilmesini uy­ gun görürler. İngiliz Dışişleri Bakam Lord Curzon, Yüksek Komi­ ser Robeck’e Çatalca’ya kadar Trakya’nın ve İzmir’in Yunanistan’a verilmesini, Boğazlar’ın milletlerarası kontrole tâbi tutulmasını, bağım sız bir Ermenistan kurulmasını ve belki Kürdistan’ın tanın­ masını isteyeceklerini bildirir. Eğer bu şartlar kabul edilmezse İs­ tanbul işgal edilecektir.782 19 M art’ta, İngiliz Harbiye N azın Churchill ve Genelkurmay Başkanı Mareşal Wilson, Yunan Başbakanı Venizelos’a Türkiye ba­ rış şartlarını kabul etmezse askerî harekâta girişip girişmeyeceğini sorarlar. V e askerî harekâta girişmeleri hâlinde savaş araç ve ge­ reçleri vereceklerini söyleyerek onları Türkiye’ye karşı kışkırtırlar. 23 Mart 1920’de Ali Kemal, Alemdar’da şöyle yazacaktır: "... Yunanlılar ne kadar ebedî düşmanımız olursa olsun, bu­ gün galiplerimizin bir müttefikidir. Onlara karşı yapılacak ha­ reket, İtilâ f Devletlerinin kırgınlığına sebep olur!” Aynı kalem, 7 Ağustos 1920 tarihli Peyam-ı Sabah’ta “Y u ­ n a n O r d u s u ’n a k a r ş ı ç ık ılm a m a s ın ı” isteyecektir. Şu satır­ lar ona aittir: “...Ankara yöneticilerinin Yunanlılara hâlâ meydan okumalarma çılgınlıktan başka bir sıfat verilemez. Yunanlılarla aramızda akılca da ilimce de kuvvet bakımından ve her açıdan bu kadar fa rk varken, onlarla muharebelere girişilemez!” 782 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 412.

400


NECDET SEVİNÇ

13 Ağustos 1920 tarihli Peyam-ı Sabah’ta, Sevr’in uygu­

lanması lazım geldiğini yazan A li Kemal, Kuva-yı Milliye’yi “Hareket-i Mecnunâne” olarak nitelemiştir. Çünkü Kuva-yı Milliye zuhur edeli Anadolu felâketlere uğramıştır.783 Bir İngiliz tuzağı olan Düzce ayaklanmasını bastıran Ankara Hükûmeti’nden hesap sorulmasını isteyen784bu süzülmüş, bu da­ mıtılmış, bu imbikten geçirilmiş vatan hainine göre; Mustafa Ke­ mal ve arkadaşları mahlûktur! Sergerdedir! Hayduttur! Canavardır! Kaniçicidir! Eşkıyadır! Y a İngilizler’in, m illî kuvvetlerin üstüne gönderdiği Anzavur Ahmet? O eşkıya meşkıya değildir, Ahm et Bey’dir. Düşmanı Anadolu’d an kovacağız diye topladıkları adamlarla Çumra’yı basan âsi Delibaş da kahraman!

Refi Cevat Maliye Nazın Cavit Bey “büyük Avrupa devletlerinin yar­

dımı olmaksızın ve bu yardımı sağlayacak tavizleri ver­ meksizin Anadolu’nun ortasında tek başımıza bir devlet kurup yaşamamız mümkün değildir” diyordu. Mustafa Kemal, hiç kimseye taviz vermeden, büyük Avrupa devletlerinin yardımını da almadan üstelik büyük Avrupa devlet­ lerine rağmen Anadolu’nun ortasında tek başına bir devlet kurdu ve o dönmeyi de astı! 783 Peyam-ı Sabah, 11 Şubat 1920. 784 Peyam-ı Sabah, 30 Ekim 1920.

401


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

Yunanlılardan para alıyor muydu, bilemiyoruz, Edirne’de yayın­ lanan Te’min Gazetesi, Yunan komutanlarının Selimiye Camii’ne gelişlerini adeta bir Yunan gazetesi gibi bildirmiştir: "... Dün öğleden sonra saat beşte, Yunan Genel Valisi Beye­ fen di hazretleri, Yunanlı generaller, askerî ve mülkî ileri gelenler ve Metropolit Efendi hazretleri Selimiye Camii’ni şereflendirmiş­ ler ve M üftü Hilmi Efendi ve yanındakiler tarafından karşılan­ mışlardır. Özgürlük ve adaletin saygı değer temsilcisi olan Baş­ bakan Venizelos hazretlerinin sağlığı için Müftü Efendi tarafından yapılan güzel bir duaya katılmışlardır.”746

Vatan’ı K aça Sattılar? İlgili işgal subayları basınla tem as etmek için çeşitli etnik un­ surlara mensup insanların kokuştuğu bir sosyal mezbelik olan Osmanlı başkentinde daha müsait bir vasat buldular. Bu subay­ lar, aralarında Türk evlâdına pek rastlamadığımızı ısrarla belirt­ mek ihtiyacını duyduğumuz Hürriyet ve İtilâf taraftan gazeteci ve yazarlarla daha yakından ilgilendiler. Bu partinin Genel Başkanı olan Miralay Sadık Bey’in İngilizlerle birlikte hareket etmesinden istifade ederek, avlamak istedikleri yazarlarla sık sık buluştular. Onlarla dostluk kurdular. İhtiraslarım tatmin ettiler, ihtiyaçlarını karşıladılar. İstanbul Hükümetleri ile Kuva-yı Milliye, Kuva-yı Milliye ile Hürriyet ve İtilâf arasındaki uyuşmazlıklardan, İttihat Terakki’nin “müşterek düşman” oluşundan faydalandılar. Bazı yazarları satın aldılar, bazı gazeteleri elegeçirdiler, bazı gazeteler çıkardılar. Bospohore Gazetesi İngilizler’in m alî desteği ile ya­ yınlanıyordu. Stanbul, Fransız Sefareti’nin kontrolü altında idi.747 İngiliz gizli servisi, aradığı adamların çoğunu Damat Ferit’in çevresinde buldu, onları elde etm ek için de fazla zahmet çekmedi. 746 T e’min, 13 Ağustos 1920, Aydın Keleşoğlu, İh an et B asın ı, Ankara 2010, s:

375. 747 İzzet Öztoprak, K u rtu lu ş S av aşı’nda T ü r k B asın ı, Ankara 1981, s: 164.

390


NECDET SEVİNÇ

İngiliz Yüksek Komiserliği reddetmiştir am a Am erikan gizli belgelerinde İngiliz Yüksek Komiserliği’nin İngiliz man­

dasını destekleyen 3 -4 gazeteye para verdiğine ilişkin is­ tihbarat raporlan vardır!748Zaten bu durum, öteden beri örnekle­ rini sunageldiğimiz utanç verici neşriyattan da anlaşılmaktadır. Tarık Müm taz, Peyam-ı Sabah Gazetesi’nin sahibi M ihran Nakkaşyan Efendi’nin,749 Damat Ferit lehine yazılan her kelimeyi altınla tarttığını yazmaktadır.750 Öldüğünde Damat Ferit’in çan­ tasından Peyam-ı Sabah’ın hisse senetlerinin çıktığı bilinmekte­ dir am aN akkaşyan’ın İngilizler’d en para alıp almadığı hususunda şimdilik herhangi bir bilgimiz yoktur. Fakat Ahmet Cevdet’in İngilizler’den para aldığı an­

laşılmaktadır. Bern’deki İngiliz Büyükelçisi Rumbold, Dışişleri Bakanhğı’na yolladığı 5 Aralık 1918 tarihli şifrede Ahm et Cevdet’in sahibi olduğu İkdam Gazetesi’ni İngiliz çıkarları için seferber et­ mek niyetinde olduğunu bildirmiştir.751 Bir başka belgeden Ahm et Cevdet’in “İngiliz çıkarlarına hiz­

met etmeye ikna edildiği” anlaşılıyor.752Aynı şekilde Servet-i Fünun ve Soir gazeteleri sahibi Ahmet İhsan da İngiliz taraf­

tarı yapılıvermiştir! İleri Gazetesi’nin yazarı ve Yazı İş­ leri Müdürü Celal Nuri İtalyan ajanıdır! İtalya Dışişleri Bakanlığı ile sıkı ilişkiler içinde bulunan Celal Nuri, bu bakanlığın eski müsteşarı Signor Borsarelli’nin yardımları ile Paris Barış Konferansı’na gider. Mühim bir adam olarak tanı­ tılır. Türkler’in, özellikle Trakya ve Anadolu’da İtalyan güdümün­ den yana olduklarına dair basma beyanatlar verir.753 Fakat Trakya 748 Orhan Duru, A m erikan G izli B elgeleri İle T ü rk iy e ’nin K urtuluş Savaşı Y ılla r ı, İstanbul 2006, s: 49. 749 Mihran Nakkaşyan Efendi, zaferden sonra İtalya’ya kaçacaktır. 750 Tarık Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 341. 751 Salahi Sonyel, K u rtu lu ş S av aşı G ü n le ri’nde İngiliz İstih b a ra t S e rv isi’nin T ü rk iy e ’d ek i E ylem leri, Ankara 1995, s: 3. 752 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 27. 753 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 27.

391


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

v e Anadolu üzerinde h ak iddia eden Venizelos, Celal Nuri’nin Yu­ nan m akam larına gönderdiği ve Anadolu ve Trakya’nın Yunanlı­ lara verilmesini isteyen dilekçelerini Atina gazetelerine dağıtınca, bu yazı işleri müdürünün çift taraflı çalışan bir ajan olduğu

ortaya çıkıverir. Wilson Prensipleri Cemiyeti’nm kurucuları arasında bulundu­ ğuna göre Amerika’ya da yakın durduğunu söyleyebileceğimiz Celal Nuri, daha sonra Anadolu’ya geçip millî mücadeleye katılacaktır.

“M alî Yardım Yapılırsa Yunan İddialarını Desteklerim” 24

Ekim 1921’de İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na ulaşan İngi­

liz gizli istihbarat raporunda Mevlanzâde Rıfat’ın, kendisine malî yardım yapılırsa Yunan iddialarını desteklemeyi kabul ettiği bil­ dirilmektedir.754 İngiliz gizli belgelerinde Seyit A bdülkadir ile birlikte Kürt Partisi’nde ak tif rol almış kişiler arasında gösterilen755 Mevlan­ zâde, Serbesti Gazetesi’nin sahibidir. Celal Bayar, Ziya Şakir Soko’nun 1933’d e Son Posta Gazetesi’nde yayınlanan “İttihat Terakki Nasıl Doğdu, Nasıl Yaşadı, Nasıl Öldü” başlıklı tefrikasına atıfta bulunarak M evlanzâde Rıfat’ın, Fitz Maurice’un önünde yerlere kadar eğildiğinden, ona şaşılacak de­ recede bü yü k hürm et gösterdiğinden bahseder.756 Bu Fitz Maurice, İngiliz entelijans servisinin ileri gelen ajanlarındandır! İngiliz Elçiliği’nde baştercümandır ve azılı bir Türk düşmanıdır! Ziya Şakir, bazı gazete bütçelerinin birden bire genişlediğin­ den bahsederek Serbesti Gazetesi’nin İngilizler’den para aldığını ima etmektedir. 754 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 216. 755 Erol Ulubelen, İngiliz Gizli Belgelerinde Türkiye, s: 203. 756 Celal Bayar, Ben De Yazdım, с: 1, İstanbul 1965, s: 186.

392


NECDET SEVİNÇ

Kendisine para verilmesi hâlinde Yunanlıları destekle­ yeceğini söyleyebilen Mevlanzâde Rıfat, Kürt Teali Cemiyeti’nin birinci derecede faaliyet gösteren mensupları arasındadır.757 Hür­ riyet ve İtilâf Partisi’nin de üyesidir. Mustafa Kemal Paşa’nın, Sivas’tan 15. Kolordu Komutanlığına gönderdiği 9 Eylül 1919 tarihli şifresinden öğreniyoruz ki, bağım­ sız Kürdistan için propaganda yapmak maksadıyla İngiliz istih­ barat subayı Binbaşı Novil ile birlikte Malatya’ya gelenlerden biri de Mevlanzâde Rıfat’tır! Ötekiler de Kâmuran Bedirhan, Celadet ve Cemilpaşazâde Ekrem!758 Mevlanzâde, İstanbul’da kendisini ziyarete gelen Sait Nursî’ye de “Kürdistan’ı kuralım” teklifinde bulunacak, fakat teklif red­ dedilecektir.759 Sahibi olduğu Hukuk-u Beşer Gazetesi’nin 25 Mart 1919 ta­ rihli nüshasında kom utanlara “âli sefiller, haydut elebaşı­

ları” dediği için Mustafa Kemal Paşa, Harbiye Nezareti’ne baş­ vurup Mevlanzâde hakkında kanunî işlem yapılmasını isteyecek, fakat bu m ektup Harbiye N ezareti tarafın dan M evlanzâde’ye gönderilecektir!760 Basınla bir ilgileri yoktur ama yeri gelmişken kaydetmeliyiz ki, İngiliz gizli belgeleri arasında Kâmil Paşa kabinesinde İçişleri 757 Selahattin Tansel, M o nd ro s’tan M ud anya’ya, c: 1, Ankara 1973, s: 136, 190 numaralı dipnot. 758 A tatü rk ’ün Bütün E se rle ri, c: 3, İstanbul 2000, s: 372. Ayrıca bakınız: Kâzım Karabekir, İstik lâ l H arbim iz, İstanbul 1969, s: 189. 759 Necmettin Şahiner, B ilinm eyen T araflarıy la Bediüzzam an S a it N ursî, İstanbul 1990, s: 228. Sait Nursî, Seyit Abdülkadir’den gelen Kürdistan’ın kurulmasına dair teklifi de reddedecek ve ona şu cevabı verecektir: “Allahü Zülcelâl hazretleri K ur’an-ı K erim ’de öyle bir kavim getireceğim ki, onlar A llah’ı sever, Allah da onları sever” diye buyurmuştur. Ben de bu beyan-ı ilahi karşısında düşündüm, bu kavmin bin yıldan beri âlem-i İslâm ’ın bay­ raktarlığını yapan Türk Milleti olduğunu anladım. B u kahraman millete hizm et yerine 450 milyon hakiki Müslüman kardeş bedeline birkaç akılsız kavmiyetçi kimsenin peşinden gitmem .” Necmettin Şahiner, a.g.e., s: 229. 760 Zeki Sarıhan, Ç e rk e z E th em ’in İhaneti, İstanbul 1998, s: 37, 27 numaralı dipnot.

393


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Bakanlığı yapmış olan Reşit Bey’in Fransız ajanı olduğuna

ilişkin raporlar vardır! Bu raporlara göre bu sefil Bakana, Fransız istihbarat servisine verdiği bilgilere karşı M. Feuillet va­ sıtasıyla ayda 1.500 frank ödenmiştir.761

Nitelikli Dolandırıcılar “İngilizler buraya geldiklerinden beri kendilerine en müstehrek ve rezil vasıtalarla taraftar temin etmekten geri durmuyorlar”762 diyen Maliye Nazırı Cavit Bey, cümlesini şöyle tamamlamaktadır: - Sait Molla’yı bile istihdam ediyorlar! Müstehrek demek, iğrenç demektir, tiksinti veren demektir. İşte bu müstehreklerden, Damat Ferit Hükûmetleri’nde Şûrâ-yı Devlet üyeliği ve Adliye Nezareti Müsteşarlığı yapan Sait Molla, İngilizler’den aldığı para ile Türkçe İstanbul Gazetesi’ni çıkarm ış­ tır.763 İstiklâl Savaşı ile ilgili A m erikan gizli belgelerinden öğre­ niyoruz ki, İngilizler Sait Molla’ya hizmetlerine mukabil

ayda 3 bin lira vermişlerdir.764 Dokuz Harbiye Nazırlığına yâverlik eden T an k M üm taz Göz­ tepe, Vahidettin Mütareke Gayyasında isimli eserinde nitelikli bir dolandıncıhk hikâyesi anlatır. Anlattığına göre kendi politikalanm destekleyen bir yayın organına ihtiyaç duyan Damat Ferit, devletin k ırk yıllık resmî gazetesi olan Takvim-i Vekayi’yi günlük siyasi ga­ zete hâline getirmeyi düşünür. Yakınlan büyük skandala sebebi­ yet vereceğini söyleyerek onu bu teşebbüsünden vazgeçirirler. Fa­ kat Sadrazam Paşa’nın etrafında “hele bir gazetemiz olsun, evvel Allah, siyasi hasım lanm ızın iflahını keseriz” diyen birçok dalka­ 761 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 2. 762 M aliye Nazın Cavit Bey, F e lâ k e t G ü n leri, M ü tarek e D evrinin F e ci T a ri­ hi, İstanbul 2000, c: 1, s: 210. 763 C em il Dönmez, M illî M ücadeleye K a rş ı B i r C em iy et: İngiliz M u h ip leri C em iyeti, Ankara 1999, s: 63; Sina A kşin, İstan b u l H üküm etleri ve M illî M ücadele, c: 2, s: 95, 228 numaralı dipnot. 764 Orhan Duru, A m erikan G izli B elg eleri İle T ü r k iy e ’nin K u rtu lu ş Y ılla rı, s: 48.

394


NECDET SEVİNÇ

vu k vardır. Sait Molla da bu dalkavuklar arasındadır. Yakınları­ nın “efkâr-ı umumiyenin derin nefretini nefsinde toplamış olan” bu zattan uzak durmasını tavsiye etmelerine rağmen, sonunda ga­ zete çıkarma görevi Sait Molla’ya verilir. Sait Molla parayı alır, gazetenin ilk sayısını çıkarır ve bakı­ nız sonra ne yapar? O yıllarda gazeteler basılmadan önce İngiliz, Fransız, İtalyan temsilcileri ve bir Türk memurdan oluşan sansür heyetinin ona­ yını almak zorunda idiler. Sait Molla sansürün yayınını men et­ tiği bir yazıyı kasten neşrederek, daha ikinci sayıda gazetenin ka­ panmasını sağlar, parayı da cebine atıp sıvışır. Dolandırdığı para bin liradır. Molla daha sonra, Tevhid-i Efkâr Gazetesi sahibi Velid Bey’in kendisi hakkında açtığı dâvâdan yakasını kurtarabilm ek için, mahkeme başkanını Erzurum’a sürgün edip, adliyeden evrak çaldırtacaktır. Sait Molla, işte böyle bir Molla’dır. Tarık Mümtaz Göztepe, ileride bahsedeceğimiz 150’liklerden Mevlanzâde Rıfat’ın da aynı şekilde Damat Ferit’ten 5-6 yüz lira para sızdırıp, gazeteyi sansüre kapattırdığını yazmaktadır.765 Abdullah Cevdet, senatoryum için toplanan parayı çalmakla yetinmeyecek, İttihat Terakki’nin Cenevre’d eki matbaasının da üstüne yatacaktır.766 Tekraren arz etmek isterim ki, Kürtçe Jin Dergisi’nde yazan bu Abdullah Cevdet, İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin, Sevr’in imza­ lanması münasebeti ile Fehmi Paşa Konağı’nda tertiplediği kut­ lama töreninde haşmetlu kral ve kraliçeye afiyet dileyen

Abdullah Cevdet’tir! 765 Bakınız: Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., s: 362, 367. 766 R ıza Nur, Hayat ve Hatıratım, c: 3, İstanbul 1968, s: 557.

395


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Çanakkale’de destan yazan kahramanlan medeniyete diren­

mekle suçlayabilen bu adam, İstiklâl Harbi’nin ve Gazi Paşa’nın Kürtçü muhaliflere arasındadır. İstiklâl Savaşı’nda Türk Milliyetçileri’nin karşısına dikilen gü­ ruh, kimi İngütere ile, kim i İtalya ile, kim i Fransa ve Yunanistan ile veya işbirlikçi iktidar çevreleri ile çıkar ilişkileri bulunan işte bu güruhtur. Bu güruh tarafından yayınlanan Alemdar Gazetesi’nde -hangi devlete hizm et ediyorsa- Feridun adında biri, M ustafa Kem al Paşa’ya “cani” diye saldırabilmiş,767gazete de m illî teşkilâtın yok edilmesini istemiştir: "... МіШ teşkilâtı yok etmek, millet için varolma, mücadelesi­ dir. Müslümanlar bilmelidirler ki, o alçaklara karşı çıkanlar dine, halifeye, millete unutulmaz hizmetlerde bulunmuş olacaklardır!” Yine bu güruha mensup olan Mihran Nakkaşyan Efendi’nin Sa­ bah Gazetesi, milliyetçileri milleti öldürmek istemekle suçlam ıştır

"...M illiyetçilik ve çetecilik, soygunculuk ve yağm a­

cılık dem ektir. Onların am acı m illeti soym ak, aç bırak­ m ak ve tam am en öldürm ektir!’**68 Bu güruh için esas olan vatanın istiklâli değildir. Milletin istikbâli değildir. Devletin bekâsı değildir. Türk’ün şeref ve haysiyeti değildir. Onlar ecnebi sofralarından önlerine fırlatılacak bir kemik par­ çası için vatana da millete de ihanet etmiş, Yunanlılar için dahi uy­ gun görmedikleri isnat ve iftiralarla Türk Milliyetçüeri’ne saldırmış­ lardır. Onlara göre Mustafa Kemal şâkidir! Uzunçarşılı’nın 65 bin,769 Naima’nın 100 bin770Türkm en’i kuyulara doldurup kat­ 767 Tank Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, c: 2, s: 298. 768 Sabah Gazetesi, 2 0 A ralık 1920. 769 İsmail Hakkı Uzunşarşılı, O sm anlI Tarihi, c: 3, bölüm 1, Ankara 1973, s: 113. 770 Naima Tarihi, e: 2, İstanbul 1968, s: 582.

396


NECDET SEVİNÇ

lettiğini kaydettikleri Hırvat devşirmesi Kuyucu Murat Paşa, Celali’lere nasıl muamele etm iş ise, Kuva-yı Milliye’ye de öyle mu­ amele edilmelidir! Maiyetindekiler, zorba yam ağı Cafer Tayyar şaklabanının elini kolunu bağlayıp hükümete teslim etmeli, Ke­ mal şaklabanına haddi bildirilmelidir! 20 Nisan 1920 tarihli Peyam-ı Sabah’ta yayınlanan bu satır­ lar, L’Entent muhabirine Dahiliye N azın sıfatıyla verdiği demeçte

“Mustafa Kemal ve arkadaşlarının Rumlar’dan daha teh­ likeli olduklarını” söyleyen771 Ali Kemal’e aittir. Bu adam ın ve diğer bazı adam ların üzerinde biraz durma­ mız gerekiyor.

Ali Kemal M illî mücadele hakkında en alçakça neşriyatı Ali Kemal yap­ mıştır. Celal Bayar’ın, hürriyet taraftarlarını Abdülhamit’in

serhafîyesi Ahmet Celalettin Paşa’ya gammazladığın­ dan772bahsettiği bu adam, tam 14 yıl boyunca memleketin nasıl idare edilmesi lazım geldiği hususunda ahkâm kestikten sonra, iktidara gelir gelmez kurtuluşu ecnebilerin himayesi altına gir­ mekte arayacak kadar tiynetsiz ve şahsiyetsizdir! Onun için önemli olan Türkiye’yi İngilizler’in veya Fransızlar’ın himayesi altına sokmaktır! Tâbi olacağı efendinin kim liği pek önemli değildir. Altında yaşayacağı bayrak, talimatlarına riayet edeceği âmir de önemli değildir. 9 Kasım 1918 tarihli Sabah Gazetesi’nde “İngiliz dostluğunu

kazanmanın, Osmanlı Devleti’nin temel siyaset ilkesi ol­ duğunu” yazabilmiş, 16 Kasım’da iki vatanından birinin Fransa 771 Zeki Sanhan, K u rtu lu ş Savaşı G ünlüğü, с: 1, s: 343. 772 Celal Bayar, B e n De Y azdım , c: 1, İstanbul 1965, s: 193.

397


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

olduğunu ifade etmiştir ama, ikinci vatanın neresi olduğunu meskut geçmiştir. O ikinci vatan herhalde İngiltere olmalıdır. İ ş g a l k u v v e tle r in e h iz m e t e d e c e ğ im a ç ık ç a ila n e d e n ve bu yazılan sebebi ile A b Kemal’i, Mustafa Sabri, Artin Cemal, Kürt Teali Cemiyeti Başkanı Seyit Abdülkadir gibi Kuva-yı Milliye’nin amansız düşm anlan ile birlikte L Damat Ferit Hükûmeti’nde Ma­ arif N azın olarak görüyoruz. Bakanlık koltuğunda otururken de umudunu Fransızlara bağ­ lamıştır. Şu sözler ona aittir:

"...H okkanızda lütuf ve âtifet için Fransız dostlanm a

güveniyorum. Onlar bizi âti himayelerine alacaklardır!”773 İngiltere’nin vaziyete h âkim olacağını tah m in etm iş veya Fransızlar yüz vermem iş olacak ki, sonraki günlerde Türkiye’yi İngiltere’nin kurtaracağını yazmıştır. Hâlbuki Türkiye, İngiliz ve Fransız işgali altındadır. İşgalcilere karşı istiklâl ve namus mücadelesi yapm akta olan m illiy e tç ile r in id a m f e t v a la r ın ın m ü s v e d e le r in i y a z a b i­ le c e k k a d a r 774 milliyetçilerin amansız düşmanı olan bu vatan hainine göre M u s ta fa K e m a l P a şa m a s k a r a lık y a p m a k la m e ş g u ld ü r .775 Ona göre Mustafa Kemal ve Kâzım Karabekir Paşa’lar dahil K u v a -y ı M illiy e ’n in t o p y e k ü n lid e r k a d r o s u h a y d u ttu r !776 Büyük Millet Meclisi küçük adamların eseridir.777 23 Nisan 1920 tarihli Peyam-ı Sabah’ta halkı Kuva-yı Milliye’ye karşı şöyle kışkırtacaktır:

"... Teşkilât-ı M illiye sergerdeleri!B u m ahlûklar ka­

dar başlan ezilm ek ister yılanlar tasavvu r edilem ez!” O hâlde? 773 Cemal Kutay, T ü rk iy e İstik lâl ve H ü rriy et M ü cad eleleri T arih i, c: 19, İstanbul 1961, s: 10.818. 774 Cemal Kutay, a.g.e., c: 19, s: 10.835. 775 Peyam-ı Sabah, 7 M ayıs 1920. 776 Peyam-ı Sabah, 25 Nisan 1920. 777 Peyam -ı Sabah, 28 M ayıs 1920; Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 6.

398


NECDET SEVİNÇ

O hâlde “Anadolu b u yılanları temizlemelidir!” 5 Ağustos’ta yayınlanan başmakalesinde milliyetçilerin yar­

gılanmadan katledilmesini isteyecektir. Şu satırlar ona aittir: "... Anadolu’nun henüz istilaya uğramayan yerlerini M us­

o ip siz sapsız, o a kılsız fik ir siz zorbalardan, canilerden tem izlem elidir. A rtık bu heriflerin hareketlerini m uhakem eye bile zam an da im kân da kalm am ıştır!”778 tafa Kem al’lerden, A li Fuat’lardan,

M aliye N azırı N afiz Paşa’nın oğlu Refi Molla’nın Şayeste

adında bir Çerkez halayıktan peydahladığı779 Ali Kemal, evlenmek için de Margaret adında İngiliz-İsviçre kırması bir ka­ dını tercih etmiştir. İşte damarlarında muhtelif milletlerin kanı dolaştığı hâlde bi­ zim Türk kabul edip İçişleri ve Maarif N azırlıklarına oturttuğu­ muz bu İngiliz uşağı, kendini hiçbir zaman Türk hissetmemiştir. Türk’ün değil, İngilizler ve Yunanlılar dahil, bilumum işgal kuv­ vetlerinin yanındadır! Dahiliye Nazırı iken her ne surette olursa olsun işgallere karşı koym ak isteyenleri yakalayıp sıkıyönetime gönderilmesini emreden odur.78° 14

Şubat 1920’de Fener Patriği Dorotheos, L’loyd George’a bir

mektup yazarak Türkler’in İstanbul’dan zorla atılmasını

ve İstanbul’un Yunanlılara verilmesini ister.78123 Şubat’ta Aydın Valiliği, İçişleri Bakanlığı’na bir rapor göndererek; Aydın vilayetine gelen Yunan askerlerinin sayısının 100 bini geçtiğini, dışandan gelen Rumlar’ın yerli Rum larla Türkler’e karşı örgüt­ lendiğini, Sakız Adası’ndan gemilerle asker ve savaş araç-gereçle778 Peyam-ı Sabah, 5 Ağustos 1920; Ayrıca bakınız: Feridun Kandemir, İstiklâl S av aşı’ nda B o zg u n cu lar ve C asuslar, İstanbul 1964, s: 48. 779 C em al Kutay, B ilinm eyen T arihim iz, İstanbul 1974, s: 361; A li K em al’in İngiltere’de yaşayan torunu B oris Johnson dedesinin bir Çerkez halayıkla evlendiğini kabul etmiştir. Bakınız: Hürriyet, 10 M art 200 8 , s: 23. 7 8 0 Celal Bayar, B e n De Y azdım , e: 7, İstanbul 1969, s: 2131. 781 Erol Ulubelen, a.g.e., s: 236.

399


İs t ik l â l

h a r b i n d e e t n Ik

İh a n e t

rinin gelmekte olduğunu bildirir. 24 Şubat’ta üç devletin başkanları Londra’da toplanıp, İzmir’e verecekleri şekli kararlaştırırlar. Verilen karara göre İzmir’de sembolik olarak Türk bayrağı dalga­ lanacaktır ama şehre Yunan garnizonları hâkim olacaktır. Önce­ leri Rumlar’dan ve Türkler’den oluşacak bir parlamento kurulucak, fakat iki yıl sonra bu parlamento Yunanistan’a ilhak için Millet­ ler Cemiyeti’ne başvuracak, böylece İzmir Yunanlılar’ın olacaktır. 6 Mart’ta üç yüksek komiser İstanbul’un işgal edilmesini uy­ gun görürler. İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon, Yüksek Komi­ ser Robeck’e Çatalca’ya kadar Trakya’nın ve İzm ir’in Yunanistan’a verilmesini, Boğazlar’ın milletlerarası kontrole tâbi tutulmasını, bağım sız bir Ermenistan kurulmasını ve belki Kürdistan’ın tanın­ masını isteyeceklerini bildirir. Eğer bu şartlar kabul edilmezse İs­ tanbul işgal edilecektir.782 19 M art’ta, İngiliz Harbiye N azın Churchill ve Genelkurmay Başkanı Mareşal Wilson, Yunan Başbakanı Venizelos’a Türkiye ba­ rış şartlarını kabul etmezse askerî harekâta girişip girişmeyeceğini sorarlar. V e askerî harekâta girişmeleri hâlinde savaş araç ve ge­ reçleri vereceklerini söyleyerek onları Türkiye’ye karşı kışkırtırlar. 23 M art 1920’de A li Kemal, Alemdar’da şöyle yazacaktır: "... Yunardüar ne kadar ebedî düşmanımız olursa olsun, bu­ gün galiplerimizin bir müttefikidir. Onlara karşı yapılacak ha­ reket, İtilâ f Devletleri’nin kırgınlığına sebep olur!” Aynı kalem, 7 Ağustos 1920 tarihli Peyam-ı Sabah’ta “Yu­

nan Ordusu’na karşı çıkılmamasını” isteyecektir. Şu satır­ lar ona aittin “... Ankara yönetidlerinin Yunanlılara hâlâ meydan okumalarma çılgınlıktan başka bir sıfat verilemez. Yunanlılarla aramazda akılca da ilimce de kuvvet bakmamdan ve her açıdan bu kadar fa rk varken, onlarla muharebelere girişilemez!” 782 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 412.

400


NECDET SEVİNÇ

13 Ağustos 1920 tarihli Peyam-ı Sabah’ta, Sevr’in uygu­ lanması lazım geldiğini yazan Ali Kemal, Kuva-yı Milliye’yi “Hareket-i Mecnunâne” olarak nitelemiştir. Çünkü Kuva-yı Milliye zuhur edeli Anadolu felâketlere uğramıştır.7^ Bir İngiliz tuzağı olan Düzce ayaklanmasını bastıran Ankara Hükûmeti’nden hesap sorulmasını isteye^84bu süzülmüş, bu da­ mıtılmış, bu imbikten geçirilmiş vatan hainine göre; Mustafa Ke­ mal ve arkadaşları mahlûktur! Sergerdedir! Hayduttur! Canavardır! Kaniçicidir! Eşkıyadır! Ya İngilizler’in, millî kuvvetlerin üstüne gönderdiği Anzavur Ahmet? O eşkıya meşkıya değildir, Ahmet Bey’dir. Düşmanı Anadolu’dan kovacağız diye topladıkları adamlarla Çumra’yı basan âsi Delibaş da kahraman!

Refi Cevat

Maliye Nazın Cavit Bey “büyük Avrupa devletlerinin yar­ dımı olmaksızın ve bu yardımı sağlayacak tavizleri ver­ meksizin Anadolu’nun ortasında tek başımıza bir devlet kurup yaşamamız mümkün değildir” diyordu. Mustafa Kemal, hiç kimseye taviz vermeden, büyük Avrupa devletlerinin yardımını da almadan üstelik büyük Avrupa devlet­ lerine rağmen Anadolu’nun ortasında tek başına bir devlet kurdu ve o dönmeyi de astı!7 4 3 8 783 Peyam -ı Sabah, 11 Şubat 1920. 784 Peyam -ı Sabah, 30 Ekim 1920.

401


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

İşte b u dönmenin dahi “m ü fs it, b a y a ğ ı, r e z il, k a lp s iz , v ic ­ d a n s ız , v a t a n s ız , h â y â v e h ic a p b ilm e z ”785 diye tanımladığı İngiliz uşaklarından biri olan Refi Cevat, elini nice Türk evlâdının kanına bulayan Ahm et Anzavur’u, Alemdar’ın 22 Mart 1920 ta­ rihli nüshasında bakınız nasıl göklere çıkarmaktadır: "... Kendilerine haksız yere Kuva-yı Milliye adını veren, yıl­ lardan beri kanlı pençeleri altında inlettikleri zavallı milletin admı cinayet isteklerinin tatminine âlet etmekten de çekinme­ yenlere karşı, bütün milletin birleşik sinesinden kopan lanet ve nefret sesine gittikçe tercüman olanların başında hiç şüphesiz tarih Ahm et Anzavur admı kaydedecektir. Ahm et Anzavur Bey, millî olmayan kuvvetlere karşı savaşı genişletmiş ve önemli ba­ şarılar kazanmıştır!”

Eşkıyanın Posteri Refı Cevat’ın gazetesi Alemdar, 7 Nisan 1920’d e Anzavur’un boy resmini yayınlayarak, İngilizler’in Türk milliyetçilerini ezmek için üzerlerine sevk ettiği bu sergerdeyi şöyle tanıtacaktı: "... Biga, Gönen havalisini gayri millî çetelerden temizleyen Ahm et İzzet Bey!” 8 N isan 1920’de Y üksek K om iser R obeck’le görüşen Da­ mat Ferit’in, Paşalık pâyesi verilen işte bu Ahm et İzzet Bey için İngilizler’den silâh ve milliyetçiler aleyhine yayınlanacak ferman ve fetvaları Anadolu’ya dağıtm ak için uçak istediği hatırlanırsa, posteri verilen zatın kim lerin hesabına Kuva-yı Milliye’nin üze­ rine salıverildiği anlaşılacaktır. 31 Aralık 1919 tarihli Alemdar’da Mustafa Kemal Paşa ve ar­ kadaşlarını kastederek “ b a ğ ım s ız lık d iy e b a ğ ır a n la r ın k ö t ü n iy e tli o ld u k la r ın ı” yazabilen Refi Cevat, daha da ileri gide­ rek “ h ü k ü m e t in K u v a -y ı M illiy e a d ın a s ığ ın a n h a y d u t ­ 785 M aliye N azırı C avit Bey, F e lâk e t G ü n leri, M ü tarek e D evrinin F e ci T a ri­ hi, c: 1, İstanbul 2000, s: 232.

402


NECDET SEVİNÇ

ların kafasına neden bir yum ruk indirmediğini” sora­ caktır. Ona göre istiklâlimizi kurtaracak hareket, ancak

Anadolu’daki hareketin temizlenmesiyle m üm kün ola­ caktır. Bu sebeple M ustafa Kem al Paşa yakalanıp İstanbul’a geti­ rilerek Divan-ı Harb’e verilmelidir. Millet kan içen bu canavarla­ rın teker teker yakalanıp, demir kafesler içinde teşhir edilecekleri günü görmeyecek midir?786 Bütün bu neşriyat İngilizleri memnun etmek için yapılmakta­ dır. İngiliz askerlerinin hergün irtikâp ettikleri alçaklıklara rağmen, yaşamak için İngiltere’nin vesayetini kabul etmek gerektiğinden, İngilizler’in asırlardan beri olduğu gibi bugün de Türkleri sevdi­ ğinden bahsedebilen bu İngiliz yalakası, 21 Nisan 1919’da şunlan

İn gilizleri bekliyoruz, Türkler kendi güç­ leri ile adam olam az. İngilizler elim izden tu tarak b izi kurtaracak. İngiliz m andası için İstanbul’da 24 saa tte 40 bin im za toplandı!”

yazacaktır: "...

Azınlıkların im zalarını Türklere m al etm eye kalkışan Refi Cevat’ın İngiliz mandası isteyen yazıları yukarıdakilerden iba­ ret değildir. 30 Kasım 1919’da yegâne dostumuz olan İngiltere’nin bizi kurtaracak yegâne devlet olduğundan, 14 Temmuz 1919’da Türkiye’nin yabancı bir devlete dayanması lazım geldiğinden, bu devletin İngiltere olduğundan bahseden Refi Cevat 31 Ağustos 1919’da şunları yazm aktan sıkılmayacaktır: "... İstiklâl bizim gibi idare edilmeyen ellerde m illeti harp ve ihtilâl ile, zulüm ile mahvetmek için veba gibi tahrip edici bir felâket oldu. Güzel memleketimizin elimizde kalan kısmım koru­ mak için tecrübe görmüş bir hocaya ihtiyaç vardır. Bu hoca bi­ zim istiklâlimizi muhafaza etmekle beraber, bizi yaşamaya, ya­ şatmaya layık bir hâlde bulundurmalıdır (...) İstiklâlimizi temin edebilmek için kuvvetli bir devletin müzaharetine muhtacız, o devlet ki, İngiltere’d ir ve İngiltere olmak lazım gelir!” 786 Alemdar, 21 Nisan 1920, Zeki Sarıhan, a.g.e., e: 3, s: 12.

403


İSTİKLAL HARBİ NDE ETNİK İHANET

14 M art 1919’da “vatanını seven bütün Osmanlılar’ın

İngiliz taraftarı olduklarını”787 yazabilen bu hayâsız adam, 30 Mayıs 1919’da “yegâne dostumuz olan İngiltere’nin yegâne kur­ tarıcımız olabileceğini” 14 Temmuz 1919’da “Türkiye’nin yabancı bir devlete dayanmasının şart olduğunu, bu devletin İngiltere’den başkası olamayacağını” tekrarlamaktan sıkılmamıştır. Sanki Türkiye’yi işgal edenler İngilizler ve müttefikleri değil­ miş gibi, 3 M art 1919’da şöyle diyecektir: "... Bugün hepim izin çok iyi bilm esi gerekir ki, İngiltere

ve

m üttefikleri bize düşm an değildir!” Refi Cevat, 24 M ayıs 1919’da şunları yazacaktır: "... Bize İngilizleri seviyorsunuz diyorlar. Elbette seviyoruz. Çünkü onlar hürriyetçi, m edenî ve adaletlidir (...) onlar bizi se­ ver, biz de onları!” Türkiye’nin İngiltere’nin refakatına, müzaharetine ve him a­ yesine muhtaç olduğunu sık sık tekrar eden R efi Cevat’ın en bü­ yü k düşmanı, İngilizlerle harp hâlinde olan Kuva-yı Milliye’dir! 25 Kânun-u evvel 1919’da Alem darda bakınız ne yazmıştır: "... B izler için, Türkler için, şark için, garp için velhasıl bü­ tün dünya için bir tek bîaman düşm an vardır. İttihat ve Terakki! Başka düşm an bilm iyoruz!” Refi Cevat’ın İttihat Terakki dediği,’ aslında müdafaa-i hukuk­ çulardır, yani Kuva-yı Milliye’d ir. Kuva-yı Milliye’yi Anadolu’yu soymak ve para için memleketi satmakla788 suçlayan Refi Cevat, Yunan işgaline dahi “baldırı çıplak” dediği7® 9 milliyetçilerin se­ bep olduğunu yazabilmiştir: "... Başım ıza gelen Yunan hareketi ve istilâları Anadolu’d aki bu serseriler yüzündendir!”790 787 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 1, s: 171. 788 Alemdar, 26 Temmuz 1920. 789 Alemdar, 19 Mayıs 1920. 790 Alemdar, 26 Haziran 1920.

404


NECDET SEVİNÇ

Hâlbuki, Yunan sürülerini Anadolu’yu işgale memur edenler, kendisinin tapındığı İngilizler’dir! Yunan kuvvetleri ı Eylül 1920’de Simav’a girerler. 4 Eylülde Gediz’i elegeçirirler. 5 Eylül’de Yalova’yı ikinci kez işgal ederler. 7 Eylülde Orhangazi düşer, Refı Cevat 8 Eylülde şöyle yazacaktır:

"... Görüyoruz ki, Yunanistan kısa zam anda Mus­

tafa Kemal kuvveti denilen çapulcuları tamam en ten­ kil edecektir!”791 İşgal kuvvetlerinden “milliyetçilerin kafalarının taş­

lar altında ezilmesini” isteyebilecek kadar uşak ruhlu olan bu adamın, hainliği babasından tevarüs ettiği anlaşılmaktadır. Çünkü Ankara Valisi olan babası Muhittin Paşa da tıpkı kendisi gibi İngilizler’in adamıdır.792 Padişah’ın ve hükümetin İngiliz mandasını kabul ettiğini söyleyerek, memurlan İngiliz Muhipleri Cemiyeti’ne girmeye teşvik eden Muhittin Paşa, bir yurt gezisi es­ nasında millî kuvvetler tarafından tutuklanıp görevine son veri­ lecek ve böylece belâsı defedilecektir.793

Sait Molla A rtin Cemal, A rtin Kemal, R efi Cevat türünden toprağı neca­ setle yoğurulmuş bir vatan haini de Sait Molla’dır. 9 Kasım 1918’de İstanbul’d a İngiliz işbirlikçisi bir gazete yayın­ lanır. Gazetenin adı Yeni İstanbul, başyazan Süleyman Radi’dir. Sonra Süleyman Radi’nin yerine Sait Molla’yı getirirler.

12 Kasım’da “Türkler’in ancak İngiliz kavm-i necibinin samimi yardımı ile ayakta kalabileceğim” yazan Yeni İstan­ bul, 14 Kasım’da bütün İslâm dünyasını işgal etmiş olan İngiltere’yi

“İslâm aleminin dostu ve hakiki yardımcısı” ilan eder. Sait 791 Zeki Sanhan, a.g.e., c 3, x 205. 792 R ıza Nur, H ayat ve H atıratım , c: 2, İstanbul 1968, s: 537. 793 A li Fuat Cebesoy, M illî M ücad ele H a tıra la rı, İstanbul 1953, s: 145. Sözlük: Necaset: Pislik. M ezahir-i hakiki: Gerçek yol gösterici.

405


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

Molla, Sultan Vahidettin ile İngiliz Kralı V. George’un resimlerini yan yana basıp altına şunları yazm ıştın

İki tacdar-ı mufahham hâl-i muahadenette. Vahidet­ tin Han ile âlem-i İslâm’ın muhib ve mezahir-i hakikisi İngiltere Kralı ve Hindistan İmparatoru haşmetlu George hazretleri. 18 Kasım ’d a Sait Molla’nın, Türkler’in kanını içmeye hazır­ lanan Venizelos’u savunan yazısı yayınlanır. Molla bu yazısında

Venizelos’un saf halka kötü tanıtılmasından yakınmaktadır. Pontus çetelerini örgütleyip, Karadeniz Türkleri’nin üzerine sa­ lıveren o Venizelos ki, Batı’da da yerli Rumlar’dan saldırgan müf­ rezeler kurm akla meşguldür. Yeni İstanbul 5 Aralık’ta Fransız Generali Fash’a duyduğu hay­ ranlığı “büyük simâ” diye açıklayacaktır. Ati Gazetesi de İngiliz Generali Govraud’u “sevimli bulduğunu” yazmıştır. 8 Aralık’ta gazetenin adı Türkçe İstanbul olarak değiştirilir. Sait Molla, hepsi de millî mücadele aleyhtarı teşkilâtlar olan İngiliz Muhipleri ve İla-yı Vatan Cemiyetleri ile Hürriyet ve İtilâf Partisi’nin kurucularındandır. İngiliz Muhipleri Cemiyetleri ile il­ gili bölümde kaydettiğimiz gibi İngiliz casusudur. İngiliz Yüksek Komiseri A m iral Calthorpe’dan “İngiltere’nin Türkiye’nin

idaresini ele almasını” isteyen794 bu casus, Atatürk Samsun’a çıktığı gün şöyle yazacaktır:

"... M em leketim izin hâl ve istikbalini kurtaracak yegâne çâre İngiliz him ayesidir. M illet zam an geçir­ m eden bu him ayeyi istemelidirV*795 2 Ocak 1919’da Mustafa Paşa, Bedirhanoğlu Emin A li Bey ve diğer Kürt ileri gelenleri ile birlikte İngiliz Yüksek Komiserliği’ne 794 Salahi Sonyel, K u rtu lu ş S avaşı G iin le ri’nde İngiliz İstih b a ra t S e rv isi’nin T ü rk iy e ’deki E ylem leri, s: 13. Sözlük: İki tacdar-ı mufahham hâl-i muahadenette: İki sagfıdeğer taç sahibi dost­ luk gösterisinde. Mezahir-i hakiki: Gerçek yol gösterici. 795 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 262.

406


NECDET SEVİNÇ

uzunca bir muhtıra sunarak, Kürdistan’a özerklik verilme­

sini isteyen796 Sait Molla’ya göre Mustafa Kem al m ânâsız mu­ kavemet ve sergüzeştler peşinde koşmaktadır. Çünkü bizi ancak İngilizler kurtarabilir. Halkın İngilizlere derin muhabbet ve taraf­ tarlığı vardır. (...) Anadolu köşelerine kadar memleketimizin her muhitinde İngilizler hakkında büyük bir hürmet ve muhabbet in­ k işaf eylemiş olduğundan, Türkiye’de ufak bir İngiliz müzaharetinin büyük ve vasi mikyasta başarıya ulaşacağı pek âşikârdır.797 Millî Mücadele aleyhindeki neşriyatından dolayı Yeni İstan­ bul Matbaası önünde sille-tokat dövülmesine ve Kuva-yı Milliye tarafından da evi yakılmasına rağmen vatana ihanet etmeye de­ vam eden bu aşağılık casus hakkında İngiliz Muhipleri Cemiyeti ile ilgili bölümde teferruatlı bilgi verildiği için bu adam üzerinde fazla durmak istemiyorum.

Refik Halit

"... Harb-i Umumide cahilce hesaplarından başka bir şey gösterm edikleri hâlde, mütarekeden sonra Zar loğlu Rüstem kesilen o serserilerde bir zerre namus ve haya olsa, bir zerre vatan muhabbeti bulunsa, sebebiyet verdikleri b u ja cia ya karşı beyinsiz ксфйаппг çoktan patlatır, uğursuz varlıklarına nihayet vererek kurban eyledikleri m ağdur m illetin içten gelen âlicenaplığına m azhar olurlardı!”798 19 M art 1920 tarihli Alemdar Gazetesi’nde yayınlanan ve millî mücadele önderlerini zerre kadar namus ve hayadan yoksun

serseriler olmakla suçlayan bu satırlar Refik Halit Karay’a aittir. Hürriyet ve İtilâf Partisi’nden Seyit Abdülkadir, Zeynel Abidin, Mustafa Sabri, Kürt İzzet, A li Kemal gibi ünlü vatan hainle­ 796 Salahi Sonyel, a.g.e., s: 6. 797 Fethi Tevetoğlu, Millî Mücadele Yıllarındaki Kuruluşlar, s: 59. 798 M . Nuri Inuğur, Basın Yayın Tarihi, İstanbul 2 0 0 2 , s: 343.

407


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

riyle birlikte çalışan Refik Halit’e göre İstiklâl Harbi vatan ve

millet menfaatlarına aykırı bir savaştır.799 Mütarekeden sonra İngiltere devleti ile beraber yürüm ek için siyasi teşebbüste bulunmak gerekirken, zırlak ve çatlak, hımhım bir ses, bu devletin yarını ile uğraşmaya başlam ış ve burnunu her şeye sokmuştur. Eğer mütarekeden sonra doğrudan doğruya İngiltere’ye meyletmiş bulunsaydık o zaman ortada iyi niyetimiz söz konusu olacak, bu zavallı m illetin zorla İttihatçılar’ın eliyle felâkete sürüklenmekten artık bıkmış, usanmış olduğunu medenî âleme açıkça söyletmiş olacaktır.800 Yahya Kemal, vatanın kurtuluşunu işgalcilere baş eğmekte bu­ lan bu yazarın ve kardeşi Hakkı Halit’in İngiliz gizli servisi­

nin adamlarıyla sıkı fıkı münasebette bulunduklarının işitildiğini yazmaktadır.8018 2 0 Yahya Kemal’in işittikleri doğru mudur bilemiyoruz ama, onun sık sık İngiltere ile beraber olmamız gerektiğine dair yazılan ve Refik Halit’in millî mücadele aleyhindeki tavn Yahya Kemal’in al­ dığı haberleri doğrular gibidir. Şu cümle Refik Halit’e aittir:

"... Bizim için yapılacak tek şey, bir devletin siyasi

beraberliğidir, o devlet de İngiltere’den başkası olamaz. Olamaz. Olamaz!”8011 Ona göre Kuva-yı Milliye hareketi blöftür: “...AnadolıH a bir patırtı, bir gürültü, kongreler, beyannâmeler fa la n , sanki bir şey yapabilecekler? B lö f yapm anın sırası m ı? H angi teşkilâtın, hangi kuvvetin var? B u ne hayâl? Kuzum M us­ tafa sen deli m isin?” 799 Alemdar, 9 Ocak 1920. 800 Alemdar, 9 O cak 1920; Hayran! Ilgar, M ütarek ed e Yerli ve Y abancı B asın , s: 29. 801 Yahya Kem al, T arih M usahabeleri, İstanbul 2008, s: 41. 802 Alemdar, 9 O cak 1920.

408


NECDET SEVİNÇ

Kaydetmeye lüzum yok ki, yazarın kuzum demek suretiyle ço­ cu k yerine koyup, küçümsediği Mustafa, Mustafa Kemal Paşa’dır. Yalnız Damat Ferit’in değfl, Hürriyet ve İtilâf Partisi’ni pohpoh­ layıp duran Refik Halit, Anadolu hareketini çete hareketi, eş­

kıya hareketi olarak görmüştür. 3 O cak 1920 tarihli Alemdar’da “Anadolu’nun Kemalileri, Cemalileri istemediğini” yazacaktır. Ona göre Kuva-yı Milliye Anadolu’da dolap çevirmektedir.803Değil millî mücadeleden, millî kelimesinden bile rahatsızlık duymakta, hatta milliyetçilikle alay etmektedir: "... Bereketi bol olsun, başım ıza bir m illî daha çıktı, geceler bir m illî daha doğurdu. M illet anam ız yine varlığını gösterdi, or­ taya bir yavru daha attv M isak-ı m illî, aman A llah’ım, söylen­ m esi ne güç, ne çirkin, ne gayri m illî bir kelim e!”804 Refik Halit, "Anadolu zorbaları” dediği805 Kuva-yı Milliye’ye yalnız yazılarıyla muhalefet etmemiş, Kuva-yı Milliye’nin haberleş­ mesini de önlemiştir. Kendisi bir zamanlar Posta ve Telgraf Genel Müdürüdür. Yalnız haberleşmeyi engellemekle kalmamış, “haber­ leşmeyi engelleyen posta memurlarını hapsetmeye serkeşçe cü­

ret ettiği için” Sadrazam ve Harbiye Nazırı’ndan Mustafa Kemal Paşa’nın hakkından gelinmesini dahi isteyebilmiştir.806 Sultan Vahidettin, millî mücadele aleyhindeki tavrından pek memnun kalmış olmalı ki, Refik Halit’in 2 Ocak 1922’den itiba­ ren yayınlamaya başladığı Aydede Gazetesi’ne abone bedeli ola­ rak 200 lira göndermiştir.807

Ahmet Emin İngiliz himayesini savunan anlatılageldiğimiz yazarlara karşı Ahmet Emin Am erikan mandasından yanadır. 3 Kasım 1918 ta­ 803 Alemdar, 20 O cak 1920. 804 Hayranı Ilgar, a.g.e., s: 39. 803 Feridun Kandemir, İstiklâl Savaşı’nda Bozguncular ve Casuslar, İstanbul 1964, s: 138. 806 N ihat Karaer, Tam B ir Muhalif, Refik Halit Karay, İstanbul 1998, s: 74. 807 Refik H alit Karay, Minelbab İlelmihrab, İstanbul 200 9 , s: 354.

409


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

rihli Vakit’te Mondros mütarekesinin millî hâkimiyete aykırı olma­ dığını yazan Ahm et Emin, daha sonra bağımsızlık taraftarlarını “ m a c e r a c ılık ” ile suçlayacak “umumî surette istiklâl istemekten ibaret bir kanaati biz canlı ve müsbet addetmeyeceğiz”000diyecek­ tir. Sonradan Yalman soyadını alan Ahm et Emin, Amerika’yı ya­ kından tarayan biri olarak Am erikan mandasından yanadır. Ona göre “ b iz e y o l g ö s t e r e c e k y e g â n e d e v le t A m e r ik a ’d ır .”009 Mustafa Kem al Paşa’nın İstiklâl Savaşı için halkı örgütlemeye ça­ lıştığı 7 Haziran 1919’da Ahm et Emin şunları yazacaktır: "... Am erikalılar bizim öğretm en ve yol göstericim iz olm alı­ dır. Bu kararım ızı M illetler Cem iyeti’ne bildirelim . Dünya karşı­ sında eksiğim izi itira f etm ek ayıp değildir!” 8 Ağustos’ta Am erikan mandasını onlardan önce bizim tek­ lif etmemiz icabettiğini yazan bu H a h a m z â d e , 25 Ağustos’ta “A m e r ik a ’n ın h im a y e s in e g ir m e k t e n b a ş k a ç ö z ü m y o k ­ t u r ” diyecek, gerekçeyi de şöyle açıklayacaktır: "... H ariçten hiçbir izaç ve m üdahaleye m aruzkalm asak bile, istiklâlim izi şim dilik yalnız başım ıza devam ettirm eye m uktedir değiliz. B ir müddet hayırhah bir m ürşitten ders alm aya ve müzaharet görm eye m ecburuz!”8 0 8 9108 1 Ona göre Amerikan mandasının kabulü ile Türkiye toprakla­ rının sahipsiz olmadığı anlaşılacak, “Am erika bizimle sırf İnsanî açıdan ilgilenecek, sonra da kendi kendine çekilip gidecektir!”011 Bu Yahudi dönmesi, Am erikan Fevkalâde Komiseri Am iral Bristol’u millî mücadele kahramanı olarak bile kabul etmiştir. Ahm et Emin’in Am erikan mandasının kabulü hususundaki ısrarlı neşriyatı İngiliz himayesini savunanları rahatsız etmiştir, 808 Vakit, 27 Ağustos 1919; Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 73. 809 İzzet Öztoprak, K u rtu lu ş S a v a şı’nda T ü r k B asın ı, Ankara 1981, s: 82. 810 Vakit, 31 Temmuz 1919; Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 216. 811 Vakit, 1 Eylül 1919; Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 81. Sözlük: İzaç: Rahatsız etme. H ayırhah: İyiliksever. M ürşit: Rehber, yolgösterici. M üzaharet: Desteklemek. Sakîm : Yanlış, hastalıklı.

410


NECDET SEVİNÇ

ona en sert cevabı da İngilizler sayesinde b ir Kürt devleti kuru­ lacağını hayal eden Mevlanzâde vermiştir. Mevlanzâde, 9 Aralık 1918 tarihli Serbesti Gazetesi’nde cüretkâr olmakla suçladığı A h ­ met Emin’e demiştir ki: "... Bu kuvveti, bu vekâleti ve cür’eti size kim verdi? Ve bu m em leketi ne sıfatla tem sil ediyorsunuz? Türk değilsiniz, Os­ manlI ülkesinin mahsulü değilsiniz, değilsiniz, değilsiniz. Buna ilâveten siz umum matbuatın bu sakîm fik r e m uvafakat eyledi­ ğini söylüyorsunuz. N e büyük cür’e ttir? İşte sizi alenen üç Türk gazetesi tekzip ediyor ve yüzünüze çarpıyor. Diğer Türkçe gaze­ teler de tasdik etm iyor!”

“ Bari Vatan’ın Tamamını A lsalar” “ Ben B ir T ürk’üm, Dinim, Cinsim Uludur.” T ü r k M ille t i b u s e s i d u y m a k iç in t a m b in y d b o y u n c a b e k le m iş tir . Bin yıl sonra, Türk Milleti’ne millî kimliğini hatırlatan büyük şairimiz Mehmet Emin Yurdakul, İstiklâl Savaşı başlayınca, ileri yaşm a rağmen tüfeğini omuzuna yaslayıp, Anadolu’ya geçmiştir. Mehmet Emin Türkçü’dür. Bir diğer Türkçü olan Yusuf Akçora, üniversitedeki görevini bırakıp, düşm anla savaşmak için Ankara’ya gelir. Türkçülüğün Esasları’nı yazan Ziya Gökalp, Malta zindanlarından kurtulunca Mustafa Kemal’in yanında yer alır. Türkçülük akım ının önderle­ rinden, uzun yıllar Türk Ocağı Başkanlığı yapan Hamdullah Suphi Tanrıöver zaten Gazi üe beraberdir. Mehmet Akif, camilerde istiklâl ateşini tutuşturan konuşmalar yaptıktan sonra Ankara’ya gelip, Tacettin Dergâhı’nda mevzilenmiştir. Bir zamanlar kurtuluşu Am e­ rikan mandasında gören Yunus Nadi, kadın oluşuna rağm en yine o takımdan Halide Edip ve daha birçok aydın emperyalizme karşı savaşarak “ h â k im iy e t- i m illiy e y e m ü s te n it b i r d e v le t k u r ­ m a k iç in ” başkaldırının başkentindedirler. 411


İSTİKLAL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Zaferden elbette emin değillerdir, hatta çoğunun böyle bir umudu dahi yoktur, ama hem kendi onurlarını kurtarm ak için, hem de Türklüğün şeref ve haysiyeti için savaşacaklardır. Daha evvel de bahsettiğimiz gibi 76 imzalı bir dilekçe ile İngiliz Yük­ sek Komiserliği’ne başvurarak; “devletin silâhlarını elegeçi-

ren Ankara’daki cinayet şebekesinin yok edilmesini ve Anadolu’nun insanlığa ve Allah’a düşman bu ihtilâlci şe­ bekeden temizlenmesini” isteyen aydınlara mukabil, İstanbul’da millî mücadeleyi destekleyenler de vardır. Fakat Etnik Çete’ye men­ sup olanlar da dahil, İstanbul’d aki Bab-ı Ali Peykesi, Türklüğe binbir hakaretin savrulduğu azınlık meyhanelerinde kafayı tütsüleyip, millî mücadeleye neden katılmadıklarını izah etmek için müna­ sip mazeretler aramakla meşguldür. İşte bunlardan biri olan Fi­ lozof Rıza Tevfik, kendisine aslını, neslini soran, soyunu, sopunu sual eyleyen olmadığı hâlde, durup otururken;

Anam Arnavut, babam Çerkez, Bilmeyen varsa, öğrensin herkes.812 Diye ortalığa atılıverir! Kürt Teali Cemiyeti’nden Seyit Abdülkadir, Bedirhanzâde Emin, Sait Molla, Mustafa Sabri, Ali Kemal ve saire gibi vatana sürekli ihanet hâlinde olan tanınmış işbirlikçilerle beraber, Hürriyet ve İtilâf Partisi ve İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin yönetim kurulunda çalışabilen bu kozmopolit Osmanlı aydını artık öğrencilerine “siz

Türkler” diyecektir. Türklüğü benimsemediğini açıkça ilan ede­ cektir. Türklüğü küçümseyecektir. - Siz Türk değil misiniz? Diye soranlara da şu cevabı verecektir:

- Değilim! Türklükten istifa ettim! Türk’ün kılıcından başka övünecek nesi var? O da bitti! Hâla İstanbul’da otu812 Hilmi Yücebaş, Filozof Rıza Tevfik, İstanbul 1978, s: 8.

412


NECDET SEVİNÇ

rabiliyorsanız bunu büyük devletlerin size değil, İslâm alemine duyduğu saygıya borçlusunuz!813 Ömer Seyfettin rahmetlisinin “palavracı” dediği Rıza Tevfık Türklükten istifa etmekle kalmamış, Fuzuli’nin de Türk olmadığını iddia ederek cehlini ortaya koymuştur. Oysa Bağdat gibi, Arap dil ve kültürünün egemen olduğu bir şehirde yaşamış olmasına rağ­ men Fuzuli Türktür ve Hadisatü’s Süade isimli eserinde de Türk soyunun evlâdı olduğunu iftiharla ilan etmiştir. Mehmet A k if in “soytarı” demekten kendini alamadığı Rıza Tevfik, daha sonra bir Fransız gazetesine verdiği demeçte ecne­ bilere şöyle yaltaklanmaktadır:

- Bende duygu ve düşünce bakımından beğenilecek ne varsa sîzindir! Bende fena olan her şeyin kaynağı benim!814 M illî mefahirimizi muhafaza eden bizim mukaddes Bursa’mız düştüğü gün, Alemdar Gazetesi’nde, eşkıya kuvveti dediği Kuva-yı Milliye’nin “cânice menkıbelerinden” bahsedip, hükümetin başa çıkamadığı Anadolu’daki haşeratın AvrupalIlar tara­

fından temizlenmesini isteyen de odur!815 Rıza Tevfik’in, haşerat dediği, m illî ordudur!

Herkes Kavm-i Necip, Fakat Türk’ün Adı Yok! Daha önceki çağlarda olduğu gibi, b u çöküş döneminde de çe­ şitli Osmanlı halkları kendi soylarıyla övünürken fatih milletin ço­ cuklarından ses çıkmaz. Araplar kavm -i neciptirler, kahramandırlar. Arnavutlar kavm-i neciptirler, kahramandırlar. 813 Turgut özakman, Şu Ç ılgın T ürkler, Ankara 2005, s: 544. 814 R ıza Tevfik için T ttrk iy a t isimli çalışm am ıza bakılabilir. 815 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 122.

413


İSTİKLAL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Çerkezler Saray’ın himayesine mazhar olmuşlardır, onlarda kavm-i neciptirler, onlar da kahramandırlar. Ya Türk? Türk’ün adı bile yoktur! Türk ülkesinde Türk’ün tahkir edilip, devletin kuruluşu ve imparatorluk hâline gelişinde hiçbir katkıları bulunmayan çeşitli Osmanlı halklarının yüceltilmesinden bunalan Celal Nuri o gün­ leri şöyle anlatır: " ...

A r tık k u la k d u y m a z, b u ru n k o k la m a z, b ey in h issetm e z,

g ö z g ö rm ez olm u ş. Hiç

kimse Türk değil! İttih a t ve T era k k in in

k ü ç ü k b a şa r ısın d a n so n ra k ö k e n i k a r ışık kim v a rsa , o za m a n

Türk oğlu Türkler bile, anne­ sine veya büyükannesinin akrabalarından birine da­ yan arak Arnavutluk, Çerkezlik, Gürcülük, Araplık id­ diasında. K ısa ca bir m illi çökü ş, bir ırkın tü k e n işi y a şa n ıy o r ki, T ü rk o lm u ştu . A m a b u g ü n

a n la tm a k m ü m k ü n d eğ il. A n ca k m illi can çek işm e d ey im i ile bu ta rih i d u ru m a n la tıla b ilir. "E sk ile r in ta r ih in i e p e y c e o k u d u m . B ö y le b ir y e n ilg iy e v e b ö y le b ir m illî d ü şü şe şim d iy e d ek ra stla m a d ım d esem y erid ir.

Türk oluşuyla övünen kimsecikler yok! M ille tin i k u rta r­ m a k ça b a sın d a o la n b irin e ra stla n m ıy o r. Zavallı Türkler! Se­ nin bütün çocuklann nankör, bütün hizmetçilerin ka­ dir bilm ez olmuş!” Celal Nuri’nin yakındığı nankörlerden biri Türk’ün talihi yâver gitmeyince birden bire Arnavut olduğunu hatırlayıveren Cenap Şahabettin’di. Bir Plevne şehidinin evlâdı olan Cenap Şahabettin, yalnız Ar­ navut olduğunu hatırlamakla yetinmeyecek, ı Mart 1922 tarihli Revue de Deux Mondes Dergisi’ne verdiği demeçte bakinız Türk­ lüğü nasıl aşağılayacaktır:

"... Türkler bilim ve m edeniyet alanında hiçbir şey yapmam ışlar, hiçbir eser vücuda getirm em işlerdir. N e 414


NECDET SEVİNÇ

birm ezhep, nebirfelsefe, ne bir sanat yaratmışlardır. İslâm iyet’te yetm işiki tarikat vardır, bunlardan hiçbiri Türkler tarafından ku­ rulm am ıştır. M iifessirlerim iz bir takım naslar etrafından ekler yapm akla yetinm işlerdir. Bım larm eserleri tamamiyle skolastik­ tir. Edebiyatım ız taklitçidir. Bu edebiyat dörtyüz yıl durm adan Arap ve Acem ka ld ı Sonra birden bire Batılılaştı, daha doğrusu Fransızlaştı. H er ne kadar halk türkülerim izde bazı güzel eser­ lere rastlanabilirse de bunlar da o derece önem li değildir!”816 Türk Edebiyatı ve Türk Medeniyeti hakkında yüzeysel de olsa herhangi bir bflgiye sahip olmadığı anlaşılan bu Servet-i Fünun züppesi üstelik Darülfünun’da Türk Edebiyatı Tarihi müderrisi­ dir, yani Türk Edebiyatı profesörü! Bu zır cahil Prof, artık Cengiz Han’ın torunu ve Timurleng’in yeğeni olduğumuzu unutmamız ve unutturmamız lazım geldiğine dair 20 Eylül 1920 tarihli makalesinde de “medeniyet dünya­

sına bir habbe bile ilave etmediğimizi” yazmıştır.”17 Edebi eserlerinden ziyade, Cemal Paşa’nın misafiri olarak git­ tiği Şam’dan getirdiği top top Hama ipeklisi ile dillere düşen ve kendisine Arapça ipekçi mânâsına “haririzâde” denilen818 bu yılan, asıl zehrini Yunan Ordusu Bursa’ya girdiği gün kusacak ve bütün Türkler kan ağlarken öğrencilerine diyecektir ki:

- Üzülmeyin efendiler, tersine memnun olun. Çünkü Yunanlılar bizim lehimize çalışıyor. Memleketi milliyetçi denilen haydutlardan ve serserilerden temizliyorlar!819 Kaydetmeliyiz ki, Cenap Şahabettin, Eskişehir ve Afyon’u tah­ liyeye mecbur kaldığımız günlerde yayınladığı “Elveda Ey Mah­ m uzlar ve Yaldızlar” başlıklı yazısında da kim in intikamını almak 816 Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ergenekon, Ankara 1981, s: 134.

817 Feridun Kandemir, İstiklâl Savaşı’nda Bozguncular ve Casuslar, İstanbul 1964, s: 118. 818 Tarık Mümtaz Göztepe, Vahidettin Mütareke Gayyasında, s: 44. 819 Turgut özakm an, a.g.e., s: 545.

415


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

istiyorsa Türk subaylarıyla alay edecek kadar küstahlaş-

mıştır.820 Türk çocukları bu adamı mimlemeli ve elegeçecek ilk fırsatta edebiyat tarihinden tart etmelidirler. Başkentin Türkten başka herkese hayat hakkı tanıyan o koz­ mopolit ortamında yürütülen yoğun düşman ve azınlık propa­ gandası ve hükümet baskısı, yalnız kendini Türk hissetmeyen­ ler değil, milliyetçiliklerinden hiç şüphe duymadığımız bazı Türk aydınlarını da fena hâlde etkilemiştir. Dışişleri teşkilâtında çalı­ şan Başmabeynci Lütfi Simavî, 20 Haziran 1919 tarihli İstikbâlde şöyle yazmıştır:

..B iz kendimizi idareden aciziz. Büyük bir devletin müzaharetine ihtiyacımız var. O bizi çöküşten kurtarır, kendi kendimize kalsak her kafadan bir ses çıkar!”821 Sivas Kongresinde de A m erikan mandasını savunan İsmail Hami Danişment, Lütfi Simavî’nin “müzaheretine ihtiyacımız var” dediği devletin adresini vermiştir. Danişment 31 Temmuz 1919 ta­ rihli Memleket Gazetesi’nde şöyle diyecektir:

“... Bütün Tür1der 4n bir tekm andaaltuıda toplanması gerekir. Am erikan m andası diğerlerine göre iyidir!”822 İsmaü Hami gibi, Türklüğünden şüphe duyulmayan büyük şa­ irim iz Yahya Kem al de Falih Rıfkı’ya gelip diyecektir ki:

- Ah! Parçalamasalar bari, İngilizler vatanımızı top­ tan alsalar! Mısır gibi olsak!823

x

Unutmayalım ki, şairin özlediği Mısır, İngiliz sömürgesidir, Mısırlı da İngiliz kölesi Türkiye’den öyle ümit kesilmiştir ki, Franchet d’Esperey’e tek başına kafa tutan ve bu sebeple güç belâ kurşuna dizilmekten kur820 Tank Mümtaz Göztepe, a.g.e., к 416. 821 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 337. 822 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 2, s: 16. 823 Falih Rıfkı Atay, Çankaya, İstanbul 1980, s: 130.

416


NECDET SEVİNÇ

Iıılup Malta’ya sürgün edilen Süleyın Nazif gibi yiğit bir vatan­ perver bile, sonunda Mihran Nalctevariın Sabah Gazetesi’ne sı­ ğınacak ve ünlü vatan haini Ali Kemal’e “sen haklı imişsin” diyecektir! Batarya ile Ateş’te Türk soyunu evlâdı olduğunu açıkladığı hâlde824 Yakup Şevki Paşa’ya gidip;

- Vatanları nehirler sımrlantjtır. Siz de ben de Fırat’ın öbür yakasındanız. Türk sayılmayız, İngilizler’e başvu­ rup, sürgünden kurtulalım, dmde odur!825

KM Süleyman N a z if’ in İzah ve Tashih başlı: açıklaması aynen şöyledir: Doktor Abdullah Cevdet Bey (TercümanHakikat) gazetesiyle birkaç ay evvel intişâr etmiş olan makalelerinin birindesierim Diyarıbekirli Sait Paşayı Kürt kavmine mensup göstermiş. Bunu o vsi görmüş ve yanlışlığı lütfen tashih etmesini rica etmiştim. İsteğim şimdiymdar yerine getirilmedi. Siz de yine lütfen ilân ediniz ki, benim babam, anan onların baba ve anaları umumiyetle Türkdürler. Irk ne milletimin bu yaralı vnuztarip deminde Türk olduğumu ve Türk’ten başka hiçbir ırk ve kavm ile mtebet ve bağlantım bulunmadğını ilân etmekle iftihar ederim. İstiklâlimi mâzioien daha büyük ve daha şanlı olması­ na bu dakikada ağlayan vicdanımla duahtmekte olduğum Türk Milleti’nden, beni hissen ve fikren uzaklaştırabilecel çbir kuvvet yoktur. Onun cihandaki hükümetine zayıflık ve sarsıntı karanlığişmüş olabilir. Fakat evlâdının ruhun­ da hüküm sürün saltanatı ebediyen devadecektir. (Süleyman Nazif, Batarya ile Ateş, İstanbul 1969, s: 1 0 3 , 104. к .'.S Falih R ıfkı Atay, a.g.e., s: 143.

417


TÜRK'ÜN ÖLÜM FERMANI: SEVR Âltryiizyıl önce Türkmen bahadırlarının kurduğu ve yine Türk­ men bahadırlarının Türk M illeti’nin en büyük eseri ve dün­ yanın yegâne kudreti hâline getirdiği Osmanlı Devleti, Sevr kasabasında, içlerinde bir tek Türk evlâdının bulunmadığı dev­ şirme çocuklarmdan meydana gelen bir heyet tarafından tas­ fiye edildi. Onlar esasen Türklüğün içine sürüklendiğifelâketin mahiyetini bir Türk gibi idrak edemiyor, Türk gibi düşünemi­ yor, Türk gibi hissedemiyorlardı Türklük onlar için herhangi bir mânâ ifade etmiyordu, içlerinden hiçbirinin yüreğini tit­ retmiyordu. O sebeple basit bir sözleşmenin altına imza atar gibi Sevr'i imzalayıverirler.

ondros M ütarekesinin imzalanmasından sonra AvrupalI­ lar, kendi aralarında akdettikleri gizli anlaşmalara dayana­ rak Türkiye’yi işgale başladılar. Bir taraftan da Osmanlı Devletine verecekleri son şekli tartışıyorlardı. 18 Ocak 1919’da başlayan Pa­ ris Konferansı ve 12 Şubat-20 Nisan tarihleri arasında yapılan Londra Konferansı’nda Sevr’in en önemli maddeleri Türkiye’nin gıyabında karara bağlandı. Mutabakata varılam ayan ihtilâflı me­ seleler San Remo Konferansı’nda uzlaşma ile sonuçlandırılarak Sevr’e son şekli verildi. AvrupalIların 1071’den beri kurdukları hayal gerçekleşmiş olu­ yordu böylece. Türkleri Anadolu’d an atmak için başlattıkları haçlı seferleri 900 sene sonra zaferle sonuçlanmış oluyordu. General Allenby, 8 A ralık 1917’de Kudüs’ü alınca İngiliz Baş­ bakanı, haçlı seferlerinin sonuncusunun ve en şereflisinin muzaf­ 419


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

fer komutam olarak onu selamlamamış mıydı? İşte şimdi bu zafer de onu takip eden diğer zaferler Türk’ün ölüm fermanı olan mil­ letlerarası bir antlaşma ile taçlandırılacaktı. Türkiye’nin yok edilmesini isteyen İngiliz Başbakanı L’loyd George, “Türkiye Avrupa uygarlığının dışına atılmalıdır” de­ memiş miydi? Lord Curzon 2 Ocak 1918 tarihli diplomatik nota­ sında “İstanbul’un Türkler’den alınmasını ve Ayasofya’nın

Kilise yapılmasını” istememiş miydi? İngiliz Başbakam’na göre Türkler insanlık kanseri değil miydi? Türkler’in kanlı despot­ luğu altında yaşayan halkların kurtarılması, Osmanlı halklarını Osmanlı’ya karşı kışkırtmak isteyen her Avrupalı liderin ağzında sakız olmamış mıydı? Öyle ise şimdi arslan payını kendileri almalı, Türk vatanının arta kalan parçalarını da azınlıklar arasında paylaştırmalıydılar. Fırsat bu fırsattı. Anlaşm a niteliği dahi kazanmadan yırtıp attığımız Sevr, bin yıldan beri biriken işte böyle bir kin ve intikam duygusuyla ha­ zırlandı. H azırlanan metne göre; tüm Arabistan, Irak, Ürdün, Filistin İngiltere’ye, Suriye’nin tamam ile göklerinden Türk bayrağını in­ dirmemek için destanlar yazan Gaziantep, Kahramanmaraş, Şan­ lıurfa ve Mardin Fransa’ya veriliyordu. Antalya dahil, Akdeniz bölgesi İtalyanlar’ın olacaktı. İstanbul yakınlarındaki Büyükçekmece Gölü’ne kadar uzanan Trakya’nın Batısında kalan toprak­ larla birlikte Gökçeada, Bozcaada, İzmir, Kütahya, Afyonkarahisar, Salihli, Akhisar, Ödemiş, Tire, Söke Yunanistan’a bırakılacakta.

Doğuanadolu’da sınırları Amerikan Başkanı Wilson ta­ rafından çizilecek bir Ermenistan, bir yıl sonra da bir Kürt devleti kurulacaktı. İstanbul merkez olmak üzere İzmit, Bursa, Balıkesir ve Çanakkale’y i kapsayan Boğazlar bölgesi Türkiye’den koparılıp milletlerarası bir komisyonun idaresine verilecekti. Komisyon, İngiliz, Fransız, İtalyan ve Türk delegeler­ den oluşacak, fakat Türkler karar verme yetkisine sahip olama­ 420


NECDET SEVİNÇ

yacaklardı. İhtiyaç duyulduğunda danışman olarak görev yapa­ caklardı. Boğazlar bölgesinin kendisine özgü bir bayrağı olacaktı. İstanbul Osm anlı Başkenti olmaya devam edecekti ama, Padişah ve hüküm eti antlaşma hükümlerine aykırı davranırlarsa bütün yetkilerine son verilip, İstanbul da Türkler’in elinden alınacaktı. İstanbul’un başkent olarak muhafaza edilmesi Padişah’ın ve hükümetin rehin alınması demekti. Osmanlı Devleti, silâh altında 50 bin 700’d en fazla asker bu­ lunduramayacaktı. Bu 50 bin 700 askerin 35 binini jandarm a teş­ kil edecek, 700 kişi Padişah’ı korumakla görevlendirilecek, geri kalan 15 bin kişi de özel birlik statüsünde olacaktı. Jandarma birlikleri itilaf devletlerinin gözetimi altında görev yapacaktı. Türk Ordusu top kullanamayacaktı. H afif sahra toplarının kullanılması dahi yasaktı. Ordunun sadece sınırlı sa­ yıda cebel topu ile yine sınırlı sayıda m akinalı tüfeği olacaktı. Türk Deniz Kuvvetleri, 600 tonilatodan küçük, 6 torpido ve 7 gambotla sınırlandırılmıştı. 1.600 grostonun üstündeki tüm deniz savaş vasıtaları İtilâf Devletleri’nin emrine verilecekti. Vatan savunmasında ve sahillerin müdafaasında kullanmak için inşa ettiğimiz bütün istihkâmlar yıkılacaktı. Azınlıklar hiçbir engelle karşılaşmadan dilediği İtilâf Devletleri’nin uyruğuna girebilecekti. Savaş sebebi ile yerlerini terk eden, sürgün veya tehcir edilenler yerlerine dönebilecek, bunların uğradıkları

zararlar Osmanlı Maliyesi’nce karşılanacaktı. Yürürlükte kalacak olan kapitülasyonlardan İtilâf Devletlerine ilaveten Yunanistan, Romanya, Portekiz, Bulgaristan, Hicaz ve Ermenistan’d a yararlanacaktı. Düyun-u Umumiye muhafaza edi­ lecekti. Osmanlı mâliyesi önce, Türk topraklarında bulunan İtilâf Devletleri askerlerinin tüm giderlerini ve savaşta zarar gören İtilâf Devletleri vatandaşlarının zararlarını ödeyecek, sonra -ve şâyet para kalırsa- Türkler’in ihtiyaçlarını karşılayacaktı. Böylece za421


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

гага uğradığını ileri sürecek binlerce Avrupalı’nın Türkiye’yi soy­ ması için bir suiistimal kapısı aralanmış oluyordu. Müttefiklerin suçlu kabul ettikleri Tükler onların mahkeme­ lerinde yargılanacaktı. Türk Hükümeti bunlarla ilgili suç belgele­ rini müttefiklere vermek zorunda idi. Böylece AvrupalIlar bütün K uva-yı M illiye kom utanlarını, istiklâl mücadelesi veren mahalli çeteleri ve efeleri yok etme fır­ satım elegeçirmiş oluyorlardı.826 Görüldüğü gibi bu antlaşma bize, Ortaanadolu bozkırında Da­ mat Ferit ve takım ının rakı masası yerleştireceği kadar bir vatan bırakıyordu. Ferit Paşa antlaşma metnini Saltanat Şûrâsı’na götürdü. Saltanat Şûrâsı’nda Tevfik Paşa, Müşir Ahm et Paşa, Müşir Ali Rıza Paşa gibi eski Sadrazamlar, Genelkurmay Başkanı Hamdi Paşa ve diğer birçok paşa ile bereber Şeyhülislâm Mustafa Sabri, Ayan Meclisi İkinci Başkanı Aristidi, Ayan üyeleri Filozof Rıza Tev­ fik, Şair Abdülhak Hamit’le beraber Mavro Yani, Azaryan, Bohor, Aram ve Dilber Efendiler gibi bizimle nihaî bir hesaplaşmaya

girmiş olan azınlık temsilcileri de vardı. Damat Ferit Paşa son derece vahim bulduğunu belirtmekle beraber, antlaşmanın onaylanmasını isteyen bir konuşma yaptı. Mustafa Sabri onu destekledi. Müşir Kâzım, Müşir Osman ve Rauf Paşa’lar muahedenin tasdik edilmesini istediler. İşte bu sırada Vahidettin ayağa kalktı. Bir devletin çöktüğünü ve bir milletin hu­ kukunun hatta şeref ve haysiyetinin ayaklar altına alındığını pek tabiî ki biliyordu. Ona rağmen ağzından metnin lehinde veya aley­ hinde bir tek söz çıkmadı. Decji ki: - Şu muahedeyi imzalarını vazetmek hususunu kabul edenle­ rin ayağa kalkmalarını rica ederim.827 826 Nihat Erim , Devletlerarası Hukuk, Siyasi Tarih Metinleri, с: 1, Ankara 1953, s: 525, 691, Türk Tarih Kurumu Yayını; Reşat Ekrem, Osmanlı Mua­ hedeleri ve Kapitülasyonlar, İstanbul 1934, s: 2 7 4 ,2 8 1 . 827 Tarık Mümtaz Göztepe, a.g.e., s : 335.

422


NECDET SEVİNÇ

Bir kişi hariç, herkes hurra diya ayağa kalktı. Saltanat Şûrâsı’nm bu tek onurlu ve vatanperver üyesi Topçu Ferik’i, Ayan’dan Rıza Paşa idi. Sonunda Hadi Paşa, Rıza Tevfik ve Reşat Halis Bey’ler, Damat Ferit Hükûmeti’nin temsilcileri olarak Sevr’i imzalamak üzere Pa­ ris’e gönderildiler. Alüyüz yıl önce Türkmen bahadırlarının kurduğu ve yine Türkmen bahadırlarının Türk Milleti’nin en büyük eseri hâline getirdiği Osmanlı Devleti, içlerinde bir tek Türk evlâdının bulunmadığı bu devşirme çocukları tarafından tasfiye edilecekti. Bu ölü gömücülerin orada nasıl hakarete uğradıklarını, nasıl itilip kakıldıklarını Rıza Tevfik şöyle anlatıyor: “10 Ağustos 1920 günü bizi Sevr’e götürdüler. M eşhur çini ve porselen fabrikasının, im za için hususî olarak hazırlanm ış salo­ nuna aldılar. Yolda ve salona girinceye kadar etrafım ızı sarm ış bulunan üç Fransız hariciyecisi, ağzım ızı bile açm am ıza fır sa t verm em işler ve mütemadiyen:

- Efendiler; her şe y olmuş bitm iştir, sizin im za et­ mekten başka bir işiniz ve selâhiyetiniz yoktu r - deyip durm uşlardı Koca salon hınca hınç dolu idi. B ize, iter gibi, bir yeri göster­ diler. Yerlerim izi alıp oturduk. Tasviri im kânsız bir ruh haleti içinde ezilip duruyorduk. Sol tarafım ızda, bir iskem le a şın ötede, Venizelos’un başkanlığı altındaki Yunan delegasyonu yer a lm ıştı O nlann da, ta rifi im kânsız bir gururlu halleri va rdı

Ağzım ızı açmam ız bile yasaklanm ıştı. Yapacağımız şey sadece kâğıtlara im za atm ak ve mühür basm aktı. Galip devletler im za ile birlikte m ühür de basılm asını istedikle­ rini Babıâli’y e daha önceden bildirm işlerdi. H üküm etin em riyle ben de İstanbul’d a iken (R. T.) h a ıfleri bulunan bir mühür kaz­ dırm ış, yanıma alm ıştım . Bizden önce Venizelos im zaya dâvet olundu. Bunun üzerine sa­ londa bulunan birçok Yunanlı, büyük bir gösterişle, hususî olarak 423


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

yaptırılm ış bir altın kalem i Venizelos’a takdim ettiler ve kendisini uzun uzun alkışladılar. Kalem i eline alan Venizelos, kasıla kasıla, bu altın kalem le anlaşm ayı im zaladı. Yunanlılardan sonra sıra bize gelm işti. H adi Paşa’nm ism i okundu. Paşa, vakur bir tevek­ külle yerinden kalkıp, önüne uzatılan kâğıtları im zaladı. Bir şey belli etm em eye çalışıyordu ama, içinin fırtınalarla dolup taştığı ayan beyan anlaşılıyordu. Sıra bana gelm işti. Bu anda hayatı­ mın en acı dakikalarm ı yaşadığım dan herhâlde şüphe edilem ez. Kulaklarım uğulduyordu, sanki dilim damağıma yapışm ıştı. Be­ reket versin ki, konuşm a fa la n diye bir şey yoktu. Elerim in tit­ rediğini belli etm em eye çalışarak önce im zam ı attım , sonra da m ühürünü bastım . Bundan sonrasm ı pek net olarak hatırlam ı­ yorum . Salon, salondaki kalabalık tamamen gözlerim in önün­ den silinm iş gibiydi. İçlerim iz kan ağlayarak, başlarım ız önüm üzde, büyük ve m uhteşem salonu terk ettik!”8211

“ Şeref ve Haysiyetten Yoksun Adam lar” Maliye N azırı Cavit Bey, Lozan’dan Paris’teki A h m et Muhtar Paşa’ya gönderdiği mektupta Sevr’i imzalayan Rıza Tevfik, Reşat Halis ve Hâdi Paşa’nm her çeşit şeref ve haysiyet hislerinden mah­ rum olduklarını yazmıştır.

Her çeşit şeref ve haysiyet hislerinden mahrum olan bu üç kişi, büyük zaferden sonra tabanları yağlayıp Türkiye’den diyecektir. Onlardan Kuva-yı Milliye’ye m a z a r r a t-г m ü liy e diyen Rıza Tevfik, elinde binlerce Mehmetçiğin kanı bulunan ünlü İngiliz uşağı ve meşhur vatan haini Şerif Hüseyin’in hain oğlu Emir Abdullah’a sığınıp onun bakanı olacaktır! Üçüncü Damat Ferit Hükûmeti’nde8 2 828 Hilmi Yücebaş, F ilo zo f Rıza Tevfik, Hayatı H atıraları, Şiirleri, İstanbul 1978, s: 95, 96, 97.

424


NECDET SEVİNÇ

Ticaret ve Ziraat Nazırı, Ali Rıza Paşa kabinesinde Bahriye Nazır Vekili, Beşinci Damat Ferit Hükûmeti’nde M arif Nazırı, Ticaret ve Ziraat Nazır Vekili olan Hâdi Paşa, Arnavutluk’a yerleşecektir. İn giliz gizli belgelerinde Fransız yandaşı olduğu ve

Fransa’ya raporlar yolladığına dair kayıtlar bulunan829 Türkiye'nin eski Bern Büyükelçisi Reşat Halis ise nice hizmetlerde bulunduğu Fransa’ya kaçacaktır.

829 Salahi Sonyel, K u rtu lu ş S av aşı G ü nlerind e İngiliz İstih b a ra t Servisin in T ü rk iy e ’deki E y le m leri, s: 27.

425


EKONOMİK DURUM Önce, devletin para-kredi kaynaklarından ve siyasi makamla­ rından mümkün olduğu kadar uzakta tutulan Türklük çöker. Türklük çökünce Türkiye çöker. Bütün fabrikalar, atelyeler, iş­ letm eler ecnebilerle azm lıklarm eline geçer. Ecnebilerin O s­ manlI mülkünde toprağa m utasarrıf olabileceklerine dair ka­ nunun çıkmasmdan sonra en önem li üretim aracı olan toprak d a Türk evlâdının elinden çıkm aya başlar.

sm anlılar ilk kez 1852’de AvrupalIlardan borç aldılar. A li

O

Paşa, Abdülmecit’ten ve belki hükümetten de gizli olarak 50

milyon frank tutarındaki ilk borç antlaşmasını imzaladı.830 Kı­ nın Savaşı sırasında ve savaş sonrasında devletin hızla borçlan­ ılırım görüyoruz. 1854’ten 1874’e kadar geçen 20 yıl içinde tam on beşkez yeni I><>rç antlaşmaları yapılmıştır. Bu dönemde devlet, 239 müyon lira lıorçlandığı hâlde eline geçen para 127 milyon liradır. 1860’tan sonra dış borçların yıllık taksitlerini ödemek için yeniden borçlanmak ihtiyacı duyulur. 1875 yılında 25 milyon lira bütçe gelirlerine karşılık, ödenmesi zorunlu olan dış borç taksiti 12 milyon liradır, 17 milyon lira da dalgalı borç vardır! Bu tablo devleti iflasa götürür. Hükümet 6 Ekim 1875’te iflas ettiğini açıklar! 20 Aralık 1881’de Avrupalı tahvil sahiplerinin hak­ larını korumak amacıyla meşhur Muharrem Kararnâmesi’ni ya­ yınlanarak ecnebi alacakların temsilcileri ile varılan ödeme planı ilan edilir. Osmanlı borçlarının düzenli bir şekilde ödenmesi için КЗО Tevfık Çavdar, O sm an lIların Y arısöm iirge O luşu, İstanbul 1970, s: 40.

427


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Düyun-u Umumiye idaresi kurulur. Kamu gelirlerinin üçte bi­ rine elkoyan Düyun-u Umumiye’nin kurulmasıyla devlet

malî bakımdan tam anlamıyla Avrupalılar’ın kontrolü altına girer. Bu fevkalâde ağır malî tabloya rağmen 1877-1878’de Ruslarla harbe gireriz. Doğu’da Erzurum düşer, Batı’da düşman orduları İstanbul yakınlarındaki Yeşilköy’e kadar üerlerler, hastasını sır­ tına vurup, çocuğunu kucağına alan onbmlerce Balkan Müslümanı canlarını ve namuslarını kurtarm ak için İstanbul’a gelirler. Ayak yalın, baş kabak Türk bayrağının himayesine sığınan bu onbinlerce kişiden çoğunun bir şütesi bile yoktur. Malî bakımdan iflas hâlindeki devlet, ne yapıp edip mültecileri besler, doyurur, barına­ cak yer temin eder, hastalara ilaç verir, yaralıları tedavi altına alır. 1897’de Yunanlılarla savaşmak zorunda kalırız. 1911’de İtalyanlar Trablusgarp’a saldırır. Balkan harpleri, bitmez tükenmez Yemen isyanları çıkar. 1914’te kendimizi Birinci Dünya Savaşı’nın içinde buluruz. Bütün bu savaşların büyük masrafları, azınlıkla­ rın ve kapitülasyonlar sebebi ile AvrupalIların sömürmekte ol­ dukları devletin iktisadi bakımdan tam manasıyla dibe vurma­ sına sebep olur.

Vatan Ecnebi’nin Eline Geçiyor Batıkların baskılarıyla yayınlanan ve hemen hemen bütün maddelerinde “tebea-i gayrimüslimenin imtiyazatından” bahsedilen 1856 İslahat Fermanı, ecnebilerin Osmanlı mülkünde

“toprağa mutasarrıf olabileceklerini” hükme bağlıyordu. Yabancılara toprak satışına izin veren kanun, 11 yıl oyalamadan sonra yine Batıkların baskısıyla 1867’de çıkar. Fakat daha kanun çıkmadan Türk topraklarının yabancıların eline geçtiği anlaşılıyor. İngiltere’nin İzmir Konsolosu, 1860’ta, Bü­ yükelçi sir Henry Buluver’e yolladığı raporda “Türklerin soyu428


NECDET SEVİNÇ

lııp, soğana çevrildiğini, Türk topraklarının yabancıla­ rın eline geçtiğini” bildiriyordu. Diyordu ki: "... Bölgenin genel durum u gün geçtikçe iyileşm ekte ama bu iı/ileşmeden yararlananlar aslm da Türkleri soyup, soğana çevi­ ren H ıristiyanlar. Gülhane H att-ı Ş erifinin öngördüğü reform ­ larla beraber H ıristiyanlar tarım la ilgilenm eye başladılar. (Bun­ ların) sayılan yeni gelenlerle her gün daha da a rttı “A skerden dönen Türkler köylerini, kentlerini tanınm aya­ rak kadar değişm iş bulm aya başladılar. H er yerde Türklerin yerini H ıristiyanlar alıyorlar. Eskiden olduğu gibi tarlalarını iş­ letm ek isteyen Türkler hem en H ıristiyan bir tefecinin pençesine düşüyor ve eninde sonunda toprağım satm ak zorunda bırakılı­ yor. Talihlerini başka yerde denem ek isteyenlerin topraklan ise yene Erm eniler, Rum lar veya Frenkler tarafindan yok değerine satın almıyor. Bu yolla toprak sahibi olan Frenkler arasm da, iç­ lerinde büyük çiftlikler satın alan yedi İngiliz vatandaşı da var. İzmir yakınlarındaki bütün topraklar yabancıların eline geçtiği gibi, daha uzaklardaki köylerde de Türkler topraklarını yaban­ cılara satıyorlar!”831 Bu rapor, ecnebilerin emlake mutasarrıf olabileceklerine iliş­ kin kanunun henüz çıkmadığı yıllara aittir. Kanun çıktıktan bir yıl sonra İzmir yakınlarındaki tarım topraklarının en az üçte biri İtıgilizlerin eline geçer. 1878’de Aydın dahil, İzmir yöresin­

deki tarım arazilerinin % 41’i İngilizlerin olur! Diğer AvruI«ılı ülkelerin vatandaşları da gazetelere ilan vererek uygun çiftlik­ ler alm ak istediklerini duyururlar. İngilizlerin çiftlikleri arasmda 80 bin, 122 bin, 130 bin, 247 bin dönüm büyüklüğünde olanlar (la vardır ki, Bornova’daki 247 bin dönüm arazi Rum asıllı İngiliz vatandaşı olan Baltazzi’ye aittir.832 1892 yılına kadar sadece İngilizlerin Batıanadolu’da 2 mil­ yon 800 bin dönüm toprak aldıklarını biliyoruz! Buna Rum, Er­ x.l 1 Orhan Kurmuş, Emperyalizmin Türkiye’ye Girişi, İstanbul 1970, s: 100. X.t2

Orhan Kurmuş, a.g.e., s: 102.

429


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

meni, Frenk ve Yahudilerin eline geçen toprakları da ilave eder­ sek, sedece Ege bölgesinde 5-6 milyon dönüm toprağın

Türk evlâdının elinden çıktığını hesap edebiliriz! Bizzat İngiltere Büyükelçisi’nin beyanı ile sabittir ki, 1895’te İzmir

civarındaki tarım topraklarının % 85’inin tapusu ec­ nebilerin eline geçmiştir! İşte İzm ir’e “gâvur İzm ir” den­ mesinin sebebi budur! Bu yağmadan diğer Avrupa devletlerinin vatandaşları da pay­ larına düşeni alırlar. Onlarla beraber Rumlar ideolojik maksatlarla Hatıanadolu’da toprak edinirken, Ermenilerin gözü, genellikle hak iddia ettikleri Çukurova’nın verimli topraklarındadır. Batıanadolu’da tıpkı İngilizler gibi büyük topraklar alan Yu­ nanlılar, Çukurova bölgesinden bile mülk edinmişlerdir. Değerli dostum Cezmi Yurtsever’in tespitlerine göre 1898’d e Yunanlılar sahip oldukları üç arsa, bir değirmen, iki fabrika, üç bahçe, üç <liikkân ve yedi evi kayda geçirmişlerdir. Gemlik’te bulunan 15 bin dönüm büyüklüğündeki "Hızla Çift­ liği, 1867’de, yani bahsettiğimiz kanun çıkar çıkmaz Fransızlar ta­ rafından satın alınmıştır. Gülbenkyan, Gökdereliyan, Kuyumcivan, Cin Toros gibi Ermeni zenginler, elegeçirdikleri topraklarda beşer bin dönüm, Bezdikyan 15 bin dönüm, Nalbanyan 25 bin, I)iloğlu adındaki Ermeni de 30 bin dönüm büyüklüğünde çiftlik­ ler kurmuşlardır. 1853-1897 yılları arasında sadece Ege bölgesinde 2 0 0 bin

Türk köylüsünün şehit olduğu hatırlanırsa, Ege bölgesindeki loprakların neden ecnebilerin eline geçtiği daha iyi anlaşılacaktır. 18. asnn sonunda bile ihtişamı ile bütün dünyayı kıskandıran <Ismanlı sanayii çökmüştür.833Ticaret, el değiştirmiş, bankalar, iş­ le! meler, atelyeler, değirmenler, maden ocakları ve bütün gelir kay­ nakları yabancılarla azınlıkların eline geçmiştir. НП M. A. U bicini, T ü rk iy e 1850, c: 2, s: 330; Tercüman 1001 Temel Eser seri­ sinde yayınlanan kitapta baskı tarihi yoktur.


NECDET SEVİNÇ

1913 - 1915 İstatistikleri Osm anlı Ticaret ve Ziraat N ezareti 1917 yılında 1913 - 1915 yıllarına ilişkin sanayii sayımı ile ilgili istatistikleri yayınlamışlır. İstanbul, İzmir, Bursa, Karamürsel, Bandırm a ve U şak şehir­ lerini kapsayan istatistik sonuçlarına göre Osmanlı ülkesinde is­ pirto im âl edilmemektedir! Şeker, peynir, çikolata ve diğer süt ürünleri de büyük meblağlar ödenerek dışarıdan ge­ tirilmektedir.834 Bir zamanlar muhteşem mâbetlerimizi süsle­ yen çinicilik Kütahya’da bile çökmüştür. Delikli, deliksiz tuğlalar imâl edilebilmektedir ama, kiremit yurt dışından, özellikle

Marsilya’dan gelmektedir. Koca imparatorlukta, biri İstanbul l )arıca, diğeri İstanbul Eskihisar’d a olmak üzere sadece iki çimento fabrikası vardır. Bir zam anlar dünyanın en kaliteli köselelerini imâl edip, bütün Avrupa’ya ihraç eden deri sanayii, ihtiyacımızın ancak yansını karşılayabilmektedir. Yün ve tiftik işlenmeden ih­ raç edilmekte, ince halı dokumacılığı için ihtiyaç duyduğumuz yün İran, Fransa, Mısır ve Yunanistan’d an getirilmektedir. Pamuğun % 8o’i işlenmeden ihraç edilmekte, buna mukabil büyük paralar sarfı ile yurt dışından pamuk ipliği ithalatı yapılmaktadır. Yıllık 150 bin balya pamuk üretilmekte, fakat bunun ancak 28 bin bal­ yası işlenebilmektedir. Yani Osmanlı pamuklu sanayii üretilen pa­ muğun ancak % 18.6’sını işleyebilmektedir. İkisi pamukyağı, ikisi zeytinyağı üreten dört yağ fabrikası vardır. Ayrıca pirene adı ve­ rilen tortudan yağ üretilen tesisler de bulunmaktadır. Ayvalık, Edremit yöresinde çok sayıda yağ fabrikası, İzm ir’de bir susamyağı fabrikası bulunmasına rağmen üretimimiz ihtiyacımızı kar­ şılamaktan uzaktadır. Sabun da ithal malları arasındadır. Bu bilgiler, İstanbul, İzmir, Bursa, İzmit, Karamürsel, Ban­ dırma ve Uşak gibi gelişmiş illeri kapsayan istatistiklerin sonucu­ dur. Adana ve Tarsus’taki dört pamuk ipliği fabrikası ve debbağhanelerin dışında Anadolu’d a önemli sayabileceğimiz herhangi bir fabrika ve işletme yoktur. Bu bahsettiğimiz istatistikleri günümüz 3 4 S34 O sm anlı Sanayii, 1913 - 1 9 1 5 Y ılla r ı İstatistlik leri, s: 30, 31.

431


İs t ik l â l

h a r b İ n d e е т ы ік İh a n e t

Türkçesine çevirip yeniden yayınlayan Gündüz Ökçün’ün verdiği bilgilere göre Osm anlı ülkesinde yüksek fırınlar yoktur. Metalurji fabrikaları yoktur. Makina yapan makina fabrikalan kurul­ mamıştır. Yün, deri ve yaprak tütünde de aynı durum mevcuttur. Bir zamanlar dünyanın en kaliteli yünlü, pamuklu, keten ve iplik kum aşlannı üretip bütün dünyaya ihraç eden835 Türkiye

1913 yılında pamuklu kumaş ihtiyacının % 75’ini ithal etmiştir. Aynı yıl ihraç edilen 160 bin terliğe mukabil, yurt dı­ şından 400 bin terlik getirilmiştir.836

Fabrikalar Kimin? Bu fabrikaların çoğu Türklerin elinde değildir. İzmir’de Stefanidis ve Milakopidis, Stimadyodi Kastaki ve Yakovos, Birahyuti, Patrikyos Mahdumu, Hızcuoğlu Yovanaki, Magnifiku Alfons, Venturato Panayot, Yorgalo Biraderler, İstanbul’da, Plitas Mahdum­ ları ve Madencidis Biraderler, Tiryandafilopulos Yorgi, Frangopulo Dimitri, Korpi Demosten, Hacı Vasilu ülkenin en önem li değirmencileridir. Makarna imalâtı Arslanyan Ekmek ve Mamülatı Şirket-i Sınaiyesi ile Polizo ve Leko, Rake Biraderler, Samolada İbrişimci ve Şürekâsı, Kazilas İstimatyos, Kiraste Çabulu Kimon ve Mika Mahdumları’nın elindedir. İstanbul’daki 21 un değirmenin­

den 17’si Müslüman halkı ekmeksiz bırakmakla tehdit eden Kozmidi Efendi’ye aittir. Şekercilik, tahin, bisküvit sektörüne Atinopulos, Antonyadis Antonyas, Antonyadis Yanko ve Şürekâsı, Jarboni ve Hacı Yenaki, Çıknavoryan Mahdumları, Samolada İbrişimci, Fotopulos Yani, Kostantinidis Yorgi, Klidara Andon, Kesanaki Yorgi Çatalsakal ve Mahdumları, Lipovac Veresesi, Nomiku, Vitris Foti, Yenaropulos 835 İleri Osmanlı sanayii ile ilgili olarak bakınız: Necdet Sevinç, OsmanlI’nın

Yükselişi ve Çöküşü. 836 Tevfık Çavdar, Millî Mücadele Başlarken Sayılarla Durum ve Genel Gö­

rünüm, İstanbul 200 1 , c: 1, s: 47.

432


NECDET SEVİNÇ

l’etro hâkimdir. İstatistik yapılan illerdeki 18 şeker, tahin ve bis­ küvi imalâthanesinin 16’sı azınlıkların elindedir. Yedi yağ fabrikasının 5’i azınlıklarındır: Petodi, Demirciyan N. ve Makdumları, Stelyanidi, Şahbaz A ğıya Mahdumları, Kendros Foti. Bütün bunlann dışında istatistik çalışması yapılan il ve ilçe­ lerdeki üç çimento fabrikasından üçü, 13 debagat müessesesinin 8’i, 13 marangozluk ve doğramacılık atölyesinin ı ı ’i, 8 kutu (am­ balaj) imalâthanesinin 8’i azınlıklar tarafından işletilmektedir. Ve tabiî bu fabrika ve atölyelerin sahipleri de onlardır. Özetleyegeldiğim iz utanç tablosundan da anlaşılacağı gibi devleti kuran ve devlet uğruna her türlü angaryaya koşulup, ge­ rektiğinde devletine canını fedâ etmekten çekinmeyen Türk ır­

kının evlâtları, para-kredi merkezlerinden uzak tutu­ lunca devlet çökmüştü.

Çünkü devletten önce Türklük çökmüştü! Devşirmelerin tercih edilmeleri sebebiyle siyasi hayattan âdeta tart edilen Türk çocukları İktisadî ve sosyal hayattan da dışlanınca ortaya böyle bir utanç tablosu çıkmıştı. Türk’ün esamisinin bile okunmadığı bu tabloyu Ahmet İhsan’ın hatıralarından Türk gençlerinin millî dikkatlerine sunmak istedi­ ğimiz birkaç satırla tamamlamak istiyoruz: “İstanbul Başdefterdarlığm da bulunmuş olan büyük babam M uhtar Efendiden kalm a Vaniköyü’ndeki yalım ızda ben dün­

doktorum u­ zun adı Andonaki, eczacımızın ism i P etraki idi. Baba­ mın sarrafı A rtin idi. B akkalım ız Bodosaki, terzim iz K om ik, kuyumcumuz Garpis, berberim iz Yani id t Ya­ lım ızın önünden kayıkla geçen tefeci Mişon, gevrekçi Yanko, yem işçi Vasil bize her gün m al satardı. Yalıda sandalcımız yayı ilk görüp anlam ağa başladığım vakit aile

433


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

D im itri idi, ayvazın adı İstepan idi; eve gelen bohçacı ka­ dın Mannik Dudu idi. B iz, bu bir sürü yabancıların alışverişini çok tabiî buluyor­ duk. Paralarımızı onlara düşünmeden verirdik. Çünkü İstanbul’un Türkleri ya M evleviyet tahsisatı veya A rpalık parası alan başı sarıklılardan, yahut m aaşlı olarak kalem lerdeki memurlardan ve zabitlerden ibaret id i ve ticarete, sanayie esnaflığa haka­ retle bakardık. Bu işleri İstanbullu Beyler kendilerine lâyık gör­ mezdi. İstanbul Türkleri hemen hep hazır yiyici idi. Anadolu’d an ve Rum eli’d en şehre gelen Türkler ise hamal, küfeci ve rençberlikten ileri geçm ezlerdi ve bu zavallılara “ Kaba

Türk”, “Leb­

lebici Türk” derlerdi. Boğaziçinden İstanbul’a bizi indiren vapurlarm kaptanları­ nın hiç birisi Türk değildi. Şim endifer idarelerinde, bankalarda, karantina ve fen er idareliğinde tek bir Türk görülm üş değildi. Kitabımın birinci cildinde yazdığım üzere gazetecilik ve kitap­ çılık ve m atbaacılık dahi, her şey gibi Türk olm ayanlarm elinde idi. Günlük gazetelerin sahipleri Çirçil, Filip M ihran, N ikdaidi adlı idi. M ecm udarı Karabetler ve Gasparlar, Ohannesler çıkarırdı.837 Türk tebaası dduğu hâlde Türklük ile alâkası hiç mesabesinde olan bu güruhun yarımda daha acıklı Ыг güruh daha vardı. Bu da İstanbul veya İzm ir’d e belki yüz seneden beri yerleştikleri ve işlei' tuttukları hâlde ceplerinde, belki hiç tam m adıklan bir m em leke­ tin, ecnebi pasaportunu taşıyan Levanten’ler idi. kapitülâsyon

rejiminden istifade eden Levantenler cennette im iş gibi vergisiz, kontrolsüz Türkiye’de yaşarlardı. Ve bunların her birinin o zam anki hayatı ve im tiyazı bugünkü ecnebi Elçileri m ertebesinde id i Onlara “Frenk” derlerdi. İzm ir’d e Frenk mahal­ liyi

Vakit Gazetesi’ni, eski bir Hıristiyan olan Ahmet Faris Efendi kurmuştu. Alı m et Faris gazeteyi 1875’te Filip Efendi’y e verdi. Filip Ermeni idi. S a b a h 'ı Papadopulos adında b ir R u m ku rm uştu. Sonra Kayseri Ermenilerinden M ih ran E fen d i'y e sattı. Mihran Efendi, yardakçılarını da yanma alıp milli mücadeleye karşı savaşa girişecekti. İstanbul Gazetesi T eod or K asap tarıı fından kurulmuştu.

434


NECDET SEVİNÇ

leşi bile vardır. Beyoğlu onlarm saltanat sürdükleri m uhitti. Ha­ raç veren sade Türlderdi ve biz bu hâli tabiî bulurduk. B izi sö­ mürüp yiyen hastahğm h iç farkm da değildik. H azır yiyicilikte devam eder giderdik!”838 Ahm et İhsan’ın haklı olarak yakındığı Levantenler, devlet içinde devlet gibiydiler. İmtiyazlıydılar. Kendi postaları, kendi gazeteleri, kendi hapishaneleri, kendi yargı organlan vardı. Vergi vermezlerdi Askere gitmezlerdi. Bütün bu ayrıcalıklara rağmen, hayatlarında bir tek kez dahi görmedikleri, havasını teneffüs et­ medikleri İngiliz ve Fransız ordularında Türkiye’ye karşı

savaştılar.839İzmir’in ünlü Levanten ailelerinden Edmund Whitlall de Birinci Dünya Savaşı patlak verince Bornova’daki kona­ ğına İngiliz bayrağı çekti!840 Türklük çökünce, devlet çöktü demiştik. Çöküş öylesine şid­ detli olmuştur ki, Türk ipekçiliğinin dünya çapındaki merkezi olan Hursa’da bile ham ipek im âl eden 41 fabrikanın sadece 4’ü Türklerin elinde idi. Sair dokuma imâlatı da Abalıyan Agop, İspenciyan Artin, Oitdar, Antibi Moiz ve Avram, Cihan Spon, Corci Andon, Kresbi Rabeno Moiz ve sairenin elindedir. Bu yüzkarası tabloyu daha fazla uzatmak istemiyorum. Hiçbir imparatorlukta görülmeyen bu kepazeliğin sebebi Türk’ün kendisi değildir. Bu rezaletin sorumluluğu, dönme-devşirme ikti­ darında pekişen soysuz Osmanlı egemen sınıfıdır. 1453’den itibaren ku tsal Türk D evleti’nin ve b ü yü k Türk Milleti’nin başına tebelleş olan, fakat Türk Devleti ile, Türk Mil­ leti ile uzaktan yakından herhangi bir ilgileri bulunmadığı gibi Türk’ün yüce ideallerini, asil duygularını, heyecan ve hassasiyet­ lerini, aşkını, kinini, nefretini ve öfkesini anlamak yeteneğinden de esasen yoksun olan bu köle-gulam sürüsü, devletin bütün ma­ kam ve imkânlarını kendi soylarına peşkeş çekmişlerdir. Türk imШК Ahmet İhsan, M atbuat H atıralarım , 1888-1923, İstanbul 1930,s: 111,112,113. к 19 Osman Öndeş, A sıl E fen d ile r Levantenler, İstanbul 2010, s: 240. K40 Osm an Öndeş, a.g.e., s: 241.

435


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

paratorluğunu, Hindistan, Endonezya, Malezya, Cava açıklarından Portekiz sahillerine kadar denizde, Yemen’den Tunus’a, Mısır’dan Macaristan ovalarına, Fas’tan K af Dağı’nın ardına ve Kırım’ın öte­ sine, Ukrayna içlerine kadar koruyan Türk soyunun evlâtları, çe­ şitli mağlup milletlerin döküntüleriyle, esirlerle, kölelerle eşit ka­ bul edilmişlerdir. Hatta eşit olarak bile kabul edilmemişlerdir. Vezir-i azamlık devşirmeye verilmiştir. Vezirlik devşirmeye verilmiştir. Valilik devşirmeye verilmiştir. Ordu komutanlığı devşirmeye verilmiştir. Saray, köşk, yalı, konak devşirmeye tapulanmıştır. Haçova meydan muharebesindan sonra da bir takım baha­ neler uydurularak Türk’ün elindeki toprak alınıp devşirmeye da­ ğıtılmıştır. Türk evlâdı ne para-kredi politikaları ile desteklenmiştir, ne de başka bir teşvikle. Türk sadece savaşta akla gelmiştir. Gayri­ müslimler cüz’i bir bedel ödeyerek askerlik yapmaktan kurtulmuş, ordu asırlar boyunca askere alınmayan Kürtlere ve Araplara ihti­ yaç duyunca da kim i dağların izbelerine gizlenip, jandarm a köy­ den gidinceye kadar saklandığı delikten çıkmamıştır, kim i çö­ lün derinliklerine doğru tabanları yağlamıştır. Savaşan Türktür, Türkmendir.

Berard’ın Tespitleri Berard bu durumu bakınız nasıl anlatıyor: "... İm paratorluk ahalisinden

her Müslüman yedi yıl as­

kerlik yapm ak zorundadır.

H ıristiyan uyrukların askere

alınm ası konusunda sık sık kararlar çıkm asına rağmen hiçbir za­ man böyle bir uygulama olmamıştır. Avrupa ve A sya Türkiye’s i­ nin dağlık bölgesinde yaşayan ahali de askerlik görevinden sü­ 436


NECDET SEVİNÇ

rekli olarak kaçmaktadır. Askere almanlar sadece Anadolu

ovalarında oturan köylülerdir.

Ülkenin binbir yerinde in­

san hak ve hukukunu koruyan kurum lar işler hâlde değildir. İs­ tediğini askere alıp, istediğini bu hizm etten m uaf tutm ak devlet görevlisinin elindedir. Tabiî ki, askerlikten yakalam u sıyrrardar da bu görevliye bol para yedirenler olmaktadır. O zam an da yok­ sul M üslüm an halk askere almmakta, nizam î sürenin iki, hatta iiç katı kadar bir zam an silâh altm da kalm akta ve m uafiyetlerin ordu saflarm da m eydana getirdiği boşluğu doldurm ak için bir durum hasıl olursa yeniden askere çağınlmaktadvr. ‘Yerinden yurdundan kopanbp,Avrupctda, Arabistanda veya Afrikdda kışlalara yerleştirilen bu yoksul insan, parasız, pulsuz, elbisesiz, postaîsız ve aç bırakılmaktadır. Nazırından valisine, su­ bayına kadar herkes, kasaları erzak ve hatta silâh depolarm ı ta­ lan eder. Hummanın, frenginin yiyip tükettiği aç, üstü başı lim e lime zavallı asker ya eşkıyalığa, ya da başkaldırmaya zorlanırГ841 Evet, durum budur. Türkiye bu tespitten sonra, devleti elegeçiren maceraperest, bir çete tarafından Birinci Dünya Savaşı’na sürüklenir. Binlerce Mehmetçik Çanakkale’d e kırılır. Binlerce Mehmetçik karlı dağlarda donar. Binlerce Mehmetçik korumakta olduğu Araplar tarafından kızgın çöllerde boğazlanır. Filistin, Sina, Irak, İran, Galiçya cep­ helerinde binlerce evlâdımızı kaybederiz. Anadolu’da onbinlerce ocak çöker. Onbinlerce kadın dul, onbinlerce çocuk yetim kalır. İşgallerden sonra da Yunan gelir vurur! Ermeni gelir vurur! Rum gelir vurur! Fransız, İngiliz, Rus vurur! İktisadi durum, yukarıdan beri özetleyegeldiğimiz şartlardan çok daha kötü bir vaziyet alır. Aileler parçalanırlar. Türk Milleti aç kalır! Yiğidini savaşlarda kaybeden şehit eşlerinin bir kısmı camilere, imaretlere, medreselere yerleştirilir. Çocuklar açlıktan ve salgın hastalıklardan kırılırlar. Am erika açların yardımına koşar. 841 Stefanos Yeresimos, A zgelişm işlik Sürecinde T ü rk iy e, çeviren: Babür K u­ zucu, c: 2, İstanbul 1975, s: 729, 730.

437


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Fakat N ear East Relief v e Kızılhaç aracılığı ile yapılan gıda yar­ dımlarında Türkler pek tercih edilmez! Anlaşılan Amerikalılar,

Kumlara ve Ermenilere yardım etmek için Türkiye’ye gelm işlerdi842 Durum her geçen gün biraz daha kötüleşir. Zaten devamlı ola­ rak açık veren Osmanlı bütçesi mülkî ve askerî memurlara bile maaş ödeyemez hâle gelir. Devrin Maliye N azın’mn 15 Eylül 1919 tarihli İkdam Gazetesi’ne yaptığı açıklamaya göre hükümetin yıl­ lık masrafları 72 milyon Osmanlı lirasıdır. Bu 72 milyon liranın 45 milyon lirasmm mülkî ve askerî mem ur maaşlarına, hayat pa­ halılığı tahsisatına, emekli, dul ve yetim maaşlarına ayrılması ge­ rekmektedir. Fakat gelir sadece 42 milyon liradır.843 Mütarekenin ilk gününden itibaren gayrimüslimler Türk Hükûmeti’ni tanım a­ dıklarını ilan ettikleri için vergi vermeyi de reddederler.844 Bu ba­ kımdan açık daha da büyür. Fakat Maliye Bakanı umutsuz değildir. Bu zavallı bakan, eğer sulh akdine muvaffak olunursa ecnebilerin yardım edeceğine inan­ maktadır.845 Kaydetmeye lüzum yok ki, Maliye Bakam’mn umut bağladığı ecnebiler, Türkiye’yi işgal eden devletlerdir.

Kem ik... Çorap Kırıntısı... Paçavra... 16 Aralık 1919 tarihli İleri Gazetesi, 1-15 Aralık 1919 tarihleri arasında İstanbul gümrüğünden yabancı ülkelere sevkedilen ticarî malları açıklar. Bir ibret vesikası olan ihraç malları listesi, aslında Türkiye’nin nasıl çökertildiğini ifade etmektedir. İhracatımız şu kalemlerden ibarettir:

Çuha kırıntısı, tiftik, çorap kırıntısı, fındık, 37 balya pa­ çavra, 3 balya hah, 86 sandık afyon, 312 çuval kuş yemi, 23 çu­ 842 Bakınız Tevfık Çavdar, M illî M ücad elere B a şla rk e n S a y ılarla D u rum ve G en el G örünü m , c: 2, İstanbul 2001, s: 39. 843 M. Tayyip Gökbilgin, M illî M ücadele B a şla rk e n , c: 2, Ankara 1965, s: 29. 844 Kemalettin Şükrü, M ü tarek e A cıları, İstanbul 1930, s: 67. 845 M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 2, s: 30.

438


NECDET SEVİNÇ

val kıl, 43 sandık balmumu, av derileri, 156 çuval keten tohumu, tütün, pamuk, ceviz, 5 fıçı bağırsak, 46 çuval kabak çekirdeği, 183 çuval kemik, 131 kap kestane, fıstık, yapağı, 5 çuval sâlep, ipek, mazı, kuzu derisi, palamut, 135 sandık limon, incir, üzüm, Şam fiş­ liği846 7 çuval meşin, 4 sandık keçi derisi, 85 çuval defiıe yaprağı. Aynı dönemde Türkiye, halı, lastik, kumaş, manifatura, iplik, tuhafiye, sabun, tuzlu balık ve sardalya, şarap, züccaciye, şeker­ leme, ilaç, elbise, limon ithal etmiştir. İthal malları arasında man­ dalina ve mangal kömürü bile vardır.847 22 Haziran 1920 tarihli İleri Gazetesi ise 7 milyon 692 bin liralık ithalata mukabil,

sadece 854 liralık ihracat yapıldığından yakınmaktadır.

Toprak Satışı Türkiye’yi işgal kuvvetleri nam ve hesabına yönettiğinden bahsedegeldiğimiz Osmanlı Bakanlar Kurulu 23 Ağustos 1919 tarihli toplantısında vatan topraklarının ecnebilere peşkeş çekilmesine se­ bep olan bir karar alır. Savaş yıllarında alınan ve Boğaziçi’ndeki

emlak ve arazilerin yabancılara satışını yasaklayan ka­ rar kaldırılır. Artık yabancılar Beşiktaş’tan başlayan Boğaz giri­ şinden Tarabya’ya kadar uzayan sahillerde arzu ettikleri ev, köşk, konak, yalı veya araziye sahip olabileceklerdir. Bu arada Yunanlılar ve Rumlar, Müslüman halkın fakr-ü za­ ruret içinde bulunm asından istifade ederek siyasi m aksatlarla Ege bölgesinde toprak satın alma teşebbüslerini hızlandırırlar. 30 Ekim 1919’da Hariciye Vekaleti’nin, Dahiliye Nezareti’nin verdiği bilgiye atfen Bakanlar Kurulu’na sunduğu rapora göre Ege bölge­ sinde Müslüman halkın sattığı gayrimenkullerin % 90’ını Yunan­ lılarla Rumlar alıyorlardı. Oysa Yunanistan’da Müslüman halkın mülk satın alması yasaktı.8485 8 7 6 4 546 Antep fıstığı demesi gerekirdi. 547 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 2, s: 279. 548 M. Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 2, s: 96, 97.

439


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

Celal Bayar, Bergama v e Ayvalık gibi yerlerde Yunan banka­ larının Türklere ipotek karşılığında avans verdiğinden, fakat bu avans şartları ağır olduğu için borcun vadesinde ödenemediğinden ve işte bu şekilde Türk topraklarının çok elverişli şartlar al­ tında Rum lann eline geçtiğinden bahsetmektedir.849 Fakat soygun sadece bankacılık oyunlarıyla yapılmaz. Kum ­ lar kaba kuvvet kullanarak da sahipsiz kalan halkın nesi var, nesi yoksa alıp götürürler. Hapishaneleri basan Rum çeteler, Rum mahkûmları salıverirler. Evler soyulur, dükkânlar yağmalanır, köy­ ler ateşe verilir. Ağıllardan veya yaylalardan cebren alınan büyük ve küçük baş hayvanlar, gemilerle adalara taşınır. Şehir ve kasa­ balarda tevkif tehdidi ile varlıklı insanlardan haraç alınır. Türkler her şeylerini kaybederler. Evler, bahçeler, bostanlar el­ lerinden çıkar. A t in a B a n k a s ı, T ü r k m a lla r ın ı s a t ın a lm a ­ la r ı iç in y e r li R u m la r la Y u n a n is t a n ’d a n g e lip y e r le ş e n ­ le r e u y g u n ş a r t la r d a k r e d i v e r ir . Çoğu zaman da ödenmeyen kredi taksitlerinin peşine düşmez. Çünkü maksat, Yunanistan’ın göz koyduğu Anadolu topraklarında Rum nüfusunu ve Rumlara ait gayri menkulleri arttırmaktadır. İşte Mustafa Kemal’in omuzladığı Türkiye, başka bir cephesi ile böyle bir Türkiye’dir.

849 Celal Bayar, a.g.e., c 5, s 1603.

440


ASKERÎ VAZİYET Türk M illeti için tam anlam ıyla b ir ölüm kalım m ücadelesi olan Sakarya m uharebelerinden sadece yirm i gün önce, 24 saatta 84 kilom etre y o l yürüm ek zorunda kalan askerin aya­ ğında çarık yoktur! Çorap yoktur! K ırba yoktur! Süvarinin kı­ lıcı yoktur! Matara eksiktir! D ö rt aydan beri maaş alamayan subayların tabakasında tütün yoktur! Tütünü olanlarm sigara kâğıdı yoktur! Askerin % 80’inin elbisesi yoktur, silâhı yoktur!

eferberliğin başlangıcında 150 bin kişilik bir kuvvet silâh al­

S

tında idi. Bu kuvvet, seferberlik ilan edildikten sonra 1 milyon

920 bin kişiye çıktı. Türk Ordusu’nun mevcudu savaş sırasında 2

milyon 850 bin kişiye kadar yükseldi Bu muazzam kuvvet, girdikleri her harekâtta hir ordu

kaybeden Enver ve Cemal Paşalar’ın beceriksizlikleri yüzünden iskelet hâline getirildi. İzmir ve Trakya hariç, 1.600.000 kilometrekare toprak kaybe­ dilmişti. İsimleri bilinen şehit sayısı 50 b in d i 35 bin Türk evlâdı yaralanma sonucu şehit olmuştu. 240 bin Türk evlâdı salgın has­ talıklar sebebi ile hayatını kaybetm işti İsimleri tespit edilemeyen şehit sayısı 325 bindi 400 bin kişi yaralanmıştı. Esir, hasta ve fi­ rari sayısı 1 milyon 65 bine ulaşmıştı.®50 T ü rk Ordusu, devleti elegeçiren bir maceraperest çetenin he­ sapsız, kitapsız girdiği, yaklaşık dört y ıl süren savaştan bir deri, bir kem ik çıkmıştı.8 0 5 850 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 4 , s: 577.

441


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

Mütareke imzalandığmda silâh altında sadece 400 bin aske­ rimiz kalmıştı. Dirayetli bir komutan bu 400 bin askerle büyük zaferler kaza­ nabilirdi. Fakat bu 400 bin asker de devşirme Osmanlı Paşalan tarafından dağıtılıp silâhları ellerinden alınacak, böylece Türkiye ve Türk Milleti düşman saldırılarına karşı savunmadan yoksun bırakılacaktı.

Komutanların Tasfiyesi M ütarekeden sonra ordu dağıtılır. İstanbul’un baskısı se­ bebiyle, Prens Osm an Fuat Efendi, Libya’da hâlen devam ettir­ diği gerilla savaşını bırakır. Musul’d aki 6. Ordu Komutanı A li İh­ san Paşa, General Allenby’nin isteği üzerine İstanbul’a çağırılır, Paşa İstanbul’a gelir gelmez İngiliz askerleri tarafından tutukla­ nıp Malta’ya gönderilir. 6. Ordu’nun, daha sonra Mustafa Kemal Paşa’nın çok ihtiyaç duyacağı silâh ve m ühim m atı İngilizlerin eline geçer. Yine İngilizler’in isteği ve Damat Ferit’in baskısı üze­ rine Sait Paşa Aden’i, Fahrettin Paşa Medine’yi teslim eder. Bu­ ralardaki silâh ve mühimmata da İngilizler elkoyarlar. Azerbay­ can’daki ordumuzun komutanı Nuri Paşa, 5. Tümen Komutanımız Albay Mürsel Bakü, 12. Tümen Komutanımız A li Refet Bey hap­ sedilir. Doğu’daki 9. Ordu Komutanı Yakup Şevki Paşa azledilir. Paşa, gözlerinden tedavi olmak için İstanbul’a gelecek, fakat İn­ gilizler onu tutuklayıp Malta’ya göndereceklerdir. General Clark, 12 Kasım 1918’de Adana’daki 2. Ordu Komu­ tanı Nihat Anılmış Paşa’ya bir nota verir. Notada 2. Ordu’ya bağlı birliklerin 14 Aralık günü öğle vaktine kadar Pozantı’nın batısına çekilmesi istenmektedir. Çekilme 26 Aralık’a kadar devam eder. Fakat Toroslar’ın güneyinin Araplara verileceğini be­

yan eden Damat Ferit Paşa’nın acelesi yüzünden Türk Kurtuluş Savaşı için hayati önem taşıyan 30 vagon dolusu piyade ve topçu cephanesi, 15 vagon benzin, 2 deniz uçağı ve 200 442


NECDET SEVİNÇ

ton gıda malzemesi Fransızlar’ın eline geçer. Fransızlar ayrıca Adana’daki 126 vagon dolusu silâh, cephane ve yi­

yeceğe de elkoyarlar,851 2. ordu lağvedilir. Elkonulan silâhlar, elaltından, bazen de açıktan açığa kendile­ rine yer açmak için Türkleri katletmekte olan Ermenilere dağıtı­ lır. İngilizler de Batum depolarındaki Türk Ordusu’na ait silâhları Rumlarla Ermeniler’in eline tutuştururlar.852 Donanma İstanbul’da, Yavuz zırhlısı İzmit’te gözaltına alınır. Daha önce de bahsettiğim iz gibi İngilizler’in adamı olarak İzmir’i yönetmekte olan Vali Kürt İzzet’in ihaneti sebebiyle Manisa depolarındaki 48 bin tüfek, 88 top ve milyonlarca mermi

Yunan Ordusu’na teslim edilmiştir. Genelkurmay Başkanlığının raporuna göre 1919 Mayıs’ında Türk Ordusu’nun mevcudu 61 bin 223 erden ibarettir! Bu 61 bin 223 askerin ancak 40 bin 878’inin tüfeği vardır.853 Bu 61 bin kişi de muhafaza edilemez. A m iral Webb’in 6 Ocak 1920 tarihli raporundan anlıyoruz ki, Osmanlı Ordusu’nun mev­ cudu 43 bine indirilmiştir. Yani mütarekeden sonra Türk Ordusu, asker sayısının onda dokuzunu kaybetmiştir! Fakat bu 43 bin askeri de elde tutm ak mümkün olmaz. Mus­ tafa Kemal Paşa Samsun’a çıktıktan sonra, zaten gücünü kaybet­ miş olan 15. Tümen’in firarlar sebebiyle büsbütün zayıfladığını rapor eder! 15. Tümen’den son üç ayda 700 kişi firar etmiştir! Ta­ burlar 50 üe 100 askere kadar inmiştir.854 İzmir’in işgalinden sonra Yunanlılar’ın İzm ir ve civarında irlikap ettiği vahşet sebebiyle, ordu saflarında bir um utsuzluk ve müthiş bir panik başlar. 57. Tümen’in askerleri ve jandarm alar *4 K51 Zeki Sarıhan, a.g.e., с: 1, s: 73. KS2 M . Tayyip Gökbilgin, a.g.e., c: 2, s: 15. KS3 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 1, s: 286. SS4 D oğan Avcıoğlu, M illî K u rtu lu ş T arih i, e: 3, İstanbul 1978, s: 971.

443


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

görevlerini bırakıp kaçarlar. Firarlan önlemek isteyen askerlerle kaçaklar arasında silâhlı çatışmalar başlar.855 Ali Fuat Cebespy, 56. Fırka’nın emrine verilen, 24. Fırka’nın 3 bin mevcutlu 2. Piyade Alayı’nın Bilecik’ten Bursa’ya ancak 50 kişi ile geldiğini yazmaktadır!856Orhaneli ve Bandırmadaki 2. Tabur’un yalnız subayları görevlerinin başında kalmıştır.857 “ G â v u r İ z m ir İ ç in S a v a ş ılm a z ” Konya’daki 12. Kolordu Komutanı Fahrettin Altay, bazı kötü niyetli kimselerin askerleri firara teşvik ettiğini yazmıştır. Şu sa­ tırlar ona aittir: "... İstanbul'un fenâpropagandaları durm adan işlem eye de­ vam ediyor. K ötü ruhlu kim seler mütem adiyen ve g id i g id i hal­ kın ve askerlerin fik r in i bozuyor. B u yüzden askerler arasında kaçaklar çoğalm aya başladı. ‘Sonu gelm ez bir savaş ile m illeti bo­ şuna kırdırıyorlar. H icaz gibi, Bağdat gibi m ukaddes yerler g it­ tikten sonra gâvur İzm ir için m illeti kırdırm ak doğru olur m u?’ g ibi kaba sözler kulaktan kulağa geçiyor!”858 İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin telkin ve teşviki ile 12. Kolordudan firar eden askerler, yine İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin bir tertibi olan Konya isyanında kardeşlerine kurşun atacaklardı! Sivas dolaylarındaki bazı taburların savaşçı mevcudu 80-100 askerden, 3-4 askere kadar düşmüştü. Firarların en önemli sebebi Osmanlı Hükûmeti’nin Mondros Mütarekesi’nden sonra askerliğin kaldırıldığını açıklamasıydı.859 Firarlarda “ k im m illiy e tç ile r le b e r a b e r Y u n a n ’a k a r ş ı s a v a ş ır s a k â f i r d i r ”860 diyenlerle “ e ş k ıy a m e r t e b e s in d e b u 855 Celal Bayar, a.g.e., c: 6, s: 1909. 856 A li Fuat Cebesoy, M illî M ücad ele H a tıra la rı, İstanbul 1953, s: 350, 351. 857 Doğan Avcıoğlu, a.g.e., c : 3, s: 973. 858 Fahrettin Altay, 10 Y ıl Savaş v e So n rası, İstanbul 1970, s: 261. 859 Ergün Aybars, İstik lâl M ahk em eleri, İzmir 2006, s : 33. 860 Selahattin Tansel, M o n d ro s’tan M ud anya’ya K ad ar, c: 3, Ankara 1978, s: 138.

444


NECDET SEVİNÇ

lunan Mustafa Kemal ve Kuva-yı Milliye mensuplarının kitleler hâlinde öldürülmesinin farz ve meşru olduğuna” hükmedilen Durrizâde’nin Fetva-yı Ş erifi ve Allah’ın emrine, Ha­ lifenin fermanına ittibaen bu canilerin daha fazla yaşatılma-

masını isteyen Tealî-i İslâm Cemiyeti’nin beyannâmesinin de yıkıcı tesirleri olmuştu. İlgili bölümde bahsettiğimiz gibi bu fetva ve beyannâme Yunan uçaklarından atılmıştı. Şeyhülislâm, Padişah’ın da onayladığı Fetva-yı Ş erifte Mus­

tafa Kemal’in katlinin dini bir vecibe olduğunu belirtti­ ğine göre, öyleyse askerler niçin M ustafa Kemal’in emrinde savaşsınlardı? Anadolu’ya gizlice sokulan İstanbul gazeteleri ile, Anadolu’da çoğu Hürriyet ve İtilâf Partisi tarafından yayınlanan gazetele­ rin “Padişah’ın barış antlaşmasını imzaladığına, Mustafa Kemal Paşa’nın rütbeleri sökülmüş bir âsi olduğuna” dair bozguncu pro­ pagandalar da firarların bir diğer önemli sebebi id i Bazı askerler de düşmanın işgal ettiği bölgelerde ikamet eden ailelerini kurtar­ mak, onlara yardımcı olmak için kaçıyorlardı. Kaçanlar arasında dağa çıkıp soygunculuk yapanlar da vardı. Kaçanları yakalam ak için gönderilenler arasında da firar edenler oluyordu. Böylece ik­ mal yolları kesiliyor, ordunun ihtiyaç duyduğu silâh, mühimmat ve gıda sevkiyatında müşkilat çekiliyordu. İşte bugün çok eleştiri­ len İstiklâl Mahkemeleri bütün bu olumsuzlukları önlemek mak­ sadıyla kurulmuştu.

Türk Ordusu Erirken... Biraz evvel Türk Ordusu’nun 43 bin kişiden ibaret kaldığını söylemiştik. Zaten yeterli donanıma sahip olmayan ve bir kısmı-' nın tüfeği dahi bulunmayan bu 43 bin kişilik kuvvet adeta gün­ den güne erirken işgal kuvvetlerinin de sayısı artıyordu. İzm ir 15 Mayıs 1919’da 12 bin kişilik bir Yunan kuvveti tara­ fından işgal edilmişti. 15 Mayıs 1920’de Yunan askerlerinin sayısı 445


İSTİKLÂL HARBt'NDE ETNİK İHANET

94 bin 311’e yükseldi. Bu sayının 3 bin 248’i subay, 91 bin 63’ü er­ di.861 Aynı tarihte Türkiye’de İngilizler’in 38 bin, Fransızlar’ın 59 bin, İtalyanlar’ın 17 bin askerleri vardı.862 Bu kuvvetler hem yüksek moral gücüne sahiptiler, hem de m o­ dern silâhlara. İngilizler’in, İtalyanlar’ın, Yunanlılar’ın olduğu gibi Fransızlar’ın da tankları, uçakları ve kamyonları vardı. 1920 Mart ayı itibariyle İngilizler sınırlarımızdan içeri 112 top sokmuşlardı. Aynı tarihte Fransızlar’ın 55 topu, 25 tankı, 39 uçağı vardı.863 Di­ ğer düşman ordularının yaptığı gibi Yunanlılar Türkiye’ye çoğu kam yon olmak üzere 937 otomobil sokmuşlardı.864 Bu kuvvetli düşman birliklerinden başka Güney1de 10 bin silâhh Ermeni, Kuzey’de 25 bin Pontus Rum çetesi vardı. Batı Anadolu’da da Rum ve Ermeni çeteleri faaliyet hâlinde idiler. Bazı Rum çete­ leri, adalardan gelip Yunan askerlerinin himayesi altında köyleri, kasabaları talan edip dönüyorlardı. İçişleri Bakanı Fethi Okyar, Meclis’te 180-200 kadar Rum çe­ tesi olduğunu, İngilizler’in Türkleri öldürmeye program­

lanmış bu çetelere 10 bin silâh dağıttığını açıklamıştı. Kuzey’de İngilizler’in ve Yunanlılar’ın silâh dağıttığı Rum çe­ teleri ve Güney’de âsi K ürt aşiretleriyle mücadele eden Merkez Ordusu’nun toplam mevcudu 6 bin 700 kişiden ibaretti!865 Ciddiye alınacak yegâne güç, Kâzım Karabekir’in 15. Kolordusu id i Onun asker sayısı da ancak 17 bin 860 kişiye ulaşabiliyordu. 9-11 Ocak 1921’de cereyan eden 1. İnönü Savaşı’nda T ürk Or­ dusu saflarında 8 bin 500 er, 417 subay vardı. Bu kuvvet 15 bin 816 kişilik Yunan Ordusu ile çarpıştı. Yunan Ordusu’ndaki subay sayısı 472 id i 861 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 43. 8 6 2 İbrahim Artunç, Kurtuluş Savaşı’nın Zorlu Yılları, İstanbul 1988, s: 35. 863 A li Fuat Cebesoy, Millî Mücadele Hatıraları, s: 283. 864 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 3, s: 43. 865 Turgut Özakman, Şu Çılgın Türkler, Ankara 2 0 0 5 , s: 83.

446


NECDET SEVİNÇ

İki ordunun kuvvetini sıralarsak karşımıza şöyle b ir tablo çı­ kacaktır. Türk Ordusu; 417

Subay

8.500

Er

6.000

Tüfek

18

Hafif makinalı tüfek

4 7

Ağır makinalı tüfek

28

Top

Yunan Ordusu: 472

Subay

15.816

Er

12.500

Tüfek

270

Hafif makinalı tüfek

80

Ağır makinalı tüfek

72

Top866

Birinci İnönü zaferini küçümseyenler, hatta zafer kazanılmadığını iddia edenler, ellerini vicdanlarına koyup, yukardaki tab­ loyu dikkatle tahlil etmek durumundadırlar. Türk Ordusu İnönü’de kendisinden sayı bakımından bir misli daha fazla, silâh bakım ın­ dan da üstün bir kuvvetle çarpışmıştır. Çerkez Ethem kuvvetle­ rinin kendilerine katılmasından yararlanarak Türk kuvvetlerini imha etm ek için saldıran Yunanlılar, evet ezilememişlerdir ama istediklerini de alamamışlardır. Bu iki ordu arasındaki dengesiz­ lik ikinci İnönü savaşlarında da devam etmiştir. İkinci İnönü Savaşı’nda orduların kuvveti aşağıdaki tabloda tespit edildiği gibidir. Türk Ordusu: 30.108 235

Tüfek Ağır m akinalı tüfek

K66 Selahattin Selek, Anadolu İh tilâ li, İstanbul 200 0 , c: 2, s: 508.

447


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

55 4 - 4 3 5

102

H afif makinalı tüfek Kılıç Top

Yunan Ordusu: 41.150 720

Tüfek Ağır makinalı tüfek

3.134

Hafif makinalı tüfek

2.000

Kılıç

220

Top867

İkinci İnönü Savaşları 23 M art 1 Nisan 1921 tarihleri ara­ sında cereyan eder. Batı cephesi Komutanı İsmet Paşa 1 Nisan’da, M etristepe’den A nkara’ya çektiği telgrafta kazanılan zaferi şu cümle ile özetler:

- Düşman, binlerce maktulleri ile doldurduğu muha­ rebe meydanını silâhlarımıza terk etmiştir!868 İkinci İnönü muharebelerinde Türk Ordusu 2 bin şehit ver­ miştir. 2 bin kadar da yaralımız vardır. Buna mukabil 15 binden fazla Yunan askeri itlaf edilmiştir.869 Bir Yunan tümeni yok edil­ miş, 9 bin Yunan askeri kaybolmuştur. Yunan Ordusu, her zaman yaptığı gibi mağlubiyetinin intika­ mını sivil halktan almaya kalkışır. Köyleri, kasabalan ateşe ve­ rirler. Bilecik ve Söğüt kül hâline gelir. Küçücük Bilecik’te 1618 ev yakılır. Geri kalan 422 evin ancak yar ısı oturulacak durumdadır. Şehirdeki bütün camileri ateşe verirler. Ertuğrul Gazi Türbesi ile bir sanat şaheseri olan Bursa’daki Ulucami tahrip

edilir. Köyler yakılır, kadına, kıza alçakça tecavüz ederler, sonra da yakıp, yıkıp uzaklaşırlar.

867 Selahattin Selek, a.g.e., c: 2, s: 599. 868 Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya, c: 4, s: 75, 76. 869 Salahattin Tansel, a.g.e., c: 4 , s: 8 1 ,3 7 numaralı dipnot. (Kayıplar konusunda çeşitli kaynaklarda farklı rakamlara rastlanmaktadır).

448


NECD ET SEVİNÇ

K ra l Konstantin Anadolu’da General Papulas, bu feci mağlubiyetin üzerinden bir hafta geç­ meden 52 bin asker gönderilerek Anadolu’daki Yunan Ordusu’nun takviye edilmesini ister.870 Yunanlılar bir-iki ay içinde toparlanırlar. T ürk Ordusu daha silâh ihtiyacını karşılamadan, beslenme, giyinm e ve nakliye gibi sorunları çözmeden düşman yeniden genel bir saldırıya geçer. Haziran 1921 gecesi 250 tonluk bir gemi İnebolu Limam’na ya­ naşır. İnebolu, Türk Ordusu’na silâh ve mühimmat sevkiyatı yapı­ lan en önemli merkezdir. Limana demirleyen bu 250 tonluk gemi de yeni harp malzemesi getirmiştir. İnebolulular düşman saldırı­ sından endişe ettikleri için silâh ve cephaneyi derhâl boşaltırlar. Liman 5-6 Haziran gecesi Con ve Dünya vapurlarıyla İstanbul’dan gelen külliyetli miktardaki silâh ve mühimmatı da aynı şekilde derhâl boşaltmışlardır. 250 tonluk geminin boşaltılm asından birkaç saat sonra, 9 Haziran günü sabahın erken saatlerinde K ilkis zırhlılarıyla bazı Yunan muhripleri İnebolu Limanı’na girerler. Sivil ve askerî ma­ kam lara bir nota veren Yunan Am iral kasabadaki bütün silâh ve diğer harp malzemelerinin imha ve topların teslim edilmesini is­ ter. Topların kamaları ve halkın elindeki silâhlar, tüm telefon ve telgraf makineleri, lim andaki tekneler Yunanlılara verilmelidir, aksi hâlde İnebolu bombalanacaktır. Nota reddedilir. Yunan zırhlıları İnebolu üzerine bomba yağ­ dırmaya başlarlar. Saat 13.20’de başlayan bombardıman ı8:25’e kadar devam eder.871 11 Haziranda Anadolu’d aki Yunan Ordusu’nun komutasını ele almak için Limnos savaş gemisi ile Atina’d an uğurlanan Yunan Kralı Konstantin 13 Haziranda İzmir’e gelir. Am acı “ y ü k s e k â m a l-i m illiy e n in k e n d is in i ç a ğ ır d ığ ı y e r e k a d a r g itm e k tir .” 870 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 483. 871 Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, c: 4, s: 91, 9 2 ; Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 3, s: 561.

449


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Kral, kendisinden tam 730 y ıl önce Haçlı komutanı Arslanyürekli Richard’ın karaya çıktığı yerden İzmir’e ayak basar, sa­ hilde kendisini karşılamaya gelen papazların tahrik ettiği kudur­ gan kalabalıklar âmal-i milliyenin kralı çağırdığı yeri heyecanlı sloganlarla ve hep bir ağızdan ilan ederler: - Ankara! Ankara! M ustafa Kemal Paşa’ya “ h a y d u t p a r ç a s ı ” diyebilen Kral Konstantin, onu sinek kovar gibi kovacağından bahseder. Yunan makamları 16 Haziran 1921’de Anadolu’daki kuvvetle­ rinin 175 bine ulaştığını açıklarlar. Açıklamaya göre Türk Ordusu ancak 60 bin kişiden ibarettir. Yunanlılar 10 Temmuz’da Türk Ordusu’nun merkezine ve sol cenahına saldırırlar. A fyon düşer! Kütahya düşer! Eskişehir düşer! Peşpeşe yaşanan bu feci mağlûbiyetler üzerine Batı Cephesi karargâhının bulunduğu Eskişehir yakınlarındaki Karacahisar’a giden Mustafa Kemal Paşa, ordunun Sakarya nehrinin doğusuna kadar, yaklaşık 300 kilometre geri çekilmesini emreder. Böylece ağır kayıplar verdiği gibi, moral bakımından da çöken Türk Or­ dusu toparlanmak için biraz vakit kazanacak, Yunan Ordusu da hareket üstünden uzaklaştırılmış olacaktır. Durum fevkalâde ciddidir. Giderek de daha tehlikeli bir hâl al­ maktadır. Çok geçmeden düşman ileri karakolları Polatlı’ya kadar sokulurlar. Ankara’ya bir adımlık mesafe kalmıştır. İşte bu sebeple başkaldırının başkentinde panik başlar, Medis’in Kayseri’ye taşınacağına, devlet dairelerinin taşınması için hazır­ lıklara başlandığına, hatta Meclis çalışmalarına tahsis edilen Kay­ 450


NECDET SEVİNÇ

seri Lisesi’ne konuşma kürsüsünün bile konulduğuna dair haber­ ler yayılır.872

“Ankara’yı Tahliye Etmeye K arar Verdik” 23 Temmuzda, г у т zamanda Genelkurmay Başkanı olan Fevzi Çakmak Paşa, Meclis’ten gizli celse yapılmasını ister. Önemli açık­ lamalarda bulunacaktır. Gizli celse başlar. Pcişa kürsüye çıkar. O gün Meclis’te bulunan L dönem Adana Milletvekili Damar Ankoğlu’nun anlattığına göre Paşa tıraş olmaya vakit bulamamıştır. Günlerden beri uykusuz­ dur. Rengi uçmuştur. Uykusuzluktan gözlerinin etrafında halka­ lar belirmiştir. Üstü başı toz-toprak içindedir.®73 Fevzi Paşa, askerî vaziyet üzerinde uzun uzun durduktan sonra, Afyon, Kütahya, Eskişehir muharebeleri sırasında düşman birlik­ lerinin ordunun mukavemeti sebebi ile üç günde geleceği yere on günde ulaşabildiğinden, süvarilerimizin m akinalı tüfeklerin üze­ rine kılıç çekerek hücum ettiklerinden bahsettikten sonra, hiç kim ­ senin duymak istemediği acı gerçeği açıklar:

- Merkez-i hükümeti tebdil zaruretindeyiz. Bunun için Heyet-i Vekile yaptığı müzakeratta Kayseri’yi mü­ nasip görmüştür.®74 Bu son cümle Meclis’te önce ürperten bir sessizliğe, sonra uğul­ tulara ve nihayet şiddetli itirazlara sebep olur.

“Diyap Ağa Konuştu Mu?” Adana milletvekili Damar Ankoğlu, işte bu sırada Dersim M e­ busu Diyap Ağa’nın kürsüye çıkıp, “biz buraya kaçmaya mı geldik,*7 3 Х72 Şerafettin Turan, Tiirk Devrim Tarihi, c: 2, Ankara 1992, s: 250. S73 Damar A nkoğju, Hatıralarım, İstanbul 1961, s: 2 3 5 . K74 T.B.M.M. Gizli Celse Zabıtları, c: 2, T .B .M .M . B asım ev i, Ankara 1980, s:

102.

451


İSTİKLÂL HARBl'NDE ETNİKİHANET

savaşarak ölmeye m i?” diye sorduğundan bahsetmektedir.®75 Fa­ kat Gizli Celse zabıtlarında Diyap Ağa’nın söz aldığına ve konuş­ tuğuna dair herhangi bir kayıt yoktur. En etkili konuşm ayı Erzurum M illetvekili M ustafa Durak Bey yapar. Durak Bey, sık sık diğer milletvekilleri tarafından kesilen uzun konuşmasında Heyet-i Vekile’nin yanlış karar verdiğini söyler. Eğer Meclis Kayseri’ye taşınırsa halkın kuvve-i maneviyesi kırılacak, milletvekillerinin kaçtığı zannedilecektir. Meclis Ankara’dan gitme­ melidir. Meclis’in geri çekildiğinin duyulması ordunun da kuvve-i maneviyesinin kırılmasına sebep olacaktır. Fakat hükümet halkı serbest bırakmalı, gitmek isteyen gitmelidir. Milletvekilleri kan­ larını, canlarını feda etm ek için gelmişlerdir. Ölmek gerekirse Ankara’da öleceklerdir.8 876 5 7 Bu müzakerelerden sonra ittifakla bazı kararlar alınır: 1- Meclis, içinden seçeceği bir heyeti durumu yakından ince­ lemek, kolordu ve tümen komutanlarıyla görüşerek ordunun ih­ tiyaçlarını tespit etm ek için cepheye gönderecektir. 2- Ankara’nın askerlik bakımından önemli noktalarına siper­ ler kazılacak, şehir müdafaa edilecektir. Ankara asla harpsiz tes­ lim edilmeyecektir. 3- Hükümet ihtiyaten evrak ve ağırlığını şimdiden Kayseri’yo nakletmekte serbesttir. 4- Büyük Millet Meclisi top ateşleri ve kanlı savaşlarda dahi vazifesine devam edecek, gerekirse düşmana karşı askerlerle yan yan a dövüşecektir. Meclis genel kurulu ayrıca Ankara’nın sonuna kadar savunu­ lacağına, milletvekili olarak Mecliste görev yapan komutanların ordu saflarında vazifelendirileceğine ve A n kara tepelerinde kazı­ 875 Damar A kırkoğlu, a.g.e., s: 236. 876 T .B .M .M . G izli C else Z a b ıtla rı, c : 2 , s: 103.

452


NECD ET SEVİNÇ

lacak siperlere Mersin mebusu Albay Selahattin Bey’in vazifelen<lirikliğine dair bazı kararlar daha alacaktır.877 Cephede incelemeler yapmak ve ordunun ihtiyaçlarını tespit çimek için Konya mebusu Vehbi Hoca, Karesi mebusu BalIkesirli Vehbi Bey, Sinop mebusu Dr. Rıza Nur, İzmir mebusu Mahmut Ksat Bey ve diğer bazı mebuslardan oluşan bir heyet seçilir. He­ yet derhâl yola çıkar.

Askerin Ayağında Çarık Yoktur Bir gözlemci, Birinci Dünya Savaşı için başlatılan seferberlik sırasında Türk askerinin nasıl bir sefalete sürüklendiğini şöyle anlatmaktadır: "... B en Osm anlı askerinin seferberlik zam anında görm üş ol­ duğum sefaletinden dehşete kapıldım . Gözüm ün önünden geçen binlerce insanm içerisinde köylerinden sağlam elbise ile gelenlere seyrek tesadüf edildiğinden zavallıların hepsi yırtık ve çok yer­ lerinden yamalı elbiseler giym iş ve son derece za y ıf hâlde idiler. Hu bir Türk sefaleti, kemik ve palaspare sergisi idi!”878 Elimizde Türk Ordusu’nun Birinci Dünya Savaşı’nda nasıl bir sefalet içinde bulunduğuna ilişkin bir tablo var. Bu tablo 43. Alay, 1. Piyade Tâburu, L Bölüğün 1917 yılının bazı günlerine ait yemek listesi ile ilgilidir ve şöyledir: G ün

Sabah

Ö ğle

A k şa m

E km ek

15 Haziran

Üzüm hoşafı

Yok

Buğday çorbası

Tam

26 Haziran

Yok

Yok

Üzüm hoşafi

Tam

18 Temmuz

Üzüm hoşafı

Yok

Yok

Yarım

8 Ağustos

Yarım ekmek

Yok

Şekersiz hoşaf

Yarım

Not: Un kalmadığı için 21 Temmuz 1917’den itibaren e k m e k is t ih k a k ı 5 0 0 g r a m a in d ir ilm iş t ir ! «77 Damar Ankoğlu, a.g.e., s: 239. Sö/.lük: Palaspare: Çul parçası. «78 Enver Z iy a Karal, O sm anlı T arih i, c: 9, Ankara 1999, s: 308.

453


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

Rıza N ur ve arkadaşları, cephede yaptıkları incelemeler so­ nunda T ürk Ordusu’nun, Birinci Dünya Savaşı yıllarından çok daha kötü durumda olduğunu tespit etmişlerdir. Sefalet adeta as­ keri teslim almıştır. Heyet başkanı olduğu anlaşılan Dr. Rıza Nur’un, Meclis’in 3 Ağustos 1921 tarihli gizli oturumunda yaptığı konuşmadan öğre­ niyoruz ki, 24 saatte 84 kilometre yol yürüyen askerin ayağında çarık yoktur! Çorap yoktur! Asker yalınayaktır! Matara eksiktir! Kırba yoktur! Ordunun % 20’sinin süngüsü yoktur! Süvarinin kılıcı yoktur! Levazım eksiktir! Yeterli nakil vasıtası yoktur! Müteahhitlere para verilmediği için ihtiyaç duyulan levazım alınamamaktadır. Bazı müteahhitler mağazalarının kapısını kilit­ ledikleri hâlde asker kapıyı kınp içeri girm iş ve istediği malı al­ mak zorunda kalmıştır.879 Müdafaa-i Milliye’yi uyumakla suçlayan Rıza N urdan sonra kürsüye Karesi mebusu Vehbi Bey gelir. Vehbi Bey subayların

dört aydan beri maaş alamadıklarını açıklar. Mart, Nisan, Mayıs, Temmuz m aaşları verilememiştir. Yalnız İsmet Paşa cep­ heyi teftişe giderken bir m iktar para götürmüş, o para da neferlere dağıtılmıştır. Fakat her nefere birer lira bile düşmemiştir. Sigara yoktur. Alay komutanlarının bile tabakasında tütün yoktur. Komutanlar ot içmektedirler. Tütünü olanların sigara kâğıdı yoktur. 879 T .B .M .M . G izli C else Z a b ıtla rı, c 2, s: 132, 137.

454


NECDET SEVİNÇ

Askerin % 8o’inin elbisesi yoktur. İç çamaşırı yoktur. Çadın yoktur. B a z ı a s k e r le r , k e n d is in e ü ç - d ö r t g ü n d e n b e r i a ç o l­ d u k la r ın ı söylemişlerdir.880 İşte bizim için bir ölüm-kalım mücadelen olan Sakarya Mey­ dan Muharebesi’nden sadece yirmi gün önce Türk Ordusu bu va­ ziyettedir.

Mustafa Kemal Başkomutan Meclis’te yapılan gizli görüşm eler sırasında M ustafa Kem al Paşa’nın ordunun başına geçmesi istenir. Paşa’yı sevenler de sev­ meyenler de bu teklifi desteklerler. Sevmeyenlere göre Türk Or­ dusu Yunan Ordusu’nun önünde tutunamayacak, mağlûp bir ordu­ nun başkomutanı itibarını kaybedeceği için Mustafa Kemal Paşa böylece tasfiye edilmiş olacaktır. Sevenler de orduyu ancak Mus­ tafa Kemal’in toparlayacağı kamsındadırlar. Böylece muvafık ve muhalif milletvekilleri aym teklifte birleşirler. Fakat Mustafa Kemal’in şartı vardır. Paşa Türkiye Büyük Mil­ let Meclisi’nin sahip olduğu bütün yetkilerin üç ay süre ile kendi­ sine verilmesi hâlinde başkomutanlığı kabul edebileceğini söyler. Bu yetkinin Türkiye’yi diktatörlüğe sürükleyeceğini söyleyen­ ler olur. Başkomutanlık ünvanma itiraz edenler olur. Polath’dan düşm anın top sesleri duyulurken Meclis’te sert tartışm alar ya­ pılır. Fakat sonunda Mustafa Kemal Paşa 5 Ağustos 1921’de çı­ karılan bir kanunla başkomutan seçilir. Kanunun ikinci madde­ sinde “ordunun maddi ve manevi kuvvetini azamî surette tezyîd ve sevk-u idaresini bir kat daha tarsîn hususunda Türkiye Büyük 880 T .B .M .M . Gizli Celse Z a b ıtla rı, c: 2, s: 1 3 8 ,1 3 9 . Sözlttk: Tezyîd: Çoğaltma, artırma. Tarsîn: Sağlamlaştırma. İstim al: Kullanma. M ü­ teallik: İlgili, ilişkin. Mezundur: Yetkilidir.

455


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Millet Meclisi’nin buna müteallik selahiyetini Meclis nâmına fii­ len istim ale mezundur” denilmektedir. Yani M eclis ordunun sevk ve idaresi, asker sayısının arttı­ rılm ası ve silâhlandınlm asıyla ilgili yetkilerini Mustafa Kemal Paşa’ya devretmiştir. Kanunun 3. maddesi bu yetkiyi üç ayla sınırlandırmaktadır.

İğneye İpliğe Muhtaç Bir Ordu M ustafa K em al Paşa Meclis’ten bu olağanüstü yetkileri alınca topyekün savaşa karar verir. Topyekün savaş demek, yalnız iki ordunun değil, iki milletin bütün varlıkları ile ve ellerindeki her şeyle, bütün elde tutulur ve tutulmaz güçleri ile birbirleriyle karşı karşıya gelmesi, birbirleriyle vuruşması demektir. Bu sebeple bütün Türk Milleti cephede bulunan ordu kadar fikren, hissen ve fiilen savaşla ilgilenmeliydi. Milletin her ferdi, yalnız düşm an karşısında bulunanlar değil, köyde, evinde, tarla­ sında bulunan herkes, silâhla vuruşan savaşçı gibi kendini görevli hissedecek, bütün varlığı ile mücadele edecekti. Öyle de oldu. 5 Ağustos 1921’de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Başkomutanlığa tayin edilen Mustafa Kem al Paşa’nın yayınladığı Tekâlif-i Milliye emirleri, ordunun Rıza Nur’un anlattıklarından çok daha kötü durumda olduğunu ortaya koymuştur. Bu emirler­ den anlaşılmaktadır ki, vatanı kaybetme tehlikesi ile karşı kar­ şıya bulunan T ü r k O r d u s u , n a la , m ıh a , ç iv iy e , y e m t o r b a ­ s ın a b ile m u h t a ç tır . Mustafa Kemal Paşa, 27 Temmuz 1914’te yürürlüğe giren Tekâlif-i M illiye Kanunu’na dayanarak 7-8 A ğus­ tos 1921 günlerinde on emir yayınlar. Tekâlif-i Milliye, m illî mükellefiyet demektir. İşte millî mü­ kellefiyet kanununa dayanılarak verilen üç numaralı emir şudur: 456


NECDET SEVİNÇ

“Tüccar ve halkın elinde bulunan, rengi ne olursa olsun ça ­ m aşırlık bez, Am erikan patiska, pam uk, yıkanm ış yün, yıkanm a­ m ış yün, tiftik,fantezi kum aşlar dışmda erkek giyim yapümasma uygun ter türlü yazlık ve kışlık kumaşlar, kalın bezler, kösele ve iğne, taban astarlığı, sa n ve siyah m eşin, ya da sahtiyandan ya­ pılm a yem eni çarık, potin, çarık yapılacak deri, demir, kundura çivisi, tel çivi, kundura ve saraç iplikleri, nallık demir, ya da ya­

nal, mıh, yem torbası, yular, belleme, kolon, ka­ şağı, gebre, sicim ve urgan stoklarma hemen elkonıdacaktvr.”881

pılm ış

16 Ağustos 1920’de Kastamonu Merkez Mahallesi’nden A n­ kara’ya 2177 ceket, 1151 pantolon, 1151 çift çorap, 391 don, 359 göm­ lek, 300 kaput, 200 battaniye ve 240 fanila gönderilmesinden an­ lıyoruz ki, Türk halkı, Tekâlif-i Milliye emirlerinin verilmesinden önce de askerine çeşitli yardımlarda bulunmuştur. Dört numaralı emirde, ilgili komisyonlara; buğday, saman, un, arpa, fasulye, bulgur, nohut, mercimek, kasaplık hayvan, şe­ ker, gaz, pirinç, sabun, yağ, tuz, zeytinyağı, çay ve mum stokları­ nın % 40’ına elkoyma yetkisi verilmektedir. Yedi numaralı emirde cins, mezhep, sınıf, meslek ayrımı olmaksızın herkes elindeki silâh ve cephaneyi, emrin yayınlandığı günü takip eden üç gün içinde Tekâlif-i Milliye Komisyonu’na teslim etmekle yüküm lü kılınmış­ tır. Halktan istenen silâh ve cephane şunlardır: “H er türlü çifte ateşli tüfek, kasatura, süngü,filinta, her türlü Osmanlı mavzeri, küçük ve büyük çaplı her türlü Alm an ve Bel­ çika tüfekleri, her türlü Avusturya tüfeği, Avusturya ve Bulgar manlihirleri, her türlü İngiliz tüfeği, her türlü Rus tüfeği, her türlü Fransız, Romanya, Sırp, Japon, Yunan martini, büyük ve küçük çaplı tüfekler, her türlü kılıç ve palalar.”882 Emre göre; e lin d e s ilâ h b u lu n u p d a v e r m e y e n le r e m r in te b liğ in d e n ü ç g ü n s o n r a id a m e d ile c e k le r d ir . XXI Hikmet özdem ir, Tekâlif-i M illiye, İstanbul 2001, s: 36, 37. ХХ2 Hikmet özdem ir, a.g.e., s: 42.

457


İs t ik l â l

h a r b I'n d e e t n I k İh a n e t

On numaralı Tekâlif-i Milliye emrinde, ordunun taşıt ihtiya­ cının karşılanması için her il ve ilçedeki dört tekerlekli yaylı ara­ baların, dört tekerlekli at, öküz ve kağnı arabalarının, binek ve top çeken hayvanların, katır, deve ve yük hayvanlarının ve eşek­ lerin % 20’sine elkonulacağına hükmolunmaktadır. Sekiz numa­ ralı Tekâlif-i Milliye emrinde, her yerde bulunan benzin, vakum, gres, makina, don, saatçi, balık yağları, vazelin, otomobil lastiği, solisyon, buji, kablo, pil, çıplak tel ve bunlara bağlı malzeme ve asit sülfirik m iktarının araştırılarak stokların % 40’ına elkonması istenmektedir. İşte tam mânâsıyla varoluş-yokoluş mücadelesi olan Sakarya savaşından önce Türk Ordusu böylesine bir yokluk ve sefalet içinde­ dir. İhtiyaç duyulan mal, eşya ve malzeme, gerçi halktan istenmiş­ tir ama 1921 Türkiye’sinde listelerini sunduğumuz o ihtiyaç mad­ delerinin halkın elinde fazla miktarda bulunmadığı da âşikardır. Başka sıkıntılar da vardır. Şöyle ki: Temmuz 1919’da Bakanlar Kurulu, Padişah’ın iradesi olmadan asker toplayan komutanların görevden alınmasına ve mahkemeye sevk edilmesine karar vermişti. Karara göre ordu için bağış top­ lanması da yasaktı.883 İşte bu sebeple asker ve bağış toplamakta zorluk çekiliyordu. Cephelere yiyecek, araç ve cephane yollamakta yaşanan sorunlar bir yana, askerlik şubelerince silâh altına alınan vatan evlâtlarının cephelere gönderilmesinde bile güçlüklerle kar­ şılaşılıyordu. Cephelerin ihtiyacı için asker toplanması isteniyor, fakat askerlik şubelerine, asker toplama ve yollamaları için ihtiyaç duyulan para gönderilemiyordu. Toplanan asker doyurulamıyor, donatılamıyor, barındırılm ıyordu. Uzak yerlere gönderilecek as­ kerler bile yaya olarak yola çıkıyorlardı. Bu sebeple görev yerlerine varan askerler soğuktan veya açlıktan hastalanıyorlardı, içlerinde ölenler bile oluyordu. Toplanan askerlerin yaklaşık yarısı menzil­ 883 Zeki Sarıhan, a.g.e., с: 1, s: 366.

458


NECDET SEVİNÇ

lerine vardıktan sonra hastahanelere sevk ediliyordu. Konyadaki

12. Kolordu, hastanelerinde yatan askerlerin % 8o’i zatürre idi. Cephe gerisinde ölenler, cephede kaybettiklerimizden fazla idi. Genelkurmay Sağlık Dairesi raporlarına göre 1921 yılında 151 bin 783,1922 yılında ise 274 bin 988 kişi hastanelere yatırıl­ mıştı. Tifo, tifüs, dizanteri, zatürre, yılancık ve nezle-i müstevliye hastalıklarından binlerce kişi ölmüştü. Ölümlü vak’a sayısı az ol­ makla birlikte kabakulak da yaygındı.884 Bütün bunların dışında savaşlarda yaralananlar çok uzak yer­ lere gönderilmek zorunda kalınıyordu. Mesela İkinci İnönü muha­ rebesinde, Eskişehir’de çok sıkışıklık olduğundan, yaralılar kağnı gibi ilkel araçlarla Ankara’ya, hatta Konya’ya gönderilmişti.885 Meclis’in 2 Aralık 1920 tarihli gizli oturumunda M illî Savunma Bakanlığı bütçesi görüşülürken söz alan Bursa Milletvekili Ope­ ratör Emin Bey “fena vesaitle nakledilen bir askerin öldü­

ğünden” bahsetmiştir, fakat Ahzü Kabul Dairesi’nin 20 yataklı dahiliye koğuşunda birçok asker çıplaklık sebebi ile soğuk­

tan ölmüştür.886 Emin Bey’in çıplaklıktan kastı, herhâlde yırtık-pırtık elbise­ ler içindeki askerlerimiz olmalıdır. Aynı celsede Karesi Milletve­ kili Vehbi Bey de Uşak Cephesi’nde çıplaklık sebebi ile soğuktan donup ölen askerlere milletvekillerinin dikkatini çekerek bütçe­ nin kabul edilmesini istemiştir. Sonunda asker ve bağış toplamak hususundaki engeller aşılır. Türk Milleti son ordusuna, son kuruşunu verir. Son kurşununu verir. Ununu, unluğunu verir. Tüfeğini, tabancasını verir. Abasını, köyneğini verir. 884 Sabahattin Selek, A nadolu İh tilâ li, c: 2, İstanbul 200 0 , s: 4 1 6 ,4 1 7 . 885 Sabahattin Selek, a.g.e., c: 2, s: 417. 886 T .B .M .M . G izli C else Z a b ıtla rı, c: 2, s: 239.

459


İM İKLÂL HARBİ’NDE ETNİK İHANET

Ayakkabısını, çarığını, çarpanrasını, postalını verir. Çorabını verir. Elindekini, avucundakini verir. Yaklaşan nihai hesaplaşmadan mağlûp çıkılması hâlinde ken­ disine yaşama hakkı verilmeyeceğini idrak ettiği için medeniyet âleminin (!) gözü önünde yurdundan, yuvasından sökülüp atıla­ cağını bildiği için, Türk Milleti’nin adının, sanının yok olmaması için, Türk tarihinin kapanmaması için, Türk çocuklarının başla­ rını kartallar gibi gökyüzünün yüce katmanlarında dolaştırarak yaşamaları için verecek bir şeyi kalmayıncaya kadar verir. Bu yaklaşan kapışma, yalnız iki ordunun savaşı olmayacaktır. Bir milletin dişiyle, tırnağıyla, malıyla, mülküyle, bütün varidatı ile topyekün savaşı olacaktır. Türk Milleti ya kıstırıldığı aziz vatanın harim-i ismetinde imha edilecektir, ya da kendi bayrağının altında hür ve müstakil bir devlet ve tarih boyunca olduğu gibi şanlı, şe­ refli bir millet olarak yaşayacaktır. O bakımdan yalnız aşını, ek­ meğini değil, Yemen’de, Galiçya’da, Sina’da, Çanakkale’de, Kafkas dağlarında ve daha adını bilmediği nice cephelerde kaybettikle­ rinden arta kalan ve s o n u m u d u o la n s o n e v lâ d ın ı d a v e r ir . Yalnız vermekle kalmaz. Verdiklerini yüklediği kağnıya, bebeğini sırtına bağlayıp cep­ henin yolunu tutar. Yolda o kağnının öküzü ölünce, öküzün yerine kendini koşar. Kağnı kırılınca, mermi ve mühimmat sandıklarını omuzuna alıp hiçbir engel tanım adan, gerektiğinde uyumadan m illî emaneti menzile ulaştırır, askerine veriverir.

Lord Kinross’un Tespitleri Lord Kinross, Anadolu kadınının cepheye nasıl mermi ve mü­ himmat taşıdığını bakm ız nasıl hayranlıkla anlatmaktadır. “Sivas, Erzurum , Diyarbakır ve Trabzon gibi dağm ık mer­ kezlerden toplanan silâhlar, saman yığınlarının акт а yüklene­ rek kağnılarla taşmıyordu. Şalvarlı, dolaklı köylü kadudan tâ Sü 460


NECDET SEVİNÇ

inerler zam anındaki gibi, gıcırtılı sesler çıkaran kağnıları sürerek saatte ancak beş kilom etre hızla, dağ tepe demeden yüzlerce ki­ lometrelik yolları aşıyor, cepheye doğru ilerliyorlardı. Çoğu, em ­ zikteki çocuklarım , sıkıca sırtlarına bağlam ışlardı. Top m erm i­ lerini, halat kulplu cephane sandıklarım kucaklarında taşıyarak arabalara yükleyip indiriyor, iki om uzlarına birer gülle yüklüyor, (Ok kez tapaları bozulm asın ya da ıslanm asın diye, çocuklarım açıkta bırakm ayı bile göze alarak, üzerlerini örtüyle kapatıyor­ lardı. Tekerleklerin kırılıp kağnının yolda kaldığı da oluyordu. O zaman kadınlar, içindekileri sırtlarına yüklenir ve kilom etrelerce taşırlardı. Evlerinde kalanlar at, hayvan ve araçlara elkonm uş olm asına bakmadan, çapa çapalıyor, tohum ekiyor, ekin biçiyor, orduya yiyecek yetiştiriyorlardı. “R efet Paşa, M illî M üdafaa Vekiliğine geçm iş, bütün enerjisi ve buluşlarıyla çalışlm aya başlam ıştı. Öküz arabasıyla yapılan taşımayı, yeni bir m enzil sistem i kurarak daha hızlı hâle getirdi. Artık köylülerin alışık oldukları gibi her kasabaya gelince araba değiştirecek yerde, belirli yerlerde öküzler değiştiriliyor ve taşıt­ lar, doğruca savaş alanına kadar gelebiliyordu. Kilim lerden as­ kerlere kaput, gaz tenekelerinden ilâç kutusu yaptırdı. Un bulun­ mazsa, köylülere, değirm enleri tam ir edilinceye kadar, buğdayı kaynatarak y a d a havanda döverek yem elerini söyledi. Çorak yaylada odun bulunmadığından, ahşap evleri yıktırıp, tahtala­ rını lokom otiflerde yakıt olarak kullandı. “Sapan dem irlerinden kılıç yapılıyordu. Ankara’d aki dem ir­ yolları atölyesi süngü ve hançerfabrikası hâline sokulm uştu. Bir tek bozuk silâh kalm am ası için her yerde tamir atölyeleri kurul­ muştu. R efet Paşa yurdun en ücra köşelerinden bile orduya as­ ker topluyordu. H alk, m inarelerden askere yazılm aya çağrılı­ yordu. O rduya katılm ak isteyenler çoğu k e z haydutların kasıp kavurduğu yerlerden geçerek, yüzlerce kilom etre yaya yürü­ mek zorundaydılar. G eldikleri zam an da kendilerine verilecek silâh bulunmadığı olurdu. Bu erlere, cepheye giderken, düşm an­ 461


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İ HANET

dan başka, yaralı ve ölülerin silâhlarını alm aları söylenirdi. Bu arada askerden kaçanlar yakalanıp şiddetli cezalara çarptırılı­ yor, silâh altına yeni sm ıflar alınıyor; Adana bölgesinden, Doğu illerinden, Karadeniz’d en ve daha başka uzak yerlerden takvi­ yeler getiriliyordu. “Türkler’in, kendilerini bekleyen önemli savaşa hazırlanm ak için ancak üç hafta kadar vakitleri va rd ı’987

Ankara’yı İşgal Em ri Mustafa Kemal, 5 Ağustos 1921’de Başkomutan seçilmiş, 7-8 Ağustos’ta Tekâlif-i Milliye emirlerini yayınlamıştı. Daha askere silâh ve mühimmat taşıyan aş, ekmek götüren kağnıların çoğu cep­ heye ulaşmamıştı, halk daha minarelerden asker yazılmaya çağ­ rılıyordu ki, 13 Ağustos’ta taarruza kalkan Yunan kuvvetleri 14 Ağustos’ta Sivrihisar’ı işgal ettiler. Karısı, kızı ve oğullarıyla bir­ likte cepheye gelen8 788Yunan Kralı, askerlerine Ankara’nın işgaline 8 dair emrini verdi. Sonra da İngiliz irtibat subaylarını Ankara’da yereceği ziyafete dâvet etti.889 Ankara’nın işgal edilmesi için emir alan düşman birlikleri 17 Ağustos’ta Sakarya’nın batısındaki Türk kuvvetleri ile karşılaştı­ lar, 23 Ağustos’ta da Yunan Ordusu bütün gücü ile mevzilerimize saldırdı. Böylece 13 Eylül’e kadar 22 gün 22 gece devam edecek olan Sakarya meydan muharebeleri, Türk Ordusu henüz savaşa hazırlanmadan başlamış oluyordu. Savaş başladığında orduların kuvvet dökümü şöyle idi. Türk Ordusu: 5 4 -5 7 2

3.139

Tüfekli asker Kılıçlı asker

887 Lord Kinross, A tatü rk , B ir M illetin Yeniden Doğuşu, İstanbul 2006, s: 3 2 4 ,3 2 5 . 888 T .B .M .M . G izli C else Z a b ıtla rı, c: 2, s: 137. 889 Selahattin Tansel, M o nd ros’ta n M u d any a’ya K a d a r, c: 4 , s: 105.

462


NECDET SEVİNÇ

825

H afif m akinalı tüfek

825

A ğ ır makinalı tüfek

169

Top

3

Uçak

Toplam: 91527 asker Yunan Ordusu: 75.900

Tüfekli asker

1.380

Kılıçlı asker

2.084

H afif makinalı tüfek

684

A ğ ır makinalı tüfek

386

Top

18

Uçak

Toplam: 185.500 asker890 Mustafa Kemal Paşa perişan bir vaziyette aldığı Türk Ordusu’nu öyle motive etmiş, düşmanı mağlûp edeceğine öyle inandırmıştır ki, ayağında çarığı, sırtında gömleği bulunmayan, yeterli sayıda silâhı da olmayan Mehmetçik, kendisinden kat ve kat üstün Yu­ nan Ordusu’nu Sakarya vadilerinden söküp atmıştır. T.B.M.M. bu zaferden sonra Mustafa Kemal Paşa’ya Gazi ünvanım verecektir. Bu zafer ı683’teki ikinci Viyana bozgunundan ilk huruç ha­

reketimiz olması bakımından ayrıca önemlidir. Sakarya muharebelerinde Türk Ordusu 3.710 evlâdını şehit vermiştir. 18.480 Türk evlâdı yaralanmıştır. Esir sayısı 805’tir. I$ıı rakamlara göre T ürk Ordusu’nun toplam kaybı 23 bin kişidir. Yunan Ordusu’nun ölü sayısı 3. 958’dir. 18. 955 kişi yaralan­ mış, 14.450’de esir düşmüştür. Yunan Ordusu’nun toplam kaybı ,1 7 .3

6 3

’tür.891

h()()

Celal Erikan, Komutan Atatürk, İstanbul 200 1 , s: 520.

К1) I

C elal Erikan, a.g.e., s: 534. (Sakarya savaşma katılan asker sayısı ve kayıp­ lar konusunda kaynaklarda birbirine yakın fakat birbirini tutmayan rakamlar verilmektedir, biz Erikan’ın eserini tercih ettik.

463


İs t ik l â l

h a r b I'n d e e t n Ik

İh a n e t

Büyük Taarruz Türk Ordusu Sakarya sahillerinden perişan bir vaziyette çe­ kilen ve hatta m uharebe meydanını bırakıp kaçan Yunan kuv­ vetlerini takip etmemiştir. Nihaî darbeyi vurm ak için 26 Ağustos 1922’ye kadar beklemek ihtiyacını duymuştur. Çünkü ordu henüz hazır değildir. Birinci Ordu Kom utanı A li İhsan Paşa, Sakarya zaferinden yaklaşık bir ay sonra Batı Cephesi Komutanlığına verdiği 24 Ekim 1921 tarihli raporda emrindeki askerin perişan hâlini şöyle özet­ lemektedir: "... A sker esvaptı % 5 insana rastladım , yandan fa zla sı yır­ tık, palas pareler içinde, ayakkabılarının yarısı kullanılm az du­ rumda. Askerin

onda dokuzunda matara, çanta, torba, istihkâm edevatı yok. Bununla beraber çoğunda parlak göz­ ler gördüm !’" г 18 Kasım 1921 tarihli bir Am erikan gizli belgesinde de aske­

rin durumu şöyle anlatılmaktadır: "... Orduda çok sayıda kaçak var. Üniforma yok. Askerler, as­ kere alındıktan elbiselerle cepheye gönderiliyor. İçlerinden çok azı İngiliz ve F ransız üniform ası taşıyor. Yiyecekleri, Anadoludan

bir avuç tahıl ve ekmekten ibaret. Teknik m alzem e d iye bir şey yok, f i ­ şek yok!’*93

elde edilebilm esine rağm en kötü. Genellikle

13 A ralık 1921’de Ankara’ya gelen UkraynalI General Frunze,

“Türk Ordusu’nun çıplak olduğunu” yazmıştır. Rus dip­ lomat Aralov da bizzat bulunduğu Polatlı’d a “Ordunun giyim

kuşamının, özellikle kunduralarının pek kötü olduğun­ dan” bahseder.8 394 8 2 9 892 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 4, s: 108. 893 Orhan Duru, Amerikan Gizli Belgeleri tle Türkiye’nin Kurtuluş Yılları, İstanbul 200 1 , s: 1 2 5 ,1 2 6 . 894 S. İ. Aralov, B ir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları, çeviren: Haşan A li Ediz, İstanbul 1967, s: 84.

464


NECDET SEVİNÇ

Yeteri kadar silâh yoktur. İşte bütün bu sebeplerden dolayı kaçan düşman takip edilmez. Mustafa Kemal Paşa ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, büyük taarruz başlayıncaya kadar geçen onbir aylık süreyi mükem­ mel surette değerlendirmiştir. İşgal kuvvetleri arasındaki uyuş­ mazlıklardan yararlanan Ankara, zaten Urfa, Antep, Maraş ve Adana’daki destansı Türk direnişinden dolayı bölgede tutunamayacağım anlayan Fransızlarla Ankara antlaşmasını imzalamıştır. 21

Ekim 1921’de yürürlüğe giren bu antlaşma 13 Ekim 1921’de

imzalanan Kars anlaşmasından sonra Ankara’nm ikinci diploma­ tik zaferi idi. İtalyanlar, müttefiklerinin oyununa geldikleri için ilk günden beri Türkiye’ye karşı düşm anca davranmıyorlardı. Hatta İtalyanlar, işgalleri altında bulunan depolardaki silâhlann Türkler’in eline geçmesine bile göz yumuyorlardı. M. M. Grubu Başkanı Hüsamettin Ertürk, İstanbul’daki İtal­ yan Siyasi Komiseri Kont Sforza’nm tam bir Türk dostu olduğunu yazmaktadır.895 Kont Sforza, İtalyan Siyasi Komiserliğinin idari işlerini yürüt­ mekle Kont Caprini’yi görevlendirmiştir. Kont Caprini de Türk dostudur. Sultan İkinci Abdülhamit Han’ın, Osmanlı Devletine hizmet­ lerinden dolayı bir nişanla ödüllendirdiği Kont Caprini ve Kont Sforza, Türk gizli teşkilâtına mensup birçok subay ve sivilin İtal­ yan pasaportuyla Anadolu’ya geçmesini sağlamış,896 Anadolu’ya silâh ve cephane naklinde de yardımcı olmuşlardır. Tespit edebildiğim kadarıyla, Ankara antlaşmasının imzalan­ masından sonraki aylara tekabül eden 11 Nisan 1922’den itibaren Fransızlar’ın kontrolü altındaki Zeytinburnu depoları Türk gizli teşkilâtının fedakâr elemanları tarafından boşaltılmaya başlan­ mıştır. 11 Nisan 1922’de bahsettiğim iz depodan 915 sandık piyade 895 Hüsamettin Ertürk, İk i D evrin P erd e A rkası, İstanbul 1964, s: 407. 8l>fi Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 408.

465


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

mermisi ile ı ı bin 516 top mermisini Mavona Vapuru’na yükleyip, İnebolu üzerinden cepheye sevk eden millî mücadelenin isimsiz kahramanları, 18 Nisan’da 19 bin 168 mermiyi, 22 Nisan’d a 2 bin 138 cebel obüsü ile 10.5’luk ağır sahra ve 19 bin 215 sahra topu mermisini aynı yolla Anadolu’ya göndermişlerdir. 15 M ayısta ise 17 bin top mermisi ile, ağırlığı 16 tonu bulan bir atelye Maryok Vapuru’na yüklenip İnebolu’ya uğurlanmıştır.897 Zeytinburnu silâh depolarının boşaltılmasına artık Ankara H üküm eti ile ilişkilerini geliştirm eye çalışan Fransızlar’ın göz yum dukları anlaşılmaktadır. Fransızlar Türkiye’ye bin tane h afif m akinalı tüfek ile 100 kamyon ve birkaç da uçak satmışlardır.898 Parakini adında bir İtalyan’dan da 15 uçak alınmıştır. Hüsamettin Ertürk, Fransız bandıralı gemilerin Samsun, İnebolu, Zonguldak ve M ersin li­ m anlarına silâh indirdiklerini yazmaktadır.899 Ayrıca Fransızlar Adana’dan çekilirken 4 bin 484 T ürk tüfeği ile yaklaşık bin kadar muhtelif m arka ve kalibredeki silâh ve 574 sandık fişeği T ürk ma­ kamlarına hediye etmişlerdir. Hediye edilenler arasında 10 adet Brege uçağı da vardır.900 Kâzım Özalp, 1 Eylül 1920 ile 1 Haziran 1922 tarihleri arasında Ruslar’ın hediye ettiği silâhlarla ilgili bir cetvel yayınlamıştır. Bu cetvele göre Ruslar 37 bin 812 adet tüfek, 44 bin 587 sandık fişek, 200 bin 573 adet fişek, 11 bin kama901 ve 66 adet de top yollamış­ lardır.902 Bu aynî yardımların dışında Türkistan’d aki soydaşları­ mızla Hindistan Hilâfet Komitesi de T ürk İstiklâl Savaşı’na külli­ yetli miktarda para göndererek destek vermiştir. 897 Bakınız: Hüsnü Himmetoğlu, K urtuluş S av aşı’ nda İstan b u l ve Y ard ım la­ rı, İstanbul 1975, c: 2, s: 164, 174. 898 Tevfık Bıyıkoğlu, T ra k y a ’da M illî M ücad ele, c: 1, Ankara 1992, s: 1 1 4 ,4 7 numaralı dipnot. 899 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 511. 900 Kâzım Özalp, M illî M ücad ele, с: 1, s : 221. 901 Top kaması olmalıdır. 902 Kâzım Özalp, a.g.e., c: 1, s: 219.

466


NECDET SEVİNÇ

Düşmandan Alınan Silâhlar Fakat bizim en zengin kaynaklarımız, İtilâf devletlerinin İs­ tanbul’daki silâh ve mühimmat depoları olmuştur. Mütarekeden sonra, Türk Ordusu’nun İstanbul’da kurduğu gizli teşkilâtlar nedense tarihçilerimizin ve araştırmacılarımızın dikkatinden kaçmıştır. Hâlbuki binbir tehlikeyi göze alarak işgal kuvvetlerinin şehir içindeki depolarından gemiler dolusu silâh ve çeşitli harp malzemesini cepheye gönderen bu cesur ve fedakâr insanlar zaferin kazanılmasında büyük pay sahibi olmuşlardır. Halide Edip, Karakol Teşkilâtı’na mensup fedailerin 322 makinalı tüfek, bin 500 tüfek, 1 top, 2 bin sandık mermi ve 10 bin üni­ forma ve sairenin düşm an depolarından alınıp, Anadolu’ya sevk edildiğini903 yazmaktadır ki, genel tabloya bakılırsa bu rakamla­ rın pek de önemli olmadığı anlaşılacaktır. Genellikle Millî Müda­ faa Gurubu demek olan M. M Gurubu’na mensup fedailer hem T ürk Ordusu’nun ve Teşkilât-ı Mahsusa’nm, düşmanın haberdar olmadığı depolarından Anadolu’ya silâh sevk etmişler, hem de düşman nöbetçilerinin koruduğu depoları basmışlardır. Zam an zam an düşm anla silâhlı mücadelelere girm ek zorunda kaldık­ ları hâlde, ele geçirdikleri silâh ve mühimmatı gemilere yükleyip Anadolu’ya sevk eden bu kahramanlar 25-26 Nisan 1922 gecesi Pontus Rumlarma silâh götürmekte olan Enosis adındaki 1.500 tonluk b ir Yunan şilebine de elkoymuşlardır.904 İngilizler’in İzmit körfezinde rehin aldıkları Yavuz zırhlısının tonlarca ağırlığındaki toplarını söküp Arifiye’ye kaçıranlar, oradan da Samsun’a götü­ renler yine bu isimsiz Türk subaylarıdır.905 İngilizler’in denetimi altındaki Taksim, Maçka, Selimiye depolarını boşaltanlar,906M al­ tepe’deki Atış Okulu’nu basanlar907 İngiliz işgal kuvvetleri komu903 Halide Edip Adıvar, T ü r k ’ün A teşle İm tih an ı, s: 26. 904 Zeki Sanhan, a.g.e., c: 4, s: 400. 905 T ü r k İstik lâ l H arb i, c: 5, s: 55. 906 Selahattin Salışık, K u rtu lu ş S a v a şı’nın G izli Ö rgü tü , M . M . G u ru b u , İs­ tanbul 1999, s: 26. 907 Hüsamettin Ertürk, a.g.e., s: 499.

467


İSTİKLÂL HARBİ’NDE ETNİKİHANET

tanı General Harrington’un arabasını kaçırıp Mustafa

Kemal Paşa’ya armağan edenler908 hep İstiklâl Harbi’nin gizli kahramanlarıdır. Anadolu’ya külliyetli miktarda silâhın nasıl sevk edildiğini, bu fedakâr subaylardan General Kemal Koçer yazmıştır. Özetliyorum:

Şair Şükufe Nihal Hanımefendi ve kızkardeşi Muhsine Hanım’ın da hizmet ettiği bu teşkilât, sahibine büyük paralar vererek bir yabancı şirkete ait olan Ararat gemisiyle an­ laşmış. Ararat boyanm a bahanesiyle Haliç’e gelecek, T ürk gizli teşkilâtının adamları tarafından yüklenecek ve limandan ayrılıp İnebolu’ya doğru yol alacaktır. Gemi Kasımpaşa ile Fener arasındadır. İstanbul’un muhtelif depolarından kaldırılan silâh ve cephane sandıkları Haliç’e getiri­ lir, köprü altına yerleştirilen düşman nöbetçilerine, düşman casus­ larına ve azınlıkların gözcülerine rağmen getirilen silâhlar gemiye yüklenir. Tedbiren vinç kullanılmadığı için Ararat’ın depolarına üç günde ancak 650 ton silâh ve malzeme istif edilebilmiştir. Di­ ğer silâhlardan başka vapurda 45 bin adet de mermi vardır. Gemi bu yükle hareket eder ve herhangi bir takibata maruz kalmadan İnebolu Limanı’na demirler. Ararat ve teşkilâtın anlaştığı diğer gemiler çoğu İnebolu’ya ol­ m ak üzere Zonguldak, Samsun, İzmir, Mersin ve Tekirdağ lim an­ larına tam 19 sefer yaparlar ve ihtiyaç duyulan binlerce ton mü­ himmatı ve silâhları Mehmetçiğin eline ulaştırırlar.909 Ararat 5 Kasım 1921’de de İnebolu’ya bomba, tabanca, mermi, şarapnel, ve saire olarak toplam 400 ton silâh getirmiştir.910

K arabekir’in Gönderdiği Silâhlar Doğu Cephesi’nde büyük başarılar kazanan K âzım Karabekir Paşa, 1920 Ekim ayından itibaren Batı Cephesi’ne asker ve 908 Selahattin Salışık, a.g.e., s: 60. 909 Bakınız: Kemal Koçer, K u rtu lu ş S avaşlarım ızd a İstan b u l, İstanbul 1946, m uhtelif sayfalar. 910 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 4, s: 131. 468


NECDET SEVİNÇ

silâh sevk etmeye başlar. Batı Cephesi’ne gönderilen silâhların bir kısm ı şunlardır.: 117 top, 244 makinalı tüfek, 12 bin tüfek, 14 bin süngü, 170 bin lop mermisi, 32 milyon tüfek mermisi, 10 bin bomba, tahkimatta kullanılacak çok sayıda araç, koşum takımı ve saire.911

İstihbarat Şefi Yeri gelmişken Gazi Paşa’mn üstün yeteneklere sahip ve fevkalâde uyanık bir istihbarat şefi olduğundan da bahsetmeliyiz. Paşa, öyle bir istihbarat teşkilâtı kurmuştur ki, hangi düşman subayının veya hangi işbirlikçinin hangi İngiliz torpidosuyla ge­ cenin yarısında, Anadolu’nun hangi sahil kasabasına niçin geldi­ ğinden haberdardır! İki kişi arasındaki telgraf haberleşmelerin­ den haberdardır! Sultan Vahidettin ile Damat Ferit arasındaki veya Damat Ferit ile İngilizler arasındaki görüşmelerden ve alı­ nan kararlardan haberdardır! Kimin kendisini öldürmekle görev­ lendirildiğinden haberdardır! Samsun’a çıktığı 19 Mayıs 1919’dan, ölüm döşeğine düştüğü 1938 Kasım başına kadar kendisine gelen istihbarat rapor­

larını okumadan, mukabil tedbirleri alıp, gereken ta­ limatları vermeden başını yastığa koymamıştır. Paşa’y ı . Samsun’a getiren ve çok küçümsenen Bandırma Vapuru da gelişi­ güzel seçilmiş bir vasıta değildir. Mustafa Kem al Paşa’nın gemiye bindiği 15 Mayıs 1919’da Galata rıhtımındaki seyyar satıcılardan ayakkabı boyacılarına ve hatta iskele hamallarına kadar göze çar­ pan herkes nasıl M. M. Gurubu’nun tepeden tırnağa silâhlı adam­ ları ise912tayfasından çımacısına, makinistinden çarkçıbaşına ka­ dar gemi personeli de öyledir. Evet öyledir. 911 Sabahattin Selek, A nadolu İh tila li, c: 2, s: 418. 912 Selahattin Salışık, K urtuluş S a v a ş ı’nın G izli Ö rg ü tü , M . M . G urubu, İs­ tanbul 1999, s: 17.

469


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Ve zaten başka türlü olması da aklen mümkün değildir.

Asker Takviyesi Sakarya savaşı 13 Eylül’d e bitmiştir. Gazi Paşa 14 Eylül’de se­ ferberlik ilan eder. 1889,1900,1901 doğumlu T ü rk çocukları silâh altına alınır. Kâzım Karabekir, 3.

il

ve 12. Kafkas tümenlerini Batı

Cephesinin emrine yollar. Ordunun subay ihtiyacı İstanbul’d an gelenler, esir kam plarından dönenler ve Ankara Talimgâhı’nda yetişenlerle karşılanmağa çalışılır. Böylece silâh gücü de fena ol­ mayan, yaklaşık 100 kişilik bir ordu meydana getirilir. Fakat bü­ tün bu gayretlere rağmen askerin ancak yansının tek tip askeri kıyafeti vardır. Nakil vasıtalan ise genellikle kağnıdan ibarettir. Büyük taarruzdan önce orduların askervesilâh dökümü şöyledir. Türk Ordusu: 199.283

Asker

8.659

Subay

100.352

Tüfek

2.025

H afif makinalı tüfek

839

Ağır m akinalı tüfek

323

Top

5.282

Kılıç

10

Uçak

198 3 5

Kamyon Otomobil

Yunan Ordusu:

470

218.432

Asker

6.565

Subay

190.000

Tüfek

9 .1 3 9

H afif makinalı tüfek

1.280

Ağır makinalı tüfek


NECDET SEVİNÇ

418

Top

1.280

Kılıç

50

Uçak

4-036

Kamyon

1.770

Otomobil913

Zafer Başkom utan M ustafa Kem al Paşa, G enelkurm ay Başkanı Fevzi Çakmak Paşa ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa, Büyük Taarruz’un 26 Ağustos’ta başlamasını kararlaştırmışlardı. 26 Ağustos, T ürkM illeti’ne Anadolu’nun kapılarını açan Ma­ lazgirt meydan m uharebesinin 851. yıldönüm üne rastlıyordu. Kutlu gündü. 26 Ağustos sabahı, gün ağarırken büyük Türk taarruzu baş­ ladı. Ordu 9 Eylül’de Yunan Ordusu’nu im ha etm iş olarak İzmir’e girdi. Cephelerde Mehmetçiğin elinden kaçıp kurtulanlar denize döküldüler. 10

Eylül’de İzm ir Metropoliti Hrisantos, Gazi Paşa’yı tebrik

etmek için karargâha geldi. Bu Hrisantos, İzm ir düştüğü gün, binlerce çapulcuyu ardına takıp, Yunan Ordusu’nu kutsayan ve

Türk kanı içmenin sevap olduğunu söyleyerek binlerce Türk evlâdının kanma giren adamdı. Mustafa Kem al Paşa İzmir’deki vahşet ve cinayetlerin bir nu­ maralı sorumlusu olan bu canî ruhlu papazın görüşme talebini reddetti. Papaz bu kez üç y ıl önce Yunan Siyasi Komiseri’nden kurşuna dizilmesini istediği Nurettin Paşa’nın kapısını tıklattı. Nurettin Paşa, Birinci Ordu Komutanı olarak İzmir’e giren, eski İzmir Komutanı idi. 913 T ü rk İstiklâl H arb i, c: 2, kısım 1, s: 267, Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi Yayını.

471


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİKİHANET

Paşa, bu kurşuna dizilm e meselesini hatırlattı ona. Sebep ol­ duğu vahşi cinayetleri, öldürülen Türkleri, katledilen masum ço­ cukları, tecavüze uğrayan kızları ve kadmları hatırlattı. Sonra da huzurundan defolmasını emretti. Birkaç dakika geçmemişti ki, Hrisantos’un, karargâhın etra­ fında toplanan kızgın kalabalık tarafından linç edildiği duyulda Tarihin hükmünü millet infaz etmiş ve Türk’e kefen biçen bir cani daha paramparça edilerek feci surette ölmüştü. Fener Patrikhanesi, 25 Eylülde, elini binlerce T ü rk evlâdının kanına bulaştıran Hrisantos için ayin düzenleyecektir.

472


YUNAN VAHŞETİ Gaybın cebin-i Zalimi, affetmedim, seni Türk’üm ve düşmanım sana kalsam da bir kişi!

Emin Bülent Serdaroğlu

T

ürk Ordusu İstiklâl Savaşı boyunca 37 bin 975 evlâdını şe­ hit vermiştir. Şehitlerimizin 36 bin 973’ü er, 1.002’si subay­

dır. Şehit subaylarımızın 662’si savaş meydanlarında yaralanıp,

kaldırıldıkları hastanelerde hayatlarını kaybetmişlerdir. 147 su­ bay hastalık sonucu ölmüştür. Erlerin 8 bin 505’i savaş meydan­ larında, 2 bin 399’u hastahanelerde, 22 bin 543’ü hastalık sonucu şehit olmuştur.914 Öyle anlaşılıyor ki, Türk Milleti’nin cephe gerisindeki kayıp­ ları, eğer daha fazla değilse, bu rakam a yakındır. Güney’de ve Doğu’da Ermeniler, Kuzey’de Pontus, Batı’da Rum çeteleri ve Yu­ nan askerleri sırf kendilerine yer açmak için silâhsız ve savunma­ sız Türkleri vahşice katletmişlerdir. Yalnız Antep’te verilen şehit sayısının 6 binden fazla olduğu hatırlanırsa tahminimizin müba­ lağalı olmadığı anlaşılacaktır. Yunanlılar bizim İstiklâl Savaşı’mızı Rum soykırımı olarak kabul ederler. Bir düşman ordusunun işgale geldiği topraklarda soykırıma uğramaktan şikâyet etmek gibi bir hakkı olamaz. Oysa asıl soykırıma maruz kalanlar, kendi yurtlarında baskına uğrayan Türklerdir. Yunan askerleri ve yerli Rum çeteleri tarafından kur­ ban olarak seçilen, savaş gücünü kaybetmiş yaşlılarla, kadınlar ve çocuklar, ancak Doğu illerimizde Ermeniler’in irtikâp ettiği en 914 Zeki Sarıhan, a.g.e., c: 4 , s: 659.

473


İSTİKLÂL HARBİ'NDE ETNİK İHANET

vahşi usullerle katledilmiş, köyler, kasabalar, şehirler ateşe veril­ miş, insanlar evlerine veya camilere kilitlenip diri diri yakılmıştır.

Milletlerarası Komisyon Raporları Yunan vahşeti, artık onları üstüm üze gönderenlerin bile vic­ danlarını sızlatmaya başlayınca işgal kuvvetleri temsilcileri, Kızıl­ haç yetkilileri ile birlikte bir Karma Soruşturma Komisyonu ku­ rarlar. Ne yazık ki, sadece Marmara bölgesindeki İstanbul’a yakın kasabalarda incelemeler yapan komisyon raporları Dahiliye Neza­ reti Mülteciler Umum Müdürlüğü’nün 5 sayılı yayını olarak 1921 yılı sonlarında Atrocites Grecques en T\ırquie adı altında yayın­ lanır. Kaydetmeliyiz ki, kitabın yayınlandığı 1921 yılı sonlarında İstanbul işgal kuvvetlerinin denetimi altındadır ve her türlü ya­ yın işgal kuvvetleri temsilcilerinin çalıştığı sansür heyetinin iz­ nine tâbidir.915 Kitaptan öğreniyoruz ki, Yunan vahşetini tespit etm ek için iki komisyon kurulur. Komisyonlardan biri Gemlik, Orhangazi, Ya­ lova ve çevresinde araştırmalar yapmakla görevlendirilir. İkinci komisyon Beykoz, Paşabahçe, Şile, Kandıra, İzmit ve çevresinde incelemeler yapacaktır. İngiliz Generali Frank başkanlığındaki ilk komisyon, Fransız Albayı Vicq, İtalyan Albay Roletto, Uluslararası Kızılhaç temsilcisi Gehr i ile General Frank’m yâveri Yüzbaşı Stone ve Albay Roletti’nin tercümanı Ameglio’d an teşekkül etmiştir. Ko­ misyondaki tek Türk temsilci bir jandarm a subayı olan Musa Sü­ reyya Efendi’dir. Diğer komisyonda Fransız A lbay Vitofski, İtalyan Albay Vitalli ve İngiliz Albay Farmer görev yapmıştır. Farmer ko­ misyon başkamdir. İlk komisyon 16 Mayıs 1921’de Gemlik yakınlarında bulunan alevler içindeki Kapaklı köyüne gelir ve tespitlerini şöyle rapor eder: 915 B u kitap 19 6 8 ’de Kadir M ısıroğlu tarafından Y u nan M ezalim i T ttr k ’ttn S i­ yah K ita b ı, 2 0 0 6 yılında da Necdet Ekinci tarafından T ü rk iy e ’de Yunan V ahşeti başlığıyla yayınlanmıştır. 474


NECDET SEVİNÇ

"... B ir tarlada altı aylık bir çocuk bulundu, hâlâ yaşıyordu. Gemiye alındı. Olayların canlı tanığı olan çobanın anlattığına göre, Yunan askerleri ve Rum çeteciler köye sabah vakti soku­ lup, ansızın evlere girmişler, para ve değerli eşyalara elkoyup, ardından da kadın ve genç kızlara her türlü fenalığı yaparak iç­ lerinden bir kaçını da katletmişlerdir. Sonra da bombalarla ev­

yakaladıklarını büyük küçük deme­ den koyunlar gibi boğazlamışlardır. Yukarıda daha önce leri ateşe vermişler,

de sözünü ettiğimiz çocuğun annesi de Yunanlı bir subay tarafın­ dan götürülmüş ve tecavüz,edilmiştir. Komisyon üyeleri, dağın eteğinde, toplu hâlde bulunan ıo o kadar ceset ile yine bir bah­ çede 8’i erkek, 6’sı kadın ve 2’s i çocuk olmak üzere 16 ceset bulup, meydana çıkarmışlardır.”916 21 M ayıs’ta Çınarcık’a gelen komisyon, Yunanlılar’ın, arala­ rında çocuk ve kadınların da bulunduğu M üslüm anları Molla H akkı ve Molla Ahm et’in evlerine kapatıp, bu evleri ateşe verdik­ lerini öğrenir. Alevlerden kurtulm ak için kendilerini pencereler­ den atanlar, yaylım ateşine tutulup öldürülmüşlerdir. Komisyon üyeleri Kocadere-i Bala, Kocadere-i Z irve Hızır köylerinde, yıkıntı ve molozların altından fark edilen kafatası ve iskeletlerin fotoğ­ raflarını çekmişlerdir.917 Orhangazi’ye bağlı Pazar köyde bin ev tam am en yakılmış, Yu­ nan askerleri tarafından Gemlik’e doğru sürülen k ö y halkının bü­ yük bir bölümü yolda öldürülmüş, genç kızların ve kadınların na­ musuna saldırılmıştır.91812 Mayıs 1921’d e köye ulaşan Soruşturma Komisyonu üyeleri, yol üzerinde kafataslarmı, insan iskeletlerini ve yetm iş yaşındaki bir kadının cesedini, tecavüz edildikten sonra çene kemiği parçalanmış onüç yaşmdaki bir çocuğu kendi gözle­ riyle görmüşlerdir.919 916 Necdet Ekinci, T ü rk iy e ’de Yunan Vehşeti, İstanul 2 0 0 6 , s 19. 917 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 25. 918 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 31. 919 Necdet Ekinci, a.g.e., s : 4 1 .

475


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Yalova’nın Kocadere köyünde 500 Müslüman bir eve topla­ narak gaz dökülmek suretiyle diri diri yakılmış, pence­ relerden atlayıp kaçm ak isteyenler yaylım ateşine tutulmuştur.920 Silâhlı Yunan ve Rum çeteleri Orhangazi kasabasına bağlı 20 köyü tamamen yağmalayıp yaktıktan sonra bu köylerde yaşayan­ ları katletmişlerdir. İmha hareketi Kocadere, Akköy, Soğuksu, Lütfiye, İhsaniye, Tevfıkiye ve Mecidiye köylerinde de tekrarlanmıştır. Vahşetten kaçamayanlar iplerle birbirine bağlanıp yaylım ateşine tutularak katledilmiştir. Çıplak bir şekilde oynatılan kadınlara te­ cavüz edilmiştir. Sonra bir evde toplanan kadınlar üzerlerine el bombaları atılmak suretiyle öldürülmüşlerdir.921 Yunan askerleri Çınarcık’ta, içinde kadın ve çocukların da

diri diri yandığı çok sayıda evi ateşe vermişlerdir. Çocuk­ lar sokaklarda öldürülmüş, süngülenen cesetler etrafa saçılmıştır. Kaçıp kurtulm ak isteyenler balta ve bıçak darbelerine maruz kal­ mışlardır. Bu olaylar sırasmda genç kız ve kadınlar en adi biçimde tecavüze uğramış, sonra da kesici aletlerle paramparça edilmiş­ lerdir. Yaralılar ve baltalarla kesilmiş olan ölüler ayaklarından çeküip sürüklenerek üst üste kilisenin çukuruna ve Çmarcık’ın dı­ şındaki kuyulara atılmıştır. Çürüyen cesetlerin ağır kokusu tüm bölgede günlerce hissedilmiştir.922 Kocadere-i Bala köyünde, göçmen Abdullah’ın karısı Ayşe, biriktirmiş olduğu 12 lira elinden almdıktan sonra ırzına geçilip yanmakta olan evinin alevleri arasına atılmıştır. Ayşe yanarak can vermiştir. Mehmet kızı Ayşe delik deşik edildikten sonra kafası parçalanarak öldürülmüş, utanç verici davranışlara maruz kalan kadınlar ve genç kızlar kendi evlerinde yakılmıştır.923 920 A rşiv Belgelerine G ö re B a lk a n la r’da v eA n ad o lu ’da Yunan M ezalim i, c: 2, Ankara 1996, s: 288. 921 A rşiv B elg elerine G ö re B a lk a n la r’da ve A n ad olu ’da Yunan M ezalim i, c: 2, A nkara 1996, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, s: 202. 922 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 80. 923 Necdet E kinci, a.g.e., s: 82.

476


NECDET SEVİNÇ

Şile dolaylarında bulunan Oruçlu köyü tarlalannda onbir ya­ şındaki Haşan Celal’in gövdesi Yunan askerleri tarafından ikiye bölünmüş,924yine Şile civarındaki Tekke Divanı köyünden Gülsüme admda yaşlı bir kadın saçlarından asılıp şuurunu kaybedinceye kadar dövülmüştür. Derelioğlu Aziz, Kabaoğlu Hacı ve Aydınoğlu Mustafa işkence gördükten sonra ayaklarından ağaçlara başaşağı asılmış, altlarında ateş yakılmıştır.925 Kandıra’nın Karadere kö­ yünde dört köylü ile sekiz yaşma henüz basmış üç çocuk, tecavüz edildikten sonra süngülenerek katledilmiştir.926 2 Şubat 1921 günü Ezine’de bir eve giren Yunan askerleri Mustafaoğlu Mustafa’nın ka­ rısının karnına kor halinde köz koyarak işkence etmiş,927 Erdek’te Hacı Mustafa Ağa’nın karısının d e r is i y ü z ü lm ü ş tü r !928İstanbul yakınlarındaki Bostancı’d a çoban Süleyman’ı boğazlayan Rum çe­ teleri, zavallı adamın başını ve gövdesini iki ayrı çuvala koymuş, sağ elinin dördüncü parmağını koparmış ve çuvalları olay yerin­ den yüz m etre kadar ileride bulunan bir çukura atmışlardır.929 Yukarıdaki vahşet tablolarının tümü, milletlerarası komisyon raporlarından alınmıştır. İlgilenen okuyucularımız komisyon ra­ porlarının tamamını Necdet Ekinci’nin Türkiye’de Yunan Vahşeti isimli kitabında bulabilirler. Fakat Rum-Yunan vahşeti bahsettiğimiz komisyon raporla­ rından ibaret değildir. “ Hayvan G ib i...” Yunan Ordusu işgal kuvveti olarak ilerlerken de ricat eder­ ken de son derece vahşi idi. Bu ordunun, özellikle um utlarını Sakarya’nın surlarına gömüp, m ağlup ve perişan bir vaziyette geri çekilirken irtikâp ettiği vahşet, en hunhar canavarlar tiyne924 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 151. 925 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 155. 926 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 185. 927 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 191. 928 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 226, 227. 929 Necdet Ekinci, a.g.e., s: 2 44. 477


İSTİKLÂLHARBİ'NDE ETNİKİHANET

tinde yaratılmış cellatlarda bile nefret ve tiksinti uyandıracak ka­ dar tüyler ürpertici idi. Yukarıdaki “hayvan gibi” tanımlaması bana ait değildir, bir hanımefendiye, rahmetli Halide Edip Adıvar’a aittir. Sakarya mu­ harebelerinden sonra İsmet Paşa tarafından Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Yusuf Akçora ile birlikte Tetkik-i Mezalim Komitesi’nde görevlendirilen Halide Edip, şâhit olduğu “tecavüzat-ı vahşiyane” karşısında Yunanlılar’ın hayvanlar gibi davrandıklarını ifade et­ mekten kendini alamamıştır. Yunanlılar’ın tamamen yaktığı Po­ latlI yakınlarındaki Üzümbeyli köyündeki vahşeti anlatırken “in­

san, pencerelerin demir parmaklıklarından yanmış el parçaları görüyordu” diyen Halide Edip gördüklerini şöyle nakletmiştir: "... Duatepe’mn eteğinde yirmibeş evli bu küçük köyden yal­ nız üç ev kalmıştı. Ötekiler yanmıştı. Yunanlılar Duatepe’d en çe­ kilirken hayvan sürülerini götüremedikleri için onları da öldür­ müşlerdi. Her yerde yığın yığın hayvan leşine rastlıyorduk. “Anlaşıldığına göre Duatepe saldırısı başlamadan önce Yunan­ lılar köylüleri götürmüş, angaryaya koşmuşlar. Giden adamlarm hiçbiri geri dönmemiş. Yunanlılar’m genel olarak çekilmesinde, erkekler döndükleri zaman, kadınlan evlerinin külleri üzerinde bulmuşlar çocukların bazıları açlıktan ölmüş, kadm lann karşı­

Yerde dört çukurun içinde küller, küllerin arasında yanm ış kemikler, parça parça asker esvapları, bazen de üzerinde Türkçe ya zı­ lar bulunan yanm ış kâğıt parçaları buluyorduk. İşte Üzeyir’in karısı, kocasının burada yakılm ış olduğunu söylüyordu.^30 laştığı muameleden hiç söz etmiyorlardı

Hayalet Şehirler Bir görgü şahidi olan Demirci Kaym akam ı İbrahim Ethem Bey, Gördes’te karşılaştığı tabloyu şöyle anlatmaktadır:9 0 3 930 Halide Edip Adıvar, T ü r k ’ün A teşle İm tih an ı, s: 1 9 7 ,1 9 8 .

478


NECDET SEVİNÇ

"... Koca bir kasaba kül hâlini almış vep ek çok taaffünat baş­

Her sokakta birçok vatandaş şehit edilmiş yatıyordu. Bazı­ sının yalnız ayakkabıları kalmış, bazısm m yalnız bir kolu, bazısının yalnız başı kalarak diğer akşam ı sim­ siyah bir hâlde yanm ıştı. lamıştı. Sokaklardan geçilemiyor, sokaklar bilinemiyordu.

"... Buralarda gezerken bazı kadınlara tesadüf ettik ki, insan olduğuna hükm etm ekiçin şahit lazım dı Bu bîçareler her nasılsa kaçamamış ve düşmanın eline düşmüşlerdi. Bütün düşman as­

kerleri tarafından ırzlarına tasallut edümiş ve ayakları, kolları kırılmış, bütün vücutları, yüzleri sim siyah ol­ muş ve maateessüftecennüm etmişlerdi. Bu manzara kar­ şısında herkes hıçkırıklarla ağlıyor, intikam diye bağırıyordu.’^31 Yunan Ordusu, ikinci İnönü zaferim izden sonra çekilirken Söğüt ve Bilecik’i adeta birer kül yığını hâline getirm işti Yalnız Bilecik’te bin 618 ev yakılmıştı, geri kalan 422 evin de ancak ya­ rısı kullanılabilir durumda idi.9 1932 Ertuğrul Gazi Türbesi tah­ 3

rip edilmişti. Söğüt - Bilecik arasındaki köylerle, Bilecik’teki bütün camiler ateşe verilmişti. Söğüt adeta bir kül yı­ ğını hâline getirilmiş, Bursa’daki o muhteşem Ulu Ca­ mii bombalarla tahrip edilmişti. Meclis’in 29 A ralık 1921 tarihli oturumunda ikinci İnönü za­ ferinden sonra Yunan Ordusu’nun irtikâp ettiği vahşet anlatılır­ ken, İzm it ve Adapazan’ndaki 722 kadına ve kıza tecavüz edildiği, bin 194 kişinin öldürüldüğü açıklanmıştır. Yunan Ordusu bü yü kT ürk taarruzundan sonra İzmir’e doğru kaçarken, zaten daha önce de ağır darbeler indirdiği Batıanadolu’nun şehir ve kasabalarını, bazı köylerle beraber ateşe verdi 27 931 İbrahim Ethem A kıncı, Demirci Akıncıları, Ankara 1978, Türk Tarih Kuru­ mu Yayınlan, s: 4 7 ,4 8 . 932 Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, sayı: 57, belge 1300, Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi Yayını. Sözlük: Taaffünat: Kötü koku. Tecenniim: Çıldırmak.

479


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Ağustos’ta Uşak, ı Eylül’de Eşme, 4 Eylül’de Alaşehir, 5 Eylülde Sa­ lihli, 6 Eylülde Manisa yakıldı! Aydın yakıldı! Söke, Nazilli, Gör­ des, Türgutlu yakıldı. Yukarıda bahsedilen Tetkik-i Mezalim Komitesi’nde görevlen­ dirilen T ü rk yazarlarının tespitleri İzm irden Bursa’ya başlığı al­ tında kitap olarak yayınlanmıştır. Bütün bölgeyi dolaşarak tüyler ürperten vahşet ve cinayetlere bizzat şahit olan Falih R ıfkı Atay, Türkler’in sırf Türk oldukları için nasıl katledildiklerini şöyle an­ latmaktadır: "... Alaşehir yanarken, İzm ir’e doğru sürüklenen kafilelerin başmdan geçen maceralar muhayyileyi dehşet içinde bırakıyor. M anisa’y a giden kadın, çocuk ve ihtiyarlardan ibaret bir kafile geceli gündüzlü yaya ve aç yürümüştür. H er müfreze tam din­ leneceği vakit bu bedbahtlan diğer bir müfrezeye teslim ederdi Ş o s e k e n a r ın d a k i s u d a n b ir a v u ç a lıp d u d a k la r ın ı ıs la t­ m a k iç in e ğ ile n le r , y a r a lı a y a ğ ın d ım p a b u c u n u ç ık a r ­ m a k iç in b ir la h z a d u r m a k is te y e n le r , y o r u lu p d ü ş e n ç o c u k , a ç lık t a n b a y ıla n k a d ın , h e n ü z k a n ı k u r u m a m ış b ir s ü n g ü ile ö ld ü r ü lü r ve ihtiyar baba çocuğunun etinden henüz çıkan ve ucundan çocuğun kırmızı kanı damlayan süngü­ nün tehdidi altında, yarasını ve ıstırabını unutmuş görünerek, ağlamaktan korkarak yürürdü. Bu kafilelerden konuşan, bağı­ ran, yardım isteyen vurulur, başların çoğu kâh kurumuş, kâh taze kanlarla siyah veya kırmızıdır. Uzun ve kalabalık kafile bir müddet gittikten sonra uzunluğundan ve kesafetinden kaybeder, ö ld ü r ü le n k a d ın m k u c a ğ ın d a k i y a v r u , e ğ e r h e m e n y e r ­ d e n a lın m a z s a , m ü t h iş s ü n g ü h e n ü z y a lv a r m a s ın ı b ile b ilm e y e n z a v a llm ın k a r n m ı y ır ta r . V e k e f i l e a d ım b a ­ ş ın d a b ir c e s e t b ır a k a r a k , bazen birbirine sarılmış bir aile bir kişiye inerek, gece gündüz, dereden, dağdan, çamurdan sü­ rüne sürüne, meçhul seyahate devam eder. “Geçen kafilelerin arkasından gidenler ya henüz soluyan, ya soğumuş, yahut eskidiği için kokmuş insanlara tesadüf ederler. 480


NECDET SEVİNÇ

liazı yerlerde iskeleti görünmeğe başlamış cesetlere iri ve çirkin kuşların üşüştüğü görünür. Her kafiledeki adam için, insanın bu korkunç hallere uğramak şansı vardır. Hiç kimse vurulmayacağını bilmez, hiçbir ana çocuğunun sahibi değildir. Yan yana gidenler, ölüler gibi, birbirine yabancıdır. “Hiçbir imdat imkânı yoktur. Eğer kafile azsa ve nöbet değiş­ tiren bir müfreze yorgunluğa tahammül etmek istemezse, o vakit, bir hendek dibinde bedbaht yolcuların çömeldiği görülür. Genç zabit bu kalabalağı kâh bir daire şekline sokar, beğenmezse bir kavis hâline getirir, uzaltır veya kısaltır. Ve biraz sonra ölecek olanlar bu zabitin bir sesiyle en muntazam askerler gibi bereket ederler, aç, susuz ve uykusuz oldukları hâlde, çekirgeler gibi sıç­ rarlar, tavşanlar gibi koşarler ve bütün canlarmı gözlerinin be­ beğine toplayarak, bütün canlarıyla katillerine bakarlar... Fakat hiç birininfaydası olmaz. Sabırsızlanan neferler, zabitin emri üze­

ölümlerini görmemek için ellerini yüzlerine kapayan bu insanlar, tavşanlar ve çekirgeler gibi öldürüldüler.’*33 rine kâh süngüleriyle, kâh dipçikleriyle,

Akşehir’de Yunanlılar bütün sularını kestikten sonra gaz ve benzin dökerek şehri ateşe vermişler, yangın bom baları ile de alevlerin bütün şehri sarm asını sağlamışlardır. Yangını sön­ dürmek isteyenler öldürülmüştür. Yok etme maksadıyla özel surette kurulan Tahrip Taburları, 300 Türk çocu­ ğunu katletmiş, 300 kişilik bir kadın kafilesi de istas­ yona götürülürken yaylım ateşine tutulmuştur. Yerli ve yabancı basın mensuplarından oluşan heyet, 4 bin ha­

neli Alaşehir’de sadece 100 evin kaldığını tespit etmiş­ tir. 10 dükkân, 10 cami, 20 mescit, istasyon binası ve 22 köy ya­ kılmış, köylerde yaşayanların büyük çoğunluğu öldürülmüştür. Türk Ordusu kasabayı kurtardığında 200’den fazla yanmış ço­ cu k cesedi bulmuştur.9 934 3 933 İzmir’den Bursa’ya, İstanbul 1974, s: 78, 79, 80. 934 M ustafa Turan, Yunan Mezalimi, İzmir, Aydın, Manisa, Denizli 19191923, Ankara 2006, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, s: 203, 204.

481


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

Salib-i Ahm er Himaye-i Etfal Birliği adına incelemelerde bu­ lunan uluslararası bir heyetin raporuna göre Alaşehir’de 4 bin

500 evden 4 bin 350’si tamemen yanmıştır.935On ayn nok­ tadan ateşe verilen Alaşehir’d e Yunanlılar ve Rumlar, evlerini, dükkânlarını cami veya mescitlerini savunmaya çalışan 600 k i­ şiyi öldürmüşlerdir. Küçücük kasabada 3 bin 500 kişi öldürül­ müştür. 4 Eylül’de ateşe verilen Alaşehir vahşetiyle ilgili olarak 5 Eylül’de bir rapor tanzim eden Birinci Ordu Komutanı Nurettin Paşa, düşmanın Alaşehir’i ve ova köylerinin tam am ını yaktığını, kadm ve çocuk ayrım ı yapmadan halkı vahşi bir şekilde öldürdü­ ğünü bildirmiştir.936 Kendilerine mukavemet eden bir kadının

göğsünü süngü ile yarıp içine barut doldurarak patlatan Yunan askerleri Giritli Hüseyin Çavuş’un iki çocuğunu da bacaklarını ayırarak katletmiş, çocukların annesini süngülemişlerdir.937 Benzer bir facia Salihli’d e yaşanmıştır. Halide Edip Başkanlığındaki Tetkik-i Mezalim Komitesi’nin raporuna göre 3 bin haneli Salihli’de 2 bin ev, 402 dükkân, 2 cami, 22 han, 2 otel, 12 fırın, 5 fabrika, 1 kahvehane ve 1 sinema yakıl­ mıştır.938 15 bin nüfuslu Salihli kurtarıldığında, kasabada

ancak 8 bin kişinin bulunduğu tespit edilmiştir. 100 ha­ neli Mersinli köyünde yanmamış bir tek çatı yoktur! Urganh kö­ yünde yangını söndürmek için dağdan inen dört köylü Yunan as­ kerleri tarafından ateşe atılıp diri diri yakılmıştır.939 935 Mustafa Turan, a.g.e., s: 205. 936 H a rp T arih i V esikaları D ergisi, sayı: 63, belge 1462, Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi Yayını. 937 Selahattin Tansel, M o nd ros’tan M u d any a’ya K ad ar, c: 4, s: 164, 165, 54 ve 56 numaralı dipnot. 938 M ustafa Turan, a.g.e., s: 201. Sözlük: Salib-i Ahmer: Kızılhaç. Himaye-i E tfal: Çocukları Koruma. K ıtal: Öldürme. 939 İz m ir ’den B u rsa’ya, s: 72.

482


NECDET SEVİNÇ

Esefle kaydetmeliyiz ki, Salihli’yi yalnız Rumlar ve Yu­

nanlılar değil, Ethem’le beraber hareket eden bazı Çer­ kez çeteleri de yakıp yıkmışlardır. Tıpkı Yunanlı gibi onlar da masum insanları katletmişlerdir. Alaşehir ve Salihli gibi bugün adı Ttırgutlu olan kasabada ya­ kılmıştır. Yerli Rumlar’dan ve Ermeniler’den oluşan Yangın Pos­

taları bir anda birçok mahalleyi ateşe vermiş,940yangını söndür­ mek isteyenleri de vurmuşlardır! 20 bin nüfustan 8 bin kişinin kaldığını belirten Tetkik-i Me­ zalim Komitesi üyelerinden Falih Rıfkı Atay, Turgutlu'da karşılaş­ tığı tabloyu şöyle özetlemiştir: "... Ateş, yağma, soygun ve kıtal iki gün iki gece devam etti. Burada da ölmekten ve yanmaktan kurtulabilenler, ağlaşarak, bağrışarak, dağa, bayıra kaçtılar ve Perşembe günü ordumuzla beraber kasabanın henüz tüten harabelerine avdet ettiler.’^41 Turgutlu'da 6 bin hane vardı. Yunanlılar ve onlarla elbirliği eden Rumlar ve Ermeniler bu 6 bin hanenin 5 bin 800’ünü

yaktılar.942 Bin 200 Türk öldürüldü. Pek çok ihtiyarın gözleri oyuldu. Çocuklar süngülendiler.943 Yunan Ordusu’nun 1919’daki işgali sırasında ağır kayıplar ve­ ren Menemen, Eylül 1922’d e yakılmaktan kurtulm uştur ama bu küçük kasabada katledilen Türk sayısı bin 371’d en fazladır.944 Türk Ordusu’nun peşlerinde olduğunu bildikleri için bir an önce kasabayı terk eden Yunanlılar bu kez daha çok köylere zarar vermişlerdir. Asarlık köyü, Divrikli, Hisarlık ve Dirlik çiftlikleri, Kozluca ve Boşnak köyü tamamen yakılmıştır. Çukurköylü Ahmet Ağa'nın bekçisi Sadık'ın 18 kişiyi bulan aile efradı kuyuya

atılarak öldürülmüş, kızlara, kadınlara vahşice saldı940 Mustafa Turan, a.g.e., s: 196. 941 İzmir’den Bursa’ya, s: 68. 942 M ustafa Turan, a.g.e., s: 197. 943 M ustafa Turan, a.g.e., s: 198. 944 M ustafa Turan, a.g.e., s: 135.

483


İSTİK1ÂL HARBİ'NDE ETNİKİHANET

rılmış, 13 yaşındaki bir çocuk, çok sayıda Yunan askeri­ nin tecavüzüne uğramıştır. Bu çocuk daha sonra ölmüştür.945

Ölümü Beklerken Falih Rıfkı’nın, “yollarında insan, at ve deve leşlerine

rastlandığını, hendeklerin cesetlerle dolu olduğunu’^46 yazdığı Manisa, iki gün iki gece yanmıştır. Lord Kinross, bu tarihî kentin 18 bin yapısından sadece 500’ünün ayakta kaldı­

ğını ifade etmektedir.947 Yunanlılar önce Uşak’ı ateşe vermiş, sonra “ey ahali yangın var! Evlerinizden çıkıp ateşi söndürün” diye tellal çağırtırmış, fa­ kat evlerinden çıkanların üzerine de yaylım ateşi açmışlardır.948 Bu küçük kasabada bin 800 ev, 12 cami ve mescit, 636 dükkân ya­ kılmıştır. Cephane deposu olarak kullanılan bir caminin havaya uçurulması sebebi ile bitişik binada esir olarak tutulan 450 kişi yanmıştır! Yunan askerleri kimi yakaladılarsa, kim i buldularsa, kimi ele geçirdilerse, çoluk çocuk, kadın ihtiyar demeden kolun­ dan tutup alevlerin içine atmış, kaçmaya çalışanları vurm uşlar­ dır. Yalnız Uşak’ı, Uşaklıları değil, bağları, bahçeleri, zeytinlik­ leri de yakmışlardır. Yunanlılar Balya’da on yaşındaki kız çocuklarına dahi tecavüz etmişlerdir! Aravacık köyünde erkekler camiye toplanmış, yalnız kalan kadınların evlerine girilerek namusları kirletilmiştir. Hacı Hüseyin, Mancılık, Deliler ve H aydaroba köylerinde de benzeri vahşet tabloları yaşanmıştır. Köyün genç kız ve güzel kadınları­ nın evlerini Rumlar’d an öğrenen Yunanlılar gece o evlere girerek kadın ve kızları dağa kaldırmış, direnenleri vahşice öldürmüşler­ dir. Pek çok köylü ateş üzerine baş aşağı asılmak sureti 945 Mustafa Turan, a.g.e., s: 135. 946 İz m ir’den B u rsa ’ya, s: 58. 947 Lord Kinross, a.g.e., s: 375. 948 İz m ir’den B u rsa ’ya, s: 130.

484


NECDET SEVİNÇ

ile kızartılarak katledilmiştir! Müslüman mezarlarından çı­ karılan kafa taslarıyla top oynanmıştır.949 Lord Kinross bu vahşet karşısında şunlan yazacaktır: "... Yakma, yıkma, ırza geçme ne varsa hepsini yaptılar, kat­ liama kadar. Rumbold, İzm ir Konsolosluğundan aldığı bir ra­ pora dayanarak Lord Cıırzon’a ‘birbirlerini bile parçalayacak­ lar’ diye y a zd ı Bu, insanı tiksindiren bir barbarhk ve canavarlık

Yunanlılar bütün barbarlık ölçülerini aşm ışlardı. Türkler’in geçtikleri vadinin havası yanıp kavrulm uş insan ve hayvan leş­ leriyle açıktaki ölülerden yükselen kokularla insana öğürtü veriyordu.’^50 rekoru id i Hani Türklere barbar denirdi?

20 EyKil 1922 tarihli bir arşiv belgesinde Yunanlılar’m Bayramiç’te 300’e yakın Müslümanı öldürdüklerinden, kuyulardan çok sa­

yıda ceset çıkarıldığından bahsedilmektedir. Bu belgeye göre Ezine’de katledilen Müslüman sayısı akıllara durgunluk verecek kadar çoktur.951 8 Ekim 1922 tarihli arşiv belgesi ise Yunan birliklerinin çekil­ melerinden sonraki durumu tespit etmektedir. Bu belgeye göre,

kuyulardan kafaları, kör bıçakla kesilmiş, taşla ezilmiş ve çeşitli işkencelerle öldürülmüş Müslüman cesetleri çıkarılmıştır.952 Yunan vahşetini en feci şekilde yaşayan bahtsız ülerimizden biri de Aydın’dı. 96 bin Müslüman’ın yaşadığı şehirde Yunan silâhları kan kusm aya başlayınca, 63 bin 700 kişi evini barkını terk edip kaçm ak zorunda kaldı. Yunan mezalimine uğrayan 18 bin 949 A rşiv B elg elerine G öre B a lk a n la r’da ve A nad olu ’da Yunan M ezalim i, c: 2, Ankara 1996, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, s: 276, 277. 950 Lord Kinross, a.g.e., s: 376. 951 A rşiv B elg elerine G ö re B a lk a n la r ’da ve A nad olu ’da Yunan M ezalim i, c: 2, Ankara 1996, s: 285. 952 A rşiv B elgelerine G ö re B a lk a n la r’da v e A nad olu ’da Yunan M ezalim i, c: 2, Ankara 1996, s: 293.

485


İSTİKLÂL HARBİ NDE ETNİK İHANET

925 kişiden pek çoğu şehit oldu. Müslüman nüfusu 30 bin olan merkez kazada sadece 375 kişi kaldı! Dahiliye Vekili adına Müsteşar Ahm et Münir Bey’in 19 Ekim 1922 tarihli tezkeresinden öğreniyoruz ki, Yunanlılar Aydın sancağında 28 bin 351 evi ateşe vermişlerdir. 89 cam i ve mescit, 6 bin 640 han, hamam, dükkân, 133 fabrika, yağhane, debbağhane, 140 okul ve medrese, 20 resmî bina yakılmıştır. Aydın’da şehit edilen Türk sa­ yısı 4 binden fazladır.953 Kazalarda durum daha farklı değildir. Aydın Mutasarrıf lığı’nın tahkikatına göre 3 bin 300 haneli Yukarı Nazilli tamamen yakıl­ mış, Aşağı Nazilli’de bin 200 ev ateşe verilmiştir. Askerî depo, be­ lediye binası, 5 cami, 4 okul, 3 medrese yanmıştır. Kuyulardan

ceset çıkarılmaktadır! 3 bin haneli Atça nahiyesi tama­ men denilecek derecede yanmıştır. Dahiliye Nezareti’nin yukarıda bahsettiğimiz tezkeresinde Yunanlılar’ın Nazilli’de yak­ tıkları ev sayısı 6 bin 838 olarak tespit edilmiştir.954 Aydın M utasarrıflığının 6 Eylül 1922 tarihli telgrafından öğ­ reniyoruz ki, Yunan İmha Bölüğü, Köşk’ten Çiftlik’e kadar

olan bölgedeki halkı katletmiştir! Çiftlik’te camiye doldur­ duğu savunmasız insanları makinalı tüfek ve süngülerle öldür­ müş, İm am ve Serçe köyleri tam am en yakılm ıştır.955 Kırpoğlu köyünün halkı, daha evvel pencereleri taşlarla örülen evlere ka­ patılarak diri diri yakılmış, çoluk-çocuk, kadm-erkek bütün köy halkı bu şekilde imha edilmiştir. İrtikâp edilen bu vahşetten hemen sonra köye gelen kolordu karargâhı, tamamen yanıp kömür olmuş insan cesetleriyle kar­ şılaşmıştır. Simsiyah kesilen birçok kol ve bacak yığınla­

rının arasında bazı bilezikli kadın kollarına ve pencere demirlerine yapışıp kalmış çocuk ellerine rastlamıştır.956 953 Mustafa Turan, a.g.e., s: 1 72, 173. 954 Mustafa Turan, a.g.e., s: 1 78, 179. 955 Mustafa Turan, a.g.e., s: 56. 956 Mustafa Turan, a.g.e., s: 63.

486