Page 1


17-18 ARALIK 1986 •

KAZAKiSTAN OLAYLARI Hazırlayan

C. KAZAKBALASI 1988


BÜYÜK TÜRKELi YAYINLARI

:

10

··Dizgi : :rurk Dü nyası Araştırmaları Vakfı YULUG TEKİN Dizgi Merkezi Baskı : Anadolu Matbaa ve Tic. Koli . Şti . Tlf: 526 79 99

-

526 20 48


IÇINl>EKILER BiR KAÇ SOZ

.............. . . . . . . . . . . . .. . . . . . .. . . . .............. . . .. . .. .. . . . . ..... . . . . . . . . ..

1986

1 7-18 ARALIK

GÜNLERi

..

.

. ................... · ..........

. . . . . .... . . . . . ... ......

5

7

Kazakistan'da Meydana G,e!en Milli Ayaklanma H a k kında............ :. 7 17-18 Aralık 1 986 Günleri Meydana Gelen Ayaklanma .. ............... 10 .

iLAVE ·eıwlLER

....... . . . . . . . .. . . . . .•.... . . . . . .•............ . . . . . ........ . ...... . . . . ....

26

ÖLÜM CEZASINA ÇARPTIRILA N KAZAK TÜRKÜ GENÇ HAKKINDA BiLDiRi YAY IN L AYAN L AR 29 ............ . . ................•......... . . .. . .. . . . . . . . . . . . .

Macarlar . . .. ...·..................................... , .............................. · 29 .

.

Çekler. ... , ....... ; ......... ,,.......................................................... 29 Polonyalılar. ................ .....................................- . . ........... . . . . . . 30

ÖLÜM CEZASINA ÇARPTIRILAN TÜRK GENCi

.. .... . . .. . .. . . . . ..... . . . .. .

30

Almanlar . . . . .... ... .... .. ...... . .. . ... .. ... ................ .... .... 33 . .

. .

.

. .

.

.

.

.

.

.

Amerika' d a . . .. . ...... . ... . ..... .......

.

. .

.

.

. .. Türkiye'de. . ... . ................. . .. . ...... . ........ .... . ......... . .............. Kazakistan Olayları i le i lgili Sem pozyum .... ..-........................... Utanmayanlara Yuh Olsun! . ...... ... ........ .. ..'................. .' ....._. Kazakist�n'daki Rus Esaretine Karşı Ayaklanmasıyla i lgili Olarak Ü T R KELI KOMJTESININ Faaliyetleri H ak k ında: . . ............. . ............. Türkistan Milli İ stiklal Komitesinin Bir Duyurusu . . . . . : ....... l Rıskul bek d'amı BekHyor. ..................... ; ....... .........: . . . .. . . . .. . . ...

44

EAST-WEST

48.

.

.

.

.

·

.

,

· . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..

.

.

.

.

..

.

.

.

. . .

.

.

.

. . ... . ... . . .•

,.·: .••.. . ..... ..... ...•.................. . ........... . . . . .. . . ....

THE M U SL IM Ff,RMENT

iN

SOVİY,J CENTRAL ASI A

36

37 39

·

-.

••..••.•........

34

. . . . .. . . . . . . .

41 42_

. . .. . . 55 '

·


·etR KAÇ SÖZ 17-1 8 Aralık 1 986 KAZAKİSTAN OLAYLARI ile ilgili eseri "Büyük TÜRKELI Yayınları'' serisinin 1 0. kitabı olarak sunuyoruz. 1 7-18 Aralık 1986'daki KAZAKiSTAN OLAYLARI geçen 70 senelik de­ vircle Sovyet Rusya n ı n söm ü rgesi altındaki TÜRK-Müsliimanlar memleketinde '

R u s koıniinistlerinin şoven ist siyasetine karşı gösterilen en önemli ve şuurlu dire­ niştir.

Ç iinkii, 17-18 Aralık 1 986'da Kazakistan'da meydana gelen bu mi l l i direni­ şe, çocukluk ça ğ ı nd a n itibaren komünist olarak yet işt irilen ve ruslaştırılmak iste­

nen K a za k Tiirk ii ge n çler i ön ayak olmuştur. Ve [)öylece, Kazak Tii rkii gençleri, Rııslaşarak yok olmaya ve komün ist le rin şovenist siyasetine karşı oldullarını is pat et ınişlerd ir.

Kazak Türkü gençlerinin 1 7-18 Aralık 1986'deki milli ayaklanması dünya kamuoyunda büyük yankı yaptı. Ama, "Türkistancılıtı" hep savunur görünen bazı çevrelerin nedense pek ilgisini çekmedi. Milli şuurdan tam nasibini almayan bazı muhaceretteki Kıtzakların da, işin önemini anlayamadığı üzüntüyle görüld ü. 17-1 8 Aralık 1986'daki KAZAKiSTAN OLAYLARI il e ilgili bilgileri, bu eserde topluca vermek istedik. 1 7-18 Aralık 1986 günleri Kazakistan'da "KAZAKiSTAN KAZAKLA­ RINDIR': "KAZAKISTAN'a BiRLEŞMiŞ MiLLET LERDEN TEMSiL HAKKI İSTİ HJRUZ" diye yazılı dövizler taşıyıp yeni bir mü ca d e l e başlatan kardeşleri­ mizi,

vatan ve milletinin gerçek savunucuları olarak selamlarız.

TÜ RKELI Komitesi i dare Heyeti, Münih; Batı Almanya. ·

Adres : Postfach 380245 8 000 Müncheiı 38 W. Germany.


1 7-18 ARALIK 1986 GÜNLERi

Kazakislan'da Meydana Gelen Milli Ayaklanma Başlangıçta ma Ata

17-18 A ralık

Hakkınd�

1986 günleri sadece Karnkistaıı'ın başkenti Al­

şehrinde olaylar meydana geldiği bildirildi. Ama, dıılıa sonraki bilgiler,

f< azn k i stan'ı n başka beş şehrinde de, aynı gün aynı s a at de olayların patla k verdi­ ğini doğrulamıştır.

(Rn hususta llerdekl sahifelerde bil�i

Kazak Türk

talebelerinin öncülük ett i ği 17-18 Aralık 1986 Milli J\yak­

laııınası ve o rı da sonra cezalandırma

bulunmakladır).

Rus kom ünistlerinin Kazakistan'da yiiriittiiğii temizlik­

hareketi- tizerinde durmadari ' evvel, daha önce Kazak Tiirkleri tari­ diğer milli ayaklanm aların bazılarını kısaca belirtelim.

hinde Ruslara karşı olan

Kazak TUrkleri, umumi Türk boyları i ç inde kuzey batı gruhıınuıı Kıp­ mensupturlar. Kaza kistan, toprak bakımından şimdi Rııs sömürgesi

çak koluna

altında olan deki

Tü rk-Mtislüman "cumhuriyetlerinin " en biiyüğii diir. 1979 senesin­

n ü fus sayımına göre, Kazakistan'da 5.289.300 Kazak Tiirkii yaşamakta dır.

yani Ruslar tarafıııclaıı ilhak e dilen top­ Ö raklarında , aynı zamanda zbekistan ile K ırgızi st an ve Türkmenistan gibi kardeş Rıınıın dışında, Kazakistan'ın RSFSR'a,

de Kazak Türkleri mevcuttur. Dış Moğolistan'da yiiı binden fazla, ise 1.5 m i l yon Kazak Tiirkii wmlır.

cıınıhuriyetlerde

l)pğıı Tiirkistan'da

1722 y ı l 1 1 1 d a Rus Çarı 1. Petro "Kırgız (K�zak/amı) ordrıfrırı biilrirı ıh­ ya 111emlcketlcriııi11

anahtarı ve kapısıdır. Bu y iizden lııı ordrılar Rus lıinrnycsi ki, hun/ar vasıtasiyle diner, biit iin Asya rııcııılckctlcriylc irtib.1f kıı­ rrıfabilsin ve Rusya için faydalı ve uygun tedbirler alrııabilsirı 1 diyerek sömür­ ,

altııı;ı almıııalı

• • •"

gecilik hedefini belirlemiştir.

1723 keııt

yılında,

Kalmuklar'ın

Ka zaklar'a saldırarak Sayram . Taş­

ve Tü rkistan şehri gibi Kaza k Türklerine iii t yerleri zaptetmesi Ruslar 'ııı işi­

Kal muklar'ın saldı rısına uğrayan Kazak Tiirkleri'ııe Rusl::ır da hii­ ve işgal edilen Kazak Türk toprak larında çeşitli kaleler inşa e derek Rıı� istilasını i lerletmiştir.

ne yıuaınıştır. cu 1 1 1 etnı işler

Ruslar, zak Tiirkleri'ni

1- n. Hayıı,

bir yandan as keri istilasını sürdürürken, diğer taraftan da, Ka­

aldat ma çarelerini de aramışt ı r. Meselii, Kazak Tiirkleri'ııe elçi

Tiirklsten,

Rus ite

Çin Arasında, lstanbııl 7

1975, s. 49.


C. KAZAKBALASI

göndererek, Rus idaresi altına girmeleri teklif edilmiştir. Ruslar'ın böy le bir tale­ biyle ilgili olarak IO Ekim 1 732 senesinde toplanan Kazak Türkleri Kurultayı ya­ pılan teklifi reddetmiş ve Ruslar'a şöyle cevap vermiştir: "Biz sizinle sulh içinde yaşamak istiyoruz, fakat istemiyoruz2'�

tebaniz olmak

Kazak Türkleri'nin bu cevabından sonra Ruslar, Kazak Ti.irkleri'ni tehdit etmiştir:

şöyle

"Rus lmparatorlutu Kazaklardan ürkmez. Kazaklar, Rusya'ya tabi bu­ lunan Kalmuklar, Başkırtlar ve Sibirya'mn şehir halkı ile Yayık Kazaçikleri tara­ fından maf/(Jp edilip Kılıçtan geçirilebilir3'�

Ruslar'ın bu tehdidi, Kazaklar'a karşı daha evvel başkaları tarafından ya­ pılan çeşitli saldırıların, Ruslar' ın kışkırtmasıyla olduğunu ve d aha sonraki katli­ amlann da, bu maksatla yapıldığİnın ispatı sayılmaktadır. Bu durumu, Doğu Ti.irk­ istan'lı Kazak Türkü tarihçisi JAKIP JUNISULI, "Ruslar Kalmııklar'ı Kazak­

lar'• ..e Kazalcla r 'ı Kalmrıklar'a karşı fitne ve fesatla düşman etmiş, ikisini de za.nflatarnk, topraklarım i.<ttilii etme planını 11yg111amıştır4 •: diye tcspi ı et ııı iştir.

1 935 senesinde Alma Ata'da Rusça olarak basılan "Kazakistan Tarihi" adlı eserinde, Stalin devrinde öldürOlen Prof. Sancar Asfendiyaroğlu'nun: "Kazalclsr 'ın kendi istekleriyle Rusya'ys iltihak old11ğrın11 iddia etmek, Rus ıo..enlstlerlnln efsanesi, tam bi r yslsndıl " demesi de aynı duruma işarettir.

Z. V. Toğan'ın TÜ RK/Li - TÜ RKiSTAN VE YA KIN TA Rilll" adlı ki­ tabının 307. sayfasında da belirtildiği gibi, Kazak Türkleri'nin büyük Han'ı Abı­ lay, 1 754 senesinde, Ruslar'a karşı savaşmakta olan Başkırt Türkleri 'ne yardımcı olmuştur. ki, aynı zamanda kendisi de Kalmuklar'a karşı savaşmakta idi. Thprağın genişliği ve Kazak Türkleri'nin cengaverliği gibi sebeplerden dolayı, 1 9. asrın ikinci yarısının başlangıcı, yan i Abılay Han'ın torunu Kenesarı K•slmotlu'nun şehit düştüğü 1 8 46 senesine, hatta, 1 873'e kadar Ruslar Kazakis­ tan'ı tam olarak işgal edememiştir. Kazak Türkleri 'nin Ruslara karşı direnmesi, geniş Kazak toprağının bir tarafında bastırılmış gibi görünse d e, diğer tarafında yeniden şahlanarak devam etmiştir. 2- B. Hayıt, •.ı.e., (aynı konu hakkında 1982 se nes inde Milletled arası Türkoloji Kongresinde de ıeb111 vermiştir. bk. BÜYÜK TÜRKELI yayınları, 7, 1983, l:r.mir). 3- B. Hayıt, •.ı.e., aynı yerde. 4- Jakıp Junısuh.

iLE AYDINI

Dergisi, No. I, 1981, DoAu Türkistan .

.5- l. Tillctt, Thc Gmıt Frlendshlp, The Uni\'ersity of North Carolina Press, ABD, 8

s.

511-83, 148-237.


KAZAKİST AN O LAYLARI

Mesela; 1783-1797 yılları arasında SIR I M BJ\TIR'ın önderliğinde Ka­ zak Türkleri'nin "Kişi Jiiz" boyları, Rııslar'a karşı ayaklanmıştır. Onıı, "Kiş .Tiiz" boylarının Han'ı Nur Ali'nin kardeşi Ayşuvak gibi nüfuzlu kişiler de desteklemiştir. 1 797-181 4 senesinde kadar "Kişi Jiiz" Kaz.akları 'ndan Sultan Karnlay da, Ruslara karşı ayaklanmışt ır. Bu ayaklanma 1824 yılına kadar devam etmiştir. 1 836 senesinde islalay Tayman ile Mahambet Ölemi s' l erin önderlik et­ tiği ayaklanma, 1 2.7.1838'de kanlı savaşlar neticesinde bastı rılmıştır. 1 837 senesinin Kasım ayında, Abılay Han'ın torunu, yani Kasım Han'ın oğlu Kenesarı, Aktav'daki (Akdağ) Rus kalelerine hücum ederek yine bir milll ayaklanma başlatmıştır. Kenesarı Kasımoğln'nun kuvvetleri, 1838'de Kökşetav ve Akmola'daki Rus kalelerine de h ücum etmiştir.Kenesarı Han,1840'ta Taşkent ile Güney Sibirya ticaret yol unu kontrolü altına almıştır. Kenesari Han, 1846 sene­ sinde şehit olmuştur. Onun önderlik ettiği ayaklanma oğlu Sultan Sıdık Töre ta­ rafından 1 873'e kadar sürdürülm üştür. Kazak TOrkleri'nim ondan sonraki büyük milli ayaklanmalarının biri, 1916 senesindeki milli harekettir. 1916 senesindeki ayaklanma sırasında, Kazak TOrkleri' nden en azından 673.000 kişinin öldüğü tespit edilmiştir6• 1 905 senesinde kurulan ALAŞ Partisi ve 13 Aralık 1917'de Milli Kurul­ tay kararıyla ilan edilen ALAŞ ORDA milli hükumetinin Ruslar'a karşı fiilen 1920 senesinin sonuna kadar devam ettirdiği m ücadele de, Kazak Türkleri'nin ve bü­ tün TOrkistan'ın tarihinde önemli yer tutar7• Bunun dışında, Sovyet basını dışa­ rıya pek bilgi sızmayan ayaklanma ve çatışmalardan da bazen kısa ve miiphem olarak söz etmiştir. Mesela, Solsiyali..,tik Kazakistan" gazetesi 1968 senesinde, ·�LAŞ'cı Agayev bandısı imha edildi" demiştir. Alihan Ağaoğlu, ikinci Cihan Harbi sırasında Rus ordusunda subay olmuştur. Daha sonra Almanlar'la iş birli­ ği yapmış ve ·�LAŞ KOSINl,A Rl " adı altında özel birlik teşkil ederek, memle­ kete (Türkistan'a) dönmüştür. Alihan J\ğaoğlu hakkında, dışarıdaki Türkistaıılı­ lar'ı, bilhassa TÜRKELI Komitesini hedef alan "01ken Tiirkislan'in Kii,HTt'i Büyük Türklstan'in Yıkılışı " diye adlandırılan, Alma Ata'da Kazakça ve daha sonra Kırgızca basılan kitapta ve ayrıca Rusça yayınlanan, "Prostor " (Alma Ata, 1972, nu. 2 ve 3.) adlı aylık dergide de durulmuştur. -

1979 senesinde Batı'ya sızan haberlerde Kazakistan'ın "bakir topraklar" bölgesi denilen, eski adı AKMOLA olan, şimdiki "TSelinograd ' ' şehrilı de, gös­ teri yürüyüşü olduğu, Kazak Türkleri'nin, adı geçen bölgede, yani Kazak toprak6- B. Hayıt, a.g.e.,

s. 210 ve (Spııler Berthold 276)

7- H. Oraltay, ALAŞ Tiirklstan Türklerinin Milli lstlkh'll Parolası, lstanlıul 1973, 9

�- Jl-73.


C. KAZAKBALASI larında, ikinci Cihan Savaşı sırasında Volga t arafından Kazakistan'a sürülen Al­ manla r ' ı n "autonom cumhııriyf:'ti" kurulmasına karşı çıktığı bel irt i l m i ş t i . Fakat

fazta bilgi alınamamışt ı . Sovyctler Birliği Komünist Pa r t isi Merkezi Komitesi�

nin, bu sene (1987) Kazakistan Komünist Part i s i ' nin, s abı k birinci sekret eri Din­

muhammet Ahmetoğl1.ı Konayev'i suçlayan kararına göre, gerçekten 1979 sene­ sinde Tselinograd ( Akm o l a) şehrinde Ruslar'ın, Kazak topraklarını Almaıılar'a vermek istemesine karşı gösteri yürüyüşü yapılmıştır8•

Diğer bazı kaynaklara göre, 1 980 senesinin il kbaharında, Ruslar'ın Af­ ganistan'da ölen Kazak askerlerini, Müsl üman mezarlığı olmayan. askeri mezar­

lığa koymaya çalışmasiyla da olay çıknııştır9•

17-18 Aralık 1986 Günleri Meydana Gelen Ayaklanma Sovyet Komünist reji m inin, insanl ık t arihindeki en ga d da r ve halkı zu­ lüm ve teh d i t l e baş eğd irme siyasetini esas alan sömürgecilerden biri olduğıı ha­

tırlanırsa ve aynı zamanda Rus komünistleri gibi hak ve adalet ile insanlık duy­ gusundan oldukça u za k id arecileri n yönet imi altında geçen 70 senelik devirde, Ka­ zak Türkleri'nin, yaratılan suni açlık, toplu i m h a etme, bi lha ssa rııslaşt ırına gibi 711 li ir ııle k;u5ı karsıya kaldıi!.ı dikkate alınırsa. Kaz<ık Tiirklcri talehclniııiıı 17-18 J\rnlık 1986'cla /\lıııa /\ta clillıil. Kazaki�tan'ın altı şehrinde de ?lislcri lıarckctle­ riııe g i r i şmeleri diğer rııcıııfckctlcrdcki talebe lıarekctleriylc ırnık:ıycsc cd ilıı ıcyc ­

cck kadar biiyiik iiııcııı ta51ıııaktadır.

Rus komünistlerinin sömürgesi olan Müslüman Ti.irk iil k ele ı i içinde, Ka­

zak Tilrkleri'nin ilhaktan itibaren, b i lhas s a zulüm ve Ruslaşt ır ma hareket ine faz­ la maruz kaldığı bir gerçektir. Mesela, Ruslar ve diğer slav soyundan olan yaban­ cılar, özellikle Kazakistaıı'a yerleştirilmişt ir. Bunun neticesi olarak, Kazak Tii rk­

leri kendi memleketinde milli azınlık durumuna düşm üşt iir. Yakıııda, Loııdra'da yayınlanan, "THE llARl'EST OF SORROW: Sm·iet Collectfri7ation and the

terror-fsminf:'" adlı k i t a b ın da Roberl Conquesl ve diğer

kayırnkların

10

, b el i rtti ­

ğine göre, 1 930-33 senelerinde yapılan çeşitli katliam ve Rus komüııisıleriııiıı yn­ rat t ığ ı sııııi açlık ile iKi MiLYON Kazak Türkü öldiiriilmiiştiir. Kazakistaıı'ın başkenti /\ima Ata'da ve d i ğer beş Ka zak kentinde 17- 18

Aralık 1 986 gii n l e r i meydana gelen Knz ak Tiirk 1alebel erinin milli lıarrke1i lrnk­

kında i l k bi lgi. 18 Aralık 1 986 günü Sovyetlerin TA SS ajansı ıarafıııclaıı verildi. Özet olarak şöyle deneli: I!- Pravda ıııı1cıesi. 16 TCmrıııız 19R7.

9- New York Tlmes gazetesi. �0.12.19R6, (ProL A. nenniıısen). Wall Slrcel .loıırn:ıl ııa1ctf',i, ı9.J.19R7. (S. Enders Winıbııslı).

10- H. Oraltay. Karnk Tiirkleri, 2. ba-skı, lsıanbnl 1976, s. 34.

10


KAZAKİSTAN O LAYLARI

" Dün a k şam ve bııgün Alma A ta sokaklarında_, Kazakistan Komii n ist Partisi Merkezi Komitesi'rıin yakındaki toplantısım tasvip �tmeyen, milliyetçi un' surlar tara fından kışkırtılmış olaylar: oldu . . ." Daha sonra Moskova telev izyonu tarafından da v erile n aynı haberi Bu­ dapeşte radyosu da 1 8.JO'daki bültende (1 8.12.1 986) teyit etti. "REUTER': ''.t\P': "UPI'� "AFP" gibi b a tı memleketlerinin haber ajansları da, Sovyet kaynakları­ na atıfta bulunara k Kazak istan'daki olaylar hakkında bilgi verdi. Ama, onların hepsi d e, ayakla ıı m a türündeki olayların sadece Kazakistan'ın başkenti Alma Ata' da

olduğunu belirttiler. Oysa, aynı ol ayl ar, aynı saat t e, Kazak isıan'ın lıaşka lıeş ken­ tinde de olmuştu. Bunu tam o sıralarda t es pi t etmek m ümkün de ğildi. Aııı;ı Al­ ma A t a dış ı n da k i K a z a k k e n t leri n d e de aynı gün olayl;ırın oldu­ ğu, daha s onra çeşitli kaynaklar tarafından doğrulanmıştır. Meselil, Kazakistan� ın

Karaganda k e nt ine vara n"Reııter"haber aj ansını n muhalıiri Hl'lt'n Woınack: "Alma Ata'nm 75 kilometre kr1Zf'J' batısında olan Karsg:mda şehrinde 11 811 gö.'iterilere .100 J!enç iştirak etmiştir " diye hclirtmiştir.

de gösteri olmr1ştr1r.

Muhabir bu bilgileri orada koıı uşl u ğu · K azak Türkleri'nden aldığını d;ı h rı tı rla t­

mıştır. Başka bazı kaynaklar da, Ka zak i s t an ' ın diğer şehirlerinde. ;ıyııı giin ;ıynı

saatte gösteriler olduğunu bel irt er ek , "teı·kif edilenler çok. Daha da akıbetleri · belli delil" demişl erd ir .

Sovyet ve Ba t ı ajansları, milli harekele işt irak eden talebelerin, "..,ok:ıkta

Ros

olduklan tahmin edilen kişilerle çatıştığını, ambalsm deı'irdiğini, deı·/l'te ait

bir mağazayı yaktığım" bel ir tt ile r.

Sovyet ler ' in ''.t\PN" devlete ait bir m a ğ rızayı muhabiri Valery Nm·ikm·, "haheri ,-t.lma Ata'daki iinfrer.'iifedf' okrrm:ıkta olHn 19 yaşmdafd kızından d11ydr1ktan

.çmrnı.

hemen olay ·'·erine gittipi11i" ifade ede­

rek "KAZA KiSTA N KAZAKl.ARINl>TR" gibi "milliyetçilik" ifnde eden hihı dövizler taşıyan ve aynı za m and a "bağıran " gençleri gördii�ünii lıelirınıiştir. Sn\'yet k aynak ları, Kazakistan baş kentindeki olaylardan söz ederken, ona iştirak ccfen­

leri ve ele başı olan ları "milliyetçi ım.mrlar", ".<;er.r;eriler", ".'iarhoşl:ır"' diye trıri f etmeye bilhassa özen gösterdi . Faka! daha sonraki resmi aç ık la ım ı l arch . ".�eıscri­ ler': "sarhoşlar", "afyonkeşler'' gibi yak ış tı r m a l a r ın yal;ın olduğu anlaşıldı. Loııdra'cla yayınlana "T/ıe Gııardian" gazetesi, l\foskova'd;ıki ö ze l mu­ habiri Martin Walker'in çeşitli kaynaklardan edindiği bilgileri akt a rdığı 22.12.1986 ta ri h li haberinde, Alma Ata'daki durumu şö yle öz et l edi : "Alma Ata'daki flÖ.'itrri_,·e

10.000 kişiden fazla iştirak olmrrş. (,'ö.r;trrici­

ler, 17 Anılık ('arşamha flİİnii öpleden ,mnrn, Komiini.'if Parti.r;i'nin ml'rkezine iiç 11- REUTER (froın Karagaııda)

14.9.R7.

• Bu bilgileri veren kaynakları. onların akihrti hakıınından hıırada hclirtmiyorıı7. 11


C. K/\ZAKB/\LASI

koldan hücum etmiş. Bazr dairelerini dağrtmış. Alma Ata'J'B acele olamk 70.000 asker gönderilmiş... Mo.5konı'dan iizel olamk k sldrnlan 15 rrçakla KazakMan'a sorgulsym göndf'rilmiş... ' '

Bazı başka ajansl ar, Alma Ata'dak i milli harekete işt irak eden Kazak Türkleri'nin daha d a çok, hatta "300.000 kişi" ci varında ol duğunu belirtt iler. 10 Ocak 1987 günü "Reııter" haber ajansı Moskova'dan geçt iği haberinde, "Ka­

zakistan'dan Moskm·a'ya gelen haberde 30 polisin öldüğii belirtilmekte' dedi. " AFP" ajansı da, "14-20 kişinin ölcfliğiiııli" bil cllrdi. Aynı "TllF (;ııardi:ın" '

gazetesi 30. 12. 1 986 ı;ı:iiııii l'vtoskova'ya gelen yolculara aıren şııııları bil dirdi:

"Olaylardan sonrn 1000 (hin) kişi le,·kif edilmiş. G<isleri�·c iştirak eden­

ler; "özerklik -kendi kendimizi idiire hakkı Miyoruz. Kazaki.5tan'm Rirleşmiş Mil­ letler'de ayn olsmk tem.dl f'dilmesini i.5tiyorrız. Çin'le birleşmek i.'tfiyornz. Ame­ rika bizimle, RusJ'B bize karşr. Kolbin Rrı.'iJ'B'na dön'� Diye yazı l ı döviz taşı mış­ lar. Alma Ata'daki Demir Yol u Enstit iisü 'nde okuya n bir genç Özbek talebe, "J'Bzrlr dövizleri oku.J"Bbiliyorduk. Gösteri.1·e iştimk edenler aynı zamanda bağırıyorlar� dı. Biz hepimiz çok korktrık" ded i . Yine, Alma Ata'dan yeni yılda, Moskova'da­ ki ailesini ziyaret için gelen Rus kadını; "Kazaklar o tobiisler/e dışarıdan geliyor­ du. Göstericiler, Alma Ata 'daki şöförleri öli1mle tehdit ediyordu. Gösterici/er, Alma Ata'daki Brezhnev meydanındaki inşaatlarçlan sopalar alıyordu . . Olay Kazaklar Jle Ruslar'm düşmanlığrnı sergiliyordu " ded i . .

.•.

" The Guardian " gazetesinin Moskova'daki özel muhabiri ik inci maka­ lesinde de, ·�ım a Ata çevresine 70.000 asker" gönderildiğini belirtmiştir. 12 Ocak 1 987 günü sayısında Batı Almanya' nın " Die Welt " gazetesi de, "The Gııardian '' ın belirttiklerini teyit eden haber yayınladı. Diğer taraftan adı geçen ajanslar ile gazetelerin "binlerce, on bin , /ıatta 300.000 kişi Alma Ata 'daki ayaklanmaya katıldı " diye belirtmesinden sonra, Fin­ landiya başkenti H elsinki 'de Batılı gazetecilerle konuşurken, Sovyetler Birliği baş­ bakanı Nikolai Ryzhkov, o durumu inkara kalkıştı. "Washington Po.'it" gazetesi­ nin 9 Ocak 1 987 günkü sayısında belirtildiğine göre, Başbakan Ryzhkov, Alma Ata'daki olaylara "bir kaç kişi ,iştirak etti " demiştir. Rus Başbakanı Ryzh kov'un dolru söylemediği, 18 Şubat 1 987 günü Alma Ata'da Batılı gazetecilerle konu­ şurken, Kazakistan'ın Başbakanı Nursultan Nazarbayev'in sözlerinden açıkca an­ laşılmıştır. Kazakistan Başbakanı, Alma Ata'daki olaylara "3000 kişi iştinik etti" demiştir. 19.2 . 1987 tarihli " Washington Post " gazetesinin Alma Ata'ya vararak , Kazakistan Başbakanıyla konuşan özel mu habiri Celesline Hohkn'iıı belirt tiğine at fen, yazdığına g öre Kazakistan Başbakanı Nursul t an Nazarhayev, gösteriye iş­ ,

tirak edenlerin, "milliyetçiliği sergilediğini inklr edemeyiz. Ama onlar kışlcırtllmıştır " diyerek, daha evvel Ruslar'ın, gösteriye iştirak edenler " serseri12


KAZAKİSTAN OLAYLARI

/erdi': "sarhoşlardı ' :

"a fyo nkeş /erdi "

diyen ift i rasının esassız olduğuna işaret

etmiştir. Aynı zamanda, Kazakistan Başbakanı, gösteriye katılan talebeleri n, "1'a­ zaklstan Kazaklanndır" diye bağırdığını ve yazıl ı dövilz taşıdığını da it iraf etmişt ir Kazak istan Başbakanı Nursultan Nazarbayev, Kazakis tan'da, "Kazak­ lar ile

da n

Rıısla r ' m ııiifııs lmkı111111darı 39 p ro tscrıtlik

eşit dıırrımd:ı oldııj!rı1111. 011/:ır­

başka Kazakistaıı'cla Ukray111, ,-\ lma ı ı ,.c Orta Asyalılar (Öz/ıck, ı�:ırgl7. Tlirk­

men, Uygıır'lar) oldırğıııııı belirtmiştir. (lJalıa endcc Kazaki.çtarı'da Ruslar ço­

ğ ımlıı kt a idi. K:ı7a kla r 'ııı niifııs oranı 30 protscııtc kadar a7ııılıf!a

diişmiişlli.) :\i­

ma At a 'ya ,·aran Halılı fW7ctccilcrc, Ka7akistaıı Başbakanı N11rs11/ıa11 Na7arlıc­ yev, olaylar sırasmda, "iki kişi iHclii, 200 kişi .rnrnl:mdı, WO kişi tnkif t•tfildi. .l polis ar:ıha.'iı, J itfaiye amlm.'iı .rnkıldı. Mr diikk:inm da pencere'lcri k ı rıltlı " dcıııi5t ir.

Alma Ata'daki Kazak Tü rkleri'nin milli hareketinden tam iki ay soma, Kazakistan Başbakanı Nursultan Nazarbayev, Kazakistan'a varmasına izin veri­ len Batılı gazetecilerle konuşurken "gösteriye katıla n ları n için de alkolikler. af­

yon keşler var mı idi " şeklindeki soruya: "ikinci günü sarlıoşlar vardı. Birinci giin ii diye cevap verm iştir. Aynı zamanda o, talebelerin

haklı problemleri de konu

ettiğini"

sarlıoş \"C afyonkeşler yoktıı "

"gıda l'f' konııt me.<icle.'ii Ribi

beyan etmi ştir. Kazakistan Başbakanı' nın bu

sözleri de, gösteriye iştira k edenleri k üçültücü, Rus iftirasınııı doğrıı olmadığını ispatlıyor. Alma Ata'ya varan Batılı gazeteciler, Kazakistan Devlet Ünİ\'ersi1esi Rek­ törü Edil Ergocın ile de konuşmuştur. TA S S ajansının 1 9 Şubat 1 987 günü Alma Ata'dan bildirdiğine göre, Üniversite Rektörü Ergocın, "olaylara katılan 1 4 tale­

benin Üniversite'den ve komsomol t eşkila tı üyeliğinden atıldığını " belirtmiştir.

Bununla ilgili olarak o, "çocııklııftımdan heri iııtcrııasyoııalist yönde ej!itilen kim ­ selerin bôyle bir harekette bulunması üziJcüdür" diye de eklemiştir.

"Pmvda " gazatesinin 1 4 Şubat 1 987 günkü sayısında, Kazakistan i l im Akademisi başkanı Askar Konayev ile yardımcısı Sultanbek Kocahmetov'a sert ihtar: verildiği bildirildi. 19 Şubat 1 987 günü "Reuter" ile ·�p" ajansının Alma Ata'dan verilen habere atfen belirttiğine göre, Kazakistan'ın yü ksek öğrenimle il­ gili işlerden sorumlu Bakanı Köpcasar Narihayev azledilmişt ir. 21.2. 1 987 tari hli TASS ajansı bülteni,

Kasımoğlu Kadırbayev'in sendika başkan lığından, Seyilhan

Akkozu'nun Jambıl vilayet indeki vazi fesinden alındığını, her i k isinin de, Kaza­

kistan Komünist Partisi Merkezi Komitesi üyeliğinden, eskiden Dinmuhammet Ahmetoğlu Konayev'in yardımcı olan Düyselay Bekacanov'un, Komünist Part isi Oyetiğin4en atıldığını belirtmiştir. 1 4 Şubat günü Serik Abdurrahmanov'un Ka­ zakistan Komsomol Teşki latı başkanlığından alındığı da bildirilmişt ir. 13


C KAZAKBALASI

Bilhassa belirtilmesi gereken bir husus, çeşitli kayriak larırı ve re�ıııi ki m ­

selerin, Kazakistan'daki olaylarla ilgili olarak birleştiği nokt anın "gösteri" veya milli harekete "mllliyetçililc d11yg11sun11n" sebep olduğudur. Bat ı ve Sovyet kay­ nakları, Kazakistan Komilnist Parti'nin 74 yaşındaki sekreteri Dinmıılı:ımmct J\h­ metoğlu Konayev'in· vazifesinden alınarak, yerine Gennady Kolbin dcnileıı Rus� un tayin edilmesi, gösterilerin baş/amasına vesile oldıı" diye beli rtmekteler. Aslında Dinmuhammet Ahmetoğlu Konayev'in Vazifeden alı nara.k ; ye­ rine Gennady Kolbin adındaki ·Rııs'un tayin edilmesi, 17-18 Aralık 1986 günle­ rinde Alıtıa Ata'da Kazak Türk talebelerinin ayak lanmasının tek sebebi değildir. O, sadece bardağı taşıran son dam l a sayılabilir. Meselenin esas sebebi, Prof. Dr. Alexander Bennigsen'in "New York Times'� gazetesinin 30.12.1986 tarihli sayı­ sında belirttiği gibi daha derindedir. Adı geçen ma kalesinde Pro f. Bennigsen, Ka­ 1 zakistan'dak i ayakl anm ayı şöyle izah etmiştir. ·

"Kazak /ar 'ııı :ıyaklanması, diin_vadaki çok nıi/lc.t li soıı imparatorlıığıın, ida�si altında 50 milyon Sağlam Müslü� an bulunan, Sovyetler Birliği olduğunu bir defa daha hatırlatmış· oldu ... Bu ayaklanma, Sovyetler Birliği'ndeki milletle­ rin memnuniyetsizliğini belirten ilk işarettleğildir... 1980 senesinin ilk baharında da, Alma Ata'da, Sovyetler'in (Ruslar'm) Afganistan'da ölen Kazak askerleri Müs­ lüman mezarlıtı olmayan, askeri mezarlıta koymaya çalışmasıyla olay çıkmıştı... Resmi çevrelerin Alma Ata'daki olaylarla ilgili olarak, DinmuhanımetAhmetqğ­ Ju Konayev'in yerine Rus Gennady Kolbin'in tayin edilmesine sebep olarak gös­ termesi tam tafsilat sayılmaz. Bu ayaklanmanın sebebi derin ve uzun tarihi vaka­ /ardan kaynaklanmaktadır. Bunun kökü, 1916 senesinde K.azaklar'ın kat/ima ta­ bi tutulmasına, 19.10 sene/erindeki Stalin'in yerleştirme.kampanyası sırasında ölen BiR MILYON'dah fazla Kazak'a· ve 1986 senesinde Gorbachov'un başlattığı A nti/s/§m kampanyasına dayanır..." .

·

Gerçekten de, ayaklanmanın sebebi tarihin derinliğinden gelmektedir. işin esası, Rus sömürgeciliği ile gittikçe h ızı arttırıliırak yürütülen. dil, din ve milli Adft-örften mahrum ederek Ruslaştırmayı hedef alan· siyasete karşı direnişe da}ıanir. Kazak Türk talebeleri nin önderliğiyle Alma Ata'da olan.ayaklanmanın

·

milli bir hareket niteliğinde -old_uğuna, taşınan pankartlarda yazılan istekler açık

taRiklık etmektedir. Yukarıda 'da belirtilen görgü şahitleJinin ifadesini aktaran "The

Guardian" gazetesinin yazdığına göre, Kazak. Türk talebeleri:

"Özerklik -k�ndi kendimizi idare etme hakkı-istiyoruz. Kazakistan'm Birleşmiş Millet/er'de ayn olarak temsil,edı1mesini istiyorµz. Çin'le birleşmek is­ tiyoruz. Amerika bizimle, Rusya' bize karşı. Kolbin Rusy�'ya dön" gibi dövizler· taşımışlardır. Bu döv izlerdeki "özerklik;, ve "Kazaklsta�'nı BM 'de ayrı te1J1sil


Kl\Z/\KIS l /\N OLAYLARI .

edilmesini istiyoruz" denilen kısmı izah gerek t i rnı eyecek türde açıktır.

Ka1ak Tiirk·

teri, Rus sömürgesinden kurtulmak istiyor. "Çin'le birleşmek İ.'iti.rorrrz'' d en i l­

mesi de çok anlamlıdır. Karnk T ii rkl er i, Çin'i iyi tanır. Onun söm ürgesi altında k i

Doğu Türkistan'a ve oradaki Kaz ak Türk leri'ne geçmişte gö st erd i ği 71lliimii ha­ tırlar. Ancak, Çin şimdi biraz değişik siyaset kultanmaktadır. Doğu Tii r ki s tan ' d a nispeten din h ü rriyeti vardır. Oradaki Türk soyundan olanlar ın , dış memleketlere çık masına , hacca gitmesine izin verilmektedir. Dışarıdaki Tiirkistanlılar'ııı Tiir­ kistan'a varmasına da n ı ii s aad e ediliyor. Doğu Tiirkistan'da Batı Tiirkistan'daki ş i md i k i durumla kıyaslanırsa, aynı zamanda bolluk ve ucuzluk da vardır. "(.iıı�­ le birleşmek is t i yor m: " denilen döviz, bu dunıın u ve K a zaklar ' ııı, Rus kcııniiııisı­ leri n i n iddia ettiği gibi ".'imyt't imanı" olma dığ ı n ı , Rus'daıı ayrı hir mil let oldu ­ ğunu bilhassa belirtmek için taşınmıştır. '�;\mcrika'mıı Kazak im 'fa hiı'" olduğu­

nu belirtirken Kazak Tii rkleri, oııun "/ı;;rriyt't ve "in.'i:ın h:rkl:rrı "n ııı sa rnnu­ cusu gibi gör ü nm esi, sadece belli bazı milletlere teksif edilmeden, esaret teki, h ii r­ '·

riyet ve insan h a k larınd a n malınım bütün milletlere, bilhassa, Rıısya'ciaki Tiirk Müslümanlar'a da önem ve r mesi n i h a tırlatmak i.� teınişt ir. "Rıısya'11111 Kazaklara

karşı" olduğunu beli rterek ,

Rus olan yeni sekreter Kolbin'e "Rıısya'ya dön" den ­

mesi, .bütün Ruslar'a "Kazaki.ı;tan'dan gidiniz" a nl amı verdiği de açıktır. Meselenin esas sebebinin, Rus sömü rgesi ve onun gereği olan Ruslaştır­ maya karşı çıkmaktan kaynaklandığını, Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin gün­ lük organı "Pravda" gazetesinin, Kazakistan'da yayınlanan gazete ve dergilerin bazılarını, bilhassa Kazakça olanlarını hedef alarak sald ıran makalesi, daha da açık olarak göstermektedir. "Pravda" gazetesinin il

Şubat 1987 günkü sayısın­

�a, çıkan adı geçen makalede, "Ontüstik Kazakistan - Güney Kazak istan" , şim­ d i "Garyev" denilme kte olan eski ÜYŞİK şehrinde yayınlanan "Komünistik En­ bek - Emek': Semey'deki "/rtiş", J ambi l 'deki "Komünist Jol - Yol", Alma Ata� daki "Leninşil Jas - Genç" adındaki komsomol teşkilatının organı gibi gazetele­ ri, "intern11syonalizm terbiyesi verme" işine devamlı olarak yer ayırmamakla suç­ lanmıştır. Rus komünistleri nin "internasyonalizm terbiyesi" dedik lerin in, Rus­ laştırmanın Çaresi olduğu, Sovyetler Birliği'ndeki vaziyeti bilenler için sır değildir.·

"Pravda" gazetesinin il Şubat 1987.günkO sayısında yayınlanan adı ge­ çen makalede daha sonra şöyle denmişti r: ·� .. Kazak dilinde çıkan bir çok gazete ve dergiler, ismen belirtilmesi ge­

rekirse, "KAZAKlSTAN AYELDERİ- Hanımları': "MADENiY E jane TUR­

MIS-Medeniyet yine Vaziyet" dergilerinde, "ONTÜSTIK KAZAKiSTAN - Gü­ ney.:' gazetesinde tek. tarafll olarak, sadece Kazaklar'm isminden bahsedilmekte, hep yerli h!alkm resim fotoğrafları yayırılanmakta .. "JULDIZ - yıldız'' dergisinin sorumlu müdürüne okuyııcunııza Rus ve başka halkların edebiyaiçılarıııın eser­ lerini niye sunmuyorsunuz denildiğinde: ''bizim dergi terclime ederek. aktaran oıgan dejildir" diye cevap vermek te.. ." 15


C. KAZAKBALASI

Burada "Pravda " gazetesinin Kazak dil indeki başka gazele ve dergileri hedef alan saldırılarına geçmeden evvel, yukarıda adı geçen Kazak di lindeki ga­ zete ve dergilerin "Pravda " gazetesine, dolayısıyla Ruslar'a hoş görün meyen tu­ tumlarından bazı k ısa örnekler verelim. "ONTÜSTIK KAZAK iSTAN" gazetesi, Kazakistan'da Kazak Türkleri 'nin çoğunlukta olduğu güney taraftaki Şimkent şeh­ rinde yayınlanmakta. Aslında Ruslar, sadece "Ontastik Kazakistan Güııey

Kazakistan " gazetesinden deği l, bi.l tiin güney Kazakistan bölgesinden de hoşlan­ m ıyor. Mesela, "REUTER " ve "UP I " ajanslarının 10 Ocak 1987 tarihinde he­ lirtdiği gibi, aynı gün yayınlanan, Sovyetler Birliği Komsomol Teşkilatı'nın giinlük organı "Komsomolskaya Pravda " gazetesi, 17-18 Aralık 1986 günleri Alma Ata� daki olaylarla ilgil i olarak yayınladığı makalesin de:

"Alma Ata'daki olaylara kanşanların çoğunluğu gilney ta raftan gelen ve Kazakça oku yan talebeler. Onlarm yatakhaneleri de milletler esas alınarak ay­ rı hazırlanmış.. !' diye tenkit etmiştir. "Pravda" gazetes i n i n saldırdığı "KAZAK iSTA N AYELDER I Hammları " Kazakça aylık olarak yayınlanmaktadır. Çı karanları ve yazarları ço­ ğunlukla Kazak Hanımlar. Dergi geçmişteki sayılarında, çocuk terbiyesine, bil­ hassa gençlerin ana dili olan KazakTürkçesi ' ne değer vermenin ehemmiyetine özel­ likle.di kkati çekmiştir. Aynı zamanda, Kazakistan'ın muhtelif yerlerinde, Kazak­ ça ders veren "bala bahçesi-çocuk bahçesi " yani ana okulu olmadığından, işe .giren an!'le-babanın Rus dilindeki ana okuluna çocuklarını bırakmak zorunda kal­ dığından, ufak yaşında Rusça öğrenen Kazak çocuğunun sonra, Rusça okutulan okullara verilmesi mecburiyetinin de doğduğundan şikayet etmiştir. Dergi, bununla da kalmayarak, bazı bölgelerdeki (bilhassa kuzey taraftaki) Kazakça ilk ve orta mekteplerin kapatılarak, Kazak çocuklarının, Rus mekteplerine gitmeye mecbur edildiğini de belirtmiştir. Ö yle bi r durumun yaratılmasının, "milletler eşitliği " esasına karşı olduğunu hatırlatmıştır (1982, sayı . 2, s: 1 2-13 ve diğer bir çok sayı­ ları). Anlaşıldığına göre, "KAZAKi STA N AYELDER I - Hammlan" dergisinin öyle tutumu, Ruslaştırma siyasetinin makkesi olan "internas yonalizme" karşı sa· yılmıştır.

"Pravda " gazetesinde "sadece Kazakların resim-fotoğraflarım yay111lı­ yor..!' diye kınanan "MA DENYETjane TURMIS - Medeniyet yine Vaziyet'' der­ gisi de Kazakça aylık olarak çıkıyor. Bu derginin geçmiş sayılarında da, Kazakis­ tan'daki eski tarihi eserlerin resim leri yayınlanmıştır. Onların, bakımsız durumu dile getirilerek çare bulun ması talep edilmiştir. Aynı zamanda da, şimdi elektrik, içme suyu, yol ve ana dilindeki okul, ok unacak Kazakça kitaba olan ihtiyaç, der­ giye gönderilen o kuyucu mektuplar da yayınlanarak belirtilm işti r. Bol tabii kay­ nağı olan Kazakistan'da, Kazaklar'ın öyle durumda olması doğru deği ldir diye de hep hatırlatılmıştır. Dil hakkında adı geçen derginin 1 986 senesindeki "ıı. sayı16


KAZA KİSTAN O LAYLARI

sının 16. sahi fesinde yayınlanan ·�na Diline Saygı Göster" denilen makalede, "..• bir kaç İllll iyi bilmek nızifeşinaslıtm belirtisi " denildi kten sonra, "... ana dilin anndır... Başka dillerin hepsini bil, ama öz ana diline en biiyük saygıyı gö.'i­ ter " denilmiştir. Derginin aynı sayısında yayınlanan takvime Kazak Türleri'nin •.

•.•

ay adları da konmuş, Kazak folklor topluluğunun resmi basılmıştır. İ şte derginin

böyle tutumları "Pravda "nın ve Ruslar'ın hoşuna gitmemiş. Ruslaştırılmaya en­ gel sayıldığı için "internasyonalizme" uygun olmamıştır.

"Pravda" gazetesinin tenkit ettiği "JULDiı-YILDIZ" dergisi, Kaza­ kistan yazarlar birliğinin Kazakça aylık organıdır. Bu dergide Mahmut Kaşgari� den, Kutadgu Biliğ'den alıntılar gibi tarihi, edebi, tetkik yazı ve ALTIN ORDA adlı oldukça müspet roman seri olarak yayınlanmıştır.

"Pravda" gazetesi Kazakistan'da Kazakça yayınlanan gazete ve dergile­

ri hedef alan 1 1 Şubat 1 987 tarihli adı geçen saldırı yazısını d a ha da devam ettir­ miştir. 16 Aralık 1 986 günü Al ma Ata'da yayı nlanan bazı gazetelerin, "yeni açı­ lan Kazakça ana okuluna hoş geldiniz" diye başlık attığınd a n, orada "Kazakça

ders verilditinin" özellikle belirtilmesinden de şik!iyetçi olmuştur. Hatta, "Pravda" gazetesindeki makalede şöyle denilmiştir: Kazakistan h ükümetinin Kazakça gün­ lük organı "Sotsyalistik Kazakistan" gazetesinin 16. 1 2 . 1 986 günkü sayısında, "...

cumhurlyetimlzln başkenti Alma A ta'da yine bir Kaz11krs ana okulu açılması ger­ çekten tarlhf önemi olan bir olay. .. " olarak göster ğini ve yeni açılan Kazakça ana okuluna gelen çocukları ·� .. sevimli kara göz/fi çocuklar.. " d iye tarif ederek "bunda okuma J>e efitim Kazakça yürütülecek " diye de bilhassa sevinç belirt­

sYt

.••

tiği özellikle tenkit edilmiştir. Burada, Kazakça yayınlanan gazetelerin, Kazakistan Cum huriyeti baş­ kentinde, açılan bir ana okulunu ne için kadar büyük sevinçle "yeni bir Kazakça ana okulu açılmas11 gerçekten tarihf önemi olan bir olay " diye belirttiğinin sebe­ bini anlamak için, aynı gazetelerin daha evvel yazdıklarına kısaca bakmak gerekir. Kazakistan'ın başkenti Alma Ata'da, nüfusun çoğun luğunu Ruslar teş­ kil eder. Bir milyondan fazla n ü fusa sahip şehirdeki Kazaklar'ın sayısı ancak yüz bin civarındadır. Kazaklar şehrin bir tarafına değil, dağınık olarak her tarafına yerleşmişlerdir. Alma Ata şehrinde, Kazaklar'ın ihtiyacını karşılayacak kadar Ka­ zakça okul ve bilhassa ana okulu yoktur. Bu durum, "uninşil Jas " ve "Kazak Adeblyetl" gibi gazetelerde daha evvel defalarca belirtilmiştir. Meselfi, "Lenin­ şil Jas" gazetesi 23.2.1984 günkü sayısındaki "ana dilin ann" denilen makalede, Kazakistan'ın şehirlerinde Kazakça ana okulu yeterli değil demiştir. 1 Şubat 1 985

tarihli "Kazak Adebiyeti" gazetesi "meselenin ikinci yanı " denilen makalede, ana okulunun sayısının arttırılması önemli diye bahsetmişti. Bazı talepler koymuştu.

20 Mart 1 88 5 tarihindeki "Leninş;J Jas " gazetesinde yayınlanan "öm üriin esası­ baJ bebek " denilen makalede, çocuklara ana dillerini öğretme işinin yeterli olma17


C. KAZAKBALASI

dığı belirtilmişti. Onunla ilgili olarak da, "bir milyondan fazla nı1fııslıı Alma Ata

şehrinde yalnızca Kazakça ders veren tek J ana okulu olduğunu " iizii ntüyle be­ lirtmiştir. Aynı gazete hatta bazı vilayet merkezlerinde Kazakça ana okulunun hiç açılmadığını da hatırlatarak, "sns okulunun rotslfmsnın çsre.dni diişiinmek gerekir" demişti. Ana o k u lunun olmayışından, çocuklarının ana dillerini öğre­

nemediği daha sonra çocuklarının Rusça mek tebe gitmeye mecbur olmasından şikayet eden ok uyucu mektupları da Kazakistan'da Kazakça yayı nlanan gazete ve dergilerde sık yayınlanmıştı. Okuyucular, ana d ilini muha faza etmenin, bir hal­ kın istikbali için çok önemli olduğunu bilhassa h a tırlatmıştı.

f şte bu d u rumdan dolayı, dışa dönük Rus komünistleri propagandasın­ da "eşit haklara sahip, bağımsız milli cumhuriyet " diye tari f edil mekle olan Ka­ zakistan'ın başken tinde, Kazakça yeni bir ana okulu açılmasına, Kazakça yayın� !anan gazeteler, sank i Kazakistan'ın toprağı olan BAYKONUR feza üssünden uçu­ rulmakta olan, feza gemilerini, kendileri uçurmuş gibi 11 veya Kazakistan'ın yer altı ve yer üstil zenginliği ile geniş toprağını başkalarına sömiirtmeden, Kazak Türk­ leri 'nin milli menfaatine u ygun olarak isti fade etme imkanına sahip olmuş gibi sevinerek başlık atmışlardır. Kazakça yayınlanan gazetelerin öyle sevinç belirt me­ si, Moskov'un hoşuna gitmediği "Pravda" gazetesinde yayınlanan makaleden açık olarak anlaşılmıştır.

"Pravda" gazetesindeki makalede saldırıya uğrayan Kazakça yayın organ­ larının diğer biri de "BiLiM jline ENBEK - ilim ve Emek" dergisidir. Aylık ola­ rak "Kszskistsn Komsomol Teşkiliitı" tarafından çıkarılan bu derginin tirajı

72,940 olarak belirtilmekte. "Pravda " gazetesi adı geçen derginin 1986 senesin­ deki 1 1 ve 12. sayıl arında yayınlanan "Pedagogika //iminin Adayı " ve "Demog­ raf Uzmanı " Makaş Tıitimov'un, Kazakistan'ın nüfusunu ve bilhassa Kazaklar'ın sayısını konu edinen iki ilmi makalesini hedef alarak tenkit etmiştir. Oysa, de­ mograf uzmanı M akaş Tiitimov "Bilim jane Enbek " dergisinin iki sayısında çı­ kan makalelerinde, kaynaklar esasında, 1887 senesinden başlayarak, umumi Rus­ ya'daki nüfus artış hızı nı ilmi olarak belirtmiştir. Ondan sonra da, Ka­ zakistan'daki vaziyet üzerinde durmuştur. 1 959 senesinde 2.795 :000 olan Kaza­ kistan'daki Kazaklar'ın sayısın ın, 1 979 senesinde 5.289.300 olarak çoğaldığını, bu zaman zarfında Kazaklar'ın çoğalma hızının, Ruslar'ınkinden fazla olduğunu be­ lirtmiştir. Ve şöyle demiştir:

·� cak. Onun

ileride Kazakistan 40 milyon nüfuslu çok milletli cumhuriyet ola­ 65-70 protsentini, Kazakistan 'm kendi esas ahalisi olan Kazaklar teş..

11- Kazakistan'da günlük gazetelerin birine mektup yazan okuyucuların biri feza üssü BAYKONUR�

un Kazaklar'ın topraRı olduRuna işaret ederek "Kazaklar'dan ne zaman astronot çıkacak" diye sor­ muştur.

18


KAZAKİSTAN O LAYLARI

kil edecek. Bu durum bizim demografik artış potensiyelimiz tam olarak gerçekle­ şinceye kadar sürer". "Pravda" Kazakistan Yazarlar Birliği ' n in Kazak dilindeki haftalık or­ ganı "Kazak Adeblyetl " gazetesinde yayınlanan başka bir makaleye de h ücum etmiştir. Ö ylece, Kazak Türkleri'nin sayısının çoğalacağı hakkındaki tetkiki de ilmi "milliyetçilik " duygusu ve "internasyonalizme aykırı" tutum olarak nitele-' m i ş t i r. Bu durum çok çocu klu hanımları "kahraman anne" d i ye göstererek Rus nüfusunun çoğalmasını teşvi k edenlerin Türk-Müslüman halkın sayısınııı çoğal­ m asından nasıl korktuğunun tanığı sayılır.

"Pravda" gazetesinin adı geçen i l Şubat 1 987 günk ü sayısında saldırı­ ya uğrayan ve Kazakça olarak Alma Ata'da çık makta olan günlük gazetelerin di­ ğer biri de, "Kazakistan Komsomal Jeşkilatı'nın" organı "unlnşil Jss

-

Genr"

gazetesidir. "Pravda" adı geçen Kazakça gazetesinin, 3 Ekim 1 986 günü yayı ııla-

·

nan sayısındaki "KALEMLE YAZILAN SlLA HLA SlL lNMEZ " denilen baş­ lıklı uzun yazıyı bilhassa ele almış. O yazıda:

·� Ana diliyle övünmek, onun saflığını muhafaza etmek, onun yükse­ lerek gelişmesi için emek sarf etmek, her Kazak'ın, her Kazak ailesinin, kalbinde Kazaklık olan her kişinin, bütün toplumun yegline görevidir. Biz ana dilimizi, en çok konuşulan, en bilgin, en zengin dmerin birine dönüştürmeliyiz. Bu, bu gün­ ka bizim, yarınki genç neslin ödevidir" denilmiş olmasını "milli bencilliğin belirtisi" diye kınamıştır. ..

·

Oysa, Rus dilinin saflığı ve onun herkes tarafından ö�renilmesinin ge ­ reklilili hususunda, " millf bencillik"ten de öteye, Rus şovenistliğini sergileyen resmi direktifler, Sovyetler Birliği'ndeki bütün dillerdeki gazete ve dergilerde sık .. sık yayınlanır. Parti toplantılarında bilhassa tenbih edilir. Bu durum, "milletler

eşit hak ve hukuka sahiptir" diye dışa dönük propaganda yapılan Sovyetler Bir­ lili 'nde Rus dilinden başkasını övmenin, öğrenilmesini hatırlatmanın suç oldu­ ıunu bir defa daha gözler önüne sermektedir.

"Pravda" gazetesinde bilhassa saldıriya uğrayan ve "Leninşil Jas" ga­ zetesinde 3 Ekim 1 986 günü yayınlanan "kalemle yazılan slllhla silinmez " ibare­ si, yazı 1939, senesinden beri komünist partisinin üyesi olan, Sovyetler Birliği Yük­ seksek Şurası' nın ve Kazakistan Yüksek Şurası Başkanlık Kum l u ' nun üyesi ola­ rak vazife alan, bir çok yüksek okullarda i dareci d e olan, pek çok eseri yayınla­ nan, bir zamanlar Kazakistan Yazarlar Birliği ' nin sekreteri olarak da vazi fe ifa

eden "Kazak Ansiklopedyası"nda "meşhur alim" d iye tanıtılan, Kazak Tür kletj'nin tanınmış şiir ve yazarlarından Abdullah Tujibayev ' le, "Leninşil .Tas ' ' gaze­

tesi okuyuculan.-ın "felefon sohpeti " sırasında konuşulanlar i le gazeteye gelen

mektuplara.yazann verdiği cevabın 'özetidir. Adı geçen yazı, "Leninşfl .Tas" gaze­ tesin_m 3 . 16.l986 gOnkü sayısının bi rinci sayfasını tam olarak doldurmuşt ur. Ora19


C. KAZAKBALASI

da belirtildiğine göre, yazara ilk soru yu Kazakistan'ın Kızılorda v i l:lycli ııdcıı Şa­ kizade Abdikerimov sormuştur.

'! Edebiyatta AR - NAMUS konusu nasıl işlenmeli" demiş. Kazak Tilrk­ 'O yazar Abdullah Thj ibayev "ar-namus " konusuyla ilgili soruya oldukça tafsi­ IAtlı cevap vermiş, özet olarak şöyle demiştir:

"Kazaklar'da ar ve namus denilen iki kelime beraber kullanılır. Bu iki kelime bizim ata sö�lerinde, yazılı olmayan "avız adebiyatin " edebiyatımızın her çeşidinde, destanlarımızda, bütün şairlerimizin kahramanlığı nı konu eden eserle­ rinde, adaletli h ü k ü m verilen konularda, şimdiki hikaye ve rom anlarımızda, lirik poemalarımızda, bizim insani ve milli düşünce duygularımızda konu ed i l i r.

"Qoyandı kamı.�. Erdi namıs öltiredi "

(Tavşanı kamış, Er kişiyi namus öldiirür) ata sözünden başlayan AR ve NAMUS bütün lisanımızın tuğu n u t u tan söz ola­ rak gelmekte. AR ve NAMUS sadece Kazaklar'ın değil, bütün dillerde, aynı an­ lamda doğmuş ve aynı anlamda asırlar boyunca kullanılarak, her halkın derece­ sini gösteren ölçüm olmuştur. B en -insanım diyen- onuAR - NAMUS'u ile ispat­ ladığı gibi, "Ben KAZAK'ım " denildiğinde de, onu AR ve NAMUS'la ispat ederiz. AR insanın heybeti, NAMUS onun yanında bu lundurduğu silahı gibidir. i k isi bir­ den bulunursa,şahsm da, biitün bir milletin de, bütünlüğü, büyüklüğii, saf-temizliğ anlamış olur.

"Malım csnımnıng s11dsg11sı, Canım A R 'ımın sadsgssı "

(Malım canımın sadakası, Canım A R'ımın sadakası) ata sözünde i fade edildiği gibi, AR'ını ayaklar altına atan, boğazına satılan in­ sanda namus da olmaz. Öyleleri, hesapta var, işte yok, sayıda var, anlamda yok : • . · ..

Kazak Türkleri şair-yazarı Abdullah Thjibayev, genç şair Bakıtcan To­ bayakov 'un sorusuyla ilgili olarak, bazı edebiyat sahasındaki sınç' ları (edebi ten­ kitçi) AR ile NAMUS'un ne ol duğunu daha iyi anlayamamış kimseler olarak ta­ rif etmiştir. Şai r-yazar "IJilin muhafazası, dile saygı göstf'rmf'nin g<'rf'kliliti, di­ lln tutulmasıyla ilgili meseleler " kon usunda JEZKAZGAN öğretmen oku lunda­ ki tarih öğretmeni Abat U rjanov'un sorusuyla ilgili olarak dil konusunda özetle şöyle demiştir:

·� . Halk olan yerde dil olur.Dil olan yerde sanat olur. Sanat olan yerde onu korumak isteyen, ona önem veren oiur... Her halkın ana dili, onun bahtı, .

20


KAZAKİSTAN O LAYLAR!

saadeti onun sevincidir. Kendi ana dilini bilmek, kendi ana dilinde söyle) ·erek bil­ yamek, ôylece insan arasma girmek, hayattaki en baya� başarm, şansındır. A na dilinde; millet olduğunu, kahraman/ıtını ağıt olarak söylersin. Ana dilinde; sen arzunu, aşk muhabbetini ağıt olara k söylersin. Ana dilin, senin insan oldıığunıın işaretidir. Cengiz Aytmatov'un sözayle, "senin milli nafus ciizdanındır " demek, ana diliyle ôvanmek, onun temizliğini m uhafaza etmek, onun yakselerck geliş­ mesi için emek sarf etmek, Jıer Kazak 'ın, her Kazak ailesinin, kalbinde Kazaklık olan her kişinin, batan toplumun yegane ôdevidir. Milli dillerin geliştirilmesine yol açık. Sovyet kanunu milli dillerin ulu koruyucusu (!). işin tetiği kendimizde. . ." Şiir-yazar Abdullah Tajibayev, " uninşil Jss" gazetesinin 3 . 1 0. 1 986 gii n­ k O sayısında tenkit edilen yazıya konu olan, h ayranlarının sorusuna verdiği ce­ vapta, dille ilgili olarak şöyle devam etmiş: · �na dil, gök varsa, ışık varsa - sen va rsın. Hayat varsa, halk varsa - sen varsın. Fırtınalar durdu kaç defa, Girdaplar, kırıldı kaç defa - sen varsın. Şehirler kaç def� kıırııdıı, Sen varsın. Katliamlar kaç defa bastırıldı, Sadece yankılar kaldı söylenilen/erden, Sen varsın. Kale dönaşta altın kümbezler, Kuma dönüşta demir silahlar, Sen varsın! Diypruz sevinerek.

Halkın gOcO, dilin gücüdür. Bizim, ana dilimizi en çok konuşulan, en bilgin, en zengin dillerin birine dönüştürmemiz gerekir. Bu, gün, bizim, yarın genç neslin ödevidir. . . " Pravda ". gazetesindeki makalede, yukarıda belirt ilen leri n bir kısmı aktarılırken "HA LKTN GÜCÜ DIUN G ÜCÜDÜR " cümlesi atlanmış. Bu­ nunla "Pravda " gazetesi ve Ruslar, Kazak Türkleri 'nin şimdi, kendi parti sekre­ terini kendileri seçemeyecek ve dilini tam manasıyla muhafaza edemeyecek kadar güçsüz olduğunu gizlemek mi istemiştir? Adı geçen "telefon sohbeti" sırasında adını söylemek

istemeyen bir

"şAir " son zamanlarda Kazakça olarak yayınlanan kitapların tirajı niye devamlı olarak azaltılmakta diye sormuş. Abdullah Tajibayev ona, "Kazak Türkleri 'nin sayısının artmakta olması sevindirici. Bol tirajla basılan "Bahadırlar hakkındaki ajıt " ve eski "Hikaye-Kıssalar " kitabı hemen satıldı. Ama Kazaklar'ın sayısının artmasına rajmen yeni çıkan Kazakça kitapların tirajı azalmakta. Bunun sebebi

beni de

düşündürmekte" diye OzOntOsünO belirtmiştir.

21


C. KAZAKBALASI

"Pravda" gazetesinin saldırısına konu olan yazıda bel i rtild iğine göre "sohbet-telefon" konuşması sırasında Abdullah Tuj ibayev 'e çeşit li konuları kap­ ,sayan pek çok sorular sorulmuş. Şair onların çoğunluğuna cevap vermiştir. Onun hepsini biz burada belirtecek deği liz.

Bizim ü zerinde durmak istediğimiz konu

tenkit edilen ve "Leninşil .Tas" gazetesinde yayınlanan yazı nın, A l m a Ata ayak­ lanmasından sonra, "Pravda " gazetesi tarafından bilhassa işaret edilen ve Rus­ lar ' ı n hoşuna gitmeyen kısmıdır. "Leninşil .Tas " gazetesinde yayı n l andığına göre

TARiH konusu nda sorulan bir soruya şair şöyle cevap vermiş: "Ben tarihi ve tarih konusunu ha fife almaya karşıyım. Tarih kon ımın­ da yazmak modaya dônilşmilş değildir. (Yapılan daha evvelk i bazı tenkitler kas­ tedilmekte.) Ben bunu yeni ele alınmakta olan, yeni belirmekte olan, edebiyat sa­ hasındaki işimizin biri olarak görüyorum. Gizlem eye gerek yok, wn senelere ka­ dar, biz, kendi tarihimizden kendimiz kaçtık. Onu uzaktan alarak, derinlemesine bakmaktan ürkmilş bir milletiz. Biz, "kendi başımıza halkız; bizim kendi dilimiz var, kendi medeniyetimiz l'ar, kahramanlık tarihimiz var " diye söylemekten de korkmuşuzdur. Öyle diyenlere sııç bulan, iftira eden ' 'bilgiç/erimiz ' ' de kendimiz­ den çıkmıştır 12. . . Öyle solcularımız tarih ilmine ve tarih kon usunda eser yazmak isteyenlere zararlı ofmuşt ıır. 0111111 gibi engellerden biz henüz kıırtııfmak iizercyiz. . .' ' 17-1 8 Aralı k 1 986 günleri Alma Ata'da olan ·Kazak Tü rk leri aya k l anma­

sından sonra, "Prm1da " gazetesi tararından ten k i t edilen makalelerden biri olan

"Leninşil .Tas " gazetesindeki yazıda, "1 7 kişinin imzalayarak " şai r-yazar Abdul­ lah Thjibayev'in cevaplaması isteğiyle gönderdiği bir mektup ve ona "şair-yazarın" verdiği cevap da basılmış. "Pravda " gazetesinin "Alma Ata şehrinde yeni aplan Kazakça öğrenim yapan ana okulu için, Alma Ata 'da yayınlanan gazeteler başlık attı " diye saldırmasıyla ilgili olduğu için, mektubu ve ona verilen cevabı olduğu gibi aşağıya alıyoruz:

"Son senelerde Alma Ata şehrinde bir hayli Kazakça mektep ana okul­ ları açılıyor. Ama, bunlar nasıl açılıyor? Esasen bunlar. anne ve babaların canım feda edercesine koşması neticesinde aplıyor. ilgili yerler ile daireler daha da, ilgisizlik, isteksizlik göstermekteler. Bazan, bazı kimseler, makamından i.<iti­ fade ederek, engel olmaya da gayret ediyorlar. Biz bu işe, ileride ele alınması ge­ rekli, gündemdeki önemli mesele diyoruz. Bu işin Kazakistan'ın bakir toprak

·

,

12- Bu sözleriyle Abdullah nıj itıayev Rus komOnisı leri devrinde Kazak Tllrk leri ı a rilıi n i n tam BEŞ defa değiştirilerek yazdırıldığına ve Stalin devrinde, ALAŞcılara ve diğerlerine, sa tılmış kimselerin saldırtıldığına işaret eder gibi olmuş. i b retle belirtelim, konu edilmekte olan "Praı·da " gazete�indeki

saldırı da, gazetenin "Kazakis1.1n 'da ki ôzel muhabiri" diye ıakdim edilen T. ES I J . BAYEV adlı bir

satılmış veya o ismi kul lanan Rm tarafından yazılmıştır. Yazı daha sonra "Leııinşil Jas " ve "Sorsya­

lisrik Kazakista n " gibi Kat.akça gazetelerde iktibas ettirilmiştir.

22


KAZA KİST AN OLAYLARI

vil§yet/erinde 1Jg0ndeme getirilmesini bekleriz. Bu husmta, bizim edc/ıi_rcıt ı ·c sa­ nat çevrelerimiz, özellikle şair Abdullah Thjibayev ne düşiin üyor ? " Gazetenin aynı sayısı nda yayı nlanan b u mektuba A . Thj ibayev, aynı yer­ de şöyle cevap vermiş: ' 'A lma Ata şehrirıde Kazakça mek tep ler ile ana ok rılımıı çoğaltma işirıi ileride arzu edildiği gibi çöziimlemek gereki r. 811 iş demin b e/ i rti lerı, Kazak dili, Kazak edebiyatmm istik baliyle de ilgili biiyiik meseledir. Ben, öyle mekteplerin. ana okullarının, Ka ra gan da, Selinograd (eski A kmola), Kostan ay, Kızı/jar, Kök­ şetav, Pavlodar (eski adı Kerek ii v), Öskemen, 8emey şehirlerinde de açılması p.c­ rekli diyorum. Açılması gereken Kazak mek teplerinin yan11; d a talebe _vıırtları da olması şart diyorum . "

"Pravda " gazetesinde, Kazakça gazetelere hedef a l ı n arak yarılan saldı­ rıda, yukarıd,a k i mektup ve ona şairin verdiği cevap bilhassa bel irtilere k ,

Aralık 'taki Alma Ata" olaylarının sebepleri olarak "milliyetçilik

"

1 7 18 -

bencilliğin " "mil­

liyetçilik çık maw yat k 111/ıj!m ' : "milliyetçi/iği köriik lemcııin memlckctıc/.: i millet/eri bir birindcıı

uza k laştı rmaya çcılışmamn " işaret leri şek l inde gö s t e r i l m işt ir

.

"Pravda " gazetesi, yuka rıda da bel irtildiği gibi, Kazakça mekter ve a na o k u l u açılmasını, Kazak dilinin gençlere öğret i l m esini talep etti diye, Kazaklar'ı 1 7 - 1 8 Aralık 1 986'daki ayak l anmayı körü k lemekle suçlarken, Ruslar'ın aynı sa­ h ad a Kazaklar'a i m kan t anımamasını, Kazaklar' ı devamlı olarak Ruslaşt ırmaya çalışmasını, Kazakça mekterleri kapat masın ı , yeniden açm a k istendiğinde engel olmasını, Kazak istan'da Kazakça yayı nlanan k i tapların tiraj ı n ın senelerden beri yapı l a n ş i kayet l e re r a ğ m e n , d evam l ı ve ş u u r l u o l a r a k azaltılmasın ı hatırlamamakta 1 4 • Öyle çarelerin "milliyetçiliğin " yani Rus m i l l iyetçiliğinin ta kendisi olduğunu da belirt memek tedir. Açık olarak belirtmem esine rağmen, "Pravda " gazetesi dolayısıyla Rus­ lar, Leninşil .Tas" gazetesinde bası lan Abdul lah Thj ibayev ' i n "Tclefo11 solıbc­ ti "nde Ahmet Yesevi'nin Tü r k istan şeh rindek i mezarıyla ilgili kısmı da beğen­ "

memiş olduğu m u hakkak. 1 3 - Kaıakistan'ın bakir fopraklarırıda k u rulan yeni şehirlerdeki nil fımın Oralarda, Kazakça o k u l ve ana

çoğ u nu

R u slar ll·şkil eder.

okulu hemen hemen yok gibi. Mekruhun yarnrları o duru m d an d ol a ­

yı "bakir toprakl:ır ı·iliiyetlerinde Kaza kça o k u l ı'e a n a

ı ıı

o k ıl

"

açılmasını hillıassa hatırl �ınıa k t alar.

14- Kazakistan'da Kazakça yayınlnnan k i t aplar sayısın ın kasıen azalıılnıak ı a olnrnsıyf;ı ilgili olarak, Kazak yazar, şair ve li limle-ri vaktiyle "Kazak Adebiyeti " gazetesinde hir açık me k t u p yayınlamışlar­ dır. Aynı konu daha sonra da, pek çok makaleye komı olrn uşıur. Hatta, geçen sene, M osko,·a'da

"Scll·­

yetler BirliRi Yazarları Tcıplantısı"nda sonra, başka Sovycl Sosyalist Cumh11riyeı leri ' ııi11 hanlarında­ ki durum misal gö�terilerek. "Ka7a k i<tan 'da Kaz.ıkça kitapların t ıraJı azalıılıyn r " deıırııi51ir.

23


C. KAZAKBALASI

"Leninşil Jas" gazetesinde belirtildiğine göre, Ahmet Yesevi 'nin "Tilrk­ istan 'daki mezarında ilmi işler memuru " olan M uratbek �üyseribekov şu soruyu yöneltmişti:

·� . Malam unuz olduğu gibi Ahmet Yesevi tilrbesinin büyük kazanı (tay kazanı) vardı. O kazanı vaktiyle Leningrad Ermitaj Müzesi'ne götürm ilşler. Şim­ di orada. O kazanı geri almanın imk§m olur m u ? Eğer onu geri alamazsak, onun kopyesini yaptıramaz mıyız? Demek istediğim ikinci bir h usus, 1990 senesi Türk­ istan şehrinin 1500. yıl dönümü kutlanacak. Türkistan şehrinin bizim için nasıl ônemi olduğun u siz daha iyi bilirsiniz. Buraya şimdi çok ziyaretçi ve turist geli­ yor. Biz, gelenlerin hepsine m üze ile ilgili broşürü veriyoruz. Ama, o bile şimdi . kalmadı. Bitti. Öyle broşa� hazırlanması için vaktiyle ben ilgili kimselere gitmiş­ tim. Ama, bir netice çıkmadı. Şimdiye kadar broşar meselesi çözümlenmedi ". _

.

Gazetede yazıldığına göre, yukarıdaki soruya, Kazak şair-yazarı Abd ul­ lah Tujibayev şöyle cevap vermiş:

·� .. Türkistan şehri bütün Orta Asya halkının kapısı olduğu gibi beşiği de. Ahmet �sevi türbesi yapıldıktan sonra, onun adı bütün dünyada tanındı. Türk­ istan a/kesi, Kazak tarihinin ulu yerlerinden biri 15.' Bu ülkenin 1500. yıl dönü­ mana kutlamak için bütün halk, bilhassa t§rihçi-filimlerimiz hazırlık yapması ge­ rekiyor. Ttlrkistan, Kazaklar'ın beşiği, ocağı. Onun için o h ususta tara fsız kal­ mak mamkün değil. Müzeyi de himaye etmek gerek. Edeceğiz de. Leningrad 'da­ ki kazanı geri almayalım. Dediğin gibi kopyesini yaptıralım. Broşür hususunda da haklısın.. : •

"Reuter " haber ajansının 2 2 Şubat 1 987 Alma Ata'da mahalli komünist ve htıktımet erkftnıyla konuştuktan sonra, oradan belirttiğine göre, o sırada top­ lanan "Kazakistan Ga.teteciler Kurultayı 'nda " "basının, gençleri, askerlik göre­

vine hazır olacak şekilde eğitmesi gerektiği " belirtilmiş. Aynı zamanda orada bu­ lunan, yani 17-18 Aralık 1 986 günlerindeki Alma Ata ayaklanmasından iki ay geç­ tikten sonra, Kazakistan'a varmasına müsaade ed ilen Batılı gazetecilerden, Ame­ rika'nın "Time'' dergisinin Moskova'daki bürosunun şefine göre, Alma Ata'daki Rus gençleri, Kazak gençlerine, hatta umum Kazak halkına düşmanlık hislerini

"açık olarak " belirtmekteler. Onlar, Kazaklar'ı kastederek: "Konayev 'in kovul­ masına kızıyorlar. .. onlar her şeye çalışmadan sahip oluyorlardı " diye ithamda da bulunmuşlar. "Time" dergisi muhabirinin Alma Ata'dan belirttiğine göre, Oin� muhammet A h metoğlu Konayev; sık olarak, "Kazakistan bütiln Sovyetler Birli­ li'ne, et, sat ve polat temin ediyor, karşılığında fazla bir şey alamıyor" demiş ol­ makla suçlanıyor. Onun üzerine, Alma Ata'ya, ayaklanmadan sonra, bol gıda mad-

1'- kar.ak TOrkleri'nln büyük Hanı Abılay Han gibi bir çok Kazak büyüklerinin mezarı Ahtneı Yese­

yf camisi avlusundadır.

24


KAZAKIST AN OLAYLAR!

desi götürülmüş. Alışılmışın dışında bol ve kaliteli gıda maddesinin bulundurul­ masını, "sıradan Alma Ata '/ılar, keşke her sene bir ayaklanma olsa da, böyle bolluk devam etse" diye alaya almaktaymış. Ö zet olarak, şimdiye kadar resmi makamlar tarafından yapılan açıkla­ malara bakılırsa C A. Sabit (ova) adında bir hanım öğretmen beş seneye, (7 Ocak

1 98 7 Kazakistanskaya Pravda gazetesi). Fizik Fak ültesi talebesi ve komsomol teş­

K. Rahmetov da yedi seneye mahkOm edilmiş (Kazakistaskaya Pravda, 1 1 Ocak 1 987). A. Omarov denilen başka bir talebe de cezalandırılmış. Bunlar resmi olarak gazetelerde yayınlanan bilgi. Özel olarak alınan bilgilere gö­ kilAtının sekreteri

re, "her gün yüzlerce kişi tevki f edilmişti r. Öl ü ve yaralı sayısı da pek roktur. Ru.�­ l ar'ın hoşuna gitmeyen, Kazak Türkü memur ve i şçileri devamlı olarak işi nden atılmaktadır."

"Sotsalistlk Kazakistan" gazetesinin 18 Şubat 1987 günkü sayısında tam olarak yayınlanan, Kazakistan'ın yeni Rus parti sekreteri Gennady Kolbin'in "Ka­

zakistan Gazetecileri Kurultayı "nda yaptığı konuşmaya göre, Rus komiinistleri bir taraftan da, Kazaklar'a yaltaklanma yolunu tutmuş. Mesela, adı geçen top­ lantada yaptığı konuşmasında Kalbin, Kazakça'nın iyi öğretilmesinin önemini be­ lirtmiş, Kazak olmayanların da Kazakça öğrenmesinin gerekliliğinden, ana oku­ lunda, diğer okullarla beraber, yüksek öğretimde Kazakça'nın öğretilmesinin öne­ minden söz etmiş, aynı zamanda da Rusça'nın önemini de bilhassa belirtmiştir. Kolbin'in Kazakça h �kkındaki sözleri, Moskova'da yayınlanan Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin organı " Pravda" gazetesinde çıkan ve Kazakça gazetelerin de i ktibas etmeye mecbur edildikleri, yukarıda belirtilen saldırı yazıyla mukayese edilecek olursa, Gennady Kolbi n'in sözlerinde samimi olmadığı anlaşılacaktır. Bu durum, Rus komünistlerinin, 1 7-18 Aralık 1 986 tarihindeki Kazak Türkleri ' nin ayaklanmalarından sonraki, temizlik ve cezalandırma çalışmalarının süreceğinin, bunun "internasyonalizm " bahanesiyle daha çok Ruslaştırma sahasına, kaydı ­ rılacalının da işareti sayılabilir.

(Bu

yazı 2

Mart 1987 tarihinde

25

yazllmıştır.)


iLAVE Blı.Gf LER Kazakistan, bağı m s ı z basın ve söz hürriyetine sahip b i r m em leket o l m a ­ dığı için 17-18 A ralık 1 986 g ü n ii altı şeh irde hatta bazı kasabalarda meyd a n a gelen milli direniş olayları hakkında, toplu bir bilgi ed inmek m ü m k ü n olmadı. Onun için de 2 M art 1 987 günü yazılan makalede yukarıda bel i r tilen h u s u s l a r ı n bazılarıyla ilgili aşağıdaki b i l g i l er i d e k ısaca aktarmayı uygun görd ü k .

2 1 Temmuz 1 987 g ü n ü Ajance France Presse (AFP) ' ı n M oskova'dan bil­ dirdiğine ·göre, "... geçen sene Kazakistan 'da olan anti-Rus hareketlerinden sonra 1000 polis işten çıkarılmıştır.. .' ' ' 'A PF"in "Kazakistanskaya Pravda " gazet es i ne a t ı fta bul un arak bel i rt ­ tiğine göre, Kazak istan'ın i çişleri ve Adalet ba kanlarının 1 6000 m em u ru h a k k ı n ­ d a da tahki kat açılmıştır.

20 Temmuz 1 987 tarih l i

"Frnnkfurter Rundschall "

ad l ı R ıı t ı A l m a n ga­

zetesi Moskova'daki özel mu habiri Elfie Siegl 'in 1 9.7.87 günü verd iği haberi ya­ yınladı. Kazakistan'ın baş kenti Alma Ata'da 2000 gencin c eza la n d ı rı l d ı ğ ı n ı b i l ­ dirdi. Bat ı Almanya gazetesi, ay n ı haberin Moskova'da yayınlanan "Komsomols­

kaya Pravda" gazetesi tarafı ndan da teyit edildiğini yazm ı ş t ı r. Aynı kon uyu , "RE­ UTER ' : ' 'A FP" ajansla rının M os kova'd a k i mu habirleri de 18 Temmuz 1 987 gii n k ü h ab er le r i n d e d o ğ ru l a m ış t ır. 13 Temmuz 1 987 gün kü ' 'A FP" ve d i ğer aj anslar, Kaza k istaıı'da Rus " K;17ak istmıskaya Praı ·d;ı " gazetes ine at ı fi a bııltıııara k , 1\-Josko­

d i li n d e yayııı lan a ı ı

va'dan verdiği h aberde, K a za k i s t an ' ı n haber ajansı " KAZTAG"ın m ü d ü r ü Cu ­ mali l smail (ov u n ) "ideolo}ik zararlı bilgilerin ;ra;rmlsmmsı."ima izin , ·erdin " d en i ­ lerek vazi feden a l ı n d ı ğı n ı , o n u n Kazakistan'da cereyan eden m i l l i yetçi gösteriler­ le ilgili ol duğu mı beli r t m işt i r.

25 Haziran 1 987 ta r i h l i "Kazakistanskaya Pravda " ga zel esi . Ka7a k is­ tan'ın Devlet Ü n iv ers i t e si n i n sabı k rek t ö r ü U. Jol d asbek (0" 1111) k o nıiiıı i st par t i s i ilyeliğinden ç ı k a r ı l d ı ğ ı n ı bel i r t m i ş t i r. O n a d a , "m illiyetçilik lıarekct lcrinc [!.Ö7 yumdun " d e n m i şti r. 8 Mayıs 1987 t a r i h i nd e "REUTER " ve ' �4.FP" aj a n s l a rı Mos ko\'a ' d a n Sovyetler'in "TASS" aj a n s ı n ı n A l m a Ata'dan verd iği h abere atıft a h ulıınarak ak­ tardığına gö re, 30 Mart 1 987 g ü ııii A l m a A t a şehri civarı n d a k i K E NSAY b ö lge­ sindeki Kazak Til rk leri ne, ya n i , Milsliimanla r'a ait meza rlar t a h r i p ed i l m i ş t i r. Ad ı 2G


KAZAKİSTAN OLAYLAR!

geçen aj anslar, Kazaklar'ın başkentindeki Kazak mezarlarının tahrip edilmiş ol­ , masının önem li olay olduğunu da belirtmişt i r. Bununla ilgili olarak , 1 986 sene­ sinde, aynı Alma Ata şehrinde cereyan eden iki günlü k gösteriyi de hatırlatmıştır.

7 Mayıs 1 987 (Moskova) "REUTER " ajansı aynı günkü "fzvestiye" ga­ zetesine atıfta bul unarak , Kazakistan'da, Dinmuhammet Ahmetu lı Konay (ov)un yerine tayin edilen Rus Gennady Kolbin'e madalyon verildiğini belirtmiştir. Bu­ nunla ilgili olarak "Reuter " aj ansı, 1 986 senesinin Aralık ayında Kazakistan'da olan ayaklanmayı ve ayaklanmaya da Kolbin ' i n Kazakistan'a tayin olmasının se­ bep olduğunu hatırlatmıştır. "Mo.'icow Nf'w.'i " (28.6.87) l ngilizce ve Rusca olarak Moskova'da yayın­

lanan haftalık dergi nin 28 Haziran 1 987 tarihi ndeki 26 sayısının 8.sahi resindeki

Vıtleril Novıkov adlı Rus ' u n "Alma Ata Sobering

Up", yani "A lma A ta Us/anmakta" başlı klı bir makalesi neşredildi. Orada ve diğer kaynakl arda belir­

tildiği ne göre, Kazakistan'cla 1 986 senesinin A ralık ayı nda meyda na gelen göste­ rilerle ilgili, sözüm ona mahkemeler o l m uş. Ne zaman, nerede, nasıl olduğu he­ lirtilmeyen Rus kom ünistlerinin mahkemesi, Kayrat Rısku lbek (ov), .Jumabilhek Thyjuma (ev) Kayırgeldi Küzembay (ev), llığılbay Thşen (ov), Ertay Köpcsbas (ev) adlı Kazak Türk gençlerini çeşi tli cezal ara mahkOm etmiştir. Öl ü m cezası veri­ len Kayrat Rıskulbek (ov) ile ilgili olarak Münih'deki TÜ RKEL I KOM i TES i kendi çapında bazı teşebbüslerde bulun muşt u r. Bu h usus, bu eserin d iğer bölümlerinde bel i rtilmiştir.

22 Eylül 1 987 (Kazakist anskaya Pravda) gazetesi, t ı p doktoru Davran� ın "pişmanlık " bildiren bir m akalesini yayınladı. Kazakistan komünist partisi­ nin Rus dilindeki organ ında belirt ildiğine göre, adı geçen makeleyi Dr. Davra n, kendisi Rus gizli polisleri tarafın dan yaka l and ı k t an ve sorguya çek ilip ı:ıylarca ha­ pisde yattıktan sonra yazmış. D r. Davran, 1 986 senesinin Arn l ı k ayı nın 1 7 . ve 1 8 . günleri Kazak istan'da meydı:ına gelen milli gösterileri destek leyenlerden o l nı ıış. Sonra, gençlere yapılan zorbalığa d ayanamamış. Ona karşı bir şeyler yapılmasını arzu etmiş. Onun için de, gizli bildiri h azı rlayıp, duvarlara yapıştırmış. Net icede tev k i f edilmiş. Sonu nda polis ona işin iç yüzünü öğretmiş. Ve öylece pişmanlık duyarak makale yazmış. H angi usfıl ve işkenceyle Dr. Davran'a "Pişmanlı k ! " ma­ kalesi yazdırıldığı bel irsiz, Ama, Stalin zamanı ndan tecrübel i. işkence ust ası R ııs­ lar'ın işkence yapmakta tecrübel i old uğu malum.

20 Eylül 1 987 tarihinde

"Reııter "

h aber ajansının Mos kova'dan helirt­

tiğine göre, Kazak istan kom ünist partisinin Rus dilindeki gii n lü k orga nı "Ka7a­ kistan 'da 200.000 ruhsatsız tiifek tespit edildi. Geçen 18 ayda ruhsatsız t ii fek /er/e 70 civarında sııç işlendiği de anlaşıldı .' ' dem işt i r. ..

27


C. KAZAKBALASI

Ajans bu nun l a ilgili olarak 1 986 senes in i n Aralık ayı nda Kazakistan'da meydana gelen milli gösterileri de hatırlatmıştır.

Moskova (Reuter Ajansı) 29 Ağustos 1 987, Rus dilinde yayınlanan "Druzhba Narodov" dergisinin Eylül 1 987 sayısında belirtildiğine göre, Kazak is­

tan'ın şimdiki Başbakanı Nursultafı Nazarbay (ev), vaktiyle kendisinin, Dinmu­ hammet Ahmetulı Konay (ev) ve onun yardımcıl arından Düysetay Bekejan (ov) tarafından tehdit edildiğini belirtmiştir. Bununla ilgili olarak N ursultan Nazar­ bayev, bir konuşma sırasında, Dinmuhammet Ahmetuli Konay (ovun) kendisi ne, "Kazak 'vatanseverliği" hakkında soru sorduğunu da anlatmış. Nazarbay (ev)'in

belirtmek isted i ği ne göre, Dinmuham met Ahmetulı Konay (ev) o sorularla, ken­ disine milli yetçilik duygusu aşı lamak istemiş. Gorbachev ile Kolbin'e yaranmak isteyen N azarbay (ev) şimdi onu kendisinin anti milliyetçilik meziyeti olarak be­ lirtmekte ve şöyle devam etme kte: "Bana evinden çıkma. Hammm evine sat dönmez. Kızm öldilril/L'cck " şeklinde tehditler yapıldı . Mek tuplar yazıldı. Telefonlar edildi. Vaktiyle kendisi­

ne, öyle tehditler yapıldığına dair o sıralarda kimlere şikayette bulunduğumı be­ lirtmeyen Nursultan Nazarbay, ken disinin, Dinmu hammet Ahmetulı Konay (ev)a' "Kazak vatanseveriyim " diye cevap verdiğini de belirtmemekte. Bir insan kendi

milletini ve kendi vatanın başkasından daha fazla sevdiğini ve koruduğunu söyle­ meyecek d u ru m a , ancak komünist sömürgesi, bilhassa Rus şovenizmi altında du­ çar olmakta. işte, Nazarbay'in sözleri onun tipik örneği sayılır. 15 Ocak 1988 günü l ngil i zler ' in "THE GUARDIAN" gazetesinin Mos­ kova'daki özel muhabiri Martin Walker'in bel irt t i ği n·e göre, Kazakistan'da Rusça olarak yayınlanan ve Kazakistan komünist partisi merkezi komitesinin organı olan "Kazakistanskaya Pravda " gazetesi, 17-18 Aralık 1 986 günleri Kazakistan'da mey­ dana gelen olaylar hakkında "yüksek seviyede komünist partisi ve KGB tara fm­ dan yarata/en tahkikat sonuçlandı " demiş. Gazete, Kazakistan komünist partisi­ nin sabık Kazak genel sekreteri Dinmuhammet Ahmetulı Konay (ov)ı itham et­ tikten sonra, onun himayesinde bulunan "1.800 polis memurunun, 18 savcmm, 184 hakimin vazifeden almmas1 hakkında Kazakistan'm Rus kökenli yeni genel sekreterinin emir verditini" belirtmiştir.

"The Guardian" gazetesinin "Kazakistanskaya Pravda" gazetesine atı fta

bulunarak belirttiğine göre, Rus komünistleri senelerden beri kendilerinin işledikleri bir insanlık suçunu da Dinnıuhammet Ahmetulı Konay (ovra yük lem işt ir. Ko­ nay (ov) ve taraftarlarını kendilerine karşı olan kimseleri kasden akıl hastahane­ sine kapatmakla itham etmiştir. Oysa, Moskov ile · Leningrad ve diğer Rus şehir­ lerinde bunun gibi insanlık suçunun işlendiği, senelerdir belirtilmişti. Hatta ulus­ lar arası toplantılarda da gündeme getirilmişti. Ama, Ruslar onu kabullenmiyor.

28


KAZA KiSTAN OLAYLARI

tardı. Şimdi ise itra r etmekteler. Çünk il Kazak istan komünistleri onu Moskova� dan örnek alarak yapmıştır. Adı geçen gazete, "19 profesör. dekan ve fak ülte idarecisinin ' ' adı ge­ çen Kazak Türkleri talebeleri gösterisinden dolayı suçlu bulu nara k tutuklandığı­ nı da belirtmiştir. İ ngiliz gazetesinin yine "Kazakistanskaya Prm da ya at ı fta bu­ lunarak yazdığına göre, Kazak istan ın "Şimkent vilayeti parti teşkilatı birinci sek­ ,.

"

reteri ve diter üç bôlgenin de birinci sekreterleriyle başka iki vilayetin sekreterleri ve daha bir çok yüksek dereceli parti teşkilatı idarecileri de suçlu bıılıınmıış ' '. Aynı gazete Kazak istan'da "kanunsuz olarak k ullamlan 14000 si/alım toplandıtmı, devlete ait hayvanlarla beraber güdülen "'e şahıslara ait 1.500. ()(}() hayvanın tespit edilditini " de belirtmiştir. Ceza olarak "5.000. 000 nıblc talı.sil edilditini, 10.000 kişinin de ik tisadf sahada suçlu bıılıındıığunıı " yazmışt ı r. Ama, "Kazakistanskaya Pravda " gazetesi eğer adı geçen "sıır/:ır " ha­ kikaten işlenmiş ise, onun mesullerinin 70 seneli k komü nist eğitimin özel olarak terbiye ettiği kişiler olduğunu, bu durumun su çun bizatihi komünist sistemde ol­ duğunu gösterdiğini bel irtmemiştir.

ÖLÜM CEZASINA ÇARPTIR il,AN KAZAK TÜRKÜ GENÇ HAK KINDA BII,D I RI YAYINLAYANLAR

MACARI,AR "AP"haber ajansı nın 20 Temmuz 1 987 tarihinde Avusturya başkenti Vi­ yana'dan belirt ildiğine göre, Ruslar'ın ölüm cezasına çarptırdığı, Kazak Türk gen­ ciyle i lgili olara k Macaristan'da 41 (k ırk bir) k işinin imzaladığı bir bildiri yayın­ lanmıştır. Macar ayd ını Miklos H araszt ı ' ı n Budapeşt'den tele fonla Viyaııa'da k i · � p " ajansı m uhabirine belirt tiğine göre, 4 1 Macarın imzaladığı bildi ride, Sov­

yetler Birliği 'nin Reisi cumhuru Andrei Gromyko'ya hitap edilm iştir. Onun, öliim cezasına çarptırılan Kazak Türk genci Kayrat Rıskulbek ' i "af" etmesi talep edil­ miştir. Öyle bir uygulamanın, M acar h a l kını sevindireceği beli rtilmiştir. 41 imzalı Macarlar'ın bildirisi, "Taahhütlü " olarak Budapeşte'deki Rus Büyükelçiliğine gön­ derilmiştir. Adı geçen bildiriye M acaristan'ın, Gyorgy KONRAD, Laszlo RAJK, Gabor DEMSKY, Janos K I SZ ve Gaspar M I K LOS TAMAS gibi tanınmış yazar­ ları da imza koymuştur.

ÇEKLER ' � FP" h aber ajansı ve diğer kaynakların belirttiğine göre, Çekoslavak29


C. KAZAKBALASI

ya' nın "CHA RTER-77" adlı insan haklarının savunucusu grubu da, ölüm ceza­ sına çarptırılan Kazak Tü rk genci Kayrat Rısk ulbek (ov)' le ilgili bir bildiri yayın­ lamıştır. Çeklerin bildirisi 5.8.1987 tarihinde Batılı ajans m u h abirlerine de da�ı­ t ılmıştır. Kazak Ti.i rk genc in i n öldi.irülrnemesi talep edilen bildiri Prağ'daki Rus Bü­ yükelçiliğine Jiri SABATA adlı şahısla gönderilmiş. Fakat, adı geçen şahıs yolda polisler tarafından tevkir edi lmiş ve bildiriye el konmuş. Çekoslovakya'da yayınlanan bildiriye, eski dış işleri Bakanı H . H ajek� i n de içinde bulun duğu 7 7 kişi imza koymuştur.

POLA N YALll,AR Ruslar'ın ölüme mahkum ettiği Kazak Türk genci Kayrat Rıskulbek 'in kurtarılması için Polonya'da iki defa bildiri yayınlanmıştır. Onlarla ilgili olarak Münih'deki T Ü R K E L I Komitesi bazı girişimlerde bulundu. Mesela, Ankara'da­ ki "YEN! FOR UM" dergisi nde de çıkan aşağıdaki bildiriyi neşretti.

ÖLÜM CEZASINA ÇARPTIRILAN KAZAK TÜRK GENCi Geçen 1986 senesinin Aralık ayının 1 7 . ve 1 8 . günleri KAZAK I STAN'ın başkenti Alma Ata'da

Kazak Türkii talebelerinin milli ayaklanması oldu. Ka­

zak Türkü talebelerinin ayaklanması "bardağı taş1ran son damla " şeklinde Kazakistan komünist partisinin Genel Sekreteri Kazak Dlnmnhammed Ahmeto�lu •

Konay (ov'un) azledilerek yerine Rus Gennady Kolbin'in tayin edilmesi sebep olmuştu. Çeşitli kaynaklar, Kazak Türk ' ü talebelerinin adı geçen milli ayaklan­ masına "300.000 ", "10.000 " kişi katıldığını, onun bastırılması için Rusların Al­

ma Ata'ya "70.000 asker götilrdilğil " ve "çok ôlil, yilzlerce yara/J " olduğunu be­ lirtti. Alma Ata'ya varan Batı memleketleri muhabirlerinin sorusuna verdiği ce­ vapta, Kazakistan hükümetinin başkam Nursultan Nazarbay (ev): "ayaklanmaya J()()() kişi iştirak etti. iki ölü var. iki yilz yaralI var" diye belirtti.

Sovyet basınında da yayınlanan bilgi esasında 1 9.6.1 987 günü Mosko­ va'da ki batı memleketleri haber ajanslarının belirttiğine göre Kazak Türkü genç­ lerini n milli ayaklanmasına iştiralc eden M imarlık fak ültesinin talebesi RISKUL­ BEK (ov) ölüm cezasına çarptırılmış. Y. KÖ PESBAY (ev), T. TAYCUMA (ev) de­ n ilen diğer i k i talebe de

on

beş ve beş sene hapis cezasına çarptırılmış. T. TAŞEN onbeş ve

(ov) denilen marangoz ile K. K Ü ZEMBAY (ov) adındaki kaynakçı da ondört sene ceza almıştır.

Çeşitli kaynakların belirttiği ve özel olarak aldığımız habere göre, tale­ be ayaklanmasından sonra Kazakistan'da kazak Türkleri toplu tevkif edilme ve

30


KAZA KiSTAN OLAYLAR!

işten çı karı lma okuldan atılma, gibi u m umi tem izliğe d uçar olınıışt ı ı r. ,

lerce hatta, binlerce kişinin akibeti belirsizdir. . :

. . . yilz­

"

'

"KAZA KiSTA N KAZAKLA RINDIR ", "BiRLEŞMiŞ M ILL. ETI FR I TEŞK LATINDAN KAZAK iSTAN i ÇiN AYR I TEMSiL HA KKI iSTi YORUZ ' : " KAZAKISTAN'A MUHTA R i YET VER iLSiN ", "KOLBIN R USl'A'NA DÖN " gibi yazılı dövizler de t aşıyarak gösteri yapan talebelerin böylesine ağır cezalara çarptırılmasına, H Ü R DÜNYADAK İ İ NSAN HAKLA R I N I N SAVUNU­ CULARI olarak geçinen dernek ve kuruluşlar, basın sessiz ve ilgisiz kalmıştır. Hür Dü nyadakilerin öyle ölüm sessizliğini bozmak ve uyandırmak istercesine hareket, POLONYA' lılar tara fından yapıldı.

"REUTER " ile ' '.4. P " ajansları n ı n 29. 6 . 1 987 günü Warşova d an belirt­ tiğine göre, POLON YA'daki " Hürriyet ve Banş Teşkilatı " 26.6. 1 987 Cum a günü Warşova'daki Sovyetler Birliği e lç iliği vasıtasıyla Mikhail Gorbaçov'a bir mektup '

göndermişler. B u hususta, 29.6. 1 987 Pazartesi günü "Reııter" ile ' '.4. P " aja nsları açı klamada b ulunan POLONYA' nın "Hürriyet ı1e Barış Teşkilatının" idarecilerinden JACEK CZAPUlDW İ CZ, ·� Kazak talebenin öliime mahkum edilmesi doğru değildir. Karar değiştirilmelidir " diye kendilenin Mik­ hail Gorbaçov'a hatırlattıklarını bildirmiştir. POLONYA' NIN "Hürriyet ve Ba­ nş Teşkilatının " idarecisi, adı geçen mektupla kendilerinin " h ür dünya " ve BA­ Tl 'daki hürriyet ve barışseverlere de seslenmekte olduklarını hatı rlatmışt ır. muhabirlerine

..

Diğer taraftan Polonya' nın batı tarafındaki POZNAN şehrindeki hür­ riyetsever kişiler d e, kendi başların a imza toplayıp, Kazak talebenin ölüm cezas ı­ na çarptırılmasının doğru o l mad ı ğı nı belirtmiştir, Pekçok kişi imzalayan ve Ka� zak talebeyi ölüm cezasına çarptı ran kararın değiştirilmes i n i rica eden başka bir mektubu da POZ NAN'daki Sovyetler Birliği konsolosluğuna vermişlerdir. T Ü RKEL İ KOM İ TES i olarak, insan l ı k , hürriyetseverl i k ve gerçek ba­ rış adına, Kazak Türkü talebeleri davasına sahip çıkan, bu hususta "hilr dünyadaki " ve "BATIDA KILERE de" seslenen POLONYA LI L AR'A teşek k ü r ederiz. Gerçek hürriyet ve barışın n e olduğun u, ancak başın dan geçen bili r. Bununla ilgili olarak POLONYALI LAR'IN "hür dünya" ve "BATI " diye yapmış olduğu çağrıya, gerçek hürriyet ve barışın taraft arlarını kulak ver­ meye davet ederiz. Bilhassa T Ü RK İ YE'deki teşekkürlere, basına, Türkistan'ı ve onun özel olarak Ruslaştırılma teh likesine duçar o l makta olan Kazakistan bölge­ sindeki ağır d urumu hatırlatırız.

Türkeli Komitesi Münlh, Batı Almanya -3 1 .


C. KAZAKBALASI

Polonyalıların Kazak Türkü genci Kayrat Rıskulbek' i ölümden k urtar­

mak için yayınladığı i K i NCi bildiriye 70 (yetmiş) k işi imza koymuşt ur. Başta l..ech Walesa olmak üzere 70 kişinin imzaladığı bild iriyi tarihi vesika sayarak aşağıda tam olarak İ ngilizce metin ile yayınlıyoruz. 70

open

This

Erui ;: e r. t P o l e s Appe a l F" o r C l erı;e r: c y fol:' 1< :·- ·Ra-z k u l b e kov

t o the Suprerı;e Sov i e t o f t h e USS R ,

appeal

to

t he

Pre s i dium

of

6 July

S ov i e t

Supl:'erı;e

the

6 J u l y 1 9 87 .

Or. 19

J ur: e

da i ly

the

t he

involv e d

pe:-sor:s or.ly

i 3 87

ve:-y

e r: s u i r. g

ir.

p a s s ed

A :- c h i t e c ture

itated. th e

We

a pp l i e d ,

natul:'e

18

P l:' e s s

A ge r:c y ,

q � c : i r: g

passed

Aln: a - A : a

i r:

Dec en:ber t he

of

year

first

C ap i tal

ar.d

Warsaw ,

l�e

1 98 6 .

student

p u n i s hm e n t

t he

is

of

the

the

death

Ir.s t i t u t e s ar. c t i or.

ul t in:ate

or:

have

ar: d

d i s tu:-bar:ces

bour:d tt> e ıı: p l:' e s s a r: ıı: i e_ty o v e r t h e

lo" e fe e l

R a s k u l bekov ,

is

It

the

of

17

of

Po ! i s h

s e r: t e r.c e s

the

dat e d

is

of

ar.d

i t h a s not y e t beer. abo l ­

in coun t r i e s lo"her:'e

i s no hop� t h a t t h e conv i c t c o u l d e v e r:' be s oc i a l l y rehab i l ­

fir.d

d i ff i c u l t

it

to

iıı:agine

that

.t h i s

could

possibly

app:!.y

in

case of a boy o f 1 8 , ad.mi t t e d to a Sovi e t ac a d e n: i c s c hool , a r. d t h e r:'e :'o r e ,

presuır.ably ,

• i th

that

a•are

a : i or. s could

s t :- e e t

the

n:akir.g

it a

side

pa s s e d

ration

of

the

g e ;: e :- a l

death

and

convi c t i on

the

not

b u t lo"e

1 95 6

d e �o r. s t ratol:'s

in

Po z r:a ı'ı

then

d o r: o t

•er'e

a

t ha t

th i r.k

been

nu:=be:-

of t h e se c ur' i ty

ar.d o r. that

We

depl:'aved .

t i n: e s

sever:'al

h as

Pol ar:d

n:or:'ally

a:-e

have beer. pl:'on:pted by c o r: s i de :- ­

s e r. t e r. c e n: i ght

p l:' e v e n t i v e ıı: e a s u re ,

death . In

f indings

the

had

of

k i :!. l e d

forc e s ,

this

s c en e

the

of

b :ı t h o r:

b u t s e r: t e r: ­

in t h e c a s e . o f tho s e r e sp o r: s i b l e fol:' t he l a t t e l:' t o o k i ı: t o c o:-: s i :ie ­

r e s p on s i b i l i ty they

a

ı:: an ' s

d � s t u:-bar. c e s

t he

eal:'l i e r

r.o

s e ·: e r' ity

j u s t i fy

ces

r.c

s arr.e ,

Alıı:a-Ata .

t h e r:'e

10hen

d i s tul:'ban c e s

kno..-ledge

t he

on K .

in

i s ir'l:'eversible . i s hed ,

the

All

repo :-t e d

t he

of

CO!:'r'espor.der.t

Pl:'av d a ,

i r. a d e q u a t e

trial .

s e r: t e n c e

�os c o•

K a z a�.�s:.:ava

1 9 87

be e n

of

of

i r: d i v i d u a l s

a c t ing

s e n t e r: c e s

sociologists

in

.

It

c o l l e c t i r. g

e v i der:ce

e r. c ou r: t e r' s

p a r-t i c u l ar'

ar:d

inv o l v e d

d:-e•

in

n:ass

a t t e r: t i o r.

to

d i s t ur'bir: c e s ,

of part i c u l ar e ıı: c i t eı:: e r: t ,

condi t i ons

has

•ho

als o

to

e s t ab l i s h i r.g

be t he

d i f fi c u l t i e s .

bor'ne tr u e

Ever.:.s

in mir:d t h a t

cou:-se ere

of

e v e r: t s

w; i t r. e s s e d

in

the t he

diıtir. :. s hed

fac t

that

a r: d

t h e r' e

were

the

pro c e s s

ir:

such

of

cases

c or. :l i t i or.s

o�

s t :-or:g e n: o t i o r. a l pr'e s s u re ar.d t h e i r chaot i c coul:'se ıı:a�es n:e�or i e s o f • i t r. e s s e s ur.:-e l i ab l e . T a k i r: g

i r. t o

�:e a ;ıp e a l

to

c c :-: s i d e :- a t i o r. ,

t!"ıe S�p!"'e�e

abo v e

S ov i e t

.or

all

the

t he

USSR

u t e t h e d e a t h s e r: t e r. ce .

32

hurr.ar. i t a =- i ar. to rr.a k e

use

aspe c t of of

i ts

the

:: as e .

to

.: :Jr:.::.-

right


KAZAKİSTAN OLAYLAR!

S i g r. e d :

Lech Dyıı:ar ski.

Lech lfal e s a

Zbigr:.iaw Ro��•ze ... s k i - phys i c i s t Jar:. J 6ze r L i p s k i · - "·r i t e r Jar. K i e l ar:ow� k i - b i o l o g i s t Z o f i a S t e rar.o�· s )( a - ' l i t e r ar y lris to.['iar. Ste rar. S t a r c z e ws ki - p h i l o l o g i s t J ac e k Fedorow i c : - art i s t J a c e k Tayl�r � lawyer Jerzy J a s t rze�bowski - j our� a l i s t

·

E'k·a Tor.:a s z e -. s k a - phys i c i s t K l e� e r. s S z a r. i awski

Ar.dr:ej

-

p h i l o s op h e r

S t e l � a c hows k i

-

F at h e r Heı:ryk Jar.kowski

lawye::­

Marc i n P r :ybyl ow i c z - e r. g i r:. e e r

Krys tyr.a Zac h·.·a t o -.· i c z - set desigr:.er Ar.rzej

K u l i k - .a!: g l i c i s t

cather Jan

1-'ri t e r

- la-.·yer Sadlowski

Father Cze s 1 aw

Ar.:-.a S zar.ia·.: s k a

:: ·. a

_,

Ar. i e l a S t e i ı:sb�::-go'ka

Zieja

�ac i e j

rilm

Wa j da

Krzys z t o r

Wo l i c k i

-

d i r e c �o r

j ourr..a l i s t

J ar.kows k i - � e l d e r

P i w ots k i Father Jar. S ikorski

Seıceryn J a\c o rs k i - s t e e l •·orker

A l e k s ar.der

:ö c-;�ı:ila Jaı:as

Zor � a Kurato�ska - phy s i c i ar.

�l a d y

sl aw S i la-�owickı · - lawyer F at :ıe :- aror.islaw De :ı:bo -..· s ki

Z b i g ı: i e w J a r. a s -

G r z e g o r z B�g�ta Ja c e k Kurot

C ::- : e gorz J a s z�tsk� - j ourr.al i s t � � � � a l e ı: a a o g � : a - ge r. e t ic is t

Ad��

� i c hnik - h i s t or i ar.

2ogda�

Boruse�icz

r. ur s e

I lo�ie c k i - j ourr. a l i s t

To:ı:as z Jas trun - wri ter

Mo s kıo;a - j o u rr. a l i s t wri.ter Jar.u s z K l ek o .- s k i • :ı: u s i jı; i a r. · Jerz� K r o p : � r. i c k i � � c o r.c�i s t Grze gor:Z Pa l k a - e::g iı:e·e r Z e r. o b i � K i t a - phi l o lo g i s t Lu d w ik a Wu j e c - p t: ys i c i s t El z b i e ta J�drz e j uk - �athe � a � i c i an , j o u r r. a l : s t Ewa Berbe::-yusz

j ourr.alist

Jac e k

� J o urr:. a l i s t

Artui' M i � dzyr z e c k i -

Jar. S t rz e l e c k i .- soci'"o l o g i s t Ja �wi ga S t::- z e �e c k a - psyiho l o g i s t Ar. :irz e j S i o...·ik - driver S t � far:. B r a t< t o-..· s it i - j oı.:rr.alis t ::: �-.-: ard We r:. de - ı a...:ye r A:-. i ::- z e j 6ra.ı.ır. - wr i te ;:" . . :iar.r:a Kral ;: re�o r : e ::-

Z b i g r. i e w· B'-lj ak

Ha l ! r:. a � i k o l a ! ska - ac : ::-e s· s

wr i t e r '.'!a ::- i ar. Brar:.dy s - ,. r :. ter K�ys tyr:.a L as k ow i c z � art h i s torlar.· J e ::- z y S .

- bic�phy s i : � � t

J a r. W i r. i e ck i - e c or:. o� i s t

: c � ! a Ro�aszewska - phy5 i c i s t

. ::A: s.dy sla,.; F:-as:_;ı:iuk - dri·ıer

Ee : eı;a E<o�oro'k·ska Kr:ys:tof. S : !w i� s k i

t e c �r. i c iar.

A l ir.a P i e tko .. ska -

� a c ie j

- h i s t�rian

- � t e e l wkr.

Tad e u s z J e dyr.ak - :ı:ir.er

Site -

He r. r y k Wuj e c -

phy s i c i s t

Jaı:usz Palub i c k i - h i s t o r i ar.

ALMANLAR Batı Ahnanya'nın. ''Dk �it" gazetesinin 25.8.87 günkü sayısında ve gibi, Batı Almanya'nm"Çahşma Bakanı Norbert

ajans haberlerinde belirtild iJi

BWEM, Ruslar'ın öharne mah k 6m ettiği Kazak Türk genci Kayrat Rıskulbek (ov)

ha kında, Batı AlmarıYa'nın

k Dış İşler Bakanı Hans - Dietrich Oenscher'e bir mek­ tup yazar�k. ooun kurtanlması için harekete geçilmesini rica etti. Çalışrril Ba-. ·

kanı Norbert BWEM bununl a ilgili olarık,kendi$ine Frankfurt şeh rindeki Ulus­ lar Arası insan Haklarını Koruma Cemiyeti t arafmdan yapılan müracaatı" da ha. tırlattı. (Ba ee...ı,..a T'ORKELI bmltesl .....,... aıanllDlfltr. ntiUiı dfter IÔlfelne). . ' . BONN: 31.1:1H'7 Batı Almanya'nın (iktidardaki) Hıristiyan Demokrat Partlsi'iıin gençlik kollarının başkanı Cllrlstopla 80RRER Sovyetler BfrlitJ'ıie 33


C. KAZAKBALASI

seslenerek, Kazak Türk talebesi Kayral Rıskulbek hakkındaki ölüm cezasının in­ faz edilmemesini talep ettiklerini açıkladı.

BONN: 18.8.1987 Batı Almanya' nın Dış İşleri Bakanının muavini Hel­ mut Schaefer, Moskova'daki Batı Almanya Büyükelçisi' nin Sovyetler Birliği Dış İşleri Bakanlığı nezdinde teşebbüse g"eçerek Kazak TOrİc talebesi Kayrat Rıskul­ bek'in öldürülmemesini talep ettiğini belirtti. Batı Almanya hükümeti, aynı za­ manda, Uluslar Arası Cemiyetlerin gözlemcilerinin, Kazakistan'ın başkenti Al­ ma Ata'ya giderek serbest bilgi toplamasına imkan verilmesini de talep etmiştir. Helmut Schaefer'in açıkladığına göre, Rus Dış İ şleri Bakanlığı, Batı Almanya!. nın talebinin gerekli makamlara iletileceğini vaad etmiş. Gene Batı Almanya hükümeti Dış İşleri Bakanı'nın muavini Helmut Schaefer'in belirttiğine göre, "Dış işleri Bak�nlığı 'nın elde ettiği bilgiler, Rıskul­ bek 'in -o tarihe kadar- ôldürülmemiş olduğunu, 25.6.1987 günü Doğu Almanya KP'inin organı "Neues Deutschland" gazetesinde Rıskulbek öldürüldü diye çı­ kan haberin dotru olmadıtını ispatlamıştır" demiştir. Bu bilgileri Helmut Scha­ efer

Batı Almanya parlementosuna yazılı olarak sunmuştur.

BONN: 8.10.1987 DPA ajansı Batı Almanya'nın iktidardakı Hıristiyan Demokrat Partisi'nin Millet Vekili Wılfried BOEHM ' in Batı Almanya'nın Dış İşleri Bakanı'nın muavini Helmut Schaefer'in verdiği bilgileri aktararak Kayral Riskul­ bek (ov)'un henüz öldürülmediğini bildirdi. Millet Vekilininaynı zamanda, "onıın kurtarılması için Batı Almanya 'nm çeşitli şahsiyet ve grupları müracaatta bulunmaktadır " dediğini de ajans bilhassa aktarmıştır.

AMERiKA' DA ABD'nin Başkanı Ronald Reagan, 1 9 Thmmuz 1987 günü yayınladığı "Esir Milletler Haftasıyla" ilgili bildirisinde,1986 yılında insan hakoJarı ve bağım­

sızlık için mücadele eden halkları sayarken Kazaklar'ı bilhassa belirtmiştir. Amerika'nın New York kentindeki "FREEDOM HOUSE" teşkiUltı 3.8.1987 tarihinde Sovyetler Birliği komünist partisi sekreteri Mlkhall S. Gorbac­

ile Sovyetler Birliği baş savcısı Aleksandr Rekuno"'a aşağıdaki telgrafı çeke­ rek, Kayrat Rıskulbek'in ölüm cezasına çarptırılmasının dolru olmadığını belirt­ miştir. " FREEDOM HOUSE - Rus liderlerine gönderdili iki telgrafın-birer nüs­ hasını ve aşağıdak i mektubu TÜR KELİ komitesinin başkanı lsmall P mar 'a gön­ dermiştir. hev

34


KAZA KiSTAN OLAYLAR!

H A IL�RAH SERV l C E �ENTER 't- I D D L E T O W N , V A , 2 2 6. 1l 5 Ö•3 A t�

. ll • 0 3 � 6 7 0 S 2 1 5 0 0 2

1

O B / OJ / 8 7

ICS

IPMMTZZ

CSP

NYAB .

2 1 2 1l 7 3 9 b 9 1 · M G H T C H T N E � Y O R K N Y 0 8 • 0 3 0 3 5 4 P E S T

FREEOOM

HnUSE

E ı\ S T 2 1 5 1 s r N ( W YOH� NY

E L E T CHER

ıooıu

l h l S I S A C: O N F ! H .. A T I O I'-. C C: P y O F T H E F C L L O l\ I N G ,.. (Ş S A G E I TDMT NE� YURK NY 08•03 0 354P E S T I � T �E N E R � L S E C R E l A R Y Pl K H A !L S G O R B A C H E V

THE KREML J N

. HOSCOW c snv I E T U� ! t N ) . " [ H /\ V [ D A M I ;� l D T t- E O F F l C I A L L y � E P O R T E D F A C: T S l N T HE C A S E O F K A'f R A T " Tb K U L � l:. K O V t c C U S E � O F H A V l H G .. u R O E R E D A N A U X I L L l A R Y P C L I C E H A N O U R I N G A 0 1:. � 0 N S T f< A T ! n t ; L A S T Y E A I< I N A L H A • A T A , W H l-L E U K I N G A N C T H E R P E R S O N S L I F t ı s A L � A Y S T r � [ C C N O E M NE D , WE B E L I E V E T H E C I R C U � S T A N C: E S A S ı; [ P U R T E � I tı l H I S C: A S E C A L L S F O R P U N I S H M E � T S H O � T O F E K E C U T I O N � T H E l"I M' ıi Y O lJ T ı-t , A N ::' F A ( T nu T , HJ A C T O F � U R O E R W A S A L L E G E D L Y C: O t' H I T T E D � U R I N G A O E M U N S T � A l ! O N A L R E A D V � A OE V l O L E N T B Y T H E P A R T I C J P A T l O N O F � Ml Y O T H H: P [ R S O l'-. S , ,\ R E C I R C lJ t-1 S T A N C E S T H A T S H U L: L D L E A D , T O A H O R E � P P H U P R J A T E S E h T E � C E T � h � E X E C U T I O � . W E H OP E Y C U � I•L L D E � O N S T R A T E S lJ C H C D " P A S · S l ll k J rı T h l S C A S E F R l::F Cı l l � f.i lı U S �

ı s : s o E �: ı H GM C I JH F'

35 .


C. KAZAKBALASI

Freedom House J.

4 8 East 2 I s t Strect Ncw Ynrk. New YörJ... 1 00 1 0 2 1' 2 .' 4 7 3 - 9 6 9 1 T E LE \'. : 42 94 3 9 - FR E E D0\1

Fn·c dom 's Advocat(.· t hl" \Yo r l d

D e a r - Mr .

P i na r :

'Enc l o s e d

are

c opie s

F r e e d orn Hou s e· s e n t G o r b a c h e v a nd on b e ha l f f a t e we

to

two

t e l e g r am s

ye s t erda y

to

Ry skhu d b e ko v ,

c an � e ma d e

'

'

/":,

. ·

Rekunov

who s e

less

S in cerely ,

. :<,::· ..(

that

G e n . ·S e c r e t a r y

G e n e r a l P r o c ur a t o r

o f Ka y r a t

a l s o hope

of

O wr

/ '

harsh . /

/-<;---

:.. -� . .

:.

-

..

E l i z abe t h L e t c he r

TÜRKIYE'DE

·

Polonya. Çekoslovakya ile Macaristan ve Batı Almanya'·yla mukayese edecek olursak, TUrkiye'de resmi ve gayrı resmi kuruluşlar tarafından, Kazak Türk talebesi Kayrat Rıskulbek'i kurtarmak için bir teşebbüse geçilmediği görülecek­ tir. Oysa Batı Almanya'nın MUnih şehrindeki TÜ)tKELI Komitesi, Türkiye'deki basına ve diler kuruluşlara da yeteri kadar bilgi materyal göndermişti. TÜRKE­ lt Komitesi tarafından dağıtıla� öyle bilgi ve bildirilerin bazıları, Ankara'daki ,

" YENi FORUM ' : " YANKT", ' �ZER BAYCA N" ve İstanbul'daki " YENi BA­ TI TRA K YA" dergisinde ve bazı gazetelerde yayınlandı. 36


KAZAKISTAN OLAYLAR!

Türkiye'de günlük gazetelerde Kazakistan'daki 1 986 senesindeki gösterilerle ilgili olarak yayınlanan önemli makalelerin bazıları şunlar olmuştur:

Ergün Göze: "Kazakistan Rusların delil Kazaklar'ındır". (Turcüman Gazetesi, 1 l . 1 . 1 987)

Nuri Esin: "Kazakistan Olayları Rusya'daki Milliyetçi Direnişin llk Gösterisidir". (Gü naydın Gazetesi, 1 7 . 1 . 1 98 7 ) Coşkun Kırca: "Soı-yet Rıısya 'da Türkler". (Hürriyet Gazetesi, 3 0. 1 2. 1 987)

Yılmaz Öztuna: "Kazakistan 'da Olaylar ". (Tercüman Gazetesi, 2 3 . 1 2 . 1 986)

Zarer Atay: "Bir isyan". (Tercüman Gazetesi, 23. 1 2 . 1 987) Kazak istan'da 1 986 senesinin Aralık ayında meydan gelen olaylarla il­ gili, Tilrkiye'de bazı dergilerde de önemli makaleler çıktı. Mesela, Ankara'da ya­ yınlanan " �ni FORUM" dergisin i n Şubat 1 98 7'deki 1 78. sayısında, "Tilrklilğil

Yoketmek için Bulgar - Rus dayan ışması " ve "Kazak Milliyetçilerinin Slogan/a­ n . : • başlıklı makaleler basıldı. İ stanbul'da yayınlanan "TÜRK D ÜN YASI A RAŞTIRMA LA R ! " der­ gisinin Nisan 1 987'deki 47. sayısında yayınla nan 18 sah i fe t utan "Kazakistan Kazakların" başlıklı Hasan O R A LTAY 'ın yazısında Kazakistan 'daki olaylar h ak­ kında, bir çok ilgi çekici bilgi verilmişt i r.

Kazakistan Olaylarıyla İlgili Sempozyum 1 986 senesinin Aralık ayının 1 7 ile 1 8� i günleri Kazak istan'ın A l m a Ata dahil altı büyük şeh rinde ve bazı kasabalarında meydana gelen, Kazak Tür k genç­ lerinin Rus esaretine karşı gösterisiyle ilgili olara k , 9 Mayıs günü tstanbul 'da Ga­ zeteciler Cemiyeti Kon ferans Salonun'da bir sempozyum tertiplenmiştir. Bir çok tanınmış şahsiyetin katıldığı " Son KsZRkistsn Olayları " konu­ lu sempozyum, İ sta nbul'daki " Dotu Tiirkistan Göçmenler Demeti " tarafından tertiplenmiştir. ·

Doğu Türkistan Göçmen ler Derneği 'nin tertip ettiği Kazakistan'daki ayaklanmayla ilgili sempozyum hakkında Tür k basının da olumlu değerlendir­ meler yayınland ı. Mesela; 1 5.6. 1 98 7 tarihli hartalık " Yeni Düşünce" gazetesi adı geçen sempoz­ yumda yapılan konuşmalara bol yer vermiştir. Bununla ilgili olarak, ilim adam37


C. KAZAKBALASI lannın, gazeteci ve yazarlaria yüksek rütbeli emekli subayların sempozyumda yap­ tılt konuşmada, Mehmet Ali Blrand adlı gazetecinin Kazakistan'daki olayları de­ lerlendirmesinin yanlış olduğunun anlaşıldıtına işaret edilmiştir. · 12.5J 987 tarihli "Milli.ret " gazetesinde Kazakistan'la ilgili adı geçen se­

mpozyumdaki emekli General Sami Karamısır'ıri Prof. Dr. Necmeddin Hacıem i­ noğlu' nun konuşmasına da değinilmiştir. I U . 1 987 tarihli " Yeni Nesli" gazetesi de, lstanbul'da Doğu Türkistan OOçmenler Derneği'nin tertiplediği Kazakistan'daki ayaklanmayla ilgili sempoz­

yuma geniş yer vererek bütün konuşmacıların sözlerini özetlemiştir. Kazak Türk­ leri'nin hareketinin esarete karşı direnme olduğunu belirtmiştir. 1 1 . S . 1 987 tarihli "Son Ha vadis " gazetesi de ay n ı sempozyuma geniş yer

vermiştir. Resim de basan gazete, sempozyuma' katılanların isimlerini de yayınla­ mıştır. "Kazakistan olaylan Ruslar's /syandır" başhğıyla basılan yazıda gazete, bilhassa Dr. Reha Oğuz Türkkan'ın konuşmasından pasajlar vermiştir.

bolu Türkistan Göçmenler Derneği tarafından l stanbul 'da tertiplenen

"Son Kazakistan Olaylan " konu lu sempozyuma

I0.5J987 tarihli "Tiirklye" ga­

zetesi de yer vermiştir. Aynı konu 1 1 .5.198 ? tarihli "Thrcümsn" gazetesinde de

resimlerle verilmiştir.

lstanb1ıl'da Dofu Türkistan G6çmenler ·

Demefl tarafından Kazakistan�

daki ayaklanma hakkında tertiplenen sempozyuma, Doğu Tü rkistan Göçmenle-

. ri Derneğinin " Dolu TÜRKiSTAN" adlı yayın organının "birinci " sayısında da geniş yer verilmiştir. Bununla ilgilj qlarak DTGD'nin "yaym orgam " ·� . . Al­ manya'daki TÜRKEL/ KOMiTESiNiN yayınlamış o/dulu bildiri de, -Kazak- is­ mi almış dernek ve vakıflar Kazakfstan 'daki ayaklanmayla ilgili bir girişimde bu. lunmadı.. :• dedi şeklinde belirtmiştir.

Bazı sözde "ICımllıfı " geçinenlerin, Kazakistan'daki olaylarla ilgili olarak

set çıkarmayışını,

yapılmak istenen girişimlere katılmayışını, hatti engellemesi­ ni, · bir bildiriyle TÜRK ELİ Komitesine mensup kişilerin nefretle protesto ettiği "1'ÜRK YURDU;, dergisinin 1987 senesindeki 8� sayısında Mahmut ALAŞBEK'in

4'KA�KISTAN'da iSYAN" adlı makaleSinde de belirtilmiştir. Yazar şöyle de·

. iniştir:

·� ..

Sayılan on binleri aşan hor dUnyadaki Kazak Tarkleri olay karşı­

sında 1"Jr ııarlık �lr. Muhacemtelci. Kazak Tarkleri için KGB tara­ fıntıfan tuı'UIM Stwyet propagandası yapan �-'liizding Otan KOÔAMI" en azından fili"dhiilfti lai iillu•·ı ı;asrr.u etmek :amacında J;aşarıy& üJaJMıştır. "Bilicling

.. ···

or.u•• adlı ,.,.... o....m pzeıe· halen hor dtlftyadaki JCazaklar'a , ,· �. ·

38

·

düzenli olarak


KAZAKİSTAN OLAYLAAI Federal Almanya'daki Kazak Türkleri ' nin cemiyeti olan

' ' TÜR

KELl

KOMiTESi " hadiseleri d ünyaya d uyurmada başarı gösterirken, Sovyet aleyhtarı faaliyetleri küçük çaplı kalmıştır. . ! '

Doğu Türkistan Göçmenler Derneğinin organı "Dolu Türkistan" ga­ zetesinde ve "Türle Yurdu " dergisindeki Mahmut A laş bekin makalesinde sözü edilen bildiriyi, tarihi tespit ve i bret levhası olarak burada aynen ya.yınlıyoruz. Bil-. diride şöyle denmiştir: Utanmayanlara Yuh Olsun! 1 986 senesinin aralık ayının 17-1 8 ' i Çarşamba ve Perşembe günleri, KA­ ZAKİSTAN'ın başkenti ALMA ATA'da KAZAK talebelerinin Ruslara karşı gös­ terisi oldu. Çeşitli kaynaklara göre, talebelerin önderlik ettiği gösteriye 10.000 (on­ bin) genç ••e civardan gelen 300.000 (üçyüz bin) k işi katılmış, ölen ve yaralanan çok olmuş. İlk anda 1000 kişi (Kazak idarecilerden) tevkif edilmiş. Gösteriyi bastır­ mak için 70.000 (yetmiş bin) Rus askeri vazifelendirilmiş. Ruslar'ın belirttiğine göre, gösıcriye "Milliyetçilik " sebep olmuş. Batı basını da, "dini" ve "milli" d uyguları n Kaza k ları şahlandırdığını belirt miştir.

Gösteriye iştirak eden Kazaklar:

' 'KAZAKlSTAN KAZAKLARINDIR'' "Avtonom- kendi kendimizi idare etme hakkı isteriz" "Birleşmiş Milletlerde Temsil Hakkı isteriz " "Amerika bizimle, Rusya bize karşı " "Ruslar Rusyaya dônün" diye slogan atmış "uran salmış". Kışın bu soğuğunda, binlerce Kazak hapishanelere atılırken, şehitlerin anne baba ve akrabaları kan ağlarken, dünya basını, hep "Milliyetçi" Kazaklar­ dan bahsederken: "Kazakız" diye mangalda kül bırakmayanlar ne yaptık? "Kazak " diye dernek ve vakıf kurduk diyen, fakat Milliyetçi.:fUrkçU şu­ ura sahip olmayan,

KAZAKLIÔI

"dastarhan" başına gelince, "Kazakistan'daa

davet alınca, "dombıra' � ' "kepeş ' � "plak " ve kitap gibi hediyelere sahip olunca, Kazakistan 'dan gelen folklor toplululunu gôrünce hatırlayan "batır/ar" n� yaptı? Davamıza, katledilmekte olan aynı dinden, aynı kandan öz kardeşleri­ mize sahip çıktık mı? Yazıklar olsun! 39


C. KAZAKBALASI . Hemen bir yürüyüş yapalım, her tara fa bildiri dağıtalım" diyenleri, es" kiden olduğu gibi, komünist ve solcu ağzıyla:

: Bun lar MHP'ci başımlZI belaya sokar" diye karaladınız. Gene "Biz siyasete karışmayız " diye "montanısıdınız" (uysallaştırma). '

Vak t iyle,. "Esir TUrklerin davası

�ir batandar" düşüncesinden

hareket

ederek Bulgaristan'ı protesto yürüyüşüne katılmak isteyenlere; "MHP rıin işidir, '

tehlikelidir, siyasettir " diye bi lgiçlik taslayan zavallılar, gene karşı çıkı ııiız. Şimdi de, "MAZAKISTAN KAZAKLAR INDIR " diyerek canını, ist i k­ balini tehlikeye atan kardeşlerimiz için sessiz yürü yüş tertip etmeye, dünya bası­ nına bildiri dağıtm aya yardımcı olmaktan kaçtınız.

"Ru.t Kazak 'ı için başımı belaya sokmam. Bulgaristarı da n geçemem " '

gibi en hafi finden alçakça bahaneler uydurdunuz. Her zaman her yerde şuurlu ve şuursuzca, "Kazakistan Kazak 'ı ' "Rııs Kazak 'ı, "Keşmirlik ' : • i Pakistan/ık " ve "Savan/ık " gibi ancak düşmanın işine ',

yarayan bölücülük yapıyorsunuz. Sonra, "Kazak " adıyla "dernek ' : "ı·akıf" kur­ duk diye mangalda kül bırakmıyorsunuz.

"KAZAKiSTAN KAZAKLARINDIR " diye Ruslara karşı koyan kar­ deşletimiz katledilirken, işkenceye maruz kalırken, topluca tevkif edilirken, yıl başı kutlayanlar! Kumar partisi tertip ederek evind e toplantı yapanlar, "R us Kazak 'ı

için başımı belaya sokmam. Bulgaristan'dan geçemem. TÜR KEL i KOMi TESi yazanden filanca geçemedi " diyenler.

Sizlere yazıklar olsun! Bu hareketinizden utanmıyorsanız yuh olsun ... Kendi im kanlarına göre çeşitli dillerde, pek çok memleketin basın ve il­ mi kuruluşlarına "KAZAKiSTAN KAZAKLAR INDIR" diye Ruslar'a karşı gös­ teri yapan, kan ve din kardeşleri h ak kında tafsilatlı bilgi dağıtan ve dağıtmakta olan, Ruslar'ın devamlı h ücumuna hedef olan, "Milliyetçiliği " ve bu uğurdaki "siyaseti " seve seve kabullenen kuruluştan A llah razı olsun deriz. Bu bildiriyi, tarihi bir tesipt olsun, i bret-i alem olsu n diye yayınladık. Herkes vicdanının sesiyle okusun ve düşünsün. 26 Ocak 1987 .

Pos rach: 380245 8000 Müchen 3 8

40


KAZAKiSTAN OLAYLAR!

Kazaklstan'daki Rus Esaretine Karşı Ayaklanmayla l l�il i TÜRKELI KOMiTESiNiN Faaliyetleri Hakkında:

Olarak

Batı Alm anya' nın Münih kentindeki T Ü RKEL İ KOM İ TES i Kazakis­ tan'da meydana gelen 1 986 senesi nin Aralık ayının 1 7 - 1 8 . günleri n deki Rus esare­ tine karşı ayaklanma hakkında 1 8 Aral ı k 1 986 günü öğleden sonra bilgi edinmiş­ tir. Ve aynı gün, durumun önemli olduğunu bel irterek , Miinih' teki ve Köln ile Batı Berlin ve diğer Batı Avrupa kentlerindeki Kazaklar'la temasa geçmiştir. Stock­ holm, Batı Beri in, Paris, Köln, Bonn ve Münih'te sessiz yürüyüşler tertip ed el im . Helsin k i antlaşm asiyle i lgili ol arak devam etmekte ola n Viyana'daki kon ferans binası önünde bildiri dağıtalım. Devamlı olara k basına bilgi verelim. Hunun için, botun

"

Türkistanlllar'ı da vazifeye davet edelim" demiştir.

Ama ü züntüyle belirt mek gerekir ki, " Bayak TOrkis(an ", " Türkistan Davası " diye mangalda kili bırakmayan, "TOrkistanlılardan " ve sözde "Kswkrı " geçinenlerden ses çıkmamıştır. İ şte onun için de yu karıdaki bildiri yayınlanmıştır.

"Tarki.'ifancı " ve "Tilrkistan Birliti 'nin " savunucusu olarak görünmek is-teyen k imselerin 1 986 senesinin Aralık ay ının 17 ile 1 8 . giin leri Kazak i stan'da altı kentte birden m eydana gelen ayak lan ma hakkında, sessiz kalın ası , kiml erin bazı kabilecilik hesapları peşinde old uğuna da ışık tutmuş oldu. ·

İ ngiltere'nin

Oxford kentinde yayınlanan "The Centrsl Asian Newslet­ ter"in 6. cild inin Şubat l 987'deki 1 . sayısının 7. sah i fesi �& ve Ankara'cla yayın­

lanan "Yeni FORUM" dergisiyle "Tercüman " gazetesinin 1 1. 1. 1 987 tari hindeki Ergun Göze' nin yazısında beli rtildiği gibi, T Ü R KE L t KOM i TES i , K<lzakistan� da meydana gelen milli ayaklan mayla ilgili olarak, her biri yüzlerce sah i fe tutan DÖ RT cilt doküman vesika toplayarak dağıtmıştır. Bu doküman-vesikalar saye­ sinde bir çok makale y:oıy ın lannıı ştır. B unlardan bazı lar ı , o l :oıra� Batı A l m anya� nın "Bımde.'>in.'>filrrf fiir m;f wi.'>.<>en.'>chaftliche ımd internationale Strrdien " . En s­ t i t üsü t arafınd:oın yay ın l anan araşt ırmayı, '. 'ENCOUNTER MAG.i\ 7İNE " ile •

'

" WA L L STR EET .TOURNAl." ( 1 9. 3 . 1 987) gazetesinde bas ı l an �" Tire l\fyt iı o f t h e New Soı·iet Man" baş lık lı m aka ley l e " Yeni FOR M " d e rgi sinin 1 Şu hat 1 98 7 tarihi ndeki 1 78 sayı s ında, 1 0. sahi fede bası lan makaleler gösterildıilir. T Ü RKEL İ KOM İ TES İ ayrıca, 26 Ocak 1987 tarihinde Kuveyt 'dr b a ş l aya n İ SLAM Z İ RVES İ NE de milraccatta bulunmuştur. T Ü RKELf Komitesinin bu m ilBalı Almanya'nın Köln şehrindeki Enslililnan H PER ESTROJKA U N O NATIONA LITAJEN PROB­ LEMATİK DER SCHOCK VON ALMA ATA UNO MOSKOUS GESPANNTES VERHı\TN I S ZU t

M I TT EL A S I E N " başlıklı 100 sahifelik yazı (JR- 1 91!7 sayıl ı ) olarak çıkmışlır. 41


C. KAZAKBALASI racaatı hakkında "TÜRKi YE" gazetesinin lstanbul baskının 20 Ocak 1 987 gün­ kü sayısı nd.a Ku•klıt.n Ol•yl•n lıllm Zlrvednde" adlı

başlıkla bilgi verilmiştir.

Ayrıca, Türkeli komitesinin islim zirvesine yaptılı müracaatın tam metni ve onunla ilgili basına dalıttılı bildiri de " �ni FORUM" dergisinin 1 Şubat 1987 ta ri hin ­ deki 178. sayısının 25. sahifesinde yayınlanm ıştır. "�ni FORUM" dergisinde ba­ sılan bildiri ile müracaatta şöyle denmi şt i r : Türkistan Mllll istiklal Komitesinin Bir Duyumsu Muhterem Beyefendi, Bir müddet evvel, geçen 1 7-11 Anılık 1916'da Kazaklslan'ın başkenti Alma Ata'da olmn Kazak talebelerlnln Ruslaştırmaya ka"ı ayaklanmasıyla llglll olanık 240 sayfalık· doküman-bllgl sunmu,tuk. Türklük-Milslilmanhk ve insan­

lık adına, Kazak Türkleri kardqlerlmlzln, duçar oldutu zulümü, komu oyuna d•yar111anızı rica etmı,tlk. Bu mektupla benıber, yakında Kuveyt'de toplanacak ISLAM ZIRVE­

Sl'11e hitap edllen mUncahn kopy'91nl sunuyoruz. Gazetenizde yayınlamak sure­ tlyle 19rd1111e1 olunanız minnettar olıcaıız. Kazaklstan'dan yeni elde edllen bllgllere göre, talebe göslerlslnln çıpı çok hHylk olmuf. 70 seneden heri yUriHUlmekte olan Rusl11ttıfmanın gerçeklet·

Rledltl ispat edllmlftlr. Ama, ne ymzık ki, Kazak Ttirklerl kardqlerlnlz gene kat·

ilama maraz kalmaktalar. Feryadını dünyaya duyarmadı yardımcı olunuz. Son hllıflere ıöre, 17-11 Anıhk 1916 ıünlerl Alma Ala'd• olan Kazak talehelerl ıöıterllerl sınısında "JO pallı iJldlJrlllmilı "tür. Kaır:aklar'ın zayiatı be· Hnlz.

�z olmadııı muhakkak. Moıkova'nın IZVESTIYE gazetesine kadar akse·

M hlltllere ıöre, timdi Alma Ata ıokaklannda Kazaklar'• saldmlmaktadır. Me­ Mla, lne1tlye ı•nteslne mektup yazan hlr Kazak hanım, annesine " Kaz•lc ol­

d., iri• Alm• At•

soblcl•nnd• ı•ldınldıfını" hellrtmlftlr. Diler taanıftan da,

Kazak talebeler, topluca okuldan atılmakta, kamplanı sürülmekte, ölretmen ve

Atrethn iyeleri de, vazifelerinden alınanık, çalıtm• kamplanna, hapislere yollan­ ••kta. Onlan dnm111iı olanık "efltllmed" ve "t•lılp edllmeıl" prektlli bellrtll· 111ekte. Kazak TUrklerhiln, ıöıterller sınınnda;

KAZAKiSTAN KAZAKLARINDIRI KENDi KENDiMiZi iDARE HAKKI ISTERlzr BiRLEŞMiŞ MiLLETLERDE TEMSiL HAKKI iSTERiZ! KOLBIN (Ruı Sekreter) RUSYA'YA DÖNI

tlM pa11kartlar taş1111a11 ve ılot•nlar atman, onlann Ras komilnlstlerlnln dedlll alltl "•ooHı.. ' � "•rllOJ " ve "keş "ler olmadııını lıpatlıyor. 42


KAZAKiSTAN OLAYLAR!

Don Türkistanlılar, bugün Afganistan' ın maruz kalmakta oldutu ko­ münizm (Rus sömürgesi) tehlikesi, sıranın başkalarına da gelebilecelini göster­ mektedir. lsmail PINAR Başkan

1 2. 1 . 1 987 Mühih

lslam Konferansı Genel Sekreteri Jedda Saudi Arabia Bismillahirrahmanirrahim Ekselans Genel Sekreter,

Malumunuz olduğu gibi, 1 7-18 Aralık 1 986 günleri Kazakistan'ın baş­ kenti Alma Ata şehrinde Kazak talebelerin iki gün devam eden gösterisi olmuş­ tur. Bu husus Sovyetlerin TASS ve APN Ajansları tarafından da bildirildi. Gös­ teri ye katılan Kazak talebelerin " KAZAKiSTAN KAZAKLARINDIR " yazılı pankartlar taşıdılı ve caddelerde arabalan tahrib eltili, bir malazayı ateşe verdi­ li açıklandı. Aynı zamanda da gösteri yapan talebelerin, "Milliyetçi unsurlar'� "holliganlar'� "içkiciler'� "sarhoşlar" olduğu gibi komünistlere özgü ifadeler

kullanıldı. Batı basını ve diler kaynaklar, 1 7-18 Aralık 1986 günleri Kazakistan'ın başkenti Alma Ata'da gösteri yapan Kazak 181ebelerin;

KAZAKiSTAN KAZAKLARINDIR MUHTARIYAT iSTiYORUZ. BiRLEŞMiŞ Mi LLETLERE ÜYELiK HAKKI iSTiYORUZ albi sl.oıanlar yazılı pankartlar ta şadıtım ve batırdıtını görgü tanıklarına at fen bellrtmişlerdir. Yine görgü tanıkları, Alma Ata'daki gösteriye diler şeh ir kasaba ,

ve köylerden pek çok Kazak'ın gelerek iştirak ettilini, gösterileri

bastırmak için

Rusların Alma Ata'ya 70 bin askeri takviye olarak ıetirdilini beyan etmişlerdir.

1 7-18 Aralık 1986 günleri Alma Ata'da olan Kazak talebeleri önderlik eden gösterinin asıl sebebi 74 yaşındaki · Dinmuhammed Ahmetul (otlu) Kona­ yey'ln vazifeden alınarak yerine bir Rus'un tayin edilmesi delildir. O sadece, har­

dalı

taşıran son damladır. Gösterilerin asıl sebebi Fransız Profesörü Alexander 43


C . KAZAKBALASI Benningsen'in "Le Monde" ve "New York Times " gazetelerinde bel irttiği gibi çok derindir. Özet olarak HAD i S i ŞER İ F'te de beli rtildiği gibi, "Bir Milslilmanın

derdi batan Masmanların derdidir ", " Mastaman Mastamanın kardeşidir ". Ka­ zaklar din kardeşinizdir. Kazakist an'daki Ruslaştırma h areketi ve son olaylarla ilgili olarak yürütülmekte olan Rus zulmünün "/s/amic Summit " İ slam Zirve­ sinde ele alınmasını Müslümanl ı k , insanlık ve insan hakları gereği olarak 'temin etmenizi rica ederiz. İ smail PINAR

Canibek ORALTAY

Başkan

S ekreter

T Ü RKEL I Komitesi

T Ü R KE LI

Ko m i t esi

TÜ R K EL I Komitesi, ölüme mahkum edilmiş cilan Kazak Türk genci Kayrat Rıskulbek (ov)' ı kmtarmak için de çırpınmıştır. Bununla ilgili olarak bil­ diriler yayınlamışt ı r. ·�mnesty lnternational ' : ·�vrupa Parlamenti ", " Freedom

House" gibi daha bir çok uluslar arası kuruluşlara müracaatta bulunmuşt ur. Türk­ eli Komitesi ' n in öyle teşebbüsl e ri netİFesinde mesele Batı Alman Parlament osu � ııda ele alınmıştır. Michael Gorbach ev'e telgraf çekilm iştir. Diplomatik girişim­ lerde bulunulm uştur. (Bu hususlarda 'yu karıda bilgiler veril miştir) Tiir kel i Ko mitesinin K ayrnt R ı s k ı ı l bc k ' le i l gili olara k yayııı l adığı bil di­

ri ler, " }eni IJ:rtı Jhık.rn " dergisindc, " 1{·11i f'n mm " dergisi 11dc. larık ı " Dergisi ile " Tcrciimaıı " ga7ctcsirıdc "!\7ERR!\YClt N " dergisinde yaym l rı ıı rııışı ı r. T Ü R K­ E L i Kom itesinin bildirilerinin birini 3 1 . 8 . 1 9 87 tarihli " Yc1 11 k ı " dergisi şöyle clc­ ğerlendirnıişı ir:

Rıskıılhek idamı Bekliyor Macar ve Polonya Ayd ı nları, Rıskulbek 'in i dama Mahkum Ed i lmesini Protesto Etti ler. Adı: Kayral Rıskulbek

Yaşı: 1 8 Hakkında iddia: Kazak istan Komünist Partisi Merkez Komitesi birinci sekreteri Kazak Türkü Dinmuham med Ahmet uli Ku nayev 'in görevden alınarak yerine Rus Gennadiy Kolbiıı'in getirilmesi üzerine, 1 7- 1 8 Aralık 1 986'da A lm a Ata� da çıkan olaylar sırasında bir polis memuru n u öldürmek. 44


KAZAKIST AN OLAYLAR!

Verilen ceza: idam Kazak Türkü Kayrat Rıskulbek'e verilen, ancak infaz tarihi henüz belli olmayan idam cezasına karşı ilk tepki Polonyalı ve Macar aydınlarından geldi. Polonyah aydınlar ve insan hakları kuruluşlarınca Sovyetler Bi rliği yet­ kililerine dört ayrı mektup gönderilmişti. Sovyet Komünist Partisi birinci sekre­ teri Gorbaçov'a hitaben yazılan ilk mekti.ıbi.ın postayla Varşova'daki Sovyet Bil­ yükelçiliği'ne gönderildiği, Polonya'daki Özgürlük ve Barış Hareketi" mensup­ larından Jacek Czapulowlcz tarafından açıklandı. Mektupta 1 8 yaşındaki Kazak Türkü Kayral Rıskulbek'e verilen idam cezası protesto ediliyor, bu cezanın çağ­ daş adalet anlayışını zedelediği, infaz edilmesinin Sovyetler Birliği'nde yeni baş­ layan reform hareketlerinin itibarını düşüreceği belirtiliyordu. istenen, cezanın infaz edilmemesiydi . Bu mektubun bir benzeri "Özgür/ilk ve Barış Hareketi " nin Poznan'da­ ki mensuplarınca Sovyetler Birliği'nin Poznan Konsolosluğu 'na gönderilmişti. Sovyet ler Birliği Yüksek Sovyeti Prezidyumu'na gönderilen bir başka mektup 70 kadar Polonyalı aydının imzalarını taşıyordu. Kayral Rıskulbek'in af­ fedilmesini isteyen bu mektubun imzacıları arasında Dayanışma hareketinin li­ derlerinden l..ec h Walessa, Zbigniew Bujak, Adam Michnlk ile Jocek Kuran, ün­ lü sinama yönetmeni Andrzey Wajda, sosyolog Klemens Sjniawski, katolik rahip Jozef Gi�irİ p ve yazar Mırlan Brandys'in adları hemen dikkati çekiyordu . . Kazak Türkü gencin cezasının infaz edilmemesini ve affa uğratılmasını isteyen bir başka mektup ise ünlü Polonyalı yazar Jan Ponomarowski'nin öğre­ tim üyesi olan mimar olan Zbingnlew Ponomarowskl tarafından Gorbaçov'a gön­ derilmişti. Macaristan'da da, çok imzalı bir mektup Macar aydınlarınca hazırlan­ mış, Gorbaçov ile Sovyet Devlet Başkanı Gromlka adına Budapeşte'deki Sovyet Büyükelçiliği'ne verilmişti. Uluslararası haber ajansı Assoclated Press, Macar yazar Mlkloıı Haraszll ' ye atfen mektubun imzacıları arasında mimar I... aszio Pajk, fel­ sefeci Janoıı Klss ve Gasper Mlklos Tamas, editor Ferenç Koeszeg, yazar Gyorgy konnd ve Gabor Demsky ' n in ad larının bulunduğunu haber veriyordu. Polonyalı ve Macar aydınlarının girişimi Sovyetler Birliği dışında, Av­

rupa'da yaşayan Kazak Türkleri arasında geniş yankı uyandırdı. Münih'teki "Türk­ ell IComltesl'� bir bildiri yayınlıyor, özellikle Polonyalı aydınları sağduyulu yak­ laşımına raımen, öteki insan hakları kuruluşları ile benzeri örgütlerin konuya ye­ terince ilgi göstermemiş olmasından duyulun üzOntU dile getiriliyor. Kimse, 18 yaşında Kazak Türkü öğrencinin gerçekten suçlu olup olma­

dıltnı tartışmıyordu. Kazakistan'daki toplumsal olaylarda bir polis memuru öl45


C. KAZAKBALASI

muı, Kaynt Rıskulbek de, bu olayın faili oldulu gerekçesiyle tutuklanıp yar�ı­

lanmıs ve idam cezasına cezasına çarptırılmıştı. istenen, öncelikle bu cezanın ın­ faz edilmemesiydi. TUrkeli komitesi, · �mnesty lntrm•llon•I" ·�vropa Parlamrntl' � "Fte­

ftlom House " gibi kuruluş ve yabancı basın organlarına da lngilizce olarak şöyle

mektup yazmıştır:

Türl: istın Ultlıq Azı•ltıq Komiytctl

Türkeli

TurkHlınlsdle1 Nalionale1 Belreiungskomitee Turkestan !"atlonal liberatlon Commillee

8000 1'llnchen .38, Postfach 380 245 West Germany

1 5th July

1 98 7

Dear Ladies and Gentlemen , On July 5 ,

1 98 7 ,

seventy o f Poland ' s b e s t -known d i s s iden t s ,

inte l l ec tua l s an� rel i9 ious .l eaders have appealed to the Soviet Union ' s Supreme Soviet to pardon a Kazakh student se � tenced to

death for takin9 part in demons trati:ons l a st December in Sovi e t Kazakhs tan .

- Sol idarity founder a n d Nobel peace p r i z e �aureate

Lech Wa l e s a lead the l i s t of pe t i t ioners that inc•luded such peop l e a s wor l d reknowned f i lm director And r z e j Wa j da ,

soc iolo9 i s t K l ernen s

S zn iawsk i and cathol ic primate Jos e f Glemp . Unfortunately the Pol i sh people seem to be the onl y ones who conce ive and syır.pa th i ze with the victim of a reven9eful tota l ita­ r ian machine ry about to set a threatenin9 example of capital pun i s h ­ m e n t intended t o suppre s s a n y further demon strations for freedom . The wi l l ·for f reedom and sove r i9nty but h i s desperate act does not

is this studen t ' s only e r ime ,

seem to have· reached the free and

democr a t ic western hemisphere ' s ears .

I t rather attracted the sen­

t imen t s o f the Pol i sh people who who1eheartedly understand the cause

of. th is student and of the demon stra.tions -and Kazakhstan .


KAZAKİSTAN OLAYLAR!

But not only Polan d ,

all

suppressed people need the attention

and support o f the western democratic nations in order to prevent the tota l i tar ian machinery f rom committing more c r imes aga inst hu­ ıı:ıan ity . t ims ,

Th is young s tudent represents

several thousan.d unknown vic­

who dared to utter the word freedom .

The west must take every. but

through

� e.m

the

opp·ortunity

to h e l p not only the popular c a se s ,

m i l l ion s of

suppre ssed people l iving an ex i stence on the dark s ide

of· l i fe . For more

in forma t i on about the J<a zakhstan riots ,

the death pe­

n a l ty and· the suppressed peopl e of Soviet Asia p l ea se contact TURKELİ Comm i t te e ,

Mun ich : S i ncerly ).' ours İ sma il

P ı na r

.

TU R•:ELİ Coır.ır.i ttee ,

Pre s i dF. r. t

1 8-19 Aralık 1 986 tarihinde Kazakistan'da meydana gelen Kazak TOrk­ leri'nin milli ayaklanması hakkında lngilizce olarak yayınlanan aşalıdaki iki ma­ kaleyi de buraya almayı uygun bulduk. ·�ıma Ata Ayaklanması " adlı birinci makale lngiltere'de yayınlanmakta

olan "ENCOUNTER " dergisinin Haziran 1 987 tarihindeki sayısında çıkmıştır.

İkinci makale ise. New Vork'da yayınlanmakta olan "GLOBA L AFFA /RS " der­ sisinin 1 987'deki il. cildinin 3. sayısında basılmıştır. Her iki makale de S. EN­ DERS WIMBUSH tarafından yazılmıştır.

47


C. KAZAKBALASI

mechanisms to slow down or arrest the spread of informaıion

which the Kremlin wishes to keep out or the public domain.

EAS T & WES T

A

similar movemenı of information from the empire's non­

Russian periphery ofıen faces ıhe added disadvanıage of

language barriers, distance-and Jack of interest on the part of both the Moscow intelligentsia (who are ofıen the channel

Russia & Islam

for other kinds of dissidence) and public opinion beyond

Soviet borders.

Were ıhe riots predictable? We are unlikely ıo be able to

predict the timing of ethnic unrest in ıhe USSR or to under-

. stand fully the constellation of forces that set it off, as the

By S. Enders Wimbush

Alma-Ata riots demonstrate. But precisely because one can

seldom gaugc unseen nationalist feelings with precision, we

should beware of analyses which purpon to show that the

T?

Soviets have "successfully integratcd" the diverse natiônali­

RECENT na!ionalıst ots in the Sovieı city or Alma-Ata in Kaz­

ties of the empirc into a cohesive working uııit, or that the

Sovieı regime _has !inle to fear from nationalism. Soviet

sources themselves constantly remind us that "the nationality

. akhstan are a serious' portent

problem" in the USSR has not been solved, that the lcader­

for Mikhail Gorbachov and

other Soviet leaders who en­

ship is ever vigilant Jest nationalism again fragment the empire-as it did in 1917-18 and threaıened to do · during

rule in the Sovieı empirc into

Ata riots admitted, "If there is one lesson to be drawn from

visage

unimpeded

World War

Russian

ıhe indefinite future .. They are also

il.

A recent Soviet analysis following the Alıua­

the events· in Alma-Ata, it is that while some problems in

a reminder _to outside

ethnic relations are 'Solved oıhers may emerge . . . . " This .is

accepted Soviet "social engi­

tegist Albert Wohlstetter certainly comes closer ıo the mark

analysts, many of .whom have

hardly news--and hardly glasnosı either. The American stra­

neering .. among the empire's

when he describes the USSR and its satellites as having "the

non-Russian subjects for more ıhan it is or ever can

be.

brittle .stability or an explosive mixture in a strong container capped under high pressure". 1

Mi­

nority naıionalism remains a potent threat to the empire's long-term sul'Vival and shon-term sıabiliıy.

iT IS TEMFrlNG

We only infrequently receive direct cvidence or nationalist

Thiı; does

not mean, or course , thaı

.... that _the Soviet regime's appar­

TO CONCLUDE

ent candour in reponing th" riots is funher evidence of Mr

Gorbachov's vaunted glasnosı campaigıı---and this is clearly

nationalisı feelings do not exisı or ıhat cthnic resenıment of

ıhe. dominanı Russians aRJ the sysıem they seek to impose · on a variely of rich and ancieht non-Russian cultures has

how the Sovieıs wish tfıeir reporting to be viewed. But such a conclusion is undermilled by the presence · in Alma-Ata .of

conırolling nationalist feelings and resenıment in many parts

few delegations and correspcindents), who would rapidly have

hundreds of foreigners (especially students, and possibly a

disappeared.' it means that the Russians have succeeded in

· of the Soviet state through the use of elaborate pplice, mili­

exported the story in any ease , putting their own interpreta­

tions on the ıumultuoıis evcnts. Soviet reporting of the rioıs.

tary, and intelligence apparatus. The Russian operatic sop­

rano Galina Vishnevskaya, nôw in emigraıion, recently re­

counted ıo George Urban January

1987)

·

arnong the empire's many minority nationalities does emerge.

The Alma-Ata Riots

un rest inside the USSR.

Stili, evidence of continuing discontent

(ENcoUN'rEıı.,

Pecember

at the time of thefr outbreak and after is, nther, an etton· iiı ·

1986 and

structuring unstoppable news to .the Soviets' besi advantage. ·

how sile. had to wait more than ten years and

(Even

�o.

Soviet officialdom found the ouısıanding Jeporting

of the Alnıa-Atıı incidenıs by The Guardian 's Manin Walker,

travel to England to learn about the serious Russian riots in Novocherkassk in 1962, despite living' in MoscC!.w at the

who interviewed eyewitnesses jusı after the riots, distinctly unpalatable; in early Jai:ıuary lzvesıia devoted a lcngthy

. time and. socialising actively among ıhe USSR's politieal and culıural elite. .

.

article ıo aıtiıcking both ıhe man---"he_-cooked uıiJUs ·-and, !fflCharacıeristieally, his newspaper:) . ,. ·

This telis_ us much about the ability of Russian control·

repon"

Even in diversity.- the Soviet pr�ss managed to east thc

events as the resıılt o( Kazakh immorality raıhcr than thc pr�­

S . ENDEF<S WIMBusii is Dirrcror of the Society for Cıiniral­ Asian Sıudies in Oxford and rhe ediıor of its uarıerly jour­ nal. " Cenıral AsiaQ Survey ". Among his ooks are, as co-auıhoT; "Mysıics and Commissars: Sufısm in ıhe Soviel Union" 11 985) and " The Muslims of ıhe Soviet Empire" t 1 986). He is ıhe-editor of "Soı•ieı Naıionalities in Sıraıegic · Perspecıive·· (1 985) and ofa forrhcoming book ofessays on /. ıhe eıfınicfactor in ıhe Sovier armed forces.

of Soviet imperial rule:'One finds iri the Soviet . accôunıs freq1ıcnt aceusations that the dissident Kazakm

dictable result

ı

�ere high

1

�ıl drugş, aıid tllaı" lfu: wh01e affa1r 'was typieal of

Alberi Wohls.ıcıti:r, Forcword ıo _,S ,..llı\ders Wimbush · (cd.),

So•itı Naıionaüti.s in. Slrfll.egi� Per.sp�lff!;..Crpom and St Martin's Pr0css (Ncw Yotk}; 1911S�,·

48

Hclm (Londı:ın)


KAZAKİSTAN OLAYLAR!

East & West the kind of criminal behaviour they had i:ome to expect from

Sovieı miliıary, raıher ıhan Muslim, cemeteries. The war

the loca! Muslim mafias. (Typical of "Asians", in other

in Afghanistan has prompted a numtıer of serious minority

words.) Sovieı propagandisıs had been popularising both

protests throughout the USSR, from the Baltic states and

theıiıes for some time before the riots. Drug use-subtly

Transcaucasia to Central Asia. The protests include several

implied to be endemic to Central Asian society-has been

mutinies by Soviet Muslim soldiers inside Afghanistan in

attacked in the context of the increasing dependence and ad­ dicıion of Soviet soldiers in Afghanistan and on their retum

1981

and

1985,

and at least one other-by Muslim North

Caucasians--in Astrakhan in

home. Central Asia's ruling chieftains have been equated in thinly-disguised racial overtones with the "mafia dans" 'who saw their comıpı rule threatened by the crusading Mr Gor­ bachov.

. The threatened leaders, the Soviet press has been pointing

out,

had urged their followerS--"idle and arroganı loca!

tyrants"

(according to the ncw Kazakhstan Party chief,

Gennadi Kolbin)--into Alma-Ata's streets to disrupt the

H

OWEVER,

1985.

nıE AıMA-ATA RJOTS are distinctly more

threatening to Russian control of this strategic bor­ derland. While estimates of the number of rioters

vary greatly-from

10,000 to several hundred thousand-they

are significanı by any standard; and in the Soviet conıexı they

positive changes thaı Moscow desired. Students were forced

are truly extraordinary. The disturbances lasted for nearly

to join the proıesıs because so many owed their places in

hours and were only. quelled by upwards of

50,000

48

outside

institutes and univers.ities to the corrupı wheeling-and-dealing

security ıroops. The number of deaths has been put un­

of Kunaev's men. And so forth . By fixing on these as specific

officially at nearly 40--the Soviet media have now owned-up

causes of the Alma-Ata disturbances, ıhe regime obviously

ıo three dead, although eyewitnesses confirm many more.

hopes to salvage an ounce of justification for Mr Gorbachov·s

Casualties ran to several hundred, including policemen;

Muslim

peoples, whom he

militia, and Communist Party officials. üne Novosri rçport

neiıher understands nor ırusts--and conceivably does not

referred to the riots as "a pogrom" , leaving no doubt ' as to

frontal assaults on the Sovieı like.

1986· were not spring of 1980

The Alma-Ata rioıs of December Private sources report that in the rioıed

when

Soviet

officials

quietly

attempted

their anti-Russian nature. Virtually every stratum of Kazakh

the first . Kazakhs

The riots were planned and well coordinaıed. Kunaev·� dis­

bury

missal had been rumoured for weeks; when it was announced ,

Kazakh soldiers, who had been killed in Afghanistan, in

t h e streets came alive. Soviet reporting acknowledges that the

-----

S

ıo

society was represented, from professionals to farmers. ·:

Newsfrom Alma-A ta �-----� HOJCOM"

TIJDE...,,. ruon; in Alma-Ala, cap­

iıal of Kazakhstan in Cenıral _ Asia, •nre not prompted by a sponla­ - · --...,, neous outburst of nationalist senti­ meni, bul were a provocative aıtempt to pil Kazakhs againsl other inhabi­ ıants of the republic, most of whom ere Russians, "Literaturnaya Gaz­ eta" said. Tbe weekly newspeper said -tranqılillil) has set in in the republic, . which shares a border with China, • f · ı following a h•o-da) rnmpage on De_. '·, cember 17-18 b) students and other I· Kazakhs lhe da) after a Russian with a reputation as a hard-liner "as appointed ıo replace the long-time Kazakh leader of the free-wheeling republic.

'1

1

"At presenr. seı•eral days afrer rhe unresı. one is be­ coming increasingly aware ıhar a provocaıfrc anemp ı was madc ro bring abouı esırangement befl1,.•een peoplc, between naıions. Some people, using /irs. ıhreaıs and persuasion , ıricd to 1ake our ine.rperienccd and poli­ tica/ly illiıerare }'Oungsters into thc srreeıs and squares. ' " They were joined b y "hooligans, alroholics and anti-social elemenh .. who. armed with •�metal rods, canes and stones, beat and insulted the people, overturned and set fire to cars, brokt windo,.·s in shops, hosıels and other p�blic buildings. - • - " No information on casualties has �n re­ leased. "We shall Jind our who ıo/d lir; ro our ehi/dren, who rook rhem ouı of ıheir srudent hosrel.I and put into rheir

49

hands hosrile, illiteraıe slogans. They ıhemselves were hiding somewhere. " The riots broke oul lhe dav arter the Centrnl Commiltee of lhe Kazakh Communist - Party ousted Dinmukhamed Kunayev, whose two-decade reign recently has been criti­ cised as corrupl and inefficient, and replaced him ,.·ith Rus­ sian Gennady Kolbin. The Tass news agenc�· account said tbe students, who were joined by booligans and parasites, were incited bv nationalist fervour. Tbe article in '"Lit­ ernturnaya Gai:et.a" ':'"BS the first to say the riots \Vere organised, although new decrees in the Republic hne hinted that they were, and that a cover-up was protecting the instigators. Soviets .arriving in Moscow .from Alma-Ala have told Westem news organisations people passed out vodka and a mild form of marijuana lo the students, in whaCappeared lo be officially-sanctioned rioting. " Time will come and we shall know who organised ıhe developments in Alma-Ata. The ıruıh and only the l1'11Ph is needed now as never before. The Kaıakh people shou/d know by sighr and by name ılıose who on ıhe siy were busy sowing rı,e seeds of distrusı beıween Ka­ ıakh and orher peop/es inhabiting rhe republic. " Only aboİıt 36% ofthe residenls are Kazakh; the remain­ der is comprised of people from other republics, mostl)· Russian. Western diplomats �ave said the rioling took place againsı a growing .resentment toward Russians and Soviel policies under leader Mikhail Gorbacho\· , who has cracked down on "corruption and inefficienc�·"�

UNTTE D PREss lmER."IATIONAL (UPI)


C. KAZAKBALASI

East & West

leadership of the

riots was well organised.

Russian-language newspaper eventually

(10

Kazakhstan's

January) admit­

ted as much: the riots ··were not spontaneous". Criıics have been quick to blame the educaıional system (teachers at high schools. institutes and universities have far years been ac­ cused of espousing anti-Russian posiıions), and Russian re­ porıing seeks to paint a picture of ungratefıı l subjects abusing facilities thaı Russians have established aı great expense. A more accurate ponrait probably is of loca! activists turning "ıhe system" imposed upon ıhem to their own advantage. The apparenı cause of the riots--the dismissal of the Kazakhsıan Communisı Pany First Secretary Kunaev, him­ self a Kazakh, and his replacement by a Russian crony of Mikhail Gorbachov-is both revealing and suggestive, far it discloses ıhe substantial groundswell of anti-Russian feel­ ing which lies just below the surface . in facı, Gorbachov has

-----

carried Moscow's struggle in Central Asia much farıher ıhan either Konstantin Chernenko or Yuri Andropov, his im­

mediaıe predecessors; bui ıhe latter at leası clearly had Cen­ tral Asia in his sights. Andropov fired the firsı salvos in the war on Central Asian corruption, and ıook early action to reorganise cadre appointments in Central Asia so ıhat ıhey were more in keeping with his view of sccurity requiremenıs. His principal agents far bringing Cenıral Asia ıo heel were now ıhe deputy Pany head. Viktor Ligachev, and a rising star of Andropov's own choosing, Mikhail Gorbachov. To en­ farce his policies, Gorbachov's contributions since becoming First Secretary include the dispatch of hundreds of Russian "expens" ıo Cenıral Asia--the programme is called ıhe

"inter-regional exchange of cadres". He has alsa overseen ıhe· replacement of a number of prominenı native leaders (in Tashkenı and Ashkhabad, far example) by eıhnic Russians.

Scenes ofa Riot ----

ACCORDtSG TO unofficial .r\. reporrs reaching here

[rom ıhe provincial capiıal, Alma-Aıa, at least 7 police­ men and 13 demonsırarors were killed in the riots. The demonsırators, said ıo number more than 10, 000, marched on the Commun­ i.sı Party headquarıers on broke Wednesday nighı, inıo ıhe building at three poinıs, and ransacked some of!ices. The officia/ Soviet media have said ıhat ıhe di.sıurbances were violenı but re­ porıed no deatlis. According ıo reporrs reaching Western correspondents, 70, 000 troops ha ve been rushed ro the area. none of rhem from loca/ Kazakh regimeıırs. Troops wiıh armoured cars occupied ıhe uniı·ersity where r!ıe ırouble began on Friday night, and I 5 planes lefı the Soviet capiıal for Alma-Ata lası week, carrying a host of Parıy invesıigarors and admin­ isrraıiı·e sraff who will rake oı·er ıhe- running of ıhe loca/ Kazakh Parry. A-.TI-Russ!AI< sentiments among the predominantly Kazakh sıudenıs began !he demonsırations. The inability, or perhaps the reluctance of loca) !iazakh Party officials to cool the situalion allowed il to escalate into widespread anti-Russian riots. According to usually reliable Muscovites with relatives in Alm a - Ata , !he rioters were able to break into two prisons ail.d free the inmales. Russians in the street were attacked on sight, stabbed and clubbed. The riots seem to have been made worse by loca! food shortages. TASS reported that one food sıore was burned down, bul many others ere said to hne been looled. More th an 200 people ere reportedly seriously ili in hospitals in Alma-Ata after the riots which swept the city in the week before Christmas, and two of lhe le mpo ra ry prison camps, used to accommodaıe drunks, ha.-e been cleared to make room for over 1,000 arrested rioıers. A RELlABLE PICTURE i.s now emerging of- rhe naıionali.sı rioıs in ıhe capiıa/ of Kazaklistan, which followed ıhe re­ placemenı of the o/d Kazakh Parry chief, Mr Dinmuk­ hamed Kunayev, wiıh a Russian, Mr Gennady Kolbin.

50

The banners carried by ıhe demonsıraıors included ıhe slogans: "Aı.rrosoMV-AND SEPARATE SEAT FOR K..u.­.uc.H STAN AT na: Ul'\TTED NATIONS'', hWE WANT TO JOL"ıı CiIDiA", "AMERlcA IS ·wrnı us, THE Russl.A.."'IS AGAl."lıiST us'' , and "KoLBl"<ıi GO BACK TO RUSSlA". The .-iolence became so widespread rhaı Russians in the city were ıold over ıhe radio ıo sray off rhe srreeıs on ıhe second day of ıhe riots. The siruation was so confused that in some of ıhe education insıiıuıes around which ıhe barri­ cades were erecıed, srudents and teachers behind the barri­ cades were nor sure whether they had been builı againsr the rioıers or againsı ıhe riot ıroops.

"We were ali just very frighlened [one young Uzbek, a student or the Railway lnstituıe, said]. We could read the slogans on the banners and some sıudents with me were shouting nationalist slogans, while ıhe rest of us were j usı hoping for the police to reslore order. We did not dare leave the lnstitute."

A Russian woman, ·-..·ho came ro Moscow from Alma-Ata to vi.sir her family for the New Year. said: "The Kazakhs were coming in Crom the countryside, commandeering buses. Some bus-drivers were killed if they tried ıo keep the mobs out of thelr buses. The rio­ ters had building materials Crom the big construction on Brezhnel· Square, and one bus-driver was bludgeoned to death wiıh scalTolding poles."

The eı·ents were complicaıed by Kazakh-Russian hostil­ iry, and Ka=akh ıribali.sm. The dominant ıriba/ group among the Ka:akhs are the Djuıi, or the "Sourhern Ma­ fıa'', [rom -..-Jıich Dinmukhamed Kunaye" and ıhe bulk of hi.s proıeges who hirherıo dominated ıhe Kazakh Com­ munisı Parıy, al/ come. "When the Kazakhs came in (rom the coİıntryside, they broughl vodka and drugs [said the Russian womanl­ They were gi»ing out small buns with hashish inside them. it seemed nry well organised . • . . "

Ü!" THE FIRST DA Y. and apparenıly wiıh thc conni,•ance of somc ciry autlıoriıics, rlıe policc did nor use force. They sim­ ply rried ıo persuade peop le ıo di.sperse. On ıhe eı-ening of ıhe fırsr day. mi/irary cadets were quickly i>roughı in lorries on Breıhne'' Squart, near ıhe Uniı.'ersiry, to try ıo break up ıhe crowds of sıudents and bus-loads of rural Kazaklu who were garhering lht!re.


KAZAKİSTAN OLAYLA R !

Eası & Replacement of the n"ıive-bom Kazakh Dinmuhammed Ku­

steadily inundated Kazakhsıan with Russian immigrants,

naev by the Rus�ian Gennadi Kalbin is not so much a new

especially in ıhe !950s and 1960s; now ıhe Jocal Kazakhs

policy as a gianı step in a direction deiermined somewhat

form a minority within their own

earlier.

ÜNLY

THE MOST

Wesı republic.

Throughout

ıheir entire experience unJer Soviet rule, they have been

subjected ıo heavy anti-lslamic attacks. The Kazakhs adopıed

NAIVE

Islam relatively Jaıe (iı penetrated -the region in the 9ıh

OPI1MIST would conclude that Ku­

century but gained real momentum in ıhe 19th century,

much later than in the Arab Jands). but ıhey adhere ıo it

naev·s replacement by a Russian was the sole cause of the

disturbances: they clearly result from much deeper and Jong­

with a special ıenacity.

massacre of Kazakhs in 1 9 1 6 , when Central Asian Muslims

offence ıo the Kazakh people in breaking one

perial service. On Sıalin's orders, in ıhe 1 930s, Moscow

nationality of a Republic usually becomes First Secretary.

Unless we surmise thaı Gorbachov inıended gratuiıous

sıanding hostility. !ıs roots are traceable ıo the Russian

�f the seldom­

violated principles of cadre policy-a member of the nominal

rioted after being subjected ıo conscription in the Czar's im­

even if real power is held by a Russian Second Secreıary or

compounded this atrocity by forcibly settling the nomadic Kazakhs; it cosı the Kazakhs one-third of their total pop­

ıhe KGB representative-tlİen we must conclude ıhaı he

ulation-<ıne million Jives. Successive Soviet regimes have

blundered. in this respecı his operaıing sıyle in Cenıral Asia

sıands in sıark contrası to that of his predecessor , Leonid Brezhnev. Before becoming Firsı Secreıary. Brezhnev had

had exıensive experience in ıhe non-Russian regions of ıhe

. "The�· did not ha•·e any ammunilion, or if they did, they did not use it [said a young Uzbek). They were attacked by the mob . . . . Many of the cadets fell, and !hen the mob attacked !hem with wooden poles which had nails stuck in lheir ends. it was like a massacre."

empire. including Kazakhsıan. As Firsı Secreıary he was pre­

pared to ıolerate corruption. nepoıism-and even a m.odicum

of nationalism and lslam in tbe Cenıral Asian borderland-so Jong as Moscow's rule remained unchallenged. Gorbacho,·

comes from Sıavropol (a region of the southern Russian

The Russian woman said she had heard {rom several people ıhaı rioıers had aııacked at /eası one kinderganen. and ıha/ Russian ehi/dren had been killed. Wiılı 70,000 ıroops now posted in and around ıhe ciıy, some of ıh�m pa�aıroops who were broughı in on the second day {rom ılıeir bases on ıhe Afglıan border, ıhe ciıy is _now ca/m, alıhough stili shaken .

republic which mighı be likened ıo some of ıhe more rough·

and-ıumble parts of Texas)', and has .Jiııle experience in ıhe

non-Russian regions. Moreover . he appears to have liııie pre­

vious inıeresı in "the .nationaliıy quesıion •· as such . \\'here

Brezhnev"s approach to the minoriıies was comparatively

subtle and selecıive. Gorbachov·s approach, as in so much

Martin Walker in THE GuARDlA." (Landım)

else. has been open confronıaıion-'"kick buıts and ıake

names·. He shows little undersıanding of the potency of naıional symbols (except perhaps Russian· naıionalisı sym­

bols) or of the vulnerabiliıy of multinational empires which fail ıo manipulaıe them successfully.

THE Gt.:ARDIA.'< was aııacked in ıhe official Soı·iet Gol'ern­

menr newspapcr, ''Jz,•esıia", yesıerday for spreading "dis· informarion and sowing poisona,us seeds of slander" ' in its repom .of ıhe r;oıs in Kazakhsıa11 jusı before Christmas: .. The "Guardia11 · correspondenı. Martin Walker. cooked up his report on ıhe evenıs in Alma-Ata" and, ıaking on a li_(c of iıs own, it ıraı•e//ed around ıhe world spreading ta/es of '·clashes .. and "ı•icıirns" and "t/ıousands ofarresıs . . , "Jzı•esıia " said in a commentan·. Thc aııack ı.-as maıched in ·vesıerdar's "Pra\'da" b\" an arıack on " The Times', headli;ıed "HA0RD TıMES FOR Asrı-

CA..'< MORE "'GLAssoST" help Gorbachov remedy hiş prob­ lems in Cenıral Asia or in oıher non-Russian regions0 A

niımber o[ commenıaıors have suggested this. buı in my view

glasnosı is an unlikely palliative far ıhe grievances of the

USSR 's numerous national mlnorities. Given a fair chance. . manv are cenain to describe the Russians' relations with their

min riıies openly, in terms which ıhe Kremlin cannoı toler­

5oı-ıETEERs".

ate-for example as "Greaı Power dominaıion .

The aııacks in '"/zvesıia" and in "Praı·da ' " ciıed ıhe n e M· ' "g/asnos(" policy as a cause ofpanic anıong

. colonial­

ism . . . imperialism . . . racism'', and so forıh. J\·an Dzyubiı. a famous Ukrainian underground dissident of ıhe ! 960s. in

•• . . . those who used to earn their ·living by telling tal es about ı he So,·iet l'nion, these in.-enıors of hullabaloos about our countr�· who are now seized by worry at the prospect of being left wilhouı work now that we talk openl�· abouı "·erything . . . . Thc process of national recon•lruction goes on •·ery slowl�· in Kazakhstan, and mert' complex, intricate opposition. Iı is time ıo speak out opcnly about thc protecti on rackets and tribal mafia•. The more openness, lhc soo·ner the\· will dis· · appear."

his paıh-breaking sıudy lnıernationalisaıion or Russifica­

n·on (1 968) called on Moscow far more candour and more

openness-he acıually used ıhe word glasnosı-in dealing with nationality issues. Dzyuba S:uffered extensive pen.ecu­

ıion far his candour. and was evenıually forced inıo putıiir re­

canıation. it ;, unlikely thaı Gorbachov wiJ.J ıoleraıe an\'thing approaching Dzyuba's

reasoned complaint>-and

he

ha>

alread� gone on record in Mos"Cow, ar ıhe January 1 987 Pıırt\

Bur apcnrıcs.f ahow thc riaıs ı·n Ka::aklısıan has becn in renıurJ.. ah/y shorı supply in ılıc Soı'ieı pres.ı .

Plenum. against '"flirting with nationalism"' . Gorbachov c:.ın

perhaps afford a biı of glasnosı in cenırnl Russia ıo gct lıis .. naıion moving. but he can scarcely afford ıo prescribe open­

THE Gı:....ıın vı..'< (Landım)

ness"' as a ıonic far strained ethnic relations. Thaı wou)d geı

51


C. KAZA �BALASI

Eası & Wesı

orlıer nations moving wiıh the logic of emotions, in directions

than "Soviet", and are aggressively more anti-Russian.

that are inimical to Russian interests.

Soviet auıhorities have jusı begun ıo adınit, for example,

From Alma-Ata Gorbachov has heard the death-knell of a

that young Central Asians speak Russian more poorly than

special Leninist-Stalinist fantasy in the official Soviet liturgy.

the generation preceding ıhem; that it is becoming more diffi­

Sovieı Meri" of Sovieı propaganda, despiıe Moscow's hurried

sıirgence of Islam is powered increasingly by younger Central

Many, if not mosı, of the rioıers are the intended "New

cult to integrate them into the arrned forces; and that the re­ Asians and intellecıuals. The Soviet Prime Minister, Nikolai

aıtempıs ıo label them as "parasites" and "anıi-social ele­

ments". Kazal<h youth have dealı a severe blow ıo the pre­

Ryzhkov, asked to comment on events in Alma-Ata while

ferred version of Soviet reality of many Wesıem political

on a recent trip ıo Helsinki, gave a revealing preview of the

economic progress has given birth ıo a new generation of

of Alma-Ata jusı don't understand ıh� rea! issues, Ryzhkov

scientists and economisıs, who insisı ıhaı Soviet political and .

new Gorbachov line on this particular dilemma. The youıh

"upwardly mobile non-Russians", who have an inviolable sıake in the sysıem and can therefore be counted on ıo defend

argued. "We will ıeach them and convince them, and ıhose

who do not understand will just have to stand a�ide and not

get in the way . . . ", he wamed. The young Kazakhs are

it. Before Alma-Ata, many rioters would have been des­ cribed by ıhese acadeınics as "�oopted" by the system. We

clearly intended to understand that !hey may soon find

now know beyond doubı İhat a large number of young people

standing�room-only in the prisons and labour camps of their

and professionals with good prospects and positions were pre­

naıive land.

else". At worsı, ıhose arresıed will be imprisoned (as many

pires have few defences. That ıhe trend is becoming evident

jobs, privileges, and educational opportunities: in short,

the Ukraine, and ıhe Balıic staıes, for example-must cause

pared to sacrifice them in order to "re�ain Kazakh above

ali

Dissident youth is a threaı againsı which multinational em­

have already been) or even shot; ·aı besi, they will lose their

in other parts of the Soviet empire-in the North Caucasus, the Soviet leadership real concem. in the Sovict Muslim re­

every passport ıo what in the Soviet contexı is a successful career.

gions the threat is particularly acute because of high birth

poinı (and the Alma-Ata riots appear to be just such a mo­

He has just proposed a stricı population-control policy in

rates. Gorbachov has already shown his hand

it is impossible not to conclude from ı.his that at some

in this respect.

ment) ıhe magneıic aıtraction of'econoınic betterrncnt, which

Muslim Tajikisıan, where ıhe birth rate is among the highesı

Moscow's rule, becomes meaningless. The !ate Hugh Seton­

enced by the war in Afghanisıan. Like other Gorbachovian

in the USSR and where young peop!e have been deeply influ­

the Soviets constantly thrusı fo..Ward as justification for Watson, arguably the pre-eminent authority on empires of

policies in Central Asia, ıhis one goes for the jugular. Young

- Tajiks may yet have something to say on this score.

recent times, would see nothing surprising in this. Empires

The riots underline the facı that young Kazakhs, tike oıher

become mosı vu!nerable, as Seton-Watson argued, when

economic and educational standards rise· among the subject

Soviet Muslims, have begun ıo ıhink actively about altema­

tained.

casts they know a good deal about what has transpired in Iran

revision. in Central Asia, a� elsewhere in the empire, the

look to Turkey as an aııractive altemaıive to Russian rule.

ıive models for their own deve!opment. From foreign broad­

people; and expecıations of ali kinds can no !onger be con­

and in the lslamic revolution generally. Many continue to

The Soviet version of their own reality also requires some

Soviets argue-and they are echoed by many political scien­

Soviet Muslims have had firsı-hand exposure ıo thc Soviet

tlsts in ıhe West-if any segmenı of the population cannot

war on Muslim Afghanistan. This conflict, which the Russians

whether .it is a matter of their views on religion, on national­

without losing face, telis Soviet Muslims that successful resis­

easily accommodate to Soviet ways it is the older generation,

have failed to win and which they would dearly love to resolve

ism, on language, or on ideology. The Soviets, therefore,

dire et the lion 's share . of their inassive propaganda for

"•ovietisation" at native young people. Afıer ali, the Soviet

tance to Russian doınination is possible, and a future without Russians is thinkable.

!eaders believe, the old fo!ks will eventually die off; the

generations will change for the betıer. lndoctrinated "Soviet"

youıh, cleansed of their parents' backward ways and ideas,

NTER

CHINA. Several Westem accounts of the Alma­

will step into ıheir shoes; and Sovieı socieıy will march

E

necessarily sharing the Soviets' sense of the desirability of

words to !hat effect): post-Alma-Ata Sovieı reports referred to

over the long run no mortal can withstand the awesome

Soviet leaders;

smartly into the fuıure. Many Wesıem observers, while not

suı:h ·an evolution (although some do), quietly accept that onslaught of cradle-to-grave propaganda.

Ata riots noted !hat some of the demonsıraıors were

canying �gns which read; "We want to join China" (or

"obnoxious banners". The implication cannoı be lost on the

if

these sentiments are harboured by many

Kaz.akhs, they represent an important reversal of an important

strategic posirion.

But Alma-Ata illustrates a very differenı trend. Kazakh

China has a large Kazakh popu!ation of its own, which it

youth have.accommodated even less to the Soviet system than

50 years China ıo

has historically oppressed. Over the lası

ıheir e!ders. in the face of massive Sovieı efforts over many

ınany

decades to convince the rioters' grandparenıs and parents

been

arching "Soviet patriotism" and "broiherly intemational­

better.

Kazakh ınigrations from

!here have

the Soviet

cmpire, where conditions for Kazaklıs were thought ıo be

of the wisdom of sublimating national feelings ıo an over­

in

the early

1980s,

however, China undertook impor- ,

tanı and far-reaching changes in its nationality and religious

ism", their children· today by choice remain more Kazakh

52


KAZAKİSTAN OLAYLARI

East & Wesı

USSR since the Khrushchev days-and perhaps of ali time.

policies, with a view to lesseııing its nagging borderland vul­

Gorbachov himself, as recently as laıe November, com­

nerability. The Oıinese stili have some distanee with more

plained in Tashkent abouı the rising specıre of unchecked

"policy changes" to go before the Kazakhs of the People's

Republic of China are fuUy mntent. But if the "obnoxious

religious adherence, even among the Party faithful, and demanded tough measures to deal wiıh it. "There musı be no

banners" of the Alına-Ata demonstrators derive from serious

divergence between [ıhe Party's] words and deeds on this

political thinking, China has already moved far enough to

this

strategic border.

issue", he is reported ıo have said. By his words and deeds.

Gorbachov's clilemma in Alına-Ata tlıus goes weU beyond

and those of his hand-picked cadre, we are left in no doubt

reverse the poles of anraction across

the problem of containing a few thousand chantiııg students.

abouı - his totally hosıile posiıion on Islam. We shall find

AZAKH K

which is so appealing ıo Westem joumalists: Gorbachov re­

no evidence here to support the "liberal pragmatist" image

NATIONAUSM

veals himself as exceedingly doctrinaire, a ırue Leninist.

is in many ways different from

And probably a Russian ·nationalist too. Gorbachov's well­

other nationalisms among Soviet Muslims. it has

publicised slip-of-ıhe-tongue in Kiev, when he publicly gave

always been strongly secular in character. We simply

credit for general Soviet progress ıo the Russian people rather

cannot know at ıhis stage wheıher the common bond of Islam

than the Sovieı peoples--and then reversed himself in some

,among ıhe Kazakhs or the Islamic stimuli from Iran and

embarrassmenı-may well indicaıe where ıhe Russian lead­

Afghanistan, which Soviet officials have acknowledged for

er's re al sympathies lie.

some time, played an importanı role in detemıining the direc­ tion or severity of the riots. We do know that the Soviet lead­

iN TiiE aftermaıh of ıhe Alma-Ata rioıs, Russian national­

ership has recently expressed ıhrough the press an increasing

ism has been allowed ıo ıear its head in occasionally primitive

apprehension about "the politicisaıion of Islam" in Central

ways. The Soviet media ıook the Kazakhs ıo ıask for the

Asia. most especially in the republics bordering Afghanistan

"nationalist" characıer of ıheir literature. and insisıed that

and Iran, but also in Kazakhstan, and iı would be naive ta

the riots could be traced ta the sysıem's failure ıo educate

believe that the evolution of Islamic politics in these border­

young Kazakhs betler in the Russian language. üne indignant

land countries has had no discemible psychological impact on

reader wrote to lzvesıia ta complain about the uppity Ka­

Soviet Muslims. Recent analyses by Soviet specialisıs have spoken of the

zakhs, and to daim special status for Russians in ali Union

growth in Muslim borderlands of "Muslim nationalism", and

republics. Russian nationalism is a force Gorbachov holds in reseıve, and it would be totally in keeping with his blunı.

"pan-lslamic tendencies". They aıtribuıe lslamic activism in

aggressive style ta unleash it selecıively to counıerbalance

the USSR ta '"Muslims who are not practising believers" and

A

ta "religious ideologists"_who would use lslam as a political

rııilitance among ıhe empire's non-Riıssians.

instrument. Islamic samizdaı networks have sprung up, and

racial disdain for Soviet Muslims runs deep in Russian so­

species of

provocative Islamic materials from Afghaııistan and Pesha­

ciety, as does the fear of unchecked Islam. What!'ver else

war are finding channels into So,iet Cenıral Asia. Until re­

they are seen to be, Russians will see ıhe Alma-Ata riots as

cently, the Sovieı practice has been ıo insist that Islam is ıhe refuge of elderly eccentrics, confidence ıricksters, and the

Parıy's Over?

menıally unbalanced. Ali this has changed, and Islam in ıhe

AS r\.

DıNMliKHAMED Kuna­ yev, Parry leader of Kazakhsran, looks tike being ıhe firsı ex-Poliıburo member in 30 years ıo face rrial for corruplion, ''/zı•esıia" has re­ vealed more derails on jusı how nıuch Sıaıe-owned properry ıhe elite in ıhe Republic was monop olising for iıs exc/u.siı·e use. lı reads tike a shopping -----� lisı:

Soviet empire has clearly become a major worry for the Kremlin. Will the Kazakh example spread ıo other parts of Central Asia? The Soviet leaders are rightly concemed. They know that spillover is likely, and ıhaı in transit ıhe Alma-Ata rioıs could acquire a more pronounced Islamic colouring. The dis­ ıance between Kazakh nationalism and "Muslim national­

ism ·· is shorı indeed, and could be easily bridged. The specıre of rampaging youıh musı cause the Soviet leadership consid­

erable anxiety, for-as they must now be painfully aware-­

247 hotels, 414 guesı naıs, 84 cottages, 22 hunting lodges, 350 hospital beds, polyclinic places for 500. ehil dren 's health elin� places for 160, ad ul t clinic places for 285, 2,000 places for children at pioneer camps, rooms in new hostels for 1 ,500 adult s, and new naıs for 365 "·ar veıeran and innlid fam ilies .

the lslamic upheavals which have convulsed the socieıies on their souıhern flank and the "fundamentalist" opposition to the Soviet invasion of Afghanisıa:n were largely phenomena of youth.

GORBACHOV has signalled

· These Y.·il/ now "reı•erı ıo rhe ı<re of Kazaklı peop/e'", who ha"e already seen ıhe bene/it of ıhe ending of anoıher Parry fidd/e: 30% of ali food supplies and oı'er rwo-ılıird.r of ne"· flaıs in rhe capiıa/ were being creamed of/ br Parry officials.

that he is aware of ıhis possibiliıy,

and has come ouı firmly againsı "openness" in dealing with Islam. For example, his cadre are responsible for orches·

traıing the currenı vehement anıi-Islamic campaign in the

LONDON EVENING STANDARD

borderlands, the most strident campaign of its ltind in the

53


C. KAZAKBALASI

Eası & Wesı "Muslim riots", and Russian nationalism, perhaps with Gor­

new and perhaps sıormy era in Russian/minoriıy relaıions,

bachov's '"ncking, will thrive on the coincidence.

and iıs outlines are likely to be of his own making whether or not he plans it so. Let me put it this way. He could find himself with ıhe same problem as the German officer in an old wartime joke.

Even if Gorbachov cracks down hard and ruıhlessly on ıhe perpetraıors of ıhe Kazakh rioıs, as he has already begun ıo

Entering a train compartment where two Frenchmen are

do, thcre is every likelihood thaı other Soviet minorities, non­

seated, the German inadvertently steps on a toe. The offen­

Muslims as well as Muslims, will be raising their own de­

ded Frenchman leaps up and strikes the German in the face.

mands in their own ways and their own time. Officials in

Then the second Frenchman stands, and he ıoo strikes the

neighbouring K.irghizia, citing the events in Alma-Ata as

German. Questioned later in courı as to why they had be­

something ıo be avoided in their repubLic, have already begun

haved like this, the first Frenchman explained ıhat his toe

ıo purge social-science faculties of those whose academic

had been badly hurt; his reaction was instinctive. "And you?

commiıment to "intemationalism" is weak. Some may openly

Why did you sırike ıhe German officer?" "Well" , replied the

demonstrate and even riot; oıhers will find quieıer ways to

second Frenchman, "when

1 saw the German being hit for the

first time, 1 assumed this was now permitted . . . . "

arıiculaıe ıheir challenge. Gorbachov will now preside over a

54


S . E1ıders Wi11ıbuslı THE M USLIM FERMENT iN SOVIET CENTRAL ASIA

'T

h e e t lrn ic

r iot s

t h a l rocked Lhe l a rge c i ı y o f A l ın a - A t a ,

K a z a k t ı s t a n , i n Dece mber 1 9 86 h ad a n u m her o f r ı o ı ahle fea tu res. Fi rst , t hey were l a rge ; e s t i m ates

n ı rı

fro m sev­

er;-ıl tens o f t h o ı ı sa rı d s t o several h u n d red t h o u s a n d

d e m on strat o r s . Secoml , t h e riots l a sted for a t least t h i rt y - s i x h o u rs, a n d Sov i e t a u t h o r i t ies rega i n ed co n t ro l over t h e

c it y

only

a fter two fu l l d a ys a n d a fter i m port i n g m a n y t ho u s a rı d o u t s i d e sec u ri t y pol i c e . T h i rd , a l t h m ı g h nearl y every s t ra tu m o f ı he K a ­ z a k lı pop u l a t ion w a s i m·ol ved i n ı he riot s , s t u d e n t s , fouı l ı y

nı e m ­

·hers, a n d you n g professi o n a l people a p pear t o h a ve been i n t h e v a n gua rd .

Fou r ı h , ı h e d e m o n s t rations were p l a n ııed i n ad v a n ce

a n d were w e l l -coord i n ;ı t e d a n d w e l l -led . F i fı h , severa l o t h er K a ­ zaklı ci t i es e x pe rie rıced t ı rı re s t a l t he s a m e t i m e a s t h e rioıs i n A l m a - A l a . S i x th , K a za k tı d e m o n s t ra to rs carried ba n n e rs w i t h e x p l ici t l y a n t i - R u s s i a n a n d a rı t i - Soviet s l og; ms a n d a p pcaled t o t h e C h i n ese a n d A m e ricı ns for assista nce. S . E ı ı d e r s \\' i ı ı ı l ı u s l ı i s d i reC ' l o r o l ı lı c S<l("icı v for Ce n t ral Asiaıı S t ı ı ci i c s (Ox forcl . l l ı ı i ıeci ' K i ı ı gdoııı) ;ı rıcl ı l ı c pn�sidcııı o l ' Forcig ı ı A rea Rescardı ( U ııiıed State�). He is t lıe

a ıı ı lıor, uı-a ı ı ı lı o r o r ecli tor o f rnany hoo k s. a rt iclcs. ;md poliq· s ı u cl ics on Sn\'ieı M us­ lims, Soviet ııa tiorı a l i ı y issııcs rııorr geııerally. a ıı d Ceı ı t ra l Asian str a ı cgic d y n a nı ics. t-l i s most rece n t hook , as editor, is Snırirt Natimuılities in Stmtrgi( Prnprctiıoı· ( Loııclon

and New York : C room H c l nı anci St. M a rı i n 's Prcss.

55

1 985).


C. KAZAKBALASI

They were qu ite remarkable riots by any standard , hut , as one analysis poin ts out, hardly unique; mass rioting, especially i n non­ Russian areas, occurs more frequently than most Western ob­ servers are aware . 1 The Alma-Ata riots were ıouched off by the appointment of Gennadi Kolbin , a Russian, to replace Dinmu­ k hamed Ku naev, a Kazakh, as firsl secretary of ı he Kazakhstan Communist Party. Ku naev had held the position for nearly a quarter-�entu ry and had built up considerable infl uence and support in h is own republic . Russian authorities were later to attribute the riots in large part to instigation by Kunaev loyalists, portrayed as corrupt Asian mafiosi who fearecl losing t heir in­ fluence and privileges under Kolbin.2 Soviet posı-mort ems also pointed to other causes, such as poor ideological and "interna­ tionalist" education among young people;'.\ u ndisciplined behav­ ior by "criminal hooligans and parasites" ;·1 bad housing, poor medical services, and sluggish industrial and food prod uction ; � drug-taking by the rioters;r. i nadequate Russian language instruc­ tion among Kazakh youth ; a permissive attitude toward Kaza klı nationalism in media and in the schools;7 and long-standing na­ tionalist sentiments, among others. All of these complai n ts are probably valid . Takeri together they describe an atmosphere calculated to breed discontent and m ight well explain why the Alma-Ata riots erupted when they d id and with such severity. Soviet media in their search for causes lea\·e no doubt that room for extensive discontenl existed . The l.:dın­ plaints themselves are not novel; most were in fact ach-anced less 1.

Luclnıilla Alexcye\'a a n cl Va lery Chali<lze, Ma.u Riıılİrı!( irı thl' l'SSR , Rcporı No.

1 9, Fuıın<latioıı for So\'İet Stu<l ies. Silver Spring, Maq·land, 1 985. See, for exanı ple, TASS. 1 no GMT. February 1 9, 1 98 7 ; reponecl i n SH'R, SU/ 8 4 99/1\/3, 2:� Fehrmıry 1 98 7 . :t l<ı:awkh.ıtarı.ılwia Pmı•da, Dect>ınher 24 , HIHfi; Kımtwmııf".ılıaia l'rrnıdfl, January 10 , 1 98 7 .

2.

4 . Kawkh.ılflnslınin l'mı•ıİa, Decemher 28. 1 !186. 5. TASS, Den·ınher 20, 1 9 Hfı; 1-itmılıı nınia (;flz.rlfl , J aııua r}' 1 4 . 1 9 8 7 . To <lca l w i ı h rıKıd shorıages. a special workirıg gro u p recomnıended "to increasc ıhe pro<l ııo ion of sausage prod ııcts arıd snıokcd pork prod uct!i . . . . "( ! ) Sı·r Kawlıh,lt111 1k11ia Pmı•da, Jaııırn r)' 1 1 , 1 !IRi.

ti. Sotıiafotidır.ılıaia l rıdmtriia, J a mıary 1 :i .

7.

Praııda, February 1 1 , 1 98 7 .

1 !18 7 .

56


KAZAKİSTAN O LAYLAR!

strenuously from di ffrrcnt quarters before t h e riot s. i t is possihle that Soviet conımentalors have now been given special license to dwell on some of the more squalid details i n the media , pcrhaps to give the appearance of glamosf (openness), but also to proYİck convenienl focal poi n ı s as temporary safety Yalves for tlıc qu ite considerable loca! discontenl. But while many Soviet commentators have fo uı ı o İl coıwenieııt to attribute the riots to ,·arious systemic malfu nctions. t h is misses the point badly. Com munist Kazakhs auacked Commun ist Rus__sians, not factories. If t he system was performing so ba dly . one m ight assu m e that loca! Ru ssians would ha ve joined in t he a ttacks as well . üne Soviet commenlator referred lo the d i s ı u rba ı ıces as "a pogrom" against Russians; during the disturbances loca) med ia urged Russians to stay o ff the streets. Kazaklı gı·ievances centered less on the inability of the system itself and more. in pa rı iculcn. on the unapologeıic Russian i m perial domination of the sysı e m . The rioters' banners and pamphlets carried such slogcı ns a s "Kazakhstan for Kazakhs," "Russians Go Back to Russia ," " \\'e Wanl to Join China," and "America Supports Us. " This "·as not a breakdown in production huı a faihıre of the Sovie ı s' se\'e n ı y­ year efforl lo legit imize Russian imperial nılc by rewritiıı g l ı ist ory to stress the "positive " aspecls of Russian conquest ; hy i n t e ns i n:­ propaganda aimed al canonizing the Russian "elder brother" and at denigrating Islam; and by the sytematic ideological indoctri­ nation of and structured education for Kazakh youth. The first secretary of the Kazaklı U n ion of Writers, Olzhas Suleimenov, candidly explained this failure : For many years t heses about Kazakhstan being the "lab­ oratory of friendship among the peoples,'' the "advance post of i n ternationalism" and the "planet of l 00 languages" have been tirelessly repeated aml carried over from one speech to anolher. U n forgiveably, we lulled ourselves İnlo a false sense of security, imagining that a correct thesis, if loudly proclaimed OT prominently d isplayed , "worked" of its own accord . . . . " 8.

Trod, January

1 4 , 1 9 87. 57


C. KAZAKBALASI

K a za k h

stı ıden ı s ; rn d yo1 1 n g

p ro fe ss i o n a l s u n d o 1 1 hted ly s;ıw ı h e

"parac h u t i n g i n "•ı o f Kolbiıı a n d a l a r ge corps o f l e s s e r S l a \' İC spec i a l i s ts - t h e so-( a l l ed " i n te r - regi o n a l

e xd1a 11 g e

of c a d r<>s" 1 11

-as M i k h a i l Gorhach ev's fi n a l rc rı egi r ı g on w h a t t h e y h a d co n ı e to

be l i e ve w ;ı s a s ta n d i n g a rr a n g e m e n t w i t h M oscow t o <l l l o w

Ka z a k h s a

g r e a t e r v o i c c a rı cl

p a r t ic i p a t ion i n t h e n ı n n i n g o f t lıe i r

own so c i e t y , <1 s h a d he en t l ı e case u n de r K 1 1 rı<1ev. LT ı ı d o u hı ed l y , too, t l ı e y h a d hee rı led ı o bel İe\·e t l ı a ı , o n c:e e<l u ca ı e d . t l ı e y \\'0 1 1 l d take t h e i r ri g h t f11 I p l a ce i n a po l i t i c a l <t n d ;ıd rn i n is t ra t i w· e n , · i ­ ron ment t l ıat l ı a d he<:>n a l lowed ı o d evelop a more p ro n ı i r ı e rı t K a za k h face . I k nı ogra p l ı ic g a i rı s a t ı h c e x pe n sc o f t h c R ı ı s s i a r ı s in

Kazakhstan c:e rt a i rı l y e rıcou.raged t h em i n t h i s v i e w . 1 rı fa c ı ,

a t t h e t i m e o f t l ı e r i o t s . t l ı e p op u l a r perce pt i on n ı a y h a n· hce n t h a t t h e K a z;ı k h p o p u l a ı i o r ı had a l rea d y su rpassed ı h c R m s i a r ı s · .

w h i c h wo u l cl m a k e ı l ı c R u s s i a n Kolhi n's a p po i n m en t a l i t l ı e more

provoca t i ve. 1 1

These t ın fu l li l l ed -- p c rh a ps 1 1 11 fu l fi l lable-cx pn t a ı i o r ı s l ı i g l ı ­

l i g h t a pot e ı ı t i a l wea k ı ı ess i n Sovict M u s l i m r e gio n s , i ıı d eed i n

a l i n o n - R u s s i a n re g i o n s o f t h e U SS R a n d i n e m p i res ge ne r a l l y .

The ! a t e H u g h Set o n - Watso n , w h o c l evot ed h i s l i fe t o t l ı e ro r ı ı ­ p a ra t i vc s t u c l y o f e nı p i res a ı ı d lo t l ı e R u ss i a n e m p i r e i rı p a rt i n ı l a r , noted

t h a t hy t l ı e 1 �H)Os

o ı ı c co u l d ; ı l rea d y sec L h e e rn cıgt> ı ı u· of

n o n - R u ss i a n elit es i ıı t l ı e e m p i re w h o re s c m hle "in fıı n c t ion a ı ı c l m e n t a l i ı y . . . t l ı e e l i t cs o f i n d u s ı r i a l i z e d Victori a n E 1 1 g l a ıı d , \\' i l ­ h e l m i n ia n Ce rı ı ı a ı ı y or t h e U n i t ed States of Th eoc l o re Roose­ v e l t . . . . T h e y w e re p rn ud o f t h e i r ar h ievc m c n t s , p rot ı d of t h e i r

'soci a l i s m ' a n d re s e rı t fı ı l o f t h e fa ct t l ı a t t h e y cou ld n o t d i s po se of its results the wa y th e y w i s hed beca u se t hcy h ad R u ss i a n s

sitting on their necks."12 l nd ust rialization, urbanizatiorı . a n d e d ­ ucation , w h i c h t h e Sovi e t system it se l f sponsored , we re c r e a t i n g " m od e r n -m i n d ed workers a n d peasa n t s e q u a l l y a w a re of t l ı c i r 9 . Tl ı e ıerm i s Professnr Midı;ıel R y w k i ı ı 's o f ı h e Ci ı r Collq�e rı l N e "' Y m k . Tlıe 1 6th Congress of t l ı c CP of K ;ı z a k l ı s ı a n ( Fehr ııary fi-8. l <IHfi) ı !' \ ra l cd ı lıaı more ılıan 5 0 0 le;ı c f oı g offlc:i a l s h a d rec:e ı ı ı l r l>eerı ex prllcd f rnııı ı l ı ı · i r posl 5 llır "ne sa ı i ve reasorıs ...

1 0. 1 1. 12.

See the excellerıt a ı ı a l ysis lır A rı n S h C"elı y . · · no K;ı z a k l ı s Now Oıı ı ıı ıı m l w ı R m �i;ıııs in Kaz.akhsıa n ?" Rrulin Lilırr·ı�· RrJrnr-rh llııllrtirı, RL 65/87. Febnıaı y 1 !I. 1 ! I H 7 . H u gh Seton-Wa ı sorı, Nalinm & Sıaırs ( Loııılon : M e ı l ı u e n . 1 !177). p. '.l l H . 58


KAZAKİSTAN O LAYLAR!

nation al i d e n tity a n d eq u a l l y p r ou d of Lheir ach ieverneıı t s .

.

.

.

The U zbeks f or K;:ı zak h s ] of the 1 9 7 0s were citizens of a modern state, their n a ti o n a l consc:iousn ess stre n gthened" by t h ese very

processes that Soviet M a rx i st - Le n i n i sı p l a n ners were corwi n red

wou) d promote not n a t i o n a l i s m bu t " i n terna t i o n a l i s m . " 1 :• From his compara t i vc rcsea rc h , Set o n - \Vatsoıı postu l ated h i s Law of Colon i a ) I n gra t i t u d e : i t w a s u n d ou bt ed l y t rı ı e , a s Sovicı propaga ıı d i st s t ı n c:eas­ i n gl y a rgu e d , ı h a t t h e A s i a n n a t ions o f the Soviet U ıı ion had made im meme ecorı o m i c a rn l n ı l t u ra l prog ress si nce 1 9 1 7 . i t d oes n ot fol l o w froın t h is t h a t t hese n a t ions were g ı-a ı c fı ı l

lo the Sov iet Jeadcrs or t h e R u s s i a n ır n t ion . Th e h i st o ry o f a l i other e m pi res shows l h ll l el i ı c s nca t ed by p rogıessive

colon i a l po l idcs tu rned prosperou s

;:ı ga i ns t

ı h ose

c m pi res ;

a n d t h a t mene

a n d nw ı-e s k i lled s u l�ject n <l t İons ( ı h e Czec h s i n

1 9 1 O o ı- t h c

Q11/>bhnis

i n 1 9 7 0 ) wcrc m ore m i l i t a n ı t h a n e x ­

p l oi t ed a n d i gn or ;:ı n 1 su l�j ect n <l t İon s . i t w a s t h e good t h i n gs

w h i c h i m p e r i a l n ı lc r s d i d , ra t l ı e r t h a n t h c i r c rn e l t ies a n d i nj u s tices, t h at t u rned ı l ı c su l � j cc: t pe o pl e s aga i n s ı t h c n ı . 1 1

Fol l owi n g t h c A l m a - A t ;-ı rioı s . t h c l c ;:ı d i n g So viet c t h nogrcı p h c r , Y u . B ro m l e y . w h o i s

n ınıorcd ı o h e dose t o

( ;orha r h e\' , w rol C'

a la S e t o n \"/a t son t h at "t he fre l i ı ı g of l l ll H'Cl l İ zcd f'X )lf'Ct a ı i o ı ı s -

. . . c a n be u·a ı ı s pl a ıı t e d t o n a t i omı l soi l " a n d ı h a t " t h e pn ıcess o f

i n t e rn a t i o n a l i 1 i 1 1 g most s p l ı c r c s o f m ı r sor i e ı y s l i fe i s ll <e o m ­ ·

pa n i ed by g rn w i 11 g n a ı i o n ;.ı l sc l f- a \\'a rencss . " 1 � R ro m lc y i ı ı s i s t e d

.

howevcr, t l ı a ı r i s i ı ı g rı a ı i o n ;:ı l sf'l f.· a \\'a rc n ess a m o n g a l i So,· i c ı n a t i o n s , pres ı ı nıahly i ıı d u d i n g t h e R ı ı ssi a ı ı s t l ı c ı ı ı sc h·cs , " i s co ı ı ı ­

bi ned w i t h a sense o f ;:ı l l - Sm·ict p r i d e a n d a ll S m i et ; rn·;ın· ı ı es s . - · -

T h a t t h i s dea rl y w a s rı ot t h c

case

·

i n A l m a - A t a i s t l ı e nı e a s ı ı re o f

t h e Sovi ct d oct r i ı ı a l hcw i l d er nı c ı ı t . A n " a l l - So\'İ C' I w h ich a rnou n ı s t o l i t ı k m o ı e t h a n

<m

Cl w a r e ı w s s .

mıcrit ir<ı l ;ıc cc p ı ;ı ı ıcc

"'

of

u n i n t erdı p t e d R u s s i a n cl om i ı ı ;-ı t i o ı ı . a ı ı d t lw r i s i n g n a t i o ı ı a l scl f ­ awareness, w h i r l ı i n Ce ı ı t ra l A s i a h a s a n i nı po r ı a n t l s l a m i c c o n ı 1 3 . lbid. , pp. 3 1 R-3 1 9. 1 4 . lhid. , p. 3 1 9.

1 5 . l'mııda , Fch nı a ry

1 3 . 1 98 7 . 59


C. KAZAKBALASI

ponent , are largcly incompat iblc, and are likely to heconı c m o rc so as Gorbachev's "reform s" come u p against t he aspirations of the new Soviet Muslim elite. The obligatory restructu ring of "internationalist" education that resulted from the riots logically was focused on the schools that produced this new political element. in the wake of Alma­ Ata, inspectors discovered that in many schools, technical col­ leges, and u niversities the teachers were among the strongest proponents of nationalist views. "The burgeoning nationalist sen­ timents among you ng people were ostentatiously ignored and dİd not receive a proper and timely rebuff," lamented Kazaklı­ stanskain Pravdn's ed itors, who were shocked to find on İnquiring that the senim· pupils of an Alma-Ata school had 11 0 concept of personal "ideologİcal convİct İon" and were İn facl "helplcss at political a ppraisal a nd . . . incapable of analyzing their own and other people's actions from a social standpoint."rn Mindful of this defıciency and cİtİng another Alma-Ata as something to be a\'C>İded at ali costs, Soviet authorİties have in­ itiated purges of educational institutions, especially social science faculties, in neighboring republics, notably Kirghizi a . 1 7 Purgi ng faculties is one thing; purgİng İdeas is another. And purging the story of what transpired in Alma- Ata is likely to pnl\'e im possible. More than this, the story is likely to grow beyond reality in thc m i nds of those receptİYe to its anti- Russian message. Moscow's Literatunıaia Gnzeta felt the need to warn its readers that "every event leaves a trail of nı mors," that İn the a ftermaıh of A lma­ Ata "apparently seemly explanatİons for natİonalist demorıstra­ tions are being thought u p . '' 1 11 (üne ScH'İel source even warned that accounts of what happened in Alma-Ata were being fabri­ cated in a Paris suburb for propaga nda purposes.) I ndeed , the legencl of Alma-Ata could prove more menacing t han the riots themselves. 1 6. 1 7.

Kazalclıstamlınin

19.

n.a.

Pra11da, February 3, 1 987. See, for exam p lc, Sm •rt.ılıaia Kirgiziia, January 1 8. Liltratunıaia Gaula, J a nuary 1 4 , 1 98 7 .

60

27.

1 98 7 .


il.

The Alma-Ata riots aTe one symptom of the dynamic tension between rvf uslims and Russians in Cemral Asia. The substantial Islamic TesuTgence, ·or Tenewal, and its att rnction to an eveT­ widening <:İTcle of Soviet M uslim sodety is anot her. When spea k­ ing of Soviet M uslims, most WesteTn specialists have fomıd İt de rigur11r to note that ı h e term "Muslim" is broadly descri ptİ\'e o f a wide spectnı m of individuals and groups who. share a corn rnon lslamic heritage and cultuTe but who may OT may not acıively participate in prayers OT observe the other pillars of I slamic be­ lief. Some Soviet Muslims, probably an increasing n u mber,judg­ " ing rrom Soviet reports, a re i n fact "religious." But to describe and evaluate the resurgence of " I slamic consciousness" in the USSR on the basis of the distinction between those who pray and those who do not is misleadi ng. For years, most Soviet20 and many Western analysts ha\•e i n fact accepted this analytical distinction and have based assess­ ments of the i mportance of I slam in the USSR u pon it. The Tesult has been a tendency to separate the Soviet Muslim comrnu n i t y fo r analytical purposes into "praying Muslims" ("belie\'eTs") : "cultural Muslims" (those who observe traditional ceremonies but do not go to the mosque); and "non-believers" (those who have lost or forsaken all belief). More recently, however, some Sm·iet and Western specialists have come to reali ze what every Muslim has always know n , that such distinçtions are largely spuTİous : . Within I slam there can only be believers.21 To choose to Temain 20. See the recent example by T. Vasneva, "Vospiıp·aı ubezhdenn}·kh aıeislO\'," A,ır­ İlalor Tajilt.i.Jlaılli, no. l 3m 1 986, pp. 24-26. 2 1 . l slam is "a religion which treats the disıinction beıween belief and unbdid as ılıe mosı fundament.al of alt possihle distinctions, conıparable on ıhe plırsical ıe,·el ı o that between t h e sighted and the blind . . . ! i n l slam every aspect of hunı;ın life. every thoughı and every action, is shaped and e\·aluaıcd in the l iglı ı ol ılıe basic article of faith . " Gai Eaton, Marn arıd ı/,, DestİrıJ of Mmı ( l..o ndon: ( �oq�e Allcu &c Unwin, 1 985), P: 1 . 61


C . KAZAKBALASI

a M usli m , whet her it be manifesi th ro u gh p ra y i n g ı lı e ohs e n· ­ ance of cultural c ere m on i es o r s i m p l y by " h ol d i n g l s l a m i ı ı oııe's heart,":n is to he a believer. " i n ıhc general consciou sness . " \\Ti l cs specialist on l sl a m G . E. von G r u n ebau m , " ı h e i n te n t i on to be and t o remain a M u sl i m cou n ı s for more than the fa i l i n gs t ha t are observahle in iıs i ın plemen t a t i on . ":n One is e ith e r a M us l i m o r h e i s not: " I sl a m i c c u l t u re , " a rgues B ritish M u s l i m Gai Eat on , "is neither ·m o re nor less t h a n an a spect of tlıe re l i g i o n : t l ı e re is no secular c u h u re w h a tsoever. Morem·e r t h e com m u n i ı y i s s t i l i essentially a rel i gio u s co m m u n i t y and to q u i t t h e rel i gi o ı ı is ı o leave the com m u nit. y." 2-1 The extent o f t h e Soviet d i l e m m a w i t h regard to l sl a m is t ha t after nearly seven t y ycars of press u re on Soviet Muslims to ")e;we the comm u n i ty," t here is little evidence t h a t m a n y h a ve done so. Soviet M uslim s have, of course, been forced to abandoıı t lıeir I slamic way of l i fe i n fact, I sl a m i c i d en t i t y h as proYed en�ry­ where to be notably resistant to pene t rat i o n by foreign i d eologi e s , and i n this the m a rch of a Russian-orien ted com m u n i s m i n C e ı ı ­ tral A sia h a s demonstrated no ııotable success. T h is i s not to suggest the M u s l i m world constitutes a kind of pol i t ico - i d eolog­ ical monolith, or that there is an absence within th e I sl a nı i r rom ­ munity İlself of d i ffereııt o pi ıı i on s aho u t how t h e l s l a m i c co m ­ muııity should b e struct ured or what İ t s goa l s s h o u l d he . Theı-e are, of course, d i fferen t k i ıı d s o f I slamic s t a t es, a n d I sl a ı ı ı i c c u s ­ tom ha s rn od i fied from place to pl a ce m·er m a n y ce nt u ri e s . Sm·İt'I Muslim s - in spite, or perhaps because, of a heavy ba r ra ge of anti-Islamic propaga nda and legal restrictions aimed by t h e So­ viet leadership a t impedi n g Islam-now show an i ncrea s i ng ea­ gerness to demonstrate their allegiance to the Islamic community.2r. .

,

.

.

22. Oııe of the USS R 's l ea rl i r ı g a u t hori t irs on l slam in Cerı ı ra l Asia , A . f\: . Basilm·, rece rı ı l y u se d this phnıse t o rlescrihe lıow ı od a \ 's Central A si a rı l\ f ı ı s l i ı ı ı \ ot ı t l ı . w h o obse r\'e fcw o l ı lı e oılıer asperts �ıf l slanı, a d here ıo ı l ı e l\f usl inı t orı ı ı ı ; ı ı ı ı i ı r . Secorıd Eurııpea n Semiııaı· o n Ce n t ı· al Asi;ııı Sı ııdies, Loııdorı. A pril t i . 1 �8 i . ·

23. G. E. von Gnıneba u rn , Mndf"rıı !Jlam : T/ı,. Srnrdı fiır Cııltımı l ldnıtit,( B e r kdn ;ı ııd · · Los A ııgele s : U ı ı i ve r si ı y of C;ı l i forrı ia Prcss, 1 962 ) . p . 24 . Ea ı o n , p. 1 5 .

25.

1 2.

A sim ple e x pl ;ma ı io ıı ııı ig l ı ı be ı lı a ı conı ı ı ı ı ı ı ı i srıı sıiııııılaıes İ';Hlıer ı lı ; ı ı ı i ı r ı pedes naıioııal and religi o ı ı s i d e n ı i ıies-a plıenonıerıorı ı haı i s olıser\·ahle frıırıı Cer ı ı ı al Asia ıo Eası Gernıaıı y .

62


KAZAKİSTAN OLAYLARI

Sovie t sou rces t od a y poi n t to a res u r ge nc� e of l sl a m i c con­

sciousn ess i n the USSR, even a m o n g Sovieı. officials a n d Corn­

m u n i s t Pa rty m e m be rs , and to t he faihı re of a n ti- I s l a m i c prop­

a ga n d a to i m p ede i t . w Taj i k i s t. a n ' s F i rs t Secre t a r y .. K a k h a r

M a k h k a mov rece n ı l y ch ided a gro u p o f o fficials res pons ible for

id e ol ogic al work i n Taj i ki s t a n , w h ich borde rs A fgh a n i s t a n ı h at ,

" d u r i n g the l ast few years . . . the l eve l o f re l i gios i t y of t h e pop­

u l a tion of mır re pu blic has i nc reased n oticeabl y . "27 Soviet a u ­

thorities a d m i t fu rther t.o t h e e x istence o f a n u m ber o f rccerı t ly

d i scovered n e t works in samizdat (u n d erg ro u n d l i t e ra tu re ) mng­ .

nitizdat ( u n d e r gr m ı nd a u d io cassetle t ra ffic), a n d even \' İ d eo

re­

cord i n gs on r e l i g i o u s t hemes. Some of these are h om e grow n -

i n d u st ries, such as t h e t ra ffi c i n a u d io cas set t e r ec o rd i n gs o f

A ya t o l l a h K h o m e i n i's s peeches recorded from Rad io Gor g a n a'n d

Radio Teh ra n :!� or t h e publication o f r el igi o ı ı s pa m p h l c ı s i n U z ­

be kistan a n d North Caucasus,2'1 bu t other m a ı e rials a re co m i ı ı g from a b roa d e s pe cially from the A fglı a n m ujalıi dee n ,

.

ı

: o

W h e n Soviet officials a n d sch olars spea k o f the resurge nce o f

I sl a m , t h ey a r e i n fa c t d e s c r i bi n g a n u m ber o f i n ter-re l a t ed phe­

nom e n a , but n o t , as they may i n te n d , d i ffe ren t kinds of I sl a m

.

For exam pl e , Soviet media have focu sed a t te n tion on w h a t they

bel i eve i s a s i gn i fi c an t İ ncrease i n the n u mber of Soviet M u s l i ms· w h o o p e n l y espou se I sl a m 's spi ri t u a l va lues a n d d oc trinal ohjec-

26. Perhaps thc nıo�t rl raııı;ı t i r e,·idenrc o f So\'İcl u l ficial nııırnıı c-;mıc aı ı h ı· Taji­

k i s ı ;:ı n a ı ı d lTzhC' k i sıaıı parı y nm f'ere m es i n e a rly l !IHli. w l ı e ıı ı l ıt· firsı sı·n e ı ; ı ı İ<'s of ı l ıese re pıı hl i cs l a u ı ı clıed bi t t er broadsides a ga i ıısı l slaıııiı i r ı ll ııerıc c. StT Sm ·l'f Tajihistmırı , j ;:ı ıı ıı a r y 2 ., , l !IHli. ;:ı ıı d Prnl 'flrı \ 'mtohrı, .J a ı ı u a r\' � l . 1 9H l i . f\ l i k l ı ;ı i l ( :or­ baclıe\' l ı i ı ı ı se l l edıocd ı lı c i r a ı ıx İC' I Y d u riııg ;:ı \' İsi ı ı o T a s l ı k e r ı ı iıı N o \'t' l l l l ıı·ı 1 !IHli . See l'rnııda \'mtolıa, Nc"Tnılıer 2 5 . 1 9Hli. Soı•f'/çhairı /\iı�:.iia <J a n u a n '.! H . 1 ! I H "/ ) relen ı o ı l ıose w i ı l ı " a Pa rı y cani i ı ı ı lıcir pock<'I arıd a pr;n e r ıo a l l ; ı l ı ( s İ ( ) o r ı tlıeil" lips."

27. A!(itrıtm Taji/ıiJtmıa. Orıolın 20. l 9Hfl. p p . 4 - 1 !"ı . O l 'li!' İ a l � i n ı l ı(' oı lıeı ı ıt'iı;:l ı l ıı ı ı i ı ı g M ıı s l i m re pu b l it· s lı<ı \'c r oıı ı p l a iı ı c d a ho ı ı ı siıııilar de,Tlopıııeıı ı s . St'<' l o ı t'x a ı ı ı pk K u rı ae\'·� p:ı rt y c-ongress rcport in J.:awklı.ıtı111.1h11ia

1'1rıı •d11. Fch n ı a r � i . 1 ! l H l i .

28. F o r e x a ın ple Adrıbi.wıı \ "rı Sııııg11ı (Aslı klı abad ) . J a mı;ı n '! 7 . l ! lH f .

29. Fur e x a m ple . SIJT'rl Ozllf•hi.ıtmıi, St"ptenı h c ı 2!i. 1 982 . . J ıırıc 20, aııd :\ ugmı '.! 1 . 1 !lı · q : Bakimkii Rahorlıi. Febrıı a n � . 1 98 5 . 3 0 . For exaınple. A . DoyC'\· , " l slam i aıeisı idlC'skaia ralıoı;ı,"" /\mn m ıı ııi•I ( h 1 1 1 1 1 1· 1 . ı ı o .

J 1 1 11t· :m. Ocıohl'ı 2il.

2 . 1 984 , pp. 68-74 : Sm •rtskrıirı lı.'iıgiüirı;

On ohn 1 O. l !IR(i; Agitaım Tajikütn ıırı.

63

l !IH·I : Kmıı ıomrılı·tı l ' :/ıd.iıt1111a. 1 !l �li.


C. KAZAKBALASI

tives. Med ia in a l i M u s l i m republics speak of the increase in the

number of " u n re gi stered m u l la h s , " of "se l f-a p pointed clerics , " a n d of their fol lowers ; of intensi ried Sufi a c t ivi ty ; a n d , more freq u e n t ly, of the d isco v e r y of "adepts o f Wah h abi s m ," who can be either Sufis or proponents of " I sl a m ic fu n d a mentalism . " that is those ad v oca t i n g the puri rication of I s l a m , monothei s m , and asceticsm , or what one Soviet assessment ca l l s "an extreme re­ actionary rel igious po l i t i cal move ment. ":1 1 Soviet propagand ists -

have persisted in treating the battle w i t h these Musli m s as an

ideological struggle , wh ere the S o vi et task is to cultivate ron d i ­

t ions in which "outd a t ed rel i gious ideology cannot be s e l against

com m u ni st ideol o gy .

"

:ı :z

Ideology and poli tics in I slam are never far a part, however, as can be seen from the cali by one of the designated "Wahhabists" for the formation of an I slamic state on Soviet Tajikistan's ter­ ritory; when unofficial clerics treat their listeners to "a negati ve

evaluation of the international aid of the Soviet U n ion to the Afghan people . . . [and accuse] the lim ited contingent of Soviet

forces there of intending to turn the A fghans in to in fi d els ; " :ı:ı or

when they "cali on ali Muslims to unite against ali who oppose Islam ."'4 This aspect of the current resu rgence of I sl a m ic con­

sciousness in the USSR.- the tendency for "religious" belief to become "political" - is particularly worryfog to Soviet leaders, who have never understood that I slam also generates i ts own

political context. Several Soviet specialists oıi I slam have recen tly addressed this problem directly. What we are seeing, n oted one,

is the appearance i n Soviet M uslim lands of "religious extrem ists" who "use religion for political objectives. ":iı; A not h er obsen·ed that these "religiou.s ideologists" are frequently "people who do. not participate in daily religious life, who are not believers." Their aim is "to use I slam as a u n i fying factor between 3 1 . For ex a m p lt' ,

Af:İlnlor 1 '11iiki.�ımw.

O cıohcr

tu11a, J a nuary 3 1 . aııd hhruary 1 2 . 1 987 .

�w;

1 986. p : 1 3 : aııd

32. Sof.Iİ<ıli.\tik Kauıkhstrm . Deccıııhn 2(i, 1 !IH(i. Scc also .l'ı m •da. Kommımisl T<1jikiıtrma, Frln u a ry 1 2 , 1 !187.

33.

[ M u sl i m ]

be-

/\0111111 1111iı1 Tfljıl:iı -

Jaııııan·

1 fi. 1 !IH i .

34. l\tmı.ım1111l'.�luıi<1 l'rcıııd<1, J tllll' 1 1 . 1 !llt1. !5. E. Fili monov, "Relig ioznyi ekstremizm - idt'ologicheskaia i sotsiarnaia sush­ chnost'," Naulta I Rtligiia, no. 8, 1 984, pp. ı s·-22. 64


KAZAKİSTAN OLAYLARI

l ievers a n d n o n -believers . . . hoıh on rel igious a n d r ı a t i o ı ı a l grou n d s . " �fi

Soviet special ists ha ve long a n d o ft e rı conceded t he coi ı ı c i d c ı ı n'

İ n t h e m i n d s of most Soviet M u s l i m s of t h e i r n a t i o n a l

-

e.g..

U zbe k , Kaza k h , or Taj i k -- i d e n ti ties a n d t h c i r l sl a m i c i rl c 1 1 t i ı y .

;;

Th u s , for exam ple, to b e nm sidered a K a za k h , o n e m u st a l so profess Lo be a M u sl i m . Logica l l y , t h e strengt hening o f a T\ f u s l i m · s

" n a ti o n a l " idcnt i t y s tr c n gt h e n s h i s I sl a m i c ide nt i t y a s wd l . N m,· .

h owever, t h i s coirıcidence is seen

to

have geme m ı ı dı ftı rt h er .

w i t h I sl a m co m i n g to play for some a d om i n a n t , ;m el rl i st i n c ı l �· more t h rea t en i n g , role i n t h e d ichot o m y . Accor<l i n g t o

Soviet s pecia l i st : " l s l a m in con t e m pora ry co n d i t i o n s

k <l d i ı ı g

s e nT s

ıo

isolate the n a tion , t o segrega t e ' M u s l i m ' n a t ions from 11 011 - T\f u s li m

ones . . . . I s l a m red u ces the geogra ph y a n d the e t h n ogra phy of

va riou s n a tions t o the s i m ple a n<l conven i e n t equa tion o f p u re

believers versus in fıdels . " The net result is " M uslim nation a l is m . " 1'

I slamic con sciousness h a s been grow i n g stearl i l y a m o n g ,·m ın g

people a n d İ n t el lect u a l s i n t h e U SSR, as Soviet sou rces ra n d i d h

admit ,�!' a n d i t is t o t h ese stra t a of t h e population t h a t t h e a pp c a l

of " M uslim nation a l i s m " is l i k e l y to be grea test . Thc ra n ge o l

loca! ( A l m a-A t a ) , regi o n a l (enm omic de,·elopm e n t ) . a n d c n· ı ı foreign pol icy ( A fgh a n i s t a n ) issues t h a t cou l d become i d e ı ı t i f i c d

M u s l i m n a t i onalist issues i s pot e n ı i a l l y wicle. i n t h e i r sea rc l ı

as

fo r models, M u slim n a t ional ists a m ong t h e new M u s l i m e l i t e ı ı eed look o n l y to nearby A fgh a n ist a n and I ra n , w h e re " �l u s l i m n a ­

tion a l i s m " i s preern i n e n t , a n d w i t h w h i c h , i n ı he c a s e o f ı l ı e for­ mer, m a n y Soviet M u s l i m s in t h e cou rse of m i l i tary senice h ave had c l i rect con lact. '° The new M u slim e l i tes may or may not h a ve

36. T.S. Saidlıaev, /.llrı m : lı lmiia I Sonrmrm111.1t'

(Moscow, 1 985),

p.

40.

A ı ı cxccllcnı d isrmsion of ılıis nıirıcidence is in M idıael Rrw k i n . Moıroıı•.ı J\f ııılim Clınflrııge ( :\ r ıııoıı k . New Yor k : M . E. Slıarp i ne . , 1 !182), pp. 84-!12. For ;ı rcrcnt

37.

cxam ple, sec Kommımi.ıl Trıjikiıla11a,

No\"ernhcr

23. 1 986.

38. Saidhaev, p. '1 5 . 39. lbid., pp. 3-4 ; Kommuni.ıt Tfljiki.ılmrrı, . J a m ı a ry 3 1 , 1 987: Pr,nıdrı . .J a n ıı a n l fi . 1 98 7 and l>ecemher 3, 1 98 6 : Soı•ft.ık11irı J< irgiziirı. Derernbcr 2 5 , 1 98 6 ; l'm ı •drı ı'ınlokn. Octoher 5 . 1 9 86 ; and ın a ıı y oılıers. 40. A t ı l ı is w r i ı i n g , TASS has fi rı a l l y ;ıc k nowlerl g('d wlıaı A fg h a n rt's isıa ıHT rnın­ .

mandcrs h :ı ve c: l a i nıed for sever:ıl yea rs: ı lıat A fglıarı rıı u j :ı lıidt'eıı h a n· n ı r ı d ı ı c ı cd

nıiliıary raicls İnside ıhr l' S S R irsC'lf. Thr Timr.ı

65

( l .onclon),

A pril 20. 1 �11-1 7 .


C. KAZAKBALASI

rea l s y m p a ı h y for the pol i ı ical obj ect i ves of t h e A fgh :m m uj a

h ideen or t h e 1 r a n i a n

­

K h o m ei n i s ts , a l t h ou gh i t i s dear t h a t m a n y

d o . T h e s pec i fic rel igiou s m essages from t.h ese cmın t ries nı a y he

to you n g Soviet M u s l i rn s t h a n t h e pol i t ica l proce sse s t h a t gen era t ed t he m . For i n bot h A fg h a n i s t ;:ı n a n d l ra n , Soviet M u s l i m s c a n witness t h e t ri u m p h , i n l a rge part b y you t h over ou tside i n te r ference o f d yn a nı i c: poli tical a n d m i l i ta r y m ove­ o f less i m port a ıı c e

,

m en ts o rga ıı i zed a rou ııd l s la m

.

I ro n i ca l l y . f\f u s l i m n ct t io n a l i s m w i l l probabl y ga i n hı t lı e r İ rn ­

petus from ı h e rece n t de m o n strations i n A l m a - A t a . S u perfi c i ct l l y

a t lea s t

,

the riots a pea r t o h ave h a d no l s l a m ic

c olo ri n g

than rhe ge n era l o u t l i nes o f M u s l i m Kazakhs a t t ;:ı c k i n g

ot lıer

nor ı - J\.f us­

l i m Ru ss i a n s . N o eme has yet c l a i med t ha t t h c riot s wcre i ı ı s pi red

u n l i k e ly t h a t in a n y i m m e d i a t e s en'e i n retrospect , l ı owever, t h e riots will come t o be s een a n d d i sc u s sed in ı l ıe U S S R - p r i va ı d y i f not puhlicly-as " l\hıs­ hy I sla m , a ıı d it is h i glı l y t h ey were.

l i m " riots . T l ı e Sm·iet lectde rslı i p's decision i n t l ı e wee k s i m nı e ­

d i ately fol l o w i n g t lı e A l m a - A t a rioı s t o pu rge ı h e sc hools a r ı d

u n İ \'ersities i n t l ı e ı ı e igh hor i n g l\f u s l i m rc pu b lics o f " ı ı a t i o ı ı a l i s ı s "

l e a d ers h i p u nder s r ;mds the İ nı po rı a n c e o f ı he M u s l i m t l ı read L l ı a t corı nec ts t h e cl i ffere n t peopl e s i n t l ı e region . T h c y d i c l not , a fter a l i , n ı sf ı t o clra n m ı t t he u n i vcrsi ı ies i n Li ı h 1 1 a n i a , t l ı e U k ra i ne or Georg i a w h crc i s a gra p h ic i l l u s t ra t i o n ı h a t t h e S o v i e t

,

.

t he re a re p l e ı ı t y o f n a t i m ı a l i s t s hı ı t few M u s l i m s . Ka1a k h ı ı a t ior ı­ a l ism ,

S ov i et lead e rs h a \'e correct l y assesscd , c:ou ld easi l r resoııa t c

a s J\.f u s l i m n :ı t ion:ıl isnı frn nı o n e e n ci o f t h e Sovieı M u s l i ı ıı m u ıı i ty to ı lıe n ı l ı e r .

com ­


111.

)\:fuslim nat ionalism i n Central Asia is the natu ra! result of Russian colonial nıle. The Russian presence in Cent ral A si a is no d i fferen t from t he former French presence in A l ge r i a o r the British i n l nd i a ; as long as the Russians rcmain thcy will h e a constant rcm inder o l ' ı he colonial inequalities t hcy t l ıcmscl\'es ha\'e i m posecl . \\'hen . a s in A l m a - A t a . natİ\'e d i ı es i n s i s t t hat Russian colonialism ınust be reddined to accomnıodatc J\hıslims more fully, Russians will always be the principal ol�jects of re­ sen tment and hatred . Muslim nationalism, to the extenı that we can undcrstand it from Soviet sources, lacks a coherent ideology other than a \'ague notion of M uslim solidarity. I ts basis is a broadly defined will­ ingnes� to insist that Russian and M uslim objectives and aspi­ rations in Central Asia can no longer be accepted as being in harmony. I ts proponents seek to frame the intellectual and ı he pol itical debate in these terms and to develop a niore articulare political position. They also seek, perhaps, to con front t l ıe Rus­ sians directly over specific issues, in the belief that they can suc­ ceed . The Muslims' rising self-cofidence is a notable characıer­ istic. in a recent case, for exam ple, a fter Ministry of 1 n ternal Affairs officials i n southern Tajikistan arrested a well- known unregistered sheikh, local residents, i ncluding teachers and Com ­ munist Party members, marched on his place of detention to demand his release. (The sheikh himself is a former engiııeer, suggesting comparison with many of the "fundamentalist" A f­ ghan m ujahideen commanders in the north under A hmacl Shah Massud , who also began their careers as engineers arıd tech ııol­ ogists). Soviet accoun t s describe the protesters as being i n ,·io­ lation of social order."4 1 A fter some time, when passions appar­ ently had cooled a bit. the leaders of the demonstration u rged ''

4 1 . Kıımmurıid

Tnjilıütnna, February

1 2 , 1 9R7.

67


C. KAZAKBALASI

pati e n ce : " Don 't go a w a y ! Be rn o re i n s i s t e nı ! lf we w a i ı a h i ı longer they will b e obl i ged ı o m e e t mı r d e m a n d s . . . . " • � T h i s auiı ude is a combin a t ion of new-found poliı ical con fidencc a n d a readiness fo r s e l f- s ac r i fice . l ı a p pe a rs to be s p read i n g , a ıı d o n t' suspects that t h e A l m a - A ta rioters posses se d botlı in goocl measure. Sovi e t a u thori t i es h a ve rece n ı l y spoken v oc i fero u s l y a hm ı t t h t' unwanted a p pea r a n ce o f pan- I s l a m i c trends in Central A s i a . hy which they seem to m e a n th(' spe ct er of milita n ı l sl a m of t h e l ranian or A fg h a n t y pe Y A t prese n t , h ow e v er , this is a n u n real threa t . O n e can a l ways find i n t h e co ns t e ll at i o n of Sovict l slam someone w h o achocates t h a t a l i M u s l i m s s h ou l d join t o g e ı l ı er to pursue an I s l a m i c a l t ernative t o Soviet rule, perh a ps e\·cn a n l slamic state. B u t it i s i rn p robable t h a t w e w i l l soon w i t ness t l ı c birth of a Sm·iet M u s l i ın K h om e i n i o r ev e n t he nm d i t ioı ı s t l ı ;ı t could support on e , i f for n o ot l ı e r rcason t h an t h e Sm• i e ı ahi li ı y to con t rol su c h a n e ve n t . Beyond this. Khomeinism i s u n iq u e to Shiite I slam a n d i ts hi e ra r c h i c al church structure. N o sudı st nıc­ tu re exists, nor is there an equivalent to the ayatollah in Sunni Islam, which is the creed of the large m ajority of Soviet M uslims. While Muslirn nationalisrn could a t some poin t intersect with more " fundamentalist" trends, currently they a re very d i fferen t forces. The Khomein i syndrome is in some respects poisoning mır ability to u nderstand Islarn in the USSR. i n fact, Soviet M uslims do not need K homeini or the I slamic revolution in 1 ran and elsewhere to focus their attention on questions of religion. po­ litics, or the form and government of the state. They are the heirs to a n ancient and brilliant lslamic civilization whose d istin4 2 . /bid. , January 3 1 , 1 987. 43. One suspects t hat what they rea l l y han· i n mind when (onclenıniııg pa n - l slamism is the kind or fu ndamen talist lslaınic u pheaval they see i n l ra n , ı h a ı is. Khonı­ einism. in facı, i n the R u ssian/Soviet con texı , pa n - l s la mi s m h;ıs hisıorira l l y mea n l so m eı h ing rather d i fferent. n a m el y a kind of re gion a lis m wiıh an eth nic- l slanıic coloring thal emhraced ali or the M u s l i m Turks and non-Turks of ıhe Turkesı a ıı regio n. i n pre-revol ution a ry Russia. pa n - I sl a m i s m had no ı ı n i lied me;ıııiıı g . hııı wa s instead parı or t h e political t hin kin g or a wide variety of consen·aı ive aııd progressive M uslim groups.

68


KAZAKİSTAN OLAYLARI

guished scholars, statesmen , a n d dergy often leci t he rest of t hc I slamic world i n considering j ust such issues. Many of t he deha ı es

h ave gone u ndegrou n d or assumed a d i fferenl ch.ı ract f'ı-. bu t İl is i m possible to acce pt thaı seve n t y yea rs of Soviel social engi­ neeri n g have succeeded i n ex punging lhem from the society's

h istorical memory or cu rrent pol i t ical consciousness, thaı So,·ict M u sl i m s h a ve n o ideas o f their ow n . " i t i s d i fficult ı o bcl ieve thal İ l never ocn ırred

to

lhbe ks,"

warns Seto n -\\'atson, "learn i n g t hat Rwa nda or Mo7.amhique

were rece i v i n g i n depend ence , ı ha t their cmı n t ry, too, one of ı he earliest cen ı res o f h u ın a n c:İ\' İ l i z.ı tion , m i ght alım he i m l t" peml­

ent."·11 Whet her Soviet l\hı slims con lemplate ou t r i gh t i ndf'pe n d ­

ence, lhe d e part u re o f t he Russians, or s i m ply a greaıer ,·oice i n l h e i r o w n a ffa i rs . Sm·iet lead ers will fincl their w a y ahe<ıd i n

Cen tral Asia challenged at d i ffere n t poin ts b y M u slim nat ion­

alists. On_e n eed not pred ict lhe collapse of ı he Soviel e nı pire to a p p r e c i a t e l h e l o n g - l e r m i m p l i c a l i o n s of ı h i s g r o w i n g con fron ıat ion .

44.

Seton-Wat!lon, p.

3 1 9. 69


BÜ Y Ü K 1 . A hılay h ı m Uesı ı m ı .

TÜR Kl':Li YAY I N l,ARI M ii n i h 1 97 1 .

2 . Alaş Tii rkislan Tiirklt'rinin Milli isıi klıil Pıırolası. l stanbul 1 973.

3. Ka:r.ak Tiirkll'riııin İ sı a n hul'dak i Yeni Kenti 1 973.

4.

Doğu Tiirkishrn Tarihincll'ki Hazı M l' selell'r

\'l' R a ;r. ı f;erçek ll'r, l z nı i r

\'l'

İ l lı a m lara (�l'vapl:tr, k

ıanbul 1 975. 5. Doğu Tiirk istan l'ari hindt•ki Razı Meselt'lt'r Vl' Çinl'ill'r, l sı a nhııl 1 976. 6. Göç'ten Sonra, İ s ı a n h ı ıl 1980.

1. Büyii k Türkcli Va,· ı n l:ın. isıanbııl 1 983. 7 . Biiyiik Tiirbli \'uy ınlım ,

l sı a nbııl 1 984.

8. Biiyiik Tii rkeli Ya,· ınları, l s ı a ıı h ı ı l 1 985/ 86.

BU Nl.A R DA N F:V\' l•: l.Ki YAY INI,A RIMIZ 1. Hiirriyt't Uğrunda l lojtıı Tii rkislan K :ı;r.ak Tiirkll'fi, l zm i r 1 961 ve lsıanhul 1 976.

2. Biiyiik Tiirkçii M11�<"nn üıın n hıtloJlhı, l z m i r 1 96'i. 3. Büyiil' Tiirkl'li ( l \kıı 1 0. say ı ya kadar) l ır. ı n i r 1 962. 4. Komfi n i zrnlc Snwış ( l 'dcrı M. sayıya kadar) l 1111 i r 1%5.

T0 R K E LI KO l\ I İTES I Post foc l ı :

180245

8000 M i i ı ı clıcıı 18 W. G E R !\ f t\ N Y


C kazakbalası 17 18 aralık 1986 kazakistan olayları cs  
C kazakbalası 17 18 aralık 1986 kazakistan olayları cs  
Advertisement