Page 1


ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΝJτΣΕ : ΓΕΝΕΑΛΟΠΑ

ΜΠΑΦΡΑΣΗ: Ζιjσης Σαρίκας

ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ

- Λίλα Τρουλινού

ΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΣΙΑ - ΦΙΛΜΣ :Νικολαfοου Χριστίνα ΜΟΝΤ ΑΖ: Σωτήρης Γερακούδης ΕΚΤΥΠΩΣΗ: Γιώργος Καρατζάς ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ:

KENTPIKH

Μάκης

Τρικαλιάρης

ΔΙΑΘΕΣΗ: Στέλιος Πασχάλης Αριστοτέλους Θεσσαλονίκη

8,

τηλ.

220.415


ΦΡΕΙΔΕΡΙΚΟΣ ΝΙΤΣΕ

ΣΥΜΒΟΛΗ

ΣΤΗ ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ

ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ

Μετάφραση : Ζήσης Σαρίκας

-

Λίλα Τρουλινού

Εισαγωγή, σημειώσεις : Λίλα Τρουλινού

ΕΚΔΟτιΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Αριστοτέλους

8.

τηλ.

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΙ-Ι

220.415


ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ

ΤΗΣ ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΝΙΤΣΕ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΝΕΧΑΜΑΣ:Η ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ ΕΡΜΗΝΕΥτΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΗΜΑ ΠΟΥ ΟΡΙΖΕΙ ΤΟΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΗΣ ΕΡΜΗ­

ΝΕΙΑΣ.

«Δεν υπάρχουν γεγονότα,

υπάρχουν μόνο ερμηνείες"

Νίτσε,

1.

Θέληση για δύναμη,

481

Ο ορισμός της γενεαλογίας ως ερμηνευτικού εγχειρήμα­

τος μας παραπέμπει αμέσως στο «κείμενο••. Η ερμηνεία, κλασ­ σική μέθοδος των φιλολόγων , εφαρμοζόταν πάντοτε στα κείμενα:

τα αnοκpυnτογpαφούσε, αποκάλυπτε το νόημά τους -λες και το νόημα βρισκόταν εγκλωβισμένο στις λέξεις και περίμενε κάποιον

να το φέρει στο φως της ημέρας . Σήμερα που οι λέξεις έχουν χάσει τη δύναμη να γονιμοποιούν μεταφυσικές οντότητες και τα

πράγματα έχουν απογυμνωθεί από κάθε μεταφυσικό περίβλημα, λέμε πως η ερμηνεία δίνει νόημα στα πράγματα. Την αποκάλυψη

του νοήματος έχει διαδεχθεί η σημασιοδότηση . Αυτή η αλλαγή

του ρόλου της ξ;pμην(;uτικής διαδικασίας ήταν αποτέλεσμα της διατάραξης του γαλήνιου ύπνου ncυ απολάμβαναν οι ακίνητες

μορφές του κόσμου τη ς ηθικής κοι τwν aξιών. Αγάλματα αιώνια κι αnαpασάλευτα . συγκλοvίστηκav συf!cμcλa από τα σφυροκοπή ­

ματα του Νίτσε κι αποκάλυψαν τα ιστορικά τοuς e(;μf;λιa. Η γενε­ αλονία τnς nθικnς ωc εομnvεία. ωc διεpεύνηση και εvτοπισμός της ιστορικότητας των πρακτικών , θεσμών και ηθικών αξιών. κατέ-

5


στρεψε την εικόνα της αιωνιότητας και φανέρωσε το φρικτό πρό­ σωπο που κρυβόταν πίσω της. Πιάνοντας το νήμα της γενεαλο­ γίας μένει ν· ανακαλύψουμε το πρόσωπο που κρύβεται πίσω την αιωνιότητα των μορφών: το κεφάλι της μέδουσας .

2.

Η ερμηνεία είναι ερμηνεία ενός κειμένου .

· Οταν

όμως

αναφερόμαστε σε πρακτικές, ηθικές αξίες, στον κόσμο εν γένει, τότε είτε το κείμενο αποτελεί μεταφορική εικόνα είτε ο κόσμος

αποκτά χαρακτηριστικά του κειμένου. Ο Νεχαμάς επιλέγει τη δεύτερη εναλλακτική και πάνω σ· αυτή την

a priori πρόταση, επι­

λεγμένη από τη Θέληση για δύναμη του Νίτσε χτίζει προοδευτικά

το βιβλίο του'. Ο κόσμος συλλαμβάνεται ως κείμενο . Αυτό σημαί­ νει ότι παύει να υφίσταται ως το σύνολο των πραγμάτων με ανε ­

ξάρτητα χαρακτηριστικά το καθένα κι ότι η έννοια του πράγματος

καθεαυτού, καταρρέει. Ο κόσμος γίνεται μια ευρεία συλλογή σημείων και το κάθε πράγμα συνίσταται από τις σχέσεις και τις διαφορές του με τ '

άλλα πράγματα. Το πράγμα, ένα σύστημα

επενεργειών, ένα σύνολο σχέσεων όπου το όλο ορίζεται από τα μέρη και τα μέρη από το όλο. έχει το aντίστοιχό του στον λογοτε­ χνικό χαρακτήρα, ο οποίος αναδεικνύεται από το σύνολο των

χαρακτηριστικών του και των πράξεών του. Το πράγμα είναι μια ερμηνευτική

ολότητα : συλλαμβάνεται από μια ορισμένη προο­

mική , είναι μια επιλογή φαινομένων από ένα ευρύτερο σύνολο και συνένωσή τους σε μια ομάδα. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τον

λογοτεχνικό χαρακτήρα . Η ερμηνεία . επομένως , είναι ερμηνεία από μια ορισμένη προοπτική, είναι επιλογή, διευθέτηση και οργά­

νωση σημείων που διαπλέκονται και συνιστούν τα αντικειμενα και τον

κόσμο.

Δεν

υπάρχει

συγκεκριμένη

οντολογική

δομή

του

κόσμου που να μας προσφέρεται · υπάρχουν μονάχα επενέργειες προς όλες τις κατευθύνσεις οι οποίες επιδέχονται διαφορετικές

ομαδοποιήσεις . Η κάθε ομαδοποίηση γίνεται με βάση συγκεκρι­

μένα κριτήρια, ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένα ενδιαφέροντα και συμφέροντα και συμπίπτει με την εκάστοτε ερμηνεία. Η ερμηνεία οργανώνοντας το απροσδιόριστο σύνολο που είναι ο κόσμος, του δίνει και νόημα. Η ερμηνεία δεν είναι συνώνυμη του ψεύδους και της aυταπάτης αλλά της θεώρησης που υφαίνεται γύρω από ορι-

1. Α. Nehamas: Nίetzsche: Lίfe as Lίterature, Harvard University Press, 1985. Το απόσπασμα είναι από την αγγλική έκδοση της Θέλησης νια δύναι.ιη που επιμελήθηκε ο W.Kautmann (Vintage Books. 1968).

6


σμένες αξίες. Δεν αποκαλύπτεται ως τέτοια παρά μόνο κάτω από το φως μιας νέας ερμηνείας που επιβάλλεται και που φανερώνει

την μερικότητα της προηγούμενης. Είναι ίδιον της κάθε ερμη­ νείας να παρουσιάζεται ως αντικειμενική, να ταυτίζει τον εαυτό

της με την αλήθεια και ν· αποκρύβει τη μερικότητα των σκοπών της.

Εδώ το σφάλμα είναι διπλό: αφενός η αναγκαιότητα της

κατασκευής μιας δομής για τον κόσμο, δομής που καθιστά τη ζωή των ανθρώπων δυνατή, παρουσιάζεται ως η ανακάλυψη της αληθι­ νής φύσης τού κόσμου, αφετέρου η συγκεκριμένη σύλληψη του κόσμου που υπακούει σε ιδιαίτερα συμφέροντα εμφανίζεται ως

καθολική, πανανθρώπινη. Δεν είναι όμως, παρά η ενσάρκωση μιας συγκεκριμένης θέλησης για δύναμη

-

αν ονομάσουμε, όπως ο

Νεχαμάς, θέληση για δύναμη τη συνεχή δραστηριότητα η οποία συνιστά τον χαρακτήρα κάθε πράγματος στον κόσμο και προσπα­

θεί να επηρεάσει το καθετί, δεχόμενη ταυτόχρονα άλλες επενέρ­ γειες .

Η θεωρία της θέλησης για δύναμη δεν είναι ούτε μετα­

φυσική ούτε οντολογική: είναι απλά μια aντιδογματική θεωρία που υποστηρίζει ότι ο χαρακτήρας του κόσμου είναι aπροσδιόριστος

-ο κόσμος είναι μια διαπλοκή θελήσεων για δύναμη- κι. ότι κάθε προσπάθεια προσδιορισμού του είναι εκδήλωση μιας συγκεκριμέ­ νης θέλησης για δύναμη .

3.

Αν η οργάνωση ενός αντικειμένου από την άποψη της συγ­

χρονικότητας είναι έργο μιας ερμηνείας, είναι δύσκολο να εντοπί­ σουμε την ταυτότητά του aπό την άποψη της διαχρονικότητας,

εφόσον προκύπτει από αλλεπάλληλες ομαδοποιήσεις φαινομέ­

νων. Η κάθε νέα ερμηνεία επεμβαίνει στο υλικό της προηγούμε­

νης και το οργανώνει διαφορετικά: στην πορεία του χρόνου μια σειρά οργανώσεων σημείων λαμβάνει χώρα, με αποτέλεσμα η

τελευταία οργάνωση να απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο από την αρχική. Αυτό το οποίο προσδίδει ενότητα στη διαδοχή

των ομαδοποιήσεων είναι είτε η κοινότητα του σκοπού τον οποίο υπηρετούν είτε η ίδια η διαδοχή που συνενώνει σ' ένα συνεχές

νήμα εξέλιξης διαφορετικούς σκοπούς. Η εργασία αποκατάστα­ σης της ταυτότητας ενός αντικειμένου στο διαχρονικό επίπεδο

δεν γίνεται όμως αυτόματα ούτε χωρίς δυσκολίες. Η αναζήτηση της ταυτότητάς του κατευθύνεται από το γενεαλογικό εγχείρημα. Γενεαλογία είναι η ιδωμ~νηι:

σύσταση της

από συγκέκpιμ~νη

ιστορίας ενός αντικειμένου,

σκοπιά.

Επομ~νως

πρόκέιται για

ερμηνευτικό εγχείρημα. Διαφορετικές οπτικές γωνίες, δηλαδή

7


διαφορετικές

αξιολογήσεις,

συνθέτουν διαφορετικές γενεαλο ­

γίες .

Στενή σχέση συνδέει την ερμηνεία και το γενεαλογικό εγχεί­ ρημα . Η ερμηνεία είναι περιγραφή του κόσμου που ανταποκρίνε­

ται σε συγκεκριμένα συμφέροντα. Κατά τη διάρκεια της εnικρά­ τησής της θεωρείται αντικειμενική και καθολικά ισχύουσα.

Η

αποκάλυψη της μερικότητάς της γίνεται τη στιγμή της ανατροπής της από μια νέα ερμηνεία που την διαδέχεται . Το γενεαλογικό εγχείρημα ορίζει και αποδεικνύει τη φύση της ερμηνείας : η ερμη­

νεία δεν είναι η αποκάλυψη ενός κρυφού νοήματος , δεν είναι ο καθρέφτης της πραγματικής δομής του κόσμου, αλλά μόνο του

κοόμου όπως τον κατασκεύασαν οι επιθυμίες και οι ανάγκες μιας ομάδας ατόμων .

Η γενεαλογία αποκαλύπτει τον χαρακτήρα της

ερμηνείας καθώς εγκαταλείπει το πεδίο της συγχρονικότητας όπου επικρατεί η βασιλεία της μιας ερμηνείας για να διερευνήσει στο πεδίο της διαχρονικότητας την αλυσίδα των ερμηνειών που

συνθέτουν τα αντικείμενα . Ο γενεαλόγος ξεκινάει από τη διαπί­ στωση ότι κάθε ερμηνεία είναι μερική: καταρρίπτει στη συνέχεια με τις έρευνές του τις διακηρύξεις της καθολικότητας και αντι­ κειμενικότητας της μιας ερμηνείας, που καλύπτει όλο τον ορίζο­ ντα με την κυριαρχία της. Η διαπίστωση όμως ότι «Κάθε ερμηνεία

είναι μερική άρα όχι αληθής» συνεπάγεται την αναγνώριση από την πλευρά του γενεαλόγου ότι και η δική του ερμηνεία-διαπίστω­

ση δεν είναι αληθινή. Δεν είναι αληθινή για όλους παρά μόνο γι· αυτόν. Μια αλήθεια που ισχύει για έναν παύει να είναι αλήθεια. Ο

γενεαλόγος βρίσκεται τώρα σε πολύ δύσκολη θέση : από τη μια ορίζει τη φύση της ερμηνείας, τη μερικότητά της, την αναλήθειά

της, ενώ ταυτόχρονα αποδέχεται την αναγκαιότητα αυτής της

αναλήθειας

ως

συνθήκης απαραίτητης για την επιβίωση των

ανθρώπων . Από την άλλη , ο ορισμός της φύσης της,' της αναλή ­ θειός της, αποτελεί γι '

αυτόν αλήθεια . Μένει λοιπόν να σκε­

φούμε δυο πράγματα : α) είτε ότι η γενική διαπίστωση για τη φύση

της ερμηνείας δεν εμποδίζει αυτόν που παράγει τη δική του να πιστέψει στην αλήθεια της , γιατί, σ · άλλη περίπτωση, δεν θα μπο­ ρούσε ίσως να την παράγει. β) είτε ότι ο γενεαλόγος έχει συνεί­

δηση του παράδοξου που δημιουργείται και γι · αυτό καταφεύγει σε κάποιο τέχνασμα. Κατά τον Νεχαμά, όπως θα δούμε στη συνέ­

χεια . ο Νίτσε καταφεύγε ι σ· ένα τέχνασμα προκειμένου να υπο­ στηρ ίξει

8

την

αλήθεια

της

ερμηνείας

του

χωρίς

να

πέσει

σε


άλυτες aντιφάσεις .

Η πρώτη εναλλακτική ισχύει τόσο για τον γενεαλόγο όσο και για τον παραγωγό οποιασδήποτε ερμηνείας. Ο Νεχαμάς προσπα­ θεί να λύσει λογικά το επιμενείδιο παράδοξο στο οποίο πέφτει ο

γενεαλόγος, αφήνοντας κατά μέρος τους υπόλοιπους . Η λύση που προτείνει είναι η εξής: αν νείες» τότε η

p είναι

p =

«όλες οι απόψεις είναι ερμη­

ερμηνεία, άρα ίσως ψευδής -και όχι αναγκα­

στικά ψευδής όπως συμπέραιναν μέχρι τώρα. Το επόμενο συμπέ­ ρασμα είναι ότι ορισμένες προτάσεις μπορεί κciι να μην είναι ερμηνείες, πράγμα διόλου ανησυχητικό για τον Νεχαμά. Στον Νίτσε όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά: αν όντως ο

βασικός άξονας της σκέψης του είναι η διαπίστωση ότι οι αnόψειc;

μας για τον κόσμο δεν έχουν αντικειμενική ισχύ, δεν μπορεί μετά να προβαίνει σε μια αναίρεση της θεμελιώδους αρχής του -είτε καταφεύγει σε τέχνασμα είτε όχι . Επομένως είναι θεμιτό να σκε­ φτούμε ότι αυτή η πρόταση δεν αποτελεί τον κεντρικό άξονα γύρω από τον οποίο περιστρέφεται η σκέψη του Νίτσε.

· Αρα,

πρέπει : ο) να αποσυνδέσουμε την κριτική του υποστασιοποιημέ­ νου υποκειμένου από τις γνωσιολογικές προϋποθέσεις του ccλογο­ τεχνικού»

μοντέλου του κόσμου

(σχετικιστική έννοια της αλή­

θειας) και να την υπαγάγουμε σ · ένα διαφορετικό πλαίσιο αναφο­

ράς:

στην

τελεολογία

κριτική,

για

παράδειγμα,

που

ασκεί ο

Νίτσε στην

- κριτική που ο Chassard 2 πιστεύει ότι οργανώνει

κάθε επιμέρους πολεμική γύρω από ένα κοινό στόχο· και β) να

πειστούμε ότι η σχετικιστική έννοια της ερμηνείας, ως θέασης και αλήθειας -που-ισχύει-μόνο-για-μας, θα πρέπει να εγκαταλειφθεί :

όχι μόνο επειδή δεν θεμελιώνεται λογικά αλλά και επειδή μας θέτει aντιμέτωπους με μια σειρά νέων προβλημάτων.

4. Είδαμε πως το γενεαλογικό εγχείρημα προϋποθέτει μια σχετικιστική έννοια της αλήθειας. Τα πυρά του στρέφονται ενα­

ντίον κάθε άποψης που κάτω από τον μανδύα της καθολικότητας

κρύβει τη μερικότητά της. Η γενεαλογία ερευνά τις κοινωνικές πρακτικές και κυρίως εκείνες που δύσκολα κανείς φαντάζεται ότι

υπόκεινται σε αλλαγή. ιστορικοποιεί τις πρακτικές, τις εκθέτει στη

φθοροποιό ροή του χρόνου , εισάγει το γίγνεσθαι στις δομές τους, δημιουργεί τη δυνατότητα αλλαγής ή και κατάργησής τους.

2.

Ρ.

Chassard:

Ni~tzsch~. finalism~ ~~ histoir~.

· Οταν

Copernic, Paris ,

1977 9


ο Νίτσε εφαρμόζει τη γενεαλογία του στο πεδίο της ηθικής, όλες οι ηθικές αξίες φέρουν τη σφραγίδα της θεολογίας και της φιλο­ σοφίας.

Η θεολογία θεωρεί τις ηθικές αξίες αναλλοίωτες, τις

καθιστά κατηγορήματα ενός θεϊκού, ανώτερου όντος· η φιλοσο­ φία τις θεωρεί πραγματοποίηση ενός σκοπού που τέθηκε στην αρχή. Η διερεύνηση της προέλευσης των αξιών αποκαλύπτει τις

ντροπιαστικές συνθήκες γέννησής τους. Αποκαλύπτει ότι οι θε­ σμοί και οι πρακτικές είχαν διαφορετική σημασία και χρησιμο­

ποιούνταν για διαφορετικούς σκοπούς

μέσα στην πορεία του

χρόνου. Η γενεαλογία δεν είναι αναζήτηση της απαρχής, του

αρχικού νοήματος που εναπόθεσε ο δημιουργός ενός πράγματος στο δημιούργημά του. Η ταύτιση της αξίας ενός πράγματος με μια

υποτιθέμενη αρχική

σκοπιμότητα και σημασία είναι μια πράξη

αυθαιρεσίας: το νόημα είναι ασύλληπτο, χάνεται στα βάθη του χρόνου. Ακόμη κι αν δεχτούμε πως το αρχικό νόημα μπορεί να βρεθεί,

αυτό

δεν

σημαίνει

ότι

παραμένει

αμετάλλακτο

στην

πορεία του χρόνου. Μ' αυτή την έννοια, η γενεαλογία δεν ανα­ ζητά το αρχικό νόημα, την αρχική αξία μιας πρακτικής, για να εξη­

γήσει στη συνέχεια τη φύση της, αλλά μελετά τη διαπλοκή των μορφών και των σημασιών που παίρνει μέσα στην ιστορία, δια­

πλοκή που συνδέει το νόημα με ειδικά συμφέροντα και ανθρώπι­ νες αξιολογήσεις και εξαλείφει τον αμετάβλητο και ανιστορικό χαρqκτήρα του. Ο Νίτσε βλέπει στους

· Αγγλους

γενεαλόγους της ηθικής

τους προδρόμους της δικής του γενεαλογίας. Οι

· Αγγλοι

γενεα­

λόγοι εντοπίζουν την καταγωγή της ηθικής έννοιας «καλός•• σε κάποια πανανθρώπινα χαρακτηριστικά ή σκοπούς που είναι η συνή­

θεια, η λήθη, η πλάνη, η ωφέλεια. Αυτά ακριβώς τα χαρακτηρι­ στικά τη δικαιώνουν ως παραμένει

αμετάβλητο,

υπέρτατη αξία. ακλόνητο.

Η

Το

status

ιστορική

της αξίας

δοκιμασία στην

οποία την υποβάλλουν οι εν λόγω γενεαλόγοι επικυρώνει περί­ τρανα την απολυτότητά της. Μια τέτοια όμως χρήση της ιστορίας

κάθε άλλο παρά ιστορική είναι. Οι προηγούμενοι γενεαλόγοι της ηθικής χρησιμοποιούν την ιστορία για να ανακαλύψουν αιώνιες

ουσίες, καθολικά γνωρίσματα του ανθρώπου, επινοούν μια ιστο­ ρική

μέθοδο για να εξορκίσουν την εισβολή της ιστορίας

στο

πεδίο της ηθικής. Η γενεαλογία της ηθικής του Νίτσε είναι μια

ιστορική μέθοδος που διορθώνει τα σφάλματα των προγενέστε­ ρων γενεαλογιών: το κέντρο βάρους μετατοπίζεται από τη διερώ-

10


τηση πάνω στην προέλευση των αξιών στη διερώτηση πάνω στην αξία των ίδιων των αξιών. Μόνο η διερώτηση πάνω στην αξία ενός πράγματος, μιας αξίας, μπορεί να φέρει στο φως την καταγωγή, τις συνθήκες κάτω από τις οποίες γεννήθηκε μια αξία. Το ερώ­ τημα για την αξία μιας αξίας, μιας κοσμοθεώρησης, μιας πρακτι­ κής σημαίνει αξία για ποιον: ποιος τύπος ανθρώπου τη δημιούρ­

γησε, την προώθησε, την επέβαλε. Ποιον τύπο ανθρώπου ευνοεί.

Η παραδοσιακή αναζήτηση της προέλευσης ακινητοποιεί τις αξί­ ες, ενώ η διερώτηση πάνω στην αξία των αξιών τις κάνει να παρά­ γονται από ορισμένους τύπους ανθρώπων, τις κάνει συνάρτηση

ειδικών ενδιαφερόντων και συμφερόντων. Καμιά άποψη δεν είναι πανανθρώπινη:

είναι

ερμηνεία

του

κόσμου

από

συγκεκριμένη

οπτική γωνία. Η γενεαλογία ορίζει τον χαρακτήρα της ερμηνείας. Σε αντίθεση με την κλασική αντίληψη για την ερμηνεία ως αποκά­ λυψη ενός προϋπάρχοντος νοήματος, η γενεαλογία του Νίτσε

θέτει την ερμηνεία ως ερμηνεία-ισχύουσα-για-κάποιον. Η ερμη­ νεία σημαίνει κατασκευή νοήματος. Η γενεαλογία που προϋποθέ­

τει μια σχετικιστική έννοια της αλήθειας, ορίζει τον χαρακτήρα της ερμηνείας καθώς η ίδια εκτυλίσσεται ως ερμηνευτικό εγχεί­ ρημα. Μπορο.ύν να υπάρξουν πολλές γενεαλογίες ενός πράγμα­

τος: η εκκίνηση μπορεί να γίνει από διαφορετικές οπτικές (αξιο­ λογικές) γωνίες. Αν όμως η γενεαλογία του Νίτσε δεν συνιστά

ιδιαίτερη ιστορική μέθοδο, όπως υποστηρίζει ο Νεχαμάς, αλλά μόνο μια μέθοδο που χρησιμοποιεί σωστά την ιστορία, τότε κάθε

είδους γενεαλογία είναι νόμιμη

-

αρκεί να μη θεωρεί καθολική τη

δική της άποψη. Μια τέτοια σύλληψη της γενεαλογίας μας φέρνει aντιμέτωπους με τα εξής προβλήματα: α) Η γενεαλογία υποκαθι­

στά κατά κάποιον τρόπο την οντολογία, εφόσον αποκαθιστά την ενότητα ενός πράγματος μέσα στον χρόνο συνενώνοντας σ· ένα νήμα διαδοχικές ερμηνείες. Αν όμως δεχτούμε την ύπαρξη πολ­

λών διιστάμενων γενεαλογιών τότε τίθεται το πρόβλημα της επι­ κοινων\ας τους. Συνυπάρχουσες και διιστάμενες γενεαλογίες δεν μπορούν να επικοινωνήσουν μεταξύ τους καθόσον αναφέρονται

σε διαφορετικά «σύμπαντα». β) Η γενεαλογία εκτυλισσόμενη στο επίπεδο της διαχρονικότητας ως ερμηνευτικό εγχείρημα γεννά το

πρόβλημα της aσυμβατότητας των συνυπαρχουσών «οντολογιών». Στο συγχρονικό επίπεδο ορίζει τον χαρακτήρα της ερμηνείας. Εδώ επαναλαμβάνεται το ίδιο πρόβλημα το οποίο έρχεται να προ­

στεθεί στο επιμενείδιο παράδοξο που ήδη εκθέσαμε. Αν δεχτού-

11


με ότι υφίστανται ή ότι πρέπει να υφίστανται συνυπάρχουσες

ερμηνείες, όπου η καθεμιά κατασκευάζει τον δικό της κόσμο, τότε η δυνατότητα της μεταξύ τους επικοινωνίας αποκλείεται. Μένει λοιπόν να αποκλείσουμε την πιθανότητα συνύπαρξης ερμη­

νειών σε ισότιμη βάση και να φέρουμε στο προσκήνιο έναν καθο­

ριστικό παράγοντα που η ανάλυση του Νεχαμά απέφυγε να θίξει με τρόπο σχεδόν aριστοτεχνικό. Ανέβαλε επ ' αόριστον το βγάλ­ σιμο της μάσκας της αιωνιότητας που φορούν οι αξίες, οι πρακτι­ κές, οι κοσμοθεωρήσεις. Αν επιχειρήσουμε όμως να το κάνουμε εμείς, θα δούμε κάτω από τη μάσκα το πρόσωπο της Μέδουσας, το πρόσωπο της εξουσίας . Το πρόσωπο της Μέδουσας ακινητο ­ ποιεί όποιον το αντικρύσει. Το πρόσωπο της εξουσίας μοιάζει ακι­ νητοποιημένο για όποιον το αντικρύσει. Η αιωνιότητα είναι συμ­

φυής με την εξουσία. Η ερμηνεία που κατορθώνει και επιβάλλε­

ται, συχνά με τον πιο βίαιο τρόπο, γίνεται και αιώνια: αιώνια όσο διαρκεί η εξουσία της. Η ανατροπή της, η επιβολή μιας άλλης

ερμηνείας καθιστά ανάγλυφη τη μερικότητα της προηγούμενης. Σύμφωνα με τη θέση του Νεχαμά κάθε ερμηνεία είναι θεμιτή αρκεί να μην αποκρύβει τη μερικότητά της: αν όμως την αποκαλύ­ ψει, κινδυνεύει να αφανιστεί.

· Αρα

λοιπόν είναι αδιανόητη η ειρη­

νική συνύπαρξη διαφορετικών ερμηνειών: απουσιάζει ο κώδικας επικοινωνίας, αφού πρόκειται για εντελώς ασύμμετρα μεγέθη. Η ερμηνεία μπορεί να υπάρξει μόνο μέσω της επιβολής της: η επι­ κράτησή της θα επιτρέψει και τη σύσταση ενός ενιαίου δίκτυου

επικοινωνίας.

Αν επομένως αποδεχτούμε το «δημοκρατικό μο­

ντέλο» ερμηνείας του Νεχαμά, το οποίο δίνει ίσο δικαίωμα σε

κάθε ερμηνεία, τότε θα αναγκαστούμε να ομολογήσουμε ότι η ερμηνεία είναι συμφυής με την εξουσία, ότι είναι αδύνατον να ξεφύγουμε από τον κλοιό της εξουσίας: η ίδια η ανάγκη για επι­

κοινωνία θα θέσει πρόβλημα εξουσίας.

5. Ο Νεχαμάς φαίνεται ότι προσπαθεί να παρακάμψει αυτά τα προβλήματα όταν παρουσιάζει τον Νίτσε να καταφεύγει σ · ένα « τέχνασμα» . Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η διάκριση σε ηθική

των κυρίων και ηθική των σκλάβων γίνεται με βάση την αναγνώ­ ριση ή την απόκρυψη της φύσης της ερμηνείας. Η ηθική των σκλάβων παρουσιάζεται ως άποψη με αντικειμενική ισχύ και απευ­

θύνεται σε όλα τα ανθρώπινα όντα. Η ηθική των κυρίων περιχαρα­

κώνει τις δικές της αξίες. Αυτό που την διακρίνει είναι το πάθος της απόστασης. ο τρόπος ζωής που θεσπίζει, αντανακλά τα χαρα -

12


κτηριστικά μιας ομάδας ή κάποιων ατόμων που δεν θέλουν να

χάσουν την ιδιαιτερότητά τους, αρνούνται να συγχωνευτούν με τους υπόλοιπους .

· Αλλωστε

ο δικός τους τρόπος ζωής θα γίνο­

νταν επικίνδυνος και καταστροφικός αν υιοθετούνταν από το σύνολο, αν γίνονταν κανόνας. Η χριστιανική ηθική , η ηθική των

σκλάβων, επιβάλλει έναν ομοιόμορφο τρόπο ζωής : ως μέτρο της

δεν παίρνει το ξεχωριστό άτομο αλλά τη χαμηλότερη κατηγορία ανθρώπου . Μόνο μέσω αυτής της υποβάθμισης και ισοπέδωσης μπορεί να κατασκευαστεί ένα μοντέλο ζωής με αξιώσεις καθολι­ κής αποδοχής .

Κατά τον Νεχαμά, αν ο Νίτσε ασκούσε κριτική

στην ηθική και στη συνέχεια πρότεινε το δικό του μοντέλο ζωής τότε θα έμενε εγκλωβισμένος στο πεδίο της ηθικής: επιπλέον θα υπονόμευε τα ίδια τα θεμέλια της γενεαλογικής του μεθόδου. Παρακάμπτει αυτόν τον κίνδυνο επιλέγοντας μια αισθητική στάση

απέναντι στη ζωή που του επιτρέπει να σκιαγραφήσει το μοvτέλο του φορμαλιστικό, χωρίς να προβαίνει σε γενικές κρίσεις για την αξία της ζωής . Το κριτικό του εγχείρημα ολοκληρώνεται στο αισθητικό πεδίο. Ο ιδανικός τύπος φιλοσόφου και ο ιδανικός τρό­ πος ζωής που είναι ο δ!κός του , μας δίνεται ανάγλυφα μέσα από τα κείμενά του . Ο λογοτεχνικός χαρακτήρας τον οποίο δημιουργεί

με τρόπο αποσπασματικό και συχνά αντιφατικό με βάση τις δικές του αξίες στα διάφορα έργα του, γίνεται ο εαυτός του αποκτώ­ ντας ταυτόχρονα και την απαραίτητη συνοχή. Αυτό επιτυγχάνεται με την αυτοβιογραφία του, το ' /δε ο άνθρωπος, που πραγματο­

ποιεί μια σύνθεση των διάσπαρτων στοιχείων και χαρακτηριστικών του .

· Οπως

ο Πλάτωνας δημιούργησε τον ιδεώδη τύπο του φιλο­

σόφου του πλάθοντας στους διαλόγους του τον «χαρακτήρα" του

Σωκράτη , όπως ο Νίτσε δημιούργησε τον δικό του «χαρακτήρα»

στο

' /δε ο άνθρωπος, έτσι κι εμείς παρακινούμαστε να εκθέ­

σουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά μας σε μια σειρά βιβλίων και να

τα επισφραγίσουμε με την αυτοβιογραφία μας, που θα εναρμονί­ ζει όλα τα επιμέρους στοιχεία σ· ένα σφικτοδεμένο σύνολο και

θα κάνει τη ζωή μας έργο τέχνης. Αν όμως δεχτούμε τη λύση που προσφέρει ο Νεχαμάς πρέ­ πει να ομολογήσουμε ότι η προσφυγή μας σε μια αισθητική ερμη­

νεία του κόσμου είναι αποτέλεσμα της αδυναμίας μας να τον ερμηνεύσουμε

διαφορετικά .

Κι

ενώ

εμείς

ωθούμενοι

από

το

πάθος της απόστασης θα σuγγράφουμε βιβλία και aυτοβιογραφίες

για να δώσουμε υπόσταση στη δική μας ερμηνεία, οι επινοητές

13


της μιας ερμηνείας που θα έχει επιβληθεί , θα απολαμβάνουν την aπόλυτη εξουσία. Ακόμη κι αν γνωρίζουν ότι η ερμηνεία τους εξυ­ πηρετεί τα δικά τους μόνο συμφέροντα, θα υποχρεωθούν να τη θεωρήσουν aντικειμενική για να περισώσουν την επικοινωνία : θα · ναι αρκετό να ρίξουν μια ματιά στους σωρούς των βιβλίων και των

aυτοβιογραφιών για να επιβεβαιωθούν όσον αφορά την αναγκαιό­ τητα του εγχειρήματός τους .

11

MICHEL FOUCAUL Τ: Η ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ ΥΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΣΩΜΑ ΩΣ ΤΟΝ ΧΩΡΟ ΟΠΟΥ ΑΣΚΕΙΤ ΑΙ Η

ΒΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΕΝΩΝ Δ ΥΝΑΜΕΩΝ ΓΝΩΣΗΣ

-

ΕΞΟΥΣΙΑΣ

«ότι, δηλαδή , η γενεσιουργός αιτία ενός πράγματος και η τελική του χρησιμότητα, η πραγματική του χρήση και τοποθέτηση σ· ένα σύστημα σκοπών, είναι δυο πράγματα εντελώς ξεχωριστά ·

ότι καθετί που υπάρχει, που έχει εμφανιστεί στον κόσμο μ

·

έναν

οποιονδήποτε τρόπο, ερμηνεύεται κι επανερμηνεύεται για και­ νούργιους σκοπούς , κατάσχεται, μεταμορφώνεται κι επανακτάται για να χρησιμοποιηθεί διαφορετικά aπό μια δύναμη ανώτερή του » .

Νίτσε . Γενεαλογία της Ηθικής,

11 , 12

1. Το κείμενο του Φουκό «Nietzsche, Genealogy, History•• που πρωτοδημοσιεύτηκε το

1971 3

σημαδεύει τη στροφή που

κάνει ο γάλλος φιλόσοφος από την αρχαιολογική του μέθοδο προς την επεξεργασία και υιοθέτηση μιας γενεαλογικής μεθό-

3. Foucault: «Nietzsche, Genealogy, History" στο Paul Rabinow (ed) . The Foucault Reader, Pengu in Books. 1984.

14


δου • Στην πρώτη του περίοδο περιγράφει την ανάmυξη των 4

συστημάτων της σκέψης ως μια ανώνυμη εμφάνιση του σχηματι­ σμού των γνώσεων, ως ένα γίγνεσθαι των επιστημονικών λόγων

των γνώσεων

χωρίς υποκείμενο. Μια τέτοια όμως περιγρpφή ·

αδυνατεί να εξηγήσει αν ο σχηματισμός νέων μορφών σκέψης οφείλεται σε τυχαία γεγονότα ή σε συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες . Ο Φουκό εγκαταλείπει την εξέταση της αυτόνομης εξέλιξης του Λόγου, που είναι aποκομμένος από κάθε κοινωνική

πρακτική, για να στραφεί προς μια ανάλυση της εξοιίσίας. Η γενε­ αλογία του Νίtσε aποτελεί το υπέδαφος απ· όπου θα εξορύξει τις αρχές της νέας μεθόδου του.

Η γενεαλογία του Νίτσε φέρνει στο φως διάφορα συμβάντα. Ανακαλύπτει ότι η ιστορία είναι μια σειρά ερμηνειών που επιβάλ­

λονται με τη βία, ότι πίσω aπό τις καθολικές έννοιες και τις aντι­ κειμενικές αλήθειες κρύβονται ιδιοτελείς προθέσεις και ταπεινά σχέδια, ότι η γλώσσα και οι λέξεις δεν είναι διάφανες και άσπιλες

αλλά όργανα εξουσιασμού. Διαπιστώνει ότι η μακροχρόνια εργασία της ηθικότητας των ηθών με τον πειθαναγκασμό και τις δοκιμα­

σίες που επιβάλλει στο aνθρώπινο σώμα, διαμορφώνει τη συνεί­ δηση του aνθρώπου,

καθιστά τον άνθρωπο υποκείμενο .

· Ηδη

είμαστε σε θέση να εντοπίσουμε μαζί με τον Φουκό τους τρεις άξονες που στερεώνουν τον καμβά της γενεαλογίας: το θέμα της γνώσης, το θέμα της εξουσίας και το θέμα του σώματος .

2.

Ο Φουκό ανιχνεύει προσεχτικά το κείμενο της Γενεαλο­

γίας της ηθικής του Νίτσε και συνάγει τις αρχές του:

α) Η γενεαλογία δεν είναι αναζήτηση των απαρχών

ng).

(Urspru-

Η αναζήτηση της αρχής των πραγμάτων εκφράζει την αγω­

νιώδη προσπάθεια του ανθρώπου να συλλάβει την ουσία πίσω από τα φαινόμενα, την ταυτότητα πίσω από την πολλαπλότητα και τη διαφορά, την ακινησία πίσω aπό τη μεταβολή. Η γενεαλογία ανα­ τρέπει όλες τις μεταφυσικές εικόνες που διασφαλίζουν την ηρε­

μία του

ανθρώπου: αρνείται ότι τα πράγματα έχουν ουσία ή

μάλλον ανακαλύπτει ότι η ουσία τους έχει κατασκευαστεί προο­ δευτικά από ξένες προς aυτά μορφές. Η αίγλη της aρχής χάρη

στην οποία τα πράγματα περιβάλλονται από ένα μεταφυσικό και

4.

Για μια διεξοδική ανάλυση και των δυο περιόδων του δες Η.

Drey-

fus - Ρ. Rabinow: Miche/ Foucault, un parcours philosophique (γαλλ. μετάφρ . )

Gallimard , 1984.

15


υπερκόσμιο φως, εξανεμίζεται μόλις τοποθετηθούμε στο πεδίο

της ιστορίας του ανθρώπου :

ο άνθρωπος κατάγεται από τον

πίθηκο (Δαρβίνος) και η συνείδησή του στηρίζεται στο ασυνείδητο (Φρόυντ). Η γενεαλογία εντοπίζει τη μοναδικότητα των γεγονό­

των, καθιστά ανάγλυφες τις aσυνέχειες, συλλαμβάνει τις αναρίθ­ μητες λεπτομέρειες που βρίσκονται στην επιφάνεια των πραγμά­ των.

Η γενεαλογία του Νίτσε ως ερμηνευτική μέθοδος εγκαινιάζει

μια νέα εποχή στον χώρο της ερμηνείας . Για τον Φουκό 5 , κάθε εποχή έχει δικό της καθεστώς ερμηνείας . Τον δέκατο ένατο

αιώνα οι κυριότερες τεχνικές ερμηνείας που συγκεκριμενοποιού­

νται στη Γενεαλογία της ηθικής του Νίτσε, στην Εpμηvεία των ονείρων του Φρόυντ και στο Κεφάλαιο του Μαρξ, διαρθώνουν τον ερμηνευτικό χώρο σε επίπεδα και κατανέμουν σ· αυτά τα σημεία .

Η γενεαλογική μέθοδος του Νίτσε υιοθετεί τις κινήσεις ενός δύτη: βυθίζεται στα πράγματα για να ανακαλύψει ότι το «βάθος» τους, η ουσία τους, η κρυμμένη αλήθεια τους δεν είναι παρά μια παραμορφωμένη aντανάκλαση της επιφάνειάς τους. Τ ο βάθος

αποκαλύπτεται ως παιχνίδισμα της επιφάνειας. Οι θησαυροί που κρύβει δεν είναι παρά αντικατοπτρισμοί, επινοήματα της φαντα­

σίας. Το βάθος, το κρυμμένο νόημα, γίνεται προσιτό στο γενεα­ λόγο, αποκαθίσταται ως επιφανειακό, χάρη στην αποστασιοποιητι­

κή στάση που υιοθετεί αυτός : το νόημα δεν είναι είναι κάτι θεϊκό

που μας προσφέρεται χάρη σε κάποια αποκάλυψη. Ο άνθρωπος με τα ιδιαίτερα συμφέροντά του είναι ο δημιουργός του νοήματος

-λέει ο Νίτσε, οι πολιτισμικές πρακτικές -λέει ο Φουκό: και τα ιδιαίτερα συμφέροντα του ανθρώπου καθώς και οι εκάστοτε πολι­

τισμικές πρακτικές είναι απτά , ορατά, «επιφανειακά» πράγματα. Αρκεί να τοποθετηθείς στην κατάλληλη οπτική γωνία για να τα συλλάβεις και να τα περιγράφεις .

β) Η γενεαλογία είναι ανάλυση της καταγωγής

(HerKunft)

και ως τέτοια τοποθετείται στη διάρθρωση σώματος και ιστορίας. Δεν εξετάζει τα γενικά χαρακτηριστικά ενός aτόμου, ενός λαού, ενός συναισθήματος. Προχωρεί στη διάλυση του εαυτού ελευθε­ ρώνοντας πολλά λησμονημένα γεγονότα. Δεν παρακολουθεί την

aπρόσκοπτη εξέλιξη ενός είδους, το πεπρωμένο ενός λαού . Μάλ-

5. Foucault: "Nietzsche, Freud et Marx" στο Nίetzsche, Paris, Editions de Minuit. «Cahiers de Royaumont» , 1967.

16


λον μελετά τους εσφαλμένους υπολογισμούς , τις κακές εκτιμή­

σεις . τα λάθη που κληρονομήθηκαν και καθόρισαν τα χαρακτηρι­ στικά των επόμενων γενιών. Το σώμα είναι ο τόπος όπου εγγρά­ φονται τα πάντα: η επιφάνειά του που ξεδιπλώνεται σαν επιφάνεια

παπύρου φέρει τα αποτυπώματα κάθε παρελθούσας εμπειρίας

-

τα αποτελέσματα της κακής διατροφής και αναπνοής , τις επιδρά­ σεις ενός ανθυγιεινού κλίματος , της αρρώστιας και των θεραπει­

ών

-

καθώς και τα σημάδια των νέων εμπειριών. Η δύναμη και η

αδυναμία του σώματος είναι ο καθρέφτης που μέσα του κάθε

γεγονός και στοιχείο του παρελθόντος και παρόντος αποκτά την ταυτότητά του : η φυσιολογία είναι το κριτήριο της πλάνης και της

αλήθειας . Η γέννηση της κακής συνείδησης και η εμφάνιση του aσκητικού τύπου ανθρώπου που αναλύονται στη δεύτερη και στην τρίτη πραγματεία της Γενεαλογίας της ηθικής υπήρξαν συνέπειες της κακής φυσιολογικής κατάστασης, της παρακμής της δύναμης

του ανθρώπου. Η ανάλυση της καταγωγής είναι η αποκρυπτογρά­ φηση της ιστορίας που εγγράφεται πάνω στο σώμα. Το σώμα προ­ σφέρεται για ερμηνεία αλλά γονιμοποιεί και νέες ερμηνείες. Δεν είναι ο τόπος μιας απλής καταγραφής της ιστορίας . Είναι ο τόπος της ανάδυσης της ιστορίας .

γ) Η γενεαλογία κατανοεί την εμφάνιση

(Entstehung)

μιας

ιστορικής ανάπτυξης όχι ως την παρουσία ενός σκοπού που πραγ­ ματοποιείται στο τέλος μιας διαδικασίας (τελεολογία) αλλά ως μια διαδοχή συστημάτων ερμηνείας ντας

στη

Γενεαλογία

-

καθυπόταξης . Ο Νίτσε αναλύο­

της ηθικής

του την προέλευση

και τον

σκοπό της ποινής τονίζει ότι η σημερινή χρησιμότητα της ποινής και ο λόγος για τον οποίο επινοήθηκε είναι δυο πράγματα εντε­ λώς διαφορετικά . Καθετί που δημιουργήθηκε μ · έναν οποιονδή­

ποτε τρόπο οδηγείται προς νέες χρήσεις από μια σειρά δυνάμεων που το οικειοποιούνται. Ο σκοπός (νόημα) ενός πράγματος είναι η

ερμηνεία που έχει επιβάλλει βίαια μια θέληση για δύναμη πάνω σε μια προγενέστερη ερμηνεία-νόημα. Επομένως δεν υπάρχουν πράγματα

που

προσφέρονται προς

ερμηνεία,

αλλά μόνο ήδη

υπάρχουσες ερμηνείες που ανατρέπονται, υπερνικούνται . τροπο­ ποιούνται από καινούργιες ερμηνε ί ες . Η γενεαλογική ερμηνεία

δεν aποκρυπτογραφεί το κρυμμένο νόημα ενός σημείου αλλά απο καλύπτει ότι το σημείο είναι ήδη ερμηνεία. Δεν υπάρχει πρω­ ταρχ ικό νόημα για να έλθει στην επιφάνεια παρά μόνο μια aτελεύ­ τητη σειρά ερμηνειών - καθυποτάξεων : η ερμηνεία γίνεται λοιπόν,

17


κατά τον Φουκό, aτελεύτητο καθήκον. Οι ίδιες οι λέξεις δεν είναι παρά ερμηνείες .

· Εχουν επιβλη­

θεί ως ερμηνείες από τις ανώτερες τάξεις, φέρουν τα σημάδια της υπεροχής τους, γίνονται τα εμβλήματά τους , ακτινοβολούν

την ψυχική τους κατάσταση, υπογραμμίζουν τη διαφορά τους από τις κατώτερες τάξεις. Η διερεύνηση της ετυμολογίας των λέξεων

καλός και κακός στην πρώτη πραγματεία της Γενεαλογίας της ηθι­ κής μας φανερώνει την πραγματική διάσταση της γλώσσας. Οι λέξεις είναι ερμηνείες προτού να γίνουν σημεία. Η γλώσσα είναι ένας ιστός από βίαιες ερμηνείες που καλύπτει τον ορίζοντα της σκέψης και της δράσης

μας .

Η προτεραιότητα της ερμηνείας

έναντι του σημείου συνιστά την ιδιαίτερη συνθήκη την οποία πρέ­ πει να λάβει υπόψη της η σύγχρονη ερμηνευτική . Αν και η ερμη­ νεία προηγείται του σημείου, το σημείο δεν αποκαλύπτει την

αληθινή φύση του. Η απόκρυψη του χαρακτήρα του ως ερμηνείας στοχεύει στη διαιώνιση της συγκαλυμμένης κυριαρχίας του.

Η

απολίθωσή του, που επιτυγχάνεται μ· αυτόν τον τρόπο, του δίνει όψη σημείου που λικνίζεται στο χορό της αιώνιας παρουσίας του. Η αποκάλυψη του χαρακτήρα του ως ερμηνείας που έχει στερεο­

ποιηθεί, προετοιμάζει το έδαφος για την ανατροπή του . Μ· αυτή

την έννοια το έργο του γενεαλόγου είναι ανατρεπτικό: εισχωρεί σε μια πραγματικότητα που τη συνθέτουν παγιωμένες μορφές για να τις αποδεσμεύσει και να τις προσφέρει νια μια νέα οικειοποί­ ηση.

Για τον Νίτσε, το παιχνίδι των οικειοποιήσεων-καθυποτάξεων απελευθερώνει ένα πεδίο δυνάμεων, ένα πεδίο σύγκρουσης των

ατομικών θελήσεων και των συμφερόντων τους. Για τον Φουκό,

αντίθετα, τα ατομικά κίνητρα είναι προϊόν καθορισμένων στρατηγι­ κών

- εμφανίζονται σ· ένα πεδίο διευθετημένο από τις κοινωνι­

κές πρακτικές. Συνεπώς το ζήτημα της εξουσίας και της οικειο­ ποίησής της δεν αφορά τα άτομα και τις προθέσεις τους. Τα άτομα δεν προϋπάρχουν του πεδίου aντιπαράθεσής τους, εμφανί­ ζονται μέσα σ' αυτό. Οι σχέσεις εξουσίας δεν είναι αποτέλεσμα της αντιπαράθεσης των συμφερόντων των τάξεων αλλά γεννιού­

νται σε συγκεκριμένους χώρους όπως το εργοστάσιο, το σχολείο, η φυλακή, η εκκλησία, aποκρυσταλλώνονται σε διάφορους μηχανι­ σμούς και τυπικά εξουσίας (π.χ. το πανοπτικό, το τυπικό της εξο­

μολόγησης).

Τα τυπικά της εξουσίας που τοποθετούνται σε

συγκεκριμένους χώρους θέτουν κανόνες, υποχρεώσεις, ορίζουν

18


διαδικασίες πειθαρχίας του σώματος και παράγουν μ · aυτόν τον

τρόπο τα σύγχρονα «υποκείμενα» . Οι τεχνικές πειθαρχίας που εφαρμόζονται στο σώμα, όλα τα συστήματα της μικρο-εξουσίας

που τις θέτουν σ · εφαρμογή, ολόκληρη η πολιτική τεχνολογία του

σώματος 6 αποτελούν τη σκοτεινή όψη και την πραγματική βάση μιας άλλης

διαδικασίας, της

εγκαθίδρυσης οικουμενικών αλη­

θειών , της επικράτησης της εξισωτικής μορφής του Δικαίου και της πραγματοποίησης όλων των ανθρωπιστικών επιτευγμάτων του

ανθρώπου . Πίσω από τις διακηρύξε ις του αιώνα των Φώτων (του Διαφωτισμού) για χειραφέτηση και πανανθρώπινα δικαιώματα κρύ­ βεται η ενίσχυση των μέσων κοινωνικού ελέγχου και εξουσίας .

δ) Η γενεαλογία συλλαμβάνεται ως <<ενεργός ιστορία»

kliche Historie)

(wir-

και συχνά ως <<ιστορικό νόημα» ή <<ιστορική

αίσθηση » . Μ · αυτή την έννοια, η γενεαλογία εισάγει κάθε πράγμα

σε μια ιστορική κίνηση. Καταργε ί την ταυτότητα , τη

σταθερό ­

τητα. Αρνείτα ι την ύπαρξη σταθερών . τίποτε στους ανθρώπους

δεν μπορεί να θεωρηθεί αμετάβλητο ώστε να αποτελέσει τη βάση της αυτοαναγνώρισης και αλληλοκατανόησής τους. · Οχ ι μόνο δεν υπάρχουν καθολικά χαρακτηριστικά και σταθερές δομές του

πνεύματος που καθιστούν δυνατή την ανθρώπινη επικοινωνία κα ι επιτρέπουν τη θεμελίωση καθολικών θεωριών για την ανθρώπινη

δράση , αλλά ακόμη και το ίδιο το σώμα παύει να αποτελεί στα­ θερά . Το σώμα δεν διαθέτει σταθερή δομή ούτε έχει σταθερές ανάγκες . Είναι εύπλαστο και χειραγωγήσιμο . Οπωσδήποτε όμως

έχει ορισμένα αναγνωρίσιμα μορφολογικά χαρακτηριστικά: αυτά εκμεταλλεύονται οι τεχνικές

πειθαρχίας και χειραγώγησης .

Η

γενεαλογία του Νίτσε συγκεντρώνει την προσοχή της στο σώμα. Η καλή φυσιολογική κατάσταση του σώματος , η δημιουργική ενερ ­

γοποίηση του δυναμικού των ενστ ί κτων , ταυτίζονται με την κατά­ σταση δύναμης . Το ξερ ίζωμα των ενστίκτων , η κατάπνιξη των

αναγκών και των επιθυμιών , η κατάσταση - νιρβάνα που επιδιώκει το ασκητικό ιδανι κό , ισοδυναμούν με την αδυναμία , την παρακμή του ανθρώπινου είδους. Η ανάλυση του Φουκό γίνεται ακόμη πιο συγκεκριμένη και προχωρε ί περισσότερο σε βάθος : η γενεαλογία δείχνει ότι το

σώμα είναι βυθισμένο στο πολιτικό πεδίο . Οι σχέσεις εξουσίας το

6. Δες Foucault : Micro fisica del potere, a cυra di Α. Fontana- Ρ . Torino , Einaudi, 1977.

Pasqυ i n o ,

15


επιλέγουν ως τον προνομιούχο τόπο άσκησής τους . Οι γνώσεις

που παράγονται από τις επιστήμες του ανθρώπου και οι σχέσεις εξουσίας που δημιουργούνται

μέσα στους διάφορους θεσμούς

διασταυρώνονται πάνω στο σώμα. Εξουσία και γνώση συνενώνο­ νται στις τεχνικές πειθαρχίας και χειραγώγησης του ανθρώπινου

σώματος. Η σωματική πειθαρχία αποτελεί τη βάση της άσκησης της σύγχρονης εξουσίας. Η έναρξη αυτής της διαδικασίας τοπο­

θετείται γύρω στο

1800:

τότε ακριβώς αναμειγνύονται διάφορες

τεχνικές πειθαρχίας με τα πορίσματα των επιστημών του ανθρώ­ που.

Η γενεαλογία ως ενεργός ιστοpία, ως ιστορία του παρόντος, είναι η ιστορία των διαφορετικών τρόπων αντικειμενοποίησης των ανθρώπων .

Ακολουθώντας την ταξινόμηση του

Rabinow 7

μπο­

ρούμε να διακρίνουμε τρεις τρόπους aντικειμενικοποίησης. Ο πρώτος τρόπος έχει σχέση με τις διαιρετικές πρακτικές (απομό­ νωσης-εγκλεισμού) που σε συνδυασμό με τις κοινωνικές επιστή­

μες καθιστούν τους ανθρώπους αντικείμενα 8 . Ο δεύτερος τρόπος αφορά

την επιστημονική

ταξινόμηση:

ο άνθρωπος

ως ομιλούν

υποκείμενο στη γλωσσολογία, ως παραγωγικό υποκείμενο στην

οικονομία,

ποίηση»

10

κ.λ.n.

9

Ο τρίτος τρόπος ορίζεται ως «υποκειμενο­

και αφορά την ενεργό διαμόρφωση του ανθρώπου από

τον ίδιο του τον εαυτό με τη διαμεσολάβηση τεχνικών που συνε­

νώνουν γνώση και εξουσία. Η ψυχική υποκειμενικότητα, οι ποιότη­ τες

του

υποκειμένου

παράγονται

από

ορισμένες

πειθαρχικές

ασκήσεις που έχουν επιβληθεί στο σώμα. Το υποκείμενο είναι μια πλασματική ενότητα: παράγεται από βίαιες στρατηγικές εξουσίας.

7. Paul Rabinow: "lntroduction» cau/t Reader, ο.π.

στο Ρ.

Rabinow ("'ri).

The Fou-

8. Οι διαιρετικές πρακτικές αποτελούν θέμα των πρώτων βιβλίων του Ιστορια της τρέλλας, Ηριδανός (α· γαλλική έκδοση

1961 ), Naissance de la clinique. Une archθo/ogie du regard medical, Paris, Presses Universitaires de France, coll. Galean, 1963. 9. Εξεταζεται στα βιβλία του: L · ordre du discours, Paris, Gallimard, 1971, L' Archθologie du savoir, Paris, Gallimard, 1969, και Οι λέξεις και τα πράγματα,

Γνώση,

1986

(α'

γαλλική έκδοση

1966).

1 ο. Αναλύεται στα βιβλία του: Surveiller et punir. Naissance de ta

prison, Paris, Gallimard, 1975 και Ιστορία της σεξουαλικότητας Η δίψα της

20

γνώσης,

Ράππας ,

1982,

(α·

γαλλική

έκδοση

1976).


«Το άτομο είναι αναμφισβήτητα το πλασματικό άτομο μιας

· ιδεο­

λογικής · αναπαράστασης της κοινωνίας. Είναι όμως και μια πραγ­ ματικότητα που την έχει κατασκευάσει αυτή η ειδική τεχνολογία

της εξουσίας που την ονομάζουμε πειθαρχία»

11

.

στ) Η γενεαλογία αντιτίθεται στην ιστορία-ως-γνώση και στρέ­ φεται εναντίον της αλήθειας. Ο Νίτσε θεωρεί την επιστήμη ως

την ευγενέστερη μορφή του aσκητικού ιδανικού . Οι επιστήμονες, αυτοί οι «εκτικοί του πνεύματος» , δεν είναι αντίθετοι προς το

ασκητικό ιδανικό, γιατί πιστεύουν ακόμη στην αξία της αλήθειας : η προϋπόθεση της επιστήμης είναι η ύπαρξη της αλήθειας . Στην πιο συνηθισμένη περίπτωση, η επιστήμη είναι καταφύγιο για κάθε είδος δυσαρέσκειας, αυτοπεριφρόνησης, έλλειψης κάθε άλλης

πίστης . Η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας, η θέληση για γνώση δεν είναι ουδέτερες ούτε aπαλλαγμένες από πάθη : φανερώνουν τη βίαιη τοποθέτηση του ερευνητή που προσπαθεί να ανατρέψει όλες τις «ψευδαισθήσεις» που σκεπάζουν μ· ένα προστατευτικό

πέπλο το λίκνο της aνθρωπότητας . Η γνώση , αντί να αποσπαστεί προοδευτικά από τις εμπειρικές της ρίζες και να υπηρετήσει τις

απαιτήσεις του Λόγου, έχει φτάσει στο σημείο να απαΊτεί τη θυσία του ίδιου του υποκειμένου της γνώσης . Η θέληση για γνώση ακο ­ λουθεί μια ανεξέλεγκτη πορεία, αγνοεί τις πραγματικές ανάγκες

του ανθρώπου και έχει κάνει αυτοσκοπό την ίδια τη διαδικασία της. Αυτό είναι συνέπεια της διαπλοκής εξουσίας και γνώσης . Η θέληση για γνώση αποκαλύπτεται ως μορφή της θέλησης για δύναμη.

3. Ολόκληρη η ιστορία του δυτικού πολιτισμού που ταυτίζεται με την πρόοδο της ορθολογικότητας δεν είναι παρά μια βίαιη

καθυπόταξη της φύσης και μια τελειοποίηση των τεχνικών μέσων ελέγχου και εξουσιασμού του ανθρώπου . Σ' αυτό το σημείο η

θεωρία της εξουσίας του Φουκό διασταυρώνεται με τη φιλοσοφία της ιστορίας του Αντόρνο

12

: η πορεία του πολιτισμού συλλαμβάνε­

ται ως πρόοδος της τεχνικής ή εργαλειακής ορθολογικότητας, που πίσω από την επιφανειακή ηθική χεραφέτηση του ανθρώπου τελειοποιεί τα μέσα κοινωνικής κυριαρχίας. Ο Νίτσε, κοινή αφετη­

ρία του

Φουκό και του Αντόρνο,

καταγγέλλει τη μηδενιστική

11 . Foucauιt : Surveil/er et Punir, ο.π . σελ. 195-6. 12. Δες Axel Hoπneth : «Fσucault et Adorno , deux formes d' une critique de la modernite" στο Critique 471 -472, Αάιt - Septembre

1986. 21


κυριαρχία

του

κεντροθετημένου

στο

υποκείμενο

Λόγου ,

την

οποία συλλαμβάνει ως έκφραση της διαστροφής της θέλησης για δύναμη . Εναποθέτει όμως στην αισθητική εμπειρία όλες τις ελπί­

δες του για την απελευθέρωση του ατόμου από τους καταναγκα ­ σμούς της ένσκοπης δραστηριότητας και από τις προσταγές της

ηθικότητας και της χρησιμότητας ". Ο Αντόρνο και ο Φουκό με τη σειρά τους , συλλαμβάνουν την ορθολογικότητα ως ένσκοπη δρα­ στηριότητα, ως μια μορφή άσκησης της εξουσ ίας . Ενώ όμως ο Αντόρνο συλλαμβάνει την ορθολογικότητα ως την αυξανόμενη

κυριαρχία

πάνω

στη

φύση

και

εντοπίζει τα

μέσα

κοινωνικής

κυριαρχίας στους ψυχολογικούς χειρισμούς που επιτελούνται π . χ.

από τα

mass-media " ,

ο Φουκό συλλαμβάνει την ορθολογικότητα

ως στρατηγική και εντοπίζει τα μέσα κοινωνικής κυριαρχίας στις πειθαρχικές διαδικασίες που επιβάλλονται στο σώμα από τους διά­ φορους θεσμούς. Στο βαθμό όμως που αμφότεροι διενεργούν μια

ολιστική κριτική του Λόγου , κλονίζεται και η εμπιστοσύνη στο ορθολογικό περιεχόμενο των επιχειρημάτων τους. Επιπλέον ο Φουκό ξεκινά από μια καταστροφή του υποκειμέ­

νου που συστήνει το νόημα ' 5 , αρνούμενος μ · αυτόν τον τρόπο στο άτομο κάθε προθετικότητα. Η στρουκτουραλιστική κριτική του

θέτει ένα «πλασματικό» άτομο , το οποίο εξ ορισμού δεν μπορεί να βιώσει τη βία που ασκείται στο σώμα του ως ψυχικό πόνο και να

αντιδράσει στην καταστολή. Αν η ψυχική υποκειμενικότητα είναι λοιπόν καθαρά προϊόν διαφόρων πειθαρχικών τεχνικών που ασκού­

νται στο σώμα. τότε δεν μπορούμε να τη μετατρέπουμε σε παρα­ γωγό νοήματος και να τη θεωρούμε ικανή να συλλαμβάνει το

13.

Ωστόσο . όπως παρατηρεί ο Jϋrgen

phical Discourse of Modernity,

1987.

Habermas

στο

(αγγλ . μετάφρ . ), Poιity

The Philoso-

Press. Oxlord ,

η ολιστική κριτική που ασκεί ο Νίτσε στο Λόγο στηρίζεται σε κριτή­

ρια που δανείζεται από τις βασικές εμπειρίες της α ισθητικής μοντερνικό­

τητας . Επε ιδή όμως συνδέει την σύγχρονή του αισθητική εμπειρία με την

αον,αϊκή εμπειρία (λατρεία του Διόνυσου) δεν μπορεί να αναγνωρίσει την κριτική ικανότητα της

14. λον.

κρίσης ως μια στιγμή του Λόγου .

Δες Χορκάιμερ

Αθήνα .

-

Αντόρνο : Η διαλεκτική του Διαφωτισμού.

· Υψι­

1986.

15. Για τις διαφορετικές μορφές κριτικής του υποκειμένου δες Aιbre­ cht Wellmer: «Για τη διαλεκτική μοντερνισμού και μεταμοντερνισμού» , ΛεΒιάθαν 2 , Β . περίοδος , 1988.

22


σχέδιο ανατροπής των ίδιων των συνθηκών παραγωγής της .

Πράγματι , ο Φουκό διενεργώντας μια ολιστική κριτική του Λόγου αρνείται να θεμελιώσει φιλοσοφικά την κοινωνική οργά­ νωση. Αν όμως επιλέγει , όπως υποστηρίζουν οι Dreυfυs και

now'6,

Rabi-

να τοποθετηθεί στο πεδίο της ερμηνευτικής , η οποία

συλλαμβάνει και αποκαλύπτει τους μηχανισμούς των κοινωνικών

πρακτικών που μας παράγουν, τότε είναι θεμιτό να αναρωτηθούμε πώς ο ίδιος ο Φουκό ως εκφραστής της aυτοσυνειδησίας της εποχής μας, μετατρέπεται από προϊόν των κοινωνικών πρακτικών που παράγουν . τη σύγχρονη συνείδηση σε συνείδηση των κοινωνι­ κών πρακτικών.

Αντίθετα η αντορνική κριτική του σύγχρονου υποκειμένου­ προϊόντος των μηχανισμών καταστολής, βασίζεται σε μια αισθη ­

τική θεωρία εμπνευσμένη από τον Νίτσε, που δέχεται την ύπαρξη

ενός aρμονικού εγώ, ελεύθερου εκφραστή των παρορμητικών του δυνάμεων, ενός εγώ που η πολυμορφία του ακρωτηριάζεται από τις σύγχρονες τεχνικές χειραγώγησης .

16. Hubert Dreufus - Paul Rabinow : ··Habermas et Foucault: Ου '

est-ce que l'age d' homme? ,. . στο Critique, 471-472,

ο .π .

23


111

GILLES DELEUZE: ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ, Η tEXNH ΤΗΣ ΔΙΑ­ ΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΛΕΚτΙΚΗ, Η ΑΝΤΕΣΤΡΑΜΜΕΝΗ EIKONA ΤΗΣ.

« . . σα να ήταν η αδυναμία των αδύναμων -δηλαδή η ουσία τους , η ενέργειά τους , η μόνη, αναπόφευκτη και ακλόνητη πραγ­

ματικότητά τους- ένα ηθελημένο επίτευγμα, κάτι το σκόπιμο, αποτέλεσμα επιλογής,

ένας άθλος, μια αξιέπαινη πράξη» .

Νίτσε, Γενεαλογία της ηθικής,

1.

Ι,

13

Η φιλοσοφία πρέπει να είναι κριτική φιλοσοφία . Αυτό είναι

το σύνθημα του Ντελέζ και αναλαμβάνει να διεκπεραιώσει ο ίδιος το επιτακτικό αυτό καθήκον που τίθεται στη φιλοσοφία. Το πρώτο

βήμα είναι να εντοπίσει σπέρματα κριτικής φιλοσοφίας σε προγε­ νέστερους φιλοσόφους . Το δεύτερο είναι να θεμελιώσει ο ίδιος

μια δική του κριτική φιλοσοφία εντάσσοντας όλα τα κριτικά στοι­ χεία σ ·

ένα πρωτότυπο ερμηνευτικό σύνολο . Η αληθινή κριτική

φιλοσοφία είναι σπάνια . Συνήθως η φιλοσοφία είναι φιλοσοφία της

ταυτότητας, της «αναπαράστασης», φιλοσοφία που αγνοεί την

διαφορά". Ο Καντ είναι για τον Ντελέζ, ο φιλόσοφος που εισάγει τη διαφορά στη φιλοσοφία του

18

• Ωστόσο εξετάζει μόνο τις

a

prίori μορφές της που αποτελούν αντικείμενο της δυνατής εμπει­

ρίας . Αυτό όμως που ενδιαφέρει τον Ντελέζ είναι η πραγματική εμπειρία γιατί αυτή είναι που προσθέτει το

a

posterίori στοιχείο το

οποίο συνιστά το διαφέρον, το πολλαπλό, και θεμελιώνει τη δια­

φορά ανάμεσα στην έννοια και στην εποπτεία . Εφόσον ο Καντ συλλαμβάνει από τη διαφορά μόνο ό , τι είναι σ' αυτήν ταυτόσημο,

17. Για την έννοια της διαφοράς δες Deleυze: Difference et reρeti­ tion, P.U .F., 1968. 18. Δες Καντ , Κριτική του Καθαρού Λόγου, εκδ. Παπαζήση, 1979, τόμοι 2.

24


θα πρέπει να αναζητήσουμε μια φιλοσοφία που να αποκαθιστά τη διαφορά σ· όλη της την πολλαπλότητα, που να καθιστά το διαφο­ ροηοιητικό στοιχείο αρχή της: αυτή είναι η φιλοσοφία του Νίτσε.

2.

Το βιβλίο του Ντελέζ

Nietzsche et /a philosophie ' 9

απο­

τελεί μια εξαιρετική ερμηνευτική σύνθεση της φιλοσοφίας του Νίτσε. Το ενδιαφέρον του Ντελέζ επικεντρώνεται στο σώμα και

τις δυνάμεις του . Το σώμα είναι συσχετισμός δυνάμεων ανώτε­ ρων και κατώτερων . Οι ανώτερες, κυρίαρχες δυνάμεις είναι οι

δρώσες δυνάμεις. Ο κατώτερες, κυριαρχούμενες δυνάμεις είναι οι aντιδραστικές δυνάμεις. Η διαφορά τους είναι ποιοτική δια­ φορά, μη-αναγώγιμη. Το στοιχείο που παράγει την ποιοτική δια­ φορά τους ο Ντελέζ το ονομάζει διαφοροποιητικό, γενεαλογικό, γενετικό στοιχείο και το ταυτίζει με τη θέληση για δύναμη. Η θέληση για δύναμη που παράγει τις ποιότητες των δυνάμεων δεν μπορεί παρά να έχει και η ίδια ποιότητες: οι ποιότητέc; της είναι δύο, κατάφαση και άρνηση. Υπάρχει συνεργία ανάμεσα στις δρώ­

σες δυνάμεις και την κατάφαση από τη μια μεριά και ανάμεσα στις aντιδραστικές δυνάμεις και την άρνηση από την άλλη. Η διερεύ­

νηση της αξίας ενός πράγματος είναι η αναζήτηση της προέλευ­

σης των ποιοτήτων των δυνάμεων που το κατέχουν, είναι γενεα­ λογία, ανοδική πορεία προς την αρχή, τον τόπο παραγωγής των

ποιοτήτων, των διαφορών. Η γενεαλογία εξακριβώνει τις ποιότη­ τες του γενετικού στοιχείου, τις πρωταρχικές διαφορές. Γενεα­

λογία σημαίνει γέννηση ή προέλευση αλλά και διαφορά ή απόστα­ ση μέσα στη γέννηση. Η γενεαλογία επικεντρώνεται στις αξίες:

διερωτάται για τη θεμελίωσή τους, αναζητά την αξιολόγηση που

τις

έθεσε ως τέτοιες. Οι αξιολογήσεις είναι τρόποι ύπαρξης

αυτών που κρίνουν, είναι το διαφοροποιητικό στοιχείο των αξιών, η αρχή της παραγωγής των αξιών. Η γενεαλογία είναι η αληθινή

κριτική γιατί εισάγει στη φιλοσοφία το πρόβλημα των αξιών.

3.

Ο Καντ είναι ο πρώτος φιλόσοφος που συλλαμβάνει το

σχέδιο μιας ολικής κριτικής .

· Ομως η κριτική του περιορίζεται

στην ψευδή επιστήμη (τη δογματική μεταφυσική) και στην ψευδή ηθική (ετερονομία)· στοχεμει στη θεμελίωση της αληθινής επιστή­

μης και της αληθινής ηθικής. Ο Νίτσε ολοκληρώνει το κριτικό εγχείρημα που άφησε ατελές ο Καντ: καθιστά αντικείμενο της κριτικής του την αληθινή επιστήμη και την αληθινή ηθική. Ανακα-

19.

Στις εκδόσεις

P.U.F., Paris, 1962.

25


λύπτει ότι δεν υπάρχουν ψευδαισθήσεις της γνώσης η ίδια η

γνώση είναι μια ψευδαίσθηση, ένα λάθος . Η θέληση για γνώση, η αναζήτηση της αλήθειας, είναι μορφή του aσκητικού ιδανικού, το οποίο προέρχεται από μια αποστροφή προς τη ζωή. Δεν υπάρχει φαινόμενο ηθικό που να επιτρέπει τη θεμελίωση μιας θεωρίας για

την πράξη του ανθρώπου εν γένει . Μάλλον υπάρχουν ηθικές ερμηνείες των φαινομένων .

Ο Καντ συλλαμβάνει την ιδέα μιας εμμενούς κριτικής , μιας

κριτικής του Λόγου από τονίδιο τοΛόγο κι _όχι από κάτι εξωτερικό

1

προς αυτον. Οι υπερβασιακες dρχες του ειναι αρχες ρυθμιστικές

και όχι γενετικές. Αντίθετα η αρχή του Νίτσε είναι αρχή γενετική ,

γενεαλογική· είναι αυτό που γε~νάει τον Λόγο και τις κατηγορίες του . Η σπουδαιότητα της κριτικής του Καντ έγκειται στο ότι επιτε­

λεί κοπερνίκεια στροφή στο χώρο της φιλοσοφίας: αντί να ρυθμί­ ζουμε τη γνώση μας σύμφωνα με τα πράγματα , τα πράγματα

ρυθμίζονται σύμφωνα με τη γνώση μας. Η γνώση είναι κατασκευή των πραγμάτων κι εμείς είμαστε οι νομοθέτες του κόσμου . Εμείς,

ως Λόγος, ως νόηση. Ο Νίτσε κάνει ένα βήμα επιπλέον : ο Λόγος δεν μπορεί να είναι νομοθέτης , ο Λόγος έχει μεγάλη ιστορία πίσω

του που πρέπει να την ερευνήσουμε.

· Οταν

λέμε ότι ο άνθρω­

πος, ο Λόγος , το πνεύμα, η αυτοσυνειδησία είναι ο νομοθέτης, πρέπει να αναρωτηθούμε τι κρύβεται πίσω aπ· αυτές τις έννοιες .

Τι είναι αυτός ο άνθρωπος που ασκεί κριτική , που νομοθετεί; Ποιες δυνάμεις κυριαρχούν σ· αυτόν , οι δ ρώσε ς ή οι aντιδραστι­ κές; Αν καταλήξουμε,

όπως ο Ντελέζ, στο συμπέρασμα ότι ο

άνθρωπος είναι aντιδραστικό όν, τότε δεν μπορεί να είναι αυτός ο νομοθέτης . Νομοθέτης ε ίναι το γενεαλογικό στοιχείο, αυτό που

αξιολογεί και ερμηνεύει , αυτό που δημιουργεί νέες αξίες. Ο γενεαλόγος είναι ο χειριστής του , είναι ο άνθρωπος που θέλει να ξεπεράσει τον εαυτό του aποκαλύπτοντας την αξία των υπαρχου­

σών αξιών και δημιουργώντας νέες αξίες.

4. Η γενεαλογία εισάγοντας την έννοια της αξίας στη φιλοσο­ φία αποσαφηνίζει την έννοια της διαφοράς . Η πρωταρχική δια ­ φορά είναι η διαφορά στις ποιότητες της θέλησης για δύναμη : κατάφαση και άρνηση . Η κατάφαση δεν μπορεί παρά να εκφράζε­ ται με τη δράση , η άρνηση με την αντίδραση . Οι δρώσες δυνάμεις

που καθορίζονται από την καταφατική ποιότητα της θέλησης επι­ βεβαιώνουν την ποιότητά τους , το ιδιαίτερο είναι τους , τη δια­

φορά τους . Οι aντιδραστικές δυνάμεις καθώς συλλαμβάνουν τα

26


πάντα μέσα από το πρίσμα της άρνησης, δεν είναι σε θέση να

επιβεβαιώqουν τον εαυτό τους αλλά μόνο να αρνηθούν αυτόν που καταφάσκει, να αρνηθούν τη διαφορά . Από τη σκοπιά των αντιδρα­

στικών δυνάμεων διενεργείται μια αντιστροφή της εικόνας

του

γενεαλογικού στοιχείου. Γι ' αυτή την αντιστροφή είναι υπεύθυνη

η ίδια η αρνητική ποιότητα του γενεαλογικού στοιχείου: η κατά­ φαση γίνεται αντίθεση, η διαφορά άρνηση. Οι aντιδραστικές δυνά­ μεις δεν μπορούν να χειριστούν το γενεαλογικό στοιχείο : αγνο­ ούν τη διαφορά και τη γέννηση της διαφοράς. Στα χέρια τους η γενεαλογία γίνεται διαλεκτική ανάπτυξη της αντίθεσης. Οι aντι­ δραστικές δυνάμεις δεν περιορίζονται σε μια απλή αντιστροφή του γενεαλογικού στοιχείου . Αναπτύσσουν αυτή την aντεστραμ­

μένη εικόνα: υπερνικούν τις aντιδραστικές δυνάμεις aντιστρέφο­

ντας την οπτική τους, την αξιολόγησή τους, τις αξίες τους . Ο μόνος τρόπος να νικήσουν τις δρώσες δυνάμεις

είναι να τις

κάνουν να αρνηθούν τη διαφορά τους, την τάση τους για αυτοεπι­ βεβαίωση, να τις χωρίσουν απ · αυτό που συνιστά το είναι τους.

· Ολη

αυτή η διαδικασία aποδυνάμωσης και ανατροπής των δρω­

σών δυνάμεων συνοψίζεται σε μια λέξη : μυστικοποίηση. Χάρη στη μυστικοποίηση οι δρώσες δυνάμεις γίνονται κι αυτές aντιδραστι­ κές . Αυ.τή η διαδικασία είναι πια τετελεσμένη: το γίγνεσθαι των δυνάμεων του ανθρώπου έχει γίνει ένα aντιδραστικό γίγνεσθαι . Αυτό είναι το

συμπέρασμα

του

Ντελέζ.

Αν το

μόνο

υπαρκτό

γίγνεσθαι των ανθρώπινων δυνάμεων είναι το aντιδραστικό γίγνε­

σθαι , τότε ο άνθρωπος είναι aντιδραστικό όν. Αν όμως αυτό αλη­

θεύει, τότε ποιος μπορεί να συλλάβει ένα γίγνεσθαι διαφορετικό,

ένα δρων - γίγνεσθαι; -

Ο ανώτερος άνθρωπος, ο άνθρωπος

που θέλει να υπερβεί τον εαυτό του , που ξεπερνά τα στενά όρια που επιβάλλει στη γνώση του η αρνητική ποιότητα της θέλησης για δύναμη · ο άνθρωπος που συλλαμβάνει τη θετική ποιότητα ως την ποιότητα που πρέπει να αποκατασταθεί, ως την καλύτερη -ποιότητα .

Η μεταλλαγή

μέσα στο ίδιο το γενετικό στοιχείο , το

πέρασμα από την άρνηση στην κατάφαση είναι αποτέλεσμα της αιώνιας επιστροφής. Η αιώνια επιστροφή ως φυσική θεωρία θέτει την επάνοδο , την επιστροφή, ως το Είναι του γίγνεσθαι. Εφόσον το Είναι είναι

γίγνεσθαι , η επιστροφή του γίγνεσθαι αποτελεί το Είναι. Η αιώνια επιστροφή είναι σύνθεση του γίγνεσθαι και του Είναι, του μετα­ βαλλόμενου και της αναπαραγωγής του. της διαφοράς και της

27


επανάληψής της.

Η αιώνια επιστροφή ως ηθική σκέψη θέτε ι ένα δρων-γίγνε­

σθαι. Δεν μπορεί να είναι η επιστροφή του αντιδραστικού γίγνε­ σθαι. Ο aντιδραστικός άνθρωπος, ο άνθρωπος ο κουρασμένος από τον εαυτό του, δεν μπορεί να επιθυμεί την αιώνια επάνοδό

του. Η σκέψη της αιώνιας επιστροφής είναι αυτή που επιλέγει. Αν ο μηδενισμός , η θέληση που αρνείται τη ζωή, αποτελεί την αρχή της διατήρησης των αντιδραστικών δυνάμεων, η ιδέα της αιώνιας

επανόδου μιας ζωής που στρέφεται ενάντια στα θεμέλια της ίδιας της ζωής την οδηγεί στην αυτοκαταστροφή της: οι aντιδραστικές δυνάμεις αρνούνται την επανάληψη κι εκμηδενίζονται. Η ενεργός άρνηση ,

η

αυτοκαταστροφή,

είναι

η

κατάσταση

του

δυνατού

ανθρώπου που καταστρέφει ό,τι αρνητικό έχει μέσα του. Ο ισχυ­ ρός άνθρωπος, ο γενεαλόγος, αντιλαμβάνεται ότι το aντιδραστικό γίγνεσθαι των δρωσών δυνάμεων δεν έχει Είναι, εφόσον δεν υπει­

σέρχεται στην επανάληψη που ορίζει η αιώνια επιστροφή. Ανα­ γνωρίζει ότι μόνο το δρων-γίγνεσθαι των αντιδραστικών δυνάμεων έχει Είναι . Εξορίζει το αρνητικό από μέσα του και περνάει στη

μεριά της κατάφασης. Συλλαμβάνει το διαφοροποιητικό στοιχείο ως αυτό που είναι: ως δημιουργό νοήματος . και αξιών. Ασκεί κρι­ τική στις παραδεδομένες αξίες , στις aντιδραστικές αξίες , επειδή γνωρίζει ότι παράγονται από την αρνητική ιδιότητα της θέλησης

για δύναμη, τη θέληση για μηδέν . Αυτός τοποθετείται κάτω από μια άλλη σκοπιά : από τη σκοπιά της κατάφασης που επιβεβαιώνει

τη διαφορά. Ο γενεαλόγος είναι ο τεχνίτης της διαφοράς. Η κρι­

τική των αντιδραστικών αξιών προϋποθέτει μια πλήρη ανάλυση του αντιδραστικού όντος που είναι ο άνθρωπος: μια ανάλυση του τρό­

που με τον οποίο έχουν θριαμβεύσει οι aντιδραστικές δυνάμεις. Ο γενεαλόγος, ο Νίτσε στη συγκεκριμένη περίπτωση, αναλύει τις τρεις μορφές θριάμβου την αντιδραστικών δυνάμεων στις τρεις πραγματείες της Γενεαλογίας της ηθικής του: τη μνησικακία, την κακή συνείδηση, το ασκητικό ιδανικό. Οι τρεις αυτές μορφές του

μηδενισμού είναι διαδικασίες μυστικοποίησης. Η γενεαλογία επο­

μένως είναι μια επιχείρηση απομυστικοποίησης.

5.

Ο Ντελέζ προχωρεί σε μια aριστοτεχνική ανάλυση, εμ­

πνευσμένη από τον Φρόυντ, αυτού που ονομάζει aντιδραστικό τύπο και των οντολογικών χαρακτηριστικών του

-

των τριών μορ­

φών μηδενισμού : Α. Ανάλυση της μνησικακίας. Στον ενεργητικό τύπο ανθρώ-

28


που η δραστηριότητα των αντιδραστικών των δυνάμεων είναι φυσιολογική: είναι ενεργοποιημένες και επιβραδύνουν τη δράση των δρωσών δυνάμεων. Στον aντιδραστικό τύπο οι aντιδραστικές

δυνάμεις κυριαρχούν πάνω στις δρώσες. Το aντιδραστικό Σύστη­ μα του ανθρώπου αποτελείται από δυο υποσυστήματα. Το πρώτο είναι το ασυνείδητο, το οποίο αντιδρά στα ίχνη (αποτυπώματα ) της

μνήμης και τα καταγράφει με τρόπο ανεξίτηλο. Μ·

αυτόν τον

τρόπο δεν μπορε ί να αντιδράσει άμεσα σ · ένα παρόν ερέθισμα. Αυτό το αναλαμβάνει το δεύτερο υποσύστημα, η συνείδηση. Η

δύναμη της λήθης είναι δρώσα δύναμη η οποία εμποδίζει τη σύγ­ χυση των δύο αυτών συστημάτων: το ερέθισμα στο οποίο αντιδρά άμεσα η συνείδηση δεν πρεπει να συγχέεται με το μόνιμο ίχνος του στο ασυνείδητο. Η δύναμη της λήθης φ ροντίζει για τη σωστή

λειτουργία του αντιδραστικού συστήματος: αντλεί ενέργεια από τις δυνάμεις του ασυνείδητου και τις μεταβιβάζει στη συνείδηση

ώστε αυτή να έχει πάντα την ετοιμότητα να αντιδρά στα ερεθί­ σματα. Μ· άλλα λόγια η δύναμη της λήθης ενεργοποιεί τις aντι­

δραστικές δυνάμεις.

· Οταν

όμως όλη η ενέργεια των αντιδραστι­

κών δυνάμεων καταναλώνεται στην επένδυση

-

μόνιμη καταγρα­

φή των ιχνών της μνήμης, αντί να διοχετεύεται στην αντίδραση

απέναντι στα ερεθίσματα ,

τότε: α) η ενεργητική δύναμη της

λήθης παύει να λειτουργεί και υποτάσσεται στις aντιδραστικές

δυνάμεις η αντίδραση παίρνει τη θέση της δράσης. β) Ο μηχανι­ σμός της συνείδησης που ενισχ υόταν από τη δύναμη της λήθης

δεν μπορεί να αντιδράσει σε τίποτα εφόσον δεν τροφοδοτείται με ενέργεια .

Αντίθετα

λειτουργεί αποκλειστικά

ο μηχανισμός της

μνήμης. γ) Η αντίδραση αντί να ενεργοποιείται γίνεται αισθητή.

Μνησικακία είναι η αντίδραση που την αισθανόμαστε αντί να την ενεργοποιούμε. Αυτή η συγκεκριμένη σχέση των δυνάμεων προσ­ διορίζει τον τύπο της μνησικακίας: ο μνησίκακος δ ε ν μπορεί να

αντιδράσει στα ερεθίσματα που δέχεται αλλά δεν μπορεί και να ξεχάσει. Η αδυναμία του να αντιδράσει μετατρέπεται σε μίσος που εκτονώνεται σε μια φανταστική (πνευματική) πράξη εκδίκη­ σης. Ο aντιδραστικός τύπος , ο τύπος του δούλου , ο ρίζεται από την ισχ υρή

μνήμη

και τη μνησικ ακία. Ο ενεργητικός τύπος , ο

τύπος του κυρίου , ορίζεται από την ι κανότητα λήθης κ αι την ικα­ νότητα να αντιδρά στα ερεθίσματα. Ο κύριος ονομάζει κα λό τον

εαυτό του, τη δραστηριότητά του, και κακό τον αντίποδά του, τον παθητικό, τον ασήμαντο. Ο δούλος που είναι δυσ τυ χισμένος ι:ιξαι-

29


τιας της παθητικότητάς του θεωρεί κακό , δηλαδή ανήθικο , τον κύριο, επειδή ασκεί απρόσκοπτα τη δραστηριότητά του, και καλό

τον εαυτό του, επειδή δεν βλάπτει κανέναν. Υποθέτει ότι ο κύριος έχει την ελευθερία να μη δράσει, αλλά όμως επιλέγει τη δράση με συνέπεια να προξενεί κακό σ· αυτόν τον δυστυχή, τον

ανίκανο να αντιδράσει. Απ· αυτό συνάγει ότι και ο ίδιος θα μπο­ ρούσε να δράσει, αλλά δεν το κάνει, όχι γιατί δεν μπορεί αλλά

γιατί είναι καλός. Χάρη σ· αυτή τη μυστικοποίηση οι aντιδραστικές

δυνάμεις του δούλου, που έχουν νικήσει τη δρώσα δύναμη που τις κινητοποιούσε κάποτε, προβάλλουν μια aντεστραμμένη εικόνα

της δύναμης εν γένει. Η δύναμη χωρίζεται από τη δράση της και

θεωρείται ότι αξίζει περισσότερο αν δεν δρα: η δύναμη διπλασιά­ ζεται, μετατρέπεται σε υπόστρωμα (υποκείμενο με ελεύθερη

βούληση) που μπορεί είτε να εκδηλωθεί είτε όχι και στη συνέχεια ηθικοποιείται. Αυτός ο οποίος διευθύνει τη μυστικοποίηση και

δίνει κατεύθυνση στη μνησικακία είναι ο ιουδαίος ιερέας. Η

θέλησή του είναι η θέληση για το μηδέν· υποτιμά τη ζωή και επι­ v οει έναν άλλο κόσμο που απαλύνει την τυφλή οργή της μνησικα­ ..; ι ας .

Β . Ανάλυση της κακής συνείδησης . Στην κατάσταση της μνησι­

κακίας η αντιδραστική δύναμη κατηγορεί τη δρώσα και προβάλλει τη δική της εικόνα γι · αυτήν . Στη συνέχεια . η δύναμη που χάνει το δικαίωμα να δράσει , στρέφεται ενάντια στον εαυτό της. δεν βρίσκει έκφραση και διέξοδο. εσωτερικεύεται.

· Ετσι

· Ο,τι

γεννιέται

η κακή συνείδηση . Αποτέλεσμα της εσωτερίκευσης της δύναμης

είναι η παραγωγή του πόνου . Ο πόνος στη φυσιολογική κατάσταση του ενεργητικού ανθρώπου είναι μια αντίδραση που ενεργοποιεί­ ται και εξωτερικεύεται. Η αντίδραση αυτή συνίσταται στην πρό­

κληση πόνου στον άλλο ή στην παρατήρηση του πόνου του άλλου. Στην περίπτωση του αντιδραστικού ανθρώπου ο πόνος αποκτά ένα

εσωτερικό νόημα: γίνεται συνέπεια ενός αμαρτήματος και βιώνε­ ται ως αίσθημα ενοχής. Αυτή τη φορά επινοητής μιας φανταστι­

κής αιτίας του πόνου είναι ο χριστιανός ιερέας. Ο χριστιανός ιερέας παραλαμβάνει από τον ιουδαίο μια εκρηκτική κατάσταση όπου η μνησικακία των αδύναμων στρέφεται κατά των άλλων, των

ευτυχισμένων, των δυνατών. Η μνησικακία που στρέφεται κατά των άλλων είναι επικίνδυνη · γι · αυτό της αλλάζει κατεύθυνση , την

εσωτερικεύει. Επινοεί την έννοια της αμαρτίας και καθιστά τον ίδιο τον aντιδραστικό άνθρωπο ένοχο και υπεύθυνο για τη δυστυ-

30


χία του .

Αν θέλουμε να συλλάβουμε τις γενικές συνθήκες κάτω από τις οποίες επιτεύχθηκε i1 θρίαμβος των αντιδραστικών δυνάμεων, θα πρέπει να υποθέσουμε μια αρχική κατάσταση όπου ακόμη δεν

υπάρχει ο aντιδραστικός τύπος ανθρώπου . Την κατάσταση αυτή ο Ντελέζ την ονομάζει κουλτούρα, προϊστορική δραστηριότητα του ανθρώπου

και ο Νίτσε προϊστορία του ανθρώπου και ηθικότητα

των ηθών. Στόχος της κουλτούρας είναι η κινητοποίηση των αντι­

δραστικών δυνάμεων του ανθρώπου. Αυτό το πετυχαίνει ενισχύο­ ντας τη συνείδηση, χαρίζοντάς της μια μνήμη που δεν συνδέεται με το παρελθόν (λειτουργία ασυνείδητου) αλλά με το μέλλον.

Αυτή η καινούργια μνήμη κάνει τον άνθρωπο ικανό να υπόσχεται και να διαθέτει ελεύθερα το μέλλον του. Τα μέσα που χρησιμο­

ποιεί η κουλτούρα, ή αλλιώς η δικαιοσύνη , είναι α) η εγκαθίδρυση μιας σχέσης πιστωτή-χρεώστη όπου πιστωτής είναι η ίδια και β) η επιβολή του πόνου στον χρεώστη ως ισοδύναμου μιας υπόσχεσης που

δεν

εκπληρώθηκε,

μιας

ζημιάς

που

προκλήθηκε .

Τελικό

προϊόν της κουλτούρας είναι ο αυτόνομος άνθρωπος, ο άνθρωπος που δεν είναι πια υπεύθυνος για τις δυνάμεις του απέναντι στη

δικαιοσύνη γιατί έχει κατακτήσει κάτι μεγαλύτερο: την υπευθυνό­ τητα απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό . Αυτή όμως η διαδικασία

δεν ολοκληρώνεται, το τελικό της προϊόν, ο αυτόνομος άνθρω­ πος, δεν παράγεται ποτέ. Αυτό συμβαίνει επειδή σε μια πρώτη φάση

ορισμένες aντιδραστικές δυνάμεις

ζουν άλλες

(συνείδηση)

(ασυνείδητο) εμποδί­

να ενεργοποιηθούν

(γένεση

μνησικα­

κίας). Σε μια δεύτερη φάση, aντιδραστικές δυνάμεις χρησιμοποι­ ούν την ικανότητά τους να ενεργοποιούνται για να καταστήσουν

φαινομενικά ενεργητικές άλλες aντιδραστικές δυνάμεις. Τη θέση της κουλτούρας παίρνουν ορισμένες aντιδραστικές δυνάμεις που

γίνονται δικαστές (γένεση κακής συνείδησης) , ενώ άλλες παίζουν τον ρόλο του προς διαμόρφωση υλικού. Στη θέση της δικαιοσύνης που θεσπίζει μια σχέση πιστωτή-χρεώστη μπαίνει ο ιερέας που

εγκαθιδρύει μια σχέση Θεού (πιστωτή) και αμαρτωλού (χρεώστη).

Γ . Ανάλυση του ασκήτικού ιδανικού. Το ασκητικό ιδανικό είναι παρόν ήδη από την αρχή της νικηφόρας πορείας των αντιδραστι­ κών δυνάμεων : προσδιορίζει τη μνησικακία και την κακή συνεί­ δηση, εκφράζει τα μέσα με τα οποία γίνεται υποφερτός ο πονος

που εσωτερικεύεται. Το ασκητικό ιδανικό εκφράζει τη θέληση για μηδέν του ιερέα. Ο ιερέας επινοεί τη βασιλεία των ουρανών , το

31


επέκεινα . Αυτή η επινόηση συνοδεύει όλες τις προηγούμενες μυστικοποιήσεις ,

είναι

η

προϋπόθεσή

τους.

Οι

aντιδραστικές

δυνάμεις έχουν ανάγκη το ασκητικό ιδεώδες για να νικήσουν, η

θέληση του μηδενός έχει ανάγκη την αντιδραστική ζωή για να εκμηδενίσει τη ζωή εν γένει .

6.

Από την ανάλυση του Ντελέζ προκύrπει ότι ο ενεργητικός

τύπος ανθρώπου θα εμφανιζόταν στο τέλος της επίπονης εργα­

σ ίας της κουλτούρας αν αυτή η εργασία δεν παρεκτρεπόταν και δεν διαστρεβλωνόταν στην πορεία της.

Τώρα το καθήκον της

κουλτούρας το επωμίζεται ο ανώτερος άνθρωπος , ο γενεαλόγος,

ο οποίος αποβάλλοντας όλο το αρνητικό που είναι συσσωρευμένο μέσα του βαδίζει προς τη κατάσταση της κατάφασης, την κατά­

σταση του κυρίου. Το πέρασμα όμως από την υπό διαμόρφωση κατάσταση του ενεργητικού ανθρώπου της προϊστορίας στον aντι­ δραστικό άνθρωπο της ιστορίας , καθώς και το πέρασμα από τον

aντιδραστικό

ανώτερο άνθρωπο

στην

κατάσταση

του

κυρίου,

πιστοποιούν ότι η αντιδραστικότητα δεν είναι η ουσία του ανθρώ­ που, όπως υποστηρίζει ο Ντελέζ , αλλά κάτι το συμβεβηκός. Ο Ντελέζ αναγνωρίζει ορισμένες από τις δυσκολίες που προκύ ­

πτουν από την περίπλοκη ανάλυσή του. Τα μεγαλύτερα ωστόσο προβλήματα προκύπτουν από τις ίδιες τις αρχές του -τα

a priori

του.

Αν ο ενεργητικός τύπος ανθρώπου είναι το αποτέλεσμα της κουλτούρας, η αναστολή του έργου της αφήνει ημιδιαμορφωμένο τον άνθρωπο ,

ο οποίος αρχίζει να διαβρώνεται εκ των ένδον.

Τότε δεν υπάρχει ένας τύπος κυρίου που να αντιπαραβάλλεται με τον μνησικακο άνθρωπο και που να συγκεντρώνει όλο το μίσος

του. Στην ανάλυση όμως της μνησικακίας είδαμε aντιμέτωπους δυο τύπους ανθρώπων να διαρθρώνουν δυο διαφορετικούς λό­ γους.

· Ολη

η ανάλυση μάλιστα του Ντελέζ επιχειρεί να αποσαφη­

νίσει την έννοια της διαφοράς επικεντρωνόμενη στη διαφορά που

χωρίζει τις αξίες του δούλου από τις αξίες του κυρίου 20 Στον Ν ίτσε Γ<J διαφορά κυρίου και δούλου εμφανίζεται ως διαφορά στη ν ουσία τους: η ουσία του δούλου είναι η αδυναμία του, η ουσία του κυρίου η δύναμή του . Ο Ντελέζ με τη σειρά του κάνει

a priori

του

αυτή την οντολογική διαφορά εκλεπτύνοντάς την ταυ τόχρονα : ο

20.

Δες και την κριτική το υ

Praxis, 1984,

32

cσ .

189-200.

Vincent Decombes,

Το ίδιο και το ά λλο.


κύριος χαρακτηρίζεται από τη δύναμη της θέλησής του, ο δούλος από την αδυναμία της θέλησής του. Η δύναμη της θέλησης του

κυρίου είναι η ιδιαίτερη ποιότητα της θέλησής του, η κατάφαση. Η αδυναμία της θέλησης του δούλου είναι η ιδιαίτερη ποιότητα της

θέλησής του, η άρνηση . Η αξιολόγηση του κυρίου απορρέει από το ιδιαίτερο -Είναι του , το ίδιο και η αξιολόγηση του δούλου . Ο κύριος λέει : ••εγώ είμαι καλός άρα εσύ είσαι κακός» . Ο δούλος λέει: ••εσύ είσαι κακός άρα εγώ είμαι καλός» . Στον συλλογισμό του κυρίου, ο πρώτος όρος, ••καλός», είναι η κατάφαση , η δράση , η επιβεβαίωση, η χαρά της δράσης . Ο κύριος θέλει να είναι αυτό που είναι, αποφαίνεται τη διαφορά του,

είναι ικανοποιημένος από τις συνθήκες της ζωής του: είναι ο νομοθέτης της ζωής του . Δεν χρειάζεται να κάνει συγκρίσεις για να επιβεβαιώσει την ευτυχία του . Ο κύριος βλέπει τον δούλο σαν

κάτι διαφορετικό απ' αυτόν , ταπεινό, aξιοκαταφρόνητο · δεν εν­ διαφέρεται για τη γνώμη του, για την ύπαρξή του. Η θέληση για

δύναμη , υπογραμμίζει ο Ντελέζ , δεν είναι σε καμιά περίπτωση θέληση για κυριαρχία, για επικράτηση . Αυτό θα σήμαινε ότι ο

κύριος επιθυμεί την αναγνώριση , ότι κάνει συγκρίσεις . Επομένως η δύναμή του θα γινόταν αναπαράσταση : θα επιζητούσε τον άλλο για να επιβεβαιωθεί ως δύναμη . Αυτό όμως αντιβαίνει στην ίδια

την ουσία του κυρίου: η επιβεβαίωση του εαυτού του , της διαφο­ ράς του είναι δεδομένη . Αν απέρρεε από κάποια σύγκριση δεν θα επρόκειτο για την ουσία του αλλά για κάτι παράγωγο . Ο δεύτερος

όρος του συλλογισμού του, «κακός», εξάγεται από τον πρώτο ,

από την κατάφαση . Ο όρος ••κακός» έχει αρνητική χροιά.

· Ομως

το αρνητικό στοιχείο απορρέει από το θετικό μόνο και μόνο για να επιβεβαιώσει ακόμη μια φορά το θετικό . Η άρνηση του κυρίου

είναι μια θετική άρνηση . Αρνούμενος τον δούλο μεγαλώνει τη χαρά του.

Στον συλλογισμό του δούλου το αρνητικό βρίσκεται στις

προϋποθέσεις . Ο δούλος είναι αδύναμος, δυστυχισμένος, υποφέ­ ρει από τις συνθήκες της ζωής του, θέλει να τις αλλάξει. Οδού­ λος δεν είναι κύριος και νομοθέτης της ζωής του. Ο δούλος εξ

ορισμού δεν επιβεβαιώνει τον εαυτό του: η ουσία του είναι η

άρνηση . Γι · αυτό ξεκινάiι αρνούμενος τον άλλο κι απ · αυτήν την

άρνηση εξάγει το θετικό - τον εαυτό του. Εδώ το θετικό προκύ­ πτει από μια διπλή άρνηση: Ο δούλος αρνείται τον κύριο (••είναι κακός») και ορίζει τον εαυτό του ως το αντίθετο του κυρίου (είμαι

33


μη-κακός, άρα καλός). Ο δούλος βλέπει μέσα από το πρίσμα της

άρνησης και δεν μπορεί να συλλάβει την ύπαρξη του κυρίου ως κατάφαση. Αντίθετα, βλέπει τον κύριο σαν κάτι που τον αρνείται, σαν κάτι που θέλει να τον βλάψει. Γι' αυτό αντιστρέφει τις αξίες

του κυρίου : μετατρέπει το καλό και κακό του κυρίου, που είναι βαθμοί δύναμης, σε κακία και καλοσύνη, που είναι αξίες ηθικές. Στον

συλλογισμό

του

κυρίου

η

κατάφαση προηγείται της

άρνησης. Στο συλλογισμό του δούλου η άρνηση προηγείται της

κατάφασης. Ο κύριος βλέπει τη σχέση του με τον δούλο σαν μια σχέση διαφοράς: γι· αυτόν η σχέση μεταξύ κατάφασης και άρνη­ σης ειναι διαφορά. Ο δούλος βλέπει τη σχέση του με τον κύριο σαν μια σχέση αντίθ~σης: νι· αυτόν η σχέση μ~τcιξύ κcιτάφcισης

και άρνησης είναι αντίθεση. Ο Νίτσε χρησιμοποιεί μια εκπληκτική παραβολή για να σκια­ γραφήσει τη σχέση κυρίου και δούλου . Ο κύριος παραβάλλεται με το aρπακτικό πουλί που είναι εκ φύσεως πλασμένο να τρώει αθώα αρνιά.

Αν κατασπαράσσει και καταδυναστεύει τους αδύναμους

δεν το κάνει επειδή αρνείται αυτό που δεν είναι ο εαυτός του αλλά επειδή του το υπαγορεύει η φύση του. Η άρνηση του άλλου, το κακό που προξενεί, απορρέουν από το ότι αποδέχεται, επιβε­

βαιώνει την aρπακτική του φύση . Ο δούλος, το πρόβατο, δεν μπο­

ρεί να δει τις βιοπραγίες που υφίσταται ως άρνηση που aπορρέει από την κατάφαση του κυρίου: σ' αυτές βλέπει μόνο την εξό­ ντωσή του, την οποία προσπαθεί πάση θυσία να αποφύγει. Δεν

έχει καθόλου τη γνώμη ότι η άρνηση από μέρους του του κυρίου (τον οποίο θεωρεί κακόβουλο), είναι η αρχή απ· όπου εξάγει την

επιβεβαίωση του εαυτού του. Αντίθετα. πιστεύει ότι η δική του άρνηση

του κυρίου προέρχεται από το γεγονός ότι ο ίδιος ο

κύριος τον καταδυναστεύει, τον αρνείται.

Πρόκειται λοιπόν για δυο διαφορετικά σύμπαντα. Από τη μια

το σύμπαν του κυρίου που συλλαμβάνει τη σχέση του με τον δούλο ως σχέση διαφοράς. Από την άλλη το σύμπαν του δούλου ο

οποίος συλλαμβάνει τη σχέση του με τον κύριο ως σχέση αντίθε­ σης. Καμιά επικοινωνία δεν υπάρχει ανάμεσα στις δuο αuτές θεω­ ρήσεις.

· Οταν

όμως υπάρχουν μη συγκρίσιμες θεωρήσεις δεν

μπορούμε να μιλάμε για aξία ούτε να κάνουμε φιλοσοφία των αξιών

-

όπως κάνει ο Ντελέζ. Η aξία προϋποθέτει σύγκριση και η

σύγκριση δύο συγκρίσιμα μεγέθη. Επιπλέον. όταν aρνούμαστε, όπως κάνουν ο Νίτσε κι ο Ντελέί. την ύπαρξη οικουμενικών aλn·

34


θειών και καθιστούμε τις αλήθειες ερμηνείες, τότε όλες οι ερμη­

νείες είναι ισάξιες, εφόσον κάθε ερμηνεία είναι αλήθεια και κάθε αλήθεια αξία . Τότε όμως με ποιο κριτήριο η ερμηνεία του κυρίου είναι καλύτερη από την ερμηνεία του δούλου; Ο Ντελέζ σπεύδει

να μας προμηθεύσει ένα κριτήριο: η aξιολόγηση του κυρίου είναι

καλύτερη γιατί ξεκινάει aπό τον εαυτό της. Δεν είναι προϊόν σύγκρισης ο κύριος αγνοεί τον δούλο . Πώς όμως είναι δυνατόν ο

κύριος να αποφαίνεται τη διαφορά του χωρίς να έχει προηγηθεί

σύγκριση; Αν ·συνέβαινε αυτό, δεν θα επρόκειτο για . απόφανση της διαφοράς αλλά για επιβεβαίωση της ταυτότητας . Επομένως ο

Ντελέζ ή θα πρέπει να εγκαταλείψει το σχέδιό του για τη φιλοσο­

φική θεμελίωση της διαφοράς ή θα πρέπει να δεχτεί όλες τις συνέπειες

της

θεωρίας

του:

και

οι

συνέπειες

είναι βαριές.

Δηλαδή, ο κύριος θα μπορούσε να συλλάβει τη διαφορά του από τον δούλο, τη διαφορά μεταξύ διαφοράς και αντίθεσης, μόνο αν

καταλάβαινε ότι η δυστυχία του δούλου οφείλεται στο ότι ο ίδιος τον καταδυναστεύει και του αρνείται την επιβεβαίωση της ευτυ­

χίας του .

· Οταν

όμως αρνείται την επιβεβαίωση στον άλλο, αρνεί­

ται τον ίδιο του τον εαυτό, ο οποίος είiιαι καθαρή κατάφαση . Επομένως , για να μην αρνηθεί τον εαυτό του, πρέπει να ελευθε­

ρώσει τον δούλο και όλοι οι δούλοι να γίνουν κύριοι. Από την

άλλη, ο δούλος θα συνελάμβανε την αντίθεσή του προς τον κύριο αν συνειδητοποιούσε ότι ο κύριος εκλαμβάνει την τάση που έχει

να τον καταδυναστεύει ως φυσικό δικαίωμα, ως επιβεβαίωση της φύσης του. Ανατρέποντας τον κύριο θα του έδειχνε ότι αυτό που ο δεύτερος θεωρούσε ώς τώρα οντολογία δεν ήταν παρά κοινωνι­ κός καθορισμός. Αυτό όμως θα ήταν ένα επαναστατικό πρόταγμα, το οποίο απέχει απ·

τις προθέσεις του Ντελέζ.

35


IV LUKACS: ΣΤΗ ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ Η ΤΑΞΙΚΗ ΠΑΛΗ ΠΑΙΡΝΕΙ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΑΝτtΘΕΣΗΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΗΘΙΚΗ ΤΩΝ ΑΝΩΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΑΤΩΤΕΡΩΝ ΦΥΛΩΝ.

<<Το θέαμα των σημερινών Ευρωπαίων μου δίνει πολλές ελπί­

δες: μια τολμηρή κυρίαρχη ράτσα αναπτύσσεται πάνω στη Βάση μιας εξαιρετικά έξυπνης αγελαίας μάζας».

Νίτσε, Θέληση για δύναμη,

955 2 '

1. Κατά τον Λούκατς 22 ο Νίτσε αναπτύσσει τη φιλοσοφία του σε μια εποχή παρακμής της αστικής ιδεολογίας . Η aστική τάξη έχει διανύσει την επαναστατική της περίοδο: συνενώνοντας όλες τις . τάξεις εναντίον της φεουδαρχίας έχει φέρει σε πέρας το έργο της . Τώρα μεταβάλλεται σε καθαρά aντιδραστική τάξη που προσπαθεί να αντaπεξέλθει στα προβλήματα που γεννά η κυριαρ­ χία της: στην άνοδο των σοσιαλιστικών κομμάτων και στην εμφά­ νιση των κοινωνικών αγώνων. Ο Νίτσε βρίσκεται στο μεταίχμιο αυτής της μετάβασης. Συλλαμβάνει όλες τις αντιφάσεις της υπό

γένεση ιμπεριαλιστικής περιόδου και προσπαθεί να τις λύσει δίνο­ ντάς τους μυθική μορφή . Αντιφάσεις διέπουν και τη σκέψη του ίδιου του Νίτσε και αντανακλούν τις αντιφάσεις της ιμπεριαλιστι­

κής

περιόδου

-της

χαρακτηριζόμενης

από

τον

Λούκατς ως

παρακμιακής. Το ιδιαίτερο γνώρισμα της παρακμιακής περιόδου

είναι ότι οι ίδιοι οι εκπρόσωποι της αστικής τάξης αποκτούν συνεί­

δηση της παρακμής και της δυσαρέσκειας που απορρέει από αυτήν. Ενώ οι διανοητές της επαναστατικής περιόδου ιδρύουν-τη φιλοσοφία

του

Διαφωτισμού

-

οι εξισωτικές

διακηρύξεις

του

οποίου αντανακλούν τον οικουμενικό ρόλο που είχε αναλάβει η

21.

Το απόσπασμα είναι από την αγγλική έκδοση του

22. Georg Lukacs: «Nietzsche as founder of

Kaufmann . in the

irrationaιlsm

imperialist period» στο The destrυction of reason (αγγλ . μετάφρ . ), The Merlin Press, London, 1980 (α· γερμανική έκδοση 1954).

36


αστική τάξη- οι πρόδρομοι και οι εκπρόσωποι της ιμπεριαλιστικής

περιόδου υπονομεύουν την έννοια του Λόγου και στρέφονται προς τον σχετικισμό. Η αποδιοργάνωση του φιλοσοφικού συστή­ ματος του Χέγκελ, το οποίο εξέφρασε τους νόμους του γίγνεσθαι

ως γίγνεσθαι της ανθρώπινης συνείδησης και έθεσε το Λόγο ως το Απόλυτο, ως ενοποιητικό στοιχείο που συνενώνει όλες τις αντιθέσεις

που

αναπτύσσσει ο

ίδιος

ο

Λόγος στην αδιάκοπη

πορεία της σχέσης-με -τον ~ εαυτό-του , σήμανε και τη χρεωκοπία

της έννοιας του συστήματος . Η φιλοσοφία χάνει την ενοποιητική της δύναμη, όπως την είχε χάσει πρωτύτερα και η θρησκεία, εφό­ σον η ίδια η αστική τάξη που υπήρξε φορέας της παύει να εκφρά­

ζει το γενικό συμφέρον και συγκρούεται με τα συμφέροντα των υποτελών τάξεων . Το εποικοδόμημα περιορίζεται στο να αντανα­ κλά τη βάση . Μια μεταβολή στη βάση συνεπάγεται μεταβολή στο

εποικοδόμημα : αυτό μας διδάσκει ο αγοραίος μαρξισμός . Αν ο Νίτσε

αρνείται κάθε σύστημα ,

αν θέτει υπό αμφισβήτηση την

έννοια της αλήθειας και ασκεί κριτική στην οικουμενικότητα του Λόγου , αυτό οφείλεται στο ότι στη συνείδηση της παρακμασμέvης τάξης στην οποία ανήκει, αντανακλώνται οι συνθήι<ες ύπαρξής της . Η αντίφαση του Νίτσε , κατά τον Λούκατς, είναι θεμελιακή . Από τη μια ασκεί κριτική στην κουλτούρα και στην τέχνη της επο­

χής του , που τις χαρακτη ρίζει βαθιά παρακμιςικές και τις θεωρεί υπεύθυνες για τον ξεπεσμό του σύγχρονου ανθρώπου . Από την άλλη δεν χρησιμοποιεί την κριτική της παρακμής για να αμφισβη­

τήσει το κοινωνικό καθεστώς, αλλά για να αποδεσμεύσει από την παρακμή μια μεγάλη ποσότητα δύναμης, την οποία θα επενδύσει

στην προσπάθεια ενίσχυσης του ίδιου του καθεστώτος . Η κριτική του σύγχρονου πολιτισμού είναι ρομαντικής προέ­ λευσης . Οι ρομαντικοί φιλόσοφοι προσ_παθοίιν να επουλώσουν τα τραύματα και να καλύψουν τις ρωγμές που προκάλεσε ο διαμελι­ σμός του Λόγου σε θεωρητικό, ηθικό και αισθητικό πεδίο , επικα­ λούμενοι την τέχνη υπό τη μορφή μιας ξαναζωντανεμένης μυθο­

λογίας, ενός διονυσιακού χάους aπελευθερωμένων ενστίκτων, που αντικαθιστά τη χαμένη ενοποιητική δύναμη της θρησκείας . Αν

ο Νίτσε ασκεί ρομαντική κρ ιτική στο σύγχρονό του καπιταλισμό και του αντιπαραθέτει μια περίοδο του παρελθόντος την οποία φορτί­ ζει θετικά με νόημα και υψηλές αξίες , δεν το κάνει επειδή ο

σύγχρονος καταμερισμός της εργασίας έχει aποδιοργανώσει την ενότητα της ανθρώπινης ζωrΊς και κατατεμαχίσει την ανθρώπινη

37


προσωπικότητα. Η οικοδόμηση από μέρους του ενός αρχαϊκού

μύθου απέχει πολύ από το να αποδώσει στο άτομο τα χαμένα του δικαιώματα στη φαντασία και να το ελευθερώσει από τον κατανα­ γκασμό του Λόγου διοχετεύοντας τα καταπιεσμένα του ένστικτα σε μια εκρηκτική πράξη δημιουργίας . Ας μη ξεγελιόμαστε, λέει ο Λούκατς : ο aρχαϊκός μύθος του Νίτσε δεν είναι τόσο αθώος ώστε

να τροφοδοτεί τα όνειρα των μεγάλων ουτοπικών του αιώνα μας . Ο Διόνυσος δεν είναι, όπως υποστηρίζει ο ·Ερνστ Μπλόχ 2 Ί το φίδι της φωτιάς που βρίσκεται στα λάβαρα της επανάστασης, η ουτοπική αστραπή που φωτίζει τον ορίζοντα· είναι το μαύρο σκο­

τάδι της νύχτας όπου καταφεύγει η αντίδραση . Είναι η ανάπλαση μιας ζοφερής εικόνας της αρχαιότητας η παλινόρθωση της δου­ λείας από μια τάξη επίλεκτων · η απόλυτη , η «ιδανική» κυριαρχία

εκi\εnτυσμένων καπιταλιστών πάνω στις σιωπηλές στρατιές των εργαζομένων· η απελευθέρωση όλων των βάρβαρων ενστίκτων και η αναγέννηση μιας νέας τάξης βαρβάρων που θα οικοδομήσει

έναν aνώτερο πολιτισμό. Ο aριστοκρατισμός του Νίτσε διαφορο­ ποιείται απ·

όλες τις άλλες μορφές ρομαντικού «αντικαnιταλι­

σμού»: δεν επιζητεί έναν εξανθρωπισμό του καπιταλισμού υπο­

δεικνύοντας προκαπιταλιστικές μορφές περισσότερο ανθρώπινες. Ο Νίτσε, τονίζει ο Λούκατς, δεν είναι ο άμεσος aπολογητής του

καπιταλισμού που προσπαθεί να αποκρύψει τις σκοτεινές όψεις και τις αντιφάσεις ενός αντιδραστικού συστήματος. Αν και υπο­

στηρίζει την ελεύθερη ανάmυξη των εγωϊστικών ενστίκτων του ανθρώπου, η οπτική του δεν ταυτίζετφ με κείνη των φιλοσόφων

του Διαφωτισμού που εξιδανίκευσαν την κοινωνική λειτουργία του εγωϊσμού και παρουσίασαν την άναρχη διαπλοκή των συγκρουόμε­

νων εγωϊσμών ως το αναγκαίο μέσον που θα οδηγήσει τελικά στην εναρμόσινη όλων των συμφερόντων της κοινωνίας. Αντίθετα εξυ­

μνεί τις εγωϊστικές τάσεις της αστίκής τάξης που δεν διστάζουν να αποκαλύπτουν τον επιθετικό χαρακτήρα τους , τις τάσεις εκεί­ νες που αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια της ιμπεριαλιστικής της περιόδου . Αν ο Νίτσε ασκεί κριτική στη σύγχρονή του πραγματικό­

τητα , δεν το κάνει επειδή τη θεωρεί απάνθρωπη ή επειδή αποκρύ­ βει τον εξουσιαστικό της χαρακτήρα πίσω από aνθρωπιστικές

διακηρύξεις , αλλά επειδή η κυριαρχία της αστικής τάξης κινδυ-

23. Ernst Bloch:«L'

temps 38

ίmpulsίon

Nίetzsche» στο Herίtage de ce

(γαλλ μετάιρρ _ ) . Payot. Paris. 197Β (α . γεpμ _ έκδοση 1934}


νεύει από τις ίδιες τις αντιφάσεις της, τις οποίες πρέπει να ξεπε­ ράσει πάση θυσία . Και θα τις ξεπεράσει αν γίνει ανοικτά επιθετι­ κή, αν εγκαταλείψει κάθε πρόσχημα και εκμηδενίσει καθετί που

αναστέλλει την αποδέσμευση των δυνάμεών της · αν ξεσπάσει σαν καταιγίδα και γκρεμίσει όλα τα εμπόδια, όλες τις πλάνες και

τις λαθεμένες τακτικές -είτε είναι αυτές τα δικαιώματα του ανθρώπου είτε ο κοινοβουλευτισμός είτε η δημοκρατία .

2. Κατά τον Λούκατς, η ιδιοφυία του Νίτσε έγκειται στο ότι συλλαμβaνει τις αντιφάσεις του καπιταλισμού και προσπαθεί να

δώσει μια λύση κατασκευάζοντας τον μύθο του αναπτυγμένου καπιταλισμού, του ιμπεριαλισμού. Αν στην περίοδο

1875-1880 ο

Νίτσε επαινεί τη βισμαρκιαvή δημοκρατία για τα έκτακτα μέτρα που παίρνει εναντίον των σοσιαλιστών, μετά το

1880 εγκαταλείπει

τις «δημοκρατικές του ψευδαισθήσεις» και αρχίζει να χτίζει τον

ιμπεpιαλιστικό του μύθο, τον οποίο αντιπαραθέτει στη στερού­ μενη. άριστοκρατικού δυναμισμού μορφή της σύγχρονής του εκ­

μετάλλευσης . Η σύνθεση της κριτικής του παρακμιακού πολιτι­ σμού με την απολογία της βαρβαρότητας επιτελείται στη Γενεα­ λογiα της ηθικής. Εδώ ο Νίτσε μας δίνει μια περιγραφή δύο τύπων

cwθρώπου : του κυρίQυ, του προτιμώμενου από αυτόν τύπο ανθρώ­

που καi του δούλου, του παρακμαομένου υποτελή που πρέπει να

υποταχθεί ακόμη περισσότερο. Η αyέλη πρέπει να γίνει περισσό­

τερο αγέλη και ο τύραννος περισσότερο τύραννος. ο τύπος του κυρίοι:ι παραβάλλεται με ξανθό κτήνος , ακόρεστο για λεία και για

νίκες, με κτήνος που ξεσπάει μ· όλη τη δύναμη της κακίας του πάνω στους αδύναμους και τους κατασπαράσσει. Η κακία του κτήνους δεν είναι τίποτε άλλο παρά η δικαίωση των κακών ένστίκτων του ιμπεριαλιστή, η δικαίωση του ίδιου του ιμπε­

ριαλισμού . Για τον Νίτσε , όπως τον ερμηνεύει ο Λούκατς , ο μόνος τρόπος για να ξεπεραστεί η κατάσταση της παρακμής είναι η απε­ λευθέρωση των ενστίκτων , η αναγέννηση της βαρβαρότητας. Για

να ελευθερωθεί όμως ό,τι κακό και κτηνώδες υπάρχει στον

άνθρωπο πρέπει προηγουμένως να ανοιχθεί δρόμος στα ένστικτα . Αυτό θα γίνει όταν χάσουν την ισχύ τους όλες οι θρησκείες , τα

φιλοσοφικά συστήματα καθώς και τα συστήματα ηθικής που ώς τώρα κατέπνιγαν τα ένστικτα . Η κριτική του πολιτισμού γίνεται κρι­

τική της χριστιανικής ηθικής , του aσκητικού ιδεώδους της ζωής ,

που ξεριζώνει βίαια τα ένστικτα και παρεμποδίζει την ανάπτυξη της κτηνωδίας , της τρομοκρατίας , της σκληρότητας . Η Γεvεαλο-

39


γία της ηθικής μας παρουσιάζει ανάγλυφα την πάλη ανάμεσα σε δύο τύπους ηθικής: της ηθικής των κυρίων και της ηθικής των

δούλων. Η ηθική των κυρίων συνοψίζεται στην αισθητική εκλέ­ πτυνση, καλλιέργεια και αβρότητα όσον αφορά τα μέλη της ίδιας

της τάξης και τις σχέσεις μεταξύ τους και στην aνήκουστη κακία και βαρβαρότητα απέναντι σε κάθε ξένο , σε κάθε δούλο. Ο πνευ­

ματικά παρακμασμένος aτομικισμός γίνεται το περίβλημα ενός κοινωνικού αντιδραστικού περιεχομένου. Το αποτέλεσμα αυτής της μείξης είναι ο επιθυμητός τύπος κυρίου που θυμίζει «έναν Περικλή

εκλεπτυσμένο και ιδιοκτήτη δούλων». Η ηθική των δού­

λων είναι μια κατώτερη ηθική, η ηθική της μνησικακίας, η ηθική

που θέλει ίσα δικαιώματα για όλους και απεχθάνεται τις διακρί­ σεις . Η πάλη των δύο αντιτιθέμενων ηθικών είναι αιώνια . Είναι η πάλη των κοινωνικών τάξεων που στο Νίτσε παίρνει τη μορφή της

αντίθεσης ανάμεσα σε ανώτερες και κατώτερες φυλές . Οι κοινω­ νικές

διαφορές

έχουν για θεμέλιό τους βιολογικές διαφορές .

Ωστόσο, επισημαίνει ο Λούκατς, η νιτσεϊκή έννοια της ράτσας δεν έχει καμιά σχέση με τις αντιλήψεις των Γκομπινό, Τσαμπερλέιν και Ρόζενμπεργκ περί «άρειος φυλής». Οι φασιστικές αντιλήψεις

βασίστηκαν εν μέρει στον Νίτσε και τον τροποποίησαν ανάλογα. Ο Νίτσε στη Γενεαλογία του μας παρουσιάζει μια διπλή ηθική: μια

ανώτερη ηθική την οποία εγκωμιάζει και μια κατώτερη την οποία απορρί,nτει. Δεν επιδιώκει να γίνει ο ιδρυτής μιας παγκόσμιας ηθι­ κής που θα ίσχυε για όλους τους ανθρώπους . Αντίθετα, η ηθική

του είναι η ηθική της κυρίαρχης τάξης, της τάξης που δεν θέλει πια να aποκρύψει την κυριαρχία της αλλά να την κάνει σταθερή και ακλόνητη. Στόχος του είναι να υπερνικήσει τις αντιφάσεις και

τα προβλήματα που παράγει αυτή η κυριαρχία αντιπαραβάλλοντάς της τη μυθική εικόνα της κυριαρχίας, τον μύθο του ιμπεριαλισμού.

Ο Λούκατς σ · αυτό το σημείο κρούει τον κώδωνα του κινδύνου. Η μυθοποίηση , μας λέει , αποκρύπτει τον εξουσιαστικό χαρακτήρα της ουτοπίας της και παρουσιάζεται σαν αγώνας εναντίον του ίδιου

του καπιταλισμού. Στα μάτια ποιών ; Των ccαφελών » ουτοπι­

κών που βλέπουν επαναστατικά στοιχεια σε μια εξ ολοκλήρου αντιδραστική

φιλοσοφία .

Ο

Νίτσε

όχι

μόνο nροασnίστηκε

την

· ηθική της κυρίαρχης τάξης αλλά συνέλαβε και τα ηθικά χαρακτη­

· Εδειξε

ριστικά της που προσιδιάζουν στην περίοδο του ιμπεριαλισμού

πριν από την εμφάνισή του στο προσκήνιο της ιστορίας .

τον δρόμο που έπρεπε να ακολουθήσει ο καπιταλισμός για να

40


δημιουργήσει τον κόσμο των συμβόλων με τα οποία εκφράστηκε

αργότερα ο μύθος του ιμπεριαλισμού, _ η φασιστική ιδεολογία .

Ο Λούκατς θα μπορούσε να αpκεστεί στο να θεωρήσει υπεύ ­ θυνο τον Νίτσε για το ευτελές περιεχόμενο με το οποίο γέμισαν τον μύθο του . Στον μύθο δεν έχει σημασία το περιεχόμενο· το περιεχόμενο μπορεί να είναι οποιοδήποτε . Αυτό όμως που με­

τράει είναι ο ίδιος ο μύθος. Ο μύθος ως εκφραστική δυνατότητα, ως μορφή που έχει τη δύναμη να επιβάλλεται και να υποβάλλει.

Αυτό που λέει ο μύθος του Νίτσε είναι, όπως παρατηρεί ο

Blan-

chot2Ό ότι μόνο η δημιουργική πράξη, η βίαιη πράξη, η πράξη χωρίς διάλογο , η γλώσσα της ωμής βίας έχει σημασία . Αν όντως η

μόνη ομορφιά που υπάρχει είναι η ομορφιά που πηγάζει όχι απλά από την πράξη αλλά από το μέγεθος της πράξης 25 , τότε τίποτα δεν μας εμποδίζει να μεταμορφώσουμε σε μεγαλειώδεις πράξεις όχι μόνο τις ενέργειες των ιμπεριαλιστών και φασιστών αλλά και οποιαδήποτε κοινωνική αδικία που έχει διαστάσεις κακουργήμα­ τος.

Ο

Λούκατς

δεν

ασκεί

κριτική

στο γεγονός ότι ο

Νίτσε

έφτιαξε έναν μύθο που η τυπικότητά του του επέτρεψε να απο­

κτήσει διαφορετικά περιεχόμενα. Ο Λούκατς κάνει εκ του ασφα­ λούς μια εύκολη ιστορία της φιλοσοφίας καθώς κόβει και ράβει έναν Νίτσε στα μέτρα των ιστορικών γεγονότων που ακολούθη­

σαν, τα οποία μαρτυρούν μια οικειοποίηση και ταυτόχρονα δια­ στρέβλωση της σκέψης του. Το γεγονός της οικειοποίησης δεν μας δίνει το δικαίωμα να βλέπουμε μια φιλοσοφία (στην περί­

πτωση αυτή, τη φιλοσοφία του Νίτσε) αποκλειστικά μέσα από το

πρίσμα αυτού που την οικειοποιήθηκε και να ισχυριζόμαστε ότι υπήρξε τέτοια στις προθέσεις της: δηλαδή μια καθαρά αντιδρα­ στική φιλοσοφία , μια φιλοσοφία στην υπηρεσία του ιμπεριαλισμού.

Η κριτική στον Νίτσε μπορεί και πρέπει να γίνει κριτική στον μύθο του . Αυτό όμως δεν μας εμποδίζει να εντοπίσουμε στο έργο του

στοιχεία κριτικής, στοιχεία ουτοπικά

και επαναστατικά που μπο­

ρούν να ριζοσπαστικοποιηθούν εντασσόμενα σ · ένα νέο φιλοσο­

φικό σύστημα , σε μια νέα σκέψη, σε μια νέα προοπτική . Η ιστορία της φιλοσοφίας είναι δύσκολο , σχεδόν ακατόρθωτο εγχείρημα ,

24. Maυrice

Bιanchot~< Retιexions sυr

infini, Gallimard, 1969,

25 . τισμού,

σελ.

Πaρaτίθετaι στο Χορκχάιμερ

o.n..

σελ .

le

nihiιisme" στο

L' entretien

214.

• Αvτόρvο:

Η διαλεκτική του Διαφω ­

120. 41


όταν μπαίνουμε σε χώρους επικίνδυνους, χώρους που ενθαρρύ­ νουν υπερβολικά την ερμηνεία (aφοριστικό

-

αποσπασματικό στιλ,

μύθος) και που έχουν ήδη λεηλατηθεί από αλλεπάλληλες ερμη­

νείες . Η αποκατάσταση της «αυθεντικής» σκέψης ενός φιλόσό­ φου δεν μπορεί να είναι τελεσίδικη και αλάνθαστη γιατί πάντοτε μεσολαβεί η δική μας ερμηνεία που είναι εξ ορισμού επιλεκτική.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση του Νίτσε, μεγαλύτερο ίσως ενδια­

φέρον παρουσιάζει η ριζοσπαστικοποίηση της θεωρίας του ή κάποιων στοιχείων της . Η κριτική που ασκεί ο Νίτσε στη μοντερνι­

κότητα , στον Λόγο και στην ηθική, παρόλο που μπόρεσε (και ίσως

μπορεί ακόμη) να φανεί χρήσιμη στην «αντίδραση>>, μας αποκαλύ­ mει την ταυτότητα κυριαρχίας και Λόγου. Η αποκάλυψη αυτή,

όπως λένε οι Χορκάιμερ και ΑνJόρνο 26 , είναι σημαντική . Μας δεί­ χνει ότι ο Λόγος ως έκφραση τηί; θέλησης για δύναμη είναι αδιά­ φορος

απέναντι cfε κάθε περιεχόμενο·

οτιδήποτε

μπορεί να επικυρώσει

ισχυριζόμενος ότι _αποτελεί καθολικό νόμο. Από τη

στιγμή όμως που απόκαλύnτεται η φύση του (η τυπικότητά του) πρέπει να εγκαταλείψει την αδιαφορία του και να τεθεί στην υπη­ ρεσία

ενός

συγκεκριμένου

πρακτικού

σκοπού : αυτός είναι η

γενική ελευθερία, η: απελευθέρωση των δυνάμεων του ανθρώπου·. _ Με την κριτική της μοντερνικότητας του Νίτσε αποδεσμεύεται η

δύναμη της -ουτοπίας που ενυπάρχει στην έννοια του Λόγου .

.. . Με την ερμηνεία του Λούκατς κλείνει η κριτική παρουσίαση τεσσάρων σύγχρονων ερμηνειών της γενεαλογίας του Νίτσε που αποτελούν υπο-δείγματα ανάγνωσης, αξιολόγησης και οικειοποίη­ σής της.

Η ερμηνεία του Νεχαμά, ενώ έχει όλες τις προϋποθέσεις για τη

θεμελίωση

μιας

σύγχρονης

ερμηνευτικής,

παραβλέπει τον

κυριότερο παράγοντα που θα τη στήριζε, τον παράγοντα εξουσία · έτσι δεν μπορεί παρά να μας δώσει μια λογοτεχνική εκδοχή της

ερμηνευτικής . Ο Φουκό συλλαμβάνει τη γενεαλογία ως ανάλυση της σχέσης γνώσης-εξουσίας και υψώνει τον συνασπισμό τους σε

μοναδικό παράγοντα που προσδιορίζει το σύγχρονο καθεστώς

26 .

Χοpκχάιμεp

-

Αντόpνο: «Ιουλιέπα ή διαφωτισμός και ηθική» στο Η

διαλεκτιJdι του Διαφωτισμού,

42

o.n.


ερμηνείας: η γενεαλογική μέθοδος συλλαμβάνει τις συνθήκες παραγωγής και τη φύση του σύγχρονου ερμηνευτικού καθεστώ­ τος, στο οποίο εντάσσεται και η ίδια . Μ' aυτόν τον τρόπο βάζει τα θεμέλια της σύγχρονης ερμηνευτικής . Από τον Φουκό στον Ντε­

λέζ η δύναμη της εξουσίας, aπό εξωτερικός παράγοντας που δια­

μορφώνει την ερμηνεία, εσωτερικεύεται, γίνεται οντολογικό χα­ ρακτηριστικό του ανθρώπου (δύναμη-αδυναμία) και ταυτίζεται με την αξιολόγηση στην οποία προβαίνει αυτός: εδώ η ερμηνεία συνυφαίνεται με την οντολογία. Από τον Ντελέζ στον Λούκατς το

γενεαλογικό στοιχείο γίνεται, από διαφορά στη γένεση, κοινωνι­ κός καθορισμός και η οντολογία γίνεται ταξική πάλη. Η οντολογία του Ντελέζ θεμελιώνει όμως μια κριτική θεωρία που ριζοσπαστι­ κοποιεί τη φιλοσοφία του Νίτσε, ενώ η ταξική πάλη του Λούκατς μια φιλοσοφία της ιστορίας που καταδικάζει τη νιτσεϊκή φιλοσοφία σε πλήρη aχρηστία.

Λίλα Τ ρου λινού Θεσσαλονίκη,

1989

43


Σημείωμα για την έκδοση Η μετάφραση αυτή έγινε από το

Nietzsche 's Werke, τόμος Vll, Alfred Kroner Verlag, Λειψία, 1921. Χρήσιμα βοη­ θήματα ήταν η αγγλική μετάφραση του Walter Kaufmann (Vintage Books, Νέα Υόρκη, 1969), η γαλλική της .Angele Kremer - Marietti (U.G.E. 10/18, Παρίσι, 1974), και η παλαιότερη ελληνική του · Αρη Δικταίου (Γκοβόστης, Αθή­ να).

45


Πρόλογος

1 Εμείς, οι άνθρωποι της γνώσης , δεν γνωρίζουμε τον εαυτό μας -και δικαιολογημένα . Ποτέ δεν αναζητήσαμε

τον cαυτό μας- πώς θα μπορούσε λοιπόν να συμβεί να τον Βρούμε κάποτε ; Σωστά έχει ειπωθεί ότι «εκεί που βρίσκεται ο θησαυρός σου βρίσκεται και η καρδιά σου»', ο θησαυρός μας βρίσκεται εκεί που είναι και οι κυψέλες της γνώσης

μας . Πάντα κατευθυνόμαστε προς αυτές, σα vα ' μασταν από γενησιμιού μας φτερωτά πλάσματα που μαζεύουν το μέλι του πνεύματος και η μοναδική μας έγνοια είναι «να

φέρουμε κάτι στο σπίτι•• .

· Αλλωστε

ποιος από μας ασχολεί­

ται αρκετά στα σοβαρά με ό , τι αφορά τη ζωή, με τα επονο­ μαζόμενα «βιώματα» ; · Η αφιερώνει τον απαραίτητο χρόνο

γι' αυτά ; Φοβάμαι πως αυτή η υπόθεση δεν ήταν ποτέ δική μας υπόθεση: δεν μπορούμε να δώσουμε την καρδιά μας 2

σ· αυτήν- ούτε και τ ' αυτιά μας • Αλλά μάλλον όπως ένας εντελώς

αφηρημένος

και

βυθισμένος

στον

εαυτό του

άνθρωπος που η καμπάνα του μεσημεριού χτύπησε στ · αυτιά του μ · όλη της τη δύναμη τους δώδεκα χτύπους της

ξαφνικά τινάζεται πάνω και αναρωτιέται: «τι ήταν άραγε αυτό που χτύπησε ; », έτσι κι εμείς καμιά φορά τρίβουμε εκ των υστέρων τ· αυτιά μας κι αναρωτιόμαστε γεμάτοι έκ-

1. 2.

Κατά Ματθαίο Ευαγγέλιο νι.

20-21 .

Δες Νίτσε, «Θρήνος της Αριάδνης~ . ΔιθύραμΒοι του Διονύσου:

"tχcις μικρό αuηό, tχι; ις τ· αuηό μοu ; βάλε μέσα τους ένα σοφό λόγο» .

47


πληξη κι ανησυχία «τι ή ταν στ · αλήθεια αυτό που μόλις ζήσαμε;» και ακόμα : «ποιοι είμαστε στ · αλήθεια;» και ξανα­

μετρούμε εκ των υστέρων , όπως είπαμε, τους δώδεκα παλ­ λόμενους κτύπους της καμπάνας της εμπε ι ρίας μας, της ζωής

μας,

της

ύπαρξής

μας

-:-

και αλίμονο!

κάνουμε

λάθος στο μέτρημα. Και παραμένουμε αναγκαστικά ξένοι

στον εαυτό μας, δεν τον καταλαβαίνουμε, αναγκαζόμαστε να παρανοούμε τον εαυτό μας, για μας ισχύει ένας νόμος, για όλη την αιωνιότητα: «Ο καθένας είναι ο πιο ξένος απέ­ ναντι στον εαυτό του»,

-

δεν είμαστε άνθρωποι της γνώσης

όσον αφορά τον εαυτό μας .

2 Τις σκέψεις μου για την καταγωγή

3

των ηθι κών μας

προλήψεων -γιατί αυτό είναι το θέμα αυτής της πολεμικής

μου- τις εξέφρασα για πρώτη φορά , συνοπτικά και προσω­ ρινά στη συλλογή των αφορισμών μου που φέρει τον τίτλο

Ανθρώπινο,

πολύ ανθρώπινο .

· Ενα

6ι6λίο για ελεύθερα

πνεύματα . Το βιβλίο αυτό άρχισα να το γράφω στο Σορέ ­

ντο, έναν χειμώνα, που μου επέτρεψε να σταματήσω εκεί, όπως σταματάει ένας ταξιδιώτης και να διατpέξω με το βλέ μ μα μου όλες τις εκτεταμένες και επικίνδυνες χώρες που είχε διασχίσει το πνεύμα μου μέχρι εκείνη την στιγμή . Αυτό έγινε τον χειμώνα του

1876- · π·

οι ίδιες οι σκέψεις

μου ε ίναι παλιότερες . Ουσιαστικά πρόκειται για τις ίδιες σκέψεις που τις ξαναπιάνω σ · αυτές εδώ τις πραγματείες

ας ελπίσουμε πως το μακρύ μεσοδιάστημα τους έκανε

-

καλό , πως έγιναν πε ρισσότερο ωριμότερες, σαφέστερες ,

δυνατότερες, τελειότερες! Το γεγονός ότι ακόμη και σή­ μερα είμαι προσκολλημένος σ · αυτές τις σκέψεις . κι ότι στο μεταξύ διάστημα δέθηκαν πιο σφικτά μεταξύ τους , μάλι-

3. Herkuntt.

48


στα η μια αναπτύχθηκε μέσα στην άλλη και διαπλέχτηκε με

την άλλη, ενισχύει την χαρούμενη βεβαιότητά μου ότι δεν μπορεί να εμφανίστηκαν μέσα μου σαν ένα απομονωμένο,

τυχαίο, σποραδικό γεγονός αλλά ότι προήλθαν από μια κοινή

ρίζα,

από μια θεμελιακή

θέληση για γνώση, που

δεσπόζει στα βαθη μας, μιλά με όλο και περισσότερη ακρί­ βεια, ζητά όλο και μεγαλύτερη ακρίβεια . Γιατί μόνο αυτό

αρμόζει σ·

έναν φιλόσοφο. Δεν έχουμε το δικαίωμα να

είμαστε απομονωμένοι πουθενά, δεν πρέπει να είμαστε απομονωμένοι ούτε όταν σφάλλουμε ούτε όταν συναντού­

με την αλήθεια. Μάλλον οι σκέψεις μας, οι αξιολογήσεις μας, τα Ναι και

· Οχι

μας, τα Αν και τα

· Ομως

μας βγαίνουν

από μέσα μας με την ίδια αναγκαιότητα που δίνει τους καρ­

πούς του ένα δένδρο -όλα συγγενικά και σχετιζόμενα μεταξύ τους και μαρτυρίες μιας θέλησης, μιας υγείας, μιας γης , ενός ήλιου.- Αν θα σας αρέσουν οι καρποί μας; -Μα τι

τα νοιάζει τα δένδρα! Τι μας νοιάζει εμάς, τους φιλοσό­ φους!

3 Εξαιτίας ενός δικού μου ενδοιασμού που δεν θέλω να

τον παραδεχτώ -γιατί σχετίζεται με την ηθική, με όλα όσα ως τώρα έχουν εξυμνηθεί στη γη ως ηθική- ενός ενδοια­ σμού που μπήκε στη ζωή μου τόσο νωρίς, τόσο αναπά­ ντεχα, τόσο ακαταμάχητα, που ήταν τόσο αντίθετος στο

περιβάλλον μου, στην ηλικία μου, στα παραδείγματα που είχα μπροστά μου και στην καταγωγή μου που σχεδόν θα

είχα το δικαίωμα να τον ονομάσω το

«a prίorί» μου -η

περιέργειά μου και οι υποψίες μου όφειλαν να σταματή­

σουν έγκαιρα μπροστά στο ερώτημα από πού προέρχονται

4.

4

Ursprυng: προέλευση . Ο Νίτσε συνήθως ΧΡnσιμοnοιεί εναλλακτικό

τις λέξεις Ursprune. Herkunft, Entstehuns, nou οημοίνοuν CΙΥΤίστοιχα

npo49


πραγματικά οι ιδέες μας του καλού και του κακού. Στην

πραγματικότητα, το πρόβλημα της προέλευσης του κακού

με κυνηγούσε ήδη από δεκατριών χρονών: σε μια ηλικία που «δίνουμε τη μισή καρδιά στα παιδικά παιχνίδια και την άλλη μισή στο Θεό» αφιέρωσα σ·

αυτό το πρόβλημα το

πρώτο μου παιδικό λογοτεχνικό παιχνίδι, φιλοσοφικό γύμνασμα

-

το πρώτο

μου

και όσο για τη «λύση» που έδωσα

εκείνο τον καιρό στο πρόβλημα, ε λοιπόν, έκανα την τιμή στον Θεό, όπως ήταν και το δίκιο, να τον κάνω πατέρα του

κακού. Αυτό ήθελε το «a

priori»

μου από μένα; Εκείνο το

νέο ανήθικο ή τουλάχιστον αμοραλικό

«a priori>>

και η τόσο

αντι-καντιανή, αλίμονο, αινιγματική «κατηγορική επιταγή» 5 που μιλούσε

μέσα απ·

αυτό και στην οποία έστηνα από

τότε όλο και περισσότερο το αυτί μου και όχι μόνο το αυτί μου;

Ευτυχώς έμαθα νωρίς να διακρίνω τη θεολογική προ­ κατάληψη από την ηθική προκατάληψη κι έπαψα να ανα­

ζητώ

την

προέλευση του

κακού πίσω από τον κόσμο.

Κάποια ιστορική και φιλολογική παιδεία μαζί με ένα έμφυτο και αυστηρό αισθητήριο σε σχέση με τα ψυχολογικά ζητή­

ματα γενικά, σύντομα μετέτρεψε το πρόβλημά μου σε ένα άλλο: κάτω από ποιους όρους επινόησε ο άνθρωπος αυτές

τις αξιολογικές κρίσεις καλό και κακό; Και τι αξίζουν καθε­ αυτές; Εμπόδισαν μέχρι στιγμής ή ευνόησαν την ανθρώπινη

ευημερία; Είναι σημάδι κινδύνου, φτωχέματος, εκφυλισμού της ζωής; ·Η, αντ ί θετα, φανερώνεται μέσα σ' αυτές η πλη­

ρότητα, η δύναμη, η θέληση για ζωή, το θάρρος της, η

σιγουριά της, το μέλλον της;

Οι απαντήσεις που βρήκα και τόλμησα να δώσω είναι έλευση, καταγωγή, εμφάνιση (γένεση). Ορισμένες φορές η λέξη Ursρrυ­

ng

χρησιμοποιείται με υποτιμητικό τρόπο, σημαίνει την υπερφυσική προέ­

λευση που αναζητά η μεταφυσική.

5.

Κατά τον

Kant

μια προσταγή είναι υποθετική όταν υπακούει σε

όρους (π.χ. στο συμφέρον) και κατηγορική όταν δεν υπόκειται σε όρους.

Η διατύπωση της καmvοpικής πpοστανrΊc είναι η ακόλουθη: «Να ενεpγείς σύμφωνα μ' ένα τέτοιο αξίωμα που να μπορεί να γίνει καθολικός νόμος»,

50


πολλές ξεχώρισα εποχές, λαούς, κοινωνικές βαθμίδες των ατόμων· εξειδίκευσα το πρόβλημά μου· από τις απαντήσεις

μου γεννήθηκαν καινούργιες ερωτήσεις, έρευνες, υποθέ­ σεις, πιθανότητες σε σημείο που απέκτησα μια περιοχή δική μου, ένα έδαφος δικό μου, έναν ολόκληρο ξεχωριστό, ακμάζοντα και aνθηρό κόσμο, σαν ένα μυστικό κήπο, την ύπαρξη του οποίου κανείς δεν μπορούσε να υποψιαστεί.

-

Ω, πόσο ευτυχισμένοι είμαστε, εμείς οι άνθρωποι της γνώ­ σης,

αρκεί

μόνο

να

ξέρουμε

να

σιωπούμε

γι·

αρκετό

διάστημα .

4 Την πρώτη ώθηση να δημοσιεύσω μερικές από τις υπο­

θέσεις μου που αφορούν την προέλευση της ηθικής,μου την έδωσε ένα σαφές, καλογραμμένο και έξυπνο, αλλά και

πρόωρα ανεπτυγμένο βιβλιαράκι στο οποίο συνάντησα για πρώτη φορά ένα είδος aντεστραμμένης και διεστραμμένης γενεαλογικής υπόθεσης, αγγλικού τύπου, που με προσέλ­ κυσε

-

μ· εκείνη την έλξη που ασκεί επάνω μας οτιδήποτε

αντιτιθέμενο, οτιδήποτε διαμετρικά αντίθετο. Ο τίτλος του

μικρού αυτού βιβλίου ήταν Η προέλευση των ηθικών συναι­

σθημάτων, συγγραφέας του ο Δρ. Paul Ree 6 , έτος έκδοσής του το

1877.

Ίσως να μην έχω διαβάσει τίποτα που να

θέλησα τόσο πολύ να το αρνηθώ, πρόταση προς πρόταση,

συμπέρασμα προς συμπέρασμα, όσο αυτό το βιβλίο: και

μάλιστα χωρίς να νιώθω δυσαρέσκεια ή ανυπομονησία. Στην

προαναφερθείσα εργασία 7 , την οποία δούλευα εκείνο τον καιρό, αναφερόμουν είτε η περίσταση το απαιτούσε είτε

6. Paul Ree (1849-1901). όταν ο

Ο Νίτσε τον γνώρισε στη Βασιλεία το

1873,

Ree έκανε τη διδακτορική του διατριβή. Από τότε τους συνέδεσε

στενή φιλία.

7.

Α vθρώnιvο,

nολύ cιvθρώnιvο

51


όχι, στις θέσεις αυτού του βιβλίου, όχι με σκοπό να τις απορρίψω, -τι δουλειά έχω εγώ με αι:ιορρίψεις!- αλλά

όπως αρμόζει σ · ένα θετικό πνεύμα, με σκοπό ν· αντικατα­ στήσω το αναληθοφανές με το αληθοφανές και ενδεχομέ­ νως ένα λάθος μ· ένα άλλο λάθος. Τότε ήταν. όπως είπα. που για πρώτη φορά έφερα στο φως εκείνες τις γενεαλογι­ 8

κές υποθέσεις , στις οποίες είναι αφιερωμένες αυτές εδώ οι πραγματείες μου · το· κανα με τρόπο αδέξιο, θα ήμουν ο

τελευταίος που θα το αρνιόμουν αυτό, ανελεύθερο επίσης, και χωρίς να κατέχω μια δική μου γλώσσα για τα δικά μου

πράγματα. Είχα πολλές παλινδρομήσεις και αμφιταλαντεύ­

σεις. Συγκεκριμένα μπορεί κανείς να συγκρίνει τι έχω πει στο Ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο (απόσπασμα

45),

για τη

διπλή προϊστορία 9 του καλού και του κακού (δηλαδή στη σφαίρα των ευγενών και στη σφαίρα των δούλων)· το ίδιο

επίσης για την αξία και την καταγωγή της aσκητικής ηθικής (απόσπασμα

136)· το (αποσπάσματα 96, 99

ίδιο για την «ηθικότητα των ηθών», και στο 2ο τόμο, απόσπασμα

89).

για

κείνο το πολύ αρχαιότερο και πιο πρωτόγονο είδος ηθικής

toto caelo 10 από την αλτρουϊστική αξιολόγηση Δρ. Paul Ree θεωρεί, όπως και όλοι οι · Αγγλοι

που διαφέρει (την οποία ο

γενεαλόγοι της ηθικής ι . ως την καθεαυτήν ηθική αξιολό­ γηση) · το ίδιο και στο βιβλίο Ο ταξιδιώτης και η σκιά του (αποσπ.

26)

και στην Χαραυγή (απόσπ .

112)

για την κατα­

γωγή της δικαιοσύνης, που την θεωρώ μια συμφωνία ανά­

μεσα σε ισχυρούς με ίση περίπου δύναμη (η ίση δύναμη ως προϋπόθεση

κάθε συμβολαίου

και κατά συνέπεια κάθε

δικαίου) · το ίδιο στο βιβλίο Ο ταξιδιώiης και η σκιά του (αποσπ.

22

και

23)

για την καταγωγή της τιμωρίας που η

8. Herkunfthypothesen υποθέσεις για την καταγωγή . 9. Die doppeιte Vorgeschichte. Η διπλή προϊστορία του

καλού και του

κακού συνδέει τη διπλή κοινωνική πραγματικότητα των δυο κοινωνικών

κατηγοριών. των κυρίων και των δούλων . Η διπλή προϊστορία του καλού και του κακού αποτελεί το θέμα της πρώτης

10.

52

Διαμετρικά. εντελώς.

πραγματείας.


πρόθεση της να τρομοκρατεί δεν αποτελεί το ουσιαστικό

και πρωταρχικό χαρακτηριστικό της 11 (όπως πιστεύει ο Δρ. αυτή η πρόθεση εισάχθηκε μάλλον στη συνέχεια,

Ree:

κάτω από κάποιες συγκεκριμένες συνθήκες, και πάντοτε σαν κάτι συμπτωματικό, σαν κάτι επιπρόσθετο).

5 Κατά βάθος, εκείνο που είχα τότε μες στην καρδιά μου ήταν κάτι πολύ πιο σημαντικό από μια σειρά δικών μου ή ξένων υποθέσεων σχετικά με την καταγωγή της ηθικής (ή

ακριβέστερα: δεν ήταν παρά ένα από τα πολυάριθμα μέσα για να φτάσω σ· έναν σκοπό). Αυτό το οποίο διακυβευόταν ήταν η αξία της ηθικής -και σ· αυτό το σημείο είχα ν· αντι­

μετωπίσω αποκλειστικά σχεδόν τον μεγάλο μου δάσκαλο, τον

Schopenhauer,

στον οποίο απευθυνόταν εκείνο το

βιβλίο μου, σα να ήταν ένας σύγχρονός μου. Σ'

αυτόν

απευθυνόταν επίσης το πάθος και η κρυφή αντίθεση που υπήρχε μέσα στο βιβλίο (γιατί κι εκείνο ήταν μια •πολε­ μική»)12. Αυτό το οποίο κυρίως διακυβευόταν ήταν η αξία του «μη-εγωϊστικού», των ενστίκτων του οίκτου. της αυτα­ πάρνησης, της aυτοθυσίας, τα οποία ο

Schopenhauer ακρι­

βώς μας τα εξωράιζε, μας τα θεοποιούσε και τα aνύψωνε

στην περιοχή του επέκεινα για τόσο μεγάλο διάστημα, που στο τέλος κατέληξαν να είναι γι· αυτόν «αξίες καθεαυτές,.

και αποτέλεσαν την βάση για την άρνησή του της ζωής και

11 .

Η γένεση της δικαιοσύνης και της τιμωρίας δεν αναζητείται στην

ιδέα της δικαιοσύνης ούτε στην αναγκαιότητα του εκφοβισμού αλλά στις

κοινωνικές πρακτικ~ς: αυτό είναι το συμπέρασμα της δεύτερης πραγμα­ τείας .

12.

Η Γενεαλογία της ηθικής δεν συμβάλλει μόνο στην εδραίωση μιας

κριτικής μεθόδου, της γενεαλογικής, αλλά έχει και έναν t;μφανή πολεμικο χαρακτήρα.

53


του ίδιου του του εαυτού. Μα ακριβώς απέναντι σ· αυτά τα ένστικτα γεννιόταν μέσα μου μια όλο και πιο ριζική δυσπι­ στία, ένας όλο και πιο διαβρωτικός σκεπτικισμός. Σ' αυτά

ακριβώς έβλεπα τον μέγα κίνδυνο της aνθρωπότητας, την ύψιστη αποπλάνηση και τον πειρασμό της -αλλά προς ποια

κατεύθυνση; Προς το μηδέν;- Σ' αυτά ακριβώς έβλεπα την αρχή του τέλους, το σταμάτημα, την κόπωση που βλέπει

πίσω της, τη θέληση που στρέφεται ενάντια στη ζωή, τα τρυφερά και γεμάτα θλίψη σημάδια της έσχατης αρρώστιας:

έβλεπα την ολοένα και περισσότερο επεκτεινόμενη ηθική του οίκτου που είχε προσβάλλει ακόμη και τους φιλοσό­ φους και τους είχε αρρωστήσει, σαν το πιο ανησυχητικό σύμπτωμα της ευρωπαϊκής κουλτούρας μας, που είχε γίνει και η ίδια ανησυχητική, σαν την στροφή προς ένα νέο βουδ­

δισμό; Προς έναν ευρωπαϊκό βουδισμό; -Προς το μηδενι­

σμό;

13

.

Αυτή η προτίμηση των φιλοσόφων,αυτή η υπερεκτί­

μηση του οίκτου από μέρους τους είναι πραγματικά κάτι

καινούργιο :

μέχρι στιγμής οι φιλόσοφοι έμεναν σ·

ένα

πράγμα σύμφωνοι, στην απαξία του οίκτου . Αναφέρω μόνο τον Πλάτωνα, τον

Spinoza,

τον

Rochefoucauld

και τον

Kant

-τέσσερα πνεύματα όσο γίνεται πιο διαφορετικά μεταξύ τους αλλά σύμφωνα σ· ένα πράγμα : στην περιφρόνηση του

οίκτου.

6 Αυτό το πρόβλημα της αξίας του οίκτου και της ηθικής

του οίκτου (είμαι εχθρός του αισχρού σύγχρονου εκθηλυ­ σμού των συναισθημάτων) μοιάζει αρχικά σαν κάτι αποκομ-

13.

Η επικράτηση της ηθικής του οίκτου και της θρησκείας του οίκτου

(χριστιανισμός) ανατρέπει τις αξίες των ευγενών και οδηγεί αναπόφευκτα στον μηδενισμό. Η διαδικασία αυτή αναλύεται εκτενώς στον Αντίχριστο του Νίτσε .

54


μένο. σαν ένα απομονωμένο ερωτηματικό· μα όποιος επι­ μείνει σ · αυτό και μάθει να ρωτά θα του συμβεί ό,τι συνέβη

και σε μένα -θ · ανοιχτεί μπροστά του μια απέραντη , και­ νούργια προοπτική, θα νιώσει μια νέα δυνατότητα σάν έναν

ίλιγγο , φόβου ,

θα θα

ξεπηδήσει

κάθε

είδος

δυσπιστίας,

υποψίας ,

κλονιστεί η πίστη του στην ηθική,

σε κάθε

είδους ηθι κή- θα τε θεί στο τέλος μια καινούργια απαίτηση . Ας εκφράσουμε αυτή την καινούργια απαίτηση : χρεια­ ζόμαστε μια κριτική των ηθικών αξιών . και πρώτα-πρώτα

πρέπει να τεθεί υπό συζήτηση η αξία των ίδιων των αξιών

14

-και για να γίνει αυτό είναι απαραίτητη η γνώση των συνθη­

κών και των περιστάσεων από τις οποίες γεννήθηκαν , μέσα στις οποίες αναπτύχθηκαν και άλλαξαν (η ηθική σαν συνέ­

πεια . σαν σύμπτωμα , σαν μάσκα , σαν ταρτουφισμός , σαν

αρρώστια , σαν παρανόηση · αλλά επίσης η ηθική σαν πρω­ ταρχική αιτία , σαν φάρμακο , σαν διεγερτικό, σαν αναστολή ,

σαν δηλητήριο 1 5 ) μια τέτοια γνώση που όμοιά της δεν υπήρξε ποτέ ως τα σήμερα ούτε μπόρεσε κανείς να τη

φανταστεί . Την αξία αυτών των «αξιών>> την θεωρούσαν δεδομένη , πραγματική , αναμφισβήτητη · μέχρι στιγμής δεν

είχαν την παραμικρή αμφιβολία και δισταγμό στο να αποδί­ δουν στον «καλό» μια ανώτερη αξία απ· ό , τι στον «κακό» ,

ανώτερη με την έννοια ότι προάγει την πρόοδο και την ευη­

μερία του ανθρώπου γενικά (συμπεριλαμβανόμενου και του μέλλοντος του ανθρώπου) . Αλλά τι θα συνέβαινε αν αλή­ θευε το αντίθετο ; Αν υπήρχε και στον « καλό » ένα σύμπτω ­ μα οπισθοχώρησης , κάτι σαν κίνδυνος, σαν δέλεαρ , σαν

δηλητήριο , σαν ναρκωτικό που ίσως θα έκανε το παρόν να

14. Η κριτι κή των αποδεκτών αξιών συνδέεται με την επονομαζόμενη από το Νίτσε; «ε;πaναξιολόγηση όλων των aξιώνn . Επαναξιολόγηση σημαί­

νει κριτική και ανατροπή των ισχυουσών (χριστανικών ) αξιών που είχαν ανατρέψει τις αξίες της αρχαιότητας . Πέρα όμως από την κριτική διά­ σταση . η εnαναξιολόνηση έχει κα ι το v<'>η μα τη c; δημιουργία<; ν έων αξιών .

15. Η ηθική του οίκτου αποτελεί το σημείο εκκ ίνησης της κριτικής που aσκει ο Νίτσε στη ν a σκητική ηΑικΓ,- Κ f"ΙτΙ ΙC'ή ncιι cιvαπτ ύσσε ι στη τρiτη

55


ζει σε 6άρος του μέλλοντος;

· ισως μ

εναν τρόπο πιο

άνετο, λιγότερο επικίνδυνο αλλά ταυτόχρονα μ · ένα στιλ ευτελέστερο, ταπεινότερο;

· Ετσι

που η ηθική ακριβώς να

είναι υπεύθυνη για το ότι ο άνθρώπινος τύπος δεν έφτασε ποτέ στον ανώτερο δυνατό βαθμό δύναμης και μεγαλεί­

ου ιs; ·Ε τ σι που η ηθική ακριβώς να είναι ο κίνδυνος των κινδύνων; .. .

7 Φτάνει μόνο να προσθέσω ότι από τη στιγμή που μου ανοίχτηκε αυτή η προοπτική , είχα κάθε λόγο ν· αναζητήσω

συνεργάτες

πολυμαθείς , τολμηρούς, εργατικούς (ακόμη

τους ψάχνω) . Πρόκειται να διατρέξουμε μ· εντελώς και­

νούργια ερωτήματα στο μυαλό και σχεδόν με καινούρια μάτια, την τεράστια, μακρινή και τόσο καλά κρυμμένη χώρα της ηθικής -της ηθικής έτσι όπως υπήρξε πραγματικά, έτσι

όπως βιώθηκε πραγματικά· κι αυτό δεν ισοδυναμεί ουσια­ στικά με το να ανακαλύψουμε για πρώτη φορά αυτή τη χώρα; Αν, ανάμεσα στους άλλους, το μυαλό μου πήγε στον

Δρ .

Ree,

που τον ανέφερα προηγουμένως, αυτό έγινε γιατί

δεν αμφέβαλα ούτε στιγμή ότι θα παρακινούνταν από την ίδια τη φύση των ερωτημάτων του να υιοθετήσει μια πιο αυστηρή μέθοδο για να φτάσει στη λύση τους.

· Εnεσα

έξω

σε σχέση μ ' αυτό το πράγμα; Η επιθυμία μου , οπωσδήποτε,

ήταν να δώσω σ· ένα τόσο διαπεραστικό και αμερόληπτο βλέμμα, όπως το δικό του, μια καλύτερη κατεύθυνση, την

κατεύθυνση προς μια αληθινή Ιστορία της ηθικής και να τον

16.

Για τον Νίτσε ο σκοπός της aνθρωπότητας βρίσκεται μόνο στο

ανώτερο είδος ανθρώπων . Η μη-φιλοσοφική και η μη-καλλιτεχνική μάζα

παραμένει στο ζωϊκό επίπεδΟ και μόνο ο άνθρωπος που ξεπερνά την

ζωώδη κατάστασή του. που καQυποτάσσ~ι τις οpμές στο λογικό . είναι αλη­ θινά άνθρωπος.

56


aποτρέψω έγκαιρα απ· αυτό το είδος των αγγλικών υποθέ­

σεων που γίνονται πάνω στο γαλάζιο. Γιατί είναι φανερό ποιο χρώμα είναι εκατό φορές προτιμότερο από το γαλάζιο για έναν γενεαλόγο της ηθικής: είναι το γκρίζο, δηλαδή αυτό το οποίο αποδεικνύεται, αυτό το οποίο μπορεί πραγ­

ματικά να επιβεβαιωθεί και που πραγματικά υπήρξε, με δυο λόγια ολόκληρο το μακρύ ιερογλυφικό κείμενο του παρελ­ θόντος της ανθρώπινης ηθικής, το τόσο δύσκολο να απο­ κρυmογραφηθεί!

Αυτό το κείμενο το αγνοούσε ο Δρ.

Ree·

αλλά είχε

διαβάσει Δαρβίνο -και έτσι στις υποθέσεις του. το ανθρώ­ πινο κτήνος του Δαρβίνου και ο υπερμοντέρνος και ταπει­

νός φοβιτσιάρης της ηθικής, που «δεν δαγκώνει πια», με

τρόπο σχεδόν διασκεδαστικό δίνουν τα χέρια τους ευγε­ νικά, ο τελευταίος με μια έκφραση καλοπροαίρετης και εκλεπτυσμένης ραθυμίας, ανάμεικτης με κάποιο πεσιμισμό

και βαρεμάρα: σα να μην άξιζε πραγματικά τον κόπο να παίρνουμε και τόσο στα σοβαρά αυτά τα πράγματα -τα προ­ βλήματα της ηθικής . Για μένα, αντίθετα, τίποτα στον κόσμο δεν αξίζει να το παίρνουμε στα σοβαρά περισσότερο απ·

αυτό και μόνο τότε, ίσως , μια μέρα μας επιτραπεί να το πάρουμε και στ· αστεία. Γιατί πραγματικά η ευθυμία -στη

γλώσσα μου η χαρούμενη επιστήμη- είναι μια ανταμοιβή: η ανταμοιβή για μια μακρά, τολμηρή, επίμονη και υπόγεια

σοβαρή προσπάθεια, που σίγουρα δεν μπορεί να την κάνει ο καθένας. Αλλά τη μέρα που θα μπορέσουμε να πούμε μ· όλη μας την καρδιά : «Εμπρός! Και η γηραιά μας ηθική ανή­

κει κι αυτή στην κωμωδία!», θα έχουμε ανακαλύψει μια νέα πλοκή και δυνατότητα για το διονυσιακό δράμα της «μοίρας της ψυχής» -και μπορούμε να στοιχηματίσουμε ότι ο μεγά­ λος, ο aρχαίος, ο αιώνιος κωμωδιογράφος της ύπαρξής μας

θα

·χει χρησιμοποιήσει κιόλας αυτή την ανακάλυψη .

57


8 Αν κανείς βρει ακατανόητο το κείμενό μου ή του χτυ­ πήσει άσχημα στο αυτί , νομίζω ότι το λάθος δεν είναι ανα­

γκαστικά δικό μου . Αυτό είναι αρκετά σαφές αν προϋποτε­

θεί ό,τι προϋποθέτω κι εγώ , ότι ο αναγνώστης μου έχει ήδη διαβάσει τα προηγούμενα βιβλία μου κι ότι ξόδεψε αρκετό

κόπο σ · αυτή την προσπάθεια : γιατί, πραγματικά, δεν είναι

εύκολο να τα κατανοήσει κανείς . τούστρa

μου ,

· Οσον αφορά τον Ζάρa­

για παράδειγμα, δεν δέχομαι ότι μπορεί

κανείς να ισχυριστεί ότι γνωρ ίζει αυτό το βιβλίο αν δεν πλη­

γώθηκε κάποτε βαθιά ή αν δεν γοητεύτηκε κάποτε βαθιά από κάθε φράση του· γιατί μόνο τότε θα μπορέσει να απο­ λαύσει το προνόμιο να συμμετάσχει με δέος στο αλκυών ιο

στοιχείο

που γέννησε

το βιβλίο εκείνο, στην ηλιόφωτη

σαφήνεια , απόσταση , ευρύτητα και σιγουριά του . Σε άλλη

περίπτωση , η aφοριστική μορφή ' αυτό οφείλεται στο γεγονός

δημιουργεί δυσκολίες:

7

ότι σήμερα

αρκετά στα σοβαρά αυτή τη μορφή.

· Ενας

δεν παίρνουν

αφορισμός που

έχει χτιστεί και δουλευτεί σωστά δεν «aποκρυπτογραφεί­ ται» μ · ένα απλό διάβασμα· με το διάβασμα μάλλον πρέπει να αρχίζει μόνο η ερμηνεία του και για την ερμηνε ία απαι­

τείται μια τέχνη της ερμηνείας.

Στην τρίτη πραγματεία

αυτού του βιβλίου προτείνω ένα μοντέλο αυτού που ονο­ μάζω ερμηνεία σε μια τέτοια περίπτωση

-

έχω προτάξει

έναν αφορισμό στην πραγματεία η οποία αποτελε ί και το σχόλιό του. Σίγουρα, για να κάνουμε το διάβασμα τέχνη

χρειάζεται , πριν απ'

όλα , ένα πράγμα το οποίο έχουμε

17. Κατά την άποψη του Kaυfmann (Nietzsche: Philosopher, Psych ologist, Antichrist, Princeton, 1974, σελ.85-95) η μέθοδος του Νίτσε είνα ι πειραματική και ο ι αφορισμοί του αποτελούν πειράματα . Η φύση,

όμως , του πειράματος είναι υπαρξιακή . Η απόδειξη των προτάσεων των

αφορισμών συνίσταται στην προσπάθεια εφαρμογής τους στη ζωή . Η πει­ ραματική μέθοδος. του Νίτσε αντιτίθεται στα φιλοσοφικά συστήματα που βασίζονται σε αναπόδεικτες προϋποθέσεις. Ωστόσο η άρνησή του να συστηματοποιήσει τη σκέψη του τον οδηγεί σε αντιφάσεις .

58


ξεχάσει σχεδόν εντελώς στις μέρες μας -και γι · αυτό θα πρέπει να περάσει πολύς καιρός για να γίνουν «αναγνώ­ σιμα» τα γραπτά μου- ένα πράγμα που για να το κάνουμε

θα · πρεπε να άνθρωποι»:

· μασταν

σχεδόν αγελάδες και όχι «μοντέρνοι

ο μηρυκασμός .

Σιλς Μαρία,

·Ανω

Ενγκαντίν,

Ιούλιος

1887

59


Πρώτη Πραγματεία ccΚαλός και κακός••, ccκαλός και Κακός»

18

το καλό και το κακό (ηθικές έννοιες) . Επίσης, ο

18. Gut und Bbse :

ηθικά καλός και ο ηθικά κακός.

Gut und Schlecht: ο

καλός με την αρχαία

σημασία (άγaθός, έσθλός -όσον aφορά τη καταγωγή). Ο κακός ως aντί­ θετο του άγαθός, ο χυδαίος, ο άσημος . Πρόκειται για δύο aντιθετικά

ζεύγη : Το πρώτο ζεύγος που έχει ηθική χροιά το αποδίδω ωc;; καλός και κακός . Το δι;:ύτι;:ρο

nou

σuνδέι;:τaι μι;: την καταγωγή, το αποδίδω ως καλός

και Κακός (με κεφαλαίο) ίδια λέξη

gul

-

ελλείψει ελληνικού όρου. Ο Νίτσε κρατάει την

(καλός} και για τα δύο ζεύγη.


1 Αυτοί οι

· Αγγλοι

ψυχολόγοι που τους ευγνωμονούμε

για τις μόνες προσπάθειες που έγιναν μέχρι στιγμής προς την κατεύθυνση μιας ιστορίας της γένεσης της ηθικής

-

μας θέτουν με την παρουσία τους ένα αίνιγμα που δεν

είναι διόλου ασήμαντο · κι ομολογώ ότι οι ίδιοι , σαν ενσαρ­ κωμένα αινίγματα που είναι, έχουν ένα σημαντικό πλεονέ­

κτημα σε σχέση με τα βιβλία τους -είναι ενδιαφέροντες! Τι θέλουν πραγματικά αυτοί οι

· Αγγλοι

ψυχολόγοι; Τους βλέ­

πουμε πάντοτε σκυμμένους, θεληματικά ή άθελα , πάνω στο ίδιο έργο, στο να φέρνουν δηλαδή στην επιφάνεια την

tie honteuse 19

par-

του εσωτερικού μας κόσμου και να αναζη­

τούν την αληθ ι νά αποτελεσματική , κατευθυντήρια αρχή που

αποφασίζει για την εξέλιξη , εκεί ακριβώς που θα το επιθυ­

μούσε λιγότερο να τη βρει η διανοητική περηφάνεια του

ανθρώπου (για παράδειγμα στην νίs

inertiae 20 της συνή­

θειας ή στην ικανότητα να ξεχνά ή σ· ένα τυφλό και τυχαίο ,

μηχανιστικό σύμπλεγμα ιδεών ή σε κάτι εντελώς παθητικό, aυτοματικό , ανακλαστικό , μοριακό και κατά βάθος ηλίθιο)

-τι

είναι στ '

ψυχολόγους

αλήθεια αυτό που

σπρώχνει αυτούς τους

πάντα προς αυτή την κατεύθυνση ;

Μήπως

είνα ι κάποιο κρυφό, μοχθηρό , χυδαίο ένστικτο, για την υπο­

τίμηση του ανθρώπου. που τρέφει αυταπάτες σε σχέση με τον εαυτό του ; · Η μήπως μια απαισιόδοξη υποψία, η δυσπι­

στία των aπογοητευμένων ιδεαλιστών που · χουν γίνει κακε­ ντρεχείς και ζοφεροί ;

·Η

μια μικρή υποχθόνια εχθρότητα

και μίσος κατά του χριστιανισμού

(και του Πλάτωνα) που

δεν διάβηκε ακόμη το κατώφλι της συνείδησης; · Η ακόμη

μια διεστραμμένη

κλίση για το γκροτέσκο , το οδυνηρά

παράδοξο , το προβληματικό και το παράλογο της ύπαρξης ;

· Η τέλος, κάτι απ · όλα, λίγο χυδαιότητα, λίγο πικρία , λίγο αντιχριστιανισμός, λίγο λαχτάρα κι ανάγκη για πιπέρι;

19.

Επαίοχuντο μέρος .

20.

Δύναμη της αδράνειας .

63


Μου λένε, όμως, ότι πρόκειται απλούστατα για γέρικα,

κρύα και βαρετά βατράχια που σέρνονται και δίνουν πήδους γύρω από τον άνθρωπο και μέσα στον άνθρωπο . σα . να βρί­

σκονταν ακριβώς στο στοιχείο τους, στον 6ούρκο δηλαδή. Το ακούω αυτό με μισή καρδιά, δεν το πιστεύω μάλιστα· κι

αν επιτρέπεται να επιθυμεί κανείς εκεί όπου δεν ξέρει,

τότε θα επιθυμούσα μ· όλη μου την καρδιά να ίσχυε το αντίθετο μ · αυτούς -να είναι δηλαδή κατά βάθος αυτοί οι

ερευνητές που κοιτάζουν την ανθρώπινη ψυχή με το μικρο­ σκόπιο, γενναία, περήφανα και μεγαλόψυχα ζώα που ξέ­

ρουν να χαλιναγωγούν την καρδιά τους όσο και τον πόνο τους και να έχουν μάθει να θυσιάζουν τις επιθυμίες τους

στην αλήθεια. σε κάθε αλήθεια. ακόμα και στην απλή, στυφή, άσχημη, απωθητική, aντιχριστιανική και αμοραλική αλήθεια. Γιατί και τέτοιες αλήθειες υπάρχουν.

2 Οφείλουμε λοιπόν κάθε σεβασμό στα καλά πνεύματα που πιθανώς να κυβερνούν αυτούς τους ιστορικούς της

ηθικής! Μα δυστυχώς είναι σίγουρο πως αυτό που τους λεί­ πει είναι το ίδιο το ιστορικό πνεύμα, πως όλα τα καλά πνεύ­

ματα της ιστορίας τους έχουν εγκαταλείψει αβοήθητους! ·Ολοι αυτοί, όπως και οι φιλόσοφοι, σκέφτονται με τρόπο από τη φύση του ανιστορικό · δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι· αυτό . Η κακοτεχνία της γενεαλογίας της ηθικής τους

φανερώνεται ήδη από την αρχή, από τη στιγμή που πρόκει­ ται να ερευνήσουν την προέλευση της έννοιας και της κρί­ σης «καλός». «Αρχικά», υποστηρίζουν , «επαινούσαν τις μη

εγωϊστικές πράξεις και τις ονόμαζαν καλές κρίνοντας από τη σκοπιά εκείνων που τις δέχονταν και που τους ήταν χρή­ σιμες αργότερα ξέχασαν την προέλευση αυτού του επαί­

νου, γιατί καθώς τις επαινούσαν πάντοτε ως καλές από

συνήθεια. τις αισθάνονταν απλούστατα και ως καλές -σα

64


να ήταν κάτι το καλό καθεαυτές)). Αμέσως βλέπουμε ότι η

πρώτη αυτή παραγωγή παρουσιάζει ήδη όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά της ιδιοσυγκρασίας των

· Αγγλων

ψυχολό­

γων -έχουμε την «ωφέλεια», τη «λήθη)), τη «συνήθεια» και τελικά το «σφάλμα», όλα αυτά σαν να αποτελούν τη βάση

της

αξιολόγησης για την οποία

ο ανώτερος άνθρωπος

αισθανόταν περήφανος μέχρι σήμερα, σαν να είναι ένα είδος προνομίου του ανθρώπου γενικά. Αυτή η περηφάνεια

πρέπει να ταπεινωθεί, αυτή η αξιολόγηση πρέπει να χάσει την αξία της : αυτός ο στόχος έχει επιτευχθεί;

Για μένα είναι σαφές πρώτο, πως αυτή η θεωρία έχει αναζητήσει και τοποθετήσει την προέλευση της έννοιας «καλός» εκεί όπου δεν υπάρχει : η κρίση «Καλός» δεν προ­ έρχεται από εκείνους οι οποίοι δέχτηκαν την «καλοσύνη»!

Είναι μάλλον οι ίδιοι «Οι καλοί», δηλαδή οι ευγενείς, οι ισχυ­

ροί, οι άνθρωποι με υψηλή κοινωνική θέση και φρόνημα που θεώρησαν και καθιέρωσαν τους εαυτούς τους ως καλούς και τις πράξεις τους ως καλές, δηλαδή πρώτης γραμμής, σε αντίθεση με ό,τι είναι ταπεινό, ευτελές, κοινό και πλη­ βείο . Ξεκινώντας απ· αυτό το πάθος για απόσταση πήραν πρώτοι το δικαίωμα να δημιουργήσουν αξίες και να πλάσουν

ονόματα για τις αξίες: τι τους ενδιέφερε η ωφέλεια! Η ωφελιμιστική άποψη είναι όσο γίνεται απομακρυσμένη και ακατάλληλη για μια τόσο εκρηκτική πηγή ανώτατων αξιολο­

γικών κρίσεων που διευθετούν και προσδιορίζουν την κοι­ νωνική ιεραρχία: εδώ το συναίσθημα έφτασε να γίνει το

αντίθετο αυτής της χαμηλής θερμοκρασίας την οποία προ­ ϋποθέτει κάθε

υπολογιστική σύνεση, κάθε υπολογισμός

της ωφέλειας -κι αυτό όχι μόνο για μια φορά ή για κάποια

εξαιρετική περίσταση αλλά μια

για πάντα . Το πάθος, όπως

είπα , για διάκριση και για απόσταση, το διαρκές και κυριαρ­ χικό. γενικό και θεμελιακό συναίσθημα ενός ανι;ηεnου και

κυρίαρχου είδους 21 σε σχέση μ· ένα κατώτερο είδος , μ' ένα «από κάτω» -αυτrΊ είναι η προέλευση της αντίθεσης 21. Art,

είδος με την έννοια της ράτσας .

65


«καλού» και «Κακού». (το δικαίωμα των κυρίων να δίνουν ονόματα πάει τόσο μακρυά που μας επιτρέπει να θεωρή­ σουμε την προέλευση της ίδιας της γλώσσας έκφραση της δύναμης

των

κυριαρχούντων :

λένε

«αυτό είναι αυτό κι

αυτό•• , σφραγίζουν κάθε πράγμα και γεγονός μ · έναν ήχο και το κάνουν, σα να λέμε , κατοχή τους) . Σύμφωνα μ ' αυτή

την προέλευση η λεξη «καλός» δεν συνδέεται εξαρχής αναγκαστικά με τις «μη εγωϊστικές» πράξεις, όπως θα το ήθελε η προκατάληψη αυτών των γενεαλόγων της ηθικής .

Μάλλον , η όλη αντίθεση «εγωϊστικός» <<μη εγωϊστικός» επι­ βάλλεται ολοένα και περισσότερο στην ανθρώπινη συνεί­ δηση μόνο σε μια περίοδο παρακμής των aριστοκρατικών

αξιολογικών κρίσεων -είναι το αγελαίο ένστικτο, για να χρη­ σιμοποιήσω τη δική μου γλώσσα , που μέσω αυτής της αντί­ θεσης παίρνει τον λόγο (και φτιάχνει και τις λέξεις του) .

Αλλά ακόμη και τότε χρειάστηκε πολύς καιρός για να γίνει αυτό το ένστικτο κυρίαρχο έτσι που η ηθική αξιολόγηση να προσαρτηθεί και να μείνει κολλημένη σ · αυτή την αντίθεση (όπως, για παράδειγμα, συμβαίνει στη σύγχρονη Ευρώπη : η προκατάληψη που θεωρεί τις έννοιες «ηθικό», «μη εγωϊ­

στικό»,

«d esinteresse» 22 ισοδύναμες

μεταξύ τους , κυριαρχεί

ήδη και σήμερα με τη δύναμη μιας «έμμονης ιδέας» και μιας διανοητικής ασθένειας).

3 Δεύτερο, είναι σαφές ότι ακόμη κι αν παραβλέψουμε

το γεγονός ότι η υπόθεση αυτή που αφορά την προέλευση της αξιολογικής κρίσης «καλός» δεν στέκει ιστορικά, πάλι

πάσχει από έναν σύμφυτο σ · αυτή ψυχολογικό παραλογι­ σμό! Δεχόμαστε ότι η ωφελιμότητα της μη εγωϊστικής πρά­ ξης αποτελεί την πηγή της επιδοκιμασίας αυτής της πρά-

22. 66

Ανιδιοτελές .


ξης και έπειτα δεχόμαστε ότι αυτή η πηγή έχει λησμονηθεί -μα πώς είναι δυνατόν να έχει λησμονηθεί ; Μήπως κάποια στιγμή σταμάτησε να υπάρχει η ωφελιμότητα τέτοιων πρά­ ξεων ;

Το αντίθετο συμβαίνει: αυτή η ωφελιμότητα ήταν

πάντοτε μια καθημερινή εμπειρία , επομένως κάτι που υπο­ γραμμιζόταν ξανά και ξανά : άρα , αντί να σβήνει από την συνείδηση, αντί να ξεχνιέται εύκολα , θα έπρεπε να εντυ­

πώνεται στη συνείδηση

όλο

και πιο

καθαρά.

Πόσο πιο

λογική είναι λόγου χάρη εκείνη η αντίθετη θεωρία (χωρίς να είναι γι · αυτό το λόγο περισσότερο αληθινή) , την οποία

διατύπωσε ο Herbert Spencer 23 : ότι η έννοια «καλός» είναι ουσιαστικά ταυτόσημη με τις έννοιες «ωφέλιμος», «πρακτι­

κός» έτσι που η ανθρωπότητα με τις κρίσεις της «καλός» και «Κακός» συνοψίζει και επικυρώνει τις εμπειρίες που

δεν ξέχασε και που δεν μπορεί να ξεχάσει σε σχέση μ · ό,τι ε ίναι ωφέλιμο -πρακτικό , βλαβερό-μη πρακτικό . Σύμφωνα μ·

αυτή τη θεωρία καλό είναι αυτό που πάντοτε αποδεικνυό­ ταν ωφέλιμο : επομένως το ωφέλιμο μπορεί να διεκδικήσει

τον τίτλο της «υπέρτατης αξίας» , της «αξίας καθεαυτής» .

Αυτή η μέθοδος εξήγησης είναι , όπως είπα και προηγουμέ ­ νως ,

εξίσου

λανθασμένη,

αλλά τουλάχιστον

η

εξήγηση

αυτή είναι λογική καθεαυτή και ψυχολογικά αποδεκτή.

4 Την ένδειξη για τη σωστή μέθοδο μου την έδωσε το ερώτημα : ποια είναι η πραγματική σημασία, από ετυμολο­

γική άποψη, των προσδιορισμών της έννοιας «καλός» στις διάφορες γλώσσες ; Ανακάλυψα λοιπόν ότι όλοι τους προ­

έρχονται από

τον ίδιο εννοιολογικό μετασχηματισμό -ότι

παντού « ευγενής>>, «aριστοκρατικός>> , με τη σημασία της

κοινωνικής κατηγορίας , είναι η βασική έννοια από την οποία

23. Herbert Spencer (1820-1903) . Άγγλος φιλόσοφος. Εφάρμοσε την αρχή της εξέλιξης στην ηθική και σε άλλα πεδία .

67


αναπτύχθηκε αναγκαστικά η έννοια «καλός» με τη σημασία

του ccψυχικά ανώτερου», του «ψυχικά προνομιούχου»: πρό­ κειται για μια εξέλιξη η οποία έγινε παράλληλα με κείνη την άλλη η οποία μετασχημάτισε τελικά τις έννοιες «κοινός», «πληβείος», «ταπεινός» στην έννοια «Κακός» . Το πιο πει­

στικό παράδειγμα του μετασχηματισμού αυτού είναι η ίδια η

γερμανική λέξη

schlecht, η οποία είναι ταυτόσημη με τη sch/icht 24 '-Παράβαλε και τις λέξεις schlechtweg και schlechterdings 25 -και αρχικά προσδιόριζε τον απλό άν­ λέξη

θρωπο, τον κοινό άνθρωπο, χωρίς διφορούμενα ακόμη και

υπόνοιες, απλά σε αντίθεση με τον ευγενή . Κατά την εποχή του Τριακονταετούς πολέμου περίπου, επομένως

αρκετά αργά, αυτή η έννοια μεταβλήθηκε και πήρε τη σημασία που επικρατεί σήμερα. Η διαπίστωση αυτή μου φαίνεται ουσιαστική σε σχέση με τη γενεαλογία της ηθικής· το ότι δεν ανακαλύφτηκε νωρίτερα οφείλεται στην ανασταλτική επίδραση που άσκη­

σε στον σύγχρονο κόσμο η δημοκρατική προκατάληψη σε όλα τα ζητήματα που αφορούν την καταγωγή. Αυτό συνέβη

ακόμα και στον φαινομενικά πιο αντικειμενικό τομέα των φυσικών επιστημών

και της φυσιολογίας, για τον οποίο

απλώς θα κάνω μια νύξη εδώ. Αλλά την σύγχυση που μπο­ ρεί να προκαλέσει αυτή η προκατάληψη η οποία σε κατά­ σταση παροξυσμού φτάνει μέχρι το μίσος, ιδιαίτερα στον

χώρο της ηθικής και της ιστορίας, μας τη δείχνει η περιβό­

ητη περίπfωση του

Buckle 26 . η πληΒειακή στάση

27

του

24. Απλός. 25. schechtweg: απλώς, schechterdings: εντελώς, απόλυτα. 26. Henri Thomas Buckιe (1821-1862). · Αγγλος ιστορικός, συγγρα­ φέας του έργου History of civi/ization. Ο Νίτσε τον επικρίνει έντονα (Δες Nietzsche. The wi/1 to ρower. απόσπ. 867, Kaufmann (ed.). Vintage Books, N.York, 1968) γιατί παρανοεί την έννοια της «ανώτερης φύσης» . Ο Buckιe

κρίνει τους

ανώτερους ανθρώπους από την επενέργεια που

ασκούν στις μάζες . Αντίθετα για τον Νίτσε η ανωτερότητα του ανθρώπου έγκειται στο ότι βρίσκεται σε- απόσταση από τις μάζες και είναι ανεξάρ-

τητη από τα αποτελtσματα που παράγει.

?.7 .

68

ριebejismus .


μοντέρνου πνεύματος,

που είναι αγγλικής προέλευσης,

επικράτησε ξανά στο γενέθλιο έδαφος, με την βιαιότητα ενός ηφαιστείου που βγάζει λάσπη και με κείνη την αλατι­

σμένη, ενοχλητική, χυδαία ευγλωττία με την οποία όλα τα ηφαίστεια μιλούσαν έως τώρα .

5 Τώρα, όσον αφορά το πρόβλημά μας, το οποίο δίκαια μπορεί να ονομαστεί σιωπηλό πρόβλημα και το οποίο απευ­ θύνεται εκλεκτικά μόνο σε λίγα αυτιά, έχει αρκετό ενδια­ φέρον να επιβεβαιώσουμε ότι συχνά μέσα σε κείνες τις λέξεις

και ρίζες που σημαίνουν «καλός», διαφαίνεται η

σημαντικότερη απόχρωση, χάρη

στην οποία οι ευγενείς

αισθάνονταν ότι ήταν άνθρωποι ανώτερης τάξης . Πραγμα­

τικά,

στις περισσότερες περιπτώσεις αντλούν το όνομά

τους απλά από την υπεροχή τους σε δύναμη (όπως «Οι

ισχυροί)),

«Οι κύριοι», «οι αρχηγοί») ή από τα πιο ορατά

σημάδια αυτής της υπεροχής, όπως , για παράδειγμα , «οι πλούσιοι ''• «οι ιδιοκτήτες» (αυτή είναι η σημασία της λέξης

arya·

και ανάλογη σημασία έχει στα ιρανικά και στα σλά­

βικα) . Αλλά επίσης το αντλούν κι από ένα τυπικό χαρακτηρι­

στικό τους : κι αυτή είναι η περίπτωση που μας αφορά εδώ. Αποκαλούν, για παράδειγμα , τους εαυτούς τους «Οι φιλα­ λήθεις» · κατ · αρχήν είναι η περίπτωση της ελληνικής aρι­ στοκρατίας μέσα από τη φωνή του ποιητή Θέογνη από τα

Μέγαρα

28

• Η ρίζα της λέξης που φτιάχθηκε γι· αυτή τη

28. ο Θέογνης ο Μεγαρεύς έζησε στα μέσα με τέλη τοu 6ou αιώνα π .Χ.,

σε

μια εποχή όποu συμβαίνουν κοινωνικές ανακατατάξεις στην

Αθήνα : νέα στοιχεία από τις κατώτερες τάξεις ανέρχονται οικονομικά . Η

δυσαρέσκεια των aριστοκρατών εκφράζεται στις ελεγείες τοu Θέογνη :

πολιά, βοeύ χάομο χώριζε τους καλούς (άγα8οί, έσ8λοί) που ήσαν οι μενά· λοι γαιοκτήμονες aριστοκρατικής καταγωγής, από τοuς Κακούς (κακοί ,

69


χρήση , εσθλός 29 , σημαίνει αυτόν που είναι, που έχει υπό­ σταση , που είναι πραγματικός, που είναι αληθινός έπειτα , με μια υποκειμενική μεταστροφή , ο αληθινός γίνεται φιλα­ λήθης: σ·

αυτή τη φάση του εννοιολογικού μετασχηματι­

σμού, η λέξη γίνεται σύνθημα και έμβλημα της aριστοκρα­

τίας και παίρνει ολοκληρωτικά τη σημασία του ((ευγενή)) σε αντίθεση με τον ψευδολόγο κοινό άνθρωπο, έτσι όπως τον εννοεί και τον περιγράφει ο Θέογνης

-

ώσπου τελικά ,

ύστερα από την παρακμή της aριστοκρατίας η λέξη να μην

σημαίνει τίποτε άλλο παρά την ψυχική ευγένεια και ταυτό­ χρονα να ωριμάζει και να γλυκαίνει . Στη λέξη κακός

δειλός

31

30

και

υπογραμμίζεται η δειλία : αυτό ίσως αποτελεί μια

ένδειξη της κατεύθυνσης προς την οποία πρέπει να αναζη­

τήσουμε την ετυμολογική ρίζα της πολυσήμαντης λέξης

άγαθός.

32

Με τη λατινική λέξη malus (που δίπλα της τοπο­ 33

θετώ την ελληνική μέλας ) ο κοινός άνθρωπος ίσως να

δειλοί) που δεν είχαν τίποτα και δεν ήταν τίποτα . Τώρα , διαπιστώνει ο Θέογνης ,

«oi

δέ πρίν έσλθοί νϋν δειλοί» , οι παλιοί αριστοκράτες έχουν

ξεπέσει και κάνουν συνοικέσια με τους Κακούς με σκοπό το κέρδος .

29.

Ελληνικά στο κείμενο .

γενναίος ,

ισχυρός .

Στον

Έσθλός στον Όμηρο σημα ίνει αγαθός ,

Ησίοδο ,

πλούσιος .

Τέλος ,

δηλώνει

και

τον

άνθρωπο ε υγενικής καταγωγής .

30 .

Ελληνικά στο κείμενο. Στον

· Ομηρο

κακός , αντίθετο των άγαθός

και έσθλός , δηλαδή ταπεινή ς καταγωγής , άσημος . Επίσης δειλός στον πόλεμο , άνανδρος .

31 .

Ελληνικά στο κείμενο. Δειλός , αντίθετο του όλκιμος , δηλαδή

άνανδρος, φοβιτσιάρης. Κατόπιν πρόστυχος, μηδαμινός. Επ ίσης αντίθετο του έσθλός και όμοιο του Κακός, δηλαδή από ποταπή γενιά .

32 .

Ελληνικά στο κείμενο . 'Αγαθός, ευγενής όσον αφορά την κατα­

γωγή και την κοινωνική τάξη . Συχνά μ· αυτή την έννοια συνδυάζονταν και η έννοια του πλούτου και της πολιτικής δύναμης. Επίσης ανδρείος , προ­

σόν που αποδ ίδονταν στους ευγενείς. Ο αγαθός με την ηθική σημασία πρώτη φορά συναντάται στο Θέογνη και στους φιλοσόφους (Πλάτων) . Η διχοτόμηση σε «εσθλούς » και «Κακούς » ξεκινά απο την εποχή του Ομή­ ρου όπου αντιδιαστέλλονται ο ι ήρωες από τους κοινούς ανθρώπους . Στον

Ίο και 6ο α ιώνα π . Χ . η διχοτόμηση αυτή εκφράζει την αριστοκρατική άποψη .

33 .

70

Ελληνικά στο κείμενο .


·

χαρακτηρίζεται ως

nίger

μελαψός, κυρίως ως μελαχρινός («hic est» 34 ), ως ο προάριος αυτόχθονας της ιταλικής

γης, ο οποίος εξαιτίας τού χρώματός του ξεχώριζε πάρα ποΧύ από την ξανθή ράτσα των Αρίων

κατακτητών· τα κέλ­

τικα τουλάχιστον μας παρουσιάζουν μια εντελώς όμοια περίπτωση -ο όρος

Gal),

fin

(για παράδειγμα στο όνομα

Fin -

που χαρακτηρίζει την αριστοκρατία, και σε τελική

ανάλυση τον καλό , ευγενή, καθαρό, αρχικά σήμαινε τον

ξανθό, σε αντίθεση με τον σκουρόχρωμο, μελαχρινό αυτό­ χθονα κάτοικο.

Οι Κέλτες, παρεμπιπτόντως, ήταν μια ράτσα εντελώς ξανθή·

είναι λάθος

σκουρόμαλλων

να

συσχετίζουμε

τις

περιοχές των

πληθυσμών που εμφανίζονται στους

πιο

ακριβείς εθνογραφικούς χάρτες της Γερμανίας, με οποια­ δήποτε κελτική καταγωγή ή διασταύρωση, όπως κάνει ο

Virchow35: πρόκειται μάλλον για έναν προάριο λαό της Γερ­ μανίας (η ίδια παρατήρηση ισχύει και για όλη σχεδόν την Ευρώπη: η υποταγμένη φυλή , κατάφερε σιγά-σιγά να πάρει

το πάνω χέρι , σ· ό,τι αφορά το χρώμα, τη στενότητα του

κρανίου, ίσως ακόμη και τα διανοητικά και κοινωνικά ένστι­ κτα: ποιος

μας βεβαιώνει ότι η σύγχρονη δημοκρατία, ο

ακόμη πιο σύγχρονος αναρχισμός και ειδικά αυτή η τάση για

την

«commune» ,

για την πιο πρωτόγονη κοινωνική μορφή

που την συναντούμε σ · όλους τους σοσιαλιστές της Ευρώ­ πης , δεν είναι κατ ' ουσία μια φοβερή αντεπίθεση -κι ότι η

φυλή των κuρίων 36 και των καταχτητών , η

· Αρια φυλή, δεν

34. «Αυτός είναι μαύρος». Βλέπε Οράτιος, Satires, ι , 4, σειρά 85. Niger, εδώ, με τη σημασία του μοχθηρός . 35. Rudoιι Wirchow (1821-1902). Γερμανός παθολόγος , μέλος του γερμανικού κοινοβουλίου , φιλελεύθερος πολιτικός .

36.

Ο

W. Kaufmann

είναι ένας από τους μελετητές του Νίτσε που

προσπαθεί να αποδείξει ότι η ράτσα στον Νίτσε δεν είναι βιολογική έννοια

αλλά εμπνευσμένη από ορισμένες αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων που σκέφτονταν τους εαυτούς τους ως κυρίους σε αντίθεση με τους άλλους

βαρβαρικούς Λαούς. Υποστηρίζει ότι οι ρατσιστικές θεωρίες των φασιστών βασίστηκαν σε διαστρεβλώσεις κειμένων του Νίτσε ιi σε μια επιλονιi απο­ σπασμάτων από τη Θέληση για δύvσμη

-

ένα πλήθος σκέψεων και σημειώ-

71


έχει υποκύψει ακόμα και φυσιολογικά;)

Νομίζω ότι το λατινικό

μπορώ να το ερμηνεύσω

bonus

ως «πολεμιστής»: με την προϋπόθεση ότι έχω δίκιο όταν

ανάγω το bonus στην αρχαιότερη μορφή duonus (παρά­

βαλε bellum ""duellum ""duen - /um 37 , το οποίο μου φαί­ νεται ότι περιέχει το

άνθρωπος

duonus). Συνεπώς bonus θα ήταν ο

του διαπληκτισμού, της διαίρεσης (duo) 38 , ο

πολεμιστής : βλέπουμε λοιπόν σε τι συνίστατο η ccκαλο­

σύνη>> του ανθρώπου της αρχαίας Ρώμης . Και η γερμανική λέξη μας

gut

δεν θα· πρεπε να σημαίνει

der

Gδttliche, τον

άνθρωπο «θεϊκής καταγωγής»; Και δεν θα ήταν ταυτόσημη με το όνομα του λαού των

Goten (δηλαδή των Γότθων που

ήταν αρχικά το όνομα των ευγενών); Τους λόγους αυτής

της υπόθεσης δεν μπορώ να τους πραγματευτώ εδώ.

6 Σ· αυτό τον κανόνα, ότι δηλαδή η έννοια που δηλώνει

πολιτική

υπεροχή

μετατρέπεται πάντοτε σε έννοια που

δηλώνει ψυχολογική υπεροχή, δεν αποτελεί αναγκαστικά

σεων του Νίτσε που συστηματοποιήθηκαν και εκδόθηκαν από την αδελφή του μετά τον θάνατό του. Ο Kaυfmann:

Nietzsche,

Kaufmann

ο.π ., σελ .

284-306)

στηρίζει την άποψή του (Δες με επιχειρήματα . Τα κυριότερα

είναι: α) Για τον Νίτσε η αξία και η δύναμη του ανθρώπου υπολογίζεται με όρους φιλοσοφικής και καλλιτεχνικής δραστηριότητας και δεν είναι συνάρ­ τηση της ράτσας β) Ο Νίτσε ήταν λαμαρκιστής , πίστευε στην κληρονομι­ κότητα των επίκτητων χαρακτηριστικών, τόσο του πνεύματος όσο και του σώματος. Πίστευε ότι η ανάμειξη των φυλών και η «ανατροφή», το δυνά­

μωμα της υπευθυνότητας και της θέλησης (οι οποίες ως ποιότητες του ανθρώπου

είναι κληρονομικές) ευνοεί τη δημιουργία ενός ανώτερου

τύπου ανθρώπου .

37. Dυellυm: σύμφωνα με το λατινικό λεξικό του Harper, ποιητική bellum (πόλεμος) .

μορφή του

38. Οι

γερμανικές λέξεις

Zwist

ρεση, διχόνοια) περιέχουν το

72

(διαπληκτισμός) και Enstzweiung (διαί­

Zwei

(δύο).


εξαίρεση (αv και προσφέρει δυνατότητα για εξαιρέσεις) το αν η ανώτερη κάστα είναι συγχρόνως και η ιερατική κάστα και αν συνεπώς προτιμά για τον γενικό της προσδιορισμό

ένα κατηγορούμενο που θα υπενθύμιζε την ιερατική της λειτουργία. Τότε οι έννοιας ccκαθαρός» και ccακάθαρτος»,

για παράδειγμα , έρχονται για πρώτη φορά aντιμέτωπες ως

προσδιορισμοί κοινωνικής θέσης και από δω εμφανίζονται αργότερα ένας «καλός» κι ένας ccΚακός» με μια έννοια που

δεν έχει πια σχέση με κοινωνική θέση. Θα πρέπει κανείς να προσέξει. εξάλλου. και να μην πάρει αυτές τις έννοιες

ccκαθαρός» και ccακάθαρτος» εξ αρχής πολύ στα σοβαρά, με μια σημασία πολύ πλατειά, δηλαδή συμβολική: όλες οι έννοιες του πρωτόγονου ανθρώπου ήταν. αρχικά, απίστευ­ τα χονδροειδείς, ακατέργαστες, εξωτερικές , στενές, πε­

ριορισμένες στο νόημα · δηλαδή ήταν αοuμ8ολικές σε βαθ­ μό αδιανόητο για μας σήμερα . Ο «καθαρός~~. αρχικά. είναι απλά και μόνο ένας άνθρωπος που πλένεται. που απαγο­

ρεύει στον εαυτό του ορισμένες τροφές που προκαλούν δερματικές

ασθένειες.

που

δεν

κοιμάται

με

βρώμικες

γυναίκες από τα χαμηλότερα στρώματα. που νιώθει μια αποστροφή για το αίμα -αυτά μονάχα και τίποτα παραπάνω!

Από την άλλη μεριά , μπορεί κανείς βεβαίως να κατανοήσει από το γενικό στιλ μιας ουσιαστικά ιερατικής aριστοκρατίας το γιατί οι aντιθετικές αξιολογήσεις μπόρεσαν εδώ ακρι­ βώς. από πολύ νωρίς να εσωτερικευθούν και να οξυνθούν

σ· επικίνδυνο βαθμό · και πραγματικά. άνοιξαν τελικά τέτοια χάσματα ανάμεσα σε άνθρωπο και άνθρωπο. που ακόμη κι ένας Αχιλλέας της ελεύθερης σκέψης δεν θα μπορούσε να τα δρασκελίσει χωρίς να φρικιάσει. Εξ αρχής υπάρχει κάτι άρρωστο σ· αυτές τις ιερατικές aριστοκρατίες και στις

συνήθειες που κυριαρχούν σ· αυτές, οι οποίες είναι εχθρι­ κές προς την πράξη κι εναλλάσσουν τις εκρήξεις μελαγχο­

λίας με τις συναισθηματικές εκρήξεις. συνέπεια των οποί­ ων μοιόζ~ι να ~iναι fiKfiiνη η 6νη;ρική 6Uαισeησία και η νευ­ ρασθένεια που πλήπει σχεδόν όλους τους παπάδες κάθε

εποχής όσο νια το φάρμακο που εφεύραν ενάντια σ αυτή

73


τους τη νοσηρότη τα, δεν θα ·πρεπε να πούμε ότι τελικά

αποδείχτηκε εκατό φορές πιο επικίνδυνο με τις επενέρ­

γειές του από την αρρώστια που υποτίθεται ότι θεράπευε;

Η ίδια η ανθρωπότητα υποφέρει ακόμη από τις επενέρ­ γειες της αφέλειας της παπαδίστικης αυτής θεραπείας. Ας σκεφτούμε , για παράδειγμα,

ορισμένες

μορφές

δίαιτας

{αποφυγή του κρέατος) , τη νηστεία , τη σεξουαλική αποχή, τη φυγή «στην έρημο» {την απομόνωση

Weir Mitchell 39

-

χωρ ίς βέβαια την επακόλουθη πάχυνση και τον υπερσιτισμό

που αποτελούν το αποτελεσματικότερο φάρμακο εναντίον κάθε υστερίας του aσκητικού ιδανικού): ας προσθέσουμε σ·

αυτά

και

ολόκληρη τη

μεταφυσική των

ιερέων που

εχθρεύεται τις αισθήσεις , που κάνει τον άνθρωπο τεμπέλη και υπερεκλεπτυσμένο, τον αυτοϋπνωτισμό τους κατά τον τρόπο των φακίριδων και των Βραχμάνων -το Βράχμα σα γυάλινο κουμπί και έμμονη ιδέα- και τελικά τον απόλυτα κατανοητό κορεσμό με όλα αυτά, μαζί με τη ριζική θερα­

πεία του , το μηδέν {ή τον Θεό -η επιθυμία για μια

mίstίca

40

unio

με το Θεό είναι η επιθυμία του βουδιστή για το

μηδέν , γ ια το Νιρβάνα -και τίποτε άλλο!). Με τους ιερείς όλα γίνονται πιο επικίνδυνα, όχι μόνο οι θεραπείες και τα

φάρμακα αλλά ακόμα και η αλαζονεία, η εκδίκηση, η οξυ­

δέρκεια, η ακολασία, ο έρωτας , η φιλαρχία, η αρετή , η αρρώστια -μα θα · ταν δίκιο να προσθέσουμε ότι μόνο πάνω

στο έδαφος αυτής της ουσιαστικά επικίνδυνης μορφής της

ανθρώπινης ύπαρξης , της ιερατικής δηλαδή , ο άνθρωπος έγινε ένα ενδιαφέρον ζώο, ότι μόνο εδώ η ανθρώπινη ψυχή

απόκτησε βάθος με την υψηλότερη σημασία του όρου και έγινε κακή -και αυτές είναι οι δυο πιο βασικές μορφές της

υπεροχής του ανθρώπου πάνω στα άλλα ζώα!

39.

Δp.

Silas Weir Mitchell (1829-1914).

Αμερικανός νιατpός . Η θεpα ­

πεία που πρότεινε ήταν απομόνωση, δίαιτα και μασάζ .

40.

74

Μυστική ένωση .


7 Θα έχει ήδη μαντέψει κανείς πόσο εύκολα μπορεί να αποσπαστεί ο ιερατικός τρόπος αξιολόγησης από τον τρόπο

αξιολόγησης της aριστοκρατίας των πολεμιστών και έπειτα να εξελιχτεί στο αντίθετό του · αυτό είναι ιδ ιαίτερα πιθανό ,

όταν η κάστα των ιερέων και η κάστα των πολεμιστών βρί­ σκονται σε σχέση αντίθεσης και φθόνου και δεν θέλουν να

έλθουν σε συμφωνία μεταξύ τους. Οι αξιολογικές κρίσεις της aριστοκρατίας των πολεμιστών προϋποθέτουν μια ισχυ­

ρή φυσική κατάσταση , μια ανθηρή, πλούσια κι ακόμα πληθω­ ρική υγεία μαζί με ό,τι συμβάλλει στη διατήρησή της: τον πόλεμο , την περιπέτεια ,

το κυνήγι,

το χορό,τα πολεμικά

παιχνίδια και γενικά οτιδήποτε συνεπάγεται μια ρωμαλέα, ελεύθερη και χαρούμενη δραστηριότητα. Ο τρόπος αξιολό­ γησης της ιερατικής aριστοκρατίας , όπως είδαμε , προϋπο­ θέτει άλλα πράγματα: είναι επιζήμια γι · αυτήν η κατάσταση

πολέμου!

· Οπως είναι γνωστό οι ιερείς είναι οι κάκιστοι

εχθροί -γιατί όμως ; Γιατί είναι οι πιο ανίσχυροι. Από την

αδυναμία τους αυτή γεννιέται μέσα τους το μίσος και παίρ­ νει τερατώδεις , τρομακτικές διαστάσεις , γίνεται διανοητικό και δηλητηριώδες . Στην παγκόσμια ιστορία οι άνθρωποι που έτρεφαν το μεγαλύτερο μίσος ήταν πάντοτε οι ιερείς αλλά

συνάμα ήταν

και

οι εξυπνότεροι άνθρωποι του

μίσους

μπροστά στο πνεύμα της ιερατικής εκδίκησης κάθε άλλο πνεύμα είναι ασήμαντο . Η ανθρώπινη ιστορία θα ήταν ένα εντελώς ηλίθιο πράγμα χωρίς το πνεύμα που της εμφύση­ σαν οι ιερείς -ας πάρουμε αμέσως το πιο γνωστό παρά­ δειγμα .

· Ολα

όσα

έγιναν

πάνω

στη

γη

εναντίον

«των

ευγενών» , «των ισχυρών» , «των κυρίων» ωχριούν μπροστά σ · αυτά που έκαμαν οι Ε6ραίοι εναντίον τους οι Εβραίοι,

αυτός ο ιερατικός λαός , μαχόμενος εναντίον των εχθρών κ αι των κατακτητών του δεν μπόρεσε τελικά να βρεί ικανο­

ποίηση σε τίποτε άλλο παρά μόνο σε μια ριζική επαναξιολό­ γηση των αντίπαλων αξιών , δηλαδή σε μια πράξη ύψιστης πνευματικής εκδίκησης . Μονάχα ένας ιερατικός λαός μπο-

75


ρούσε να ενεργήσει μ

αυτό τον τρόπο, ένας λαός που

θρέφει μέσα του την πιο βαθιά καταχωνιασμένη ιερατική εκδικητικότητα . Οι Εβραίοι ήταν αυτοί που με τρομακτική συνέπεια τόλμησαν να αντιστρέψουν την αριστοκρατική εξίσωση των αξιών (καλός = ευγενής = δυνατός = ωραίος

= ευτυχισμένος = αγαπημένος

του Θεού) , και να κρατή­

σουν αυτή την αντιστροφή με τα δόντια, τα δόντια του πιο αβυσσαλέου μίσους (του μίσους της αδυναμίας) λέγοντας ότι: «μονάχα οι δυστυχισμένοι είναι οι καλοί · μονάχα οι φτω­ χοί , οι ανίσχυροι, οι ταπεινοί είναι οι καλοί· οι πονεμένοι , οι στερημένοι, οι άρρωστοι, οι άσχημοι είναι οι μόνοι δίκαιοι,

μόνο αυτοί είναι ευλογημένοι από το Θεό,

μονάχα γι ·

αυτούς είναι η ευτυχία -αντίθετα εσείς οι ευγενείς και ισχυροί είστε για όλη την αιωνιότητα , οι κακοί , οι σκληροί, οι

ακόλαστοι, οι aχόρταγοι, οι άθεοι · και θα είστε , για όλη την αιωνιότητα οι κολασμένοι , οι καταραμένοι , οι καταδικασμέ­ νοι!» ... Ξέρουμε ποιος ε ί ναι ο κληρονόμος αυτής της ιου­

δαϊκής επαναξιολόγησης 41 .. . Σχετικά μ· αυτή την τρομαχτι­ κή και φοβερά αποφασιστική πρωτοβουλία που πήραν οι

Εβρα ίοι κηρύσσοντας τον πιο ριζικό απ· όλους τους πολέ­ μους , θα ήθελα να υπενθυμίσω το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξα σε μια άλλη περίπτωση (Πέρα από το καλό και το

κακό, αποσπ.

195)

-ότι με τους Εβραίους αρχίζει η εξέ­

γερση των σκλάΒων στον τομέα της ηθικής : η εξέγερση που έχει πίσω της μια ιστορία δυο χιλιάδων χρόνων και που δεν την προσέχουμε πια γιατί -υπήρξε νικηφόρα .

8 Μα δεν το καταλαβαίνετε λοιπόν; Είστε ανίκανοι να δείτε κάτι που χρειάστηκε δυο χιλιάδες χρόνια για να επι-

41 . Οι

Εβραίοι και στη συνέχεια οι Χριστιανοί. αυτή ccη έσχατη εβραϊκή

συνέπεια» (Δες Νίτσε , Ο Αντίχριστος, anόσn .

1986)

24,

Εκδοτική Θεσσαλονίκης ,

προέβησαν σε μια επαναξιολόγηση των aριστοκρατικών αξιών. Ο

Νίτσε με τη σειpά του πpοβαίνει σε μια επαναειολόνnσn των ισχυουσών (χριστιανικών) αξιών .

76


κρατήσει ; -Δεν υπάρχει λόγος να απορούμε γι · αυτό: όλα τα μακροχρόνια πράγματα είναι δύσκολο να τα δούμε, να

έχουμε συνολική εποmεία τους . Να λοιπόν τι συνέβη : από τον κορμό αυτού του δένδρου της εκδικητικότητας και του μίσους , του εβραϊκού μίσους -του βαθύτερου και του ύψι­

στου μίσους , που ήταν ικανό να δημιουργεί ιδανικά και να ανατρέπει τις αξίες -που όμοιό του δεν υπήρξε ποτέ στη

γη- φύτρωσε κάτι εξίσου aσύγκριτο, μια νέα αγάπη, το

βαθύτερο και εξοχότερο είδος αγάπης -κι από ποιον άλλο κορμό θα μπορούσε να φυτρώσει; Δεν θα πρέπει να φανταστεί κανείς ότι αυτή η αγάπη αναπτύχθηκε ως άρνηση αυτής της δίψας για εκδίκηση, ως

το αντίθετο του εβραϊκού μίσους!

· Οχι,

μάλλον το αντίθετο

είναι αληθινό ! Η αγάπη αυτή φύτρωσε από μέσα του σαν να

ήταν η κορώνα του, η θριαμβεύσουσα κορώνα του που απλώνεται όλο και περισσότερο μέσα στην πιο αγνή φωτει­ νότητα και στο πιο αγνό ηλιόφως και που υψώνεται σα να

ήταν μέσα στο βασίλειο του φωτός και του υψηλού επιδιώ­ κοντας

τους

σκοπούς

αυτού

του

μίσους

-τη

νίκη,

τα

λάφυρα και την αποπλάνηση- με την ίδια ορμή με την οποία εισχωρούσαν οι ρίζες του μίσους, όλο και πιο βαθιά, μέσα σε καθετί στον κόσμο που είχε βάθος και ήταν κακό . Αυτός ο Ιησούς της Ναζαρέτ, αυτό το ενσαρκωμένο ευαγγέλιο της αγάπης, αυτός ο «Λυτρωτής» που έδωσε την ευλογία και τη νίκη στους φτωχούς, στους αρρώστους, στους αμαρ­

τωλούς -μήπως δεν ήταν τάχα αυτή η αποπλάνηση στην πιο αλλόκοτη και ακαταμάχητη μορφή της, μια αποπλάνηση και

ένας πλάγιος δρόμος που οδήγησαν ακριβώς σ· εκείνες τις ε6ραϊκές αξίες και νέα ιδανικά; Δεν πέτυχε τάχα το

Ισραήλ ακριβώς μέσω του παρακαμπτήριου αυτού δρόμου του Λυτρωτή, αυτού του φαινομενικά αντιπάλου και απο­ διοργανωτή του Ισραήλ, τον τελικό σκοπό της ύψιστης εκδι­

κητικότητάς του ; Δεν αποτελούσε τάχα μέρος της aπό­ κρυφης μαύρης μαγείας της αληθινά μεγαλεπίβολης πολι­

τικής της εκδίκησης , μιας μακρόπνοης , υποχθόνιας , αργά αναπτυσσόμενης και προμελετημένης εκδίκησης , το γεγο-

77


νός ότι το ίδιο το Ισραήλ έπρεπε να απαρνηθεί ενώπιον όλου του κόσμου το πραγματικό όργανο της εκδίκησής του, σα να · ταν θανάσιμος εχθρός του και να τον σταυρώσει, έτσι ώστε «όλος ο κόσμος» δηλαδή όλοι οι αντίπαλοι του Ισραήλ να καταπιούν το δόλωμα χωρίς δεύτερη σκέψη; Και

θα μπορούσε άραγε το εκλεπτυσμένο πνεύμα να φανταστεί πιο επικίνδυνο δόλωμα απ · αυτό; Κάτι που να ισοφαρίζει τη δελεαστική, μεθυστική, συντριπτική και υπονομευτική δύ­ ναμη του συμβόλου του «ιερού σταυρού••, αυτήν την τρο­

μακτική παραδοξότητα ενός «εσταυρωμένου Θεού••, αυτό το μυστήριο μιας aπίστευτης, έσχατης σκληρότητας και αυτοσταύρωσης του Θεού για πιν σωτηρία του ανθρώπου!

Τελικά, αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι sυb hoc signo •2 το Ισραήλ με την εκδικητικότητά του και με την επαναξιολόγηση όλων των αξιών, θριάμβευε πάντα, μέχρι

στιγμής, πάνω σε κάθε άλλο ιδανικό, πάνω σε κάθε άλλο ευγενέστερο ιδανικό .

9 «Μα τι μιλάς ακόμα για ευγενέστερα ιδανικά! Ας μεί­ νουμε στα γεγονότα: ο λαός νίκησε -ή οι «σκλάβοι•• ή ο

«όχλος» ή η «αγέλη•• ή όπως αλλιώς θέλεις να τα ονομά­ σεις -κι αν αυτό έγινε χάρη στους Εβραίους, πάει καλά! ποτέ λαός δεν είχε κοσμοϊστορικότερη αποστολή! Οι «κύ­

ριοι•• κατατροπώθηκαν· η ηθική του κοινού ανθρώπου επι­ κράτησε. Μπορεί κανείς να συλλάβει αυτή τη νίκη και σαν

μια δηλητηρίαση του αίματος (εφόσον ανάμειξε τις φυλές) -δεν

αντιλέγω·

πέτυχε

αλλά ,

αναμφίβολα,

αυτή η δηλητηρίαση

Η «λύτρωση•• του ανθρώπινου είδους (από τους

<<κυρίους•• εννοείται) βρίσκεται σε καλό δρόμο· όλα εξιου­ δαίζονται, εκχριστιανίζονται, οχλοποιούνται φανερά (τι ση-

42.

78

Κάτω απ·

αυτό το σύμβολο.


μασία έχουν οι λέξεις!). Η προοδευτική εξάπλωση αυτού του δηλητηρίου σ · ολόκληρο το σώμα της aνθρωπότητας μοιάζει ανεμπόδιστη, έτσι που ο ρυθμός και το τέμπο της

μπορούν από τώρα να επιβραδυνθούν, να γίνουν διακριτικό­ τεροι,

πιο ανεπαίσθητοι , προσεχτικότεροι -έχουμε καιρό

στη διάθεσή μας . ·Εχει να επιτελέσει η εκκλησία , σήμερα , ακόμη κανένα αναγκαίο καθήκον σε σχέση μ · · αυτή την προοπτική ; · Εχει ακόμα το δικαίωμα να υπάρχε ι ; · Η μήπως

μπορούμε να κάνουμε και χωρίς αυτήν ;

Queritur•3 .

Φαίνε ­

ται να επιβραδύνει παρά να επιταχύνει αυτή την πορεία. Μα

ισως

σ

αυτό να συνίσταται και η χρησιμότητά της.

-

Σίγουρα , έχει γίνει με τα χ ρόνια κάτι το τραχύ και το άξε­

στο , κάτι το aπωθητικό για μια πιο εκλεπτυσμένη διάνοια, για ένα αληθινά μοντέρνο γούστο . Δεν θα · πρεπε τουλάχι­

στον να εκλεπτυνθεί και αυτή λιγάκι ; μάλλον παρά γοητεύει.

-

-

Σήμερα aποξενώνει

Ποιος από μας θα ήταν ελεύθερο

πνεύμα αν δεν υπήρχε η εκκλησία; Είναι η εκκλησία που μας απωθεί και όχι το δηλητήριό της.- Χωρίς την εκκλησία, το δηλητήριο αρέσει και σε μας» .

Μ·

αυτόν τον επίλογο έκλεισε τον λόγο μου ένα

«ελεύθερο πνεύμα» ένα τίμιο ζώο , όπως το απέδειξε πολύ

καλά, και δημοκράτης επιπλέον · καθόταν κα ι με άκουγε μέχρι εκείνη τη στιγμή και δεν μπορούσε να αντέξει την

σιωπή μου . Γιατί σ · αυτό το σημείο υπάρχουν πολλά πράγ ­ ματα να αποσιωπήσω.

10 Η εξέγερση των σκλάβων στον τομέα της ηθικής αρχί­

ζει από τη στιγμή που η ίδια η μvησικακία

44

γ ίνεται δημιουρ-

43 . Ζητητέον . 44 . Ressentiment. Ο Νίτσε χρησιμοποιεί τον γαλλικό aυτό όρο

σ

όλο το κείμενο της Γενεαλογίας , ελλείψει, ίσως, κάποιου κατάλληλου γερ­

μανικού όρου - ίσως απλά και μόνο για να δημιοuργήσει στιλ .

79


γική και γεννά αξίες: η μνησικα~ία των φύσεων που τους απαγορεύεται η πραγματική αντίδραση, αυτή των πράξεων,

και που αποζημιώνουν τους εαυτούς τους με μια φαντα­ στική εκδίκηση. Ενώ κάθε αριστοκρατική ηθική αναπτύσσε­

ται από μια θριαμβευτική αυτοεπιβεβαίωσή της, η ηθική των

σκλάβων λέει από την αρχή

· Οχι

σε καθετί που είναι «εξω­

τερικό)) , σε καθετί που είναι «διαφορετικό» , σε καθετί που «δεν είνα ι ο εαυτός της » · και αυτό το

· Οχι

συνιστά τη

δημιουργική της πράξη. Αυτή η αντιστροφή του βλέμματος­ που-προσδίδει-αξία

-

αυτή η ανάγκη να κατευθύνει κανείς

προς τα έξω τη ματιά του αντί να στραφεί προς τον εαυτό του

-

αποτελεί την ουσία της μνησικακίας : για να υπάρξει η

ηθική των σκλάβων χρειάζεται, πάντοτε, και πριν απ· όλα ,

έναν εχθρικό εξωτερικό

κόσμο ·

για να δράσε ι γενικά,

χρειάζεται, για να μιλήσουμε με όρους φυσιολογίας, εξω­

τερικά ερεθίσματα

-

η δράση της είναι βασικά αντίδραση.

Τ ο αντίθετο συμβαίνει με τον τρόπο αξιολόγησης των

ευγενών : σ · αυτή τη περίπτωση η αξιολόγηση δρα και ανα­ πτύσσεται αυθόρμητα , αναζητά το αντίθετό της μόνο και μόνο για να αυτοεπιβεβαιωθεί με περισσότερη ακόμη ευ­ γνωμοσύνη και χαρά

-

η αρνητική της έννοια «ταπεινός»,

«κοινός», «Κακός» είναι μόνο μια μεταγενέστερα επινοη ­

μένη, ωχρή , αντιτιθέμενη εικόνα σε σχέση με την θετική βασική της έννοια -που κυριαρχείται από ζωή και πάθος απ· άκρη σ· άκρη : «εμείς, οι ευγενείς, οι καλοί. οι ωραίοι, οι ευτυχισμένοι!» .

· Οταν

ο τρόπος αξιολόγησης των ευγε ­

νών πλανάται και σφάλλει σε σχέση με την πραγματικότητα , αυτό γίνεται σε μια σφαίρα που δεν του είναι οικεία . Προ­

φυλάσσει μάλιστα συνεχώς τον εαυτό του από τη δυνατό­ τητα να τη γνωρίσει πραγματικά : σε ορισμένες περιπτώσεις παραγνωρίζει την σφαίρα που περιφρονεί , εκείνη του κοι­

νού ανθρώπου, των κατώτερων στρωμάτων · από την άλλη

μεριά , πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι, ακόμη κι αν υπο­ θέσουμε ότι το αίσθημα της περιφρόνησης, της aνωτερό­

τητας που κοιτάζει αφ · υψηλού . παραποιεί την εικόνα του πcριφρονούμcνου ,

80

οπωσδήποπ

αυτή

η

παραποίηση

θα


είναι πολύ

μικρότερη από κείνη που κάνει η υποχθόνια

έχθρα, η εκδικητικότητα του αδύναμου, στο πρόσωπο του

αντιπάλου του -in effigie 45 φυσικά

. Στην πραγματικότητα,

υπάρχει τόση αδιαφορία, τόση αμέλεια, τόση παράβλεψη και ανυπομονησία μέσα σ · αυτή την περιφρόνηση , κι ακόμη

τόση πολλή χαρά που την καθιστά ανίκανη να μετατρέψει το αντικείμενό της σε πραγματική καρικατούρα και τερα­ τούργημα .

Δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε τις σχεδόν καλοπρο­ αίρετες αποχρώσεις που η ελληνική αριστοκρατία δίνει σ·

όλες τις λέξεις που χρησιμοποιεί για να διακρίνει τον εαυτό της από τα κατώτερα στρώματα· πως τις περιβάλλει μ· ένα είδος οίκτου , αβρότητας , ανεκτικότητας και τις γλυκαίνει έτσι που, τελικά, όλες σχεδόν οι λέξεις που αναφέρονται στον κοινό άνθρωπο, να καταλήξουν να · χουν τη σημασία του «δυστυχισμένου», του ••aξιολύπητου» (παράβαλε δει­

λός ,

δείλαιος,

πονηρός, μοχθrιρός• ο.

οι δυο τελευταίες

χαρακτηρίζουν τον κοινό άνθρωπο ως σκλάβο της δουλειάς και υποζύγιο)

-

και πως από την άλλη μεριά οι λέξεις

«Κακός», ••ταπεινός» , ••δυστυχισμένος» δεν έπαψαν ποτέ να ηχούν στο ελληνικό αυτί μ· έναν τόνο όπου κυριαρχεί η έννοια του ••δυστυχισμένου»: όλα αυτά είναι η κληρονομιά του παλαιού ευγενέστερου αριστοκρατικού τρόπου αξιολό­

γησης, που ούτε και στην περιφρόνηση δεν aπαρνιέται τον εαυτό του (οι φιλόλογοι θα πρέπει να θυμηθούν τη σημασία με την οποία χρησιμοποιούνται οι λέξεις όϊζυρός, aνολ6ος,

τλήμων, δuστυχεϊν, ξuμφοpά

45 . 46.

47

).

Οι ••ευγενείς» αισθάνο-

Στο ομοίωμά του .

Οι λέξεις ελληνικά στο κείμενο. Πονηρός :

1)

Ο ταλαιπωρημένος

από τους κόπους (Ησίοδος). Επίσης ο κουραστικός -επί πραγμάτων . ελεεινός , αυτός που βρίσκεται σε κακή κατάσταση . κακός, πανούργος . Μοχθηρός :

1)

3)

2)

Ο

Επί ηθικής έννοιας ,

Αυτός που υποφέρει από τους κόπους,

που βρ ί σκεται σε δύσκολη κατάσταση.

2)

Ο ελεεινός, ο άθλιος .

3)

Επί

ηθικής σημασίας , κακός , φαύλος.

47.

Οι λέξεις ελληνικά στο κείμενο. Όίζυρός είναι ο άθλιος, ο αξιο­

λuπητος .

Το ίδιο

κ11ι ο dνοι\<:ιος .

Τι\rjμων είναι ο δυστυχισμέ νος .

81


νταν ως οι <<ευτυχείς» · δεν χρειαζόταν να εδραιώσουν τεχνητά την ευτυχία τους κοιτάζοντας τους εχθρούς τους δεν

χρειαζόταν

να

πείσουν

τον εαυτό τους,

να πουν

ψέματα στον εαυτό τους ότι είναι ευτυχείς (όπως συνηθί­ ζουν να κάνουν όλοι οι άνθρωποι της μνησικακίας)· ήξεραν

επίσης, ως ολοκληρωμένοι, γεμάτοι ενέργεια κι επομένως ως κατ' ανάγκην δραστήριοι άνθρωποι που ήταν , ότι δεν θα · πρεπε να ξεχωρίζουν την ευτυχία από τη δράση

-

γι ·

αυτούς η δράση αποτελούσε αναγκαστικά μέρος της ευτυ­ χίας (από δω προέρχεται και η φράση εύ πράπειν )· όλα 48

αυτά βρίσκονται σε μεγάλη αντίθεση με την <<ευτυχία» έτσι όπως τη θέτουν οι αδύναμοι , οι καταπιεσμένοι, οι εμποτι­

σμένοι με δηλητηριώδη και εχθρικά συναισθήματα, στους οποίους η ευτυχία παρουσιάζεται ουσιαστικά σα ναρκωτικό , χαύνωση , ξεκούραση, ειρήνη,

«Σάββατο», χαλάρωση της

πνευματικής έντασης και χαλάρωμα των αρθρώσεων, με λίγα λόγια με την παθητική μορφή της.

Ενώ ο ευγενής ζει με εμπιστοσύνη και ειλικρίνεια απέ­

ναντι στον εαυτό του (στη λέξη γεwαϊος

49

, «από ευγενική

γενιά», υπογραμμίζεται η νοηματική απόχρωση <<έντιμος» και ίσως και <<aπλοϊκός»), ο άνθρωπος της μνησικακίας δεν

είναι ούτε έντιμος ούτε aπλοϊκός, ούτε τίμιος και ευθύς απέναντι στον εαυτό του.

Η ψυχή του αλλοιθωρίζει · το

πνεύμα του αγαπά τις σκοτεινές γωνιές, τα παράμερα μονοπάτια, τις πίσω πόρτες, οτιδήποτε είναι κρυφό τον δελεάζει σαν να ήταν ο κόσμος του, η ασφάλειά του, η ανανέωσή του· ξέρει να σιωπά, ξέρει να μη ξεχνά, ξέρει να περιμένει,

να

υποτιμά τον εαυτό του προσωρινά και να

ταπεινώνεται. Μια ράτσα τέτοιων ανθρώπων , ανθρώπων της μνησικακίας, είναι προορισμένη να γίνει τελικά εξυπνότερη

aπ · οποιαδήποτε ευγενική ράτσα · θα τιμήσει μάλιστα την

48.

Ελληνικά στο κείμενο .

49.

Ελληνικά στο κείμενο. Γενναίος:

ή στην καταγωγή

μεγαλόφρων.

82

2)

ο ευγενής

3)

1)

ο aρμόζων στην γενιά κάποιου

ο ευγενής στο ήθος , ο υψηλόφρων, Ο


εξυπνάδα πολύ περισσότερο· δηλαδή, θα την τιμήσει ως

πρωταρχική συνθήκη ύπαρξης· ενώ στους ευγενείς η εξυ­ πνάδα παίρνει εύκολα μια λεπτή γεύση πολυτέλειας και εκλέπτυνσης

-

γι · αυτούς είναι πολύ λιγότερο ουσιαστική

από την τέλεια λειτουργία των ρυθμιστικών aσυνείδητων ενστίκτων ή ακόμη από μια ορισμένη αφροσύνη, από μια

τολμηρή απερισκεψία είτε μπρος στον κίνδυνο είτε απένα­ ντι στον εχθρό· είναι λιγότερο ουσιαστική από την ενθου­

σιώδη και αιφνίδια ορμητικότητα του θυμού, του έρωτα, του σεβασμού, της ευγνωμοσύνης και της εκδίκησης , ορμητι­

κότητα μέσω της οποίας οι ευγενικές ψυχές σ· όλες τις εποχές αναγνώριζαν η μια την άλλη . Και μνησικακία ακόμη

να καταλάβει τον ευγενή άνθρωπο , ξοδεύεται και εξαντλεί­ ται μέσα του με μια άμεση αντίδραση, γι· αυτό και δεν τον δηλητηριάζει: από την άλλη μεριά, δεν παρουσιάζεται σε

αναρίθμητες περιπτώσεις στις οποίες θα εμφανιζόταν ανα­ πόφευκτα στους αδύνατους και στους aνίσχυρους.

Το να είναι ανίκανες να παίρνουν στα σοβαρά, για πολύ καιρό, τους εχθρούς τους, τις aτυχίες τους, ακόμη και τις κακές πράξεις τους -αυτό είναι σημάδι δυνατών, ολοκλη­

ρωμένων φύσεων που έχουν μέσα τους περίσσεια δύναμη

που μορφοποιεί, διαπλάθει, θεραπεύέΙ και που λησμονεί (ένα καλό παράδειγμα πάνω σ· αυτό , στην σύγχρονη εποχή

είναι ο

Mirabeau 50 , που δε θυμόταν τις προσβολές ούτε τις

ποταπότητες που είχαν κανει σε βάρος του και που ήταν ανίκανος

να τις

συγχωρήσει απλά

και μόνο επειδή τις

ξεχvούσε). · Ενας τέτοιος άνθρωπος τινάζει από πάνω του, με μια μόνο κίνηση, πολλά παράσιτα που απομυζούν τους άλλους μόνο σ· αυτή την περίmωση είναι δυνατή η γνήσια

«αγάπη προς τους εχθρούς του» αν υποθέσουμε ότι αυτό

είναι απόλυτα δυνατό πάνω στη γη. Πόσο πολύ σεβασμό τρέφει ο ευγενής άνθρωπος απέναντι στους εχθρούς του!

50. Honore Gabriel Riqueti, Comte de Mirabeau (1749-1791) .

Διάση­

μος πολιτικός άνδρας της γαλλικής επανάστασης , ρήτορας και συγγρα­ φtας .

83


-Κι ένας τέτοιος σεβασμός είναι ήδη μια γέφυρα που οδη­

γεί στην αγάπη. Γιατί θέλει τον εχθρό του για τον εαυτό του, ως διακριτικό σημάδι του· δεν μπορεί να ανεχθεί άλλον

εχθρό παρά μόνο εκείνον που δεν έχει πάνω του τίποτα άξιο περιφρόνησης αλλά πάρα πολλά άξια εκτίμησης! Σε αντίθεση με αυτόν, ας φανταστούμε «τον εχθρό» όπως τον

συλλαμβάνει ο άνθρωπος της μνησικακίας -και τότε θα δούμε το έργο του, το δημιούργημά του: είναι «Ο κακός

εχθρός», «ο Σατανάς». Ακριβώς αυτή είναι η βασική του έννοια με αφετηρία την οποία συλλαμβάνει, ως ταίρι και αντίθετό της, την έννοια ενός μόνο ••καλού)) -δηλαδή του εαυτού του.

11 Η στάση αυτή, επομένως, είναι εντελώς αντίθετη από τη στάση του ευγενούς ανθρώπου, ο οποίος συλλαμβάνει

τη βασική έννοια ••καλός» εκ των προτdρων και αυθόρμητα μέσα από τον ίδιο τον εαυτό του και μό~ο μετά δημιουργεί για τον εαυτό του μια ιδέα του ••ΚακοJ»! Αυτός ο ευγενι­ κής καταγωγής ••Κακός» κι αυτός ο «κ5κός» από το καζάνι του ανικανοποίητου μίσους -ο πρώτοg ένα μεταδημιούρ­

γημα, ένα παρεπόμενο, ένα συμπληρωματικό χρώμα, ο δεύ­ τερος αντίθετα το πρωτότυπο, η αρχή, η αληθινή πράξη στη σύλληψη

της

ηθικής

των σκλάβων- πόσο διαφορετικές

είναι μεταξύ τους οι λέξεις «Κακός» και «κακός» παρόλο που φαινομενικά και οι δυο τους είναι το αντίθετο της ίδιας

έννοιας «καλός». Δεν πρόκειται, όμως, για την ίδια έννοια «καλός»: θα ·πρεπε μάλλον κανείς να ρωτήσει ποιος ακρι­

βώς είναι «κακός» κατά την ηθική της μνrισικακίας. Η ορθή απάντηση είναι: ο «καλός» ακριβώς της άλλης ηθικής, ο ευγενής ακριβώς, ο δυνατός, ο κυριαρχών, αλλά χρωματι­

σμένος διαφορετικά, ερμηνευμένος μ· άλλο τρόπο, ιδωμέ­ νος διαφορετικά από το φαρμακερό μάτι της μνησικακίας.

84


Εδώ υπάρχει ένα πράγμα που θα

· μαστε

οι τελευταίοι

που θα το αρνηθούμε: όποιος γνώρισε αυτούς τους «κα­ λούς, μόνο ως εχθρούς γνώρισε μόνο κακούς εχθρούς και οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι που συγκρατούνται τόσο αυστηρά

στα όρια όταν είναι

inter pares (μεταξύ ίσων) από τα έθιμα,

τον σεβασμό, την συνήθεια, την ευγνωμοσύνη κι ακόμη

περισσότερο από την αμοιβαία υποψία και ζήλεια, και που από την άλλη μεριά αποδεικνύονται τόσο επινοητικοί στις

μεταξύ τους σχέσεις σε φιλοφρονήσεις, αυτοκυριαρχία, λεπτότητα, αφοσίωση, υπερηφάνεια και φιλία -οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι έξω από τον κύκλο τους, όπου είναι το ξένο, ό

που είναι οι ξένοι. δεν είναι καλύτεροι από ξαμολημένα θηρία. Τότε απολαμβάνουν την ελευθερία πέρα από κάθε κοινωνικό[ καταναγκασμό , αποζημιώνονται με την αγριότητα για την ~νταση που τους προκάλεσε ο μακροχρόνιος εγ­ κλεισμός 1 και περιορισμός μέσα στην ειρήνη της κοινότη­

τας, επιστρέφουν στην αθώα συνείδηση του αγριμιού σαν

νικηφόρο Ι τέρατα που ίσως γυρίζουν από μια φρικιαστική

σειρά φόνων, εμπρησμών, βιασμών, βασανιστηρίων, μ' ανα­ ζωογονημένη και γαληνεμένη την ψυχή, σα να επρόκειτο

απλά και lμόνο για μια φοιτητική φάρσα, πεπεισμένοι ότι

έχουν π ρ ' μηθεύει τους ποιητές με πολύ υλικό για τραγού­

δια και εγκώμια. Δεν μπορεί κανείς να μη δει το υπέροχο

ξανθό κτ1νος 5 1 στο βάθος όλων αυτών των ευγενών φυλών που διψά Υ~ για ~ε ία και νίκες· αυτό το κρυ~μένο βάθος πρεπει,

ποτε

ποτε,

να

ερχεται

στην

επιφανεια

και

να

ξεσπάει. το ζώο πρέπει να βγει πάλι έξω και να επιστρέψει

στην αγριbτητα: οι ρωμαίοι, άραβες, γερμανοί, γιαπωνέζοι

ευγενείς. ! οι ομηρικοί ήρωες, οι σκανδιναυοί Βίκινγκς -όλοι τους έχοΙJν την ίδια ανάγκη . Οι εψενείς ράτσες είναι αυτές που όπου και να πήγαν

51.

Κατά τον

Kaufmann

η φράση «ξανθό κτήνος» δεν είναι ρατσιστική

(ο λαός με τα άρια χαρακτηριστικά) αλλά συμβολίζει το λαό με τα ισχυρά

ζωώδη ένστικτα που δεν μπορεί να τα καθυποτάξει. Η ποιητική εικόνα

ενός τέτοιου λαού είναι το λιοντάρι (ξανθό θηρίο) .

85


άφησαν πίσω τους την έννοια «βάρβαρος» · ακόμη και η ανώτερη κουλτούρα τους προδίδει μια συνείδηση αυτού του πράγματος κι ακόμη μια υπερηφάνεια γι ·

αυτό (για

παράδειγμα, όταν ο Περικλής λέει στους Αθηναίους, στον περίφημο Επιτάφιό του , «εξαναγκάσαμε κάθε στεριά και

θάλασσα να ανοίξει διάβα στην τόλμη μας και στήσαμε παντού μνημεία αθάνατα, μαζί για τις επιτυχίες και τις απο­

τυχίες μας» 520

).

Αυτή η τόλμη των ευγενών φυλών, τόλμη

τρελή, παράλογη και ξαφνική στην εκδήλωσή της, το απρό­ βλεmο και το απίστευτο των εγχειρημάτων τους -ο Περι­

κλής εκθειάζει κυρίως την ραθυμία αδιαφορία

και περιφρόνησή

τους

52

β των Αθηναίων-, την

για την ασφάλεια, το

σώμα, τη ζωή, την άνεση, την ανατριχιαστική τους ευδιαθε­ σία και την βαθιά χαρά τους με κάθε καταστροφή, με κάθε

ηδονή νίκης και σκληρότητας- όλα αυτά συγκεντρώνονταν, γι · αυτούς που υπέφεραν εξαιτίας τους, στην εικόνα του «βαρβάρου», του «κακού εχθρού», των «Γότθων•• ή των

«Βανδάλων» για παράδειγμα. Η βαθιά και παγερή δυσπιστία που προκαλεί ο Γερμανός, ακόμα και σήμερα, κάθε φορά

που αποκτά εξουσία, αποτελεί απόηχο του άσβεστου φό­ βου που ένιωθε , για αιώνες ολόκληρους, η Ευρώπη μπρο­ στά στη λύσσα του ξανθού γερμανικού κτήνους (παρόλο

που ανάμεσα στα παλιά γερμανικά φύλα και σε μας τους

Γερμανούς 5 3 υπάρχει μόλις και μετά βίας σχέση εννοιών, πόσο μάλλον συγγένεια αίματος). Κι άλλοτε έχω επιστήσει την προσοχή στο δίλημμα στο

οποίο βρέθηκε ο Ησίοδος όταν φαντάστηκε τη διαδοχή των εποχών της κουλτούρας και θέλησε να τις εκφράσει με τους όρους χρυσό, ασήμι και χαλκό : δεν έβρισκε άλλο τρόπο να λύσει την αντίφαση που παρουσίαζε ο ένδοξος

52α . Θουκυδίδης

11, 41 .

52β. Ελληνικά στο κείμενο. Πρβλ . Θουκυδίδης μί<;ι μάλλον η πόνων μελέτη

καί μή

6νδρεiας Ε:θΕ:λομεν κινδυνεύειν ... ".

53 . Germanen Β6

και

Deutschen

11, 39: «καίτοι,

εί pαθυ­

μετά νόμων τό πλέον ή τρόπων

αντίστοιχα .


αλλά και συνάμα φοβερός και βίαιος κόσμος του Ομήρου παρά μόνο χωρίζοντας μια εποχή σε δυο που διαδέχονται η μια την άλλη -πρώτα η εποχή των ηρώων και των ημιθέων

της Τροίας και των _Θηβών, η μορφή με την οποία επέζησε αυτός ο κόσμος στη μνήμη των ευγενών φύλων που ήταν οι

πραγματικοί απόγονοι αυτών των ηρώων· έπειτα η χάλκινη εποχή, η μορφή με την οποία εμφανιζόταν ο ίδιος αυτός

κόσμος στους aπογόνους εκείνων που είχαν καταδυνα­

στευθεί, λεηλατηθεί, βασανιστεί, συρθεί και πουληθεί σκλά­ βοι: μια εποχή του χαλκού, όπως είπαμε και πριν, σκληρή, παγερή, απάνθρωπη, χωρίς αίσθημα και συνείδηση, κατα­ στροφική και αιματηρή.

Αν υποθέσουμε ότι είναι αληθινό αυτό που σήμερα

θεωρείται «αλήθεια» και ότι το νόημα κάθε κουλτούρας

54

είναι να μετατρέψει το θηρίο «άνθρωπος» σε εξημερωμένο και εκπολιτισμένο ζώο, σε κατοικίδιο ζώο, τότε θα έπρεπε αναμφίβολα να αντικρύσουμε όλα αυτά τα ένστικτα της αντίδρασης και της μνησικακίας, με τη βοήθεια των οποίων τελικά ανατράπηκαν και συντρίφτηκαν οι ευγενείς ράτσες

και τα ιδανικά τους, σαν τα πραγματικά εργαλεία της κουλ­ τούρας· πράγμα που δεν σημαίνει ότι οι φορείς αυτών των ενστίκτων εκπροσωπούν την κουλτούρα. Σήμερα, μάλλον, το αντίθετο είναι όχι πιθανό αλλά και προφανές! Αυτοί οι

φορείς των καταπιεστικών ενστίκτων που διψούν για εκδί-

54 .

Μέσα από την αντίθεση ανάμεσα στον εξημερωμένο άνθρωπο και

τον ανώτερο άνθρωπο διαφαίνεται και η αντίθεση ανάμεσα στην έννοια

του πολιτισμού (που είναι συνυφασμένη με την έννοια της προόδου) και

την έννοια της κουλτούρας. Ο Νίτσε αρνείται ότι η ιστορία του ανθρώπου είναι μια ιστορία προόδου κι ότι αυτό που βρίσκεται τελευταίο στην κλί­

μακα της εξέλιξης έχει περισσότερη αξία . Ο σκοπός της aνθρωπότητας δεν βρίσκεται στον «τελευταίο άνθρωπο» αλλά r;roν «ανώτερο άνθρωπο». ο τελευταίος άνθρωπος, τελευταίος από την άποψη της εξέλιξης, συνδέ·

εται με τον προηγμένο τεχνολογικό πολιτισμό μας τον οποίο ο Νίτσε στιγ­

ματίζει ως εποχή μηδενισμού. Αντίθετα ο ανωτeρος άνθρωπος οuνδf;ι.;ται με την έννοια της κουλτούρας νοούμενης ως βελτιωμένης φύσης του

ανθpώποu . ωc ομοοφιάι: . αυτοπpανuάτωσηι;: και τελείωσήι: του .

87


κηση, οι απόγονοι κάθε είδους ευρωπαϊκής και μη ευρωπαϊ­ κής δουλείας και κυρίως ολόκληρου του προ-άριου

θυσμού

πλη­

-αντιπροσωπεύουν την οπισθοδρόμηση της aν­

θρωπότητας. Αυτά τα «όργανα της κουλτούpας» είναι ένα όνειδος για τον άνθρωπο και κάτι περισσότερο, μια κατηγο­

ρία κι ένα αντεπιχείρημα κατά της κουλτούρας γενικά! Μπορεί κανείς δικαιολογημένα να εξακολουθεί να φοβάται το ξανθό κτήνος που βρίσκεται στο βάθος όλων των ευγε­ νών φυλών και να φυλάγεται απ' αυτό : μα ποιος δεν θα

προτιμούσε εκατό φορές να φοβάται, αν θα μπορούσε συγ­ χρόνως και να θαυμάζει, παρά να μη φοβάται και να ·ναι αιώνια καταδικασμένος στην απωθητική θέα των αποτυχη­ μένων, των ταπεινωμένων, των aτροφικών, των δηλητηρια­ σμένων; Κι αυτό δεν είναι η μοίρα μας; Τι προκαλεί σήμερα

την αντιπάθειά μας για τον «άνθρωπο»; Γιατί το ότι υποφέ­ ρουμε από τον άνθρωπο δεν υπάρχει αμφιβολία.

· Οχι

ο φόβος· μάλλον το ότι δεν έχουμε τίποτε πια να

φοβηθούμε στον άνθρωπο· το ότι το σκουλήκι <<άνθρωπος»

βρίσκεται στο πρώτο πλάνο και πληθαίνει· το ότι ο «εξημε­ ρωμένος άνθρωπος», ο απελπιστικά μέτριος και aνούσιος

άνθρωπος, έχει μάθει κιόλας να βλέπει τον εαυτό του σαν το σκοπό και το ζενίθ, σαν το νόημα της ιστορίας, σαν

<<ανώτερο άνθρωπο» -το ότι έχει πράγματι κάποιο δίκιο να

τον βλέπει έτσι, εφόσον νιώθει ανώτερος από τα πλήθη των αποτυχημένων, aρρωστιάρηδων, κουρασμένων και εξα­

ντλημένων ανθρώπων από τους οποίους άρχισε να μολύνε­ ται η Ευρώπη, σαν κάτι τουλάχιστον σχετικά πετυχημένο, ικανό ακόμη για ζωή

και καταφατικό στη ζωή.

12 Σ· αυτό το σημείο δεν μπορώ να καταπνίξω έναν στε­

ναγμό και μια τελευταία ελπίδα. Τι είναι ακριβώς αυτό που

μου είναι εντελώς ανυπόφορο;

88

Που δεν μπορώ να τα


βγάλω πέρα μαζί του; Που με πνίγει και με κάνει να χάνο­ μαι ;

· Ασχημος

αέρας!

· Ασχημος

αέρας! Το ότι με πλησιά­

ζει κάποιο aρρωστημένο πράγμα · το ότι πρέπει να μυρίζω τα εντόσθια μιας aρρωστημένης ψυχής!

Πόσα είναι δυνατόν κανείς να υποφέρει! Συμφορά ,

στέρηση ,

κακοκαιρίες ,

αρρώστια,

κόπους,

μοναξιά .

βάθος , μπορεί κανείς να τα βγάλει πέρα μ ·

Στο

οτιδήποτε ,

καθώς είναι γεννημένος για μια υπόγεια και αγωνιζόμενη ζωή · ξαναβγαίνει κανείς στο φως της ημέρας , γεύεται ξανά την χρυσή ώρα της νίκης -κι έπειτα στέκεται έτσι όπως γεννήθηκε, αλύγιστος , τεντωμένος , έτοιμος γι · ακόμη πιο

καινούργια, δυσκολότερα, πιο μακρινά πράγματα, σαν ένα

τόξο που η ανάγκη το κάνει να τεντώνεται περισσότερο . Μα πότε πότε να μ·

αφήνετε -αν υποθέσουμε πως

υπάρχετε, ουράνιες θεότητες στο βασίλειο πέρα

από το

καλό και το κακό- να ρίχνω ένα βλέμμα, ένα μόνο κ οίταγμα ,

πάνω σε κάτι τέλειο, εντελώς ολοκληρωμένο , ευτυχισμένο, δυνατό , θριαμβευτικό που να είναι ακόμη ικανό να προκαλεί φόβο!

· Ενα

βλέμμα σ · έναν άνθρωπο που να δικαιώνει τον

άνθρωπο, σ · ένα συμπληρωματικό και λυτρωτικό εύστοχο χτύπημα από μέρους του ανθρώπου χάρη στο οποίο να μπορεί να διατηρηθεί η πίστη στον άνθρωπο! Γιατί έτσι ακριβώς έχουν τα πράγματα: η μείωση και η

ισοπέδωση του Ευρωπαίου αποτελούν τον μεγαλύτερό μας κ ίνδυνο, γιατί η θέα του μας κουράζει. Δεν μπορούμε να

δούμε τίποτε σήμερα που να θέλει να γίνει μεγαλύτερο , υποψιαζόμαστε πως τα πράγματα συνεχίζουν να πηγαίνουν ολοένα προς το χειρότερο, να γίνονται πιο ασθενικά, πιο

καλοκάγαθα , πιο συνετά , πιο βολικά, πιο μέτρια , πιο αδιά­ φορα , πιο κινεζοειδή , πιο χριστιανικά -ο άνθρωπος αναμφί­

βολα γίνεται ολοένα «καλύτερος» . Και εδώ ακριβώς έγκειται η μοίρα της Ευρώπης -μαζί με τον φόβο χάσαμε και την αγάπη μας για τον άνθρωπο , το

σεβασμό μας γι· αυτόν, τις ελπίδες μας γι· αυτόν, ακόμα και τη θέλησή μας γι · αυτόν . Τώρα, η θέα του ανθρώπου μας κουράζει -τι είναι ο μηδενισμός, σήμερα, αν δεν είνα ι

89


αυτό το πράγμα; ... · Εχουμε κουραστεί από τον άνθρωπο .. .

13 Αλλά ας επιστρέψουμε στο θέμα μας: το πρόβλημα

της άλλης προέλευσης του «καλού», του καλού όπως τον συνέλαβε ο άνθρωπος της μνησικακίας,

ζητάει τη λύση

του .

Τ ο γεγονός ότι τα πρόβατα αντιπαθούν τα αρπακτικά πουλιά δεν μας φαίνεται παράξενο: μόνο που αυτό δεν είναι λόγος να θυμώνουμε. με τα αρπακτικά πουλιά που

αρπάζουν τα προβατάκια. Κι αν τα πρόβατα λένε μεταξύ τους : «αυτά τα αρπακτικά πουλιά είναι κακά· κι όποιος είναι όσο γίνεται λιγότερο aρπακτικό πουλί, μάλλον το αντίθετό

του, ένα πρόβατο -αυτός δεν είναι άραγε καλός ;>> δεν έχουμε καμιά αντίρρηση για αυτόν τον τρόπο εδραίωσης ενός ιδανικού εκτός αν τα πουλιά κοιτάξουν με ειρωνικό βλέμμα και πουν : «εμείς δεν aντιπαθούμε καθόλου αυτά τα

καλά προβατάκια · μάλιστα τα αγαπούμε· τίποτε δεν είναι πιο νόστιμο από ένα τρυφερό πρόβατο>> .

Το να ζητούμε από τη δύναμη να μην εκφράζεται ως δύναμη, να μην είναι μια θέληση να ξεπερνάς, μια θέληση να καθυποτάσσεις, μια θέληση να κυριαρχε ί ς,μια δίψα για

εχθρούς, αντιστάσεις και θριάμβους, είναι τόσο παράλογο όσο το να ζητούμε από την αδυναμία να εκφράζεται ως

δύναμη

55.

55

. Μ ια ποσότητα δύναμης ισοδυναμεί με μια ίση

Εδώ μας δίνονται κάποια στοιχεία για να συνθέσουμε την οντολο­

γία του Νίτσε : η δύναμη είναι η ουσία του δυνατού . η αδυναμία η ουσία του αδύνατου . Δύναμη και έλλειψη δύναμης είναι οντολογικοί προσδιορι­ σμοί του ανθρώπου · είναι μόνιμοι προσδιορισμοί κα ι όχι συμβεβηκότα . Η θέληση για δύναμη υποβαστάζει όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες και εμφανίζεται σε

διαφορετικούς βαθμούς στον καθένα. Στο απόσπασμα

αυτό ο Νίτσε μας δίνει έναν ορισμό της ()έλησης για δύναμη ως θέλησης

να ξεπερνάς, να καθυποτάσσεις. Η θέληση για δύναμη είναι μορφοποιη-

90


ποσότητα ορμής, θέλησης, ενέργειας- μάλλον

δεν είναι

άλλο παρά η ίδια ακριβώς η ορμή, η θέληση, η ενέργεια, που μπορεί να εμφανιστεί διαφορετικά μόνο κάτω από τον δελεασμό της γλώσσας (και των θεμελιωδών σφαλμάτων της λογικής που έχουν πετρώσει πάνω της) μιας γλώσσας που κατανοεί και παρανοεί κάθε επενέργεια σαν να ρυθμί­

ζεται από κάτι που ασκεί επενέργεια, από ένα «υποκεί­

μενο••56 . Το ίδιο όπως ο λαός ξεχωρίζει τον κεραυνό από την αστραπή του και παίρνει την τελευταία σα μια πράξη,

σαν την επενέργεια ενός υποκειμένου που καλείται κεραυ­ νός , το ίδιο και η ηθική του λαού διακρίνει τη δύναμη από

τις εκδηλώσεις της δύναμης, σα να υπήρχε πίσω από τον δυνατό ένα ουδέτερο υπόστρωμα το οποίο θα ήταν ελεύ­

θερο να εκδηλώνει δύναμη ή όχι. Τέτοιο υπόστρωμα όμως δεν υπάρχει · δεν υπάρχει «Είναι•• πίσω από το «Πράπειν••,

«επενεργείν••, «γίγνεσθαι••· «ο πράπων» είναι απλώς μια επινόηση Που προστέθηκε στην πράξη -η πράξη είναι το

παν. Ο λαός στην πραγματικότητα διπλασιάζει την πράξη: όταν βλέπει τον κεραυνό να αστράφτει, αυτό είναι μια πράξη -πράξη: θέτει το ίδιο γεγονός πρώτα ως αιτία και μετά ως επενέργεια της αιτίας . Οι φυσικοί δεν κάνουν τίποτε καλύτερο όταν λένε ότι «η δύναμη κινεί>>, «η δύναμη

παράγει» και τα παρόμοια -παρόλη την ψυχρότητά της , την ελευθερία της από κάθε είδους αίσθημα, ολόκληρη η επι ­

στήμη μας βρίσκεται κάτω από τον δελεασμό της γλώσσας

τική δύναμη .

Κατά την άποψη του Kaυfmann, αυτό σημαίνει ότι δίνει

μορφή στον εαυτό της , ξεπερνά μια ατελέστερη εκδήλωση της (εκδηλώ­ νεται ως ένστικτο και στη συνέχεια ως λογικό που υποτάσσει τα ένστικτα).

Η θέληση για δύναμη συνδέεται με την έννοια του ανώτερου ανθρώπου που «δίνει μορφή στον εαυτό του» καθώς και με την έννοια της κουλτού­

ρας ως υπέρβασης, καθυπόταξης της φύσης (Δες Kaυfmann : ο . π.,

σο .

56.

Nietzsche,

234-8). Τα θεμελιώδη

λάθη της

λογικής

αναπτύσσονται εκτενώς στο

Νίτσε : «Τα τέσσερα μεγάλα λάθη••, Το λυκόφως των ειδώλων, Εκδοτική Θεσσαλον ίκης . Δες επίσης ο . π ., αποσπάσματα

Nietzsche, The wi/1 to power, Kaufmann (ed). 61 Β-658 .

91


και δεν έχει απαλλαχθεί απ' αυτές τις διαβολικές φύτρες, τα «υποκείμενα» (το άτομο

(Atom)

για παράδειγμα, είναι μια

τέτοια διαβολική φύτρα, όπως και το καντιανό «πράγμα καθευατό»)· δεν πρέπει λοιπόν να παραξενευόμαστε αν τα απωθημένα αισθήματα της εκδικητικότητας και του μίσους

που υποβόσκουν, εκμεταλλεύονται για τους δικούς τους σκοπούς αυτή την πίστη και αν στην πραγματικότητα δεν υποστηρίζουν καμιά άλλη πίστη με περισσότερη θέρμη από το ότι ο δυνατός είναι ελεύθερος να γίνει αδύνατος και το aρπακτικό πουλί να γίνει πρόβατο -γιατί έτσι παίρνουν το δικαίωμα να καταστήσουν το aρπακτικό πουλί υπόλογο για

το ότι είναι aρπακτικό πουλί.

· Οταν

οι καταπιεσμένοι , οι καταδυναστευμένοι, οι κακο­

ποιημένοι, αρχίζουν να λένε, παρακινούμενοι από την εκδι­ κητική πανουργία της αδυναμίας τους: «ας γίνουμε διαφο­

ρετικοί από τους κακούς δηλαδή καλοί! Και είναι καλός

αυτός που δεν κακοποιεί, που δεν βλάπτει κανέναν, που δεν επιτίθεται και δεν εκδικείται, που αφήνει την εκδίκηση για τον Θεό, που μένει κρυμμένος σαν και μας, που απο­ φεύγει όλους τους κακούς, που ζητά λίγα από τη ζωή, σαν και μας : τους υπομονετικούς, τους ταπεινούς, τους δίκαι­ ους-όλα αυτά , αν τα ακούσουμε ψυχρά και χωρίς προκατά­

ληψη, δεν σημαίνουν τίποτε περισσότερο από τούτα: «ε­ μείς οι αδύναμοι , έτσι κι αλλιώς είμαστε αδύναμοι · θα · ταν

καλό να

μη

κάνουμε τίποτε για

το οποίο δεν είμαστε

αρκετά δυνατοί>>. αλλά αυτή η πικρή διαπίστωση, αυτή η χαμηλής ποιότητας σύνεση που ακόμη και τα έντομα διαθέ­ τουν (που όταν βρίσκονται σε μεγάλο κίνδυνο κάνουν τα ψόφια ,

για να μη

κάνουν τίποτε

«περισσότερο») φοράει

χάρη στην ψευτιά και στην αυταπάτη της αδυναμίας, τον

επιδεικτικό

μανδύα 'της aρετής, της ήρεμης, γαλήνιας

παραίτησης , σα να ήταν η αδυναμία των αδύναμων -δηλαδή

η ουσία τους, η ενέργειά τους, η μόνη, αναπόφευκτη και ακλόνητη πραγματικότητά τους -ένα ηθελημένο επίτευγ­

μα,κάτι το σκόπιμο , αποτέλεσμα επιλογής, ένας άθλος,μια αξιέπαινη πράξη. Αυτός ο τύπος ανθρώπου έχει ανάγκη να

92


πιστεύει σ

ένα ουδέτερο, ανεξάρτητο «υποκείμενο», πα­

ρακινούμενος από ένα ένστικτο aυτοσυντήρησης και aυτο­ επιβεβαίωσης που μέσα του καθαγιάζεται κάθε ψέμμα . Το

υποκείμενο

(ή, για να χρησιμοποιήσουμε μια πιο λαϊκή

έκφραση, η ψυχή) υπήρξε ίσως μέχρι στιγμής το καλύτερο πιστεύω πάνω στη γη γιατί επέτρεψε στην πλειοψηφία των θνητών, των αδύναμων και καταπιεσμένων κάθε λογής την

υπέρτατη αυταπάτη να ερμηνεύουν την αδυναμία ως ελευ­ θερία και το τάδε ή το δείνα Είναι τους ως προσόν.

14 Μήπως θέλει κανείς να ρίξει μια ματιά στο μυστικό του πώς κατασκευάζονται ιδανικά πάνω στη γη; Ποιος έχει το κουράγιο; Εμπρός! Απ'

αυτό το σημείο μπορεί κανείς να

κοιτάξει μέσα στο σκοτεινό αυτό εργαστήρι. Περιμένετε, όμως , μια στιγμή, Κύριε Τολμηρέ και Περίεργε: τα μάτια σας πρέπει πρώτα να συνηθίσουν σ · αυτό το τεχνητό ιριδί­ ζον φως . - Εντάξει! Μιλήστε τώρα! Τι συμβαίνει εκεί κάτω; Πείτε τι βλέπετε, άνθρωπε που έχετε την πιο επικίνδυνη

αδιακρισία

-

-

τώρα είμαι εγώ αυτός που ακούει.

«Δεν βλέπω τίποτε, αλλά ακούω καλά.

· Ενα

σιγανό,

προσεκτικό, ύπουλο ψιθύρισμα και μουρμούρισμα έρχεται από κάθε γωνιά και εσοχή. Μου φαίνεται πως κάποιος λέει ψέματα· μια ζαχαρένια γλύκα κολλά σε κάθε ήχο . Κάποιο

ψέμα πρέπει να μετατρέπει την αδυναμία σε αξία, δεν υπάρχει αμφιβολία γι ·

αυτό -είναι έτσι ακριβώς όπως τα

είπατε».

-

Συνεχίστε!

«Και την αδυναμία που δεν ζητά ανταπόδοση του

κακού σε· καλοσύνη της ψυχής·· την φοβισμένη χαμέρπεια σε· ταπεινότητα·

·

την υποταγή σ· αυτούς που μισεί κανείς

την μετατρέπει σε' υπακοή· (δηλαδή, σ· έναν που λένε ότι προστάζει αυτή την υποταγή -τον ονομάζουν Θεό). Η ανι-

93


κανότητά του να βλάψει, ακόμα και η δειλία του αδύναμου που την έχει σε μεγάλο βαθμό, η παραμονή του στον προ­

θάλαμο και η αναγκαστικά αναπόφευκτη αναμονή του, εδώ ωραιοποιούνται κι ονομάζονται · υπομονή· κι ακόμη · αρε τή ·

·

το ·δεν μπορώ να εκδικηθώ· γίνεται ·δεν θέλω να εκδι­ κηθώ·

ίσως ακόμη και συγχώρεση ( · γιατί δεν ξέρουν τι

,

κάνουν -μόνο εμείς ξέρουμε τι κάνουν! ·

57

).

Μιλούν επίσης

για · την αγάπη προς τους εχθρούς τους· -και ιδρώνουν

καθώς το λένε» .

-

Συνεχίστε!

«Είναι δίχως άλλο αξιολύπητοι όλοι αυτοί οι κιβδηλο-

ποιοί που μουρμουρίζουν χωμένοι σε κάθε γωνία, παρόλο που βρίσκουν ζεστασιά ο ένας δίπλα στον άλλο- αλλά μου λένε πως η μιζέρια τους είναι σημάδι των εκλεκτών του

Θεού · πως βασανίζει κανείς το σκυλί που αγαπά περισσό­

τερο· ίσως αυτή η μιζέρια να είναι μια προετοιμασία, μια δοκιμασία, μια διαπαιδαγώγηση, ίσως να · ναι και κάτι περισ­ σότερο -κάτι που μια μέρα θα πάρει την ανταμοιβή του, θα

πληρωθεί με τόκο, με πολύ χρυσάφι, όχι! με ευτυχία . Αυτό

το ονομάζουν μακαριότητα».

-

Συνεχίστε! « Τώρα μου δίνουν να καταλάβω ότι δεν είναι απλώς

καλύτεροι από τους ισχυρούς, τους κυρίους τής γης που

και τα φτυσίματά τους είναι αναγκασμένοι να γλείφουν (όχι από φόβο, καθόλου μάλιστα από φόβο! αλλά γιατί ο Θεός

τους πρόσταξε να υπακούουν στις αρχές

58

-και δεν είναι

απλώς καλύτεροι αλλά είναι και σε · καλύτερη μοίρα · ή του­

λάχιστον θα είναι σε

αρκετά!

· καλύτερη μοίρα· .

Δεν αντέχω άλλο!

· Ασχημος

· Ομως αρκετά! · Ασχημος

αέρας!

αέρας! Τούτο το εργαστήρι όπου κατασκευάζονται ιδανικά -μου φαίνεται ότι βρωμάει από τα τόσα ψέματα» .

- · Οχι! 57 . 58.

Μια στιγμή ακόμα! Δεν είπατε ακόμα τίποτα για

Βλ . Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. κγ', 34 . Υπαινιγμός για την Προς Ρωμαίους Επιστολή, ιγ ·,

1-2:

«ώστε ο

εναντιούμενος εις την εξουσίαv . εναντιούται εις, την διαταγήν του Θεού .. .

94


το αριστούργημα αυτών των οπαδών της μαύρης μαγείας,

που φτιάχνουν την λευκότητα, το γάλα, την αθωότητα με βάση κάθε μαυρίλα - δεν έχετε προσέξει την τελειότητά τους σε εκλέπτυνση, την πιο τολμηρή, πιο μεγαλοφυή, πιο ψευδολόγο καλλιτεχνική τους δεξιοτεχνία; Προσέξτε τους! Αυτά τα τρωκτικά του κελαρ ιού, τα γεμάτα εκδικητικότητα

και μίσος -σε τι μετέτρεψαν την εκδίκηση και το μίσος τους ;

· Εχετε

ακούσει να προσφέρουν αυτές τις λέξεις; Αν

απλά και μόνο εμπιστευόσασταν τα λόγια τους, θα πιστεύα­

τε ότι βρισκόσαστε ανάμεσα σε ανθρώπους της μνησικα­ κίας; .. .

-

«Καταλαβαίνω . Ανοίγω ξανά τ· αυτιά μου (οχ, οχ, οχ

και κλείνω τη μύτη μου). Τώρα μόνο μπορώ να ακούσω αυτό που λέγαν πάντοτε: ·Εμείς οι καλοί -είμαστε οι δίκαιοι ·. ·Ο, τι ζητούν δεν το ονομάζουν αντίποινα αλλά · θρίαμβο

της δικαιοσύνης ·

,

αυτό που μισούν δεν είναι ο εχθρός

τους, όχι! μισούν την · αδικία ·

, μισούν

την· α θεία·

, αυτό

που

πιστεύουν και ελπίζουν δεν είναι η ελπίδα να εκδικηθούν, η μέθη της γλυκιάς εκδίκησης ('γλυκύτερη κι απ· το μέλι'

την ονόμαζε ο

· Ομηρος)

αλλά η νίκη του Θεού, του δίκαιου

Θεού πάνω στους άθεους αυτό που τους απομένει να αγα­

πούν πάνω στη γη δεν είναι οι αδελφοί τους στο μίσος αλλά οι· αδελφοί τους στην αγάπη·, όπως λένε, όλοι οι καλοί και δίκαιοι πάνω στη γη» .

-

Και πώς ονομάζουν αυτό που τους χρησιμεύει για

παρηγοριά για όσα υποφέρουν στη ζωή -τη φαντασμαγορία

της προσδοκώμενης μελλοντικής τους μακαριότητας;

-

«Πώς ;

Ακούω

καλά;

Την

ονομάζουν

·η

έσχατη

κρίση·, η έλευση της βασιλείας τους, της ·βασιλείας του Θεού· -ενώ , στο μεταξύ, ζουν ·εν πίστει ·. ·εν αγάπη·, ·εν ελπίδι'».

- Αρκετά! Αρκετά!

95


15 Εν πίστει σε τι; Εν αγάπη σε τι; Εν ελπίδι σε τι; Αυτοί οι αδύναμοι άνθρωποι -κάποια μέρα ελπίζουν κι αυτοί να είναι οι δυνατοί, γι· αυτό δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία, κάποια μέρα θα έλθει και η βασιλεία τους -την ονομάζουν, φυσικά, «βασιλεία του Θεού», όπως είπα και προηγουμένως : τόσο ταπεινοί είναι σ' όλα τους! Για να αποκτήσουν την εμπειρία αυτού του πράγματος, χρειάζεται να ζήσουν πάρα πολύ,

πέραν από το θάνατο -τους χρειάζεται μάλιστα η αιώνια ζωή

ώστε

να

αποζημιώνονται αιώνια στη

«βασιλεία του

Θεού» για τούτη εδώ τη γήινη ζωή «εν πίστει, εν αγάπη, εν ελπίδι». Να αποζημιώνονται για ποιο πράγμα; Και με ποιον

τρόπο; Ο

Dante,

σφάλμα,

κατά τη γνώμη μου, διέπραξε χοντροειδές

όταν με τρομαχτική αφέλεια τοποθέτησε πάνω

από την πύλη της κόλασής του την επιγραφή: «Κι εμένα με δημιούργησε η αιώνια αγάπη,· οπωσδήποτε, θα ήταν πιο

δίκαιο να τοποθετηθεί πάνω από την πύλη του χριστιανικού παραδείσου και της «αιώνιας

μακαριότητάς» του η

επι­

γραφή: «κι εμένα με δημιούργησε το αιώνιο μίσος» -με την προϋπό6εση ότι είναι δυνατόν να τοπο6ετη6εί μια αλή6εια πάνω από την πύλη που οδηγεί σ· ένα ψέμα! Γιατί τι είναι

αυτό που συνιστά την μακαριότητα αυτού του παραδείσου; Θα μπορούσαμε ακόμα και να το μαντέψουμε, αλλά είναι καλύτερα να μας το περιγράψει με σαφήνεια,

μια

αδιαμφισβήτητη αυθεντία σε τέτοια ζητήματα, ο Θωμάς ο

«Beati in regno coelesti» λέει ήρεμα σαν αρνάκι, «Videbunt poenas damnatorum ut beatίtudo ί/Ιίs magis comlaceat» 59 . ·Η αν θέλει Ακινάτης, ο μέγας δάσκαλος και άγιος:

κανείς να το ακούσει από μια δυνατότερη φωνή, για παρά-

59.

«Οι μακάριοι στην ουράνια βαgιλεία θα βλέπουν τον κολασμό των

καταδικασμένων για να τους τέρπει περισσότερο η μακαριότητά τους». Το κείμενο όμως οτο οποίο παραπι';μπι;;ι ο Νίτοι;; ι;;ίναι κόπwς διαψοpι;;τικό.

Πρβλ. Summa Theologiae, 111. Supplementum, Ο. [94,

96

Art.1.


δειγμα από το στόμα ενός θριαμβεύοντος πατέρα της

εκκλησίας που εξορκίζει τους χριστιανούς του να αποφεύ­ γουν τις άγριες aπολαύσεις των δημοσίων θεαμάτων -και για ποιο λόγο; «Η πίστη μας προσφέρει πολύ περισσότερα»,

λέει στο

De spectacu/ίs, κεφ. 29 κ.ε . «κάτι πολύ πιο

δuνατο· χάρη στη Λύτρωση μας προσφέρονται εντελώς δι­

αφορετικές χαρές · αντί για τους αθλητές έχουμε τους μάρ­ τυρές

μας·

αν

λαχταρούμε

Χριστού.. . Μα σκεφτείτε

αίμα ,

έχουμε

το αίμα

του

τι έχουμε να περιμένουμε τη

μέρα της επιστροφής του , τη μέρα του θριάμβου του!» και

έπειτα συνεχίζει ο συνεπαρμένος οραματιστής 60 :

ccAt enίm

60. Κόιντος - Σεπτίμιος - Φλόρενς Τερτυλλιανός (155-240 μ.Χ . ). Λατίνος εκκλησιαστικός συγγραφέας. Στον χριστιανισμό προσχώρησε το

195

μ.Χ . και μάλιστα στη μοντανιστική αίρεση, γνωστή για τις αυστηρές

αρχές της και για την αδιαλλαξία της. Το μίσος και η αδιαλλαξία απέναντι στους εθνικούς αρείλονταν στους διωγμούς που υφίστατο , εκείνον τον καιρό, η

νεαρή εκκλησία .

Εδώ επ ιχειρώ μια μετάφραση του λατινικού κειμένου που παραθέτει ο Νίτσε :

Τερτυλλιανός,

De spectaculis,

ΧΧΧ: «Υπάρχουν όμως και άλλα

θεάματα : εκείνη η τελευταία και αιώνια μέρα της Κρίσης, εκείνη η μέρα που δεν τη περιμένουν τα έθvη, εκείνη η μέρα που την περιγελούν, όταν ο παλιός κόσμος και όλες οι γενιές του θα καούν σε μια μεγάλη φωτιά. Τι

συναρπαστικό θέαμα! Πόσο θα θαυμάσω! Πόσο θα γελάσω! Πόσο θ ' αγαλ­ λιάσω

-

βλέποντας τόσους βασιλιάδες, για τους οποίους είχε αναγγελθεί

δημόσια ότι θ ' ανέβουν στους ουρανούς, να στενάζουν μέσα στα μαύρα

τα σκοτάδια, παρέα με τον Δία και με κείνους που βεβαίωναν την αποθέ­ ωσή τους. Και τους έπαρχους που πολέμησαν το όνομα του Χριστού , να

λυώνουν μέσα σε φλόγες πιο λυσσασμένες από κείνες που άναβαν πάνω

στη λύσσα τους για τους Χριστιανούς . Και κείνους τους σοφούς, τους φιλοσόφους, που δίδαξαν στους μαθητές τους ότι ο Θεός δεν ενδιαφέρε­

ται για τίποτα , ότι οι άνθρωποι δεν έχουν ψυχές κι ότι ο ι ψυχές δεν πρό­ κειται ποτέ να επιστρέψουν στο σώμα που είχαν πριν από τον θάνατο , να κοκκινίζουν από ντροπή μπροστά στους μαθητές τους καθώς θα καίγονται

όλοι μαζί. Και τους ποιητές να τρέμουν μπροστά στο θρόνο του κριτή , όχι του Ραδάμανθυ ή του Μίνωα , αλλά του Χριστού που δεν περί μεναν ποτέ να δουν!

· Επειτα

θα ακούσουμε τους τραγωδούς να απαγγέλλουν με

δυνατότερη φωνή τη δική τους τώρα συμφορά · και θα δούμε τους ηθο-

ποιούς πιο ευλύγιστους καθώς θα λυώνουν μέσα στις φλόγες. Θα δούμε το υς aρματηλάτες κατοκόκκινους πάνω στο άρμα της φωτιάς και τους

97


supersunt alia spectacula, ille ultimus et perpetuus judicίί dίes, ίlle natίonίbus ίnsperatus, ίlle derίsus, cum tanta saeculi vetustas et tot ejus nativitates uno igne haurίentur. Quae tunc spectaculi latitudo! Quid admirer! Quid rideam! Ubί gaudeam! Ubί exultem, spectans tot et tantos reges, qui in coelum recepti nuntiabantur, cum ίpso Jove et ίpsίs suίs testίbus in ίmίs tenebrίs congemescentes! ltem praesίdes» (οι έπαρχοι) •<ρerse­ sutores domίnίcί nomίcis saevioribus quam ipri flammis saevierunt insultantibus contra Chrίstianos liquescentes! Quos praeterea sapίentes ίllos phίlosophos coram dίscίpulίs suis una co.nf/agrantibus erubescentes, quibus nihil ad deum pertίnere suadebant, quibus anίmas aut nullas aut non in pristina corpora redituras affirmabant! Etiam poetas non ad Rhadamanti nec ad Minois, sed ad ίnopίnati Christi trίbunal palpitantes! Tunc magis tragoedί audiendί, magis scilicet vocales» (με καλύ­ «in sua propria calamitate · tunc histriones cognoscendi , solutiores

τερη φωνή, ακόμη πιο φοβεροί φωνακλάδες)

multo per ignem· tunc spectandus

aurίga

in f/ammea

αθλητές όχι να ρίχνουν το ακόντιο αλλά να εκσφεδονίζονται στη φωτιά . Εκτός κι αν δεν θα · θελα να τους δω , πάνω στην επιθυμία μου να στρέψω

το άπληστο βλέμμα μου σε κείνους που ξέσπασαν την οργή τους και τη λύσσα τους πάνω στον Κύριο. «Αυτός» θα πω «είναι γιός του ξυλουργού ή της πόρνης» (qυesturius: ξυλουργός και

questuria:

πόρνη). «Αυτός που

παραβίασε το Σάββατο, ο Σαμαρείτης, ο δαιμονισμένος . Να, αυτός που

αγόρασες από τον Ιούδα , που τον κτύπησες με το καλάμι και την γροθιά

σου , που τον μόλυνες με τις φτυσιές σου , που του · δωσες όξος και χολή να πιεί . Να , αυτός που το σώμα του το να πουν ότι αναστήθη κε

-

· κλεψαν

κρυφά οι μαθητές τοu , για

εκτός κι αν τον μετακίνησε ο κηπουρός , από

φόβο μήπως οι συχνοί επισκέπτες χαλνούσαν τα λάχανά του». Ποιος πραί­ τορας . ποιος ύπατος. ποιος ταμίας, ποιος ιερέας θα σου προσφέρει ποτέ

γενναιόδωρα τέτοια θεάματα, τέτοια αγαλλίαση; Κι όλα αυτά τα έχουμε,

μέσω της πίστης, από τώρα κιόλας, κατά κάποιο τρόπο ζωγραφισμένα στη φα ντασία μας . Μα τι είναι αυτά τα πράγματα που μάτι δεν τα ·χει δει , αυτί

δεν τα · χει ακούσει και ποu δεν έχουν μπει ποτέ μες στις ανθρώπινες

καpδιές; Πιστεύω ότι είναι πράγματα πιο ευχάριστα κι από το τσίρκο. κι από το δuο θέατρο,

98

και οπό κάθε στάδιο" .


rota totus rubens, tunc xystici contemplandi non in gymnasiis, sed in igne jacu/ati, nisi quod ne tunc quidem illos velim vivos, ut qui malim ad eos potius conspectum isatiabilem conferre, qui in dominum desaevierunt. · Hic est il/e ·, dicam, ·fabri aut quaesturiae filius · ,, (ό, τι ακολουθεί και ειδικά αυτός ο χαρακτηρισμός για τη μητέρα του Χριστού, που τον συναντούμε στο Ταλμούδ, δείχνει ότι από δω και πέρα ο

Τερτυλλιανός αναφέρεται

τους Εβραίους), « · sabbati

destructor, Samarites et daemonium habens. Hic est, quem a Juda redemistis, hic est ille arudine et colaphis diverberatus, sputamentis dedecoratus, felle et aceto potatus. Hic est, quem clam discentes subripuerunt, ut resurrexisse dicatur vel hortulanus detraxit, ne lactucae suae frequentia commeantium laederentur ·. Ut talia spectes, ut talibus exu/tes, quis tibi praetor aut consu/ aut quaestor aut sacerdos de sua liberalitate praestabit? Et tamen haec jam habemus quodammodo per fidein spiritu imaginante repraesentata. Ceterum qualia illa sunt, quae nec oculus vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascenderunt?» (1, Κορ . 2, 9) . «Credo circo et utraque cavea (πρώτη και τέταρτη σειρά ή, κατ· άλλους, η κωμική και τραγική σκηνή)

«et omni stadio gratiora••. - Per fidem :

έτσι είναι γραμ -

μένο .

16 Αλλά

ας

τελειώνουμε .

Οι

δυο αντιτιθέμενες

αξίες

« καλός και Κακός», «καλός και κακός» , έχουν εμπλακεί σ· ένα φοβερό αγώνα επί χιλιάδες χρόνια πάνω στη γη· και παρόλο που η δεύτερη ήταν στα σίγουρα νικήτρια γ ια πολύ

καιρό , υπάρχουν ακόμη θέσεις όπου ο αγώνας ε ί ναι αμφίρ­

ροπος. Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι μετατοπίζε­ τα1ι ολοένα σε ανώτερα επίπεδα και γι ' aυτό γίνεται βαθύ -

99


τερος και πνευματικότερος: έτσι σήμερα το πιο χαρακτηρι­

στικό σημάδι μιας ••ανώτερης φύσης» , μιας πιο πνευματι­ κής φύσης, είναι το να είναι διαιρεμένη έτσι και το να αποτελεί αληθινό πεδίο μάχης αυτών των δυο αντιτιθέμε­

νων αξιών. Το σύμβολο αυτού του αγώνα, γραμμένο μ· ευανάγνω­ στα γράμματα κατά μήκος όλης της ανθρώπινης ιστορίας,

είναι «Ρώμη εναντίον Ιουδαίας, Ιουδαία εναντίον Ρώμης» : δεν έχει υπάρξει ως τώρα μεγαλύτερο γεγονός απ · αυτόν τον αγώνα, απ '

αυτό το ερώτημα, απ' αυτή τη θανάσιμη

aντιλογία. Η Ρώμη ένιωσε τον Ιουδαίο ως την ίδια την αντι­

φύση της , κατά κάποιο τρόπο ως το τερατούργημα που βρί­ σκεται στους αντίποδές της : στη Ρώμη θεωρούσαν τον Ιουδαίο «αποδεδειγμένα ένοχο μίσους απέναντι σ·

ολό­

κληρη την ανθρώπινη φυλή•• · και με το δίκιο τους, στο μέτρο που έχει κανείς δίκιο να συνδέει τη σωτηρία και το μέλλον της ανθρώπινης φυλής με την άνευ όρων κυριαρχία

των aριστοκρατικών αξιών, των ρωμα'ίκών αξιών. Πώς, από την άλλη μεριά, είδαν οι Ιουδαίοι τη Ρώμη; Χίλιες ενδείξεις το μαρτυρούνε· αρκεί να ανακαλέσουμε στη μνήμη την Αποκάλυψη του Ιωάννη, το πιο βίαιο απ' όλα τα γραπτά

ξεσπάσματα

που

έχει

η

εκδικητικότητα

στη

συνείδησή της . (Δεν θα πρέπει να υποτιμήσουμε τη βαθιά

συνέπεια του χριστιανικού ενστίκτου όταν υπογράφει αυτό το βιβλίο του μίσους με τ' όνομα του αποστόλου της αγά ­

πης , του ίδιου αποστόλου στον οποίον απέδωσαν αυτό το

ερωτόληπτο, ενθουσιώδες ευαγγέλιο: υπάρχει κάποιο πο­ σοστό αλήθειας σε τούτο το βιβλίο , όση λογοτεχνική παρα­

ποίηση κι αν χρειάστηκεε για να γίνει). Οι Ρωμαίοι ήταν οι δυνατοί και οι ευγενείς, τόσο που δυνατότερος και ευγενέ­

στερός τους

δεν

εμφανίστηκε πάνω στη γη,

ούτε τον

φανταστήκαμε ποτέ: καθετί που άφησαν πίσω τους , κάθε επιγραφή τους γοητεύει, φτάνει κανείς να μαντέψει τι γρά­ φει επάνω. Οι Εβραίοι, αντίθετα, ήταν ο κατ · εξοχήν ιερατι­

κός λαός της μνησικακίας, προικισμένος μ · ένα απαράμιλ­ λο λαϊκό-ηθικό δαιμόνιο: αρκεί να συγκρίνει κανείς όμοια

100


προικισμένους λαούς -τους Κινέζους ή τους Γερμανούς, για παράδειγμα- με τους Εβραίους, για να καταλάβει ποιος

είναι πρώτης και ποιος είναι πέμπτης σειράς λαός ' . 6

Ποια από τις δυο έχει νικήσει προς το παρόν , η Ρώμη ή η Ιουδαία; Μα δεν υπάρχει αμφιβολία : σκεφτείτε σε ποιον υποκλίνονται οι άνθρωποι σήμερα, ακόμη και στην ίδια τη

Ρώμη, σα να ήταν η επιτομή όλων των ανώτερων αξιών, κι όχι μόνο στη Ρώμη αλλά στη μισή σχεδόν γη, παντού όπου

ο άνθρωπος έχει εξημερωθεί ή θέλει να εξημερωθεί: σε τρεις Εβραίους , όπως είναι γνωστό, και σε μια Εβραία (στον Ιησού από την Ναζαρέτ, στον Πέτρο τον ψαρά , στον Παύλο

τον υφαντή χαλιών, και στην μητέρα του προαναφερόμενου Ιησού , Μαρία στο όνομα). Το αξιοσημείωτο της υπόθεσης

είναι αυτό : η Ρώμη έχει νικηθεί, δεν υπάρχει καμία απολύ­ τως αμφιβολία.

Υπήρξε

βέβαια στην Αναγέννηση

μια περίεργη και

λαμπρή αφύπνιση του κλασικού ιδεώδους , του ευγενούς

τρόπου αξιολόγησης όλων των πραγμάτων · η ίδια η Ρώμη

σάλεψε, κάτω από την πίεση της νέας εξιουδαϊσμένης Ρώμης που οικοδομήθηκε πάνω της , που παρουσίαζε την όψη μιας οικουμενικής συναγωγής κι ονομαζόταν «εκκλη­ σία» , σαν κάποιος που έβγαινε από τον λήθαργό του : αλλά

αμέσως θριάμβευσε ξανά η Ιουδαία, χάρη σ· αυτό το ολο­ κληρωτικά πληβείο κίνημα (γερμανικό και αγγλικό} της μνη­

σικακίας που ονομάζεται Μεταρρύθμιση και χάρη σ· ό,τι

επρόκειτο αναγκαστικά να επακολουθήσει, στην

Παλινόρ

-

θωση της εκκλησίας -και της παλιάς επιτάφιας ηρεμίας της

κλασικής Ρώμης .

Με τη γαλλική επανάσταση, η Ιουδαία θριάμβευσε γι· ακόμη μια φορά πάνω στο κλασικό ιδανικό κι αυτή τη φορά κατά τρόπο βαθύτερο και αποφασιστικότερο: η τελευταία πολιτική αριστοκρατία που υπήρχε στην Ευρώπη , η αριστο­ κρατία του γαλλικού δέκατου έβδομου και δέκατου όγδοου

61.

Στο σημείο αυτό ο Νίτσε εκφράζει τον θαυμασμό του για τους

Εβραίους και την περιφρόνησή του για τους Γερμανούς .

101


αιώνα, κατάρρευσε κάτω από τα λαϊκά ένστικτα της μνησι­ κακίας -μεγαλύτερη χαρά δεν υπήρξε ποτέ στη γη ούτε πιο θορυβώδης ενθουσιασμός! Είναι αλήθεια ότι μέσα σ · όλα αυτά συνέβη το πιο θαυμαστό ,

το πιο αναπάντεχο

πράγμα : το ιδανικό της αρχαιότητας παρουσιάστηκε ενσαρ­

κωμένο και με aνήκουστη λαμπρότητα μπροστά στα μάτια και στη συνείδηση της aνθρωπότητας -και για μια ακόμη

φορά, απέναντι στο ψευδολόγο σύνθημα της μνησικακίας υπέρ «του δίκαιου των πολλών », απέναντι στη θέληση για ταπείνωση , εξευτελισμό , ισοπέδωση, για παρακμή και κατά­ πτωση της aνθρωπότητας aντήχησε πιο δυνατά , πιο απλά, πιο

επίμονα παρά

ποτέ,

το φοβερό

και μαγευτικό αντι­

σύνθημα υπέρ «του δίκαιου των ολίγων»! Σαν ένας τελευ­

ταίος οδοδείχτης που μας δείχνει τον άλλο δρόμο , εμφανί­

στηκε ο Ναπολέων 62 , ο μοναδικότερος και πιο όψιμα γεν­ νημένος

άνθρωπος

που

υπήρξε

ποτέ

και μ ·

αυτόν το

πρόβλημα του καθεαυτού ευγενικού ιδανικού πήρε σάρκα

και οστά · ας αναλογιστούμε τι είδους πρόβλημα είναι : ο Ναπολέων , αυτή η σύνθεση του aπάνθρωπου και του υπε­ ράνθρωπου.

17 Τώρα αυτό πήρε ένα τέλος ; Εκείνη η μεγαλύτερη aπ·

όλες τις συγκρούσεις ιδανικών μπήκε ad acta 63 για πάντα ; · Η απλώς αναβλήθηκε, αναβλήθηκε επ · αόριστον;

Μήπως θα χρε ιαστεί , κάποια μέρα, η παλιά φλόγα να

62.

Ο Νίτσε ύψωσε σε σύμβολα ορισμένες προσωπικότητες του

αιώνα του : τον Ναπολέοντα , τον Γκέτε , τον Μπετόβεν , τον Σταντάλ , τον

Χάινε . τον Σοπενάουεp . · Ολοι αυτοι . κατά τον Νίτσε. με το α ιν ινματικ6 έ pνο

τη ς

ψυ χή ς τ ο υ ς προ ετ ο ιμ ά ζο υν τον

Ευρ ωπαίο το υ μέ λλ ον τος .

Ο

Ναπολέων συμβόλιζε την αυτοκρατορική εξουσία . τον άνθρωπο που ήθελε να κάνει την Ευρώπη μια ομοσπονδία κρατών .

63.

102

Στο aρχείο.


ξαναφουντώσει , να γίνει πιο φοβερή,

ύστερα από τόσο

μακροχρόνια προετοιμασία ; Κάτι περισσότερο ακόμα : δεν θα

· πρεπε να το ευχόμαστε μ· όλες μας τις δυνάμεις;

Ακόμη και να το θέλουμε; Και να το ενθαρρύνουμε;

· Οπο ιος

σ · αυτό το σημείο αρχίζει , όπως οι αναγνώ­

στες μου , να σκέφτεται και να ακολουθεί το νήμα της σκέ­ ψης του, δύσ κολα θα φτάσει σ · ένα τέλος -λόγος αρκε­ τός , για μένα , για να φτάσω σ · ένα τέλος , με την προϋπό­

θεση ότι έχει γ ίνει προ πολλού πλήρως κατανοητό τι θέλω, ποιος είναι ο στόχος εκείνου του επικίνδυνου συνθήματος που είναι τίτλος του τελευταίου μου βιβλίου : Πέρα από το

καλό και το κακό. -Τουλάχιστον αυτό δεν σημαίνει «Πέρα από το καλό και το Κακό» .

Σημείωση : Αρπάζω την ευκαιρία που μου προσφέρει αυτή εδώ η πραγματεία , για να εκφράσω δημόσια και τυπικά

μια επιθυμία που προηγουμένως εκδήλωσα μόνο σε περι­ στασιακές συζητήσεις μου με λογίους : ότι δηλαδή οποιαδή­

ποτε φιλοσοφική σχολή μπορεί να προωθήσει, με μια σειρά ακαδημαϊκών βραβευόμενων δοκιμίων , τις σπουδές της ι­ στορίας της ηθικής -ίσως το παρόν βιβλίο να χρησιμεύσει

στο να δοθεί μια γερή ώθηση προς αυτή την κατεύθυνση. Σε περίπτωση που αυτή η ιδέα θα μπεί σ · εφαρμογή, προ­ τείνω το ακόλουθο θέμα : αξίζει την προσοχή των φιλολό­ γων και των ιστορικών καθώς και των επαγγελματιών φ ιλο­

σόφων : Τι ενδείξεις δίνει η γλωσσολογία και ιδιαίτερα η μελέτη

της ετυμολογίας για την ιστορία της εξέλιξης των ηθικών εννοιών; Από την άλλη μεριά είναι εξίσου αναγκαίο να κερδίσεις το ενδιαφέρον των φυσιολόγων και των γιατρών γι · αυτά τα

προβλήματα (για την αξία των μέχρι τώρα αποδεκτών αξιο­

λογήσεων) · έτσι θα μπορούσε να επιτραπεί στους ακαδη ­ μαϊκούς φιλοσόφους να ενεργήσουν και στην προκειμένη

περίπτωση σα δικηγόροι και μεσολαβητές , αφού κατόρθω103


σαν, γενικά, στο παρελθόν να μεταμορφώσουν τις αρχικά τόσο περιορισμένες και δύσπιστες σχέσεις ανάμεσα στη φιλολογία, τη φυσιολογία και την ιατρική σε μια φιλικότατη

και γονιμότατη ανταλλαγή απόψεων. Πραγματικά, για κάθε

πίνακα αξιών, για κάθε «Πρέπει» γνωστό στην ιστορία ή

στην εθνολογία , απαιτείται , πρώτα , μια φυσιολογική έρευνα και ερμηνεία παρά μια ψυχολογική· και όλα τους έχουν την

ανάγκη μιας κριτικής από μέρους της ιατρικής επιστήμης . Το ερώτημα ποια είναι η αξία αυτού ή του άλλου πίνακα αξιών και ••ηθικών» θα μπορούσε να ιδωθεί ι<άτω από τις πιο

διαφορετικές προοπτικές · γιατί δεν μπορούμε να αναλύ­ σουμε εύκολα το πρόβλημα «αξία προς τι;» Για παράδειγμα , κάτι που θα είχε φανερή αξία σε σχέση με τη μεγαλύτερη

δυνατότητα επιβίωσης μιας ράτσας (ή με την επαύξηση της

ικανότητας προσαρμογής σ· ένα ορισμένο κλίμα ή με τη διατήρηση του μεγαλύτερου αριθμού ατόμων) δεν θα είχε

καθόλου την ίδια αξία αν επρόκειτο για το ζήτημα της παραγωγής ενός δυνατότερου τύπου. Η ευημερία των πολ­ λών και η ευημερία των λίγων είνα ι αντίθετες αξιολογικές

οπτικές : το να θεωρήσουμε ότι η πρώτη έχει τερη αξία , ας το αφήσουμε στην αφέλεια των

λόγων.

- · Ολες

οι

επιστήμες

θα

πρέπει

a priori ανώ­ · Αγγλων βιο­

στο

εξής

να

ε τοιμάσουν το δρόμο για το μελλοντικό έργο των φιλοσό­

φων : αυτό το έργο συνίσταται στη λύση του προβλήματος της αξίας, στον καθορισμό μιας ιεραρχίας αξιών

104


Δεύτερη Πραγμ(Ιτεία

«· Ενοχη~•,

«κακή συνείδηση»

και τα όμοιά τους


1 Η ανατροφή ενός ζώου που να μπορεί να υπόσχεται

64

-μήπως δεν είναι αυτό το παράδοξο καθήκον που ανέλαβε

η ίδια η φύση σε σχέση με τον άνθρωπο; Το γεγονός ότι το πρόβλημα έχει λυθεί κατά ένα μεγάλο

βαθμό,

μπορεί να

φανεί εντελώς

περίεργο

σε

οποιονδήποτε εκτιμά την ένταση της αντίeετης δύναμης

της επιληόμοσύνης . Η ικανότητα να ξεχνάς απλά μια vis inertiaθ 64.

66

65

δεν είναι

όπως μπορεί να φανταστεί κανείς

Φράση-κλειδί για την κατανόηση της ανθρωπολογίας του Νίτσε . Ο

άνθρωπος, «το ζώο που μπορεί να υπόσχεται», περιέχει δυνάμει τον μελ­

λοντικό άνθρωπο , τον ανώτερο άνθρωπο. Η υπόσχεση γίνετα ι προοmικά υπόσχεση που δίνει στον εαυτό του, γίνεται διευθέτηση του μέλλοντός του απ' αυτόν τον ίδιο. Χωρίς αυτή του την ιδιότητα που τον διαφοροποιεί

από τα ζώα, ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε ποτέ να περάσει στην άλλη όχθη

-

στην πραγμάτωσή του . Ο Νίτσε ωστόσο δεν τόνισε ποτέ αρκετά

αυτό το στοιχε ίο που υπάρχει δυνάμει σ· όλους τους ανθρώπους· έτσι αρνήθηκε να προτείνει σ · όλους το σχέδιο του ανώτερου ανθρώπου και συνεπώς διατήρησε το βαθύ χάσμα που άνοιξε ανάμεσά τους η οντολογ.ία

. . 65.

του

Στον δεύτερο από τους Παράκαιρους στοχασμούς, ο Νίτσε προ­

σεγγίζει την ιστορία μέσα από το πρίσμα της ωφέλειάς της για τη ζωή. Οι

τρεις έννοιες που χρησιμοποιεί στη μελέτη του της ιστορίας είναι το ιστο­ ρικό, το ανιστορικό και το υπεριστορικό . Το ιστορικό είναι η μορφή της μνήμης, η μνήμη της παρελθούσας ιστορίας που είναι αναγκαία στο άτομο ή στον λαό για την επιβίωσή του, τη διατήρηση της ταυτότητάς του , την

κατανόηση της ιστορικής του συνέχειας . Το ανιστορικό είναι η μορφή της επιλησμοσύνης · χωρ ίς αυτήν ο λαός δεν μπορεί να δημιουργήσει τίποτε

καινούριο. Για να δημιουργήσει, πρέπει ν · αποκολληθεί από το παρελθόν. Η ικανότητα του ανθρώπου να θυμάται , να αισθάνεται ιστορικά , συνδέεται με το μέλλον μέσω της υπόσχεσης που κατοχυρώνει η μνήμη . Η ικανότητα

του ανθρώπου να ξεχνά , να αισθάνεται ανιστορικά , συνδέετα ι με το μέλ­

λον μέσω της δημιουργίας του καινούργιου που διασφαλiζει η λήθη του παλιού .

66.

Δύναμη αδράνειας .

107


επιπόλαιος · μάλλον είναι μια ενεργητική και θετική ικανό­

τητα αναστολής με την πιο αυστηρή έννοια του όρου, η

οποία είναι υπεύθυνη για το γεγονός ότι αυτό που βιώ­ νουμε και απορροφούμε μέσα μας, γίνεται τόσο λίγο συνει­

δητό κατά τη στιγμή της χώνεψης (θα μπορούσαμε να

ονομάσουμε αυτή τη διαδικασία «ψυχική αφομοίωση») όσο

και η πολλαπλή διαδικασία που λαμβάνει χώρα κατά τη φυσική θρέψη -η επονομαζόμενη

«αφομοίωση» . Το να

κλείνουμε για ένα διάστημα τις πόρτες και τα παράθυρα

της συνείδησης, το να παραμένουμε ανενόχλητοι από τον θόρυβο και του αγώνα που γίνεται μέσα στον υποχθόνιο

κόσμο των χρήσιμων οργάνων μας που δουλεύουν το ένα σε συνεργασία με το άλλο και εναντίον του άλλου· λίγη

ησυχία, λίγη

tabula rasa

της συνείδησης για να κάνουμε

χώρο σε νέα πράγματα, κυρίως σε πιο ευγενείς λειτουρ­ γίες και λειτουργούς, σε ρύθμιση, πρόβλεψη, προσχεδια­ σμό (γιατί ο οργανισμός μας είναι ολιγαρχικά οργανωμένος)

-αυτό είναι το όφελος της ενεργητικής επιλησμοσύνης που μοιάζει με θυρωρό , με φύλακα της ψυχικής τάξης, της

ηρεμίας, της εθιμοτυπίας: αμέσως γίνεται φανερό πως δεν μπορεί να υπάρξει ευτυχία, ευδιαθεσία, ελπίδα, υπερηφά­ νεια, παρόν χωρίς την επιλησμοσύνη. Ο άνθρωπος, που ο

ανασταλτικός του μηχανισμός έχει πάθει βλάβη και παύει

να λειτουργεί καλά, μπορεί να συγκριθεί (κι όχι μόνο να συγκριθεί) μ· έναν δυσπεπτικό που δεν μπορεί να «ολοκλη­

ρώσει» τίποτα. Τώρα, αυτό το ζώο που έχει ανάγκη να ξεχνά, για το οποίο η λήθη αποτελεί μια δύναμη, μια μορφή ρωμαλέας

υγείας, έχει αναπτύξει μέσα του μια αντίθετη ικανότητα, μια μνήμη, με τη βοήθεια της οποίας εξουδετερώνει σε ορισμένες περιπτώσεις την επιλησμοσύνη -σε κείνες δη­

λαδή τις περιπτώσεις όπου πρόκειται να δώσει μια υπό­ σχεση.

Συνεπώς

δεν

πρόκειται

για

μια απλή

παθητική

αδυναμία να απαλλαγεί κανείς από μια εντύπωση, για μια

απλή δυσπεψία που την προκάλεσε ένας λόγος που έδωσε κάποτε και τον οποίο δεν μπορεί να «εκπληρώσει» αλλά για 10Β


μια ενεργητική θέληση για τη συνέχιση ενός πράγματος

που επιθύμησε κάποτε. για μια πραγματική μνήμη της θέλη­ σης : έτσι ώστε ανάμεσα στο αρχικό

«θέλω»,

«θα κάνω

αυτό>>. και στην πραγματική εκφόρτιση της θέλησης. στην πράξη της , μπορεί να παρεμβληθεί ένας κόσμος από παρά­ ξενα και καινούργια πράγματα, περιστατικά, ακόμη και πρά­

ξεις θέλησης, χωρίς να σπάει η μακριά αυτή αλυσσίδα της θέλησης . Μα πόσα πράγματα δεν προϋποθέτει αυτό! Για να

μπορεί ο άνθρωπος να διευθετε:ί το μέλλον του κατ· αυτό τον τρόπο. χρειάστηκε πρώτα πρώτα να μάθει να διακρίνει το αναγκαίο απ· το τυχαίο, να σκέφτεται αιτιοκρατικά, να βλέπει τις μακρινές πιθανότητες σα να· τανε παρούσες και

να τις προβλέπει, ν· αποφασίζει με σιγουριά ποιος είναι ο σκοπός και ποια τα μέσα για το σκοπό , και γενικά να ξέρει να υπολογίζει και να λογαριάζει. Χρειάστηκε να γίνει ο ί­ διος ο άνθρωπος πρώτα απ· όλα υπολογίσιμος, κανονικός, αναγκαίος ακόμα και όσο αφορά την παράσταση του ίδιου του του εαυτού, για να μπορέσει τελικά. όπως κι ένας που

δίνει μια υπόσχεση, να εγγυηθεί για το ίδιο του το μέλλον!

2 Αυτή ακριβώς είναι η μακρά ιστορία της καταγωγής της ευθύνης Το έργο της ανατροφής ενός ζώου που να μπο­ ρεί να υπόσχεται, προφανώς εμπεριέχει και προϋποθέτει ως προπαρασκευαστικό καθήκον το να γίνει πρώτα πρώτα ο

άνθρωπος , μέχρι έναν ορισμένο βαθμό, αναγκαίος, ομοιό­ μορφος , όμοιος ανάμεσα σ · όμοιους, κανονικός και συνε­

πώς υπολογίσιμος . Η τεράστια εργασία αυτού που ονόμασα «ηθικότητα των ηθών>> (Χαραυγή, αποσπ.

67 .

9, 14, 16) 6 7

Ο Νίτσε μας δίνει τον ορισμό της ηθικότητας των ηθών στην

Χαραυγή, απόσπ.

9.

Ηθικότητα είναι υπακοή στα ήθη, δηλαδή στον πατρο­

παράδοτο τρόπο συμπεριφοράς και αξιολόγησης . Αρχικά όλα ήταν ήθη κι

109


εργασία που έκανε ο άνθρωπος πάνω στον ίδιο του τον

εαυτό . κατά το μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξης του ανθρώ­ πινου είδους, ολόκληρη η προϊστορική του εργασία, βρίσκει

εδώ το νόημά της, τη μεγαλύτερή της δικαίωση, παρόλη τη σκληρότητα, την τυραννία, την ανοησία και την ηλιθιότητα που εμπεριέχει : ο άνθρωπος με τη βοήθεια της ηθικότητας των ηθών και του ζουρλομανδύα του κοινωνικού κατανα­

γκασμού έγινε υπολογίσίμος . Αν τοποθετήσουμε τους εαυτούς μας στο τέλος της

τεράστιας αυτής διαδικασίας , εκεί όπου το δένδρο δίνει τελικά τους καρπούς του, όπου η κοινωνία και η ηθικότητα των ηθών της αποκαλύπτουν τελικά αυτό που για την επί­

τευξή του δεν ήταν παρά απλά μέσα : τότε θα ανακαλύ­ ψουμε ότι το ωριμότερο φρούτο είναι το κυρίαρχο άτομο, όμοιο μόνο με τον εαυτό του, που έχει απελευθερωθεί από την ηθικότητα των ηθών. αυτόνομο και υπερηθικό (γιατί το

«αυτόνομο» και το «ηθικό•• αλληλοαποκλείονται) 68 , με δυο λόγια,

ο άνθρωπος

με τη δική του ανεξάρτητη, διηνεκή

θέληση, που μπορεί να υπόσχεται -και μέσα του μια περή-

όποιος ήθελε να υψωθεί πάνω απ· αυτά , έπρεπε να γίνει νομοθέτης , να φτιάξει καινούργια .

Η ηθικότητα διατάσσει την υπακοή στο έθιμο όχι

επειδή αυτό είναι ωφέλιμο στο άτομο αλλά για να επιβεβαιωθεί η ηγεμονία

του εθίμου. της παράδοσης. Η ηθικότητα των ηθών ισοδυναμεί με τον κοινωνικό καταναγκασμό . Το άτομο που έχει μάθει να υπακούει σε μια

θεσπισμένη αναγκαιότητα , θα μάθει κάποτε να υπακούει μόνο στη δική

του συνθήκη, στον εαυτό του .

· Ολη η αυτοπειθαρχία και η εγκράτεια που

απαιτήθηκαν για την τήρηση νόμων που έθεσαν άλλοι , μπορούν τώρα να

χρησιμεύσουν στην ενδυνάμωση της δικής του θέλησης

- έτσι ώστε ο

ελεύθερος άνθρωπος να γίνει ο νομοθέτης του ίδιου του του εαυτού .

68.

Εδώ ο Νίτσε υπαινίσσεται την ηθική του Καντ και συγκεκριμένα

την aρχή του της aυτονομίας της θέλησης : η θέληση κάθε λογικού όντος νοούμενη ως θέληση που συστήνει μια καθολική νομοθεσία, μ · άλλα λόγια

η θέληση που επιβάλλει στον εαυτό της το νόμο της , είναι αυτόνομη. Πρβλ. την τέταρτη διατύπωση της κατηγορικής προσταγής : «πράττε μόνο έτσι ώστε η θέλησή σου μέσω του γνώμονά της να μπορεί να θεωρεί τον

εαυτό της ταυτόχρονα ως καθολικό νομοθέτη» (Καντ, Τα θεμέλια της μεταφυσικής των ηΘών,

110

19Β4 , Δωδώνη) .


φανη, παλλόμενη σ· όλους τους μυς της συνείδηση

των

όσων τελικά έχει πετύχει και ενσωματώσει , μια συνείδηση

της δύναμής του και τη ς ελευθερίας, μια αίσθηση ολοκλή­ ρωσης της aνθρωπότητας. Αυτό το χειραφετημένο άτομο,

που μπορεί πραγματικά να υπόσχεται, αυτός ο κύριος της ελεύθερης ~έλησης, αυτός

ο κυρίαρχος -πώς θα

'ταν

δυνατό να μην ξέρει πόσο πιο ανώτερος είναι απ· όλους

εκείνους ποιJ δεν μπορούν να υποσχεθούν και να εγγυη­ θούν για τον εαυτό τους, πόση εμπιστοσύνη, πόσο φόβο, πόσο σεβασμό εμπνέει -τα «αξίζει>> και τα τρία- και πώς

μέσω αυτής της αυτοκυριαρχίας του γίνεται αναγκαστικά κυρίαρχος των περιστάσεων, της φύσης και όλων των πιο

αναξιόπιστων και με μικρότερη θέληση πλασμάτων; Ο «ε­

λεύθερος» άνθρωπος, ο κάτοχος μιας διηνεκούς, άθραυ ­ στης θέλησης, κατέχει επίσης και το μέτρο της αξίας­ ξεκινώντας από τον εαυτό του και κοιτώντας τους άλλους, τιμά ή περιφρονεί· και καθώς αναγκαστικά τιμά τους ισά­

ξιούς του, τους δυνατούς και τους αξιόπιστους (εκείνους που μπορούν να υπόσχονται) -όλους εκείνους που υπόσχο­ νται διστακτικά, σπάνια, αργά, δηλαδή σαν κυρίαρχοι, που

είναι φειδωλοί στην εμπιστοσύνη τους, που η εμπιστοσύνη

τους είναι σημάδι διάκρισης, που δίνουν τον λόγο τους σαν κάτι στο οποίο μπορεί να βασίζεται κανείς γιατί ξέρουν τον

εαυτό τους αρκετά δυνατό ώστε να τον κρατήσουν ακλό­ νητο σε πείσμα των ατυχημάτων και «της μοίρας>> ακόμη

-όμοια φυλάει μια κλωτσιά για τους αδύναμους φαφλατά­ δες που υπόσχονται χωρίς να είναι σε θέση να το κάνουν

και μαστίγιο για τον ψεύτη που με το που ανοίγει το στόμα

του παραβαίνει τον λόγο του . Η περήφανη επίγνωση του εξαιρετικού προνομίου της ευθύνης, η συνείδηση της σπά­ νιας αυτής ελευθερίας, η κυριαρχία αυτή πάνω στον εαυτό

του και στη μοίρα του , έχει ριζώσει βαθιά μέσα του και του έγινε ένστικτο, το κυρίαρχο ένστικτο. Πώς θα ονομάσει αυτό το κυρίαρχο ένστικτο αν υποθέσουμε πως αισθάνεται

την ανdγκη να του δώσει ένα όνομα; Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία: ο κυρίαρχος αυτός άνθρωπος θα το ονομάσει

111


συνείδησή του.

3 Συνείδησή του; -Δεν είναι δύσκολο να μαντέψουμε ότι

η έννοια της «συνείδησης» που εδώ τη συναντούμε σήΊν υψηλότερη, σχεδόν εκπληκτική εκδήλωσή της, έχει πίσω της μια μεγάλη ιστορία και ποικιλία μορφών . Το να μπορεί

κανείς να εγγυάται για τον εαυτό του και μάλιστα να το κάνει με υπερηφάνεια, επομένως το να μπορεί και να αuτο­ επι8ε8αιώνεται -aυτό είναι, όπως είπα και πριν, ένας ώρι­ μος καρπός αλλά και όψιμος επίσης: πόσον καιρό πρέπει να

· μεινε ρος

ο καρπός αυτός κρεμασμένος απ· το δένδρο, άγου­

και ξυνός!

Και για πολύ περισσότερο ακόμη

καιρό

τίποτα δεν έδειχνε ότι θα φανεί ένας τέτοιος καρπός: κανείς δεν είχε υποσχεθεί την εμφάνισή του, αν και όλα πάνω στο δένδρο προετοιμάζονταν γι· aυτόν και αυξάνο­

νταν για χάρη του!

«Πώς μπορεί κανείς να δημιουργήσει μνήμη στο αν­ θρώπινο ζώο; Πώς μπορεί να aποτυπώσει κανείς σ ' αυτή την εν μέρει βραδύνοη, εν μέρει επιπόλαιη νόηση, που

προσηλώνεται μόνο στην περαστική στιγμή, κάτι που να μεί­ νει για πάντα ; »

Μπορεί κανείς κάλλιστα να σκεφτεί ότι οι απαντήσεις και οι μέθοδοι που επινοήθηκαν για την επίλυση αυτού του αρχέγονου προβλήματος δεν ήταν και τόσο τρυφερές · ίσως μάλιστα να μην υπήρξε τίποτε πιο φοβερό και πιο αλλόκοτο σ · ολόκληρη την προϊστορία του ανθρώπου από τη μνημοτεχνική του. «Για να μείνει κάτι στη μνήμη πρέπει

να αποτυπωθεί με πυρωμένο σίδερο · μόνο αυτό που δεν παύει να προκαλεί πόνο μένει στη μνήμη» -αυτό είναι ένας βασικός νόμος της πανάρχαιης (και πιο μακρόχρονης , δυ­

στυχώς) ψυχολογίας πάνω στη γη. Μπορεί κανείς ακόμα να

πει ότι παντού όπου στη γη η επισημότητα, η σοβαρότητα,

112


το μυστήριο και τα ζοφερά χρώματα εξακολουθούν να δια­ κρίνουν τη ζωή των ανθρώπων και των λαών, συνεχίζει να

επενεργεί κάτι από τη φρίκη που κάποτε συνόδευε κάθε υπόσχεση, κάθε ενέχυρο και όρκο: το παρελθόν, το απώ­ τατο, βαθύτατο και σκληρότατο παρελθόν ξυπνάει και ζει μέσα μας κάθε φορά που γινόμαστε «σοβαροί••. Οποτεδή­ ποτε αισθάνθηκε ο άνθρωπος την ανάγκη να δημιουργήσει

μια μνήμη για τον εαυτό του , δεν μπόρεσε να το κάνει

χωρίς αίμα, βασανιστήρια και θυσίες- οι πιο φοβερές θυσίες και τα πιο φοβερά βασανιστήρια (όπως η θυσία του πρωτό­

τοκου}, οι πιο aποκρουστικοί ακρωτηριασμοί (ο ευνουχισμός, για παράδειγμα},

οι πιο aπάνθρωπες τελετουργίες κάθε

θρησκευτικής λατρείας (και όλες οι θρησκείες είναι στο εσώτατο βάθος τους συστήματα αγριοτήτων) -όλα αυτά

έχουν την προέλευσή τους στο ένστικτο εκείνο που ανα­ γνώρισε ότι ο πόνος είναι το ισχυρότερο βοηθητικό μέσο

για τη μνημοτεχνική .

Εδώ ανήκει , από μια ορισμένη . άποψη, ολόκληρος ο aσκητισμός: μερικές ιδέες πρέπει να γίνουν ανεξάλειπτες,

διαρκώς παρούσες , αλησμόνητες, «έμμονες•• με σκοπό την ύπνωση ολόκληρου του νευρικού και διανοητικού συστήμα­

τος μέσω αυτών των «έμμονων ιδεών•• -και οι aσκητικές διαδικασίες και τρόποι ζωής είναι μέσα για την απελευθέ­

ρωση αυτών των ιδεών από τον ανταγωνισμό όλων των άλλων ιδεών, έτσι που να γίνουν «αλησμόνητες».

· Οσο

πιο

κακή μνήμη είχε η ανθρωπότητα, τόσο πιο φοβερή ήταν η

όψη των εθίμων της· η αυστηρότητα του ποινικού κώδικα μάς παρέχει ένα ιδιαίτερα σημαντικό μέτρο για να μετρή­

σουμε την προσπάθεια που έπρεπε να καταβληθεί για να

υπερνικηθεί η επιλησμοσύνη και για να διατηρηθούν παρό­

ντα στη μνήμη αυτών των σκλάβων του στιγμιαίου αισθήμα­

τος και της επιθυμίας

μερικό πρωτόγονα αιτήματα της

κοινωνικής ζωής.

Εμείς οι Γερμανοί σίγουρα δεν θεωροuμε τοuς εαυ­

τούς μας ιδιαίτεpα απάνθρωπο και σκληρόκαρδο λαό, κι ακόμη λιγοτερο ιδιαίτερα επιπόλαιο λαό που ζει μόνο για το

113


σήμερα· μα αρκεί κανείς να κοιτάξει τους προηγούμενους ποινικούς κώδικες για να καταλάβει πόση προσπάθεια χρει­ άζεται πάνω στη γη για να ανατραφεί ένα «έθνος στοχα­

στών» (θέλω να πω , το έθνος της Ευρώπης στο οποίο συναντούμε ακόμα και σήμερα το μεγαλύτερο βαθμό εμπι­

στοσύνης, σοβαρότητας, έλλειψης γούστου και πρακτικού πνεύματος -και που με τέτοιες ιδιότητες πήρε το δικαίωμα να ανατρέφει κάθε είδους Ευρωπαίων μανδαρίνων). Τούτοι

οι Γερμανοί απέκτησαν μια μνήμη χρησιμοποιώντας φοβερά

μέσα για να κυριαρχήσουν πάνω στα βασικά πληβεία ένστι­

κτά τους και στην ζωώδη χοντροκοπιά τους. Σκεφτείτε τις παλιές γερμανικές τιμωρίες: τον λιθοβολισμό , για παρά­

δειγμα (τα έπη θέλουν τις μυλόπετρες να πέφτουν πάνω στα κεφάλια των ενόχων), το δέσιμο στον τροχό (την πιο χαρακτηριστική

επινόηση και ειδικότητα της γερμανικής

μεγαλοφυίας στον τομέα της τιμωρίας!), το παλούκωμα, τον

διαμελισμό ή το ποδοπάτημα από τα άλογα (τον διαμελισμό τέσσερα κομμάτια}, το βράσιμο του εγκληματία μέσα σε λάδι ή κρασί (που χρησιμοποιούνταν και κατά τον δέκατο

τέταρτο και δέκατο πέμπτο αιώνα), το δημοφιλές γδάρσιμο (το βγάλσιμο λουρίδων), το ξεκόλλημα σάρκας από το στή­

θος κι ακόμα το άλειμμα του ενόχου με μέλι που στη συνέ­ χεια εκτίθετο κάτω από τον καυτερό ήλιο, για να τον φάνε

οι μύγες .

Με τη βοήθεια τέτοιων εικόνων και μεθόδων

κατάφεραν στο τέλος να αποτυπώσουν στη μνήμη πέντε­

έξι «δεν θέλω», για τα οποία έδινε κανείς την υπόσχεσή του ώστε να μπορεί να ζει απολαμβάνοτας τα πλεονεκτή­

ματα της κοινωνίας -και , πραγματικά, με τη βοήθεια αυτού του είδους της μνήμης κατέληξαν να γίνουν «λογικοί»! Αχ ,πόσο ακριβά πληρώθηκαν το λογικό, η σοβαρότητα, η

κυριαρχία πάνω

στα

αισθήματα,

όλο αυτό το σκοτεινό

πράγμα που ονομάζεται διαλογισμός, όλ ' αυτά τα προνόμια

και τα επιδεικτικά έργα του ανθρώπου! Πόσο αίμα και φρίκη βρίσκεται στο βάθος όλων των «Καλών πραγμάτων»!

114


4 Μα πώς ήλθε στον κόσμο εκείνο το άλλο «σκοτεινό

πράγμα>>, η συνείδηση της ενοχής, η <<κακή συνείδηση»;

-

Και σ' αυτό το σημείο επιστρέφουμε στους γενεαλόγους της ηθικής. Θα το ξαναπώ -ή μήπως δεν το 'πα ακόμα;­

δεν αξίζουν τίποτα. Δεν διαθέτουν παρά μερικές σπιθαμές προσωπικής ,εμπειρίας, καθαρά σύγχρονης· καθόλου γνώση

ή θέληση για γνώση του παρελθόντος ακόμη λιγότερο ένα ιστορικό ένστικτο,

αυτή τη «δεύτερη όραση>> που είναι

εντελώς αναγκαία εδώ πέρα -και παρόλα αυτά καταπιάνο­ νται με την ιστορία της ηθικής: είναι δικαιολογημένο λοιπόν

που τα συμπεράσματά τους απέχουν πάρα πολύ από την αλήθεια. Είχαν ποτέ αυτοί οι γενεαλόγοι της ηθικής έστω και την πιο μακρυνή υποψία, ότι,λόγου χάρη, η βασική ηθική

έννοια Schuld έχει την καταγωγή της στην πολύ υλιστική έννοια

Schulden 69 ;

χτηκε

εντελώς

·Η ότι η τιμωρία, ως αντίποινα, εξελί­

ανεξάρτητα

από

κάθε προϋπόθεση

για

ελευθερία ή ανελευθερία της θέλησης; -Σε σημείο που για να μπορέσει το ζώον <<άνθρωπος» να αρχίσει να κάνει τις πολύ πιο πρωτόγονες διακρίσεις ανάμεσα στις έννοιες ••εκ προμελέτης>>,

«εξ αμελείας>>, «τυχαία>>, «υπεύθυνος>> και

στις αντίθετές τους και να τις λαμβάνει υπόψη του στον

καθορισμό των ποινών, χρειάστηκε να φτάσει σ· ένα υψηλό

σημείο ανθρωπισμού; Η τόσο προφανής, σήμερα, και φαινο­ μενικά τόσο φυσική κι αναπόφευκτη ακόμα ιδέα που χρησί­

μευσε σαν εξήγηση στο ερώτημα πώς εμφανίστηκε το αίσθημα της δικαιοσύνης πάνω στη γη -ότι «ο εγκληματίας

είναι αξιόποινος επειδή μπορούσε να ενεργήσει διαφορε­ τικά»

-

είναι πραγματικά μια εξαιρετικά όψιμη και εκλεπτυ­

σμένη μορφή της ανθρώπινης κρίσης και συμπερασμού: όποιοι; την μrταθέτrι στην αρχή. παpανοrί κατά χονδρο­

ειδή τρόπο την ψυχολογία της παλιότερης aνθρωπότητας. Κατά τη μεγαλύτερη περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας δεν 69. Στα γερμανικ6 $chuld : ενοχή και $chuld(en): χρέος (η).

115


τιμωρούσαν επειδή θεωρούσαν τον αδικούντα υπεύθυνο

για την πράξη του· επομένως δεν το

· καναν

με τη σκέψη

ότι μόνο ο ένοχος πρέπει να τιμωρείται: μάλλον τιμωρού­

σαν , όπως οι γονείς ακόμη και σήμερα τιμωρούν τα παιδιά τους , από οργή για κάποια ζημιά ή βλάβη, που ξεσπούσε

πάνω σ · αυτόν που την είχε προκαλέσει

-

αλλά αυτή η

οργή συγκρατούνταν και τροποποιούνταν από την ιδέα ότι κάθε ζημιά έχει το ισοδύναμό της κι ότι μπορεί πραγματικά

να ξεπληρωθεί. έστω και μόνο με τον πόνο εκείνου που προξένησε τη ζημιά. Κι από πού άντλησε το δύναμή της

αυτή η πανάρχαιη, βαθιά ριζωμένη και ίσως αξερρίζωτη σήμερα ιδέα

-

η ιδέα μιας ισοδυναμίας ανάμεσα στη ζημιά

και τον πόνο; Το έχω ήδη φανερώσει: από τη σχέση συμβο­

λαίου ανάμεσα σε πιστωτή και )(Ρεώστη,

που είναι τόσο

παλιά όσο και η ιδέα των «νομικών υποκειμένων» και που με τη σειρά της ανάγεται στις βασικές μορφές της αγοράς,

πώλησης, aντιπραγματισμού, εμπορίου και συναλλαγής.

5 · Οταν

συλλογιζόμαστε αυτές τις σχέσεις συμβολαίου

σίγουρα νιώθουμε κάποια υποψία και αποστροφή για τους ανθρώπους του παρελθόντος που τις δημιούργησαν ή που · τις επέτρεψαν . Αυτό θα έπρεπε να το περιμένουμε ύστερα από τις προηγούμενες παρατηρήσεις μας . Εδώ ακριβώς δίνονταν οι υποσχέσεις εδώ ακριβώς ήταν αναγκαίο να δημιουργηθεί

μια

μνήμη

σ·

αυτόν που

υπόσχονταν· σ·

αυτές τις σχέσεις βρίσκουμε, όπως μπορεί κανείς να υπο­

ψιαστεί, μια τεράστια σκληρότητα, αγριότητα και πόνο. Ο χρεώστης, για να εμπνεύσει εμπιστοσύνη όσον αφορά την υπόσχεσή του για εξόφληση του χρέους. για να δώσει μια εγγύηση για τη σοβαρότητα και την ιερότητα της υπόσχε ­

σής του, για να αποτυπώσει στη συνείδησή του την εξό­ φληση του χρέους ως καθήκον και υποχρέωσή του , συνά-

116


πτει ένα συμβόλαιο με τον πιστωτή και βάζει ως ενέχυρο, για την περίπτωση που δεν θα μπορούσε να ξεπληρώσει το

χρέος του , κάτι άλλο που βρίσκεται «υπό την κατοχή του" και που το εξουσιάζει· για παράδειγμα το σώμα του, τη

γυναίκα του, την ελευθερία του ή ακόμα και τη ζωή του (ή κάτω από ορισμένες θρησκευτικές προϋποθέσεις , ακόμα

και τη μετά θάνατον μακαριότητά του, τη σωτηρία της ψυχής του και τελικά και τη γαλήνη του τάφου του : έτσι

συνέβαινε στην Αίγυπτο, όπου το πτώμα του χρεώστη δεν έβρισκε γαλήνη ακόμη και στον τάφο -και για τους Αιγύ­ πτιους μια τέτοια γαλήνη είχε μεγάλη σημασία) . Κυρίως, όμως, ο πιστωτής μπορούσε να υποβάλλει σε οποιαδήποτε ταπείνωση

και

βασαν ι στήριο

το σώμα του χρεώστη ·

για

παράδειγμα να του κόψει ένα κομμάτι τόσο μεγάλο όσο του φαινόταν ότι αναλογούσε με το μέγεθος του χρέους

-

και

βάσει αυτής της αντίληψης δημιουργήθηκαν παντού κι από πολύ νωρίς ακριβείς εκτιμήσεις , νομικές εκτιμήσεις , μερι­ κές

φορές

ανατριχιαστικές

στη

λεπτομέρειά τους, της

αξίας διαφόρων μελών και μερών του σώματος . rι · αυτό και

θεωρώ πρόοδο , απόδειξη μιας πιο ελεύθερης , πιο γενναιό­ δωρης, πιο ρωμαϊκής αντίληψης περί νόμου , τη διάταξη της ρωμαϊκής Δωδεκαδέλτου που όριζε ότι δεν είχε σημασία αν

ο πιστωτής, σε μια τέτοια περίπτωση, έκοβε περισσότερο ή λιγότερο

κρέας :

«si

plυs minυsνe secυerunt,

ne traude

esto>>. Ας καταστήσουμε σαφή τη λογική αυτής της μορφής αποζημίωσης: γιατί είναι αρκετά περίεργη. Η ισοδυναμία

εξασφαλίζεται από το ότι ο πιστωτής δέχεται , αντί για την άμεση αποζημίωση για μια ζημιά που έγινε (δηλαδή,αντί για

χρήματα, γη, κάθε είδους ιδιοκτησία), μια αποζημίωση εv είδει ικαvοποίrισrις -την ικανοποίηση να μπορεί να ασκεί ελεύθερα τη δύναμή του πάνω σε όποιον είναι αδύναμος ,

την ηδονή «de faire le mal pour le plaisir de /e faire"

70

,

την απόλαυση της βιοπραγίας . Αυτή η απόλαυση eα είναι

70.

Να κάνεις το κακό από ευχαρίστηση να το κάνεις.

117


τόσο μεγαλύτερη όσο χαμηλότερη είναι η κοινωνική θέση

του χρεώστη· έτσι μπορεί να του φανεί σαν η νοστιμότερη μπουκιά , σαν μια πρώτη γεύση ανώτερης κοινωνικής θέσης .

Μέσω της «τιμωρίας» του χρεώστη, ο πιστωτής συμμετέχει στο δίκαιο των κυρίων : επιτέλους, για μια φορά, δοκιμάζει το υψηλό συναίσθημα τού να μπορεί να περιφρονεί και να κακομεταχειρίζεται κάποιον ως «κατώτερό του»

ή τουλά­

-

χιστον, αν το δικαίωμα της τιμωρίας και η εκτέλεσή της έχει περάσει στις «αρχές», να μπορεί να βλέπει να τον περιφρονούν

μίωση

και να τον κακομεταχειρίζονται.

επομένως

συνίσταται

σε

μια

εντολή

Η αποζη­

και

σ·

ένα

δικαίωμα για σκληρότητα .

6 Απ'

αυτή λοιπόν τη σφαίρα, τη σφαίρα των νομικών

υποχρεώσεων, γεννήθηκε ο κόσμος των ηθικών εννοιών, της «ενοχής» , της ••συνείδησης» , του ••καθήκοντος», της «ιερότητας του καθήκοντος»: η αρχή του κόσμου αυτού,

όπως και η αρχή κάθε μεγάλου πράγματος πάνω στη γή, έχει ποτιστεί απ ' άκρη σ· άκρη και για πολύ καιρό, με αίμα.

Και δεν θα μπορούσαμε ακόμη να προσθέσουμε ότι, στο βάθος, αυτός ο κόσμος δεν έχασε ποτέ την χαρακτηριστική μυρωδιά του αίματος και των βασανιστηρίων ; (Ακόμη και

στον γέρο-Καντ : η κατηγορική προσταγή μυρίζει σκληρό­ τητα). Εδώ επίσης σχηματίστηκε για πρώτη φορά εκείνο το περίεργο σύμπλεγμα των ιδεών «ενοχή και πόνος»

-

που

ακόμα και σήμερα είναι αδιάσπαστες . Και ξαναρωτώ: σε τι βαθμό μπορεί ο πόνος να αντισταθμίσει τα χρέη βαθμό που το να προκαλείς πόνο ήταν

71

; Στο

κάτι που έδινε

μεγάλη ευχαρίστηση, στο βαθμό που αυτός που είχε αδικη­ θεί έπαιρνε ως αντιστάθμισμα για την ζημιά που είχε

71. SchUΙden : ενοχές ή ΧΡέη .

118

uno-


στεί, συμπεριλαμβανόμενης και της δυσαρέσκειας από τη ζημιά, μια εξαιρετική aπόλαυση : να προκαλε ί πόνο

πραγματική γιορτή,

κάτι που,

όπως

μια

-

είπα, έπαιρνε τόσο

μεγαλύrερη αξία όσο πιο βίαια ερχόταν σε αντίθεση με την κοινωνική θέση και κατάσταση του πιστωτή. Αυτά βέβαια είναι εικασίες γιατί είναι δύσκολο να δεις μέχρι το βάθος

τέτοιων υποχθόνιων πραγμάτων, πέρα aπό το ότι είναι και οδυνηρό 7 2 . Και όποιος παρεμβάλλει αδέξια την έννοια της <<εκδίκησης>> δεν διαφωτίζει περισσότερο το ζήτημα aυτό ·

μάλλον το αποκρύπτει και το συσκοτίζει (η εκδίκηση απλά μας επαναφέρει στο ίδιο πρόβλημα: πώς μπορεί η πρόκλη­ ση πόνου να

'ναι ικανοποίηση;).

Μου φαίνεται ότι η λεπτότητα κι ακόμη περισσότερο ο ταρτουφισμός των εξημερωμένων κατοικίδιων ζώων αντι­ στέκεται στην πλήρη κατανόηση του πόσο πολύ ήταν η σκληρότητα

η

μεγάλη

γιορτάσιμη χαρά των παλιότερων

ανθρώπων και μάλιστα το συστατικό κάθε είδους ευχαρί­ gτησης · και πόσο απλοϊκά , πόσο αθώα εκδηλωνόταν η δίψα τους για σκληρότητα, σε τι βαθμό η «aνιδιοτελής κακία»

τους (ή κατά τον Spinoza, η sympathίa malevolens 7 3) απο­ τελούσε , στην πραγματικότητα , μια φυσιολογική ανθρώπινη ιδιότητα

-

και επομένως κάτι που η συνείδηση το εγκρίνει

μ· όλη της την καρδιά.

· Ενα

πιο διεισδυτικό μάτι θα μπο­

ρούσε ακόμη και σήμερα να συλλάβει αρκετά πράγματα από κείνη την παλαιότατη και πολύ βασική γιορταστική από-

72 .

Ο Νίτσε αναγνωρίζε ι ότι η γενεαλογία των θεσμών που επιχειρεί

να μας δώσε ι , κτίζεται πάνω σε εικασίες . Οι κυριότερες δυσκολίες του γενεαλογικού εγχειρήματος είναι δύο:

1)

το βάθος των πραγμάτων είναι

απροσπέλαστο . Ο άνθρωπος αδυνατεί να βρει την αρχή στο παρελθόν .

ccH

επιστροφή δ ί νεται μόνο μέσα στην έσχατη οπισθοχώρηση της καταγωγής, (Φουκό . Οι λέl;εις και τα πράγματα , Γνώση ,

1986,

σελ.

458).

Το θεμέλιο

της ανθρώπινης ιστορίας δε ν μπορεί να συν ίσταται σε κάπο ιο εμπειρικό γεγονό ς του παρελθόντος. Αντίθετα. είνα ι κάτι που πρέπε ι πάντοτε να κατανοείται , δηλαδή κάτι που ανάγεται στο μέλλον .

2) Η κατάδυση στο

βάθος των πpαyμάτων είναι οδυνηpή εμπειρία .

73.

Κακόβουλη συμπάθεια .

119


λαυση του ανθρώπου· στο Πέρα από το καλό και το κακό,

αποσπ.

113)

229 74 (και πρωτύτερα στην Χαραυγή, αποσπ. 18, 77 ,

επισήμανα με ιδιαίτερη προσοχή την διαρκώς αυξανό­

μενη πνευματοποίηση

και «θεοποίηση•• της σκληρότητας

που διασχίζει ολόκληρη την ιστορία της ανώτερης κουλτού­ ρας (και κατά μια ορισμένη έννοια την συνιστά). Οπωσδή ­

ποτε,

δεν πάει πολύς

καιρός

που ήταν αδιανόητο να

γίνονται πριγκηπικοί γάμοι και οι μεγαλοπρεπέστερες λαϊ­

κές γιορτές χωρίς εκτελέσεις, βασανιστήρια, ή ίσως και κάποια θανάτωση στην πυρά, καθώς επίσης ήταν αδιανόητο

να υπάρχει σπίτι ευγενών χωρίς κάποια πλάσματα πάνω στα οποία να μπορούν να ξεσπούν ελεύθερα την κακία τους και να κάνουν τα σκληρά τους αστεία (σκεφτείτε , για παρά­

δειγμα, τον Δον Κιχώτη στην αυλή της Δούκισσας . Σήμερα

διαβάζουμε τον Δον Κιχώτη με μια αίσθηση πικρίας και σχε­ δόν με οδύνη , πράγμα που θα φαινόταν περίεργο και ακα­ τανόητο στον συγγραφέα και στους συγχρόνους του : εκεί­

νοι το διάβαζαν, με την καθαρότερη συνείδηση του κό­ σμου , σα να ήταν το πιο εύθυμο βιβλίο και σχεδόν πέθαιναν

από τα γέλια καθώς το διάβαζαν) . Το να βλέπεις τους άλλους να υποφέρουν σου κάνει καλό , το να κάνεις τους άλλους να υποφέρουν σου κάνει περισσότερο καλό: αυτή είναι μια σκληρή φράση , είναι όμως μια πανάρχαιη , ισχυρή ,

ανθρώπινη, πάρα πολύ ανθρώπινη αρχή που ακόμα και οι

πίθηκοι θα την υπέγραφαν· γιατί έχει ειπωθεί πως προηγού­ νται του ανθρώπου στην επινόηση παράξενων σκληροτήτων και αποτελούν, έτσι, το ••πρελούδιό•• του . Χωρίς σκληρό­ τητα δεν υπάρχει γιορτή: αυτό μας διδάσκει το μακρύτατο και πιο πανάρχαιο τμήμα της ανθρώπινης ιστορίας -και στην τιμωρία υπάρχει τόσο πολύ γιορταστικό στοιχείο!

74.

Ο Νίτσε μας παραπέμπει στη σελίδα

117

της πρώτης, εν ν οείται,

έκδοσης του βιβλίου . Ο Kaυfmann εικάΖ:ει ότι πρόκειται για λάθο ς εκτύπω ­ σης: αντί για

120

171

τυπώθηκε

117.

Η σελ.

171

αντιστοιχεί στο αrιόσπ .

229 .


7 Μ' αυτές

τις ιδέες, και το λέω παρεμπιπτόντως, δεν

σκοπεύω καθόλου να ρίξω κι άλλο νερό στον παράφωνο και όλο τρίξιμο μύλο των πεσιμιστών μας. τον μύλο του κόρου με τη ζωή. Αντίθετα, θα ήθελα να εκφράσω ρητά ότι τον

καιρό που η ανθρωπότητα δεν ντρεπόταν για τη σκληρό­ τητά της, η ζωή στη γη ήταν πιο χαρούμενη απ· ό , τι είναι.

τώρα που υπάρχουν πεσιμιστές . Ο ουρανός σκοτείνιαζε

πάνω από την ανθρωπότητα όλο και περισσότερο καθώς μεγάλωνε στον άνθρωπο το αίσθημα ντροπής του απέναντι

στον άνθρωπο . Το κουρασμένο και γεμάτο απαισιοδοξία

βλέμμα, η δυσπιστία απέναντι στο αίνιγμα της ζωής, το παγωμένο

· Οχι

αυτά δεν

αποτελούν σημάδια της κάκιστης εποχής του

που υπαγόρευσε η αηδία από τη ζωή -όλα

ανθρώπινου είδους : μάλλον έρχονται στο φως της ημέρας σαν γνήσια φυτά του βάλτου που είναι, μόλις σχηματιστεί ο βάλτος στον οποίον ανήκουν

-

εννοώ τη νοσηρή μαλθακό­

τητα και τη νοσηρή ηθικοποίηση διαμέσου των οποίων το

ζώον «άνθρωπος» μαθαίνει τελικά να ντρέπεται για όλα τα ένστικτά του . Πάνω στην προσπάθειά του να γίνει «άγγε­ λος•• (για να μη χρησιμοποιήσω χειρότερη λέξη) ο άνθρω­ πος

απόκτησε

αυτό το

ευαίσθητο στομάχι κι αυτή την

πανιασμένη γλώσσα που τον έκαναν να σιχαθεί όχι μόνο τη χαρά και την αθωότητα του ζώου αλλά και την ίδια τη ζωή -έτσι που καμιά φορά να κλείνει τη μύτη του στην παρουσία

του ίδιου του εαυτού του και μαζί με τον Πάπα Ιννοκέντιο

τον Τρίτο, να συντάσσει με αποδοκιμασία τον κατάλογο των aπωθητικών του όψεων («ακάθαρτη γέννησηι>, «αηδιαστική θρέψη μέσα στον μητρικό κόλπο , κακής ποιότητας υλικό

από το οποίο αναπτύσσεται ο άνθρωπος. φρικτή δυσωδία , έκκριση σάλιου ,

ούρων

και περιττωμάτων>•).

Σήμερα που ο πόνος προβάλλεται όλο και περισσότερο ως το κύριο επιχείρημα κατά της ύπαρξης , ως το χειρότερο

εl)ωτημcτικ6 της, καλό είναι να GυμηGούμf; τις ~ποχ~ς οπου κυριαχούσε η αντίθετη γνώμη, επειδή οι άνθρωποι 121


δεν ήθελαν να αποφεύγουν να προκαλούν πόνο και επειδή

έβλεπαν σ· αυτόν ένα δέλεαρ πρώτης τάξης, ένα πραγμα­ τικό θέλγητρο για τη ζωή.

·ισως εκείνες τις μέρες -οι

ευαίσθητοι μπορεί να παρηγορηθούν μ· αυτή τη σκέψη- ο πόνος να μην πλήγωνε τόσο όσο πληγώνει σήμερα· τουλά­ χιστον σ· αυτό το συμπέρασμα θα κατέληγε ένας γιατρός που θα θεράπευε νέγρους (αν θεωρήσουμε ότι οι νέγροι

αντιπροσωπεύουν τον προϊστορικό άνθρωπο) με σοβαρές εσωτερικές φλεγμονές που θα οδηγούσαν σε απόγνωση ακόμα και τον πιο εύρωστο Ευρωπαίο -πράγμα που δεν

συμβαίνει με τους Νέγρους. (Η καμπύλη της ανθρώπινης επιδεκτικότητας στον πόνο φαίνεται στην πραγματικότητα

να ακολουθεί μια περίεργη και απότομη πτωτική πορεία μόλις αφήσουμε πίσω μας τις πάνω από δέκα χιλιάδες ή

δέκα εκατομμύρια του ανώτερου στρώματος της κουλτού­ ρας μας · όσο για μένα, δεν έχω καμιά αμφιβολία ότι οι

πόνοι όλων μαζί των ζώων που έχουν υποβληθεί στι νυστέρι για επιστημονικούς σκοπούς είναι εντελώς αμελητέοι αν

συγκριθούν με μια μόνο νύχτα πόνου μιας μόνο υστερικής ψευτοδιανούμενης γυναικούλας). ·ισως να υπάρχει ακόμη η δυνατότητα να μην χρειάζεται να εξαφανιστεί τελείως αυτή η απόλαυση που δίνει η σκληρότητα: αν ο πόνος πλη­ γώνει

περισσότερο

σήμερα,

απλούστατα εξιδανίκευση

αυτό

που

χρειάζεται είναι

και εκπλέπτυνση, πράγμα που

σημαίνει ότι πρέπει να μεταφραστεί σε κάτι φανταστικό και

ψυχικό και να στολιστεί με τόσο αθώα ονόματα που να μην μπορεί να τα υποψιαστεί ακόμα και η πιο τρυφερή και υπο­ κριτική συνείδηση («τραγική συμπόνια•• είναι ένα aπ· αυτά

τα ονόματα, <<les nostalgies de la croiχ»

75

είναι ένα άλλο) .

Αυτό που κυρίως·εγείρει την αγανάκτηση εναντίον του

πόνου δεν είναι ο πόνος καθεαυτός αλλά η έλλειψη νοήμα ­ τος του πόνου: όμως ούτε για τον Χριστιανό ο οποίος εισή­ γαγε

στον

πόνο την

ερμηνεία

ενός ολόκληρου

κρυφού

μηχανισμού σωτηρίας ούτε και για τον πιο απλοίκό άνθρωπο

75. 122

Οι νοσταλγίες του σταυρού .


των παλιότερων καιρών που ερμήνευε κάθε πόνο σε σχέση

με τον θεατή ή με τον δημιουργό του πόνου, δεν υπήρχε ένας τέτοιος χωρίς νόημα πόνος . Για να μπορέσουν , στο

παρελθόν, να διώξουν από τον κόσμο τον κρυφό, ανεξιχνία­ στο και χωρίς μάρτυρες πόνο και να τον αρνηθούν ειλι­

κρινά, ήταν εξαναγκασμένοι ουσιαστικά να επινοήσουν θε­ ούς και στοιχειά κάθε ύψους και βάθους, κοντολογίς κάτι που να περιπλανιέται ακόμα και σε μυστικά, κρυφά μέρη, να

βλέπει ακόμα και στο σκοτάδι, και που να μην του διαφεύ­ γει εύκολα ένα ενδιαφέρον οδυνηρό θέαμα. Με τη βοήθεια

ακριβώς τέτοιων επινοήσεων η ζωή μπορούσε να χρησιμο­ ποιεί τότε το τέχνασμα το οποίο ήξερε πάντα να χρησιμο­ ποιεί,

εκείνο

της

δικαιολόγησης

δικαιολόγησης του «κακού» της .

του

εαυτού

της,

της

Σήμερα θα απαιτούνταν

άλλου είδους βοηθητικές επινοήσεις (για παράδειγμα, η ζωή ως αίνιγμα, η ζωή ως γνωσιολογικό πρόβλημα). «Κάθε κακό που η θέα του οικοδομεί έναν θεό, είναι δικαιολογη­ μένο» : έτσι μιλούσε η πρωτόγονη λογική του συναισθήμα­ τος -και άραγε μόνο η πρωτόγονη λογική μιλούσε έτσι; Οι

θεοί που θεωρούνταν φίλοι των σκληρών θεαμάτων -ω, πόσο βαθιά είναι ακόμα ριζωμένη αυτή η ιδέα στην ευρω­ παϊκή ανθρωπιά μας! Φτάνει να συμβουλευτούμε τον Καλ­

βίνο και τον Λούθηρο . Εν πάση περιπτώσει είναι σίγουρο ότι οι

· Ελληvες

δεν έβρισκαν καλύτερο καρύκευμα για να

κάνουν πιο γευστική την ευδαιμονία των θεών τους από τις aπολαύσεις της σκληρότητας). Με τι μάτια νομίζετε ότι

έβαζε ο

· Ομηρος

τους θεούς του να κοιτούν την ανθρώ­

πινη μοίρα; Ποιο ήταν, σε τελική ανάλυση , το νόημα του

τρωϊκού πολέμου και των άλλων τραγικών φρικαλεοτήτων; Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι· αυτό το πράγμα : όλα αυτά

συλλαμβάνονταν σαν παιχνίδια προς τέρψη των θεών · και στο μέτρο που ο ποιητής έχει, σ · αυτόν τον τομέα, περισ­ σότερο «θεϊκή» φύση από τους υπόλοιπους ανθρώπους,

συλλαμβάνονταν και σαν παιχνίδια προς τέρψη των ποιη­ των.

Το ίδιο πράγμα έκαναν αργότερα οι ηθικοί φιλόσοφοι

123


της Ελλάδας όταν φαντάζονταν ότι οι θεοί παρακολουθού­

σαν την ηθική πάλη, τον ηρωϊσμό και τον αυτοβασανισμό

του ενάρετου : ο «Ηρακλής του καθήκοντος» έπαιζε θέα­ τρο και το ήξερε· αρετή χωρίς μάρτυρες ήταν κάτι το αδια­

νόητο

για

ένα έθνος ηθοποιών .

Σίγουρα αυτή η

τόσο

τολμηρή και μοιραία επινόηση των φιλοσόφων που τότε

έγινε για πρώτη φορά υπέρ της Ευρώπης , η επινόηση της «ελεύθερης βούλησης», η απόλυτη aυθορμησία του αν­

θρώπου

στο

καλό και στο

κακό, γεννήθηκε κυρίως με

σκοπό να δικαιώσει την ιδέα ότι το ενδιαφέρον των θεών

για τους ανθρώπους δεν θα μπορούσε να εξαντληθεί ποτέ . Δεν θα πρέπει να λείψουν ποτέ από τη σκηνή του κόσμου οι πραγματικές καινοτομίες, οι πρωτόφαντες εντάσεις, οι περιπλοκές, και οι καταστροφές : οι θεοί βέβαια θα μπορού­ σαν να έχουν προβλέψει έναν εντελώς ντετερμινιστικό κόσμο αλλά γρήγορα θα τον βαριόντουσαν : λόγος αρκετός για τους φίλους αυτούς των θεών, τους φιλοσόφους, για να μην απαιτήσουν από τους θεούς τους έναν τέτοιο ντετερ­ μινιστικό κόσμο! Ολόκληρη η αρχαία ανθρωπότητα είναι όλο

τρυφερή φροντίδα για «το θεατή», σαν δημόσιος κόσμος που

είναι ουσιαστικά,

στην όραση,

κόσμος

που

κυρίως προσφέρεται

που δεν μπορεί να φανταστεί την ευτυχία

χωρίς θεάματα και γιορτές -και όπως είπαμε και προηγου­ μένως, υπάρχει τόσο γιορταστικό στοιχείο ακόμα και στη

μεγαλύτερη τιμωρία!

8

Το συναίσθημα της ενοχής, της προσωπικής υποχρέω­ σης, για να ξαναγυρίσουμε στην έρευνά μας, έχει την προ­

έλευσή του, όπως είδαμε, στην πιο παλιά και πιο πρωτόγο­ νη προσωπική σχέση,

124

στη σχέση

μεταξu αγοραστή

και


πωλητή , πιστωτή και χρεώστη 76 : εδώ ήταν που για πρώτη φορά ένα πρόσωπο βρέθηκε αντιμέτωπο μ · ένα άλλο πρό­ σωπο , που αναμετρήθηκε μ · ένα άλλο πρόσωπο. Δεν βρέ­

θηκε καμιά βαθμίδα πολιτισμού , οσοδήποτε χαμηλού , που να μην παρουσίασε κάτι aπ· αυτή τη σχέση . Το να ορίζει

τιμές, να προσδιορίζει αξίες, να εφευρίσκει ισοδυναμίες , να ανταλλάσσει -αυτά τα πράγματα απασχόλησαν τόσο πολύ

την πρώιμη σκέψη του ανθρώπου που , κατά κάποιο τρόπο , αποτέλεσαν την ίδια την σκέψη : πάνω σ· αυτή τη βάση ανα­

πτύχθηκε το αρχαιότερο είδος οξύνοιας -κι εδώ μπορούμε

να

υποθέσουμε πως

είχε

την αρχή

της

η ανθρώπινη

έπαρση , το συναίσθημα aνωτερότητας απέναντι στ ·

ζώα . Πιθανώς , η λέξη Mensch

77

άλλα

(manas) να εξακολουθεί

να εκφράζει κάτι απ· αυτήν την αυτο-συναίσθηση: ο άνθρω ­

πος χαρακτήρισε τον εαυτό του ως το πλάσμα που μετρά αξίες , που αξ ι ολογεί και μετρά, ως το «καθεαυτό αξιολο­ γούν ζώο».

Το να αγοράζεις και να πουλάς, μαζί με τις ψυχολογι­ κές του συνέπειες , είναι παλιότερα κι απ ' αυτές τις aπαρ­

χές οποιασδήποτε μορφής κοινωνικής οργάνωσης και συμ-

76.

Ο

Martiπ

Bυber {το πρόΒλημα του aνθρώπου.

Γνώση.

1987.

σελ . 57) υποστηρίζει ότι είναι λανθασμένη η κοινωνιολογική και εθνολογική

προϋπόθεση του Νίτσε που αφορά την προϊστορία του ανθρώπου: η έννοια

της ενοχής συναντιέται κα ι στους πρωτόγονους κοινωνικούς σχηματι­ σμούς όπου η σχέση πιστωτή -χρεώστη είναι ακόμη άγνωστη . Μάλλον το

αντίθετο συμβαίνει απ· αυτό που υποστηρίζει ο Νίτσε : επειδή ο άνθρωπος μαθαίνει να υπακούει στους νόμους της κοινότητας και υπόσχεται να τους τηρε ί. γι· αυτό μπορεί μετά και αναπτύσσεται η ιδιωτικο-οικονομική σχέση

συμβολαίου μεταξύ πιστωτή-χρεώστη. Πράγματι, ο Νίτσε δέχεται ότι οι κοινωνικές σχέσεις (αγοράς -πώλησης) προηγούνται του σχηματισμού της κοινωνικής οργάνωσης, δηλαδή ότι υπάρχει μια μορφή κοινωνικού διακανο­ νισμού πριν από τον σχηματισμό της κοινότητας! Κάτι ανάλογο κάνει ο Ρουσό όταν τοποθε τεί την έναρξη της κοινωνικής οργάνωσης στη συστα­

τική πράξη ενός Κοινωνικού Συμβολα ίου ανάμεσα στους ανθρώπους. η σύσταση του οποίου προϋποθέτει μια μορφή κοινότητας και όχι την κατά­ σταση τη ς βα ρβαρ ότητας.

77. · Ανθρωπος .

στα γερμανικά .

125


μαχίας : ξεκινώντας από τη στοιχειωδέστερη μορφή του

προσωπικού δικαίου, το γεννώμενο συναίσθημα της ανταλ­ λαγής, του συμβολαίου, του χρέους, του δικαιώματος, της υποχρέωσης, του διακανονισμού, μεταφέρθηκε αρχικά στα

πιο χοντροκομμένα και στα πιο υποτυπώδη κοινωνικά σύνο­ λα (στη σχέση τους με παρεμφερή κοινωνικά σύνολα}, μαζί με τη συνήθεια να συγκρίνεται , να μετριέται, να υπολογίζε­

ται η δύναμη με τη δύναμη. Το μάτι είχε τώρα τοποθετηθεί σ · αυτήν την προοπτική · και μ · αυτή τη βραδυκίνητη λογική που χαρακτηρίζει τη σκέψη της παλιότερης aνθρωπότητας,

που δύσκολα τίθεται σε κίνηση μα που ύστερα προχωρεί αμετάκλητα προς την ίδια κατεύθυνση, φτάνουμε αμέσως

στη μεγάλη γενίκευση ότι «ΤΟ κάθε πράγμα έχει την τιμή του ·

όλα

μπορούν να πληρωθούν»

-στον

παλιότερο

κι

aπλοϊκότερο ηθικό κανόνα της δικαιοσύνης, στην απαρχή κάθε

«καλοκαρδίας»,

θέλησης»,

κάθε

δικαιοσύνη

σ·

κάθε

«εντιμότητας»,

«αντικειμενικότητας»

αυτή

την

πρώιμη

κάθε «καλής

πάνω

βαθμίδα

στη

είναι

γη . η

Η

καλή

θέληση ανάμεσα σε δυο μέρη με ίση περίπου δύναμη

να

έλθουν σε συμφωνία μεταξύ τους, να φτάσουν σε

μια

«συνεννόηση» μέσω ενός συμβιβασμού -και να εξαναγκά­ σουν τα μέρη με τη μικρότερη δύναμη να έρθουν σε συμβι­ βασμό μεταξύ τους .

9 Σύμφωνα πάντα με τα κριτήρια της προϊστορίας (αυτή η προϊστορία είναι άλλωστε πάντοτε παρούσα ή μπορεί να

επανεμφανιστεί): η κοινότητα, επίσης, έχει με τα μέλη της την ίδια ζωτική βασική σχέση , τη σχέση πιστωτή-χρεώστη.

Ο άνθρωπος που ζει σε μια κοινότητα απολαμβάνει τα πλε­ ονεκτήματα της κοινότητας (και τι πλεονεκτήματα! καμιά

φοpά τα

υποτιμούμε σήμεpα). ζει απολαμβάνοντας την

προστασία και τη μέριμνα , ζει ειρηνικά και γεμάτος εμπι-

126


στοσύνη , χωρίς φόβο για ζημιές και εχθρικές ενέργε ιες στις οποίες είναι εκτεθειμένος ο άνθρωπος που βρίσκε ται απ ·

έξω,

«Ο άνθρωπος χωρίς ειρήνη»

- ένας Γερμανός 76 καταλαβαίνει την αρχική σημασία της λέξης Elend -

εφόσον έχει δεσμευτεί απέναντι στην κοινότητα και της

έχει δώσει εγγυήσεις για τέτοιες βλάβες και εχθρικές ενέργειες . Τι θα συμβεί στην περίπτωση που θα σπάσει η συμφωνία ;

Η

κοινότη τα,

ο

εξαπατημένος

πιστωτής,

θα

ζητήσει να ξεπληρωθεί όσο γίνεται καλύτερα , γι · αυτό μπο­ ρεί κανείς να · ναι σίγουρος . Η άμεση ζημιά που προκάλεσε

ο ένοχος έχει ελάχιστη σημασία σ · αυτή την περίπτωση · εντελώς ανεξάρτητα απ ·

αυτό, ο παραβάτης του νόμου

είναι πάνω απ ' όλα ένας «παραβάτης» , ένας παραβάτης του συμβολαίου του και του λόγου που έδωσε στο σύνολο αναφορικά με όλα τα ευεργετήματα και τις ανέσεις της κοι­ νοτικής ζωής στην οποία συμμετείχε ως τότε . Ο παραβά­

της του νόμου είναι ένας χρεώστης ο οποίος όχι μόνο δεν μπόρεσε να ξεπληρώσει τα οφέλη και τις χορηγίες που

πήρε αλλά επετέθηκε κι από πάνω στον πιστωτή του : επο­ μένως , όχι μόνο του στερούν στο εξής όλα τα πλεονεκτή­ ματα

και τα οφέλη, πράγμα που είναι

και δίκ αιο -αλλά

επιπλέον του υπενθυμίζουν πόσο αξίζουν πραγματικά αυτά τα ευεργετήματα . Η οργή του ζημιωμένου πιστωτή, της κοι­

νότητας , τον ξαναρίχνει στην άγρια και εκτός νόμου κατά­ σταση από την οποία τον είχε προστατέψει μέχρι τώρα : τον αποδιώχνει -και τώρα ε ίναι εκτεθειμένος σε κάθε είδους

εχθρική ενέργεια. Η «ποινή» σ · αυτό το επίπεδο του πολιτι: ομού είναι απλά ένα αντίγραφο , μια απομίμηση της κανονι­

κής συμπεριφοράς απέναντι σ · έναν μισητό, aφοπλισμένο , ηττημένο εχθρό που όχι μόνο έχασε κάθε δικαίωμα και

προστασία αλλά και κάθε έλεος· πρόκειται λοιπον για το

πολεμικό δίκαιο και για τον θρίαμβο της γιορτής της vίκljς του vae victis!

79

σ · όλη τους τη σκληρότητα και αγριότητα

7Β . Αθλιότητα , κακομοιρι6 .

79.

Ουα ί τοις η ττη μέ νοις .

127


-πράγμα που εξηγεί γιατί ο πόλεμος (και μαζί και η πολε­ μική ιεροτελεστία των θυσιών) έχει δώσει στην ποινή όλες τις μορφές που πήρε μέσα στην ιστορία .

10 Όσο μεγαλώνει η δύναμή της, η κοινότητα παύει να παίρνει και πολύ στα σοβαρά τις παραβάσεις των ατόμων, γιατί δεν μπορούν να θεωρηθούν τόσο επικίνδυνα και επι­ βλαβή για το σύνολο όσο της φαινόντουσαν προηγουμέ­

νως: τώρα ο κακοποιός δεν εξορίζεται ούτε «γίνεται aπό­ βλητος»· η γενική οργή δεν ξεσπά, όπως πριν , aσυγκράτη­ τα πάνω του -αντίθετα, στο εξής το σύνολο υπερασπίζεται προσεχτικά τον κακοποιό από τούτη την οργή, ιδίως από την οργή εκείνων που υπέστησαν άμεσα τη ζημία και τον παίρνει κάτω από την προστασία της. Ο συμβιβασμός με

τηΨοργή εκείνων που ζημιώθηκαν άμεσα από τον εγκλημα­ τία · η προσπάθεια να εντοπιστεί η περίπτωση και να παρε­ μποδιστεί η πρόκληση κάθε περαιτέρω κι όχι μόνο γενικής

αναστάτωσης· οι απόπειρες να βρεθούν αντισταθμίσματα

και να διευθετηθεί η όλη υπόθεση (composίtί0

80

)· και προ­

παντός η όλο και πιο σαφής θέληση της κοινωνίας να θεω­ ρεί ότι κατά κάποιο τρόπο κάθε έγκλημα είναι εξοφλήσιμο κι επομένως να διαχωρίζει, κατά έναν ορισμένο βαθμό του­ λάχιστον. τον εγκληματία από την πράξη του

-

αυτά είναι

τα χαρακτηριστικά που προσδιορίζουν όλο και πιο καθαρά την υστερότερη εξέλιξη του ποινικού δικαίου.

· Οσο

μεγα­

λώνει η δύναμη και η aυτοσυνείδηση της κοινότητας τόσο γίνεται ηπιότερο το ποινικό δίκαιΟ' μόλις εκδηλωθεί αποδυ­ νάμωση ή κάποιος κίνδυνος για την κοινότητα αμέσως θα αποκατασταθούν

οι αυστηρότερες

μορφές του

ποινικού

δικαίου . Ο «πιστωτής•• γίνεται πιο ανθρώπινος όσο γίνεται

80.

128

Συμβιβασμός .


πλουσιότερος στο τέλος μάλιστα το πραγματικό μέτρο του

πλούτου του γίνεται το πόσες ζημίες μπορεί να υποστεί χωρίς να υποφέρει από αυτές. Δεν είναι καθόλου απίθανο να σκεφτούμε ότι μια κοινωνία μπορεί να αποκτήσει τέτοια συνείδηση της δύναμής της ώστε να επιτρέψει στον εαυτό της την ευγενέστερη δυνατή πολυτέλεια

-

να αφήσει aτι­

μώρητους αυτούς που την έβλαψαν . «Τι είναι τα παράσιτά μου για μένα;» θα μπορούσε να πει. «Ας ζήσουν κι ας προ­ κόψουν : είμαι αρκετά δυνατή για να το aντέξω». Η δικαιοσύνη που έλεγε στην αρχή «όλα μπορούν να

εξοφληθούν , όλα πρέπει να εξοφλούνται», καταλήγει στο τέλος να κλείνει τα μάτια και να αφήνει ελεύθερους όσους είναι ανίκανοι να ξεπληρώσουν το χρέος τους: καταλήγει, λοιπόν, όπως και κάθε καλό πράγμα πάνω στη γη, στην αuτο-uπέρ6αση

Ξέρουμε ποιο ωραίο όνομα έχει δοθεί σ·

αυτή την αυτο-υπέρβαση παραμένει

το

προνόμιο

χάρη· εννοείται ότι η χάρη

του

ισχυρότερου

ανθρώπου

ή,

καλύτερα, αυτού που είναι πέρα από το δίκαιο.

11 Ακόμη δυο λόγια για να aντικρούσουμε τις πρόσφατες προσπάθειες που έγιναν να αναζητηθεί η προέλευση της

δικαιοσύνης σε μια εντελώς διαφορετική σφαίρα, στη σφαί­

ρα της μνησικακίας γους

μας

Θα ·θελα να πω κάτι στους ψυχολό­

πρωτ · απ ·

όλα, αν υποθέσουμε ότι θα

· χα ν

διάθεση να μελετήσουν τη μνησικακία από κοντά: αυτό το φυτό aνθίζει,

σήμερα,

καλύτερα ανάμεσα στους αναρχι­

κούς και στους aντισημίτες

-

εκεί όπου άνθιζε πάντοτε,

στα σκοτεινά μέρη , σαν τη βιολέττα , αν και με διαφορετικό

άρωμα. Και καθώς το όμοιο πρέπει αναγκαστικά να προκύ­ πτει από όμοιο δεν πρέπει να εκπλαγούμε αν δούμε ότι

αυτοί οι κύκλοι προσπαθούν επανειλημμένα, όπως έκαναν και παλιότερα -δες ανωτέρω , αποσπ . 14- να καθαγιάσουν

129


κάτω από το όνομα της δικαιοσύνης, την εκδίκηση (σα να

ήταν η δικαιοσύνη, στο βάθος, απλώς ένα περαιτέρω στά­ διο του συναισθήματος της προσβολής που ένιωσε κά­

ποιος) και να αποκαταστήσουν όχι μόνο την εκδίκηση αλλά και όλα τα αντιδραστικά αισθήματα γενικά.

· Οσον αφορά

το

δεύτερο, θα ήμουν ο τελευταίος που θα έφερνα κάποια αντίρρηση : αναφορικά μάλιστα με ολόκληρο το βιολογικό πρόβλημα (σε σχέση με το οποίο έχει υποτιμηθεί μέχρι

στιγμής η αξία των αισθημάτων αυτών) μου φαίνεται ότι

αποτελεί υπηρεσία. Το μόνο πράγμα στο οποίο θέλω να επι­

στήσω την προσοχή είναι το ότι η νέα απόχρωση της επι­ στημονικής εντιμότητας βγήκε μέσα από το πνεύμα της μνησικακίας (προς όφελος του μίσους, του φθόνου , της ζήλειας , της καχυποψίας, της κακίας, της εκδίκησης). Γιατί η «επιστημονική» αυτή «εντιμότητα» εξαφανίζεται παρευ­

θύς

και παραχωρεί

τη

θέση της σε τόνους

θανάσιμης

εχθρότητας και προκατάληψης από τη στιγμή που θα γίνει

λόγος για μια άλλη ομάδα αισθημάτων που έχουν μεγαλύ­ τερη βιολογική αξία απ · ότι τα αντι-δραστικά αισθήματα και

που, επομένως, αξίζουν περισσότερο να αξιολογηθούν και να εκτιμηθούν από επιστημονική άποψη: πρόκειται για τα πραγματικά ενεργητικά αισθήματα, όπως η φιλαρχία, η πλε­

ονεξία και τα συγγενικά με αυτά του

Η αξία

βάθος, σ'

της

ζωής,

(0 Ε. DUhring 81 στα βιβλία

Μαθήματα

φιλοσοφίας

και

κατά

όλα τα έργα του).

Αυτά είχα να πω εναντίον αυτής της τάσης, γενικά:

όσο για την ειδικότερη θέση του Dϋhring ότι πρέπει να ανα­ ζητήσουμε την πατρίδα της δικαιοσύνης στη σφαίρα του

αντιδραστικού συναισθήματος, οφείλουμε, προς χάριν της αλήθειας, να της aντιτάξουμε την εντελώς αντίθετη θέση : η τελευταία σφαίρα που καταχτά το πνεύμα της δικαιοσύ­ νης

είναι

η

σφαίρα

του

αντιδραστικού

81 . Eugen Duhring (1833-1901), λόγος . Γνωστός αντιοημίτης.

· Εγινε

στο βιβλίο τους Αvτι-Ντύριvyκ.

130

συναισθήματος!

γερμανός φιλόσοφος και οικονομο­

στόχος επίθεσης των Μαρξ-· Ενγκελς


· Οταν

συμβαίνει, πράγματι, ο δίκαιος να παραμένει δίκαιος

ακόμη κι απέναντι σε κείνους που τον έβλαψαν (κι όχι μόνο ψυχρός,

είσαι

μετρημένος , aπόμακρος

δίκαιος

είναι πάντοτε

και αδιάφορος : το να

μια θετική

στάση) ,

όταν η

υψηλή , διαυγής , διεισδυτική και συνάμα ήπια αντικειμενικό­

τητα του δίκαιου ματιού, του ματιού που κρίνει, δεν εξα­ σθενίζει ακόμη κι αν αντιμετωπ ίζει προσωπικές προσβολές , χλευασμό και συκοφαντία , τότε πρόκειται για την ενσάρ­

κωση της τελειότητας και της υπέρτατης κυριαρχίας πάνω στη γη -πράγμα που δεν θα ·ταν φρόνιμο να το περιμέ­

νουμε ή να το πιστεύουμε και τόσο εύκολα. Συνήθως αρκεί

μια μικρή δόση επιθετικότητας, κακοήθειας και καχυποψίας για ν · ανέβει το αίμα στο κεφάλι ακόμα και των πιο έντιμων ανθρώπων και να τους κάνει να χάσουν την ευθυκρισία

τους . Ο ενεργητικός , επιθετικός, αλαζονικός άνθρωπος είναι εκατό φορές πιο κοντά στη δικαιοσύνη aπ· ό,τι ο aντι­ δραστικός άνθρωπος · δεν έχει καμιά απολύτως ανάγκη να δει το αντικείμενό του με προκατάληψη κι από λανθασμένη

σκοπιά, όπως κάνει κα ι είνq_ι αναγκασμένος να κάνει ο aντι­ δραστικός άνθρωπος . Γι· αυτό το λόγο ο επιθετικός άνθρω­

πος , ως ο δυνατότερος , ο ευγενέστερος και ο πιο θαρρα­ λέος , είχε πάντοτε ένα πιο ελεύθερο μάτι και μια καλύτερη συνε ίδηση : αντίστροφα , μπορεί κανείς να αντιληφθεί ποιος

έχει βάρος στη συνε ίδησή του την επινόηση της «κακής συνείδησης» -ο άνθρωπος της μνησικακίας! Τελικά, δεν έχει κανείς παρά να κοιτάξει στην ιστορ ία : σε

ποια σφα ί ρα ευνοήθηκε μέχρι τώρα η εφαρμογή γενικά, του δικαίου, σε ποια σφαίρα κυριάρχησε η ανάγκη για δίκαιο ;

Στη σφαίρα μήπως, των αντιδραστικών ανθρώπων ; Κάθε άλλο: μάλλον στη σφαίρα των ενεργητικών, δυνατών, aυ­ θόρμητων, επιθετικών ανθρώπων . Από ιστορική άποψη , το

δίκαιο αντιπροσωπεύει στη γη -κι αυτό το λέω προς δυσα­ ρέσκεια του προαναφερθέντος ταραχοποιού (που κάποτε ομολόγησε από μόνος του πως « η θεωρία της εκδίκησης

είναι το κόκκινο νήμα της δικαιοσύνης που διασχίζει όλα τα έργα μου κ α ι τις προσπάθειές μου»), τον αγώνα εναντίον

131


των αντιδραστικών συναισθημάτων, τον πόλεμο που διεξή­ γαγαν εναντίον τους οι ενεργητικές και επιθετικές δυνά­

μεις που χρησιμοποίησαν μέρος από την ενέργειά τους για να μετριάσουν και να περιορίσουν τις υπερβολές του αντι­

δραστικού πάθους και να το εξαναγκάσουν να έλθει σε συμβιβασμό μαζί τους. Παντού όπου ασκείται η δικαιοσύνη,

παντού όπου έχει ισχύ η δικαιοσύνη, βλέπουμε μια ισχυρό­ τερη δύναμη να ψάχνει να βρει ένα μέσο για να δώσει

τέλος στην παράλογη λύσσα της μνησικακίας μεταξύ των ασθενέστερων

δυνάμεων που βρίσκονται από

κάτω της

(είτε πρόκειται για ομάδες είτε για άτομα)- είτε παίρνο­ ντας το αντικείμενο της μνησικακίας μέσα από τα χέρια της

εκδίκησης

είτε

βάζοντας

στη

θέση

της εκδίκησης τον

αγώνα κατά των εχθρών της ειρήνης και της τάξης είτε

επινοώντας

και σ '

ορισμένες

περιπτώσεις επιβάλλοντας

συμβιβασμούς είτε υψώνοντας σε νόρμες ορισμένα αντί­

τιμα των ζημιών προς τα οποία στο εξής θα κατευθύνεται για πάντα η μνησικακία .

Η πιο αποφασιστική όμως πράξη

που επιτελεί και πραγματώνει η ανώτατη εξουσία κατά της επικράτησης των εχθρικών και αντιδραστικών συναισθημά­ των

-και

πάντοτε

αναλαμβάνει αυτή

τη

δραστηριότητα

μόλις γίνει αρκετά δυνατή για να την πραγματοποιήσει­ είναι η εγκαθίδρυση του νόμου , η κατηγορηματική δήλωση του τι εν γένει θεωρείται κατ · αυτήν επιτρεπτό, δίκαιο και τι απαγορευμένο, άδικο . Από τη στιγμή που έχει εγκαθιδρύ­

σει το νόμο , αντιμετωπίζει τη βία και τις αυθαίρετες πρά­ ξεις των ατόμων ή ολόκληρων ομάδων ως παραβάσεις του νόμου,

ως

εξέγερση

εναντίον της

ίδιας

της ανώτατης

εξουσίας και κατ · αυτό τον τρόπο αποστρέφει την προσοχή των υπηκόων της από την άμεση ζημία που προκάλεσαν

τέτοιες πράξεις και στο τέλος πετυχαίνει το αντίθετο από κείνο που επιδίωκε κάθε εκδίκηση που έβλεπε αποκλει­

στικά από τη σκοπιά του ζημιωμένου προσώπου: από δω και πέρα το μάτι εξασκείται σε μια περισσότερο απρόσωπrι

εκτίμηση του εγκλήματος και το ίδιο ισχύει ακόμα και για το μάτι εκείνου που ζημιώθηκε (αν και αυτό γίνεται στο τέλος ,

132


όπως παρατηρήσαμε προηγουμένως) . Σ υνεπώς μόνο μετά την εγκαθίδρυση του νόμου υπάρ­ χει «δίκαιο» και «άδι κο» (κι όχι όπως πιστεύει ο Dϋhring μετά τη διάπραξη του αδικήματος) . Το να μιλάς για καθε­

αυτό δίκαιο και άδικο δεν έχει κανένα νόημα · καμιά ζημιά , καμιά βια ι οπραγία, καμιά εκμετάλλευση, καμιά καταστροφή δεν μπορεί να ε ίναι «άδικη» καθεαυτή , εφόσον η ζωή ενερ­

γεί ουσιαστικά, δηλαδή στις βασικές λειτουργίες της , μέσω της βλάβης , της βιαιοπραγίας , της εκμετάλλευσης , της

καταστροφής και είναι εντελώς αδιανόητη χωρίς αυτά τα

χαρακτηριστικά της . Θα πρέπει επίσης να ομολογήσουμε κάτι άλλο, ακόμα πιο δύσκολα αποδεκτό : ότι από υψηλό ­

τερη βιολογική άποψη , οι νομικές συνθήκες δεν μπορούν ν α είναι παρά εξαίρεση,

εφόσον αποτελούν ένα μερικό

περιορισμό της θέλησης για ζωή που στοχεύει σε περισσό­

τερη δύναμη και εφόσον υποτάσσονται στο γενικό σκοπό της ως μεμονωμένα μέσα : δηλαδή , ως μέσα για τη δημι­ ουργία μεγαλύτερων μονάδων δύναμης . Μια τάξη δικαίου κυρίαρχη και καθολική , θεωρούμενη όχι ως μέσον για τον

αγώνα ανάμεσα σε πλέγματα δύναμης αλλά ως μέσον για την παρεμπόδιση κάθε αγώνα γενικά -ίσως κάτι ανάλογο με το. κομμουνιστικό κλισέ του Dϋhring ότι κάθε θέληση πρέ­ πει να θεωρεί ίση της κάθε άλλη θέληση -θα ήταν μια αρχή εχθρική

για

τη ζωή, έ νας διαλυτικός και καταστροφικός

παράγοντας για τον άνθρωπο ,

μια απόπειρα δολοφονίας

του μέλλοντος του ανθρώπου , ένα σημάδι κούρασης , έ να μυστικό μονοπάτι που οδηγεί στο μηδέν.

12 Ακόμη δυο λόγια για την προέλευση και τον σκοπό της ποινής -για δυο προβλι'ψατα ξεχωριστά ή που θα · πρεπε

τουλάχιστον να είναι ξε χωριστά: δυστυχώς όμως , συνήθως τα συγχέουν . Πώς επιχείρησαν να λύσουν αυτά τα προβλή -

133


ματα

όπως

οι προηγούμενοι γενεαλόγοι της ηθικής; Απλοϊκά,

συνηθίζουν πάντα:

αναζητούν στην ποινή

κάποιο

«σκοπό», για παράδειγμα την εκδίκηση ή τον εκφοβισμό κι έπειτα, αθώα κι aπονήρευτα, τοποθετούν αυτόν το σκοπό

στην αρχή, ως causa fiendί

82

της ποινής και - αυτό είναι

όλο. Ο «σκοπός του δικαίου» όμως είναι το τελευταίο πράγμα που πρέπει να χρησιμοποιήσουμε σε μια ιστορία

της γένεσης του δικαίου: αντίθετα, δεν υπάρχει σημαντικό­ τερη αρχή για οποιαδήποτε ιστοριογραφία από τούτη που

χρειάστηκε τόση προσπάθεια για να αποκτηθεί και που

έπρεπε πραγματικά τώρα να αποκτηθεί: ότι, δηλαδή, η γενεσιουργός αιτία ενός πράγματος και η τελική του χρησι­ μότητα, η πραγματική του χρήση και τοποθέτηση σ· ένα

σύστημα σκοπών, είναι δυο πράγματα εντελώς ξεχωριστά· ότι καθετί που υπάρχει, που έχει εμφανιστεί στον κόσμο μ· οποιονδήποτε τρόπο, ερμηνεύεται και επανερμηνεύεται για

καινούργιους σκοπούς,

κατάσχεται,

μεταμορφώνεται και

επανακτάται για να χρησιμοποιηθεί διαφορετικά από μια δύναμη ανώτερή του· ότι όλα τα γεγονότα του οργανικού

κόσμου είναι μια καθυπόταξη, μια κυριάρχηση,

και κάθε

καθυπόταξη και κυριάρχηση συνεπάγονται μια νέα ερμη­ νεία, μια διευθέτηση, όπου κάθε προηγούμενο «νόημα» και

«σκοπός» αναγκαστικά συσκοτίζονται ή και aπαλείφονται. Ακόμη κι αν έχει κατανοήσει κανείς πλήρως τη χρησιμότητα

ενός φυσιολογικού οργάνου (ή ενός νομικού θεσμού, ενός κοινωνικού εθίμου, μιας πολιτικής συνήθειας, μιας μορφής

τέχνης ή θρησκευτικής λατρείας) αυτό δεν σημαίνει ότι έχει κατανοήσει κάτι σχετικό με την γέννησή του όσο κι

ενοχλητικά και δυσάρεστα κι αν ηχεί αυτό σε ορισμένα γέρικα αυτιά -γιατί πάντοτε πίστευαν πως με το να κατανο­ ούν την ευαπόδεικτη σκοπιμότητα, τη χρησιμότητα ενός

πράγματος, μιας μορφής, ενός θεσμού, κατανοούν επίσης και το λόγο για τον οποίο αυτά γεννήθηκαν -το μάτι έγινε για να βλέπει , το χέρι έγινε για να πιάνει.

82 .

134

Γενεσιουργός αιτία .


Κατά τον ίδιο τρόπο φαντάστηκαν και το ότι η ποινή επινοήθηκε για να τιμωρεί . Οι σκοποί όμως και οι χρησιμό ­

τητες δεν είναι παρά σημάδια του ότι μια θέληση για δύναμη έχει κυριαρχήσει πάνω σε κάτι ασθενέστερο κι έχε ι αποτυπώσει πάνω του τον χαρακτήρα μιας λειτουργίας κι ολόκληρη

η

ιστορία

ενός

«πράγματος •• .

ενός

οργάνου ,

ενός εθίμου, μπορεί ν· αποτελε ί, κατ · αυτόν τον τρόπο , μια αδιάκοπη αλυσίδα από σημάδια από διαρκώς καινούρ­

γιες ερμηνείες και προσαρμογές, τα αίτια των οποίων δεν

οφείλουν να έχουν σχέση μεταξύ τους , αντίθετα μάλιστα το ένα διαδέχεται το άλλο κι εναλλάσσεται με το άλλο μ' έναν εντελώς τυχαίο τρόπο . Επομένως η «εξέλιξη » ενός πράγματος,

ενός

εθίμου ,

ενός οργάνου,

δεν αποτελεί

καθόλου πρόοδο προς ένα σκοπό , κι ακόμα λιγότερο μια λογική πρόοδο που ακολουθε ί τον συντομότερο δρόμο και

έχει τη μικρότερη δαπάνη δυνάμεων

-

αλλά είναι μάλλον

μια διαδοχή από περισσότερο ή λιγότερο βαθιές , περισσό­ τερο

ή

λιγότερο ανεξάρτητες

μεταξύ τους διαδικασίες

καθυπόταξης, υπολογίζοντας μαζί και τις αντιστάσεις που υψώνονται εναντ ίον τους, τις απόπειρες μετασχηματισμού που γίνονται με σκοπό την άμυνα και την αντίδραση και τα

αποτελέσματα των επιτυχών aντενεργειών . Η μορφή είναι ρευστή αλλά το «νόημα» ακόμη πιο ρευστό . Το ίδιο συμβαίνει και σε κάθε μεμονωμένο οργανισμό: με την

ουσιαστική αύξηση του συνόλου

αλλάζει και το

«νόημα» των μεμονωμένων οργάνων · σε ορισμένες περι­

. στάσεις

η μερική τους καταστροφή ή η μείωση του αριθμού

τους (όπως συμβαίνει , για παράδειγμα , με την εξαφάνιση ενδιάμεσων μελών) μπορεί να αποτελεί σημάδι της αυξανό­

μενης δύναμης και τελειότητας . Δεν είναι υπερβολικό να πούμε πως ακόμα και το γεγονός μιας μερικής μείωσης της χρησιμότητας, μια ατροφία ή ένας εκφυλισμός , μια απώλεια

νοήματος και σκοπιμότητας -κοντολογ ίς ο θάνατος- ανήκει στις προϋποθέσεις της πραγματικής προόδου, που πάντοτε

εμφανίζεται με τη μορφή μιας θέλησης και μιας ποp~ίας προς τη μεγαλύτερη δύναμη και που πάντοτε διεκπεραιώ-

135


νεται σε βάρος των πολυάριθμων μικρότερων δυνάμεων . Το μέγεθος ενός «προχωρήματος» μπορε ί ακόμη να υπο­

λογιστεί από το σύνολο των θυσιών που απαιτήθηκαν για

την επίτευξή του· η ανθρωπότητα θυσιαζόμενη μαζικά για την ευημερία ενός και μόνο είδους δυνατότερων ανθρώ­ πων -αυτό θα ήταν ένα «προχώρημα». Δίνω έμφαση σ · αυτό το σημαντικό σημείο της ιστορι­

κής μεθόδου επειδή ακριβώς βρίσκεται σε θεμελιώδη αντί­ θεση με το ένστικτο και γούστο που επικρατούν σήμερα και

που θα μπορούσαν να συμφιλιωθούν ακόμη και με το από­ λυτα τυχαίο και με το μηχανιστικό παραλογισμό όλων των γεγονότων παρά να αποδεχτούν τη θεωρία ότι σε κάθε γεγονός ενεργεί μια θέληση για δύναμη. Η δημοκρατική

ιδιοσυγκρασία που αντιτίθεται σε οτιδήποτε κυριαρχεί και

θέλει να κυριαρχεί, ο μοντέρνος μισαρχισμός

83

(για να επι­

νοήσουμε μια άσχημη λέξη για ένα άσχημο πράγμα) έχει

διεισδύσει στο βασίλειο του πνεύματος κι έχει πάρει τις πιο πνευματικές μορφές, σε σημείο που να διαποτίζει , και να

μπορεί να διαποτίζει, ακόμα και τις πιο αυστηρές , τις πιο αντικειμενικές φαινομενικά επιστήμες · μου φαίνεται μάλι­ στα ότι έχει κυριαρχήσει σε ολόκληρη τη φυσιολογία και στις επιστήμες της ζωής -προς βλάβη της ζωής , όπως

είναι αυτονόητο , εφόσον της έχει στερήσει την βασική της έννοια , την έννοια της δραστηριότητας . Κάτω από την επή­ ρεια της δημοκρατικής ιδιοσυγκρασίας, δίνεται προβάδισμα στην έννοια της

«προσαρμογής>>,

σε

μια δραστηριότητα

δηλαδή δεύτερης σειράς, σε μια απλή αντιδραστικότητα · η ίδια η ζωή , μάλιστα , έχει οριστεί ως μια ολοένα αποτελε­

σματικότερη εσωτερική προσαρμογή στις εξωτερικές συν­

θήκες

(Herbert Spencer) . Μ ·

αυτό τον τρόπο παραγνωρίζε­

ται η ουσία της ζωής , η θέλησή της για δύναμη · παραβλέ­

πεται η ουσιαστική προτεραιότητα των aυθόρμητων , επιθε ­ τικών ,

κατακτητικών ,

νέες ε;ρμηνείες,

83.

136

αρπακτικών

νέες

δυνάμεων

που

δίνουν

κατευθύνσεις και μορφές, ενώ η

Ελληνικόc νεολοyισμόc του Νίτσε .


προσαρμογή έπεται · απορρίπτεται ο κυρίαρχος ρόλος μέσα στον ίδιο τον οργανισμό των ανώτατων λειτουργιών στις

οποίες · εμφανίζεται η θέληση για ζωή, ενεργητική και μορ­ φοπλαστική . Θα θυμάται κανείς τη μομφή που έκανε ο

Huxley 84 στον Spencer -για «διοικητικό μηδενισμό» : μα στην περίπτωση αυτή πρόκειται για κάτι περισσότερο από

την απλή «διοίκηση» ...

13 Για να ξαναγυρίσουμε στο θέμα

μας , δηλαδή

στην

ποινή : πρέπει να ξεχωρίσουμε δυο όψεις στην ποινή: από τη μια μεριά, αυτό που είναι σχετικά μόνιμο σ ' αυτήν, το έθιμο ,

η

πράξη,

το «δράμα»,

μια αυστηρά καθορισμένη

σειρά διαδικασιών · από την άλλη μεριά , αυτό που είναι ρευ­ στό, το νόημα , ο σκοπός, η προσδοκία που συνδέονται με

την εκ τέλεση παρόμοιων διαδικασιών. Σύμφωνα με τη ση ­ μαντικότερη θέση της ιστορικής μεθόδου που αναπτύξαμε

προηγουμένως ,

θα πρέπει κατ'

αναλογία να δεχτούμε ,

χωρίς δεύτερη σκέψη , ότι η διαδικασία καθεαυτή είναι κάτι παλαιότερο , προγενέστερο από τη χρησιμοποίησή της στην

ποινή , ότι η τελευταία προβλήθηκε και εισάχθηκε ερμηνευ­ τικά στη διαδικασία (η οποία υπήρχε από καιρό αλλά χρησι­ μοποιούνταν με τελείως διαφορετικό νόημα), με δυο λόγια ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι όπως τα έβλεπαν οι aφελείς

γενεαλόγοι

μας

του

δικα ίου

και

της

ηθικής ,

οι

οποίοι

πίστευαν ότι η διαδικασία επινοήθηκε με σκοπό την τιμωρία,

όπως ακριβώς έναν καιρό πίστευαν ότι το χέρι φτιάχτηκε με σκοπό να πιάνει.

· Οσο

για το άλλο στοιχείο της ποινής , το ρευστό στοι­

χείο , το « νόημά>> της , σε μια πολύ όψιμη κατάσταση της

84. Thomas Henry Huxley (1825-1895) .

Άγγλος βιολόγος και συγ­

γραφέ ας , a ντίπαλο ς του δαρβιν ισμού.

137


κουλτούρας

(στη σύγχρονη

Ευρώπη, για παράδειγμα) η

έννοια «ποινή» δεν έχει στην πραγματικότητα μόνο ένα

νόημα αλλά μια ολόκληρη σύνθεση «νοημάτων»: η προη­ γούμενη ιστορία της ποινής γενικά, η ιστορία της χρησιμο­ ποίησής της για τους πιο διαφορετικούς σκοπούς, αποκρυ­ σταλλώνεται τελικά σ · ένα είδος ενότητας που είναι δύ­ σκολο να διαλυθεί και να αναλυθεί και κυρίως (θα πρέπει να το τονίσουμε) να προσδιοριστεί. (Σήμερα είναι αδύνατον να

πούμε με

βεβαιότητα γιατί ένας άνθρωπος τιμωρεί­

ται πραγματικά : όλες οι έννοιες στις οποίες συνοψίζεται σημειωτικά μια ολόκληρη διαδικασία στερούνται ορισμού· μόνο ό,τι δεν έχει ιστορία μπορεί να οριστεί) . Σ' ένα πρωι­

μότερο στάδιο αντίθετα, η σύνθεση εκείνη των νοημάτων μπορεί ακόμα να διαλύεται όσο και να αλλάζει· επίσης μπο­ ρεί κανείς να αντιληφθεί πώς σε κάθε ξεχωριστή περί­ πτωση τα στοιχεία της σύνθεσης

υφίστανται μετατόπιση

της αξίας τους και επομένως τροποποίηση της οργάνωσής τους, έτσι ώστε να ξεχωρίζει πότε το ένα και πότε το άλλο

στοιχεία και να κυριαρχεί σε βάρος των άλλων · και πώς σε ορισμένες

περιπτώσεις ένα

στοιχείο (για παράδειγμα ο

σκοπός του εκφοβισμού) μοιάζει να εξουδετερώνει όλα τα

άλλα. Για να δώσουμε τουλάχιστον , μια ιδέα του πόσο αβέ­ βαιο,

πόσο

επιπρόσθετο,

πόσο

συμπτωματικό είναι

«το

νόημα» της τιμωρίας και του πώς μια και η αυτή διαδικασία

μπορεί να χρησιμοποιείται, να ερμψεύεται και να προσαρ­ μόζεται

σε

διαφορετικούς

σκοπούς,

παραθέτω εδώ

τη

λίστα που προέκυψε από την εξέταση σχετικά λίγου και

τυχαίου υλικού που έχω συγκεντρώσει. Η ποινή ως μέσο για να καταστήσει κάποιον αβλαβή, να τον εμποδίσει να προκα­ λέσει

περαιτέρω

βλάβες .

Η ποινή

ως

ικανοποίηση ,

μ·

οποιαδήποτε μορφή, αυτού που υπέστη τη ζημία (ακόμα και

ως συναισθηματικό αντιστάθμισμα). Η ποινή ως ο περιορι­ σμός της διατάραξης της ισορροπίας, έτσι ώστε να απο­ φe;υχθe;ί

μια

πcpαιτέpω

διατάραξη .

Η

ποινή

ως

μέσον

έμπνευσης φόβου απέναντι σ' εκείνους που καθορίζουν κι

138


εκτελούν την ποινή. Η ποινή ως ένα είδος aντιστάθμισης για

τα

πλεονεκτήματα

που

απολάμβανε

μέχρι

τώρα

ο

εγκληματίας (όταν χρησιμοποιούνταν, για παράδειγμα, ως

σκλάβος στα ορυχεία) . Η ποινή ως μέσο αποπομπής ενός εκφυλισμένου

στοιχείου

(και σ·

ορισμένες περιπτώσεις

ενός ολόκληρου κλάδου. όπως συμβαίνει στην κινέζικη νομοθεσία: επομένως, ως μέσον διατήρησης της καθαρό­

τητας της ράτσας ή διαφύλαξης ενός κοινωνικού τύπου). Η ποινή ως γιορτή, δηλαδή ως

ευκαιρία για λεηλασία και

εμπαιγμό ενός επιτέλους νικημένου εχθρού. Η ποινή ως

μέσον για τη δημιουργία μνήμης είτε σ' αυτόν που υφiστα­ ται την τιμωρία -ο λεγόμενος

«σωφρονισμός»- είτε σ ·

αυτούς που παρακολουθούν την εκτέλεσή της. Η ποινή ως

πληρωμή ενός τιμήματος που ορίζεται από την εξουσία που προστατεύει τον κακοποιό από τις υπερβολές της εκδίκη­ σης. Η ποινή ως συμβιβασμός με την εκδίκηση στη φυσική της κατάσταση, όταν τα ισχυρά φύλα τη διατηρούν ακόμα

και τη θεωρούν αποκλειστικό τους προνόμιο. Η ποινή ως

κήρυξη πολέμου και ως πολεμική ενέργεια εναντίον ενός εχθρού της ειρήνης, του νόμου, της τάξης, των αρχών, που

τον αντιμετωπίζουν ως επικίνδυνο για την κοινότητα, ως παραβάτη

του

συμβολαίου που

καθορίζει τις συνθήκες

ύπαρξής του, ως στασιαστή, ως προδότη, ως καταλυτη της

ειρήνης» με τα ίδια τα μέσα του πολέμου .

14 Αυτή η λίστα, βέβαια, δεν είναι πλήρης: είναι φανερό

πως η ποινή είναι υπερφορτωμένη με κάθε είδους χρησιμό­

τητες. Γι ·

αυτό το λόγο , έχουμε κάθε δικαίωμα να της

αφαιρέσουμε μια υποτιθέμενη χρησιμότητα που δίχως άλλο

θεωρείται από τη λαϊκή συνείδηση ως η πιο ουσιαστική

-

η

πίστη στην ποινή, που για διάφορους λόγους κλονίζεται σιΊμεpα, βρίσκει σ·

αυτήν το πιο ισχυΡό της στήpιyμα. Η

139


ποινή υποτίθεται ότι έχει την ικανότητα να ξυπνά στον ένοχο το συναίσθημα της ενοχής αναζητούν επομένως σ· αυτήν το πραγματικό όργανο εκείνης της ψυχικής αντίδρα­ σης που ονομάζεται «κακή συνείδηση», «τύψη συνείδη­ σης». Κατ· αυτόν τον τρόπο παρανοούν την ψυχολογία και

την πραγματικότητα της εποχής μας: πόσο μάλλον όταν

αναφέρονται στο μεγαλύτερο τμήμα της ανθρώπινης ιστο­ ρίας, στην προϊστορία της! Οι τύψεις της

συνείδησης είναι κάτι που σπανίζει

κυρίως ανάμεσα στους εγκληματίες και στους κατάδικους οι φυλακές και τα σωφρονιστήρια δεν είναι τα μέρη που συνηθίζουν να θρέφουν τέτοιου είδους σαράκια: όλοι οι

ευσυνείδητοι παρατηρητές

85

συμφωνούν σ· αυτό το πράγ­

μα, πολλές φορές μάλιστα αρκετά aπρόθυμα και ερχόμενοι

σε αντίθεση με τις ροπές τους. Γενικά, η ποινή σκληραίνει

και παγώνει τον άνθρωπο· τον μαζεύει στον εαυτό του· του οξύνει το αίσθημα της aποξένωσης ενισχύει τη δύναμη

aντίστασής του . Αν τύχει να του καταστρέψει τη ζωτική του ενέργεια και να τον οδηγήσει σε μια aξιολύπητη συντριβή και αυτοταπείνωση, τότε αυτό το αποτέλεσμα είναι σίγουρα ακόμα πιο δυσάρεστο απ· ό,τι είναι οι συνηθισμένες επε­

νέργειες

85 .

της ποινής -το χαρακτηρίζει στεγνή και σκυ-

Εδώ ο Νίτσε υπαινίσσεται τον Ντοστογιέβσκι. Στο «Διαξιφισμaί

ενός παράκαιρου ανθρώπου» αποσπ.

45

στο Λυκόφως των Ειδώλων, Εκδο­

τική Θεσσαλονίκης , γράφει ότι ο Ντοστογιέβσκι ήταν ο μόνος ψυχολόγος από τον οποίο έμαθε κάτι . Εξάλλου η εικόνα του Χριστού στον Αντίχριστο (δες απ .

29)

έχει αρκετές ομοιότητες με το πορτραίτο του Ηλίθιου του

Ντοστογιέβσκι. Οπωσδήποτε ο Νίτσε είχε διαβάσει το Αναμνήσεις aπό το σπίτι των νεκρών. τους Ταπεινούς και καταφρονεμένους , το τιμωρία, τους Δαιμονισμένους

τους

εγκληματίες

που

ήταν

·Εγκλημa

και

Οι παρατηρήσεις του Ντοστογιέβσκι για

κλεισμένοι στη φυλακή ,

στο «σπίτι των

νεκρών» , αποτελούν ντοκουμέντα για τον Νίτσε. «Αυτοί οι άνθρωποι»,

λέει ο Νίτσε, (πρθ . από τον

στο

Boris de Schloezer, «Nietzsche et Dos1ojevski» Nietzsche, Cahier de Royaυmont, Philosophie, Νο νι . M i nυit, 1967),

« ήταν πραγματικά εξαιρετικοί άνθρωποι. · ισως να · ναι οι πιο πλούσια προι­

κισμένοι άνθρωποι , οι πιο δυνατοί του λαού μας. Αλλά αυτές οι ισχυρές δυνάμεις χάθηκαν μάταια . ανεnαν οpθωτα . άδικα» .

140


θρωπή σοβαρότητα. Αν αναλογιστούμε όλες εκείνες τις χιλιετηρίδες πριν από την ιστορία του ανθρώπου, τότε θα δεχτούμε χωρίς

κανέναν ενδοιασμό ότι ακριβώς η ποινή είναι αυτή που εμπόδισε περισσότερο να αναπτυχθεί το συναίσθημα της

ενοχής- τουλάχιστον όσον αφορά τα θύματα που πάνω τους ασκήθηκε η δύναμη του σωφρονισμού . Ας μην υποτι­ μήσουμε το εξής γεγονός: το πόσο η θέα των δικαστικών

και εκτελεστικών διαδικασιών εμποδίζει τον εγκληματία να κρίνει την πράξη του, το είδος της καθαυτό ενέργειάς του,

ως aξιοκατάκριτη : γιατί βλέπει να χρησιμοποιούν τις ίδιες ακριβώς πράξεις στην υπηρεσία της δικαιοσύνης, να τις εγκρίνουν και να τις κάνουν με καλή συνείδηση : δηλαδή τον χαφιεδισμό, την εξαπάτηση, τη δωροδοκία, την τρικλο­ ποδιά, ολόκληρη την πανούργα και δόλια τέχνη της αστυνο­

μίας και των ανακριτών και στη συνέχεια την αρπαγή, τη βία,

τη

συκοφαντία,

τη

φυλάκιση, τα βασανιστήρια, τον

φόνο , όλ · αυτά θεμελιωμένα σε αρχές, χωρίς vα έχουν το ελαφρυντικό του πάθους και αποτυπωμένα σ· όλα τα είδη

των ποινών -επομένως όλες αυτές τις ενέργειες που οι δικαστές δεν τις καταδικάζουν ούτε τις απορρίπτουν καθε­ αυτές παρά μόνο όταν εφαρμόζονται και χρησιμοποιούνται κατά ένα ορισμένο τρόπο.

Η ••κακή συνείδηση», αυτό το παράξενο και εξαιρετικά ενδιαφέρον φυτό της γήινης βλάστησής μας, δεν φύτρωσε

σ · αυτό το έδαφος στην πραγματικότητα, κατά το μεγαλύ­ τερο μέρος του παρελθόντος οι δικαστές και οι τιμωροί δεν είχαν καμιά συνείδηση ότι είχαν να κάνουν μ · έναν ••ένοχο",

αλλά μάλλον μ · έναν πρόξενο βλάβης , μ ' ένα ανεύθυνο 8

κατασκεύασμα της μοίρας β Και το πρόσωπο πάνω στο

86 .

Αυτό ίσχυε στην αρχαία ελληνική ηθική όπου η ελευθερία της

βούλησης είναι

ανύπαρκτη κατηγορία. Η ελευθερία είναι πολιτικο-οικο­

νομική κατηγορία, είναι η νομική υπόσταση του ελεύθερου ανθρώπου. Η

διάπραξη του κακού δεν είναι επιλογή της θέλησης είναι είτε αποτέλεσμα της βίας που ασκεί το πάθος σε μια συνείδηση που γνωρίζει το καλό

141


οποίο έπεφτε η τιμωρία, πάλι ως ένα έργο της μοίρας, δεν υπέφερε από «εσωτερικό πόνο», όπως δεν προκαλεί εσω­

τερικό πόνο κάτι το αναπάντεχο, ένα τρομαχτικό φυσικό γεγονός, ένας βράχος που γκρεμίζεται και συντρίβει τα

πάντα και που δεν μπορεί να κάνει κανείς τίποτε εναντίον του.

15 Αυτό το γεγονός εμφανίστηκε κάποτε με δόλιο τρόπο στη

σκέψη

του

Spinoza (προς μεγάλη στενοχώρια των Kuno Fischer87 για παράδειγμα, οι

ερμηνευτών του, του

οποίοι κατέβαλαν μεγάλη προσπάθεια για να τον παρερμη­ νεύσουν σ· αυτό το σημείο), όταν ένα απόγευμα που τον

βασάνισε ποιος ξέρει τι είδους ανάμνηση, ασχολήθηκε με το ερώτημα, τι να του είχε .απομείνει πραγματικά από τη

περίφημη morsus conscientiae σει το καλό

88

-αυτός που είχε εξορί­

και το κακό στο βασίλειο των ανθρώπινων

φαντασιώσεων και είχε

υπερασπιστεί γεμάτος οργή την

τιμή του «ελεύθερου» Θεού του εναντίον εκείνων των βλά­ σφημων που ισχυρίζονταν ότι ο θεός έκανε τα πάντα

ratione boni

89

sub

(«αλλά αυτό θα σήμαινε υποταγή του θεού

(παραδοσιακή τραγική αντίληψη) είτε οφείλεται σε πλάνη της συνείδησης καθώς εκλαμβάνει το κακό για καλό (πλατωνο-σωκρατική αντίληψη) . Ο

κακός δεν είναι εκούσια κακός αλλά από άγνοια. Και για τον Αριστοτέλη ο

κακός αγνοει το κακό αλλά αυτό οφείλεται στη φύση του (νατουραλιστική ηθική) : επομένως είναι εκών κακός, εφόσον είναι υπεύθυνος για τη φύση

του . Ο Νίτσε προβαίνει σε μια σχηματοποίηση όταν ανάγει τις τρεις ηθικές σε μια

(=

ο κακός είναι ανεύθυνο κατασκεύασμα της μοίρας, επομένως

κακός Παρά τη θέλησή του) . Μόνο με τους Στωικούς η ελευθερία γίνεται ψυχολογική, εσωτερική κατηγορία.

87 . Κυnο

Fίscher

(1824-1907),

καθηγητής στη Χαϊλδεβέργη. Έγραψε

μια δίτομη ιστορία της σύγχρονης φιλοσοφίας.

88. 89. 142

Τύψη συνείδησης . Με αγαθή πρόθεση .


στη μοίρα και θα 'ταν η μεγαλύτερη απ · όλες τις aνοη­

σίες») . Ο κόσμος για τον Spίnoza είχε ξαναγυρίσει στην κατάσταση της αθωότητας στην οποία βρισκόταν πριν από την έπ ινόηση της κακής συνείδησης : τι απέγινε, λοιπόν , η

morsus

conscίentίae ; 90

«Το αντίθετο της gaυdίum » -σκέφτηκε τελικά- «μια θλίψη συνοδευόμενη από την ανάμνηση ενός παρελθόντος γεγονότος που ματαίωσε κάθε προσδοκία μας» . (Ηθική,

111,

προτ. XV/11, σχόλιο /, 11). Κακοποιοί που υποβλήθηκαν σε ποινές , ένιωθαν, όσον αφορά τα «παραπτώματά» τους, για

χιλιάδες χρόνια, όπως ακριβώς και ο Spiπoza : «εδώ κάτι

πήγε στραβά χωρίς να το περιJένω» και όχι «αυτό δεν έπρεπε να το κάνω» . Υποτάσσ~νταν στην τιμωρία όπως υποτάσσεται κανείς στην αρρώστια ή σε μια συμφορά ή

στον θάνατο , με κείνη την χωρίς εξέγερση μοιρολατρεία με την οποία ακόμα και σήμερα οι Ρώσοι, για παράδειγμα , αντι­ μετωπίζουν τη ζωή , πλεονεκτώντας απέναντι σε μας τους Δυτικούς.

Αν υπήρχε τότε μια κριτική της πράξης, ήταν η φρό­

νηση που ασκούσε αυτή την κριτική : η πραγματική επενέρ­ γεια της ποινής πρέπει αναμφίβολα να αναζητηθεί κυρίως στην όξυνση της φρόνησης , στην διεύρυνση τη μνήμης , σε μια θέληση να ενεργεί κανείς στο εξής πιο προσεκτικά , πιο δύσπ ιστα , πιο κρυφά, στη διαπ ίστωση ότι ε ίναι πολύ αδύνα­

μος για ορισμένα πράγματα , σ · ένα είδος βελτίωσης της aυτοκριτικής

του .

Αυτό το

οποίο μπορεί να επιτευχθεί

γενικά μέσω της ποινής σε ανθρώπους και σε ζώα, είναι η αύξηση του φόβου , η όξυνση της φρόνησης , η δυνάστευση

των επιθυμιών : κατ ' αυτόν τον τρόπο η ποινή εξημερώνει τον άνθρωπο , μα δεν τον κάνει «καλύτερο» -θα μπορούσε, μάλιστα, να ισχυριστεί κανείς το αντίθετο . («Το πάθημα

γίνεται μάθημα» λέει η παροιμία : μα όσο συμμορφώνεται κανείς τόσο χειροτερεύει. Το ευτύχημα είναι πως συχνά aποβλακώνεται) .

90.

Χαρός.

143


16 Σ· αυτό το σημείο δεν μπορώ να μη δώσω μια πρώτη

και προσωρινή διατύπωση της υπόθεσής μου που αφορά την προέλευση της «κακής συνείδησης»: ίσως να μην είναι εύκολα κατανοητή και να χρειάζεται να τη σκεφτεί κανείς

για πολύ καιρό , να ζήσει μαζί της, να κοιμηθεί μαζί της. Βλέπω την κακή συνείδηση σαν τη βαριά αρρώστια στην οποία ο άνθρωπος αναγκάστηκε να υποκύψει κάτω από την πίεση της πιο βαθιάς αλλαγής που έζησε ποτέ

-

πρόκειται

για την αλλαγή που υπέστη όταν βρέθηκε οριστικά κλεισμέ­ νος μέσα στα τείχη της κοινωνίας και της ειρήνης . · Ο , τι αντιμετώπισαν τα υδρόβια ζώα που αναγκάστηκαν να γίνουν στεριανά ή να χαθούν, το ίδιο αντιμετώπισαν κι αυτά τα

μισοζώα τα προσαρμοσμένα μια χαρά στην αγριότητα , στον πόλεμο, στην αναζήτηση λείας, στην περιπέτεια : ξαφνικά όλα τα παλιά τους ένστικτα υποτιμήθηκαν κι έμειναν «ξε­ κρεμαστα» . Στο εξής έπρεπε να περπατούν με τα πόδια τους και «να σηκώνουν τον εαυτό τους », ενώ μέχρι τότε τον σήκωνε το νερό : ένα φοβερό βάρος έπεσε πάνω τους .

· Ενιωθαν

ανίκανα να τα βγάλουν πέρα ακόμα και με τις πιο

απλές ενέργειες δεν είχαν πια, στον καινούργιο κόσμο ,

τους παλιούς οδηγούς τους, τα ρυθμιστικά, ασυνείδητα και

αλάθητα ένστικτά τους : ε ίχαν οδηγηθεί τα δύστυχα αυτά πλάσματα στο να σκέφτονται, να συμπεραίνουν, να υπολο­

γίζουν, να συνάπτουν το αίτιο με το αποτέλεσμα· είχαν περιοριστεί στη «συνείδησή» τους , στο πιο αδύναμο και

σφαλερό όργανό τους! Πιστεύω πως ποτέ άλλοτε στη γη

δεν υπήρξε ένα τέτοιο αίσθημα μιζέριας, μια τόσο βαριά δυσθυμία

-

ενώ ταυτόχρονα τα παλιά ένστικτα δεν είχαν

πάψει ξαφνικά να θέτουν τις απαιτήσεις τους! Μόνο που ήταν δύσκολο και σπάνια δυνατό να ικανοποιηθούν : συνή­

θως έπρεπε να αναζητηθούν καινούργιες και υποχθόνιες ικανοποιήσεις .

· Ολα

τα ένστικτα που δεν εκφορτίζονται προς τα έξω,

στρέφονται προς τα μέσα -πράγμα που το ονομάζω εσωτε-

144


ρίκευση

του

ανθρώπου:

έτσι αναπτύχθηκε

αρχικά στον

άνθρωπο αυτό που αργότερα ονόμασε «ψυχή» του. Ολό­ κληρος ο εσωτερικός κόσμος, αρχικά τόσο λεπτός σα να

κλεινόταν μέσα σε δυο μεμβράνες , απλώθηκε και επεκτά­ θηκε και στο βαθμό που η εκφόρτιση ήταν απαγορευμένη προς τα έξω, κέρδισε σε βάθος , πλάτος και ύψος. Εκείνα τα φοβερά οχυρά χάρη στα οποία προστατεύτηκε η πολι ­ τική οργάνωση από τα παλιά ένστικτα της ελευθερίας -οι

ποινές ανήκουν σ· αυτά τα οχυρά- κατάφεραν να στρέ­ ψουν όλα εκείνα τα ένστικτα του άγριου, ελεύθερου, περι­

πλανώμενου ανθρώπου εναντίον του ίδιου του ανθρώπου. Η εχθρότητα, η σκληρότητα , η χαρά της καταδίωξης, της επίθεσης, της αναστάτωσης, της καταστροφής- όλ' αυτά στραμμένα εναντίον των κατόχων τέτοιων ενστίκτων: αυτή είναι η προέλευση της κακής «συνείδησης••. Ο άνθρωπος που ήταν στερημένος εξωτερικών εχ­ θρών και αντιστάσεων και βίαια φυλακισμένος στην κατα­

πιεστική στενότητα και κανονικότητα των εθίμων , ανυπόμο­ να ξέσκιζε, καταδίωκε, κατάτρωγε , κακοποιούσε και κακο­

μεταχειριζόταν τον εαυτό του· αυτό το ζώο που πληγωνό­ ταν πάνω στα κάγκελα του κλουβιού του καθώς προσπα­ θούσαν να το «εξημερώσουν·,· αυτό το στερημένο πλάσμα

που βασανιζόταν από τη νοσταλγία της άγριας κατάστασής του, που χρειάστηκε να μετατρέψει τον εαυτό του σε περι­

πέτεια, σε θάλαμο βασανιστηρίων, σε αβέβαιο και επικίν­ δυνο αγριότοπο

-

αυτός ο τρελός, ο νοσταλγός κι aπελπι­

σμένος αιχμάλωτος έγινε ο εφευρέτης της «κακής συνεί­ δησης». Ταυτόχρονα όμως έκανε και την εμφάνισή της η

σοβαρότερη και η πιο ανησυχητική αρρώστια, από την οποία η ανθρωπότητα ακόμα δεν ανάνηψε, ο πόνος που προκαλεί ο άνθρωπος στον άνθρωπο, ο πόνος που προκαλεί στον ίδιο

του τον εαυτό -το αποτέλεσμα μιας βίαιης ρήξης με το ζωικό του παρελθόν και συγχρόνως ενός πηδήματος κι ενός βυθίσματος σε νέες καταστάσεις και συνθήκες ύπαρ­

ξης, μιας κήρυξης πολέμου κατά των παλιων ενστίκτων nάv(j στα οποία βασιζόταv ι.>g τ~pα η δuναμή τοu, η χαρά

145


του και η φοβερότητά του.

Ας προσθέσουμε αμέσως ότι, από την άλλη μεριά, η

ύπαρξη στη γη μιας ζωικής ψυχής που στρεφόταν εναντίον του εαυτού της, που έπαιρνε το μέρος του αντιπάλου ενα­

ντίον του εαυτού της, ήταν κάτι τόσο καινούργιο, βαθύ,

ανήκουστο, αινιγματικό, αντιφατικό και γεμάτο μέλλον, που η όψη της γης άλλαξε ουσιαστικά. Στην πραγματικότητα χρειάζονταν θεϊκοί θεατές για να εκτιμήσουν το θέαμα που

άρχιζε έτσι και που το τέλος του δεν μπορεί ακόμα να προ­ βλεφτεί -ένα θέαμα πάρα πολύ εκλεκτό, πάρα πολύ θαυμα­

στό, και υπερβολικά παράδοξο για να παίζεται χωρίς νόημα και θεατές σε κάποιο γελοίο πλανήτη. Από τώρα και στο

εξής, ο άνθρωπος συμπεριλαμ6άvεται κι αυτός στις πιο αναπάντεχες και πιο ελκυστικές τυχερές ζαριές που ρίχνει

το «μεγάλο παιδί» του Ηράκλειτου ', είτε Δία το λένε αυτό 9

είτε Τύχη· ξυπνάει για τον εαυτό του ένα ενδιαφέρον, μια ένταση, μια ελπίδα, σχεδόν μια βεβαιότητα, σάμπως κάτι να αναγγέλλεται μ· αυτόν, κάτι να προετοιμάζεται, σάμπως ο

άνθρωπος να μην είναι ένας σκοπός παρά μόνο ένας δρό­

μος, ένα επεισόδιο, μια γέφυρα, μια μεγάλη υπόσχεση

92

.

17 Η πρώτη προϋπόθεση αυτής της υπόθεσης που αφορά

την προέλευση της κακής συνείδησης είναι ότι η αλλαγή εκείνη δεν έγινε ούτε βαθμιαία ούτε θεληματικά και δεν παρουσιάστηκε σαν μια οργανική προσαρμογή σε νέες συν­

θήκες αλλά σα μια ρήξη, ένα άλμα, ένας καταναγκασμός,

91. Ο Νίτσε αναφέρεται στο γν""στό απόσπασμα του Ηράκλειτου: «αί<;,ν παϊς έστί παίζων , πεσσεύων». 92 . Η ιδέα αυτή επαναλαμβάνεται συχνά στον Ζαρατούστρα: ο άνθρω­ πος δεν είναι aυτοσκοπός, είναι όριο προς υπέρβαση. Ο άνθρωπος πρέπει

να ξεπεοαστεί. Ο σκοπός της αvθpωπότητας βpίσκεται στο αvώτεpο είδος ανθρώπων .

146


μια αναπόφευκτη συμφορά που απέκλειε κάθε αγώνα και

κάθε μνησικακία

εναντίον της.

Η δεύτερη προϋπόθεση

είναι ότι η ένταξη ενός ανεξέλεγκτου και αδιαμόρφωτου ως τότε πληθυσμού σε μια σταθερή μορφή όχι μόνο άρχισε με μια πράξη βίας αλλά και ολοκληρώθηκε μόνο με πράξεις βίας -ότι το αρχαιότερο «κράτος•• εμφανίστηκε, επομένως,

σα μια μορφή φοβερής τυραννίας , σαν ένας καταπιεστικός κι ανελέητος μηχανισμός και συνέχισε να δουλεύει κατ'

αυτόν τον τρόπο , μέχρις ότου αυτό το ακατέργαστο υλικό από ανθρώπους και μισοζώα όχι μόνο ζυμώθηκε και έγινε

εντελώς εύπλαστο αλλά και επιπλέον διαμορφώθηκε . Χρησιμοποίησα τη λέξη «κράτος» : είναι σαφές τι εν­

νοώ: κάποια αγέλη από ξανθά αρπακτικά ζώα, μια ράτσα κατακτητών και κυρίων που οργανωμένοι πολεμικά και με οργανωτική δύναμη , βυθίζουν αδίστακτα τα φοβερά νύχια τους σ · ένα πληθυσμό που ίσως να 'ναι αριθμητικά πολύ ανώτερός τους μα είναι ακόμη άμορφος και νομαδικός. Μ' αυτόν τον τρόπο έκανε την εμφάνισή του το «κράτος» στη γη : νομίζω ότι ξεμπερδέψαμε πια μ · εκείνον το συναισθη­

ματισμό που πίστευε ότι το

«κράτος•• ξεκίνησε

μ·

ένα

«συμβόλαιο». Εκείνος που μπορεί να διατάζει, εκείνος που

είναι από τη φύση του «κύριος», εκείνος που είναι βίαιος στις πράξεις και στη συμπεριφορά του

-

τι σχέση μπορεί να

έχει με τα «συμβόλαια••! Με τέτοιες φύσεις δεν μπορεί κανείς να τα βγάλει πέρα· έρχονται σαν τη μοίρα, χωρίς

αιτία , χωρίς λόγο, χωρίς πρόσχημα · πέφτουν σαν τον κε­ ραυνό , υπερβολικά φοβερές, υπερβολικά ξαφνικές, υπερ­ βολικά πειστικές, υπερβολικά «διαφορετικές>> για να μπο­ ρέσει κανείς να τις

μισήσει.

Το έργο τους . είναι μια ενστικτώδης δημιουργία και επι­ βολή μορφών· είναι οι πιο αθέλητοι, οι πιο aσύνειδοι καλλι­

τέχνες που υπάρχουν -οπουδήποτε εμφανίζονται , κάτι νέο προβάλλει, ένα σχήμα κυριαρχίας που ζει, που τα μέρη του και οι λειτουργίες του είναι καθορισμένα και αλληλένδετα.

στο οποίο τίποτα δεν έχει θέση ον δev τοu ~χ~ι αnοδοθ~ί προηγουμένως ένα «νόημα» σε σχέση με το σύνολο. Αυτοί

1-47


οι γε;ννημένοι οργανωτές δε;ν ξέρουν τι είναι ενοχή, ευθύ­ νη , αναλογισμός · ενσαρκώνουν εκείνον το φοβερό εγωισμό

των καλλιτεχνών , τον εγωισμό με το ατσάλινο βλέμμα που ξέρει να βρίσκει την δικαίωσή του στο έργο του , για όλη την αιωνιότητα, όπως μια μητέρα βρίσκει τη δικαίωσή της

στο παιδί της.

Είναι ευνόητο πως δεν αναπτύχθηκε σ'

αυτούς η κακή συνείδηση , αλλά και χωρίς αυτούς δεν θα μπορούσε να αναπτυχθεί αυτό το αηδιαστικό φύτρο, ούτε καν θα υπήρχε , αν δεν aπωθούνταν από τον κόσμο ή του­

λάχιστον από τον ορατό κόσμο, κάτω από την δύναμη των σφυροκοπημάτων τους και της καλλιτεχνικής τους βιαιότη­

τας, μια τε;ράστια ποσότητα ελευθερίας κι. αν δεν γινόταν ταυτόχρονα λανθάνουσα . Αυτό το ένστικτο της ελευθερίας που έγινε με τη β ία λανθάνον -το έχουμε συναντήσέι ήδη­

αυτό το πισωγυρισμένο και απωθημένο, το εγκλωβισμένο ένστικτο

της

ελε; υθερίας

που

τελικά εκφορτιζόταν

και

ξεσπούσε πάνω στον εαυτό του μονάχα: αυτό και μονάχα

αυτό είναι η κακή συνείδηση στην αρχή της.

18 Δε;ν πρέπει να θεωρήσουμε ασήμαντο αυτό το φαιν<)­ μενο απλά και μόνο επειδή στην αρχή του είναι οδυνηρό

και άσχημο. Στο βάθος, πρόκειται για την ίδια ενεργητική δύναμη που λε ιτουργεί περισσότερο και κτίζει κράτη σε κείνους τους βίαιους καλλιτέχνες και οργανωτές και που

εδώ, μικρή και ταπεινή, στραμμένη προς τα πίσω, προς τον «λαβύρινθο του στήθους», για να χρησιμοποιήσω μια έκ ­

φραση του

Goethe, δημιουργεί

για τον εαυτό της μια κα κή

συνείδηση και κτίζει αρνητικά ιδανικά -δηλαδή, το ένστικτο

της

ελευθερίας

(στη

δική

μου

γλώσσα : τη θέληση για

δύναμη 93 ) . Μόνο που εδώ η ύλη πάνω στην οπ οία ξεσπάει η

93 .

148

Ο Νίτσε τελ ικά δεν ονόμασε τη θέληση για δύναμη ένστικτο της


μορφοπλαστική και διακορεύουσα φύση αυτής της δύναμης είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, ολόκληρος ο παλιός ζωώδης εαυ­

τός του -και όχι, όπως στο άλλο, το μεγαλοπρεπέστερο και

εντυπωσιακότερο φαινόμενο,

κάποιος άλλος άνθρωπος ,

άλλοι άνθρωποι. Αυτός ο κρυφός βιασμός του εαυτού, αυτή

η καλλιτεχνική σκληρότητα, αυτή η ευχαρίστηση του να δίνεις μορφή στον εαυτό σου σαν σε σκληρό , αντιστεκό­ μενο κι ευαίσθητο υλικό και να χαράζεις πάνω του

θέληση ,

· Οχι,

μια

μια κριτική , μια αντίθεση , μια περιφρόνηση , ένα

αυτή η φοβερά ηδονική εργασία μιας ψυχής που βρί­

σκεται θεληματικά σε διαμάχη με τον εαυτό της και που αυτοβασανίζεται από δίψα να βασανίζει -όλη αυτή η ενερ­

γητική «κακή συνε ίδηση» έφερε , τελικά, στο φως -θα το

έχετε μαντέψει κιόλας- σαν αληθινή μήτρα όλων των ιδανι­

κών και των φανταστικών φαινομένων, και μια αφθονία νέας και παράξενης ομορφιάς και κατάφασης, ίσως μάλιστα και την ίδια τούτη την ομορφιά .

-

Γιατί , τι θα · ταν ωραίο , αν το

αντίθετό του δεν είχε αποκτήσει προηγουμένως συνείδηση του εαυτού του , αν το άσχημο δεν είχε πει προηγουμένως

στον εαυτό του: <<είμαι άσχημο ; » Αυτή η υπόδειξη θα καταστήσει τουλάχιστον λιγότερο αινιγματικό το εξής αίνιγμα : πώς αντιφατικές έννοιες όπως ανιδιοτέλεια, αυταπάρνηση , αυτοθυσία, μπορούν να εμπε­ ριέχουν ένα ιδανικό , ένα είδος ομορφιάς · κι ένα πράγμα θα ξέρουμε

από

δω

κι

εμπρός

-νι ·

αυτό δεν

έχω

καμιά

αμφιβολία- κι αυτό είναι η φύση της ηδονής που νιώθει εξαρχής ο aνιδιοτελής άνθρωπος, ο απαρνούμενος τον ίδ ιο

του τ ον εαυτό, ο αυτοθυσιαζόμενος: αυτή η ηδονή είναι συνδεδεμένη με την σκληρότητα . ελευθερ ίας γ ιατί αυτή η έννοια ε ίνα ι αρ κετά διφορούμενη και με « βεβαρυ­

μένο παρελθόν>• : η ελευθερία συνήθως κατακτάται μετά από πόλεμο και

γίνεται κεκτημένο , επομένως κάτι το αδρανές . Επίσης συνδέεται με τον αγώνα για την ύπαρξη και για τη διατήρηση της ύπαρξης (δaρβινιστική

άποψη). Αντίθετα ο Νίτσε υπογραμμίζει ότι η θέληση για δύναμη είναι θέληση για όλο και περισσότερη δύναμη

nou

φτάνει σι;; σημι;;ίο να θυσιάσει

και την ίδια τη ζωή.

149


Αυτά προς το παρόν σχετικά με την καταγωγή της ηθι­ κής αξίας του •<μη εγωϊστικού•• και σχετικά με το έδαφος

απ · όπου αναπτύχθηκε αυτή η αξία : μόνο η κακή συνεί­ δηση,

μόνο

η

θέληση

για κακομεταχείριση του εαυτού

παρείχε τις προϋποθέσεις για την αξία του μη εγωϊστικού .

19 Η. κακή συνείδηση είναι μια αρρώστια, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι ·

αυτό , αλλά μια αρρώστια όπως ε ίναι

αρρώστια και η εγκυμοσύνη . Ας ερευνήσουμε τις συνθήκες

κάτω από τις οποίες η αρρώστια αυτή έφτασε στον φοβε­ ρότερο και ύψιστο παροξυσμό της θα δούμε τι ήταν στην πραγματικότητα αυτό που έκανε μ·

αυτό τον τρόπο την

είσοδό του στον κόσμο. Αλλά χρειάζεται να κάνουμε λίγη υπομονή ακόμα -και πρώτα απ

όλα πρέπει να ξαναγυρί­

σουμε , για μια ακόμη φορά , σε μια προηγούμενη άποψή μας .

Η σχέση ιδιωτικού δικαίου μεταξύ χρεώστη και πιστω­ τή , την οποία εξετάσαμε προηγουμένως , έχει εξηγηθεί , μ · έναν

εξαιρετικά

ασυνήθιστο

και

αμφίβολο

από

ιστορ ι κή

άποψη τρόπο . με βάση μια σχέση που σε μας, τους σύγχρο­

νους ανθρώπους, φαίνεται εντελώς ακατανόητη : πρόκειται

για τη σχέση ανάμεσα στη σημερινή γενιά και στους προγό­ νους

της .

Μέσα στην αρχική κοινότητα της φυλής -μιλούμε για

aρχέγονους καιρούς- η ζώσα γενιά αναγνώριζε πάντοτε

μια νομική υποχρέωση (και καθόλου μια απλή συναισθηματι­ κή υποχρέωση : έχουμε κάθε λόγο ν'αρνηθούμε την ύπαρ­

ξη της τελευταίας κατά το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπι­ νης ιοτορίας) απέναντι στην πιο παλιά , εκείνη που ίδρυσε

τη φυλή. Εδώ επικρατεί η πεποίθηση ότι η φυλή υπάρχει

μόνο χάρη στις θυσίες και στις υπηρεσίες των προγόνων­

κι ότι πρέπει να τους ανταποδώσει κανείς αυτές τις θυσίες

150


και τις υπηρεσίες : μ· αυτόν τον τρόπο αναγνωρίζει κανείς

ένα χρέος που μεγαλώνει σταθερά , εφόσον αυτοί οι πρό­ γονοι , εξακολουθώντας να παραμένουν ισχυρά πνεύματα, δεν παύουν να παρέχουν στη φυλή νέα ευεργετήματα και νέα δύναμη. · Ασκοπα μήπως ; Μα δεν υπάρχει τίποτε άσκο­ πο σ · εκείνους τους πρωτόγονους και «ψυχικά φτωχούς»

καιρούς . Τι μπορούσε να τους δώσει κανείς σε ανταπόδο­ ση; Θυσίες (αρχικά για τροφή στην πιο χονδροειδή αντίλη­

ψη), γιορτές, λατρευτικά τραγούδια , τιμές, προπαντός υ­ πακοή -γιατί όλα τα έθιμα , καθότι έργα των προγόνων , είναι

και θεσπίσματα και διαταγές τους : τους δίνει ποτέ κανείς αρκετά ; Αυτή η υποψία υπάρχει πάντα και μεγαλώνει · από

καιρό σε καιρό επιβάλλει με το ζόρι μια συνολική εξό­ φληση , κάτι τρομαχτικό όσον αφορά τον τρόπο aπότισης του χρέους στον «π ιστωτή» (για παράδειγμα, την περιβόητη

θυσία του πρωτότοκου· οπωσδήποτε χρειάζεται αίμα , αν­ θρώπινο αίμα). Ο φό6ος για τον πρόγονο και για τη δύναμή του , η επίγνωση του χρέους απέναντί του, αυξάνει μ ·

αυτό το

είδος της λογικής στο μέτρο που αυξάνει και η δύναμη της ίδιας τ ης φυλής , στο μέτρο που η φυλή γίνεται όλο και πιο νικηφόρα, πιο ανεξάρτητη , πιο τιμημένη , πιο φοβερή . Σε

καμιά περίπτωση το αντ ίθετο! Κάθε βήμα προς την παρακ­

μή της φυλής , κάθε συμφορά , κάθε σημάδι εκφυλισμού κι επερχόμενης aποσύνθε σης , ελαπώvει πάντοτε τον φόβο

απέναντι στο πνεύμα του ιδρυτή της και δίνει μια πιο εξα­ σθενημένη εικόνα για την ικανότητά του , την προνοητικό­

τητά του και την παρούσα δύναμή του . Αν φανταστούμε αυτό το είδος της ακατέργαστης λογικής οδηγημένο ως τις ακραίες συνέπειές του, τότε οι προπάτορες των πιο ισχυ­ ρών φυλών θα πρέπει τελικά ν · αποχτούν τεράστιες δια­ στάσεις μέσω της φαντασίας του αυξανόμενου φόβου και να υποχωρούν μέσα στη θεϊκή αχλύ του aπόκοσμου και του aσύλληπτου : στο τέλος ο πρόγονος πρέπει αναγκαστικά να

μεταμορφωθεί σε θεό

·ισως αυτή να είναι η προέλευση

των θεών , μια προέλευση , επομ~vως, από τον φόΒο! ... Κι

151


όποιος θα αισθανόταν την υποχρέωση να προσθέσει •<μα και από την ευσέβεια επίσης!» θα είχε άδικο αν αναφερό­ ταν στο μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης φυλής, στην ανθρώπινη προϊστορία. Μα θα είχε περισσότερο δίκιο αν αναφερόταν στη μεσαία εποχή , κατά την οποία διαμορφώ­

νονται οι ευγενείς φυλές -που πραγματικά ξεπλήρωσαν με τόκο τους δημιουργούς τους, τους προπάτορές τους (τους ήρωες, τους θεούς) για όλες τις ιδιότητες που είχαν εκδη­

λωθεί σ· αυτούς , δηλαδή νια τις ευγενείς ιδιότητες. Αργό­ τερα θα ρίξουμε ακόμη μια ματιά στον εξευγενισμό των

θεών (που δεν πρέπει να τον συγχέουμε με την «αyιο­

ποίησή» τους)· προς το παρόν, ας παρακολουθήσουμε ως το τέρμα της την πορεία όλης αυτής της εξέλιξης της συνείδησης της ενοχής.

20 Η ιστορία μας δείχνει πως η συνείδηση ότι έχουμε

χρέος απέναντι στη θεότητα συνεχίζει να υπάρχει και μετά την παρακμή της οργάνωσης της κοινότητας πάνω στη βάση των δεσμών αίματος .

Κατά τον ίδιο τρόπο που η

ανθρωπότητα κληρονόμησε τις έννοιες «καλός και Κακός» από τις ευγενείς φυλές (μαζί με τη βασική ψυχολογική τάση

της να καθορίζει ιεραρχίες),

κληρονόμησε επίσης,

μαζί με τις θεότητες της φυλής και της οικογένειας, και το

βάρος των ακόμη ανεξόφλητων χρεών απέναντί τους και την επιθυμία να τα ξεπληρώσει. (Η μετάβαση επιτελείται από εκείνα τα πολυάριθμα πλήθη των σκλάβων και των υπο­ τελών πληθυσμών που, είτε από καταναγκασμό, είτε από

δουλοπρέπεια και μιμικρία, προσαρμόστηκαν στη λατρεία των θεών των κυρίων τους: απ ·

αυτούς ξεχύνεται μετά

αυτή η κληρονομιά προς όλες τις κατευθύνσεις). Το συναί­

σθημα ενοχής απέναντι στη θεότητα δεν έπαψε να ανα­ πτύσσεται , για πολλές χιλιετηρίδες

152

-

στο μέτρο, πάντοτε.


που αναπτυσσόταν πάνω στη γη και φερόταν προς τα ύψη η

έννοια και το αίσθημα του θεού. (Ολόκληρη η ιστορία των εθνικών αγώνων, νικών, συμφιλιώσεων, συγχωνεύσεων, οτι­ δήποτε προηγείται της οριστικής διάταξης των διαφορετι­

κών εθνικών στοιχείων σε μια μεγάλη φυλετική σύνθεση,

αντανακλάται στον κυκεώνα των γενεαλογιών των θεών της, στα έπη των αγώνων τους, των νικών και των συμφιλιώ­

σεών τους · η εξέλιξη προς τις παγκόσμιες aυτοκρατορίες είναι πάντα και εξέλιξη προς τις παγκόσμιες θεότητες ο δεσποτισμός με τον θρίαμβό του πάνω στους ανεξάρτη­

τους ευγενείς ανοίγει πάντοτε τον δρόμο σε κάποια μορφn μονοθεϊσμού) .

Η έλευση του χριστιανικού θεού, του μεγαλύτερου θεού που δημιουργήθηκε μέχρι στιγμής, συνοδεύτηκε κι

από το μεγαλύτερο αίσθημα ενοχής πάνω στη γη . Αν υπο­ θέσουμε πως βαθμιαία περάσαμε στην αντίθετη πορεία, τότε θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι με την συνεχή

παρακμή της πίστης στον χριστιανικό θεό, έχει επέλθει και μια

σημαντική

παρακμή

της

ανθρώπινης επίγνωσης

της

ενοχής και μάλιστα δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την εξής προοπτική, ότι μια ολοκληρωτική και οριστική νίκη του

αθεϊσμού μπορεί να ελευθερώσει την ανθρωπότητα απ· ολόκληρο το αίσθημα ενοχής της απέναντι στην αρχή της,

στην causa prίma μ·

94

της. Ο αθεϊσμός είναι συνδεδεμένος

ένα είδος δεύτερης αθωότητας.

21 Αυτά σε γενικές γραμμές για τη σύνδεση των εννοιών της

«ενοχής»

και του

«καθήκοντος»

με

θρησκευτικές

προϋποθέσεις : μέχρι στιγμής έχω αγνοήσει εσκεμμένα την

ηθικοποίηση αυτών των εννοιών (την απώθησή τους στη

94.

Πρώτη αιτία.

153


συνείδηση· ακριβέστερα την εμπλοκή της κακής συνείδη­ σης με την έννοια του θεού)· και μάλιστα στο τέλος της προηγούμενης παραγράφου μίλησα σα να μην είχε επιτελε­

στεί καθόλου αυτή η ηθικοποίηση , και σα να έπρεπε ανα­ γκαστικά να σβήσουν αυτές οι έννοιες μόλις θα έσβηνε και

η προϋπόθεσή τους, η πίστη στον «πιστωτή» μας, στον Θεό. Η πραγματικότητα όμως είναι τρομερά διαφορετική. Η ηθικοποίηση των εννοιών της ενοχής και του καθή­

κοντος, η απώθησή τους μέσα στην κακή συνείδηση, έχει ως συνέπεια μια απόπειρα αντιστροφής της κατεύθυνσης

της εξέλιξης που περιγράψαμε πιο πάνω, ή τουλάχιστον ανακοπής

της: τώρα, ο στόχος είναι να αποκλειστεί μια για

πάντα κι απαισιόδοξα η προοπτική μιας οριστικής απελευ­ θέρωσης· τώρα το βλέμμα πρέπει να οπισθοχωρήσει aπα­

ρηγόρητο

μπροστά

έννοιες της

σε

<<ενοχής••

στραφούν προς τα πίσω

μια

aτσάλινη

αδυναμία·

τώρα

οι

και του <<καθήκοντος•• πρέπει να

-

εναντίον τίνος; Δεν μπορεί να

υπάρξει καμιά αμφιβολία γι· αίπό: πρώτα απ · όλα εναντίον

του χρεώστη, που τώρα ριζώνει μέσα του η κακή συνεί­ δηση, τον κατατρώγει, απλώνεται μέσα του σαν πολύποδας· ώσπου στο τέλος η αδυναμία της εξόφλησης του χρέους γεννά την αντίληψη της αδυναμίας εξιλεωσης, την ιδέα πως η εξόφληση είναι αδύνατη (η <<αιώνια τιμωρία») . Τελικά

όμως στρέφονται κι εναντίον του ίδιου του <<Πιστωτή••, είτε

πρόκειται για την

causa prima του ανθρώπου, την αρχή

της ανθρώπινης φυλής, τον προπάτορά της, που από δω και

πέρα τον βαραίνει μια κατάρα

( <<Αδάμ•• ,

«προπατορικό α­

μάρτημα••, ••ανελευθερία της βούλησης•• ), είτε πρόκειται για τη φύση από τη μήτρα της οποίας γεννήθηκε η ανθρω­ πότητα και στην οποία προβάλλεται από δω και μπρος η αρχή του κακού («η διαβολοποίηση της φύσης••) , είτε για την ύπαρξη γενικά , που τώρα θεωρείται χωρίς αξία καθεαυ­ τήν (μηδενιστική αποχώρηση από τη ζωή, επιθυμία για την ανυπαρξία ή επιθυμία για το αντίθετό της, για μια διαφορε­

τική μορφή ύπαρξης, βουδισμός και τα όμοια) φτάνουμε ξαφνικά μπροστά σ '

154

-

μέχρι που

ένα παράδοξο και τρομα-


χτικό σόφισμα που ανακούφισε πρόσκαιρα τη βασανισμένη ανθρωπότητα, σ· εκείνο το μεγαλοφυές εύρημα του χρι­ στιανισμού: τον Θεό που aυτοθυσιάζεται για την ενοχή του

ανθρώπου, τον θεό που πληρώνει ο ίδιος τον εαυτό του, τον θεό ως το μοναδικό όν που μπορεί να aπολυτρώσει τον άνθρωπο απ ' όσα αδυνατεί να ξεχρεώσει

-

τον πιστωτή

που θυσιάζεται για τον χρεώστη του, από αγάπη (μπορεί

κανείς να το πιστέψει;), από αγάπη προς τον χρεώστη του!

22 Θα έχετε μαντέψει τι συνέβη στην πραγματικότητα μ · όλα αυτά και πίσω απ · όλ · αυτά: εκείνη η θέληση γι· αυτο­

βασανισμό, εκείνη η aπωθημένη σκληρότητα του ανθρώπι­

νου ζώου , του κλεισμένου στον εαυτό του, του aποτρα­ βηγμένου με τρόμο στον εαυτό του, που φυλακίστηκε μέσα στο «κράτος» για να εξημερωθεί, που επινόησε την κακή

συνείδηση για να προκαλεί πόνο στον εαυτό του , εφόσον είχε μπλοκαριστεί η φυσικότερη διέξοδος της επιθυμίας του

να

προξενεί

πόνο

-αυτός

ο άνθρωπος

της

κακής

συνείδησης στηρίχτηκε στην προϋπόθεση της θρησκείας για να

σπρώξει τον aυτοσεβασμό του στην πιο φοβερή

σκληρότητα και όξυνση . Μια ενοχή απέναντι στο Θεό· αυτή η σκέψη του γίνεται όργανο βασανισμού. Μέσα στο «θεό» συλλαμβάνει την τελική αντίθεση στα ζωικά του ένστικτα από τα οποία δεν μπορεί να ξεφύγει· κι επανερμηνεύει αυτά τα ίδια ζωικά ένστικτα ως ενοχή απέναντι στο Θεό (ως

εχθρότητα , ανταρσία , εξέγερση κατά του «Κυρίου», του «Πατρός», του προπάτορα και της αρχής του κόσμου)· κλεί­

νεται μέσα στην αντίθεση «ΘεοιJ» και «διαβόλου»· αποβάλ­ λει από μέσα του κάθε άρνηση του εαυτού του , της φύσης

του . της φυσικότητάς του . της πραγματικότητάς του , με τη μορφή μιας κατάφασης · τη μετατρέπει σε κάτι υπαρκτό,

155


σωματικό, πραγματικό, σε Θεό , σε αγιότητα του θεού, σε

Θεό ως Κριτή, σε Θεό ως Τιμωρό, σε επέκεινα, σε αιωνιό­ τητα,σε ατέλειωτο μαρτύριο, σε κόλαση, σε aπροσμέτρητο της τιμωρίας και της ενοχής. · Ε να είδος τρέλας της θέλη­ σης κρύβεται μέσα στην ψυχική σκληρότητα, που δεν έχει

όμοιό της: η θέληση του ανθρώπου να βρίσκει τον εαυτό του ένοχο και κατακριτέο σε σημείο που να μη μπορεί να εξιλεωθεί· η θέλησή του να φαντάζεται τον εαυτό του

τιμωρημένο χωρίς ποτέ η τιμωρία να μπορεί να εξισωθεί με

την ενοχή· η θέλησή του να μολύνει και να δηλητηριάζει ως

το έσχατο βάθος τους τα πράγματα μ~ το πρόβλημα της τιμωρίας και της ενοχής, για να αποκλείσει μια για πάντα τον εαυτό του από τη μοναδική δυνατότητα διαφυγής από

τον λαβύρινθο των «έμμονων ιδεών»· η θέλησή του να υψώσει ένα ιδανικό -αυτό του «άγιου Θεού»- για να αντλή­ σει απ· αυτό τη βεβαιότητα της δικής του, απόλυτης ανα­ ξιότητας απέναντί του . Ω, τι τρελό και θλιβερό κτήνος που

είναι ο άνθρωπος! Τι ιδέες του

· ρχονται,

τι aφύσικα πράγ­

ματα, τι παροξυσμοί του παράλογου, τι κτηνωδία της σκέ­

ψης ξεσπάει αμέσώς μόλις εμποδιστεί , έστω και για λίγο , να γίνει ένα κτήνος της πράξης!

· Ολ ·

αυτά είναι υπερβολικά ενδιαφέροντα αλλά προκα­

λούν και μια δυσάρεστη, μαύρη, εκνευριστική θλίψη, σε σημείο που να απαγορεύει κανείς βίαια στον εαυτό του να κοιτάζει για πολύ μέσα σ· αυτή την άβυσσο. Εδώ βρίσκεται η αρρώστια χωρίς καμία αμφιβολία, η πιο φοβερή αρρώστια που ξέσπασε ποτέ πάνω στον άνθρωπο· κι όποιος αντέχει ακόμη να ακούσει (μα ποιος έχει σήμερα αυτιά για τέτοια

πράγματα!) πώς μέσα σε τούτη τη νύχτα του μαρτυρίου και του

παραλογισμού

aντήχησε

η

κραυγή

της

αγάπης,

η

κραυγή · της πιο νοσταλγικής έκστασης, της aπολύτρωσης μέσω της αγάπης ,

θα γυρίσει αλλού το πρόσωπό του,

κυριευμένος από ακατανίκητη φρίκη. -Υπάρχουν τόσα πολ­ λά φρικιαοτικιά πράγματα στον άνθρωπο!- Η γη uπήρξε εδώ

και πάρα πολύ καιρό ένα τρελοκομείο!

156


23 Αυτά

όσον

αφορά

το

ζήτημα της

καταγωγής

του

«άγιου θεού».

Το ότι η σύλληψη των θεών από μόνη της δεν οδηγεί αναγκαστικά σε μια χειροτέρευση της φαντασίας, που έπρε­

πε να την εξετάσουμε κάποια στιγμή· το ότι υπάρχουν ευγενέστεροι :τρόποι χρήσης της επινόησης των θεών από

την αυτοσταύρωση και την αυτοταπείνωση του ανθρώπου, με τους οποίους η Ευρώπη των τελευταίων χιλιετηρίδων

έδειξε την aριστοτεχνία της -αυτό αρκεί για να μας το αποκαλύψει μια μόνο ματιά πάνω στους ελληνικούς θεούς, αυτές

τις

aντανακλάσεις

των

ευγενών και aυταρχικών

ανθρώπων, στους οποίους το ζώο μέσα στον άνθρωπο ένιωθε θεοποιημένο και δεν κατασπάραζε τον εαυτό του,.

δεν λυσσούσε εναντίον του εαυτού του! Για πολύ καιρό αυτοί οι

· Ελληνες

χρησιμοποίησαν τους θεούς τους ακρι­

βώς για να φυλαχτούν από την «κακή συνείδηση», για να

μπορούν να χαίρονται την ελευθερία της ψυχής τους

-

επομένως μ· ένα αντίθετο νόημα από κείνο που χρησιμο­

ποίησε για το δικό του θεό ο χριστιανισμός. Προχώρησαν πάρα πολύ προς αυτή την κατεύθυνση, αυτά τα λαμπρά και

λεοντόκαρδα παιδιά· κι όχι καμιά μικρότερη αυθεντία παρά ο ίδιος ο ομηρικός Δίας τους δίνει που και που να καταλά­

βουν ότι κάνουν τα πράγματα πολύ εύκολα γι·

αυτούς.

«Παράξενο!», λέει κάποτε- πρόκειται για την περίπτωση

του Αίγισθου, για μια πολύ κακή περίπτωση. «Είναι παράξενο πόσο οι θνητοί παραπονιούνται για τους θεούς!/ ότι τάχα εμείς τους στέλνουμε τις συμ­ φορές

/

μα με την τρέλλα τους πέφτουν μόνοι τους

στη δυστυχία, ακόμη κι ενάντια στη μοίρα» 95 . Ωστόσο μπορεί κανείς να δει και να ακούσει ταυτόχρονα πως ακόμη κι αυτός ο Ολύμπιος θεατής και άλλο

παρά

95 _ - Ομηρος .

αγανακτεί

Οδύσσεια.

μαζί

ι.

32

τους

ή

κριτής κάθε

σκέφτεται

κακό

γι

κ.ε.

157


αυτούς: «τι τρελοί που είναι!» σκέφτεται καθώς παρατηρεί τα αδικήματα των θνητών -και «τρέλα», «αφροσύνη», κά­

ποια «διαταραχή του μυαλού» , αυτά μόνο παραδέχονταν οι

· Ελληνες

ως αιτία των , κακών και των συμφορών τους,

ακόμα και στην πιο ισχυρή και τολμηρή εποχή τους- τρέλα, όχι αμαρτία! το καταλαβαίνετε αυτό; Μα

ακόμα

κι αυτή η διαταραχή του μυαλού αποτε­

λούσε πρόβλημα : «μα πώς είναι δυνατό; πώς μπόρεσε να συμβεί αυτό σε κεφάλια σαν τα δικά μας , σε μας που είμα­

στε ευγενικής καταγωγής, άνθρωποι της καλύτερης κοινω­

νίας, ευτυχισμένοι, καλοβαλμένοι, ξεχωριστοί, ενάρετοι;» .

Αυτά αναρωτιόντουσαν για ολόκληρους αιώνες οι ευγενείς

· Ελληνες

μπροστά σε κάθε ακατανόητη φρικαλεότητα και

έγκλημα που είχε μολύνει κάποιον από αυτούς . «Θα πρέπει να τον παραπλάνησε κάποιος θεός» συμπέραιναν στο τέ­ λος κουνώντας τα κεφάλια τους ... Αυτή η διέξοδος είναι τυπικά ελληνική ... Μ· αυτό τον τρόπο χρησιμοποιούνταν οι θεοί, εκείνον τον καιρό, για να δικαιολογήσουν μέχρι ενός

ορισμένου βαθμού τον άνθρωπο, ακόμη και στις κακές του πράξεις χρησίμευαν σαν αιτία του κακού -εκείνον τον και­

ρό οι θεοί έπαιρναν επάνω τους όχι την τιμωρία, αλλά κάτι ευγενέστερο,

την ενοχή.

24 Τελειώνω με τρία ερωτηματικά, όπως βλέπετε. κάνετε , στ·

«Τι

αλήθεια , υψώνετε ένα ιδανικό ή το γκρεμί­

ζετε;» θα με ρωτούσαν, ίσως. Αναρωτηθήκατε, όμως, ποτέ, όσο πρέπει, πόσο ακριβά πληρώνεται στη γη η ανύψωση κάθε ιδανικού; Πόση πραγ­ ματικότητα χρειάστηκε να παρανοηθεί και να συκοφαντη­

θεί, πόσα ψέματα να καθαγιαστούν , πόσες συνειδήσεις να

διαταραχτούν , πόσος «θεός» να θυσιάζεται κάθε φορά; Για να μπορεί να υψωθεί ένα ιερό , πρέπει να γκρεμιστεί ένα

158


ιερό : αυτός είναι ο νόμος -ας μου δείξει κάποιος μια περί­

πτωση που να μη συνέβη αυτό. Εμείς , οι σύγχρονοι άνθρωποι , είμαστε οι κληρονόμοι της

ζωοτομίας

της

συνείδησης

και του

αυτοσεβασμού

χιλιετηρίδων : σ· αυτά έχουμε ασκηθεί περισσότερο, αποτε­

λούν την ιδιαίτερη τέχνη μας ίσως, την εκλέπτυνσή μας οπωσδήποτε , την εκθήλυνση του γούστου μας . Ο άνθρω­

πος έβλεπε για πάρα πολύ καιρό με «κακό μάτι» τις φυσι­ κές του κλίσεις , έτσι που στο τέλος αποτέλεσαν αναπό­ σπαστο

μέρος

της

«κακής

συνείδησης» .

Μια

αντίθετη

προσπάθεια θα ήταν δυνατή καθεuατήν -μα ποιος είναι αρκετά δυνατός για κάτι τέτοιο ; - πράγμα που σημαίνει, να

συνδέσεις την κακή συνείδηση με όλες τις aφύσικες κλί­ σεις, μ · όλες εκείνες τις βλέψεις για το επέκεινα, μ · όλα

όσα εναντιώνονται στις αισθήσεις , στα ένστικτα , στη φύση, στο ζώο, με δυο λόγια με όλα τα μέχρι τώρα ιδανικά, που

είναι όλα τους ιδανικά εχθρικά προς τη ζωή, ιδανικά που συκοφαντούν

τον

κόσμο .

Σε

ποιον

λοιπόν να

στραφεί

κανείς με τέτοιες ελπίδες κι απαιτήσεις ;

Ακριβώς οι καλοί άνθρωποι θα του εναντιώνονταν σ· αυτό · και φυσικά, οι βολ ε μένοι, οι συμβιβασμένοι , οι ματαιό­ δοξοι , οι συναισθηματικοί ,

οι κουρασμένο ι.

Τι προσβάλλει περισσότερο, τι διαχωρίζει κάποιον τόσο ριζικά όσο το ν ' αφήσει να φανεί κάτι από την αυστηρότητα

και τον σεβασμό με τα οποία αντιμετωπίζει τον εαυτό του; Κι από την άλλη μεριά -πόσο εξυπηρετικός , πόσο φιλικός

γίνεται ο κόσμος απέναντί μας, μόλις αρχίσουμε να ενερ­ γούμε όπως όλος ο κόσμος και «aφεθούμε στην τύχη»

όπως όλος ο κόσμος! Για την επίτευξη αυτού του σκοπού θα απαιτούνταν διαφορετικού είδους πνεύματα απ' αυτά που συνηθίζουν να εμφανίζονται στην εποχή μας: πνεύματα δυναμωμένα από πολέμους και νίκες, στα οποία η κατάκτηση, η περιπέ ­

τεια , ο κίνδυνος κι ο πόνος ακόμη , έχουν γίνει αναγκαία · θα

απαιτούνταν η συνήθεια του ζωηρού αέρα των υψών , των χειμωνιάτικων οδοιποριών , του πάγου και των βουνών . με

159


όλες τις έννοιες της λέξης· θα απαιτούνταν επίσης ένα είδος ύψιστης κακίας, μια ύστατη πανουργία της γνώσης, γεμάτη αυτοπεποίθηση για τις δυνάμεις της, που συνο­ δεύει την μεγάλη υγεία· εν ολίγοις, θα απαιτούνταν, αλί­ μονο, ακόμη κι αυτή η μεγάλη υγεία!

Είναι έστω και δυνατό αυτό το πράγμα σήμερα;

-

Μα

κάποια μέρα, σε μια εποχή πιο ρωμαλέα από τούτη εδώ την αποσυντιθέμενη κι αβέβαιη για τον εαυτό της σημερινή εποχή, πρέπει να μας έλθει ο λυτρωτής, ο άνθρωπος της μεγάλης αγάπης και καταφρόνιας, το δημιουργικό πνεύμα, που η ακαταμάχητη δύναμή του δεν του επιτρέπει κανένα παράμερα

και

κανένα

επέκεινα, που η απομόνωσή

του

παρεξηγείται από τον λαό, σα να ·ταν μια φυγή μπροστά στην πραγματικότητα -ενώ δεν είναι παρά μόνο η απορρό­ φηση, το βύθισμα, η διείσδυση μέσα στην πραγματικότητα,

έτσι ώστε, όταν κάποια μέρα εμφανιστεί πάλι στο φως της μέρας. θα φέρει μαζί του και τη λύτρωση αυτής της πραγ­ ματικότητας: τη λύτρωσή της από την κατάρα που έριξε

πάνω της το ιδανικό που κυριαρχούσε ως τα τώρα. Αυτός ο

άνθρωπος του μέλλοντος, που θα μας λυτρώσει όχι μόνο από το κυρίαρχο μέχρι τώρα ιδανικό αλλά κι από κείνο που

αναγκαστικά θα προέκυπτε απ· αυτό , από τη μεγάλη ναυ­ τία, τη θέληση για ανυπαρξία, το μηδενισμό · αυτή η κωδω­ νοκρουσία του μεσημεριού και της μεγάλης απόφασης που

ελευθερώνει ξανά τη θέληση, ξαναδίνει στη γη τον σκοπό της και στον άνθρωπο την ελπίδα του· αυτός ο Αντίχριστος και ο αντιμηδενιστής αυτός ο νικητής του θεού και του μηδενός

-

πρέπει να

· ρθει κάποια μέρα .

25 Μα τι λέω; Αρκετά! Αρκετά! Σ· αυτό το σημείο το μόνο

που μου αρμόζει είναι να σωπάσω · αλλιώς θα σφετεριστώ αυτό το οποίο δικαιούται μόνο ένας νεότερός μου , ένας

160


«με περισσότερο μέλλον» . και δυνατότερός μου -αυτό το

οποίο δικαιούται μόνο ο Ζαρατούστρα, ο Ζαρατούστρα ο άθεος.

161


TPITH

ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑ

Τι σημαίνουν τα aσκητικά ιδανικά;

Ανέμελους, χλευαστές, βίαιους -έτσι μας θέλει η

σοφία: είναι μια γυναίκα κι αγαπά πάντοτε έναν πολεμιστή μονάχα.

Τάδε έφη Ζαρατούστρα


1 Τι σημαίνουν τα aσκητικά ιδανικά;

Στην περίπτωση

-

των καλλιτεχνών δεν σημαίνουν τίποτε ή σημαίνουν πάρα πολλά πράγματα · στην περίπτωση των φιλοσόφων και των

λογίων κάτι σαν αισθητήριο και ένστικτο για πιο ευνοϊκούς

όρους μιας υψηλότερης πνευματικότητας· στις γυναίκες ,

στην καλύτερη περίπτωση σημαίνουν ένα ακόμη ελκυστικό

θέλγητρο,

μια ανεπαίσθητη morbidezza

96

σε μια ωραία

σάρκα, την αγγελική ματιά ενός τροφαντού, χαριτωμένου ζώου · στην περίπτωση των φυσιολογικά ελαττωματικών και aπορυθμισμένων (στην πλειοψηφία των θνητών), μια προ­

σπάθεια

να

φανούν

«πάρα

πολύ

καλοί»

γι·

αυτόν

τον

κόσμο , μια ιερή μορφή ακολασίας, το κυριότερο όπλο τους στον αγώνα κατά του αργού πόνου και της πλήξης· στην

περίπτωση των παπάδων , την καθαυτό ιερατική τους πίστη,

το καλύτερό τους εργαλείο για απόκτηση δύναμης κι ακόμη την «υπέρτατη» εξουσιοδότησή τους για την απόκτησή της

τέλος, στην περίπτωση των αγίων, μια πρόφαση για χειμε­

ρία νάρκη, την noνissima

gloriae cupido 97 , την ανάπαυσή

τους μέσα στο μηδέν {«θεός»), τη μορφή της τρέλας τους.

Το γεγονός, όμως, ότι το ασκητικό ιδανικό έχει σημάνει τόσα πολλά πράγματα για τον άνθρωπο, αποτελεί έκφραση

του βασικού γνωρίσματος της ανθρώπινης θέλησης, του

horror vacui της 98 : χρειάζεται ένα σκοπό -και προτιμά να θέλει το μηδέν παρά να μη θέλει τίποτα- Γίνομαι κατανοη­ τός ; ... · Εγινα κατανοητός; .. . «Καθόλου, μα καθόλου, αγα­ πητέ μου κύριε!» -Τότε, ας αρχίσουμε πάλι από την αρχή .

96.

Μαλθακότητα.

97. · Εσχατη 98 .

επιθυμία για δόξα.

Φόβος κενού.

·

165


2 Τι σημαίνουν τα aσκητικά ιδανικά ; -·Η , για vα πάρω μια

ατομική περίπτωση για την οποία με έχουν ρωτήσει αρκε­ I

τές φορές: τι σημαίνει όταν, λόγου χάρη, ο

gner

Richard Wa-

τιμά την αγνεία στα γεράματά του; Αυτό το έκανε

πάντα , βέβαια, κατά μια ορισμένη έννοια: αλλά μόνο στο

τέλος της ζωής του κατά μια aσκητική έννοια . Τι σημαίνει αυτή η αλλαγή «έννοιας» , αυτή η ριζική αντιστροφή έννοι­

ας;

-

Γιατί αυτό συνέβη : ο

Wagner

μεταπήδησε στο αντί­

θετό του. Τι σημαίνει όταν ένας καλλιτέχνης μεταπηδά στο αντίθετό του ; Αν υποτεθεί πως θέλουμε να εμμείνουμε λίγο σ · αυτό το ζήτημα, μας έρχεται αμέσως στο νου η ανάμνηση της καλύτερης , της δυνατό τερης, της ευχερέστερης , της πιο

θαρραλέας περιόδου της ζωής του

Wagner:

της περιόδου

κατά την οποία τον απασχολούσε βαθύτατα η ιδέα του γάμου του Λουθήρου. Ποιος ξέρει ποια τυχαία περιστατικά μεσολάβησαν ώστε στη θέση της γαμήλιας αυτής μουσικής να έχουμε σήμερα τους «Αρχιτραγουδιστές»; Και πόση από την πρώτη εκείνη μουσική εξακολουθεί, ίσως , να αντηχεί στη δεύτερη ;

στον

«Γάμο

Μα δεν

του

υπάρχει καμιά αμφιβολία. πως και

Λουθήρου»

πλεκόταν

το

εγκώμιο

της

αγνείας . Αλλά οπωσδήποτε και το εγκώμιο της αισθητικότη ­ τας99 κι αυτό μου φαίνεται ότι θα

· τανε πιο σωστό , πιο

«βαγκνερικό» .

Γιατί ανάμεσα στην αγνεία και στην αισθητικότητα δεν

99 . Sinnlichkei t:

αισθητικότητα κα ι αισθησιασμός . Ο όρος αισθητικό ­

τητα είναι μια από τις βασικές έννοιες του Καντ. Γ ια τον Καντ η αισθητικό­ τητα και η ν όηση είναι ο ι δύο βασι κές πηγές του πνεύματος από τις οποίες απορρέει η γνώση μας . Αισθητικότητα είναι η δεκτικότητα του πνεύματός μας . η ικανότητά του να προσλαμβάνε ι παραστάσε ις από τα

αντικε ί μενα . Νόηση ή νους είναι η ι κανότητα που μας επιτρέπει να νοούμε το αντικε ί μενο που μας δ ίνεται στη ν κατ ' α ίσθηση εποmεία . Η γνώση μας

είναι npοίόν του νου και των αισθήσεων.

166


υπάρχει αναγκαστικά αντίθεση 100 ' κάθε καλός γάμος, κάθε αληθινό ερωτικό πάθος υπερβαίνει αυτή την αντίθεση. Ο

Wagner

θα έκανε καλά, νομίζω, αν ξαναθύμιζε στους Γερ­

μανούς του αυτό το ευχάριστο γεγονός με τη βοήθεια μιας τολμηρής

και ωραίας

κωμωδίας

για τον Λούθηρο, γιατί

πάντα υπήρξαν και εξακολουθούν να υπάρχουν συκοφά­

ντες της αισθητικότητας ανάμεσα στους Γερμανούς· και ίσως η μεγαλύτερη υπηρεσία που προσέφερε ο Λούθηρος

ήταν το ότι είχε το θάρρος της αισθητικότητάς του (εκεί­ νες τις μέρες το ονόμαζαν μ· αρκετή λεπτότητα, «ευαγ­ γελλική ελευθερία»). Μα ακόμη και σε κείνες τις περιπτώ­ σεις όπου

υπάρχει πραγματικά αυτή η αντίθεση μεταξύ

αγνείας και αισθητικότητας, δεν πρόκειται αναγκαστικά για

τραγική αντίθεση. Αυτό τουλάχιστον θα έπρεπε να ισχύει

για όλους εκείνους τους υγιείς, τους ευτυχείς θνητούς που απέχουν πολύ από το να θεωρούν αναγκαστικά την ασταθή

ισορροπία τους ανάμεσα «στο κτήνος

άγγελο» ένα επιχείρημα κατά της ύπαρξης

-

κείς και οι πιο φωτισμένοι απ' αυτούς, όπως ο

Hafiz,

και στον

οι πιο οξυδερ­

Goethe

και ο

είδαν σ' αυτό ένα επιπλέον κέντρισμα για τη ζωή.

Ακριβώς τέτοιες «αντιφάσεις» μας έλκουν στη ζωή ... Από την άλλη

πως,

μεριά,

καταλαβαίνουμε

και μάλιστα πολύ καλά

όταν αποτυχημένα γουρούνια φτάνουν τελικά να

λατρέψουν την αγνεία -κι υπάρχουν τέτοια γουρούνια!­

βλέπουν και λατρεύουν, σ· αυτήν, μόνο το αντίθετό τους,

το αντίθετο των αποτυχημένων γουρουνιών

-

και μπορεί

κανείς να φανταστεί με τι τραγικό ζήλο και με τι γρυλλί­

σματα θα το κάνουν αυτό! αντίθετο που ο

- εκείνο το οδυνηρό και περιττό Richard Wagner, στο τέλος της ζωής του,

θέλησε αναμφισβήτητα να το κάνει μουσική και το ανεβάσει στη σκηνή. Μα γιατί; θα μπορούσε κάποιος να ρωτήσει και με το δίκιο του. Γιατί, τι σχέση έχει αυτός με τα γουρούνια

και τι σχέση έχουμε εμείς;

100.

Αυτή η παράγραφος καθώς και το απόσπασμα

συμπεριλαμβάνονται και στο

Nietzsche contra Wagner

3

που ακολουθεί

(α· γεpμ. έκδοση

1895).

167


3 Ωστόσο δεν μπορούμε ν' αποφύγουμε μιαν άλλη ερώ­

τηση, η σχέση είχε ο μονο,

τόσο

λίγο

Wagner

ανδρική)

με κείνη την ανδρική (αλί­

«χωριάτικη

απλοϊκότητα»,

μ·

εκείνον τον φτωχοδιάβολο τον Πάρσιφαλ, ένα παιδί της

φύσης, που στο τέλος τον έκανε καθολικό με τόσο ύπουλα μέσα- πώς; Αυτός ο Πάρσιφαλ γεννήθηκε από μια σο6αρή

σκέψη; Θα μπορούσε κανείς να μπει στον πειρασμό να υ­ ποθέσει, ακόμα και να επιθυμήσει το αντίθετο -πως ο βαγ­

κνερικός Πάρσιφαλ γεννήθηκε σαν ένα αστείο, σαν ένας επίλογος και σατυρικό δράμα με το οποίο ο τραγωδός

gner

Wa-

θέλησε να αποχαιρετήσει εμάς, τον εαυτό του, και

πάνω απ · όλα την τραγωδία, με τρόπο αξιοπρεπή κι αντάξιό

του, δηλαδή με μια υπερβολή παράτολμης παρωδίας της ί­ διας της τραγικότητας, ολόκληρης της μακάβριας γήινης σοβαρότητας και θλίψης των προηγούμενων έργων του της

χονδροειδούς μορφής, που στο τέλος ξεπεράστηκε. της αντιφύσης του aσκητικού ιδανικού . Αυτό, επαναλαμβάνω, θα ήταν αντάξιο ενός μεγάλου τραγικού ποιητή που. όπως και κάθε καλλιτέχνης, φτάνει στο αποκορύφωμα του μεγα­

λείου του μόνο όταν ξέρει να βλέπει την τέχνη του και τον εαυτό του χαμηλότερό του -όταν ξέρει να γελά με τον εαυτό του .

Είναι ο Πάρσιφαλ του

Wagner

το κρυφό γέλιο της ανώ­

τερότητάς του απέναντι στον εαυτό του , ο θρίαμβος της ύστατης καλλιτεχνικής του ελευθερίας και υπέρβασης; Θα το ευχόταν κανείς να ·ναι έτσι , το ξαναλέω· γιατί τι θα · ταν

ένας Πάρσιφαλ παρμένος στα σοΒαρά; Πρέπει να δούμε, πραγματικά, σ · αυτόν (όπως κάποτε είπαν εναντίον μου), «το

προίόν

ενός

παράλογου

μίσους

για

τη

γνώση,

το

πνεύμα και την αισθητικότητα»; Μια κατάρα για τις αισθή­ σεις και για το πνεύμα μέσα σε μια μόνο ανάσα μίσους; Μια

αποστασία και μια επιστροφή στα νοσηρά χριστιανικά και σκοταδιστικά ιδεώδη; Και, τελικά, μια άρνηση του εαυτού,

ένα σβήσιμο του εαυτού από μέρους ενός καλλιτέχνη που

168


στόχευε ως τώρα μ ' όλη τη δύναμη της θέλησής του στο

αντίθετο ακριβώς, στην ύψιστη πνευματικοποίηση και αι­ σθητικοποίηση της τέχνης του; Κι όχι μόνο της τέχνης του· αλλά και της ζωής του .

Θα μπορούσε κανείς να θυμηθεί με πόσο ενθουσιασμό ακολουθούσε κάποτε ο

Wagner τα χνάρια του φιλοσόφου Feuerbach : την έκκληση του Feuerbach για «υγιή αισθη­ τικότητα» -που ήχησε, κατά την δεκαετία του ' 30 και ' 40 , στα αυτιά του Wagner και των άλλων Γερμανών (αυτοαπο­ 101

καλούνταν οι «νέοι Γερμανοί»), σα μια κραυγή aπολύτρω­ σης . Μπόρεσε τελικά να μάθει με διαφορετικό τρόπο αυτό το πράγμα ; Τουλάχιστον , απ' ότι φαίνεται θέλησε να αλλά­ ξει πι διδασκαλία του πάνω σ ·

αυτό. Κι όχι μόνο με τις

τρομπέτες του Πάρσιφαλ από σκηνής στα σκοτεινά όσο κι ανελεύθερα

κι αμήχανα γραπτά των τελευταίων χρόνων

του , υπάρχουν εκατό σημεία όπου προδίδεται μια κρυφή ευχή και θέληση, μια απελπισμένη, αβέβαιη , aνομολόγητη

θέληση να κηρύξει αυτό το πισωγύρισμα , αυτή την μετα­ στροφή , την άρνηση, τον χριστιανισμό , τον μεσαίωνα , και να

πει στους μαθητές του «αυτά δεν είναι καλά! ψάξτε αλλού τη σωτηρία!» Ακόμα και το «αίμα του Λυτρωτή» επικαλείται σε

κάποιο σημείο .

101 .

Lυdwίg Feυerbach

(1804-1872).

<< Νέος» φιλόσοφος της χεγ κε­

λιανής αριστεράς που προσπάθησε να μετασχηματίσει τη θεολογία και

μεταφυσική σε ανθρωπολογία. Η θεολογία θέτοντας τον Θεό, μετέθεσε το ανθρώπινο ον από τη γη στον ουρανό · η μεταφυσική θέτοντας τον Λόγο του κόσμο υ , μετέτρεψε το ανθρώπινο ον από συγκεκριμένο σε αφηρη­ μένο Είναι. Αντικείμενο της <<νέας•• φιλοσοφ ίας του Feυerbach , της Φιλο­

σοφίας του μέλλοντος, εiνά ι η συ νολική ουσία του ανθρώπου ; η ουσ ία του ανθρώπου που περιέχεται στην ενότητα του ανθρώπου με τον άνθρωπο , στη σχέση του Ενώ με το Εσύ.

169


4 Σε μια περίπτωση σαν κι αυτή, στενάχωρη από πολλές

απόψεις -και πρόκειται για μια τυπική περίπτωση-, η γνώμη μου είναι ότι το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι να ξεχωρίσουμε τον καλλιτέχνη από το έργο του,να μην τον παίρνουμε τόσο σοβαρά όσο το έργο του. Στο κάτω-κάτω,

αυτός δεν είναι παρά η προϋπόθεση του έργου του, η μήτρα, το έδαφος και καμιά φορά η κοπριά και το λίπασμα,

όπου, απ' όπου αυτό φυτρώνει -κι επομένως κάτι που, στις

περισσότερες περιπτώσεις, πρέπει κανείς να το ξεχάσει αν θέλει να απολαύσει το ίδιο το έργο. Η εξέταση της καταγω­ γής του έργου αφορά τους φυσιολόγους και τους ζωοτό­ μουc; του πνεύματος · ουδέποτε τον αισθητικό άνθρωπο, τον καλλιτέχνη! Ο ποιητής και δημιουργός του Πάρσιφαλ δεν θα μπο­

ρούσε

ν·

αποφύγει μια βαθιά, φρικιαστική ταύτιση

και

κάθοδο στις μεσαιωνικές ψυχικές αντιθέσεις, μια εχθρική απομάκρυνση από κάθε πνευματικό ύψος, αυστηρότητα και

πειθαρχία, ένα είδος διανοητικής διαστροφής (αν μου επι­ τραπεί αυτή η λέξη), όπως δε μπορεί να αποφύγει μια έγκυος τις aπωθητικές και παράξενες όψεις της εγκυμο­ σύνης -οι οποίες, όπως είπα προηγουμένως, πρέπει να

ξεχαστούν, αν θέλει κανείς να χαρεί το παιδί. Ας φυλαχτούμε από τη σύγχυση στην οποία πέφτει

πολύ εύκολα ο καλλιτέχνης, στη σύγχυση από ψυχολογική

contiguity,

για να χρησιμοποιήσω έναν αγγλικό όρο 102 : σα

να ήταν αυτός ο ίδιος ό,τι μπορεί να αναπαραστήσει, να συλλάβει, να εκφράσει. Το θέμα είναι ότι αν ήταν αυτό το πράγμα ο καλλιτέχνης, τότε δε θα μπορούσε να το αναπα­

ραστήσει, να το συλλάβει και να το εκφράσει: ο δεν θα είχε δημιουργήσει έναν Αχιλλέα ούτε

102.

Συνάφεια, Υπαινιγμός στον

D.

· Ομηρος ο Goethe

Hυme και στη ψυχολογική ερμη­

νεία που δίνει στην αιτιότητα (δεν υπάρχει αναγκαίος δεσμός μεταξύ αιτίου και αποτελέσματος παρά μόνο χρονική ή τοπική συνάφεια).

170


έναν Φάουστ , αν ο

Φάουστ.

· Ενας

· Ομηρος

ήταν Αχιλλέας και ο

Goethe

τέλειος κι ολοκληρωμένος καλλιτέχνης δια­

χωρίζεται , για όλη την αιωνιότητα , από το «πραγματικό», το

ενεργά πραγματικό · από την άλλη μεριά , καταλαβαίνουμε πόσο μπορεί να κουραστεί κάποτε, σε σημείο απελπισίας ,

από την αιώνια «μη-πραγματικότητα» και ψευτιά της πιο ενδόμυχης ύπαρξής του

-

και πως τότε θα επιχειρήσει να

σφετεριστεί αυτό που του είναι το πιο απαγορευμένο, να πιάσει την πραγματικότητα , να γίνει για μια φορά πραγματι­ κός .

Με τι αποτέλεσμα ; Το μαντεύουμε εύκολα.

Είναι η τυπική ασθενική θέληση του καλλιτέχνη , η ίδια

ασθενική θέληση που θύμα της έπεσε και ο γερασμένος

Wagner και που χρειάστηκε να την πληρώσει τόσο ακριβά , τόσο σκληρά (του

κόστισε τους πιο πολύτιμους φίλους

του). Τελικά, όμως, αν παραβλέψουμε αυτή την ασθενική θέληση, και ποιος δεν θα ευχόταν, από αγάπη για τον

Wagner, να μας είχε αποχαιρετήσει, εμάς και την τέχνη του, με διαφορετικό τρόπο, όχι με τον Πάρσιφαλ, αλλά μ ·

έναν πιο θριαμβευτικό , πιο βέβαιο για τον εαυτό του, πιο βαγκνερικό

τρόπο

-

λιγότερο

παραπλανητικό,

λιγότερο

διφορούμενο σε σχέση με τις συνολικές προθέσεις του,

λιγότερο σοπεναουρικό , λιγότερο μηδενιστικό;

5 Τι σημαίνουν λοιπόν τα aσκητικά ιδανικά; Στην περί­

πτωση ενός καλλιτέχνη , όπως είδαμε , τίποτε απολύτως! ...

·Η

τόσα πολλά πράγματα που

ισοδυναμεί με το τίποτε

απολύτως!

Ας βγάλουμε από τη μέση πρώτα πρώτα τους καλλ ιτέ­ χνες : δεν είναι αρκετά ανεξάρτητοι μέσα στον κόσμο κ ι απέναντι στον κόσμο ώστε να μας ενδιαφέρουν οι ίδιες οι

μεταβαλλόμενες αξιολογήσεις τους! Πάντοτε υπήρξαν οι υπηρέτες κάποιας ηθικής , κάποιας φιλοσοφίας ή κάποιας

i71


θρησκείας · πέρα από το γεγονός ότι δυστυχώς υπήρξαν

συχνά ευεπηρέαστοι αυλικοί των οπαδών τους και των προ­ στατών τους και επιτήδειοι κόλακες των παλιών καθώς και

των νεοανερχόμενων ισχυρών . Χρειάζονται πάντοτε τουλά­

χιστον

μια προστασία, ένα

στήριγμα,

μια θεμελιωμένη

εξουσία : οι καλλιτέχνες ποτέ δεν στέκονται χώρια: το να υπάρχουν από μόνοι τους αντίκειται στα βαθύτερα ένστικτά τους.

· Ετσι

και ο Rίchard

Wagner,

για παράδειγμα , χρησιμο­

ποίησε τον φιλόσοφο Schopenhaυer σαν εμπροσθοφυλακή και προμαχώνα του, όταν «έφτασε το πλήρωμα του χρό­ νου»: ποιος θα μπορούσε να το διανοηθεί ότι θα είχε το

κουράγιο να υιοθετήσει ένα ασκητικό ιδανικό χωρίς το στή­ ριγμα που του παρείχε η φιλοσοφία του

Schopenhauer. Schopenhauer που έφτασε στο απόγειό της στην' Ευρώπη του 1870; (Χωρίς να πάρουμε χωρίς την αυθεντία του

υπόψη μας το αν είναι δυνατόν να υπάρξει καλλιτέχνης στη νέα Γερμανία, χωρίς το γάλα των ευλαβικών συναισθημά­ των , των ευλαβικών συναισθημάτων για το Ράιχ) . Κι έτσι φτάνουμε στο σοβαρότερο ερώτημα: τι σημαί­ νει όταν ένας αυθεντικός φιλόσοφος aποτίει φόρο τιμής

στο

ασκητικό

όπως ο

ιδανικό,

Schopenhauer,

ένα

αληθινά

ανεξάρτητο

πνεύμα

ένας άνδρας και ιππότης με ατσά­

λινο βλέμμα, που είχε το κουράγιο να είναι ο εαυτός του που ήξερε να βαδίζει μόνος , χωρίς να περιμένει εμπροσθο­ φυλακές και εντολές εκ των άνω ; Ας εξετάσουμε αμέσως την aξιοπαρατήρητη και, για

ένα ορισμένο είδος ανθρώπων, ακόμη και γοητευτική στάση του

Schopenhauer

απέναντι στην τέχνη: γιατί είναι σαφές

πως για χάρη της ο

Richard Wagner

στον

(έχοντας πεισθεί, όπως είναι γνωστό ,

Schopenhauer

προσχώρησε αρχικά

από έναν ποιητή , τον Herwegh 103 ) και το · κανε σε τέτοιο σημείο που δημιουργήθηκε μια τέλεια θεωρητική αντίφαση ανάμεσα στην προηγούμενη και στη μεταγενέστερη αισθη-

103. Georg Herwegh (1817-1875) . 172


τική του πίστη

-

η πρώτη διατυπώνεται, για παράδειγμα, στο

έργο του Όπερα και δράμα, και η δεύτερη στα γραπτά που δημοσίευσε από το

1870

και μετά . Κυρίως άλλαξε, χωρίς

κανέναν δισταγμό, την κρίση του -κι αυτό είναι ίσως το πιο εκπληκτικό- σχετικά με την αξία και τη θέση της μουσικής : τι τον ένοιαζε που προηγουμένως χρησιμοποιούσε τη μου ­ σική σαν ένα μέσο , σαν ένα μεσάζοντα, σαν μια «γυναίκα» που χρειάζεται ένα σκοπό, έναν άνδρα, για να προκόψει -δηλαδή , το δράμα! Αντιλήφθηκε αμέσως πως με τη θεω­

ρία και την καινοτομία του

Schopenhauer

θα μπορούσαν να

γίνουν περισσότερα in majorem musicae gloriam

104

-δηλα­

δή με τη θεωρία της ηγεμονίας της μουσικής όπως την

συνέλαβε ο ριστά απ·

Schopen.hauer:

η μουσική τοποθετημένη ξεχω­

όλες τις άλλες τέχνες , ως ανεξάρτητη τέχνη

καθευατή, που δεν προσφέρει εικόνες της φαινομενικότη­

τας, όπως κάνουν οι άλλες τέχνες, αλλά μιλά μάλλον τη

γλώσσα της ίδιας της θέλησης κι αναβλύζει άμεσα από την ίδια την «άβυσσο» ως η πιο αυθεντική , η πιο πρωταρχική , η

πιο αυθόρμητη εκδήλωσή της. Μ · αυτή την εξαιρετική εξύ­ ψωση της αξίας της μουσικής που φάνηκε να προκύπτει από τη σοπεναουρική φιλοσοφία, ανέβηκε σε aνήκουστα ύψη και η αξία του ίδιου του μουσικού: έγινε στο εξής ένας

χρησμοδότης,

ένας

ιερέας ,

ένα

είδος φερέφωνου του

«καθεαυτού» των πραγμάτων, ένα τηλέφωνο από το επέ­ κεινα

-

κι έκτοτε · αυτός ο εγκαστρίμυθος του θεού δεν

πρόφερε μόνο μουσική αλλά και μεταφυσική : τι το περίεργο λοιπόν που άρχισε μια μέρα να μιλάει για aσκητικά ιδανικά;

6 Ο Schopenhauer χρησιμοποίησε 1ην καντιανή εκδοχή του αισθητικού προβλήματος -παρόλο nou σίγοuρα η οπτι -

104.

Προς μεγαλύτερη δόξα · της μουσικής.

173


κή του δεν ήταν καντιανή . Ο Καντ πίστευε πως τιμούσε την

τέχνη όταν τόνιζε και εξήρε εκείνα από τα κατηγορήματα του ωραίου που τιμο.ύν τη γνώση: την aπροσωπία και την καθολικότητα. Εδώ δεν είναι ο κατάλληλος χώρος για να εξετάσουμε αν αυτό ήταν ουσιαστικά λάθος αυτό το οποίο θέλω να υπογραμμίσω είναι ότι ο Καντ, όπως και όλοι οι φιλόσοφοι, αντί να αντιμετωπίσει το αισθητικό πρόβλημα από τη σκοπιά του καλλιτέχνη (του δημιουργού), στοχά­ στηκε την τέχνη και το ωραίο, καθαρά από τη σκοπιά του «θεατή», και ασυνείδητα εισήγαγε τον «θεατή» στην έννοια

του «ωραίου''· Αυτό δε θα 'ταν και τόσο κακό αν αυτός ο «θεατής» ήταν τουλάχιστον αρκετά οικείος στους φιλοσό­

φους του ωραίου -δηλαδή, σαν ένα σπουδαίο προσωπικό

γεγονός και εμπειρία, σαν μια αφθονία ζωηρών, αυθεντικών εμπειριών, επιθυμιών, εκπλήξεων και ηδονών στο βασίλειο του ωραίου! Φοβάμαι, όμως, ότι ίσχυε πάντοτε το αντίθετο· κι έτσι μας έδωσαν, από την αρχή ήδη, ορισμούς στους

οποίους, όπως και στον περίφημο ορισμό που δίνει ο Καντ στο ωραίο, βασιλεύει η έλλειψη μιας λεπτής προσωπικής

εμπειρίας, με τη μορφή ενός χοντρού σκουληκιού της πλά­ νης. ccQραίο είναι αυτό», είπε ο Καντ «που μας αρέσει aνι­

διοτελώς» σμό με

105

Ανιδιοτελώς! Ας συγκρίνουμε αυτόν τον ορι­

κείνον που έδωσε

ένας γνήσιος «θεατής» και

καλλιτέχνης -ο

Stendhal, που κάποτε ονόμασε το ωραίο une promesse de bonheur' 06 • Οπωσδήποτε, εδώ απορρί105.

Κριτική της κρίσης, παραγρ.

106.

Μια υπόσχεση ευτυχίας .

1·5.

Η προσπάθεια του Καντ να διαχωρίσει , από τη μια, τη σφαίρα της επιστή­ μης από κείνη της ηθικής και να θεσπίσει , από την άλλη, κριτήρια που να

κατοχυρώνουν την αυτονομία της αισθητικής σφαίρας , τοποθετείται μέσα στη γενική διαδικασία aυτονόμησης των αξιακών σφαιρών της επιστήμης,

ηθικής και τέχνης, που επιτελείται τον 17ο-18ο αιώνα , σημαδεύοντας την ανάδυση της νεοτερικής περιόδου. (Δες ημιτελές έργο~. Λε8ιάθαv

1,

J. Habermas: «Το

Β ' περίοδος ,

μοντέρνο, ένα

1988). Ο Κaντ είναι ένας aπό

τους πρωτεργάτες του διαφωτιστικού προγράμματος : εργάζεται νιο τη νομιμοποίηση της επιστήμης. Η ανεξαρτοποίησή της από τη θεολογία είναι

174


πτεται και αποκρούεται το μοναδικό σημείο που πρόβαλε ο

Καντ στην αισθητική κατάσταση : /e dθsinteressement ' 07 • Ποιος έχει δίκηο , ο Καντ ή ο

· Οταν

Stendhal;

οι αισθητικοί μας δεν κουράζονται να υποστηρί­

ζουν , προς όφελος του Καντ , ότι κάτω από την επήρεια της μαγείας της ομορφιάς. μπορούμε να αντικρύσουμε «aνιδιο­

τελώς» ακόμη και αγάλματα γυμνών γυναικών, τότε ας μας επιτραπεί να γελάσουμε λιγάκι σε βάρος τους: οι εμπειρίες

των καλλιτεχνών όσον αφορά το λεπτό αυτό σημείο, είναι μάλλον «ιδιοτελείς» και ο Πυγμαλίων, οπωσδήποτε , δεν

ήταν αναγκαστικά έχουμε λοιπόν

ένας

«μη-αισθητικός άνθρωπος» .

καλύτερη γνώμη για

Ας

την αθωότητα των

αισθητικών μας η οποία αντανακλάται σε παρόμοια επιχει­ ρήματα · ας αναφέρουμε για παράδειγμα, προς τιμή του Καντ , το ότι θα μακρηγορούσε με την απλοϊκότητα ενός

παπά της επαρχίας για τις ιδιαιτερότητες της αίσθησης της αφής. Και σ· αυτό το σημείο, ξαναγυρίζουμε στον

Schopenh-

η προϋπόθεση για την απρόσκοπτη ανάπτυξή της , είναι η προϋπόθεση της προόδου του ανθρώπου . Στον τομέα της αισθητικής. αυτονόμηση σημαίνει το δικαίωμα του καλλιτέχνη για ανεξάρτητη αuτοέκφρaση. Το ορθολογικά

κριτήρια (π.χ. της aνιδιοτέλειας) που θεσπίζει ο Καντ, είναι αυτά που aπε­ λευθερώνουν την τέχνη από την εξάρτησή της aπό τη θρησκεία κι από τα φεουδαρχικά δεσμά. Η τέχνη ως δυνατότητα αυτοέκφρασης συγκεντρώ­ νει όλο το επικοινωνιακό δυναμικό της aστικής τάξης (Δες «Μοντερνισμός εναντίον μεταμοντερνισμού» ΛεΒιάθαν

1988).

Είναι μια υπόσχεση επικοινωνίας, ευτυχίας, όπως

Richard Wollίn: 2, 8' περίοδος , λέει ο Stendhal.

Αυτή η υπόσχεση στη συνέχεια μετατρέπεται σε αυταπάτη, εφόσον παρα­ μένει στο πεδίο της αισθητικής χωρίς να μετασχηματίζει το πεδίο της υλι· κής

ζωής

(Πρβλ.

Χέρμπερτ

Μαρκούζε.

«Σχετικά

χαρακτήρα της κουλτούρας», Αρνήσεις, Ύψιλον ,

με

1983).

τον

καταφατικό

Ο Νίτσε αρνείται

την ορθολογική κληρονομιά της νεοτερ ικής εποχής : aποδοκιμάζει τον εξορθολογισμό της αισθητικής σφαίρας που πραγματοποιήθηκε χάρη στον

Καντ ενώ παράλληλα εγκωμιάζει το αποτέλεσμα aυτης της διαδικασίας, δηλαδή τη δυνατότητα έκφρασης υnοκεψεν1κών β1ωμάτων τοu καλλιτέ­

χνη, αuτή την "υπόσχι;αη ι;υτυχίας".

107.

Η ανιδιοτέλεια.

175


auer

που ήταν πολύ πιο εξοικειωμένος με τις τέχνες aπ·

ό,τι ο Καντ και εντούτοις δεν μπόρεσε να ξεφύγει από τη

μαγεία του καντιανού ορισμού: πώς συνέβη αυτό; Η περί­ πτωση είναι αρκετά ασυνήθιστη: ερμήνευσε τον όρο «aνι­

διοτελώς» μ· έναν εξαιρετικά προσωπικό τρόπο, πάνω στη βάση μιας από τις πιο συνηθισμένες γι' αυτόν εμπειρίες. Για

λίγα

πράγματα

μιλά

ο

Schoρenhauer

με

τόση

μεγάλη βεβαιότητα με όση μιλά για την επενέργεια της αισθητικής ενατένισης: λέει γι· αυτή ότι αντενεργεί στην

σεξουαλική «ιδιοτέλεια»,

όπως η λουπουλίνη και η καμ­

φορά· ποτέ δεν κουράστηκε να εκθειάζει αυτή την aπολύ­ τρωση

από

τη

«θέληση»

ως

το

μέγα

ευεργέτημα

και

ωφέλημα της αισθητικής συνθήκης . Νιώθει, μάλιστα, κανείς τον πειρασμό να ρωτήσει μήπως και η βασική του σύλληψη

της ••θέλησης και παράστασης», η σκέψη ότι η aπολύτρωση από τη θέληση μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της «παρά­

στασης»

108

,

δεν προήλθε κι αυτή από μια γενίκευση αυτής

της σεξουαλικής εμπειρίας. (Όσον αφορά όλα τα ζητή­ ματα που σχετίζονται με τη φιλοσοφία του

Schopenhauer,

ας το πούμε εν παρόδω, δεν θα πρέπει ποτέ να ξεχνούμε

ότι ήταν σύλληψη ενός εικοσιεξάχρονου νέου· κι ότι σαν τέτοια έχει σχέση όχι μόνο με τις ιδιαιτερότητες του

108. Για τον Σοπενάουερ ο · Οπως μας λέει στο βιβλίο του

Scho-

κόσμος είναι απλό φαινόμενο, παράσταση. Ο κόσμος ως θέληση και ως παράσταση, ο

χώρος και ο χρόνος είναι όργανα αντίληψης που μας εμποδίζουν να συλ­ λάβουμε το πράγμα καθεαυτό . Το πράγμα καθεαυτό είναι η θέληση. Η θέληση είναι ελεύθερη δεν συλλαμβάνεται από τη νόηση ή από τον Λόγο αλλά από την εποπτεία . Από τη μια πλευρά είναι τα φαινόμενα σε σχέση

με το χώρο και το χρόνο , από την άλλη η αδιαίρετη αρχή τους , το ον, η θέληση. Υπάρχουν διαβαθμίσεις στην aντικειμενοποίηση (παρουσία στην παράσταση) της θέλησης, που είναι οι Ιδέες , τα αιώνια πρότυπα των επιμέ­

ρους αντικειμένων. Η θέληση καταλήγει σ· έναν κόσμο παράλογο, χωρίς σκοπό , τον κόσμο των φαινομένων. Η μόνη παρηγοριά είναι η γνώση του αιώνιου , των Ιδεών, των καθαρών μορφών του υπαρκτού , δηλαδή η αισθη­ τική γνώση . Οι τέχνε:ς αναπαρασταίνουν τις ιδέες με την παραγωγή του

έργου τέχνη~. ενώ η μουσική είναι η αναπαράσταση της ίδιας της θέλη­ σης.

176


penhauer

αλλά και με την ιδιαιτερότητα εκείνης της περιό­

δου της ζωής του) . Ας ακούσουμε, λόγου χάρη, ένα από τα

εκφραστικότερα χωρία από τα αμέτρητα που έγραψε εξυ­ μνώντας την αισθητική κατάσταση . και ως παράσταση, Ι σελ.

231 )·

(0

κόσμος ως θέληση

ας προσέξουμε τον τόνο,

τον πόνο , την ευτυχία , την ευγνωμοσύνη που εκφράζονται σ·

αυτά τα λόγια .

<<Αυτή είναι

109

η χωρίς πόνο κατάσταση που ο Επίκου­

ρος την εξυμνούσε ως το ανώτατο αγαθό και ως το προνό­ μιο των θεών· για μια στιγμή aπολυτρωνόμαστε από τον

μισητό καταναγκασμό της θέλησης

110

.

γιορτάζουμε το Σάβ­

βατό μας από τα καταναγκαστικά έργα της βούλησης · ο

τροχός του Ιξίωνα σταματά». Τι σφοδρότητα λόγου! Τι εικόνες βασανιστηρίων και βαθιάς απελπισίας! Τι παθολογική σχεδόν αντίθεση ανά­ μεσα στο <<για μια στιγμή» από τη μια , και στον ••τροχό του

Ιξίωνα», στα «καταναγκαστικά έργα της βούλησης» και στο

<<μισητό

καταναγκασμό της

Ακόμη κι αν ο

Schopenhauer

θέλησης» από την άλλη!

-

είχε εκατό φορές δίκιο όσον

αφορά τον ίδιο προσωπικά, σε τι θα μας βοηθούσε αυτό στην κατανόηση της φύσης του ωραίου; Ο

Schopenhauer

περιέγραψε μια επενέργεια του ωραίου, την κατευναστική του

επενέργεια πάνω στη θέληση -αλλά είναι αυτή μια

κανονική επενέργεια; Ο

Stendhal,

όπως είδαμε , μια φύση

όχι λιγότερο αισθησιακή αλλά περισσότερο ισορροπημένη από το

Schopenhauer,

δίνει έμφαση σε μια άλλη επενέρ­

γεια του ωραίου: «το ωραίο υπόσχεται ευτυχία» · γι· αυτόν φαίνεται ότι ισχύει το γεγονός ότι το ωραίο διεγείρει τη 6ού· ληση (την ••ιδιοτέλεια» ). Και δεν θα μπορούσε κανείς σε

109. 110.

Αυτή, δηλαδή η αταραξία .

Η θέληση που οδηγείται στην ύπαρξη και παράγει φαινόμενα ,

στον άνθρωπο παίρνει τη μορφή της θέλησης για ζωή

-

για μια ζωή παρά ­

λογη και άθλια. Σ · αυτό ακριβώς έγκειται ο καταναγκασμός της θέλησης:

στο ότι μας βάζtιι αναγκαστικά σε μια ζωή φαινομενικοτήτων Ο θάνατος μας aπολυτρώνει από την εξατομίκευση και μας επιτρέπει να συγχωνευ­ το ύμε

ξονά

με

τη

θ έληση .

177


τελική ανάλυση να αντιτείνει στον ίδιο τον

Schopenhauer

ότι είχε πολύ άδικο να νομίζει τον εαυτό του καντιανό σ · αυτό το θέμα , ότι δεν κατανόησε καθόλου τον καντιανό ορισμό του ωραίου κατά μια καντιανή έννοια -ότι και σε κείνον άρεσε το ωραίο από << ιδιοτέλεια>>, και μάλιστα από

την πιο ισχυρή και την πιο προσωπική που υπάρχει : εκείνη του

βασανιζόμενου

ανθρώπου

που

λυτρώνεται

από

το

βάσανό του; -Και για να ξαναγυρίσουμε στο αρχικό μας

ερώτημα «τι σημαίνει όταν ένας φιλόσοφος aποτίει φόρο τιμής στο ασκητικό ιδανικό;>>

-

Εδώ έχουμε τουλάχιστον μια

πρώτη ένδειξη : θέλει να λυτρωθεί από ένα 6άσανο

7 Ας προσέξουμε να μη μελαγχολήσουμε ακούγοντας τη λέξη «βάσανο»: σ · αυτή την περίπτωση, υπάρχουν πολλά να της προσθέσουμε

και πολλά να της αφαιρέσουμε

-

μπορούμε μάλιστα να γελάσουμε και λίγο. Προπαντός, ας μην υποτιμήσουμε το γεγονός ότι ο

Schopenhauer,

που

αντιμετώπισε τη σεξουαλικότητα ως προσωπικό του εχθρό (συμπεριλαμβανόμενου και του οργάνου της , της γυναίκας,

αυτού του εχθρούς

<<instrumentum diaboli>> 11 1 ) , είχε ανάγκη από

για

να είναι

καλοδιάθετος-

ότι του

άρεσαν

οι

πικρόχολες , μαυροπράσινες λέξεις, ότι εξοργιζόταν για να

εξοργίζεται , έτσι , από πάθος · ότι θα είχε αρρωστήσει, θα γινόταν πεσιμιστής (γιατί πεσιμιστής δεν ήταν, όσο και να

το ηθελε ) αν στερούνταν τους εχθρούς του, τον

Hegel , τη

γυναίκα , την αισθητικότητα και όλη τη θέληση για ύπαρξη , για παραμονή και διατήρηση . Χωρίς αυτά ο

Schopenhauer

θα έπαυε να υπάρχει, μπορεί κανε ί ς να βάλει στοίχημα γι ·

αυτό· θα το είχε βάλει στα πόδια: όμως οι εχθροί του τον κρατούσαν σφικτά, οι εχθροί του τον προσέλκυαν διαρκώς

11 1. · Opyavo

178

του δια βόλου .


στην ύπαρξη· ο θυμός ήταν, όπως ακριβώς και στην περί ­

πτωση των αρχαίων κυνικών , το βάλσαμό του , η ανανέωσή του , η αμοιβή του , το φάρμακά του κατά της αηδίας, η ευτυχία του. Αυτά αναφορικά με ό , τι πιο προσωπικό είχε η περίπτωση του

Schopenhauer-

από την άλλη μεριά , υπάρχει

και κάτι τυπικό σ · αυτόν -και εδώ ξαναγυρίζουμε στο πρό­ βλημά μας.

Είναι αναμφισβήτητο ότι όσο υπάρχουν φιλόσοφοι πά­

νω στη γη και οπουδήποτε υπήρξαν (από την Ινδία ως την Αγγλία, για να πάρουμε τους δυο αντίθετους πόλους του φιλοσοφικού ταλέντου) παρατηρείται μια ιδιαίτερη φιλοσο ­

φική έχθρα και μίσος κατά της αισθητικότητας: ο

nhauer

Schope-

αποτελεί απλά και μόνο την πιο εύγλωπη και, για

όποιον έχει το κατάλληλο αυτί , την πιο συναρπαστική και μαγευτική

έκφρασή τους.

Υπάρχει επίσης μια ιδιαίτερη

εύνοια και τρυφερότητα για ολόκληρο το ασκητικό ιδανικό ·

δεν θα πρέπει να το παραβλέψουμε αυτό· και τα δυό, επα­ ναλαμβάνω , ανήκουν στον τύπο του φιλοσόφου · αν λείπουν

από έναν φιλόσοφο , τότε -μπορούμε να

· μαστε

σίγουροι

γι· αυτό- είναι φιλόσοφος μόνο «κατ· όνομα» . Τι σημαίνει

αυτό;

Γιατί αυτό το γεγονός πρέπει να εξηγηθεί: αν το

θεωρήσουμε

καθεαυτό, είναι ένα γεγονός που υπάρχει ,

ηλίθιο για όλη την αιωνιότητα, όπως κάθε «πράγμα καθεαυ­ τό» .

Κάθε

ζώο -επομένως και

ενστικτωδώς αγωνίζεται για

/a bete phi/osophe " 2 ένα optimum των ευνοϊκών

συνθηκών κάτω από τις οποίες μπορεί κανείς να χρησιμο­ ποιήσει όλη του την ενέργεια και να φτάσει στο maχimum

του αισθήματος της δύναμής του · κάθε ζώο αποστρέφεται , ενστικτωδώς επίσης και με μια λεπτή διορατικότητα που είναι <<ανώτερη απ ' όλο το λογικό », κάθε είδος παρενόχλη­ σης και εμποδίων που του φράσσουν το δρόμο προς το

optimυm (δεν μιλώ για τον δρόμο του προς την ευτυχία , αλλά προς τη δύναμη , προς τη δράση , προς την πιο δυνατή

112. Το φιλοσοφ ι κο ζw ο .

179


δραστηριότητα,

και

στις

περισσότερες

δρόμο του προς τη δυστυχία).

· Ετσι ,

περιπτώσεις ,

το

ο φιλόσοφος απεχθά­

νεται τον γάμο, μαζί μ· οτιδήποτε θα μπορούσε να τον πεί­ σει γι ·

αυτόν

-

τον γάμο ως εμπόδιο και συμφορά στο

δρόμο του προς το

optimum.

Ποιος μεγάλος φιλόσοφος

έχει παντρευτεί μέχρι τώρα; Ο Ηράκλειτος , ο Πλάτων, ο

Descartes,

ο

Spinoza,

ο

Leibniz,

ο

Kant,

ο

Schopenhauer

-δεν παντρεύτηκαν· και μάλιστα ούτε καν μπορούμε να

τους φανταστούμε παντρεμένους .

· Ε να ς

παντρεμένος φι­

λόσοφος ανήκει στην κωμωδία, αυτή είναι η θέση μου -κι

όσο νια κείνη την εξαίρεση , τον Σωκράτη- ο πονηρός Σωκράτης παντρεύτηκε από ειρωνεία,

για να αποδείξει

ακριβώς την αλήθεια αυτής της θέσης . Κάθε φιλόσοφος θα μιλούσε όπως μίλησε ο Βούδας

όταν του ανακοίνωσαν τη γέννηση ενός γιού του «ο Ράουλα μου γεννήθηκε , δεσμά μ· αλυσσοδέσαν» (Ράουλα σημαίνει εδώ «ένας μικρός δαίμονας»)· σε κάθε «ελεύθερο πνεύμα»

θα ·ρθει μια ώρα στοχασμού αν υποθέσουμε πως προηγου­ μένως είχε μια ώρα aστοχασιάς, όπως είχε έλθει και στον

ίδιο το Βούδα . «Στενάχωρη και καταπιεστική» , σκέφτηκε , «είναι η ζωή στο σπίτι, ένας τόπος ακαθαρσίας · η ελευθε­ ρία συνίσταται στο να εγκαταλείψεις το σπίτι σου» <<και μ·

αυτή τη σκέψη εγκατέλειψε το σπίτι του» . Στα aσκητικά

ιδανικά υπάρχουν τόσες γέφυρες που οδηγούν στην ανε­ ξαρτησία που ένας φιλόσοφος δεν μπορεί να μη χαρεί και

να μη χειροκροτήσει όταν ακούσει την ιστορία όλων εκεί­

νων των αποφασιστικών ανθρώπων που κάποτε είπαν όχι σε κάθε είδος σκλαβιάς και πήγαν να ζήσουν σε κάποια έρημο: ακόμη κι αν υποθέσουμε πως δεν ήταν παρά πεισματάρικα γαϊδούρια και το αντί θετο από ένα δυνατό πνεύμα . Τι σημαίνει ,

λοιπόν ,

το ασκητικό

ιδανικό στην περί­

πτωση ενός φιλοσόφου ; Η απάντησή μου είναι αυτή -θα

την έχετε μαντέψει εδώ και ώρα : ο φιλόσοφος βλέπει σ· αυτό το

optimum

των συνθηκών για μ ια υψηλότερη και τολ­

μηρότερη πνευματικότητα και χαμογελάει - δε;ν αρνείται την «ύπαρξη» . μάλλον επιβεβαιώνει την ύπαρξή του και

180


μόνο την ύπαρξή του , και αυτό σε σημείο που να μη μπορεί να αποφύγει να κάνει την aνόσια ευχή:

pereat mundus. fiat

philosophia, fiat philosophus, fiam! 113 •

8 · Οπως

βλέπετε, οι φιλόσοφοι αυτοί δεν είναι αμερόλη­

πτοι μάρτυρες και δικαστές του aσκητικού ιδανικού! Σκέ­

φτονται τον εαυτό τους -τι τους ενδιαφέρει αυτούς «Ο άγιος»! Σκέφτονται τι τους είναι απαραίτητο : ελευθερία από

κάθε καταναγκασμό, ενόχληση, θόρυβο,

υποθέσεις,

καθήκοντα , φροντίδες· η διαύγεια του πνεύματος · ο χορός ,

η ορμή, το πέταγμα των ιδεών · αέρα καλό, ελαφρό, καθα­ ρό, ελεύθερο, ξηρό , όπως είναι ο αέρας των βουνοκορφών χάρη στον οποίο κάθε ζωντανό όν γίνεται πιο πνευματικό

και αποκτάει φτερά · γαλήνη σ · όλες τις υπόγειες περιο­ χές όλα τα σκυλιά όμορφα αλυσσοδεμένα · κανένα εχθρικό γaύγισμa και άξεστο μίσος κανένα βασανιστικό σκουλήκι

της πληγωμένης περηφάνειας · βολικά και υπάκουα σπλά­ χνα, εργατικά σα μυλόπετρες αλλά και αθόρυβα · η καρδιά απόμακρη, ξένη, μελλοντική, μεταθανάτια

-

με δυο λόγια

σκέφτονται το ασκητικό ιδανικό σαν το χαρούμενο aσκητι­ σμό ενός ζώου που έγινε θεϊκό κι έβγαλε φτερά , ενός

ζώου που πιο πολύ πετά πάνω από τη ζωή παρά ησυχάζει. Τα τρία κύρια συνθήματα του aσκητικού ιδανικού μας

είναι γνωστά : φτώχεια, ταπεινότητα, αγνεία. Και τώρα ας

εξετάσουμε από κοντά τη ζωή όλων των μεγάλων, γόνιμων, εφευρετικών μυαλών : τα συναντούμε , πάντοτε, και τα τρία, σ· έναν ορισμένο βαθμό . · Οχ ι βέβαια σα να αποτελούσαν τις

«αρετές» τους

-τι σχέση έχουν με αρετές τέτοιου

είδους άνθρωποι!- αλλά σαν τις πιο κατάλληλες και φυσικές

113. Ας χαθεί ο κόσμος, ας υπάρχει η φιλοσοφία, ας υπόρχει ο φιλό ­ σοφος . ας υπάρχω εγώ!

181


συνθήκες της καλύτερης ύπαρξής τους , της ωραιότερης

γονιμότητάς τους. Ωστόσο , είναι πολύ πιθανό η κυρίαρχη πνευματικότητά τους να χρειάστηκε στην αρχή να χαλινα­

γωγήσει μια ξέφρενη και ευερέθιστη έπαρση, έναν ασυ­

γκράτητο αισθησιασμό, ή να διασώσει , αν και με πολύ κόπο , τη θέλησή τους για την ••έρημο» ενάντια σε κάθε ροπή για

πολυτέλεια ή για εκλέπτυνση καθώς κι ενάντια σε μια υπερβολική γενναιοδωρία της καρδιάς και του χεριού . Αλλά

το ·κανε αυτό επειδή ακριβώς ήταν το κυρίαρχο ένστικτο που επέβαλε το νόμο του σ· όλα τ · άλλα ένστικτα συνεχίζει

να

το

κάνει·

αν

δεν το

·κανε δεν θα

-

και ·ταν

κυρίαρχο. Δεν υπάρχει , λοιπόν, τίποτε από ••αρετή>> σ · αυτό το πράγμα.

Η έρημος , εξάλλου, για την οποία μιλούσα, όπου απο­ σύρονται κι απομονώνονται τα ισχυρά, ανεξάρτητα πνεύ­ ματα -ω, πόσο διαφορετική φαίνεται από την έρημο όπως την ονειρεύονται οι καλλιεργημένοι άνθρωποι!

-

μάλιστα,

σ· ορισμένες περιπτώσεις , η έρημος είναι αυτοί οι ίδιοι, οι καλλιεργημένοι άνθρωποι. Και είναι βέβαιο πως οι θεατρίνοι του πνεύματος δεν θα μπορούσαν να υποφέρουν τη ζωή μέσα σ·

αυτή

-

γι·

αυτούς δεν είναι αρκετά ρομαντική,

αρκετά συριακή , δεν είναι αρκετά θεατρική έρημος! Σίγου­ 4

ρα, δεν της λείπουν μήτε οι καμήλες " • μα εδώ σταματά η ομοιότητα .

· Ενα

θεληματικό σκοτάδι, ίσως · μια φυγή από

τον εαυτό · μια απέχθεια για τον θόρυβο, τις τιμές, τις εφη­ μερίδες , την επιρροή

μια συνηθισμένη δουλειά, μια καθη­

μερινότητα , κάτι που κρύβει περισσότερο παρά αναδεικνύει

κάποιον μια περιστασιακή συναναστροφή με άκακα, χαρού­ μενα ζώα και πουλιά , που η θέα τους μας ξεκουράζει· βουνά για συντροφιά , μα όχι νεκρά βουνά αλλά βουνά με μάτια

(δηλαδή,

γεμάτο ,

με

λίμνες)·

ίσως κι ένα δωμάτιο σ·

εντελώς συνηθισμένο ξενοδοχείο, όπου

ένα

κανείς

είναι βέβαιος ότι περνά aπαρατήρητος κι ότι μπορεί να

114 . ελληνικά

182

Η καμήλα στα γερμανικά έχει ανάλογη σημασία με το βόδι στα

-

δηλαδή τη σημασία

του ηλίθιου.


μιλάει ατιμώρητα μ · οποιονδήποτε

-

να τι σημαίνει << έρη­

μος» : ω , είναι αρκετά μοναχική , πιστέψτε με!

· Οταν ο Ηρά­

κλειτος αποσύρθηκε στις αυλές και στα περιστύλια του μεγάλου ναού της Αρτέμιδος, αυτή η «έρημος•• , το παρα­ δέχομαι, ήταν περισσότερο αξιοπρεπής: γιατί μας λείπουν τέτοιοι ναοί;

( · Ισως

και να μη μας λείπουν: αυτή τη στιγμή

αναπολώ το πιο ωραίο μου σπουδαστήριο- στην

San Marco ,

Piazza di

την άνοιξη φυσικά, και τις πρωϊνές ώρες, ανά­

μεσα στις δέκα και τις δώδεκα) . Αυτό όμως που απέφευγε ο

Ηράκλειτος εξακολουθεί να είναι το ίδιο μ ·

αυτό που

αποφεύγουμε εμείς σήμερα : τον θόρυβο και τη δημοκρα­ τική φλυαρία των Εφέσιων, την πολιτική τους, τα τελευταία

νέα τους από το <<βασίλειο»

115

(το περσικό, εννοείται), τις

αγοραίες μικροασχολίες του «σήμερα•• -γιατί εμείς οι φιλό­ σοφοι πρέπει να γλυτώσουμε κυρίως από ένα πράγμα: από καθετί που έχει σχέση με το <<σήμερα» . Σεβόμαστε ό , τι είναι ήρεμο, ψυχρό, ευγενικό , απόμακρο, περασμένο και γενικά καθετί που η ψυχή μπορεί να το αντικρύσει χωρίς να αμύνεται και να κλείνεται στον εαυτό της- κάτι για το οποίο να μπορούμε να μιλάμε, χωρίς να μιλάμε δυνατά .

Ας ακούσουμε τον ήχο που βγάζει ένα πνεύμα όταν μιλά : κάθε πνεύμα έχει τον ήχο του κι αγαπά τον ήχο του .

Αυτός εκεί για παράδειγμα, πρέπει να είναι ένας ταραχο­ ποιός, ένας κουφιοκέφαλος, μια άδεια κατσαρόλα : οτιδή­ ποτε μπαίνει μέσα του, βγαίνει έξω υπόκωφο και πνιχτό,

βαρύ με τον απόηχο του μεγάλου κενού . Εκείνος εκεί συνήθως μιλάει βραχνά: μήπως σκέφτεται και βραχνά; Αυτό θα μπορούσε να ·ναι πιθανό -ρωτείστε κανένα φυσιολόγο­

μα όποιος σκέφτεται με λέξεις σκέφτεται σα ρήτορας κι όχι

σα στοχαστής (αυτό δείχνει ότι στο βάθος δεν σκέφτεται πράγματα , δεν σκέφτεται πραγματολογικά παρά μόνο σε σχέση με τα πράγματα · ότι στην πραγματικότητα σκέφτεται

τον εαυτό του και τους ακροατές του) . Εκείνος ο τρίτος μιλάει φορτικά ,

έρχεται πολύ

κοντά μας,

νιώθουμε την

115. Reich .

183


ανάσα του

-

χωρίς να το θέλουμε κλείνουμε το στόμα και

τη μύτη μας αν και μας μιλάει μέσα από ένα βιβλίσ: ο ήχος

του ύφους του μaς εξηγεί το λόγο: δεν έχέι καιρό για χάσιμο, έχει ελάχιστη πίστη στον εαυτό του, πρέπει να μιλήσει τώρα ή ποτέ.

· Ενα

πνεύμα όμως που είναι σίγουρο

για τον εαυτό του μιλάει μαλακά · επιζητεί τη μυστικότητα, αφήνει τους άλλους να το περιμένουν .

· Εναν

φιλόσοφο τον αναγνωρίζουμε από το γεγονός ότι

αποφεύγει τρία γυαλιστερά και ηχηρά πράγματα: τη φήμη , τους ηγεμόνες και τις γυναίκες

-

μ · αυτό δεν θέλω να πω

ότι αυτά τα πράγματα δεν έρχονται σ· αυτόν . Αποφεύγει το φως που είναι πολύ δυνατό: γι· αυτό κρατιέται μακριά από την εποχή του και τη «μέρα» της. Σ · αυτό το πράγμα μοιά­ ζει με τη σκιά : όσο πέφτει ο ήλιος τόσο μεγαλύτερη γίνε­

ται.

· Οσο

για την «ταπεινότητά» του, ανέχεται μια ορισμένη

εξάρτηση και επισκίαση, όπως ανέχεται το σκοτάδι: περισ­

σότερο φοβάται μην αναστατωθεί από τους κεραυνούς, τρομάζει μπροστά στην έλλειψη προστασίας ενός δένδρου

απομονωμένου κι εγκαταλελειμένου που η κακοκαιρία ξε­

σπά πάνω του την κακοκεφιά της και κάθε κακοκεφιά την κακοκαιρία της. Το «μητρικό» του ένστικτο, η κρυφή αγάπη του γι·

αυτό που μεγαλώνει μέσα του, τον στρέφει σε

καταστάσεις τέτοιες όπου αυτός απαλλάσσεται από την

ανάγκη να σκέφτεται τον εαυτό του· κατά τον ίδιο τρόπο που το ένστικτο της μητέρας στη γυναίκα την κράτησε, γενικά, δέσμια σ·

αυτή την εξαρτημένη θέση της μέχρι

σήμερα. Τελικά , ζητούν πολύ λίγα πράγματα αυτοί οι φιλό­ σοφοι: το ρητό τους είναι «όποιος κατέχει, κατέχεται>> όχι,

το επαναλαμβάνω ξανά και ξανά, από αρετή, από μια αξιέ­ παινη θέληση για λιτότητα και απλότητα, αλλά επειδή τους

το ζητάει ο ανώτατος κύριός τους, συνετά και αμείλικτα:

μόνο για ένα πράγμα ενδιαφέρεται κω γι· αυτό το πράγμα

συγκεντρώνει όλα τα άλλα -καιρό, ενέργεια, αγάπη , ενδια­ φέρον- και τα εξοικονομεί.

Αυτού του είδους ο ιivθρωnος δεν θέλει να eνοχλείται από εχθρότητες ούτε από φιλίες εύκολα ξεχνά και εύκολα 184


περιφρονεί . Το θεωρεί κακόγουστο να παριστάνει τον μάρ­ τυρα · «να υποφέρει για την αλήθεια» -αυτό το αφήνει για

τους φιλόδοξους και τους θεατρικούς ήρωες του πνεύμα­ τος και για οποιονδήποτε άλλο έχει τον καιρό για τέτοια πράγματα (οι ίδιοι οι φιλόσοφοι, κάτι έχουν να κάνουν για την αλήθεια). Χρησιμοποιούν τις μεγάλες λέξεις με φειδώ ·

λέγεται πως απεχθάνονται και την ίδια τη λέξη «αλήθεια» : ηχεί τόσο πομπώδικα .. .

· Οσον

αφορά,

τέλος , την «αγνεία» των φιλοσόφων,

είναι σαφές πως αυτός ο τύπος του πνεύματος τοποθετεί κάπου αλλού τη γονιμότητά του και όχι στα παιδιά · ίσως αλλού να τοποθετεί και την επιβίωση του ονόματός του , την μικρή του αθανασία (οι φιλόσοφοι στις aρχαίες Ινδίες εκφράζονταν με ακόμη λιγότερη μετριοφροσύνη : «τι τους

θέλει τους aπογόνους εκείνος που έχει για ψυχή του τον κόσμο;»)

Δεν

υπάρχει

καμιά

αγνεία

aπ ·

οποιονδήποτε

ασκητικό ενδοιασμό ή από μίσος κατά των αισθήσεων , όπως

δεν είναι από αγνεία όταν ένας αθλητής ή τζόκεU απέχει

από τις γυναΙκες: πρόκειται μάλλον για τη θέληση του κυρίαρχου ενστίκτου τους , τουλάχιστον κατά την εποχή της

μεγάλης κυοφορίας τους . Κάθε καλλιτέχνης γνωρίζει τι καταστρεπτικές επιπτώσεις έχει η συνουσία στις καταστά­ σεις της μεγάλης πνευματικής έντασης και προετοιμασίας

όσοι απ · αυτούς έχουν τη μεγαλύτερη δύναμη και τα πιο

αλάθητα ένστικτα δεν έχουν ανάγκη να το μάθουν από την εμπειρία , από την κακή εμπειρία -το μητρικό τους ένστικτο διαθέτει ανεπιφύλακτα όλα τα αποθέματα και τη συσσώ­ ρευση της ενέργειας, του ζωϊκού σφρίγους, προς όφελος του

δημιουργούμενου

έργου :

επομένως ,

η

μεγαλύτερη

ενέργεια καταναλώνει τη μικρότερη . Τώρα , ας ερμηνεύσουμε την περίπτωση του

nhauer,

Schope-

που συζητήσαμε πιο πάνω, σύμφωνα με τις προη­

γούμενες παρατηρήσεις μας : η θέα του ωραίου επενερ­ γούσε φανερά σ· αυτόν ως εξής : προκαλούσε την αποδέ-

σμευση της κυριότερης δύναμής του (της θεωρησιaκής και διεισδυτικής του δύναμης) έτσι ώστε η δύναμη αυτή ξε-

185


σπούσε και γινόταν αμέσως κύρια της συνείδησής του. Μ'

αυτό δεν αποκλείεται καθόλου η δυνατότητα να πηγάζει ε­ κείνη η γλυκύτητα και η πληρότητα που χαρακτηρίζει την αισθητική κατάσταση ακριβώς από το συστατικό «αισθητικό­

τητα» (όπως κι ο «ιδεαλισμός» των ώριμων για γάμο κορι­ τσιών προέρχεται από την ίδια πηγή) -έτσι ώστε η αισθητι­

κότητα να μην ξεπερνιέται με την εμφάνιση της αισθητικής συνθήκης, όπως πίστευε ο

Schopenhauer,

παρά μόνο να

μεταμορφώνεται και να μην εμφανίζεται πια στη συνείδηση ως σεξουαλική διέγερση . (Στο σημείο αυτό θα επανέλθω

μιαν άλλη φορά με την ευκαιρία ακόμη πιο λεπτότερων

προβλημάτων της φυσιολογίας της αισθητικής

116

,

η οποία

παρέμεινε μέχρι σήμερα ένα ανέγγιχτο και ανεξερεύνητο πεδίο).

9 Είδαμε πώς ένας ορισμένος aσκητισμός, μια αυστηρή

και χαρούμενη εγκράτεια που γίνεται αποδεκτή

με την

καλύτερη θ.έληση, ανήκει στις πιο ευνοίκές συνθήκες μιας ανώτερης πνευματικότητας και αποτελεί συγχρόνως ένα από τα πιο φυσικά της επακόλουθα: δεν πρέπει λοιπόν να απορούμε που οι φιλόσοφοι πάντοτε ασχολήθηκαν με το

ασκητικό ιδανικό με μια

116.

κάποια συμπάθεια. Μια σοβαρή

Ο Νίτσε τελικά δεν έγραψε μια πραγματεία πάνω σ· αυτό το

θέμα . Υπάρχουν όμως σκόρπιες απόψεις στο βιβλίο του Η περίπτωση Βάγκνερ (α έκδοση

1888) 8,9,

ανθρώπου», παραγρ.

καθώς και στο «Οι διαξιφισμοί ενός παράκαιρου

Λυκόφως των ειδώλων, ο.π.: για να υπάρχει

αισθητικό πράττειν και οράν είναι απαραίτητη μια φυσιολογική προϋπό­

θεση : η φρενίτιδα . Ο άνθρωπος κινημένος από τη φρενίτιδα της διογκω­ μένης θέλησης δίνει μορφή στα πράγματα, τα μεταμορφώνει έτσι ώστε ν·

αντικαθρεφτίζουν τη δική του δύναμη και τελειότητα (διαδικασία ιδανίκευ­ σης) . Μια πρωταρχική μορφή φρενίτιδας είναι η σεξουαλική . Στην αισθη­

τική κατάσταση επιτελείται πνευματικοποίηση της σεξουαλικότητας : αυτή τη διαδικασία ανέλυσε διεξοδικά ο Φρόυντ.

186


πράγματι εξέταση της ιστορίας αποδεικνύει ότι ο δεσμός ανάμεσα στη φιλοσοφία και στο ασκητικό ιδανικό είναι πολύ

πιο στενός και πολύ πιο ισχυρός . Θα μπορούσε μάλιστα να ισχυριστεί κανείς ότι μόνο κάτω από την καθοδήγηση αυτού του ιδανικού η φιλοσοφία έμαθε να κάνει τα πρώτα βήματά

της πάνω στη γη -αλίμονο , τόσο αδέξια , τόσο aπρόθυμα ,

έτοιμο να πέσει φαρδύ πλατύ κάτω, με την κοιλιά, αυτό το ντροπαλό , το παραχαϊδεμένο παιδάκι, με τα στραβά ποδα­ ράκια!

Η φιλοσοφία άρχισε όπως αρχίζουν όλα τα καλά πράγ­ ματα : για πολύ καιρό τους έλειπε το θάρρος του εαυτού τους

κοίταζαν συνεχώς γύρω τους

να δουν αν κανείς

ερχόταν να τα βοηθήσει· ακόμη φοβούνταν όλους όσους τα κοιτούσαν . Ας συγκεντρώσουμε σε μια λίστα τις διάφορες

τάσεις και αρετές του φιλοσόφου -την τάση του για αμφι­ βολία , την τάση του για άρνηση , την τάση του για αναστολή 7

της κρίσης (<<εφεκτική» τάση " ) , την τάση του για ανάλυση , την τάση του για έρευνα , για αναζήτηση , για παράτολμες

πράξεις, την τάση του για σύγκριση και ζύγισμα, τη θέλησή του για ουδετερότητα και αντικειμενικότητα , τη θέλησή του

για κάθε

<<Sine ira et studiO» 118 : δεν είναι λοιπόν σαφές ότι

όλα αυτά , για πάρα πολύ καιρό , ήταν αντίθετα στις βασικές απαιτήσεις της ηθικής και της συνείδησης (χωρίς να μιλάμε

για το λογικό γενικά , που ο Λούθηρος aρέσκονταν να το

ονομάζει ccη Κυρία

. Εξυπνη ,

η έξυπνη πόρνη») -ότι αν

ένας φιλόσοφος αποκτούσε συνείδηση του εαυτού του θα πρεπε αμέσως να νιώσει τον εαυτό του ως την ενσάρκωση

του ccnitimur in νetitum»

119

-και συνεπώς να φυλαχθεί από

το ccνα νιώσει τον εαυτό του», από το να αποκτήσε ι συνεί-

117.

Εφεκτικοί ονομάζονται οι σκεπτικοί φιλόσοφοι γιατί πάντοτε

επείχαν , δηλαδή δεν ήθελαν να βεβαιώσουν ή να αρνηθούν κάτι . Η μη­

εκφορά, η αναστολή τηc; κρίσης ονομάζεται εποχή . Δεc; Σέξτος Εμπειρι­ κός . Πυρρώ νεια ι υποτυπώσεις,

118. 119.

ι . παραγρ.

196.

Χωρίς φόβο και πάθος , αμερόληπτα . « Αγωνιζόμαστε για το απαγορευμένο» . Οβίδιος ,

Amorss, 111, 4,

17.

187


δηση του εαυτού του; Το

ίδιο συμβαίνει,

επαναλαμβάνω,

με όλα τα καλά

πράγματα για τα οποία είμαστε περήφανοι σήμερα · ακόμη κι αν μετρηθεί με τα μέτρα των αρχαίων Ελλήνων, ολόκληρος

ο σύγχρονος τρόπος ζωής μας φαίνεται, στο βαθμό που δεν είναι αδυναμία παρά δύναμη και επίγνωση της δύνα­ μης, καθαρή ύ8ρις και αθεία: γιατί ακριβώς τα αντίθετα

πράγματα από κείνα που τιμούμε σήμερα, είχαν τότε , και για πάρα πολύ καιρό, την καλή συνείδηση με το μέρος τους και το θεό για φύλακά τους. Ολόκληρη η στάση μας απένα­

ντι στη φύάη, ο τρόπος που την καταστρέφουμε με τη βοή­ θεια των μηχανών και με την απερίσκεπτη εφευρετικότητα

των τεχνικών μας και των μηχανικών μας , είναι ύ8ρις η

στάση μας απέναντι στο θεό, απέναντι σ· αυτήν την υποτι­ θέμενη αράχνη της σκοπιμότητας και της ηθικότητας, πίσω από το μεγάλο δίχτυ της αιτιότητας, είναι ύβρις -θα μπο­

ρούσαμε να πούμε και μεις όπως ο Κάρολος ο Τολμηρός, όταν πολεμούσε εναντίον του Λουδοβίκου του Ενδέκατου,

«je c.ombats Ι' υniνerselle araignee» ' 20 ' η στάση απέναντι στον εαυτό μας είναι ύβρις, γιατί πειραματιζόμαστε με τον εαυτό μας, όπως δεν θα το επιτρέπαμε για κανένα ζώο, και

παρακινημένοι από περιέργεια , ανατέμνουμε χαρούμενα την ψυχή μας : τι μας ενδιαφέρει εμάς, σήμερα, η «σωτη­ ρία,

της

ψυχής μας; Στη συνέχεια , γιατρευόμαστε από

μόνοι μας: η αρρώστια είναι διδαχτική, γι· αυτό δεν έχουμε

καμιά αμφιβολία. πιο διδαχτική κι από την υγεία ακόμη

-

εκείνοι που μας αρρωσταίνοuν μας φαίνονται σήμερα πιο

απαραίτητοι κι απ ·

οποιονδήποτε γιατρό η «σωτήρα)) . .Σh­

μερα ασκούμε βία στον εαυτό μας, δεν υπάρχcι αμφιβολία

νι

αυτό. εμειc: οι καpuοθpαύστεc: τnc: ιιιυχnc:. που θέτουμε

ι::ρωτήματα και αποη:λούμι; και οι ιδιοι ι:ρώτημα, σάμπως η

ζωή να μην ήταν τίποτε άλλο παρά μόνο ένα σπάσιμο καρυ­ διών · κι έτσι προκαλούμε, αναγκαστικά, μέρα με τη μέρα, όλο

120.

188

και

περισσότερα

ερωτήματα,

Μάχομαι την πaγκόομιa αράχνη .

γινόμαστe

όλο

και πιο


άξιοι να θέτουμε ερωτήματα,

μήπως και πιο άξιοι

-

να

ζούμε; Όλα τα καλά πράγματα ήταν άλλοτε κακά πράγματα ·

κάθε προπατορικό αμάρτημα έγινε προπατορική αρετή. Ο γάμος , για παράδειγμα, φαινόταν, για πολύ καιρό , παρα­

βίαση του δικαίου της κοινότητας · κι όφειλε κανείς να πλη­ ρώνει μια αποζημίωση για το θράσος που είχε να απαιτεί να έχει μια γυναίκα αποκλειστικά και μόνο για τον εαυτό του (μ · αυτό το γεγονός συνδέεται για παράδειγμα , το

mae noctis' 2 ',

jus pri-

το οποίο στην Καμπότζη , εξακολουθεί να

αποτελεί προνόμιο των ιερέων, αυτών των φρουρών των «παλιών καλών εθίμων » ) . Τα ευγενή, καλοπροαίρετα , υπο­ χωρητικά και συμπονετικά συναισθήματα

-

που τελικά απέ­

κτησαν τόσο υψηλή αξία που σχεδόν αποτέλεσαν τις ίδιες

τις «αιώνιες αξίες>>

καιρό ,

-

είχαν εναντίον τους , για πάρα πολύ

την αυτοπεριφρόνηση: ντρεπόταν κανε ίς για την

ηπιότητά του, όπως ντρέπεται κανείς σήμερα για τη σκλη­ ρότητά του (πρβλ. Πέρα από το καλό και το κακό, αποσπ.

260).

Η υποταγή στο νόμο : ω , πόση αντίσταση πρόβαλε η

συνείδηση των ευγενών φυλών όλης της γης, στην εγκατά­ λειψη της βεντέττας και πόσο aπρόθυμα υπέκυψε στην δύναμη

του νόμου!

νetitum'

22

«Ο νόμος ήταν για πολύ καιρό ένα

, μια ύβρις , ένας νεοτερισμός επιβλήθηκε με τη

β ία -ως βία στην οποία υποτάσσονταν οι άνθρωποι , νιώθο­ ντας ντροπή για την κατάντια τους. Ακόμη και το μικρότερο

βήμα που έγινε πάνω στη γη , πληρώθηκε με πνευματικά και φυσικά μαρτύρια : ολόκληρη αυτή την άποψη «ότι όχι μόνο κάθε

προχώρημα ,

όχι'

αλλά

και

κάθε

βήμα ,

κίνηση

και

αλλαγή χρειάστηκαν τους αναρίθμητους μάρτυρές τους•• . που ηχεί τόσο παράξενα σε uας σήμερα -την εξέθεσα στο

βιβλίο μου Η Χαραυγή ,

αποσπ.

18.

«Τίποτα δεν αγοράστηκε ακριβότερα••, λέω στο ίδιο

μέρος , « απ · αυτή την ελάχιστη ανθρώπινη λογική και το

121 . 122 .

Το δι καίωμα της πpώτη ς νύ χτας . Κ άτι το απαγορευμέ ν ο ή μ ια απαγόρευ ση .

189


συναίσθήμα της ελευθερίας για τα οποία νιώθουμε τώρα περήφανοι. Μα αυτή ακριβώς η περηφάνεια μας καθιστά σήμερα ανίκανους να νιώσουμε αυτήν την μακριά εποχή

της

·ηθικότητας των ηθών · , η οποία προηγήθηκε της

· παγκόσμιας

ιστορίας·

. σαν

την αληθινά αποφασιστική ιστο­

ρία που προσδιόρισε τον χαρακτήρα της aνθρωπότητας:

τότε που ο πόνος θεωρούνταν αρετή , η σκληρότητα αρετή, η υποκρισία αρετή , η εκδίκηση αρετή, η άρνηση της λογι­

κής αρετή, ενώ, αντίθετα, η ευημερία θεωρούνταν κίνδυ­

νος, η δίψα για γνώση κίνδυνος , η ειρήνη κίνδυνος , η συμπόνοια κίνδυνος, το να σε συμπονούν προσβολή , η εργασία aτίμωση , η τρέλα θε .ίκή, η αλλαγή η ίδια η ουσία

της ανηθικότητας και σχεδόν καταστροφική».

10 Στο ίδιο βιβλίο (αποσπ.

42)

αναπτύσσεται με τι είδους

αξιολόγηση και υπό την πίεση ποιας αξιολόγησης ήταν ανα­ γκασμένο να ζει το αρχαιότερο είδος των θεωρησιακών ανθρώπων : όσο δεν τους φοβόντουσαν, τους περιφρονού­ σαν.

Η ενατένιση εμφανίστηκε αρχικά στη γη μεταμφιε­

σμένη, με διφορούμενη μορφή , με κακή καρδιά και συχνά με

ταραγμένο

αυτό .

μυαλό:

Το άεργο ,

δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι·

επωαστικό ,

μη

πολεμικό

στοιχείο που

υπήρχε στα ένστικτα των θεωρησιακών ανθρώπων γρήγορα

δημιούργησε γύρω τους ένα κλίμα βαθιάς δυσπιστίας: ο μόνος τρόπος για να την αποδιώξουν ήταν να εμπνεύσουν έναν αληθινό φόβο στο περιβάλλον τους. Οι αρχαίοι Βραχ­

μάνοι, για παράδειγμα, ήξεραν πώς να το κάνουν αυτό! Οι πιο παλιοί φιλόσοφοι ήξεραν. να δίνουν στην ύπαρξή τους και στην εμφάνισή τους ενα νόημα , ένα στήριγμα κι ένα βάθος μέσω αυτών θα μπορούσαν να κάνουν τους άλλους

να τους φοβηθούν: αν το εξετάσουμε καλύτερα , θα δούμε ότι έκαναν κάτι τέτοιο κινούμενοι από μια ακόμη πιο βασική

190


ανάγκη, δηλαδή από την ανάγκη να νιώσουν φόβο και σεβα­ σμό για τον ίδιο τους τον εαυτό. Επειδή έβλεπαν μέσα

τους όλες τις αξιολογικές τους κρίσεις να στρέφονται ενα­ ντίον του εαυτού τους, ήταν αναγκασμένοι να υπερνική ­ σουν κάθε είδους καχυποψία και αντίσταση απέναντι «στο

φιλόσοφο που είχαν μέσα τους ». Και αυτό το έκαναν, ως

άνθρωποι μιας φοβερής εποχής, χρησιμοποιώντας φοβερά μέσα : σκληρότητα απέναντι στον εαυτό τους , επινοητικούς τρόπους aυτοτιμωρίας . Αυτό ήταν το κύριο μέσο που ήταν αναγκαίο σ · αυτούς τους διψασμένους για δύναμη ερημί­

τες και νεοτεριστές της σκέψης για να μπορέσουν να υπερνικήσουν τους θεούς και την παράδοση μέσα στον ίδιο τον εαυτό τους , και να πιστέψουν στον ίδιο τους το νεοτε­ ρισμό . Θυμίζω την περίφημη ιστορία του βασιλιά Βισβαμί­

τρα, που ύστερα από χιλιόχρονο αυτοβασανισμό απόκτησε ένα τέτοιο αίσθημα δύναμης και αυτοπεποίθησης που επι­ χείρησε να χτίσει έναν καινούργιον ουρανό -το πιο αλλό­

κοτο σύμβολο της aρχαιότερης

και της πιο πρόσφατης

ιστορίας των φιλοσόφων πάνω στη γη: οποιοσδήποτε έχτισε κάποτε έναν «καινούργιο ουρανό» , τη δύναμη για να το κάνει τη βρήκε μόνο μέσα στη δική του κόλαση .

Ας συνοψίσουμε τα γεγονότα σε λίγες γραμμές: το φιλοσοφικό πνεύμα στο ξεκίνημά του ήταν συνεχώς ανα­ γκασμένο να μεταμφιέζεται και να χρησιμοποιεί σαν κάλυμ­

μα τους προτύτερα καθιερωμένους τύπους του θεωρησια­ κού ανθρώπου- τον ιερέα , τον μάγο , το μάντη , τον θρη­ σκευτικό τύπο εν γένει- για να μπορεί να υπάρχει κατά

οποιονδήποτε τρόπο : το ασκητικό ιδανικό χρησίμευσε για

πολύ καιρό στον φ ιλόσοφο σαν μια μορφή εμφάνισής του , σαν μια προϋπόθεση της ύπαρξής του- έπρεπε να εκπρο­ σωπεί ένα τέτοιο ιδανικό, για να μπορεί να είναι φιλόσοφος έπρεπε να το πιστεύε ι για να μπορεί να το εκπροσωπεί. Η

ιδιάζουσα αναχωρητική στάση του φιλοσόφου η aπαρνού­

μενη τον κόσμο, η εχθρική προς τη ζωή , η δύσπιστη απένα ­

ντι στις αισθήσεις , η αποδεσμευμένη από την αισθητικότη­ τα

στάση του ,

που

διατηρήθηκε ως την πιο πρόσφατη

191


εποχή και που έγινε σχεδόν η κατ · στάση

-

εξοχήν φιλοσοφική

είναι κυρίως το αποτέλεσμα των δυσχερών συνθη­

κών κάτω από τις οποίες εμφανίστηκε και επιβίωσε γενικά η φιλοσοφία · γιατί η φιλοσοφία για πάρα πολύ καιρό δεν θα μπορούσε να είχε υπάρξει στη γη , χωρίς τον ασκητικό μαν­

δύα και το ασκητικό περίβλημα, χωρίς μιαν aσκητική αυτο­ παρανόηση .

Για

να το πούμε

καθαρότερα :

ο aσκητικός

ιερέας προσέφερε , ως την πιο σύγχρονη εποχή μας , τη

μοναδική μορφή με την οποία θα μπορούσε να ζήσει έρπο­ ντας η φιλοσοφία , την απωθητική και σκοτεινή μορφή της

κάμπιας.

· Εχουν

αλλάξει

στ·

αλήθεια

όλα

αυτά ;

Κατόρθωσε

τελικά το «πνεύμα» , εκείνο το πολύχρωμο και φτερωτό πλάσμα που έκρυβε μέσα της η κάμπια , να ελευθερωθεί

πραγματικά και να πετάξει στο φως, χάρη σ · ένα πιο ηλιό­ λουστο, πιο ζεστό , πιο φωτεινό κόσμο; Υπάρχει σήμερα αρκετή περηφάνεια, τόλμη , κουράγιο , αυτοπεποίθηση, πνευματική θέληση , θέληση για υπευθυνότητα, ελευθερία της θέλησης, ώστε από δω και πέρα να μπορεί να υπάρξει

<<ο φιλόσοφος» πάνω στη γη ;

11 Μόνο τώρα που είδαμε τον ασκητικό ιερέα, μπορούμε να καταπιαστούμε

στα σοβαρά με το πρόβλημά μας: τι

σημαίνει το ασκητικό ιδανικό ; -Μόνο τώρα γίνεται ••σοβα­ ρό»το πράγμα: βρισκόμαστε πρόσωπο με πρόσωπο με τους

αληθινούς εκπροσώπους της σοΒαρότητας .

<< Τι σημαίνει

καθετί σοβαρό;»- Αυτό το ακόμα πιο βασικό ερώτημα ίσως να βρίσκεται αυτή τη στιγμή στα χείλη μας : ένα ερώτημα

για φυσιολόγους , εννοείται . μα που πρέπει προς το παρόν να το παρακάμψουμε . Ο aσκητικός ιερέας δεν εύρισκε σ·

αυτό το ιδανικό μονάχα την πίστη του, αλλά και τη θέλησή του , τη δύναμή του , το συμφέρον του. Το δικαίωμά του να

192


υπάρχει

στηρίζεται ή

πέφτει μ·

αυτό το

ιδανικό:

τι το

περίεργο λοιπόν αν βρισκόμαστε εδώ αντιμέτωποι μ· ένα

φοβερό αντίπαλο -αν υποθέσουμε πως εμείς είμαστε αντί­ παλοι εκείνου του ιδανικού- μ· έναν που αγωνίζεται για την

ύπαρξή του εναντίον εκείνων που αρνούνται εκείνο το ιδανικό; Από την άλλη μεριά, είναι μάλλον απίθανο να βοη­

θούσε σε κάτι μια τόσο ιδιοτελής στάση απέναντι στο πρό­ βλημά μας : δύσκολα μπορεί ο aσκητικός ιερέας να υπερα­

σπιστεί σωστά

το

ιδανικό

του,

για

τον

ίδιο

λόγο

που

αποτυχαίνει μια γυναίκα στην προσπάθειά της να υπερασπι­ στεί «τη γυναίκα καθεαυτήν•• -κι ακόμη πιο δύσκολα μπορεί να γίνει ο aντικειμενικότερος κριτής αυτής εδώ της διαμά­

χης. Μάλλον εμείς θα πρέπει να τον βοηθήσουμε να υπε­ ρασπιστεί τον εαυτό του απέναντί μας, αντί να φοβόμαστε μη τυχόν και μας αντικρούσει.

Η ιδέα η οποία αντικρούεται εδώ, είναι η αξιολόγηση της ζωής μας από μέρους του aσκητικού ιερέα: αυτός λοι­ πόν αντιπαραθέτει στη ζωή (και σ· ό,τι ανήκει σ· αυτήν: «φύση», «κόσμο», ολόκληρη η σφαίρα του γίγνεσθαι και της

φθοράς} έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο ύπαρξης που της αντιτίθεται, και που. την αποκλείει, εκτός κι αν η ζωή στραφεί εναντίον του εαυτού της, αν αρνηθεί τον εαυτό της: σ· αυτή την περίπτωση, στην περίπτωση της aσκητικής

ζωής, η ζωή θεωρείται γέφυρα για τον άλλο τρόπο ύπαρ­ ξης. Ο aσκητής μεταχειρίζεται τη ζωή σαν ένα λανθασμένο

δρόμο που πρέπει κανείς να τον ξανακάνει προς τα πίσω, μέχρι το σημείο aπ· όπου ξεκίνησε, ή σαν ένα λάθος που

επανορθώνει κανείς με τις πράξεις -που θα όφειλε να το επανορθώσει: γιατί ο aσκητής απαιτεί να βαδίζουμε μαζί του· κι όπου μπορεί επιβάλλει τη δική του αξιολόγηση της

ύπαρξης. Τι σημαίνει αυτό;

· Ενας

τόσος τερατώδης τρόπος αξι­

λόγησης δεν παρουσιάζεται στην ιστορία της aνθρωπότη­

τας σαν εξαίρεση ή σαν κάτι το παράξενο αλλά σαν ένα από τα πιο εκτεταμένα και μόνιμα φαινόμενα που υπάρ-

193


χουν . Αν τύχαινε να διαβαστεί από κάποιο μακρινό αστέρι η

επίγεια ύπαρξή μας , γραμμένη με κεφαλαία γράμματα, θα οδηγοιJσε ίσως κάποιους στο συμπέρασμα πως η γη μας

είναι ο κατ ' ουσίαν aσκητικός πλανήπις. μια γωνιά κατοικη­ μένη

από

δυσαρεστημένα , αλαζονικά και aποκρουστικά

πλάσματα, γεμάτα από βαθιά αηδία για τον εαυτό τους , για

τη γη , για τη ζωή, που προκαλούν όσο το δυνατόν πιο πολύ

πόνο στον εαυτό τους από ευχαρίστηση να προκαλούν πόνο -που είναι , ίσως , και η μοναδική τους ευχαρίστηση .

Προσέξτε με πόση κανονικότητα εμφανίζεται παντού και πάντοτε , σ · όλες τις εποχές , ο aσκητικός ιερέας δεν ανή­ κε ι σε καμιά ιδιαίτερη ράτσα · ευημερεί παντού · βγαίνει aπ · όλα τα κοινωνικά στρώματα .

· Οχι

πως μεταδίδει και μεταβι­

βάζει κληρονομικά τον τρόπο αξιολόγησής του· το αντίθετο

μάλλον συμβαίνει -ένα

βαθύ ένστικτο του απαγορεύει,

γενικά, να αναπαράγεται. Θα πρέπει να υπάρχει μια ανα­

γκαιότητα πρώτης τάξης που να ενθαρρύνει την ανάπτυξη και την ευημερία αυτού του εχθρικού προς πι ζωή είδους­

θα πρέπει μάλιστα να είναι προς συμφέρον πις ίδιας πις ζωής που δεν χάνεται ένας τέτοιος αυτο-αντιφατικός τύ­ πος .

Γιατί η aσκητική ζωή είναι μια αυτο-αντίφαση: εδώ

κυριαρχεί μια μνησικακία απερίγραπτη , η μνησικακία ενός

ανικανοποίητου

ενστίκτου

και θέλησης για

δύναμη που

θέλει να κυριαρχήσει όχι σε κάτι μέσα στη ζωή , παρά στην ίδια τη ζωή, στις πιο βαθιές, στις πιο ισχυρές , στις πιο βασι­

κές συνθήκες της εδώ γίνεται μια προσπάθεια να χρησιμο­ ποιηθε ί η δύναμη για να στερέψει τις πηγές της δύναμης εδώ το μάτ ι λοξοκοιτάζει με δυσπιστία τη φυσιολογική ευε­ ξία και κυρίως την εξωτερική της έκφραση , την ομορφιά και τη χαρά · εδώ η ηδονή βιώνεται και επιζητείται στην καχε­

ξία , στην παρακμή, στον πόνο, στην αρρώστια, στην ασχή­

μια , στη θεληματική στέρηση , στην αυτοτιμωρία , στην αυ­ τομαστίγωση, στην αυτοθυσία .

· Ολα

αυτά είναι εξαιρετικά

παράδοξα : βρισκόμαστε μπροστά σ · ένα διχασμό που θέλει να ε ί ναι δ ιχασμένος , που βρίσκει ευχαρίστηση σε τούτο τον πόνο και μάλιστα τόσο περισσότερη αυτοπεποίθηση αποκτά

194


και γίνεται θριαμβευτικότερος

όσο μειώνεται η προυπο ­

θεσή του, η φυσιολογική του ικανότητα για ζωή . «Ο θρίαμ ­ βος στην ύστατη αγωνία•• : κάτω aπ · αυτό το υπερβολικό

σύνθημα αγωνίστηκε πάντοτε το ασκητικό ιδανικό · σ· αυτό

το αίνιγμα του ξελογιάσματος , σ · αυτή την εικόνα του μαρ­ τυρίου και της ηδονής αναγνώρισε το λαμπρότερο φως

του , τη σωτηρία του , την τελική νίκη του. Cruχ, nuχ, Ιuχ 1 23 -για το ασκητικό ιδανικό αυτά τα τρία πράγματα είναι ένα και το αυτό.

12 Ας υποθέσουμε πως μια τέτοια ενσαρκωμένη θέληση για αντίφαση και αντιφυσικότητα οδηγείται στο να φιλοσο­ φήσει: πάνω σε

σία της; γουριά πλάνη

Σ'

ως

τι

θα ξεσπάσει την εσώτατη αυθαιρε­

αυτό που νιώθουμε με τη μεγαλύτερη σι­ αληθινό

εκεί ακριβώς

και

πραγματικό :

θα

αναζητήσει

την

όπου το ένστικτο της ζωής τοπο­

θετεί

εντελώς ανεπιφύλακτα την αλήθεια. Θα θελήσει,

όπως

έκαναν

οι aσκητές της φιλοσοφίας Βεδάντα, για

παράδειγμα , να υποβιβάσει τη σωματικότητα σε αυταπάτη · παρόμοια και τον πόνο , την πολλαπλότητα , κι ολόκληρη την

εννοιολογική αντίθεση «υποκειμένου » και «αντικειμένου »

-

πλάνες και μόνο πλάνες! Να αρνηθείς την πίστη στο ίδιο το εγώ σου , να αρνηθείς στον εαυτό σου την «πραγματικό­

τητά» του -τι θρίαμβος!

· Ε να ς

θρίαμβος όχι απλά και μόνο

πάνω στις αισθήσεις , στη φαινομενικότητα αλλά ένα ανώ­

τερο είδος θριάμβου, μια βίαιη και σκληρή επίθεση κατά του λογικού -μια ηδονική απόλαυση που φτάνει στο αποκο­ ρύφωμά της όταν η aσκητική αυτοπεριφρόνηση κι ο αυτοε­ μπαιγμός του λογικού δηλώνει : « υπάρχει ένα βασίλειο της αλήθειας και του Είναι, αλλά το λογικό αποκλείεται από το

βασίλειο αυτό ι ,

12

'.

123. Σταυρός , καρύδι , φως. 124 .

Υ πα ιν ιγ μός στη γ νωσ τή καντιανή διάκριση σε ν οούμενα και φα ι-

195


(Παρεμπιπτόντως αναφέρω ότι ακόμη και στη καντιανή έννοια του «νοητού χαρακτήρα των πραγμάτων» υπάρχει κάτι απ· αυτόν το λάγνο ασκητικό διχασμό που θέλει να

στρέφει το λογικό εναντίον του λογικού : ••νοητός χαρακτή­ ρας» σημαίνει πράγματι στον

Kant

ότι τα πράγματα είναι

φτιαγμένα με τέτοιο τρόπο ώστε το μόνο που κατανοεί η διάνοια απ ·

αυτά είναι ότι είναι για τη διάνοια εντελώς

ακατανόητα) . Εφόσον όμως αναζητούμε τη γνώση, ας μην είμαστε τόσο αχάριστοι απένατι σε τόσο aποφασιστικές aντιστρο­

φές των συνηθισμένων προοπτικών και αξιολογήσεων με τις οποίες το πνεύμα, για πάρα πολύ καιρό, μαινόταν, φαι­ νομενικά κακόβουλα κι aνώφελα, εναντίον του ίδιου του εαυτού του: το να βλέπει κάποτε τα πράγματα διαφορετικά, το να θέλει να τα βλέπει διαφορετικά , δεν είναι καθόλου μικρή πειθαρχία και προετοιμασία της διάνοιας για τη μελ­

λοντική της <<αντικειμενικότητα» -η τελευταία νοούμενη

όχι ως ••aνιδιοτελής εποπτεία•• (που είναι ένας ασύλληπτος παραλογισμός) αλλά ως ικανότητα να κρίνει τα υπέρ και τα κατά της και να τα χε ι ρίζεται: έτσι που να ξέρει κανείς να

χρησιμοποιεί μια ποικιλία προοπτικών και ερμηνειών του αισθήματος προς όφελος της γνώσης. Ας

φυλαχτούμε στο εξής, αγαπητοί μου φιλόσοφοι,

από την παλιά , επικίνδυνη μυθοποίηση των εννοιών που έθεσε ένα «καθαρό , άβουλο, αναίσθητο, άχρονο υποκεί­

μενο»· ας φυλαχτούμε από την παγίδα τέτοιων αντιφατικών

νόμενα . Φαινόμενα είναι τα αντικείμενα που υπόκειντα ι στις μορφές επο ­ mείαι:; μαι:; , τον χώρο και το χρόνο . δηλαδή τα αντικείμενα όπως μαι:;

παρουσιάζονται στιι:; αισθήσεις. Αυτό δεν μαι:; εμποδίζει να νοούμε τη φύση των αντικειμένων αυτών ή να φανταζόμαστε άλλα δυνατά όντα που

δεν αποτελούν αντικείμενο των α ισθήσεών μας (π.χ. Θεός) . Νοούμενα είναι τα αντικείμενα που νοούμε πέρα από τα φαινόμενα . Δεν πρέπει όμως να θ&ωροuμ& τα αντικ&ίμ&να αυτό της οκf;ψης αντικείμενα γνώσης .

Οι ιδέες του Λόγου που αφορούν το θεό, τη ψυχή, τον κόσμο , δεν έχουν

αντικειμενική πραγματικότητα , ανοίγουν όμως το πεδίο στον πρακτικό Λόγο,

196

στην πίστη .


εννοιών όπως

«καθαρός Λόγος», «απόλυτη πνευματικό­

τητα», «γνώση καθεαυτήν»: αυτό που μας ζητούν πάντοτε

είναι να σκεφτόμαστε ένα μάτι εντελώς αδιανόητο, ένα μάτι

που

να

μη

κατεύθυνση, που

στρέφεται

προς

κάποια

συγκεκριμένη

οι ενεργητικές και ερμηνευτικές του

δυνάμεις, χάρη στις οποίες το οράν γίνεται οράν τι, οφεί­ λουν να απουσιάζουν· ζητούν πάντοτε δηλαδή ένα μάτι παράλογο και αδιανόητο. Δεν υπάρχει παρά μόνο ένα προο­ πτικό οράν, μόνο ένα προοπτικό «γιγνώσκειν,,· κι όσο περισ­

σότερα αισθήματα αφήνουμε να μιλήσουν για ένα πράγμα, όσο περισσότερα μάτια, διαφορετικά μάτια , μπορούμε να

χρησιμοποιήσουμε για να παρατηρήσουμε ένα πράγμα, τό­ σο πληρέστερη θα είναι η «έννοια>> που θα σχηματίσουμε

γι · αυτό το πράγμα, η «aντικειμενικότητά» μας . Αλλά το να καταργείς εντελώς τη θέληση, να aπαλείφεις όλα τα αισθή­ ματα 125, αν

υποθέσουμε πως αυτό είναι δυνατόν -τι θα

· ταν αν όχι ένας ευνουχισμός της διάνοιας ;

13 Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στο πρόβλημά μας. Είναι προ­

φανές ότι μια τέτοια αυτοαντίφαση, σαν κι αυτή που φαίνε­

ται να εκδηλώνεται στον ασκητή, «η ζωή εναντίον της ζωής>> αποτελεί, από φυσιολογική άποψη, κι όχι μόνο από φυσιολογική , ένα σκέτο παραλογισμό. Δεν μπορεί παρά να

είναι φαινομενική· πρέπει να είναι ένα είδος προσωρινής διατύπωσης , μια ερμηνεία, φόρμουλα, τακτοποίηση και ψυ­

χολογική παρανόηση ενός πράγματος που η αληθινή του φύση δεν μπορούσε για πολύ καιρό, να κατανοηθεί ή να περιγραφεί καθεαυτήν -μια απλή λέξη που παρεμβλήθηκε

σ · ένα παλιό χάσμα της ανθρώπινης γνώσης. Ας δούμε με συντομία πώς έχουν πραγματικά τα γεγονότα: το ασκητικό

125. Αποδίδω το atfect ως α ίσθημα .

197


ιδανικό πηγάζει από ένα ένστικτο άμυνας και προστασίας μιας εκφυλιζόμενης ζωής, που προσπαθεί μ · όλα της τα

μέσα να κρατηθεί και να αγωνιστεί για την ύπαρξή της · δηλώνει μια μερική . φυσιολογική παράλυση και κούραση, εναντίον των οποίων αγωνίζονται τα βαθύτατα ένστικτα της

ζωής, που έχουν παραμείνει ανέπαφα, με συνεχώς και­ νούργια μέσα και τεχνάσματα . Το ασκητικό ιδανικό αποτε­

λεί

ένα τέτοιο

αντίθετο aπ·

μέσο:

επομένως,

συμβαίνει

ακριβώς το

αυτό που πιστεύουν οι υποστηρικτές αυτού

του ιδανικού: μέσα σ · αυτό και με αυτό η ζωή παλεύει με το θάνατο κι εναντίον του θανάτου · το ασκητικό ιδανικό

ειναι ένα τέχνασμα για τη διατήρηση της ζωής . Το γεγονός ότι αυτό το ιδανικό απέκτησε τόση δύναμη και μπόρεσε να κυριαρχήσει σε τέτοιο σημείο πάνω στον

άνθρωπο, όπως μας το δείχνει η ιστορία, ιδιαίτερα εκεί όπου ο εκπολιτισμός και η εξημέρωση του ανθρώπου είχαν

πραγματοποιηθεί , εκφράζει κάτι πολύ σημαντικό: τη νοση­ ρότητα του ανθρώπινου τύπου που υπήρχε μέχρι τώρα ή τουλάχιστον του εξημερωμένου ανθρώπου και τον φυσιο­ λογικό αγώνα κατά του θανάτου (ακριβέστερα: κατά της αηδίας για

τη ζωή , κατά της εξάντλησης, κατά της επιθυ­

μίας για ένα «τέλος»). Ο aσκητικός ιερέας είναι η ενσαρ­

κωμένη επιθυμία για μια διαφορετική ύπαρξη , για μια ύπαρ­ ξη κάπου αλλού και μάλιστα αυτή η επιθυμία στον ύψιστό της βαθμό, στη μεγαλύτερή της ζέση και πάθος· μα ακρι­ βώς αυτή η δύναμη της επιθυμίας του είναι τα δεσμά που

τον αλυσοδένουν εδώ στη γη και τον μεταβάλλουν σε όργανο για τη δημιουργία όλο και πιο ευνοϊκότερων συνθη­ κών για μια γήινη ύπαρξη, γιαμια ανθρώπινη ύπαρξη -αυτή

ακριβώς η δύναμη τον καθιστά ικανό να κρατήσει στη ζωή ολόκληρο το κοπάδι των αποτυχημένων , των δυσαρεστημέ­

νων . των στερημένων , των άτυχων κι όλων όσων υποφέ­ ρουν από κάτι μέσα τους ,

με το να μπει ενστικτωδώς

επικεφαλής τους, ως ποιμένας κι οδηγός τους . Θα καταλά­ βατε τι εννοώ: ο aσκητικός ιερέας , αυτός ο φαινομενικά

εχθρός τής ζωής , αυτός ο aρνητής -ανήκει ακριβώς στις

198


μεγαλύτερες συντηρητικές και ~αταφατικές δυνάμεις της ζωής .

Από πού πηγάζει αυτή η νοσηρότητα; Γιατί ο άνθρωπος

είναι το πιο άρρωστο, το πιο αβέβαιο, το πιο ευμετάβλητο,

το πιο απροσδιόριστο από οποιοδήποτε άλλο ζώο, όσο γι· αυτό δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία -είναι το κατ · εξοχήν

άρρωστο ζώο : πώς συνέβη αυτό; Σίγουρα είναι και αυτός που τόλμησε, καινοτόμησε, αψήφησε και προκάλεσε τη μοίρα περισσότερο aπ · ό,τι όλα τ · άλλα ζώα μαζί: αυτός, ο

μεγάλος πειραματιστής πάνω στον ίδιο τον εαυτό του, ο aνικανοποίητος και ο aχόρταγος, που παλεύει με ζώα, φύση και θεούς για την τελική κυριαρχία -αυτός που παρα­ μένει ακόμη ανυπότακτος, ο αιώνια κατευθυνόμενος προς

το μέλλον, αυτός που οι παρορμητικές δυνάμεις του ποτέ δεν τον αφήνουν να ησυχάσει , έτσι που το μέλλον του

κεντρίζει σαν σπηρούνι τη σάρκα του κάθε παρόντος- πώς θα μπορούσε ένα τόσο θαρραλέο και πλούσια προικισμένο ζώο να μην είναι συγχρόνως και το πιο εκτεθειμένο στον

κίνδυνο, το πιο βαθιά και μακρόχρονα άρρωστο ανάμεσα σ· όλα τα άρρωστα ζώα ;

Ο άνθρωπος μπουχτίζει · συχνά ξεσπούν πραγματικές επιδημίες μπουχτίσματος (όπως γύρω στο _1,34§, την εποχή

του χορού των νεκρών)· μα ακόμη κι αυτή η απέχθεια , η κούραση, η αηδία για τον εαυτό του- όλα αυτά ξεχειλίζουν

από

μέσα του

με τόση ορμή που αμέσως γίνονται νέα

δεσμά . Το όχι που λέει στη ζωή, φέρνει στο φως, ως δια μαγείας , ένα πλήθος από τρυφερά Ναι· κι όταν ακόμη πλη­

γώνει τον εαυτό του, αυτός ο μάστορας της καταστροφής , της aυτοκαταστροφής

-

η ίδια η πληγή του τον αναγκάζει

στη συνέχεια να ζήσει.

14 · Οοο

πιο κανονική είναι η νοσηρότητα στον άνθρωπο

199


-και δεν μπορούμε να αρνηθούμε την κανονικότητά της­ τόσο περισσότερο πρέπει να τιμούμε τις σπάνιες περιπτώ­

σεις της ψυχικής και σωματικής δύναμης, τα επιτυχημένα δείγματα του ανθρώπινου είδους, τόσο περισσότερο πρέπει να προστατεύουμε τους γερούς ανθρώπους από το χειρό­ τερο είδος αέρα, τον αέρα της αρρώστιας. Τ ο κάνουμε αυτό;

Ο άρρωστος αντιπροσωπεύει τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τον υγιή· το κακό για τους δυνατούς δεν έρχεται από τους δυνατότερους αλλά από τους aσθενέστερους. Το ξέρουμε αυτό;

Γενικά, δεν είναι ο φόβος απέναντι στον άνθρωπο αυτό που θα θέλαμε να λιγοστέψει· γιατί αυτός ο φόβος αναγκάζει τους δυνατούς να είναι δυνατοί και σ· ορισμέ­ νες περιπτώσεις και φοβεροί- αυτός διατηρεί τον επιτυχη­ μένο τύπο του ανθρώπου. Αυτό το οποίο πρέπει να φοβό­

μαστε, αυτό το οποίο έχει πιο καταστρεπτικά αποτελέσματα απ·

οποιαδήποτε άλλη καταστροφή, δεν είναι ο μεγάλος

φόβος αλλά η μεγάλη αηδία για τον άνθρωπο καθώς και η μεγάλη συμπόνοια για τον άνθρωπο. Αν υποθέσουμε πως

αυτά τα δυο μια J1έρα θα ενώνονταν τότε θα γεννιόταν ανα­ πόφευκτα ένα από τα φοβερότερα τέρατα: η «τελευταία θέληση»

του ανθρώπου, η θέλησή του για το μηδέν,

ο

μηδενισμός. Και πραγματικά: πολλά έχουν γίνει προς την κατεύθυνση

αυτής

της

συνένωσης.

· Οποιος

μπορεί

να

οσφραίνεται όχι μόνο με τη μύτη του αλλά και με τα μάτια του και με τ· αυτιά του, νιώθει σχεδόν παντού, όπου και να πάει, κάτι από την ατμόσφαιρα των τρελοκομείων και των

νοσοκομείων -μιλώ, φυσικά, για τις πολιτισμένες περιοχές του ανθρώπου, για κάθε είδος «Ευρώπης» που βρίσκεται πάνω στη γη. Οι άρρωστοι είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος του ανθρώπου· όχι οι κακοί, όχι «τα αρπαχτικά θηρία». Αυτοί που είναι εξ αρχής αποτυχημένοι, νικημένοι, τσακισμένοι -αυτοί είναι ο κίνδυνος, οι πιο αδύναμοι, που υπονομεύουν τη ζωή ανάμεσα στους ανθρώπους, που θέτουν υπό αμφι­

σβήτηση και δηλητηριάζουν με τον πιο επικίνδυνο τρόπο

200


την εμπιστοσύνη μας στη ζωή, στον άνθρωπο , στον εαυτό μας. Πώς μπορεί να ξεφύγει κανείς από κείνη τη θολή ματιά που μας γεμίζει αβάσταχτη θλίψη, από τη στραμμένη προς τα μέσα ματιά του εκ γενετής αποτυχημένου που προδίδει τον τρόπο με τον οποίο ένας τέτοιος άνθρωπος

μιλά στον εαυτό του -από κείνη τη ματιά που είναι ένας

στεναγμός! «Να μπορούσα να είμαι κάποιος άλλος», στενά­ ζει αυτή η ματιά: «αλλά δεν υπάρχει καμιά ελπίδα για κάτι

τέτοιο . Είμαι αυτός που είμαι : πώς θα μπορούσα να γλυ­ τώσω από τον εαυτό μου; Κι ωστόσο -σιχάθηκα τον εαυτό μου!•• Πάνω σ·

αυτό το έδαφος της αυτοπεριφρόνησης, σε

βαλτώδες έδαφος, φυτρώνει κάθε αγριόχορτο, κάθε δηλη­ τηριώδες φυτό κι όλο είναι τόσο μικρά, τόσο κρυφά, τόσο δολερά, τόσο γλυκερά . Εδώ σέρνονται τα σκουλήκια της

εκδικητικότητας και της μνησικακίας εδώ ο αέρας βρωμά από τη μυστικότητα και την απόκρυψη · εδώ υφαίνεται αδιά­ κοπα το δίχτυ της πιο δόλιας συνωμοσίας -της συνωμοσίας των δυστυχισμένων κατά των επιτυχημένων και των νικη­

τών, εδώ ακόμη και η όψη του νικητή είναι μισητή . Και πόσο ψέμα χρειάζεται για να μη φανεί ότι αυτό το μίσος είναι

μίσος! Τι επίδειξη μεγάλων λόγων και στάσεων, τι τέχνη στην «Τίμια» συκοφαντία! Τι χείμαρος ευγενικών λόγων ρέει

από τα χείλη αυτών των αποτυχημένων! Πόση γλυκερή,

γλοιώδης, ταπεινή υποτακτικότητα κολυμπά στα μάτια τους! Τι θέλουν πραγματικά; Να παριστάνουν, τουλάχιστον, την δικαιοσύνη, την αγάπη, τη σοφία , την ανωτερότητα- αυτή

είναι η φιλοδοξία των «κατωτέρων», των αρρώστων .

Και

πόσο επιτήδειους τους κάνει αυτή η φιλοδοξία! Θαυμάστε προπαντός την επιτηδειότητα με την οποία αυτοί οι κιβδη ­ λοποιοί απομιμούνται τη σφραγίδα της aρετής, ακόμη και την κωδωκρουσία ,

τη χρυσή ηχηρή κωδωνοκρουσία της.

Μονοπωλούν την αρετή, αυτοί οι αδύναμοι , οι αθεράπευτα

άρρωστοι άνθρωποι, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι· αυτό : «μόνο εμείς είμαστε οι καλοί και οι δίκαιοι», λένε , «μόνο

201


εμείς είμαστε οι

homines bonae νoluntatis» 126 .· Περιφέρο­

νται ανάμεσά μας ως ενσαρκωμένες μομφές, ως προειδο­

ποιήόεις για μας -σάμπως η υγεία , η ρωμαλεότητα, η δύναμη, η περηφάνεια, το συναίσθημα της δύναμης να ήταν κακά ελαπώματα καθεαυτά, για τα οποία θα ·πρεπε

κανείς να πληρώσει κάποια μέρα, και μάλιστα να πληρώσει ακριβά : πόσο πρόθυμοι είναι κατά βάθος να μας κάνουν να πληρώσουμε·

πόσο λαχταρούν να γίνουν οι δήμιοι μας!

Υπάρχει ανάμεσά τους ένα πλήθος μνησίκακων μεταμφιε­

σμένων σε δικαστές που συνεχώς έχουν στο στόμα τους τη λέξη «δικαιοσύνη» σα φαρμακερό σάλιο, πάντοτε με σφιγ­ μένα χείλη, πάντοτε έτοιμοι να φτύσουν όλους όσους δεν

είναι δυσαρεστημένοι μα συνεχίζουν καλοδιάθετοι το δρό­ μο τους . Δεν λείπει aπ· αυτούς ούτε κι εκείνο το αηδιαστι­

κότατο είδος των ματαιόδοξων, των ψευδολόγων αποτυχη ­ μένων που θέλουν να παριστάνουν τις «ωραίες ψυχές» και

που λανσάρουν στην αγορά σαν «αγνότητα της καρδιάς»

τον διεστραμμένο αισθησιασμό τους, ντυμένο με στίχους και άλλες παρόμοιες φασκιές: πρόκειται για κείνο το είδος των

ηθικών αυνανιστών και ••αυτοϊκανοποιούμενων» .

πού δεν θα

· βρισκε

Και

κανείς αυτή τη θέληση των αδύναμων

να παριστάνουν κάποια μορφή aνωτερότητας, το ένστικτό

τους για πλάγιους δρόμους μέσω των οποίων θα μπορέ­ σουν επιβάλλουν την τυραννία τους στους υγιείς -αυτή τη

θέληση των πιο αδύναμων!

Ιδιαίτερα η άρρωστη γυναίκα: κανείς δεν μπορεί να την ξεπεράσει στα τεχνάσματα που χρησιμοποιεί για να κυριαρ­

χήσει, να καταπιέσει, να τυραννήσει. Η άρρωστη γυναίκα δεν λυπάται κανέναν , ούτε ζωντανό ούτε νεκρό, προκειμέ­ νου να πετύχει το σκοπό της είναι ικανή να ξεθάψει και τα πιο βαθιά θαμμένα πράγματα (οι Μπόγκος λένε: η γυναίκα είναι ύαινα>>).

Εξετάστε το υπόβαθρο κάθε οικογένειας , κάθε οργά­

νωσης, κάθε κοινότητας: παντού ο αγώνας των αρρώστων 126.

202

· Ανθρωποι

με καλή θέληση .


κατά των υγειών -ένας σιωπηλός αγώνας, συνήθως, με φαρμακώματα, με τσιμπήματα καρφίτσας, με ύπουλες εκ­

φράσεις που κρύβουν μακρόχρονο βασανισμό και καμιά φορά όμως και με κείνο τον φαρισαϊσμό των σακάτηδων με

τις πομπώδεις ως

χειρονομίες,

ccιερή αγανάκτηση».

που θέλει να παρουσιάζεται

Αυτό το βραχνό, αγανακτισμένο

γαύγισμα των άρρωστων σκύλων, αυτή η μανιώδης ψευδο­ λογία

και

λύσσα των

«ευγενών»

Φαρισαίων, διαπερνάει

ακόμα και τους ιερούς χώρους της επιστήμης (υπενθυμίζω

ξανά στους αναγνώστες μου που έχουν αυτιά για τέτοια πράγματα, εκείνον το Βερολινέζο απόστολο της εκδίκησης,

τον

Eugene

Dϋhring, που κάνει την πιο αναξιοπρεπή και

απωθητική χρήση της ηθικολόγος aσυνάρτητης φλυαρίας

απ ·

οποιονδήποτε άλλο σύγχρονο Γερμανό : τον Dϋrhing,

τον μεγαλύτερο ηθικολόγο φωνακλά απ' όσους υπάρχουν σήμερα, ακόμη κι ανάμεσα στους aντισημίτες, τους ομοί­ ους του) . · Ολοι αυτοί οι από φυσιολογική άποψη αποτυχημένοι

και σκουληκοφαγωμένοι, είναι άνθρωποι της μνησικακίας, μια ολόκληρη ηφαιστιώδης περιοχή υπόγειας εκδίκησης , ανεξάντλητης και aχόρταγης στα ξεσπάσματά της εναντίον των καλότυχων κι ευτυχισμένων καθώς και σε μασκαράτες της εκδίκησης και σε προσχήματα για εκδίκηση: πότε θα φτάσουν στον τελευταίο, στον πιο λαμπρό, στον ύψιστο

θρίαμβο της εκδίκησης /Χωρίς αμφιβολία, όταν θα έχουν καταφέρει να δηλητηριάσουν τη συνείδηση των ευτυχισμέ­

νων με τη δική τους μιζέρια, με κάθε μιζέρια γενικά, έτσι που οι ευτυχισμένοι, κάποια μέρα, να αρχίσουν να ντρέπο­ νται για την καλή τους τύχη και να λένε, ίσως , μεταξύ τους :

••είναι ντροπή να είναι κανείς ευτυχισμένος: υπάρχει τόση αθλιότητα στον κόσμο!>>

Μα δεν μπορεί να υπάρχει μεγαλύτερη και καταστρο­ φικότερη παρεξήγηση από το να αρχίσουν να αμφιβάλλουν

κατ· αυτό τον τρόπο οι ευτυχισμένοι , οι καλοφτιαγμένοι, οι

δυνατοί στο σώμα και στην ψυχή, νια το δικαίωμά τους στην ευτυχία. Μακριά απ ·

αυτόν τον «αντεστραμμένο κόσμο!»

203


Μακριά απ · αυτόν τον επονεi~ιστο ευνουχισμό του συναι­ σθήματος! Το να μην aρρωστήσουν οι άρρωστοι τους υγιείς

-αυτό θα ήταν το αποτέλεσμα ενός τέτοιου ευνουχισμού­ θα ήταν πράγματι η μεγάλύτερή μας έγνοια πάνω στη γη·

αλλά αυτό προϋποθέτει κυρίως ότι οι υγιείς θα πρέπει να κρατηθούν χωριστά από τους αρρώστους , να φυλαχθούν ακόμη κι από τη θέα των αρρώστων, ώστε να μη μπερδέ­

ψουν τους εαυτούς τους με τους αρρώστους. ιΗ- μήπως θα ήταν καθήκον τους να γίνουν γιατροί και νόΌοκόμοι τους;

Μα δεν υπάρχει χειρότερη παρανόηση και άρνηση του

πραγματικού τους καθήκοντος απ· αυτήν εδώ: ο ανώτερος δεν πρέπει να υποβιβάζει τον εαυτό του και να καταντάει όργανο του κατώτερου , το πάθος της απόστασης πρέπει να κρατάε_ι τα καθήκοντά τους εσαεί χωριστά! Το δικαίωμά τους να

υπάρχουν, το δικαίωμα της καμπάνας με το μεστό

ήχο να ξεχωρίζει από τις παράφωνες, ραγισμένες καμπά­

νες είναι χίλιες φορές μεγαλύτερο: μόνο αυτοί αποτελούν την εγγύησή μας για το μέλλον, μόνο αυτοί είναι υπεύθυνοι για το μέλλον του ανθρώπου. Οι άρρωστοι δεν μπορούν και

δεν οφείλουν να

κάνουν ό,τι μπορούν και οφείλουν να

κάνουν αυτοί: μα αν είναι να μπορούν να κάνουν ό,τι μόνο

αυτοί οφείλουν να κάνουν, πώς γίνεται να είναι συγχρόνως και γιατροί, παρηγορητές και «σωτήρες» των αρρώστων; Και γι· αυτό μας χρειάζεται καθαρός αέρας! Καθαρός

αέρας ! Και μακριά από τα τρελοκομεία και τα νοσοκομεία της κουλτούρας!

Και γι·

αυτό μας χρειάζεται μια καλή

συντροφιά, δική μας συντροφιά! · Η η μοναξιά αν είναι ανά­ γκη! Αλλά μακριά από τις βλαβερές αναθυμιάσεις της εσω­

τερικής φθοράς και της αργής σήψης της αρρώστιας! Για να μπορέσουμε, μ ·

αυτό τον τρόπο, φίλοι μου, να φυλα­

χθούμε έστω και για λίγο μίες

που

ίσως

,

από τις δυο χειρότερες επιδη­

απειλούν ακριβώς εμάς -από τη μεγάλη

αηδία για τον άνθρωπο! Κι από τη μεγάλη συμπόνοια για τον άνθρωπο!

204


15 Αν κανείς κατάλαβε σ· όλο του το βάθος -κι επιμένω ότι αυτό το θέμα απαιτεί βαθιά κατανόηση και σκέψη- το

ότι δεν μπορεί να είναι καθήκον των υγιών να περιποιούνται και να θεραπεύουν τους αρρώστους , τότε μπορεί να κατα­

νοήσει και μια ακόμη αναγκαιότητα -την αναγκαιότητα να υπάρχουν γιατροί και νοσοκόμες που να είναι και οι ίδιοι

άρρωστοι · και τώρα αντιλαμβανόμαστε ποιο είναι το νόημα του aσκητικού ιερέα, το κρατούμε στα χέρια μας .

Θα πρέπει να θεωρήσουμε τον ασκητικό ιερέα ως τον προορισμένο από τα πριν να γίνει σωτήρας, ποιμένας και

υπερασπιστής της άρρωστης αγέλης : μόνο έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε την τεράστια ιστορική αποστολή του : η κυριαρχία πάνω σ · αυτούς που υποφέρουν ε ίναι το βασί­

λειό του, προς αυτήν τον κατευθύνει το ένστικτό του, σ· αυτήν έχει την ιδιαίτερη τέχνη του, τη μαεστρία του, σ·

αυτή βρίσκει την ευτυχία του . Πρέπει να είναι κι ο ίδιος άρρωστος , πρέπει να έχει βαθιά συγγένεια με τους αρρώ­ στους

-

αλλιώς. πώς θα καταλάβαιναν ο ένας τον άλλον; Μα

πρέπει επίσης να είναι δυνατός , περισqότερο κύριος του εαυτού του απ ·

ό , τι των άλλων, με τη θέλησή του για

δύναμη ανέπαφη , έτσι ώστε να εμπνέει συγχρόνως και εμπιστοσύνη και φόβο στους αρρώστους , έτσι ώστε να γίνει

γι· αυτούς το στήριγμα , η αντίσταση, το αποκούμπι, ο κατα­ ναγκασμός ,

· Εργο

ο εκπαιδευτής,

ο τύραννος,

ο

θεός

τους.

του είναι να υπερασπίζεται το ποίμνιό του -από

ποιους ; Από τους υγιείς, φυσικά, κι ακόμη από τον φθόνο του για τους υγ ιείς- πρέπει να είναι ο φυσικός aντίπαλος

και περιφρονητής κάθε ωμής, θυελλώδους, aχαλίνωτης, σκληρής , άγρια ζωώδικης υγείας και δύναμης. Ο ιερέας

αποτελεί την πρώτη μορφή του πιο εκλεπτυσμένου ζώου που πιο εύκολα περιφρονεί παρά μισεί . Δεν θα μπορέσει να

αποφύγει τον πόλεμο με τα αρπαχτικά ζώα, έναν πόλεμο περισσότερο πανουργίας

(του «Πνεύματος••) παρά δύνα­

μης, όπως είναι αυτονόητο · για να τον διεξάγει θα αναγκα-

205


στεί να διαμορφώσει, κάτω από ορισμένες περιστάσεις , με βάση τον εαυτό του,

ένα σχεδόν νέο τύπο aρπαχτικού

ζώου ή τουλάχιστον να τον παραστήσει -ένα νέο είδος

ζωώδικης αγριότητας στην οποία να συνενώνονται με τρό­ πο ελκυστικό και τρομαχτικό, η πολική αρκούδα, η ευλύγι­ στη,

ψυχρή

και

καρτερική

τίγρη,

καθώς

επίσης

και

η

αλεπού . Κι αν τον σπρώξει η ανάγκη, θα βαδίσει ανάμεσα στ · άλλα αρπαχτικά ζώα με τη σοβαρότητα της aρκούδας

και με ύφος προσποιητής aνωτερότητας, σεβαστός, συνε­ τός και ψυχρός , σαν κήρυκας και φέρέφωνο μυστηριωδών

δυνάμεων, aποφασισμένος να σπείρει σ· αυτό το έδαφος, παντού όπου μπορεί, τη μιζέρια, τη διχόνοια , και την αυτο­ αντίφαση και απόλυτα σίγουρος μόνο νια την τέχνη του να εξουσιάζει τους πάσχοντες, για όλη την αιωνιότητα. Φέρνει μαζί του αλοιφές και βάλσαμα , όσο γι· αυτό δεν υπάρχει αμφιβολία · αλλά για να μπορέσει να γίνει ο γιατρός πρέπει προηγουμένως να πληγώσει· κι ενώ σταματάει τον πόνο της πληγής, την ίδια στιγμή μολύνει την πληγή -σ· αυτό ακρι­

βώς έχει εξασκηθεί στην

εντέλεια αυτός ο μάγος και

θηριοδαμαστής, που με την παρουσία του όλα τα υγιή γίνο­

νται κατ'

ανάγκη άρρωστα κι όλα τα άρρωστα ήμερα.

Στην πραγματικότητα, υπερασπίζεται αρκετά καλά το άρρωστο κοπάδι του,

αυτός ο παράξενος ποιμένας -το

υπερασπίζεται επίσης κι απ · αυτό το ίδιο, από τη χυδαιό­ τητα , από την έχθρα, από τη μοχθηρία που υποβόσκει μέσα

στο κοπάδι κι απ · οτιδήποτε άλλο χαρακτηρίζει τους πά­

σχοντες, τους αρρώστους και τους aσθενικούς του κοπα­ διού του · πολεμά επιτήδεια, σοβαρά και κρυφά την αναρχία και την αποσύνθεση που απειλεί πάντοτε το κοπάδι του,

όπου συσσωρεύεται σταθερά το πιο επικίνδυνο απ· όλα τα εκρηχτικά , η μνησικακία. Το να εκφορτιστεί αυτό το εκρη­

χτικά υλικό χωρίς να τιναχτεί στον αέρα κοπάδι και ποιμέ­

νας ,

αποτελεί την

ιδιαίτερη τέχνη του καθώς και την

υψίστη χρησιμότητά του · αν θα ·θελε κανείς να εκφράσει την αξία της

ύπαρξης του

ιερέα δίνοντάς της την πιο

σύντομη διατύπωση, θα έλεγε το εξής : ο ιερέας αλλάζει

206


την κατεύθυνση της μνησικακίας Πραγματικά, καθένας που υποφέρει αναζητά ενστικτω­

δώς μια αιτία για τον πόνο του · ακριβέστερα ένα δράστη · κι ακόμη

πιο

συγκεκριμένα

κατάλληλος να υποφέρει

έναν ένοχο δράστη που είναι με δυο λόγια, κάτι ζωντανό που

-

να μπορεί να εκτονώνεται σε βάρος του, πραγματικά ή

in

effigie ' 27 , με οποιοδήποτε πρόσχημα: γιατί η εκτόνωση των αισθημάτων του είναι η μεγαλύτερη προσπάθεια που κάνει αυτός που υποφέρει για να ανακουφίσει τον πόνο του, να ναρκώσει

τον

πόνο του

-το ναρκωτικό που άθελά του

λαχταρά για να καταπνίξει κάθε είδους πόνο . Σ· αυτό και μόνο βρίσκουμε, κατά τη γνώμη μου, την πραγματική φυσιο­ λογική αιτία της μνησικακίας, της εκδικητικότητας και των

συγγενικών

τους:

σε

μια επιθυμία εζοuδετέρωσης

πόνου μέσω των αισθημότων ' ζουν

να

την

αναζητούν,

28

του

. Την ίδια αυτή αιτία συνηθί­

εντελώς

εσφαλμένα κατά τη

γνώμη μου, σε μια αμυντική αντεπίθεση, σ · ένα καθαρά προστατευτικό

μέτρο

αντίδρασης,

σε

μια

<<ανακλαστική

κίνηση» σε περίπτωση κινδύνου ή ξαφνικής βλάβης , όπως αυτή που κάνει ένας aποκεφαλισμένος βάτραχος, για πα­ ράδειγμα , για να αποφύγει ένα καυστικό οξύ . Υπάρχει όμως

σημαντική διαφορά ανάμεσά τους : στη μια περίπτωση θέλει κανείς να αποφύγει περαιτέρω βλάβες, στην άλλη να εξου­ δετερώσει, με οποιαδήποτε βίαια συγκίνηση, ένα βασανι­

στικό,

κρυφό πόνο που γίνεται aνυπόφορος

και να τον

αποβάλλει τουλάχιστον προς στιγμήν, από τη συνείδησή

του : γι· αυτό το λόγο καταφεύγει κανείς σε ένα αίσθημα όσο γίνεται πιο άγριο και στο πρώτο πρόσχημα που θα βρει για να το διεγείρει. «Κάποιος πρέπει να φταίει για το ότι

εγώ δεν αισθάνομαι καλά»

-

αυτού του είδους η λογική

είναι κοινή σε όλους τους αρρώστους, και μάλιστα είναι

τόσο πιο έντονη όσο πιο κρυφή παραμένει η πραγματική

127.

Στο ομοίωμά (του) .

128. Affect . Στο κείμενο έχει οuχνά τη σημασ ία της συναισθηματικής έξαρσης.

207


αιτία, η φυσιολογική αιτία της αδιαθεσίας τους (που μπορεί

να οφείλεται σε κάποια πάθηση του

nervus sympaticus,

ή

σε μια υπερβολική έκκριση χολής, ή σε μια έλλειψη θειϊκού και φωσφορικού καλλίου στο αίμα, ή σε κάποιο εκφυλισμό των ωοθηκών και σ·

άλλα παρόμοια).

Αυτοί που υποφέρουν είναι φοβερά πρόθυμοι και επι­ νοητικοί στο να βρίσκουν ευκαιρίες για οδυνηρά αισθήματα·

ευχαριστιούνται να είναι δύσπιστοι και να σπαζοκεφαλιά­

ζουν για να βρουν τις αδικίες και τις φανταστικές προσβο­ λές που υπέστησαν · αναδεύουν τα σπλάχνα του παρελθό­

ντος και του μέλλοντος για να ανακαλύψουν σκοτεινά και αμφίβολα γεγονότα που θα τους δώσουν την ευκαιρία να

μεθύσουν με τις βασανιστικές τους υποψίες και να δηλητη­ ριαστούν με το φαρμάκι της ίδιας τους της κακίας: κρατούν

ανοιχτές τις πιο παλιές πληγές τους, αιμορραγούν από τα επουλωμένα προ πολλού τραύματά τους, μετατρέπουν σε κακοποιούς τους φίλους τους, τις γυναίκες τους, τα παιδιά

τους και τους κοντινούς τους. «Υποφέρω: κάποιος πρέπει να φταίει γι· βατο.

αυτό» -έτσι σκέφτεται κάθε άρρωστο πρό­

Μα ο βοσκός του,

ο aσκητικός ιερέας του λέει:

«Πολύ σωστά, πρόβατά μου! κάποιος πρέπει να φταίει γι· αυτό : αλλά αυτός ο κάποιος είσαι εσύ, μόνο εσύ φταις γι· αυτό -εσύ είσαι ο μοναδικός φταίχτης απέναντι στον εαυτό σου!>> Αυτό είναι αρκετά τολμηρό κι αρκετά ψέμα: μα του­

λάχιστον κάτι πετυχαίνεται μ· αυτό, η κατεύθυνση της μνη­ σικακίας αλλάζει.

16 Τώρα πια θα έχετε μαντέψει τι τουλάχιστον προσπά­

θησε να πετύχει, σύμφωνα με την αντίληψή μου, το θερα­ πe;υτικό ένστικτο της ζωής μέσω του aσκητικού ιe;ρέα και

για ποιο λόγο χρειάστηκε η πρόσκαιρη τυραννία τέτοιων

παράδοξων και παράλογων εννοιών όπως «ενοχή», «α μα ρ-

208


τία» «επιρρέπεια στην αμαρτία» «απώλεια» «καταδίκη»: για να

καταστήσει τους άρρωστους,

μέχρι ενός ορισμένου

βαθμού, αΒλαΒείς, να οδηγήσει τους αθεράπευτους στην ίδια την αυτοκαταστροφή τους, να στρέψει τη μνησικακία των ελαφρότερα προσβεβλημένων από την αρρώστια ενα­ ντίον του ίδιου του εαυτού τους («ένα πράγμα είναι απαραί­ τητο») -και κατ· αυτό τον τρόπο να χρησιμοποιήσει τα κακά

ένστικτα όλων αυτών που υποφέρουν με σκοπό την αυτο­ πειθαρχία,

την αυτοεπιτήρηση

και την αυτο-υπερνίκησή

τους.

Είναι ευνόητο ότι μια τέτοια «θεραπευτικιi αγωγή», μια τέτοια θεραπεία δια των αισθημάτων, δεν μπορεί να θερα­ πεύσει πραγματικά, δηλαδή από φυσιολογική άποψη, την

αρρώστια· δεν μπορούμε ωστόσο να ισχυριστούμε ότι το ένστικτο της ζωής προέβλεψε ή επιδίωξε κάποιο τρόπο θεραπείας.

· Ενα

είδος συγκέντρωσης και οργάνωσης των

αρρώστων από τη μια μεριά {η λέξη «εκκλησία» είναι το πιο λαϊκό όνομα αυτής της οργάνωσης), ένα είδος προσωρινής διασφάλισης των υγιών και καλοφτιαγμένων, των πιο τέλει­ ων από την άλλη, και η δημιουργία ενός χάσματος ανάμεσα στους υγιείς και στους αρρώστους

-

αυτό ήταν όλο, για

πολύ καιρό! Κι ήταν πολύ! πάρα πολύ! (Είναι φανερό ότι σ· αυτή την πραγματεία ξεκίνησα από μια προϋπόθεση που

δεν υπάρχει λόγος να την αποδείξω σε αναγνώστες τέτοι­ ους

που

χρειάζομαι εγώ:

η ανθρώπινη

•φοπή προς την

αμαρτία» δεν είναι ένα γεγονός παρά μάλλον μια ερμηνεία ενός γεγονότος, δηλαδή μιας φυσιολογικής aπορρύθμισης -η τελευταία

ιδωμένη

από μια θρησκευτικο-ηθική προο­

πτική που σήμερα πια δεν έχει καμιά δέσμευση πάνω μας. Το γεγονός ότι νιώθει κανείς «ένοχος» και «αμαρτωλός»

δεν αποδεικνύει ότι έχει και δίκιο· κατά τον ίδιο τρόπο που δεν είναι κανείς υγιής απλά

και μόνο επειδή νιώθει υγιής.

Θυμηθείτε τις περίφημες δίκες των μαγισσών: οι πιο οξυ­ δερκείς και φιλεύσπλαχνοι δικαστές δεν αμφέβαλαν καθό-

λου νια την ενοχή του κατηγορημένου· κι οι ίδιες οι «μάγισσες»

δεν

αμφέΒαλαν

γι'

αυτό

- και

ωστόσο

δεν

209


υπήρχε ενοχή . Για να εκφράσω αυτή την προϋπόθεση με περισσότερη γενικότητα : θεωρώ ακόμη και τον «ψυχικό πόνο» όχι ένα γεγονός αλλά μια ερμηνεία -μια αιτιολογική

ερμηνεία- γεγονότων που ως τώρα δεν έχουν διατυπωθεί με ακρίβεια -πολύ ασαφή για να μπορέσουν να εξεταστούν επιστημονικά

-

ερωτηματικού .

μια παχιά λέξη στη θέση ενός ισχνότατου

· Οταν

δεν μπορεί κανείς να ανταπεξέλθει

σ · έναν «ψυχικό πόνο», αυτό δεν οφείλεται στην «ψυχή» του αλλά, για να μιλήσουμε πιο χοντροκομμένα, οφείλεται

περισσότερο στην κοιλιά του (μιλώντας χοντροκομμένα, πράγμα που δεν σημαίνει ότι θέλω και να με ακούτε ή να με καταλαβαίνετε χοντροκομμένα).

· Ενας

δυνατός και καλο­

φτιαγμένος άνθρωπος χωνεύει τις εμπειρίες του ·(τα καλά και τα κακά του έργα) όπως χωνεύει και τα γεύματά του, ακόμη κι αν πρέπει να καταπιεί μερικά σκληρά κομμάτια . Αν

δεν μπορέσει να τα βγάλει πέρα με μια εμπειρία, τότε αυτό το είδος της δυσπεψίας είναι το ίδιο φυσιολογικό όπως και

το άλλο- και συχνά μάλιστα απλά και μόνο μια συνέπεια του άλλου.

-

Μεταξύ μας, ακόμη και με μια τέτοια αντίληψη ,

μπορούμε να παραμείνουμε οι πιο σοβαροί αντίπαλοι κάθε υλισμού.

17 Μα είναι, πράγματι, γιατρός αυτός ο aσκητικός ιερέας; Είδαμε γιατί δεν επιτρέπεται να τον ονομάσουμε γιατρό όσο κι αν αυτός αισθάνεται «σωτήρας» και αφήνει να τον

τιμούν ως

«σωτήρα•• .

Καταπολεμά

μόνο τον πόνο ,

την

συντριβή εκείνου που υποφέρει κι όχι την αιτία τους, όχι την

πραγματική

αρρώστια:

αυτή

είναι η

κυριότερή

μας

αντίρρηση κατά της ιερατικής θεραπευτικής μεθόδου .

Αν όμως υιοθετήσει κανείς τη μοναδική προοπτική που γνωρίζε ι ο ιερέας, τότε δεν θα σταματήσει να θαυμάζει τα

όσα είδε, ζήτησε, και βρήκε ο ιερέας σ· αυτή . Στην αvα­ κούφισrι του πόνου , στην κάθε είδους «παρηγοριά••

210

-

σ·


αυτά έγκειται η μεγαλοφυία του· με πόση επινοητικότητα συνέλαβε την παρηγορητική του αποστολή , πόσο τολμηρά

και αδίσταχτα επέλεξε τα μέσα για την πραγματοποίησή της! Τον χριστιανισμό ιδιαίτερα θα μπορούσαμε να τον ονο­ μάσουμε θησαυροφυλάκιο ευφυών μέσων παρηγοριάς : προσφέρει τόσα ανακουφιστικά, καταπραϋντικά και ναρκω­ τικά · αποτολμά τόσα πολλά άκρως επικίνδυνα και τολμηρά· έχει επιστρατεύσει τόση λεπτότητα κι εκλέπτυνση, τόση

μεσογειακή εκλέπτυνση, στο να μαντέψει πόσα διεγερτικά αισθήματα χρειάζεται να προκληθούν για να υπερνικηθεί, τουλάχιστον για ένα διάστημα, η βαθιά κατάθλιψη, η μολυ­

βένια κούραση, η μαύρη μελαγχολία των φυσιολογικά ανε­ σταλμένων. Γιατί κατά γενικό κανόνα : ο κυριότερος σκοπός των μεγάλων θρησκειών ήταν να καταπολεμήσουν μια ορι­ σμένη

κούραση

και

βαρυθυμία που έπαιρνε επιδημικές

διαστάσεις.

Μπορούμε εκ των προτέρων να θεωρήσουμε πιθανό το

ότι από καιρού σε καιρό και σ· ορισμένα μέρη της γης ένα

συναίσθημα φυσιολογικής αναστολής κυριαρχέί σχεδόν α­ ναπόφευκτα στις πλατιές μάζες των ανθρώπων που όμως

από έλλειψη φυσιολογικής γνώσης δεν το συνειδητοποιούν ως τέτοιο: έτσι που την αιτία του και τη θεραπεία του να μη την αναζητούν και να μη την εφαρμόζουν αλλού παρά μόνο

στο ψυχολογικό-ηθικό πεδίο (αυτή είναι η πιο γενική μου διατύπωση γι ' αυτό που συνήθως ονομάζεται <<θρησκεία>>)

· Ενα

τέτοιο συναίσθημα αναστολής μπορεί να οφείλεται

στις πιο διαφορετικές αιτίες: ίσως να γεννιέται από μια δια­ σταύρωση φυλών πολύ διαφορετικών μεταξύ τους (ή κοινω­ νικών κατηγοριών -οι κοινωνικές κατηγορίες πάντοτε εκ­

φράζουν διαφορές στην καταγωγή και στη ράτσα: η ευρω­ παϊκή

«θλίψη

για τον κόσμο» 12 9 , ο

«πεσιμισμός» 130 του

129.

weιtschmerz.

130.

Για τον Νίτσε , ο πεσιμισμός είναι το πρελούδιο του μηδενισμού :

είναι ένα συνοθύλεuμα μελαγχολίας, αηδίας, κούρασης από τη ζωή, που βρίσκει τη θεωρητική του έκφραση στη φιλοσοφία του Σοπεvάουερ . Ο

211


δέκατου ένατου αιώνα είναι ουσιαστικά το αποτέλεσμα μιας παράλογα βιαστικής ανάμειξης κοινωνικών στρωμάτων)· ή

από μια αποτυχημένη μετανάστευση -μια ράτσα που βρί­ σκεται ξαφνικά σ · ένα κλίμα στο οποίο η ικανότητα προσαρ­ μογής της είναι ελλιπής

(η περίπτωση των Ινδών στην

Ινδία) · ή να είναι επακόλουθο του γήρατος και της εξάντλη­ σης μιας ράτσας (ο παριζιάνικος πεσιμισμός από τα

1850

και μετά)· ή μιας λανθασμένης διατροφής (ο αλκοολισμός

τον μεσαίωνα· ο παραλογισμός των

vegetarians 131

που μπο­

ρούν , βέβαια, να επικαλεστούν την αυθεντία του ιππότη Χριστόφορου, στον Σαίξπηρ)· ή να οφείλεται σ · έναν εκφυ­ λισμό του αίματος, σε ελονοσία, σε σύφιλη και τα παρόμοια

(η γερμανική κατάθλιψη μετά τον τριακονταετή πόλεμο, που μόλυνε τη μισή Γερμανία με αηδιαστικές aρρώστιες και

έτσι προετοίμασε το έδαφος για τη γερμανική δουλοπρέ­ πεια και μικροψυχία) . Σε καθεμιά aπ· αυτές τις περιπτώ­ σεις επιχειρείται ένας μεγάλος αγώνας κατά του συναι­

σθήματος της aπαρέσκειας · ας εξετάσουμε, σε συντομία,

τις κύριες μορφές και μεθόδους αυτού του αγώνα (εδώ φυσικά παραλείπω εντελώς τον αγώνα που διεξάγουν συνή­

θως ταυτόχρονα οι φιλόσοφοι κατά αυτού του συναισθήμα­ τος : είναι αρκετά ενδιαφέρων μα πολύ αφηρημένος, ανα­ ποτελεσματικός από πρακτική άποψη, πολύ λεπτολόγος και

aργόσχολος- όπως όταν επιχειρούν να αποδείξουν ότι ο

πόνος είναι πλάνη, με την αφελή σκέψη ότι ο πόνος θα πρέπει αμέσως να εξαφανιστεί μόλις αναγνωριστεί ότι απο­

τελεί πλάνη· αλλά, έλα που αρνείται να εξαφανιστεί ... ).

Το κυρίαρχο συναίθημα της aπαρέσκειας καταπολεμεί­ ται κατ· αρχήν με μέσα που μειώνουν το συναίσθημα της

ζωής στο χαμηλότερο σημείο του. Αν είναι δυνατόν, η Σοπενάουερ με το επιχείρημα του πόνου που καταδυναστεύει τον άνθρω­ πο, διακηρύσσει την ανωτερότητα του μη-Είναι σε σχέση με το Είναι και

προτείνει την καταστροφή της ζωής με το βύθισμα στην ανυπαρξία (νιρ­ βάνα).

Ο πεσιμισμός δεν είναι μια απάντηση στην παρακμή όλων των

αξιών · απλώς δίνει προσωρινές λύσεις.

131.

212

Χοpτοφάνων


θέληση και η επιθυμία καταργούνται εντελώς · ό , τι προκαλεί αισθήματα κι ανεβάζει το «αίμα» στο κεφάλι, αποφεύγεται (να αποφεύγεται το αλάτι: η υγιεινή των φακίρηδων)· όχι στον έρωτα , όχι στο μίσος , ναι στην αδιαφορία .

· Οχι

στην

εκδίκηση, όχι στην εργασία, ναι στη ζητιανιά. Μακριά από τις γυναίκες ή τουλάχιστον όσο γίνεται λιγότερες σχέσεις · στα πνευματικά ζητήματα εφαρμόζεται η αρχή του

il faut s' abetir

132 •

Pascal,

Το αποτέλεσμα εκφρασμένο με ηθικο­

ψυχολογικούς όρους είναι «αλτρουϊσμός», «αγιοποίηση»· με φυσιολογικούς όρους: υπνωτισμός -η προσπάθεια να πετύ­ χουμε για τον άνθρωπο κάτι ανάλογο με την χειμερία νάρκη

ορισμένων ζώων και με τη θερινή νάρκη πολλών τροπικών φυτών , έναν μειωμένο στο ελάχιστο μεταβολισμό , χάρη στον οποίο η ζωή μόλις που υπάρχει , χωρίς να υπεισέρχε­

ται πραγματικά στη συνείδηση. Και γι· αυτό το σκοπό έχει

ξοδευτεί ένα τεράστιο ποσό ανθρώπινης ενέργειας -μά­ ταια μήπως;

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως όλοι αυτοί οι

sportsmen

της «αγιότητας» , που πολλαπλασιάζονται σ· όλες σχεδόν τις εποχές και σ· όλους τους λαούς , βρήκαν στ · αλήθεια μια πραγματική aπολύτρωση απ · αυτό που καταπολεμούσαν

με τη βοήθεια ενός τόσο αυστηρού

training 133 :

σε αναρίθ­

μητες περιπτώσεις aπολυτρώθηκαν πραγματικά από κείνη

τη βαθιά φυσιολογική κατάθλιψη , με τη βοήθεια του δικού τους συστήματος υπνωτικών, το οποίο συγκαταλέγεται στα

παγκόσμια εθνολογικά γεγονότα. Κι ούτε υπάρχει λόγος να θεωρήσουμε αυτή τη μέθοδο κατανίκησης της σάρκας και των επιθυμιών μέσω της λιμοκτονίας ένα σύμπτωμα παρα­ φροσύνης (όπως συνηθίζουν να κάνουν κάποιοι που τρώνε

ροσμπίφ , <<ελεύθεροι στοχαστές», και ιππότες Χριστόφο­ ροι) .

Είναι όμως σίγουρο ότι αυτή η μέθοδος μπορεί να

οδηγήσει

σε

κάθε

είδους

πνευματικές

διαταραχές,

σε

<<εσωτερικές λάμψεις», όπως στους ησυχαστές του όρους

132.

Πρέπει ν· αποχτηνωθούμε.

133.

Εξάσκnσn .

213


· Αθω' , σε ακουστικές και οπτικές παραισθήσεις, σε ξεχει­ 34

λίσματα ηδονής και σε εκστάσεις αισθησιασμού (όπως στην

περίπτωση της αγίας Τερέζας). Εννοείται ότι η ερμηνεία που έδωσαν γι· αυτού του είδους τις καταστάσεις εκείνοι

που κυριεύτηκαν από αυτές, υπήρξε πάντοτε όσο γίνεται πιο ενθουσιώδης και πιο ψεύτικη· αλλά δεν πρέπει να παρα­

βλέψουμε τον τόνο της πιο ανεπιφύλακτης ευγνωμοσύνης που εκφράζεται μέσα στην ίδια τη θέληση για μια τέτοιου είδους ερμηνεία. Η υπέρτατη κατάσταση, η ίδια η λύτρωση,

εκείνη η ολική ύπνωση και γαλήνη , που πετυχαίνεται τελι­ κά , θεωρήθηκε πάντα από αυτούς το μυστήριο καθεαυτό , που δεν μπορούν να το εκφράσουν ούτε τα υψηλότερα σύμβολα· το βύθισμα και η επιστροφή στο θεμέλιο των

πραγμάτων, η απελευθέρωση από κάθε πλάνη θεωρήθηκε «γνώση••,

«αλήθεια••,

«Είναι•• , λύτρωση

από κάθε σκοπό ,

επιθυμία, δραστηριότητα, θεωρήθηκε κατάσταση πέρα από το καλό και το κακό . <<Το καλό και το κακό••, λέει ο βουδι­ στής -<<είναι και τα δυο τους δεσμά: ο Τέλειος κυριάρχησε

και στα δυο •• · «καθετί που εκπληρώθηκε και που έμεινε ανεκπλήρωτο•• , λέει ο πιστός της Βεδάντα, << δεν του προ ­

ξενεί πόνο : σα σοφός που είναι, διώχνει από πάνω του το καλό και το κακό · καμιά πράξη δεν μπορεί να βλάψει το βασίλειό του · έχει πάει πέρα κι απ · τα δυο••: αυτή η ιδέα είναι κοινή σε όλους στην Ινδία, ινδουϊστές και βουδιστές. (Και κατά την ινδική και κατά τη χριστιανική αντίληψη η

<<λύτρωση» αυτή μέσω της aρετής και της ηθικής βελτίω­ σης, δεν θεωρείται εφικτή, όσο υψηλά κι αν τοποθετείται η

αξία της aρετής ως μέσο υπνωτισμού: αυτό θα πρέπει να το θυμόμαστε

-

κα ι εδώ άλλωστε υπάρχει ανταπόκριση με

την πραγματικότητα . Το γεγονός ότι σ·

αυτό το σημείο

υπάρχει ανταπόκριση με την πραγματικότητα , ίσως θα πρέ ­

πει

να

θεωρηθεί το

καλύτερο στοιχείο

ρεαλισμού που

υπάρχει και στις τρεις μεγάλες θρησκείες, που κατά τα άλλα είναι τόσο διαποτισμένες από την ηθικοποίηση. <<Για

134. 214

Σέκτα μυστικιστών κατά τον 14ο αιώνα .

·


τον άνθρωπο που κατέχει τη γνώση δεν υπάρχουν καθή­ κοντα» .

«Τη λύτρωση δεν την κερδίζουμε με την απόκτηση περισσότερων aρετών · γιατί η λύτρωση

συνίσταται στην

ένωση με το Βράχμα, στην τελειότητα του οποίου δεν μπο­ ρεί να προστεθεί τίποτα· ούτε με μια μείωση των ελαττωμά­ των· γιατί το Βράχμα , που η ένωση μαζί του συνιστά τη

λύτρωση, είναι αιώνια καθαρό» . Αυτά τα χωρία είναι από τον

σχολιασμό του Σαν κάρα

135

και παρατέθηκαν από τον πρώτο

Ευρωπαίο ειδικό την ινδική φιλοσοφία, τον φίλο μου

Deussen

136

).

Paul

Ας τιμήσουμε λοιπόν τη λύτρωση έτσι όπως

εμφανίζεται στις μεγάλες θρησκείες. Αντίθετα όμως θα μας

ήταν

κάπως

δύσκολο

να

πάρουμε

στα

σοβαρά τη

μεγάλη εκτίμηση που τρέφουν για τον 6αθύ ύπνο εκείνοι οι τόσο κουρασμένοι από τη ζωή που ακόμη και τα όνειρά τους τους κουράζουν

-

τον βαθύ ύπνο, δηλαδή μια διείσ­

δυση στο Βράχμα, μια επιτεuγμένη

unio mustica 137

με τον

θεό .

''

Οταν, λοιπόν, aποκοιμηθεί κανείς εντελώς», λέει η

παλιότερη και η πιο aξιοσέβαστη «γραφή••, «και φτάσει στην

τέλεια ηρεμία, ώστε να μη βλέπει πια όνειρα , τότε, πολυα­ γαπημένε μου, ενώνεται με το

Ον , έχει εισέλθει στον ίδιο

του τον εαυτό του -περιβάλλεται από τον γνωστικό εαυτό

του και δεν έχει πια συνείδηση του τι υπάρχει έξω του ή μέσα του. Αυτή τη γέφυρα δεν τη διασχίζουν ούτε η μέρα ·

ούτε η νύχτα, ούτε ο θάνατος, ούτε ο πόνος, ούτε τα καλά

135.

Στην ινδική φιλοσοφία, βράχμα αρχικά σημαίνει τη δύναμη που

είχαν οι ιερε ίς να εξευμενίσουν τους θεούς τους απευθύνοντάς τους

ύμνους . Σημαίνει επίσης την ουσία του κόσμου , το απόλυτο. Ο Βράχμα, ύψιστος θεός του ινδικού πάνθεου, είναι η προσωποποίηση του βράχμα. Βέδαι ή Βεδάντα είναι η εξ αποκαλύψεως γνώση και η αγία Γραφή των

Ινδών . Ο Σανκάρα είναι Ινδός μονιστής φιλόσοφος που έζησε το

· Εγραψε σχόλια και θρησκευτικά ποιήματα . 136. Paul Deussen (1845-1919) . · Εγραψε

800 μ.Χ

έργα για την ινδική φιλοσο­

φία καθώς και μια ιστορία της φιλοσοφίας .

137.

Μυστική ένωση.

215


έργα, ούτε τα κακά έργα••. «Μέσα στο βαθύ ύπνο•• λένε ακόμα οι πιστοί αυτής της πιο βαθιάς από τις τρεις μεγάλες θρησκείες, «η ψυχή υψώ­

νεται πάνω από το σώμα, εισέρχεται στο υπέρτατο φως κι εμφανίζεται έτσι με την πραγματική της μορφή : τότε η ψυχή γίνεται το ίδιο το υπέρτατο πνεύμα που περιπλανιέ­ ται , κάνοντας αστεία, παίζοντας και διασκεδάζοντας πότε

με τις γυναίκες πότε με αμάξια πότε με φίλους τότε δεν σκέφτεται πια αυτή την εξάρτηση από το σώμα , του οποίου το πράνα (η πνοή της ζωής) είναι ζεμένο σαν το ζώο στο

κάρο του••. Παρόλα αυτά, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι σ· αυτή την περίπτωση , όπως και στην περίπτωση της «λύτρω­ σης••, παρόλη την ανατολίτικη υπερβολή της , εκφράζεται η ίδια

αξιολόγηση

μ·

αυτή που έκανε

ο σαφής,

ψυχρός,

ψυχρός όπως το ελληνικό πνεύμα, μα πονεμένος Επίκου­

ρος: η υπνωτική αίσθηση του μηδενός , η ηρεμία του βαθύ­

τατου ύπνου, με δυο λόγια rι απουσία πόνου -αυτό πρέπει να φαίνεται ως το υπέρτατο αγαθό, ως η αξία των αξιών σε όσους υποφέρουν και είναι βαθιά απογοητευμένοι · είναι

αναγκασμένοι να του αποδώσουν θετική αξία , να το βιώ­ σουν ως το ίδιο το θετικό . (Σύμφωνα με την ίδια λογική του συναισθήματος όλες οι πεσιμιστικές θρησκείες ονομάζουν

το μηδέν Θεό).

18 Πολύ πιο συνηθισμένο απ· αυτό το υπνωτικό πνίξιμο

όλης της αισθαντικότητας, της ικανότητας να αισθανόμα­ στε πόνο -που προϋποθέτει σπάνιες δυνάμεις και προπα­ ντός

κουράγιο ,

περιφρόνηση για τη γνώμη των άλλων,

«διανοητικό στωϊκισμό11- είναι ένα άλλο είδος

training κατά

των καταστάσεων της κατάθλιψης, οπωσδήποτε ευκολό­ τερο : η μηχανική δραστηριότητα .

216

Δεν υπάρχει αμφιβολία


ότι αυτή η θεραπεία ανακουφίζει σημαντικά μια ύπαρξη που υποφέρει· σήμερα αυτό το πράγμα ονομάζεται, κάπως ανέ­

ντιμα , «η ευλογία της εργασίας». Η ανακούφιση συνίσταται στο εξής, στο ότι το ενδιαφέρον του πάσχόντα απομακρύ­ νεται ολοκληρωτικά από τον πόνο του -ότι αυτό που υπει­

σέρχεται στη συνείδησή του είναι δραστηριότητα και μόνο δραστηριότητα, έτσι που απομένει ελάχιστος χώρος για τον

πόνο σ · αυτή : γιατί είναι πολύ στενό το δωμάτιο της ανθρώ­ πινης συνείδησης! Η μηχανική δραστηριότητα και οτιδήποτε συνεπάγεται -όπως η απόλυτη κανονικότητα, η ακριβής και αυτόματη

υπακοή, ένας τρόπος ζωής καθορισμένος μια για πάντα, μια πλήρης χρησιμοποίηση όλου του χρόνου, μια ορισμένη συναίνεση και μάλιστα εθισμός στην «aπροσωπία», στην

αυτολησμοσύνη, στην «incυria sυi»

138

-με τι διεισδυτικό­

τητα και με τι λεπτότητα ήξερε να τα χρησιμοποιεί όλα αυτά ο aσκητικός ιερέας

· Οταν

στον αγώνα κατά του πόνου!

είχε να κάνει με πάσχοντες από κατώτερα στρώ­

ματα, με δούλους της εργασίας ή με αιχμαλώτους {ή με γυναίκες που είναι βασικά και τα δυο και δούλες εργάτριες

και αιχμάλωτες), δεν χρειαζόταν τίποτα περισσότερο από το να αλλάξει τα ονόματα και να τα ξαναβαφτίσει , για να

τους κάνει να βλέπουν ευεργετήματα και μια σχετική ευτυ­ χία σε πράγματα που προηγουμένως μισούσαν: πάντως, η

δυσαρέσκεια των δούλων για την τύχη τους δεν επινοή~ θηκε από τον ιερέα.

· Ενα

ακόμη πιο εκτιμώμενο μέσο καταπολέμησης της

κατάθλιψης είναι ο καθορισμός μιας μικρής χαράς που μπο­ ρεί να είναι εύκολα προσιτή στον καθένα και που μπορεί να

καθιερωθεί ως κανόνας· αυτή η θεραπεία συνήθως χρησι­

μοποιείται σε συνδυασμό με την προηγούμενη. Η πιο συνη­ θισμένη

μορφή

με την

οποία η χαρά καθιερώνεται ως

θεραπευτικό μέσο είναι η χαρά του να δίνεις χαρά (με τις αγαθοεργίες, τις δωρεές , την ανακούφιση, τη βοήθεια, την

138.

Παραμέληση τοu εαuτού .

217


ενθάρρυνση, την παρηγοριά, τον έπαινο, το σεβασμό)· ο aσκητικός ιερέας προστάζοντας κατ· αυτό τον τρόπο την «αγάπη προς τον πλησίον», στην ουσία συστήνει ένα διε­ γερτικό της ισχυρότερης, της καταφατικότερης ορμής για τη ζωή , αν και σε πολύ πιο συνετές δόσεις -δηλαδή της

θέλησης για δύναμη . Η ευτυχία της «ελάχιστης aνωτερότη­

τας», που συνοδεύει κάθε αγαθοεργία , καθώς και το να φαίνεσαι χρήσιμος σε κάποιον, να βοηθάς, να σε σέβονται , είναι το ισχυρότερο μέσο παρηγοριάς για τους φυσιολογικά ανεσταλμένους, το οποίο χρησιμοποιούν ευρύτατα , αρκεί

να έχουν τη σωστή καθοδήγηση: διαφορετικά πληγώνουν ο ένας τον άλλο, υπακούοντας φυσικά στο ίδιο βασικό έν­ στικτο .

Αν κανείς διερευνήσει τις aπαρχές του χριστιανισμού στο ρωμαϊκό κόσμο, θα ανακαλύψει συνδέσμους αμοιβαίας βοήθειας, συνδέσμους για τους φτωχούς , για τους αρρώ­

στους , για την ταφή, που σχηματίστηκαν στα πιο κατώτερα

στρώματα της κοινωνίας, τα οποία χρησιμοποιούσαν συνει­ δητά τη μικρή χαρά που απορρέει από την αλληλοβοήθεια, αυτό το σημαντικό φάρμακο κατά της κατάθλιψης: ήταν ίσως αυτό κάτι καινούργιο για κείνες τις μέρες , μια πραγμα­ τική ανακάλυψη; Η «θέληση για αλληλοβοήθεια» που δημι­ ουργείται κατ· αυτόν τον τρόπο , η θέληση για σχηματισμό

αγέλης,

για «κοινότητα», για αδεφότητα, οδηγεί σε και­

νούργιες και ουσιαστικότερες εκρήξεις της ερεθιζόμενης,

έστω και σε μικρότερο βαθμό, θέλησης για δύναμη: η αγε­ λαιοποίηση είναι μια σημαντική νίκη και πρόοδος στον αγώ­ να κατά της κατάθλιψης. Με την ανάπτυξη της κοινότητας,

ένα καινούργιο ενδιαφέρον γεννιέται για το άτομο, που συχνά το υψώνει πάνω απ ' ό,τι πιο προσωπικό έχει η απο­

θάρρυνσή του, πάνω από την αποστροφή του ίδιου του εαυ­

τού

του

(την

despectio sυί του Geυlincx' 3 9 ). ·Ολοι οι

άρρωστοι και οι φιλάσθενοι, μέσα στην επιθυμία τους να

139.

Αυτοπεριφρόνηση . Ο Arnoιd Guelincχ

φιλόσοφος.

218

(1624-1669)

ήταν βέλyος


aποτινάξουν

από

πάνω τους

την πληκτική δυσαρέσκειά

τους και το συναίσθημα της αδυναμίας τους, προσπαθού ν

ενστικτωδώς να οργανωθούν σε αγέλη : ο aσκητι κός ιερέας μαντεύει αυτό το ένστικτο και το ενθαρρύνει· όπου υπάρχει αγέλη, τη θέλησε το ένστικτο της αδυναμίας κα ι την οργά ­

νωσε η σύνεση του ιερέα . Γιατί δεν πρέπει να παραβλέ­ ψουμε το ακόλουθο γεγονός : ότι η ίδια φυσική αναγκαιότη­ τα

που

ωθεί τους δυνατούς

να ξεχωρίζουν,

ωθεί τους

αδύνατους να συνενώνονται · αν οι δυνατοί συνενώνονται , το κάνουν μόνο και μόνο ενόψη μιας συλλογικής επιθετι­ κής ενέργε ιας και μιας συλλογικής ικανοποίησης της θέλη­ σής τους για δύναμη, παρόλη την αντίσταση που προβάλλε ι η ατομική τους συνείδηση σ · αυτή την συνένωση · οι αδύνα­

τοι, aντίθετα , απολαμ6άνουν τη συνένωση -το ένστικτό τους ικανοποιείται τόσο πολύ μ· αυτή όσο το ένστικτο των

γεννημένων «κυρίων» (δηλοδή το μοναχικό , aρπαχτικό εί­ δος ανθρώπ ου) ανησυχ ε ί κατά βάση και ερεθίζεται με την οργάνωση . Ολόκληρη η ιστορία μας διδάσκει πως κάθε ολι­ γαρχία κρύβει μέσα της την επιθυμία για τυραννία · κάθε

ολογαρχία τρέμει διαρκώς από την ένταση που νιώθει κάθε μέλος στην προσπάθειά του να κυριαρχήσει σ · αυτή την επιθυμία του. (Αυτό συνέβαινε στην Ελλάδα , λόγου χάρη: ο Πλάτων το βεβαιώνει σε εκατό χωρία -ο Πλάτων που γνώ­

ριζε τους ομοίους του- και τον ίδιο τον εαυτό του) .

19 Τα μέσα του aσκητικού ιερέα που έχουμε ανακαλύψει

μέχρι στιγμής -η ολοκληρωτική κατάπνιξη του συναισθήμα­ τος της ζωής, η μηχα ν ική δραστηριότητα, η μικρή χαρά,

προπαντός η ••αγάπη προς τον πλησίον» , η οργάνωση nε αγέλη ,

η

αφύπν ι ση

του

συναισθήματος

της

κοινοτικής

δύναμης, χάρη στο οποίο η απέχθεια του ατόμου για τον εαυτό του πνίγεται μέσα στην ευχαρίστηση να βλέπει την

219


κοινότητα να προκόβει -αυτά είναι, σύμφωνα με τις σύγ­

χρονες αντιλήψεις, τα αθώα μέσα του στον αγώνα κα τά της

aπαρέσκειας · ας ασχοληθούμε τώρα με τα πιο ενδιαφέρο­ ντα μέσα, τα «ένοχα» μέσα .

· Ολ ·

αυτά στοχεύουν σ· ένα

πράγμα: σ· ένα είδος ασωτείας του συναισθήματος -που

χρησιμεύει σαν το αποτελεσματικότερο μέσο κατά του υπό­ κωφου, παραλυτικού, παρατεταμένου πόνου· γι· αυτό το

λόγο η ιερατική εφευρετικότητα υπήρξε πραγματικά ανεξά­ ντλητη όσον αφορά τις λύσεις που έδωσε σ· αυτό το πρό­ βλημα : «πώς μπορεί κανείς να προκαλέσει ένα όργιο του

συναισθήματος;» Αυτό το ερώτημα ηχεί άσχημα· σίγουρα θα ηχούσε πιο ευχάριστα και πιο όμορφα στο αυτί αν έλεγα : «ο aσκητικός

ιερέας χρησιμοποίησε πάντοτε προς όφελός του τον εν­ θουσιασμό που υπάρχει πάντοτε σ · όλα τα ισχυρά αισθή­ ματα». Μα για ποιο λόγο να χαϊδεύουμε τα ντελικάτα αυτιά

των σύγχρονων θηλυπρεπών μας; Γιατί να υποκύψουμε,

έστω και λίγο, στην υποκρισία των λέξεών τους; Για μας τους ψυχολόγους, αυτό θα αποτελούσε μια υποκρισία της πράξης, πέρα από το ότι θα μας προκαλούσε αηδία. Αν ένας ψυχολόγος έχει σήμερα καλό γούστο (άλλοι θα έλε­ γαν ακεραιότητα) αυτό οφείλεται στην αντίσταση που προ­

βάλλει στην αισχρή ηθικοποιημένη ομιλία μας που έχει

καταστήσει γλοιώδεις όλες τις σύγχρονες κρίσεις για τον

άνθρωπο και τα πράγματα . Δεν θα πρέπει να ξεγελιόμαστε όσον αφορά αυτό το θέμα : το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα των σύγχρονων ψυχών, των σύγχρονων βιβλίων, δεν είναι το ψέμα αλλά η ένσαρκη αθωότητα της ηθικολόγος ψευδολο­

γίας. Το αηδιαστικότερο μέρος της τόσο επικίνδυνης δου­

λειάς που έχει αναλάβει να φέρει σε πέρας ένας ψυχολό­ γος σήμερα, ίσως να είναι το ότι πρέπει να ξεσκεπάσουμε

παντού αυτή την «αθωότητα»· αυτό αποτελεί και μέρος του

μεγαλύτερου κινδύνου μας -είναι ένα βήμα που μας οδηγεί κατευθείαν στη μεγάλη αηδία .

Δεν &χω καμιά αμφιβολία σε τι θα χρησιμεuσουν τα σύγχρονα βιβλία (αν υποθέσουμε πως θα έχουν κάποια

220


διάρκεια, πράγμα που δεν πρέπει να το φοβόμαστε κι αν

υποθέσουμε ακόμα πως θα υπάρξουν κάποιες μέλλουσες γενιές μ· ένα αυστηρότερο, σκληρότερο, υγιέστερο γού­

στο) -σε τι θα χρησιμεύσει καθετί μοντέρνο, κυρίως όσον

αφορά τις μέλλουσες γενιές: σαν εμετικό- κι αυτό εξαιτίας της ηθικής του ανουσιότητας και κιβδηλίας, του εσώτερου θηλυπρεπισμού του που θέλει να αυτοαποκαλείται «ιδεαλι­

σμός» και που νομίζει ότι είναι ιδεαλισμός. Οι σημερινοί μορφωμένοι μας άνθρωποι, οι «καλοί μας», δε λένε ψέματα

-αL τό είναι αλήθεια· αλλά αυτό δεν είναι προς τιμήν τους! Το πραγματικό ψέμα, το αυθεντικό, αποφασιστικό, «τίμιο»

ψέμα (για την αξία του οποίου θα μπορούσαμε να συμβου ­ λευτούμε τον Πλάτωνα) θα ήταν κάτι εξαιρετικά σκληρό και δυνατό γι· αυτούς: θα απαιτούσε απ· αυτούς να ανοίξουν

τα μάτια τους απέναντι στον εαυτό τους και να μάθουν να ξεχωρίζουν τι είναι «αληθινό» και τι «ψεύτικο» στον εαυτό

τους. Το μόνο για το οποίο είναι ικανοί είναι το ανέντιμο ψέμa- όποιος σήμερα θεωρεί τον εαυτό του «Καλό άνθρω­ πο» είναι ανίκανος να υιοθετήσει μια άλλη στάση απέναντι

σε οτιδήποτε εκτός από τη στάση της ανέντιμης ψευδολο­ γίας -της aπύθμενης αλλά και αθώας, ειλικρινούς, γαλανο­ μάτικης και ενάρετης ψευδολογίας. Αυτοί οι «καλοί άνθρω­ ποι»

είναι

όλοι τους

ανεξαιρέτως

ηθικοποιημένοι μέχρι

βάθους, και όσον αφορά την τιμιότητά τους aτιμασμένοι και

κηλιδωμένοι για όλη την αιωνιότητα: ποιος από αυτούς θα μπορούσε να αντέξει έστω και μια αλήθεια «για τον άνθρω­ πο»; ·Η, για να το θέσουμε πιο συγκεκριμένα: ποιος απ'

αυτούς θα μπορούσε να αντέξει μια αληθινή βιογραφία; Ας δώσουμε μερικά παραδείγματα: ο Λόρδος

Byron

έγραψε μερικά πολύ προσωπικά πράγματα για τον εαυτό

του, αλλά ο

Thomas Moore 140 ήταν «πάρα πολύ καλός» γι·

αυτά: γι Ή αυτό έκαψε τα χαρτιά του φίλου του . Ο Δρ Gwin-

ner,

ο εκτελεστής της διαθήκης του Schopenhaυer. φαίνε­

ται ότι έκανε το ίδιο πράγμα: γιατί και ο

140. Thomas Moore (1779- 1852).

Ιρλανδός

Schopenhauer

ποιητής.

221


επίσης είχε γράψει κάποια πράγματα για τον εαυτό του και ίσως κατά του εαυτού του (είς έαυτόν Αμερ ι κάνος

Thaye r,

1 41

). Ο αξιόλογος

ο β ιογράφος του Beethoνen, ξαφνικά

σταμάτησε την εργασία του : φτάνοντας σε κάποιο σημείο αυτής της aξιοσέβαστης και aπλοϊκής ζωής δεν μπόρεσε

να την αντέξει άλλο. Ηθικό δίδαγμα : ποιος συνετός άνθρωπος θα έγραφε έστω και μια τίμια λέξη για τον εαυτό του σήμερα; -θα έπρεπε να αποτελεί μέλος του τάγματος της Αγίας Απερι­

σκεψίας για να το κάνει αυτό . Μας υπόσχονται μια αυτοβιο­

γραφία του

Richard Wagner: ποιος αμφιβάλλε ι ότι θα είναι

μια συνετή αυτοβιογραφία ;

Ας θυμηθούμε το γελοίο φόβο που προκάλεσε στη Γερμανία ο καθολικός ιερέας Jansenίυs με την φοβερά α­ δέξια και απλοϊκή εικόνα του μεταρρυθμιστικού κινήματος που έδωσε. Τ ι θα συνέβαινε αν κάποιος αποφάσιζε να μας περιγράψει αυτό το κίνημα διαφορετικά, αν ένας αληθινός

ψυχολόγος αποφάσιζε να μας παρουσιάσει έναν αληθινό Λούθηρο , όχι με την ηθικιστική απλοϊκότητα ενός εφημέ­ ρ ιου της υπαίθρου , όχι με την aρρωστημένη και επιφυλα­ κτική ντροπαλότητα των προτεσταντών ιστορικών , αλλά με την aφοβία ενός

Taine,

κινημένος από μια δύναμη της

ψυχής κι όχι από μια συνετή στάση ανοχής απέναντι στη δύναμη ; (Οι Γερμανοί , παρεμπιπτόντως, κατάφεραν τελευ­

ταία να δώσουν ένα ωραίο δείγμα του κλασικού τύπου της

ανόχής αυτής -μπορεί μάλιστα και να τον διεκδικήσουν σα δικό τους και να είναι περήφανοι γι· αυτόν : τον

Leopold Ranke 142 , αυτόν τον γεννημένο κλασικό advocatus κάθε caυsa fortior 143 , τον πιο συνετό απ · όλους τους συνετούς «ρεαλιστές»).

141 .

Ελληνικά στο κείμενο . Ο

Wilhelm

νοn

Gwinner,

εκτελεστής της

διαθήκης του Σοπενάουερ, κατέστρεψε τα αυτοβιογραφικά του χαρτιά και μετά δημοσί ευσε τρεις βιογραφικές μελέτες για τον Σοπενάουερ .

142. (1795-1886). Γνωστός ιστορικός της εποχής 143. Συνήγορος κάθε ισχυρότερης υπόθεσης.

222

τοu.


20 Μα θα μ· έχετε ήδη κατανοήσει -λόγος αρκετός για μας , τους σημερινούς ψυχολόγους, να μη μπορούμε να απαλλαγούμε από μια δυσπιστία απέναντι του εαυτού μας, δε νομίζετε; · ισως να είμαστε κι εμείς ακόμα «πάρα πολύ καλοί» για

τη δουλειά μας · ίσως να εξακολουθούμε να είμαστε θύμα­ τα και λεία αυτού του σύγχρονου ηθικοποιημένου γούστου

και να μας έχει αρρωστήσει,παρόλο που νιώθουμε ότι το περιφρονούμε

-ίσως

να

μολύνει ακόμη

και μας .

Σε τι

πράγμα εφιστούσε την προσοχή εκείνος ο διπλωμάτης όταν

προειδοποιούσε τους συναδέλφους του: «Ας δυσπιστούμε προπαντός, κύριοι, απέναντι στις πρώτες παρορμήσεις μας.

Είναι σχεδόν πάντοτε καλές» .

-

Μ' αυτό τον τρόπο θα

έπρεπε να απευθύνεται στους συναδέλφους του και κάθε ψυχολόγος σήμερα.

Και έτσι ξαναγυρίζουμε στο πρόβλημά μας, το οποίο πραγματικά απαιτεί από εμάς μια ορισμένη αυστηρότητα και κυρίως

μια

ορισμένη

δυσπιστία

απέναντι

στις

«πρώτες

παρορμήσεις». Το ασκητικό ιδανικό που χρησιμοποιείται με σκοπό να προκαλέσει μια ασωτεία του συναισθήματος

-

όποιος θυμάται την προηγούμενη πραγματεία θα έχει ήδη

διαβλέψει όσα πρόκειται να πούμε από δω και πέρα και που συνοψίζονται σ · αυτή τη φράση. Να λύσουμε την ανθρώ­

πινη ψυχή από το αγκυροβόλιό της , να τη βυθίσουμε στον τρόμο, στην παγωνιά, στις φλόγες και στη μέθη έτσι που να

aπολυτρωθεί, με μιάς, από κάθε μικρομιζέρια της aπαρέ­ σκειας, της κατήφειας και της κατάθλιψης: ποιοι δρόμοι οδηγούν

σ·

αυτόν το σκοπό ;

Και ποιοι από αυτούς

το

κάνουν στα σίγουρα; Κατά βάθος, κάθε μεγάλο αίσθημα μπορεί να το πετύ­

χει αυτό αpκεί να εκφοpτιστεί ξαφνικά: ο θυμός. ο φόβος, η ηδονή, η εκδίκηση , η ελπίδα , ο θρίαμβος, η απελπισία, η

σκληρότητα· και ο aσκητικός ιερέας πήρε αδιάκριτα στην υπηρεσία του ολόκληρη την αγέλη των αγριόσκυλων που

223


έχει μέσα του ο άνθρωπος και πότε ξαμολάει το ένα πότε το άλλο,

πάντοτε

με τον ίδιο σκοπό : να ξυπνήσει τον

άνθρωπο από την βαθιά του μελαγχολία, να διώξει, τουλάχι­

στον για λίγο, τον καταθλιπτικό πόνο του και τη μακροχρό­ νια αθλιότητά του, χρησιμοποιώντας πάντοτε το κάλυμμα μιας θρησκευτικής ερμηνείας και «δικαίωσης». Κάθε τέτοια

ασωτεία του συναισθήματος πληρώνεται, εννοείται, αργό­ τερα -aρρωσταίνει τον άρρωστο ακόμη περισσότερο· και

γι· αυτό το λόγο μια τέτοιου είδους θεραπεία του πόνου είναι «ένοχη>>, σύμφωνα με τα σύγχρονα κριτήρια . Εντού­

τοις, νια να ~ίμαστ~ δίκαιοι. πρέπ~ι να δώσουμε ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός ότι αυτή η μέθοδος θεραπείας χρησι­ μοποιήθηκε με καλή συνείδηση, ότι ο aσκητικός ιερέας την

επέβαλε πιστεύοντας βαθιά στη χρησιμότητά της και μάλι­ στα στην αναγκαιότητά της- κι ακόμη ότι κι ο ίδιος ένιωσε

συχνά να συντρίβεται μπροστά στην αθλιότητα που δημι­ ούργησε· θα πρέπει επίσης να προσθέσουμε ότι οι φοβε­

ρές φυσιολογικές aντεκδικήσεις που είναι συνέπεια τέτοι­

ων υπερβολών, καθώς και οι διανοητικές διαταραχές που προκαλούνται, δεν έρχονται κατά βάθος σε αντίφαση με το γενικό νόημα αυτής της θεραπευτικής μεθόδου, η οποία, όπως δείξαμε προηγουμένως, δεν στοχεύει στη θεραπεία

της αρρώστιας αλλά στην καταπολέμηση της αθυμίας που προκαλεί η κατάθλιψη με μέσα κατευναστικά και καταπραϋ ­

ντικά. Αυτός είναι ένας τρόπος για την επίτευξη αυτού του σκοπού. Το κυριότερο τέχνασμα που επέτρεψε στον εαυτό του

ο aσκητικός ιερέας για να κάνει να aντηχήσει μέσα στην ανθρώπινη ψυχή

κάθε είδους σπαραχτική

και εκστατική

μουσική ήταν, όπως όλοι ξέρουμε, το ότι εκμεταλλεύθηκε

το συναίσθημα της ενοχής.

Για την καταγωγή αυτού του

συναισθήματος μιλήσαμε με συντομία στην προηγούμενη πραγματεία -την παρουσιάσαμε σαν ένα τμήμα της ψυχο­ λογίας του ζώου και τίποτε περισσότερο: εκεί είδαμε το

συναίσθημα της ενοχής στη φυσική του κατάσταση, για να το πούμε έτσι.

224

Μόνο χάρη στην επιδεξιότητα του ιερέα.


αυτού του καλλιτέχνη στα συναισθήματα ενοχής απέκτησε μορφή, και τι μορφή! Η «αμαρτία» -γιατί αυτή ήταν η ονο­

μασία που έδωσε ο ιερέας στην «κακή συνείδηση» του ζώου (στην aπωθημένη σκληρότητα) -υπήρξε ως τώρα το σημαντικότερο γεγονός στην ιστορία της άρρωστης ψυχής : σ· αυτήν συναντούμε το πιο επικίνδυνο και το πιο ολέθριο

τέχνασμα της θρησκευτικής ερμηνείας . Ο άνθρωπος που

υποφέρει από τον ίδιο του τον εαυτό, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, οπωσδήποτε όμως φυσιολογικά, σαν ένα ζώο κλεισμένο μέσα σε κλουβί , χωρίς να ξέρει για ποιο λόγο και

για ποιο σκοπό , διψώντας να βρει λόγους -οι λόγοι ανα­ κουφίζουν- διψώντας και για φάρμακα και για ναρκωτικά , στο τέλος συμβουλεύεται κάποιον που ξέρει ακόμα και τα κρυφά πράγματα -και νά , παίρνει μια υπόδειξη , παίρνει από

τον μάγο του, τον ασκητικό ιερέα την πρώτη υπόδειξη όσον αφορά την ••πρώτη αιτία» του πόνου του : πρέπει να την

αναζητήσει μέσα στον εαυτό του, σε κάποια εvoχrj,

σε

κάποιο τμήμα του παρελθόντος του , πρέπει να αντιληφθεί τον πόνο του ως μια τιμωρία .

· Ακουσε

και κατάλαβε αυτός ο δύστυχος : τώρα είναι

σαν την κότα που χάραξαν γύρω της μια γραμμή με κιμωλία. Δεν μπορεί πια να βγει έξω απ ' αυτόν τον κύκλο με την κιμωλία : ο άρρωστος μεταμορφώθηκε σε «αμαρτωλό•• . Και τώρα για δυο χιλιετηρίδες είμαστε καταδικασμένοι

στη θέα αυτού του νέου τύπου σακάτη, «του αμαρτωλού» -θα απαλλαγούμε ποτέ απ·

αυτήν ; - όπου και να στρέ­

ψουμε το βλέμμα μας παντού η υπνωτική ματιά του αμαρ­

τωλού ,

πάντοτε

καρφωμένη

στο

ίδιο αντικείμενο

(στην

«ενοχή» ως τη μοναδική αιτία του πόνου)· παντού η κακή

συνείδηση , αυτό το «αποτρόπαιο ζώο» όπως την ονόμασε ο Λούθηρος παντού το παρελθόν αναμασημένο, τα γεγονότα

διαστρεβλωμένα, το « κακό μάτι» για κάθε πράξη · παντού η θέληση για παρανόηση του πόνου που έγινε το περιεχό­ μενο της Ζ:ωής.

n

μεταμόρφωση του πόνου σ ε συναισθή ­

ματα ενοχής , φόβου και τιμωρίας παντού το μαστίγιο, ο τρίχινος χιτώνας, το πεινασμένο κορμί, η συντριβή· παντού

225


ο αμαρτωλός που

συνθλίβει τον εαυτό του στον φρικτό

τροχό μιας ταραγμένης και νοσηρά ηδυπαθούς συνείδη­ σης παντού το βουβό μαρτύριο, ο υπερβολικός φόβος, η αγωνία της βασανισμένης καρδιάς, οι σπασμοί μιας άγνω­ στης ευτυχίας, η κραυγή για «λύτρωση». Πράγματι, μ· αυτό

το σύστημα των διαδικασιών ξεπεράστηκε η παλιά κατά­

θλιψη, η βαρυθυμία και η κούραση· η ζωή έγινε πάλι πολύ ενδιαφέρουσα: άγρυπνος, αιώνια άγρυπνος, άυπνος, φλογι­

σμένος, aπανθρακωμένος. σβησμένος. αλλά όχι κουρασμέ­ νος

-

έτσι εμφανιζόταν ο άνθρωπος, ο «αμαρτωλός» που

είχε μυηθεί σ· αυτά τα μυστήρια. Ο παλιός αυτός ισχυρός μάγος, ο aσκητικός ιερέας, είχε

κερδίσει φανερά στον

αγώνα του κατά της αθυμίας, η βασιλεία του είχε έλθει: τώρα πια δε διαμαρτυρόταν κανείς κατά του πόνου, διψού­

σε για πόνο· «κι άλλο πόνο! κι άλλο πόνο!» φώναζε επί αιώ­

νες η λαχτάρα των οπαδών του και των μυημένων. Κάθε οδυνηρή ασωτεία του

συναισθήματος,

καθετί που συνέ­

τριβε, συγκλόνιζε, θρυμμάτιζε, συνάρπαζε και γοήτευε· τα μυστικά του θαλάμου βασανιστηρίων, την επινοητικότητα

της ίδιας της κόλασης

-

όλα τα είχε ανακαλύψει τώρα πια,

τα είχε μαντέψει, τα είχε χρησιμοποιήσει, όλα ήταν στην

υπηρεσία αυτού του μάγου. όλα συνέβαλαν στο εξής στη νίκη του ιδανικού του, του aσκητικού ιδανικού ... -«Η βασι­

λεία μου δεν είναι αυτού του κόσμου»- συνέχισε να λέει,

όπως και πριν: είχε όμως ακόμη το δικαίωμα να μιλά έτσι; Ο

Goethe

ισχυρίστηκε ότι υπάρχουν μόνο τριανταέξι

τραγικές καταστάσεις: aπ· αυτό μπορεί κανείς να καταλά­

βει, αν δεν το· ξερε ήδη, ότι ο

Goethe δεν ήταν aσκητικός

ιερέας. Ο τελευταίος -ξέρει περισσότερες.

21 Σχετικά μ· αυτό το είδος της ιερατικής μεθόδου θερα­

πείας, το «ένοχο» είδος, κάθε κριτική θα ήταν άσκοπη.

226


Ποιος θα είχε τη διάθεση να υποστηρίξει ότι μια τέτοια ασωτεία

του

συναισθήματος, σαν κι αυτό που επέβαλε

στους αρρώστους ο aσκητικός ιερέας (ντυμένη με τα ιερό­ τερα ονόματα , όπως είναι ευνόητο, και διαποτισμένη από την ιερότητα του σκοπού της) ευεργέτησε ποτέ οποιονδή­

ποτε

από αυτούς;

Τουλάχιστον,

θα

πρέπει

να είμαστε

σαφείς όσον αφορά τη σημασία της λέξης «ευεργετώ» . Αν θέλει κανείς μ · αυτή τη λέξη να πε ί ότι ένα τέτοιο σύστημα θεραπείας καλυτέρευσε τον άνθρωπο, δεν θα φέρω αντίρ­

ρηση : μόνο που πρέπε ι να προσθέσω τι σημαίνει για μένα

« καλυτέρευσε>> -σημαίνει ότι τον ccεξημέρωσε~> . τον ιιαπο­ θάρρυνε» , τον «εκλέπτυνε », τον «κατέβαλε» , τον ••ευνού­ χισε» (επομένως σημα ίνει ότι τον έΒλαψε) . Μα όταν ένα τέτοιο σύστημα εφαρμόζεται κυρίως

σε αρρώστους , σε

καταπονημένους, σε aποκαρδιωμένους , τότε τους κάνει, σ · όλες

ανεξαιρέτως

τις

περιπτώσεις ,

περισσότερο

άρρω­

στους αρκεί κανε ί ς να ρωτήσει τους ψυχ ίατρους τι επιπτώ­

σεις έχει στους ασθενε ίς μια μεθοδική εφαρμογή βασανι­ στηρίων μετανοίας , καταστάσεων μεταμέλειας και παροξυ­

σμών aπολύτρωσης . Θα μπορούσε επίσης να συμβουλευτεί και την ιστορία : οπουδήποτε εφάρμοσε ο aσκητικός ιερέας

αυτή τη θεραπεία, η αρρώστια εξαπλώθηκε σε βάθος και πλάτος

με τρομακτική ταχύτητα .

••αποτέλεσμα»;

· Ενα

κλονισμένο

Ποιο ήταν

πάντοτε το

νευρικό σύστημα πέρα

από την ήδη υπάρχουσα αρρώστια -κι αυτό τόσο σε μεγάλη

όσο και σε μικρή κλίμακα, τόσο στα άτομα όσο και στις μάζες .

Συνέπεια αυτού του

training

στη μετάνοια και λύτρω­

ση είναι τεράστιες επιληπτικές επιδημίες, οι μεγαλύτερες που συναντούμε στην ιστορία, όπως οι χοροί του Αγίου και του

Veit

Αη Γιάννη κατά το μεσαίωνα · μια άλλη συνέπεια

που συναντούμε είναι φοβερές παραλύσεις και παρατετα­

μένες καταστάσεις κατάθλιψης , που μερικές φορές μετα­ τρέπουν , μια για πάντα , την ιδιοσυγκρασία ενός λαού ή μιας

πόλης (Γενεύη. Βασιλεία) στο αντίθετό της εδώ θα πρέπει να συμπ ι-- ριλάβουμG 1\UΙ ιι ι ν uu ι t;μ ίu μι:; ι ο κυνήγι τ ων μα γιο-

227


σών, κάτι που συγγενεύει με την υπνοβασία (υπήρξαν οκ τώ μεγάλα επιδημικά ξεσπάσματα αυτής της υστερίας μόνο

από το 1564 ως το 1605)· στα επακόλουθα αυτού του training βρίσκουμε και εκείνα τα συλλογικά παραληρήματα των ένθερμων κραυγή

οπαδών του

θανάτου ,

«evviva la morte»

που

η

τρομερή τους

ακούστηκε σ· όλη την Ευρώπη ,

διακοπτόμενη πότε από εξάρσεις φιληδονίας και πότε από καταστροφική μαν ία· η ίδια, άλλωστε , εναλλαγή των αισθη­

μάτων , συνοδευόμενη από τις ίδιες διακοπές και μεταστρο­ φές , παρατηρείται ακόμη και σήμερα, οπουδήποτε το ασκη­

τικό δόγμα της αμαρτίας γνωρίζει πάλι επιτυχία. (Η θpη­ σκευτική νεύρωση εμφανίζεται ως μια μορφή κακού · δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι·

αυτό.

Τι είναι ;

Quaeritur) .

Γενικά, το ασκητικό ιδανικό και η ύψιστη ηθική λατρεία του , αυτή η ευφυέστατη , αδίστακτη κι επικινδυνότατη συστημα­

τοποίηση όλων των μέσων για τη δημιουργία μιας ασωτείας του συναισθήματος , κάτω από το κάλυμμα των ιερών προ­

θέσεων, έχει εγγραφεί σ · ολόκληρη την ιστορία του αν­ θρώπου με φοβερό και αλησμόνητο τρόπο -και δυστυχώς όχι μόνο στην ιστορία του . Δύσκολα θα

· βρισκα

κάτι άλλο που να είχε τόσο κατα­

στρεπτικές επιπτώσεις στην υγεία και στο φυλετικό σφρί­ γος των Ευρωπαίων όσο αυτό το ιδανικό · θα μπορούσαμε

να το ονομάσουμε χωρίς ίχνος υπερβολής η πραγματική

συμφορά στην ιστορία της ευρωπαϊκής υγείας. Μόνο μ · ένα πράγμα μπορούμε να παραβάλλουμε την επίδρασή του ,

με μια ειδικά τευτονική επίδραση: εννοώ τη δηλητηρίαση της Ευρώπης από το αλκοόλ , το οποίο μέχρι στιγμής συμ­ βάδισε , χέρι χέρι, με την πολιτική και φυλετική ηγεμονία των Τευτόνων (όπου μπόλιασαν το αίμα τους , μπόλιασαν και

τα βίτσια τους) .

magnο

- Τρίτη στη σειρά , sed proxima intervallo 144 .

θα ήταν η σύφιλη­

144. Σε με γάλη απόσταση αλλά αμέσως μετά .

228


22 Ο aσκητικός ιερέας κατέστρεψε την ψυχική υγεία οπουδήποτε κι αν κυριάρχησε · κατά συνέπεια κατέστρεψε

και το γούστο ίn artίbus

et lίtteris 145 • ccΚατά συνέπεια» ;

Ελπίζω ότι θα μου επιτραπεί αυτό το ccκατά συνέπεια»· εν

πάσει περιπτώσει δεν θα μπω στον κόπο να το αποδείξω . Μονάχα μια υπόδειξη θα κάνω: αφορά το βασικό βιβλίο της

χριστιανικής λογοτεχνίας, το «καθαυτό βιβλίο» της. Ακόμη και στην καρδιά της ελληνορωμαϊκής λαμπρότητας, που ήταν λαμπρότητα και στον τομέα των βιβλίων, μπροστά σ'

έναν κόσμο αρχαίας λογοτεχνίας που δεν είχε ακόμη δια­ βρωθεί και συντριφτεί, σε μια εποχή που μπορούσε κανείς να διαβάζει μερικά βιβλία για την κατοχή των οποίων θα ανταλλάσσαμε σήμερα ολόκληρες εθνικές λογοτεχνίες, η

απλοίκότητα και η κενοδοξία των χριστιανών . ταραχοποιών -τους ονομάζουν Πατέρες της εκκλησίας- είχε το θράσος

να δηλώσει : << Κι εμείς επίσης έχουμε την κλασική μας λογο­

τεχνία, δεν έχουμε ανάγκη τη λογοτεχνία των Ελλήνων» · και λέγοντας αυτό έδειχναν με περηφάνια συναξάρια, επι­

στολές αποστόλων , και aπολογητικές πραγματείες, όπως περίπου ο αγγλικός «στρατός Σωτηρίας» χρησιμοποιεί σή­

μερα μια παρόμοια λογοτεχνία στον αγώνα του κατά του Σαίξπηρ και άλλων «ειδωλολατρών» .

Δεν μου αρέσει η «Καινή Διαθήκη», αυτό είναι προφα­

νές · μ ·

ανησυχει όμως που το γούστο μου απέναντι σ

αυτό το βιβλίο που το εκτιμούν και το υπερεκτιμούν, δεν το

συμμερίζονται και οι άλλοι και το έχω μόνο εγώ (έχω ενα­ ντίον μου το γούστο δυο χιλιετηρίδων) : μα τι να γίνει! «Εδώ

στέκομαι , δε μπορώ να κάνω διαφορετικά»

146

- ·

Εχω το θάρ­

ρος του κακού γούστου μου. Η Παλαιά Διαθήκη- είναι κάτι εντελώς διαφορετικό : αξίζει κάθε τιμή η Παλαιά Διαθήκη!

Βρίσκω σ ' αυτήν μεγάλους ανθρώπους , μια ηρωϊκή γη (και 145.

Στις τέ χνες και στα vpάμματα .

146.

Φράση του Λούθηρου στη Δίαιτα τηc Bόvvηc .

229


κάτι εξαιρετικά σπάνιο πάνω στη γη, την aσύγκριτη απλοϊκό­

τητα της δυνατής καρδιάς · και κάτι περισσότερο, βρίσκω ένα λαό . Στην Καινή Διαθήκη, αντίθετα, δεν βρίσκω τίποτε

άλλο

παρά μια αταξία μικροαιρέσεων, ένα ροκοκό της

ψυχής , περιπλοκές, κρυφές γωνιές , παράξενα πράγματα, την ατμόσφαιρα των διαβουλίων

, χωρίς να ξεχνώ μια περι­ στασιακή πνοή βοuκολικής συναισθηματικότητας που ανή­ κει στην εποχή (και στη ρωμαϊκή επαρχία) και που δεν είναι τόσο εβραϊκή όσο ελληνιστική . Ταπεινότητα και ματαιότητα πάνε χέρι με χέρι · μια φλυαρία του συναισθήματος που

σχεδόν σε ζαλίζε ι·

παθιασμένη ορμητικότητα αλλά όχι

πάθος· αμήχανες χειρονομίες είναι φανερό ότι δεν υπάρ­ χει ίχνος καλής αγωγής . Πώς μπορεί κανείς να κάνει τόσο θόρυβο για τα μικροσφάλματά του, όπως κάνουν αυτά τα ευσεβή ανθρωπάκια! Ποιος σκοτίζεται γι '

αυτούς! Πόσο

μάλλον ο θεός! Τέλος , θέλουν από πάνω και «το στέμμα

της αιώνιας ζωής •>, αυτοί οι μικροεπαρχιώτες μα γιατί ; Για ποιο σκοπό; Η ξιπασιά τους δεν έχει όρια .

· Εναν

«αθάνατο»

Πέτρο : ποιος θα τον ανεχόταν ; Η φιλοδοξία τους είναι για

γέλια : αναμασάνε τις πιο προσωπικές τους υποθέσε ις, τις ηλιθιότητές τους , τη θλίψη τους , τις μικρόχαρες έγνοιες

τους , σάμπως

το καθαυτό των πραγμάτων να ήταν υποχρε­

ωμένο να ασχοληθεί μαζί τους· ποτέ δεν κουράζονται να ανακατεύουν τον θεό ακόμη και στις μικρότερες σκοτού ­

ρες που έχουν . Κι αυτός ο συνεχής ενικός με το θεό, του χειρότερου γούστου ! Αυτή η εβραϊκή και όχι μόνο εβραϊκή οικειότητα με τον Θεό με χέρια και πόδια! Υπάρχουν μερικοί μικροί καταφρονημένοι «ειδωλολα ­

τρικοί λαοί» στην ανατολική Ασία από τους οποίους κάτι σημαντικό θα είχαν να διδαχτούν οι πρώτοι αυτοί χριστιανοί ,

λίγο τακτ στο σεβασμό · οι λαοί αυτοί , όπως μαρτυρούν οι χριστιανοί ιεραπόστολοι , ούτε καν προφέρουν το όνομα του Θεού τους . Αυτό μου φαίνεται αρκετά διακριτικό · σίγουρα όμως είναι πάρα πολύ διακρ ιτικό, κι όχι μόνο για τους πρώ-

τους χριστιανούς : για να δούμε την πλήρη αντίθεση, θα πρέπει να θυμηθούμε το Λούθηρο , λόγου χάρη , αυτόν τον

230


«πιο εύγλωττο» και τον πιο ξιπασμένο χωριάτη που γέννησε ποτέ η Γερμανία και τον τόνο που προτιμούσε όταν συνομι­ λούσε με τον Θεό . Η επίθεση του Λούθηρου κατά των

μεσολαβητών αγίων της εκκλησίας (και ιδιαίτερα κατά του «πάπα, αυτού του γουρουνιού του διαβόλου») ήταν , αναμφί­ βολα, η επίθεση ενός αγροίκου που του στεκόταν στο στο­

μάχι η καλή ετικέτα της εκκλησίας, εκείνη η ευλαβική ετικέτα του ιερατικού γούστου που επιτρέπει την είσοδο στα άγια των αγίων μόνο στους πιο μυημένους και στους πιο σιωπηλούς ενώ την αρνείται στους αγροίκους . Εδώ προ­ παντός οι αγροίκοι θα · πρεπε να στερούνται τον λόγο παρά οπουδήποτε αλλού · όμως ο Λούθηρος , ο χωριάτης , ήθελε

τα πράγματα εντελώς διαφορετικά : αυτή η διευθέτηση δεν

ήταν αρκετά γερμανική γι ·

αυτόν : ήθελε προπαντός να

μιλά άμεσα, να μιλά ο ίδιος, να μιλά «χωρίς τύπους>> με το

Θεό του.

-

Και το έκανε .

Μπορείτε να καταλάβετε αμέσως πως το ασκητικό ιδα­

νικό δεν υπήρξε ποτέ και πουθενά ένα σχολείο καλού γού­ στου κι ακόμα λιγότερο καλών τρόπων -ήταν καλύτερη

περίπτωση ,

όμως, στην

ένα σχολείο ιερατικών τρόπων : κι

αυτό γιατί από την ίδια του τη φύση έχει κάτι που είναι

θανάσιμα εχθρικό πpος όλους τους καλούς τρόπους- την έλλειψη μέτρου , την απέχθεια για το μέτρο· είναι από μόνο του ένα

«non

plυs

ultra».

23 Το ασκητικό ιδανικό όχι μόνο κατέστρεψε την υγεία και το γούστο αλλά κατέστρεψε και κάτι τρίτο, τέταρτο , πέμ­

πτο, έκτο -δεν γίνεται να τα απαριθμήσω όλα (δεν θα

τελείωνα ποτέ). Εδώ, σκοπός μου δεν είναι να φέρω στο

φως τι κατάφερε

va

κάνει αυτ6 το ιδανικ6 , αλλ6 κ6τι πιο

απλό , τι σημαίvcι , τ ι δι::ίχvι::ι , τι rφύβcται πίσω του, κάτωθ6

231


του, μέσα του · αυτό του οποίου αποτελεί την προσωρινή, ακαθόριστη έκφραση, τη φορτωμένη με ερωτηματικά και

παρανοήσεις . Και γι· αυτό το σκοπό ακριβώς, δε θα · πρεπε

να στερήσω από τους αναγνώστες μια ματιά πάνω στις τερατώδεις και ολέθριες επενέργειές του για να τους προ­

ετοιμάσω για την τελική και πιο τρομαχτική όψη που έχει το ζήτημα της σημασίας αυτού του ιδανικού.

Τι σημα ίνει η

δύναμη αυτού του ιδανικού , η τερατώδης φύση της δύνα­

μής του ; Γιατί του επέτρεψαν να ανθίσει σε τέτοιο βαθμό; Γιατί δεν του έφεραν μεγαλύτερη αντίσταση; Το ασκητικό

ιδανικό εκφράζει μια θέληση: πού είναι η αντίθετη θέληση που θα εξέφραζε ένα αντίπαλο ιδανικό ; Το ασκητικό ιδα­

νικό έχει ένα σκοπό -αυτός ο σκοπός είναι τόσο καθολικός που , σε σύγκριση μ· αυτόν , όλα τ · άλλα ενδιαφέροντα της

ανθρώπινης

ύπαρξης

μοιάζουν

μικρά

και

περιορισμένα·

ερμηνεύει ανελέητα τις εποχές, τα έθνη , τους ανθρώπους

μόνο για να πετύχει αυτόν τον σκοπό· δεν επιτρέπει καμιά άλλη ερμηνεία, κανέναν άλλο σ κοπό · απορρίπτει , αρνείται ,

βεβαιώνει και καθαγιάζει μόνο μέσα από το πρίσμα της δικής του ερμηνείας (και έχει υπάρξει ποτέ συνεπέστερο

στην επεξεργασία του σύστημα ερμηνείας ; ) · δεν υποτάσ­ σεται σε καμιά δύναμη, πιστεύει μάλιστα στην υπεροχή του

απέναντι σε οποιαδήποτε άλλη δύναμη, στην ανωτερότητα

βαθμίδας του σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη δύναμη

-

πιστεύει πως δεν υπάρχει δύναμη πάνω στη γη που να μην

έχει πάρει προηγουμένως απ · αυτό ένα νόημα , ένα δικαίω­ μα στην ύπαρξη , μια αξία , σαν όργανο για τα δικά του έργα ,

σα δρόμος και μέσο για το δικό του σκοπό, για έναν μονα­ δικό σκοπό . - Πού είναι το αντίστοιχο αυτού του κλειστού

συστήματος θέλησης , σκοπού και ερμηνείας ; Γιατί απουσιά­ ζει το aντίστοιχό του ;

-

Πού είναι ο άλλος <<μοναδικός σκο­

πός>>;

Μα μου λένε πως δεν λείπει, πως όχι μόνο διεξήγαγε έναν μακροχρόνιο και επιτυχή αγώνα εναντίον αυτού του

ιδανικού, αλλά και πως κυριάρχησε κιόλας σ· αυτό το ιδα­ νικό , όσον αφορά τα κυριότερα σημεία του : ολόκληρη η

23 2


σύγχρονη επιστήμη μας ι

47

υποτίθεται ότι αποτελεί τεκμήριο

αυτού του πράγματος -η σύγχρονη επιστήμη που, σαν γνή­

σια φιλοσοφία της πραγματικότητας, πιστεύει αποκλειστικά και μόνο στον ίδιο της τον εαυτό, έχε ι καθαρά το θάρρος

και τη θέληση να είναι ο εαυτός της και έχει επιβιώσει μια χαρά , ως τώρα, χωρίς θεό, χωρίς επέκεινα και χωρίς αρνη­

τικές αρετέ ς . Ωστόσο, αυτή η θορυβώδης φλυαρία των ταραχοποιών δεν με εντυπωσιάζει: αυτοί οι σαλπιγκτές της

πραγματικότητας είναι κακοί μουσικοί, οι φωνές τους, το αντιλαμβάνεται κανείς, δεν έρχονται από τα βάθη, δεν είναι

η άβυσσος της επιστημονικής συνείδησης που μιλάει μέσα

απ ' αυτές -γιατί σήμερα η επιστημονική συνείδηση είναι μια άβυσσος- η λέξη «επιστήμη» στα χείλη τέτοιων σαλπι­

γκτών

είναι απλούστατα μια απρέπεια, μια κατάχρηση, μια

αναισχυντία. Η αλήθεια είναι ακριβώς το αντίθετο από αυτό που ισχυρίζονται : η επιστήμη, σήμερα, δεν έχει καμιά απο­

λύτως πίστη στον εαυτό της κι ακόμη λιγότερο ένα ιδανικό πάνω απ·

αυτήν -κι όπου συνεχίζει, γενικά, να εμπνέει

πάθος, αγάπη, φλόγα και πόνο, αυτό δεν συμβαίνει επειδή είναι το αντίθετο του aσκητικού ιδανικού, αλλά μάλλον rι πιο πρόσφατη και ευγενέστερη μορφή του . Σας φαίνεται παράξενο αυτό;

Σήμερα υπάρχουν ένα σωρό σωρό σεμνοί και αξιόλογοι εργάτες ακόμη κι ανάμεσα στους σοφούς μας, που τους

αρέσει η μικρή τους γωνιά και που γι· αυτό ισχυρίζονται, καμιά φορά με κάποια έλλειψη σεμνότητας, ότι θα ·πρεπε

να · ναι κανείς ευχαριστημένος σήμερα με τα πράγματα εν γένει -και ειδικά με την επιστήμη , όπου υπάρχουν τόσα

147.

Wisserιschaft. Ο όρος δεν αναφέρεται μόνο σης φυσικές επι­

στήμες. Για τον Νίτσε, η επιστήμη βασίζεται στη πίστη στην αλήθεια που

είναι μεταφυσική πίστη , αναπόδεικτη και μη υποκείμενη σε κριτική . Η θέληση για αλήθεια σημαίνει «δεν θέλω να εξαπατήσω κανέναν ούτε τον

ίδιο μου τον εαυτό». Αν όμως σκεφτούμε ότι η ζωή στηρίζεται στην πλάνη,

τότε η θέληση για αλήθεια είναι μια αρχή εχθρική προς τη ζωή , ίσως μια κρυμμένη θέληση για θάνατο . (Πρβλ. Νίτσε Η Χαρούμενη επιστήμη, τόμος

2,

απόσπ .

344 ,

Εκδοτική Θεσσαλονί κης).

233


χρήσιμα πράγματα να κάνει κανείς. Δεν το αρνούμαι· το τελευταίο πράγμα που θα ·θελα να χαλάσω είναι η διάθεση που έχουν για δουλειά αυτοί οι τίμιοι εργάτες: γιατί εγκρίνω τη δουλειά τους. Μα το ότι εργάζονται σκληρά στο χώρο της επιστήμης και το ότι υπάρχουν ευχαριστημένοι εργά­

τες, σίγουρα δεν αποδεικνύει ότι η επιστήμη ως σύνολο έχει ένα σκοπό, μια θέληση, ένα ιδανικό ή το πάθος μιας

μεγάλης πίστης. Μάλλον το αντίθετο συμβαίνει, όπως είπα και προηγουμένως: όπου δεν αποτελεί την τελευταία έκ­ φραση του aσκητικού ιδανικού -και οι εξαιρέσεις είναι τόσο

σπάνιες, διακριτές και εξαιρετικές περιπτώσεις που δεν μπορούν να αναιρέσουν τη γενική πρόταση -η επιστήμη

σήμερα είναι ένα κρησφύγετο για κάθε είδους δυσαρέ­

σκεια, δυσπιστία, τύψεις, despectίo suί, κακή συνείδηση­ είναι η ανησυχία για την έλλειψη ιδανικών, ο πόνος για την απουσία μιας μεγάλης αγάπης, η δυσαρέσκεια για μια ακού­

σια ικανοποίηση. Ω, και τι δεν κρύβει η επιστήμη σήμερα! ·Η πόσα, του­ λάχιότον, πρέπει να αποκρύψει! Η ικανότητα των καλύτε­ ρων επιστημόνων μας, η απερίσκεπτη φιλοπονία τους, το κεφάλι τους που δουλεύει πυρετώδικα μέρα νύχτα, η επαγ­ γελματική τους δεξιοτεχνία -πόσο συχνά όλ · αυτά έχουν

για μοναδικό τους σκοπό να αποκρύψουν κάτι από τον ίδιο τους τον εαυτό! Η επιστήμη ως μέσο αυτονάρκωσης: το ξέρατε αυτό;

Καθένας που συναναστρέφεται με επιστήμονες ξέρει

πως φτάνει μια αθώα λέξη για να τους πληγώσεις ως το κόκκαλο,

πως

εξοργίζεις τους

σοφούς φίλους

σου

τη

στιγμή που νομίζεις ότι τους τιμάς, τους κάνεις να βγαί­ νουν από τα ρούχα τους,απλά και μόνο επειδή δεν ήσουν τόσο διορατικός ώστε να καταλάβεις με ποιους είχες πραγ­ ματικά να κάνεις- με ανθρώπους που υποφέρουν και που

δε θέλουν να παραδεχτούν τι είναι, με ναρκωμένους και αδιάφορους ανθρώπους που το μόνο που φοβούνται είναι

μήπως και αποκτήσουν συνείδηση.

234


24 ' Και τώρα ας δούμε εκείνες τις πιο σπάνιες περιπτώ­

σεις για τις οποίες σας μίλησα, τους τελευταίους ιδεαλι­ στές ανάμεσα στους φιλοσόφους και τους σοφούς: είναι

αυτοί οι αντίπαλοι του aσκητικού ιδανικού που αναζητούμε, είναι οι αντι-ιδεαλιστές; Στην πραγματικότητα, πιστεύουν ότι είναι κάτι τέτοιο, τούτοι εδώ οι «άπιστοι» (γιατί άπιστοι

είναι όλοι τους ανεξαιρέτως)· τόσο πολύ επιμένουν σ·

αυτό το σημείο, τόσο πολύ παθιάζονται μ· αυτό, στα λόγια τους και στις χειρονομίες τους,που μοιάζει να είναι αυτή η

πίστη τους το τελευταίο υπόλειμμα πίστης που τους έχει απομείνει -μα αυτό σημαίνει κιόλας ότι η πίστη είναι αλη­ θινή; Εμείς οι «άνθρωποι της γνώσης» έχουμε γίνει σιγά

σιγά δύσπιστοι απέναντι σε κάθε είδους πιστών· η δυσπιστία μας

μας

ανάγκασε

συμπεράσματα

από

σταδιακά

να

βγάζουμε

τα

αντίθετα

κείνα που έβγαζαν κάποτε: παντού

όπου προβάλλεται πολύ έντονα η δύναμη μιας πίστης, εμείς συμπεραίνουμε ότι υπάρχει μια ορισμένη αδυναμία

στην απόδειξή της κι ακόμη ότι είναι απίθανο αυτό που πιστεύουν. Ούτε κι εμείς αρνούμαστε ότι η πίστη «κάνει τον άνθρωπο ευτυχισμένο»:

γι·

αυτόν ακρι6ώς το λόγο

αρνούμαστε ότι η πίστη αποδεικνύει κάτι -μια δυνατή πίστη που κάνει ευτυχισμένο τον άνθρωπο, μας κάνει να υποψια­ ζόμαστε αυτό στο οποίο πιστεύει· δεν αποδεικνύει την αλή­ θεια

αλλά

πλάνης.

μια

κάποια

πιθανότητα

Τι συμβαίνει σ·

Αυτοί

οι

aρνητές

-την πιθανότητα της

αυτή την περίπτωση;

του

σήμερα, αυτοί που

κάθονται

παράμερα, που είναι απόλυτοι σ· ένα μόνο πράγμα -στην

αξίωσή

τους για

διανοητική διαύγεια·

αυτά τα σκληρά,

αυστηρά, συγκρατημένα, ηρωϊκά πνεύματα που αποτελούν

την τιμή της εποχής μας· όλοι αυτοί οι ωχροί αθεϊστές, αντιχριστιανοί

149

, ανηθικολόγοι, μηδενιστές αυτοί οι σκεπτι-

149. Antichristen:

αντιχριστιανοί κοι αντίχριστοι.

235


κοί, οι εφεκτικοί, οι εκτικοί

150

του πνεύματος (όλοι τους

είναι εκτικοί κατά κάποια έννοια) · αυτοί οι τελευταίοι ιδεαλι­ στές της γνώσης που μόνο σ· αυτούς κατοικεί η διανοητική

συνείδηση

151

σήμερα, και είναι οι μοναδικοί ενσαρκωτές

της -αυτοί σίγουρα πιστεύουν πως έχουν απαλλαγεί εντε­

λώς από το ασκητικό ιδανικό, αυτά τα «ελεύθερα, πολύ ελεύθερα πνεύματα,· κι ωστόσο θα τους φανερώσω αυτό που δεν μπορούν να δουν -γιατί δεν στέκουν σε καμιά από­

σταση από τον εαυτό τους: αυτό το ιδανικό είναι και δικό τους ιδανικό επίσης αυτοί το εκπροσωπούν σήμερα και

ίσως μόνο αυτοί και κανείς άλλος· αυτοί είναι το πιο πνευ­ ματικοποιημένο

δημιούργημά

του,

οι

πιο

προχωρημένοι

πρόμαχοι κι ανιχνευτές του, η πιο γοητευτική , τρυφερή, ά­ υλη, μορφή της αποπλάνησής του -κι αν έχω την ικανότητα να μαντεύω αινίγματα, θα τη δείξω μ· αυτή τη φράση!- όλοι αυτοί απέχουν πολύ από το να είναι ελεύθερα πνεύματα: γιατί εξακολουθούν να πιστεύουν στην αλήθεια.

· Οταν

οι χριστιανοί σταυροφόροι προσέκρουσαν στην

ανατολή πάνω στο aνίκητο τάγμα των Ασσασσινών

αυτό το τάγμα των

par excellence

153

152

, σ·

ελεύθερων πνευμά­

των, του οποίου οι κατώτεροι βαθμοί τηρούσαν μια τέτοια πειθαρχία που κανένα μοναχικό τάγμα δεν μπόρεσε ποτέ να ασκήσει, τότε κάτι πληροφορήθηκαν με τον άλφα ή βήτα

τρόπο, για το σύμβολο και το σύνθημα που προοριζόταν

μόνο για τους ανώτερους βαθμούς του τάγματος ως το

secretum 154 τους: «Τίποτε δεν είναι αληθινό, όλα επιτρέ150. 151.

Φυματικοί, χτικιάρηδες. Κατά τον Νίτσε οι επιστήμονες είναι απόλυτοι σ· ένα πράγμα,

στην αξίωσή τους για διανοητική εντιμότητα. Εντιμότητα είναι να υποβάλ­ λεις κάθε πίστη σου σε κριτική , να υπηρετείς την αλήθεια με κάθε θυσία

(Πρβλ. Νίτσε, Αντί)(pιστος, απόσπ.

50,

ο.π.). Οι επιστήμονες όμως δεν

οδηγούν την αξίωση τους αυτή έως τις aπώτατες συνέπειές της εφόσον

δεν θέτουν υπό αμφισβήτηση την προϋπόθεση της επιστήμης, την πίστη στην αλήθεια.

152.

Ισλαμική σέκτα του

153.

Κατεξοχήν.

154.

Μυστικό.

236

11 ου

αιώνα.


πονται»- Ε , λοιπόν , αυτό ήταν η ελευθερία του πνεύματος :

μ· αυτόν τον τρόπο καταργείται και η πίστη στην ίδια την αλήθεια.

· Εχει χάσει ποτέ το δρόμο του κανένα ευρωπαϊκό πνεύμα,

κανένα χριστιανικό ελεύθερο πνεύμα , μέσα σ ·

αυτή την πρόταση και στις λαβυρινθώδεις συνέπειές της ;

Γνώρισε ποτέ κανένας τους, από την ίδια του την εμπειρία , το μινώταυρο αυτής της σπηλιάς; -Αμφιβάλλω γι · αυτό· και κάτι περισσότερο, ξέρω ότι συμβαίνει το αντίθετο: τίποτε δεν είναι περισσότερο ξένο σ ·

αυτούς τους ανθρώπους

που είναι απόλυτοι σε ένα μόνο πράγμα, σ · αυτά τα δήθεν ελεύθερα πνεύματα, όσο η ελευθερία και η απελευθέρωση κατ' αυτή την έννοια· με τίποτα άλλο δεν είναι τόσο στενά δεμένοι όσο με την πίστη τους στην αλήθεια · μ ·

αυτήν

είναι δεμένοι τόσο στενά και τόσο απόλυτα όσο κανείς άλλος.

· Ολα

αυτά τα ξέρω, ίσως, από πάρα πολύ κοντά:

εκείνη η aξιοσέβαστη φιλοσοφική εγκράτεια που τους επι­ βάλλει μια τέτοια πίστη · εκείνος ο διανοητικός στωικισμός που τελικά απαγορεύει στον εαυτό του όχι μόνο το Ναι αλλά και τ ο

· Οχι·

εκείνη η επιθυμία να σταματήσεις μπρο­

factum brutum 155 , εκείνος ο «petits faits» (ce ρetit faitalίsme όπως

στά στη γεγονότητα, στο φαταλισμός των

τον ονομάζω' 5 6 ) μέσω του οποίου η γαλλική επιστήμη προ­ σπαθεί σήμερα να δείξει ένα είδος ηθικής aνωτερότητας απέναντι στη γερμανική · εκείνη η γενική παραίτηση από κάθε ερμηνεία (από την παραβίαση, την προσαρμογή, τη συντόμευση , την παράλειψη , το παραγέμισμα, την επινό­ ηση, την παραποίηση κι από οτιδήποτε ανήκει στην ουσία

του ερμηνεύειν)

-

όλα αυτά εκφράζουν , σε γενικές γραμ­

μές , τόσο τον aσκητισμό της aρετής όσο και κάθε άρνηση

της αισθητικότητας

155. 156 .

(κατά βάθος πρόκειται μόνο για μια

Ακατέργαστο γεγονός . Των « μικρογεγονότων». Ο Νίτσε κάνει ένα λογοπαίγνιο δημ10uρ -

γώντας έναν νεολογισμό: το faitalisme συνενώνει το fatalisme (μοιρολα ­ τρία) και το

fait

(γεγονός) .

237


ιδιαίτερη

μορφή αυτής της άρνησης). Εκείνο όμως που

εξωθεί σ· αυτόν τον aσκητισμό, εκείνη η απόλυτη θέληση

για αλήθεια, είναι η πίστη στο ίδιο το ασκητικό ιδανικό, ακόμη κι αν παρουσιάζεται ως aσυνείδητη προσταγή -ας μη ξεγελιόμαστε ως προς αυτό- είναι η πίστη σε μια μεταφυ­

σική αξία. στην απόλυτη αξία της αλήθειας, που την καθιε­ ρώνει και την εξασφαλίζει μόνο αυτό το ιδανικό (στέκεται ή πέφτει μ '

αυτό το ιδανικό}.

Για την ακρίβεια, δεν υπάρχει επιστήμη «χωρίς προϋ­ ποθέσεις >> , η ιδέα μιας τέτοιας επιστήμης είναι αδιανόητη,

παράλογη : πάντα πρέπει να προϋπάρχει μια φιλοσοφία . μια «πίστη», έτσι ώστε η εnιστήμη να αποκτήσει χάρη σ · αυτήν μια κατεύθυνση, ένα νόημα, ένα όριο,

μια μέθοδο, ένα

δικαίωμα στην ύπαρξη (όποιος εννοεί το αντίθετο, όποιος επιχειρεί, λόγου χάρη, να τοποθετήσει τη φιλοσοφία «σε μια αυστηρά επιστημονική βάση>> , πρώτα πρέπει να τοποθε­ τήσει, όχι μόνο τη φιλοσοφία αλλά και την ίδια την αλήθεια με το κεφάλι προς τα κάτω -την χειρότερη προσβολή που

θα μπορούσε να κάνει στην ευπρέπεια δυο τόσο aξιοσέβα­ στων γυναικών!). Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία γι· αυτό -κι

εδώ δίνω το λόγο στο πέμπτο βιβλίο της Χαρούμενης επι­ στήμης (αποσπ.

344) :

«Ο φιλαλήθης

άνθρωπος ,

μ·

αυτή την τολμηρή και

ύστατη έννοια του όρου που προϋποθέτει η πίστη στην επι­ στήμη, επιβεβαιώνει έτσι την ύπαρξη ενός άλλου κόσμου

από τον κόσμο της ζωής , της φύσης και της ιστορίας και

στο μέτρο .που επιβεβαιώνει αυτόν τον «άλλον κόσμο>> δεν θα ·πρεπε τάχα να αρνείται την αντίθεσή του, αυτόν τον κόσμο , τον κόσμο μας; .. . Η πίστη μας στην επιστήμη στηρί­

ζεται ακόμη σε μια μεταφυσική πίστη · ακόμη κι εμείς , οι

σημερινοί άνθρωποι της γνώσης , εμείς οι άθεοι και οι αντι­ μεταφυσικοί, παίρνουμε ακόμα τη φωτιά μας από τη φλόγα που άναψε μια χιλιόχρονη πίστη, η χριστιανική πίστη, που ήταν επίσης και πίστη του Πλάτωνα , ότι ο θεός είναι η αλή­

θεια, ότι η αλήθεια είναι θεϊκή.- Αν όμως αυτό γίνει όλο και πιο απiστευτο; Αν τίποτε δεν αποδειχτεί θεϊκό εκτός από 2i3θ


την πλάνη, την τυφλότητα και το ψέμα; Αν αποδειχτεί ότι ο

ίδιος ο θεός είναι το πιο μακροχρόνιο ψέμα μας;» Σ·

αυτό το σημείο πρέπει να σταματήσουμε και να

σκεφτούμε προσεκτικά. Η ίδια η επιστήμη, τώρα πια, έχει ανάγκη μιας δικαίωσης (χωρίς αυτό να σημαίνει πως υπάρ­ χει μια τέτοια δικαίωση). Εξετάστε αναφορικά με αυτό το ζήτημα τις παλιότερες και τις πιο πρόσφατες φιλοσοφίες: όλες τους ξεχνούν πως η ίδια η θέληση για αλήθεια έχει

πρώτ · απ· όλα ανάγκη δικαίωσης- σ· αυτό το σημείο υπάρ­

χει χάσμα σε κάθε φιλοσοφία -πού οφείλεται αυτό; Στο ότι

το ασκητικό ιδανικό κυριάρχησε μέχρι τώρα σ· ολόκληρη τη φιλοσοφία, στο ότι η αλήθεια τέθηκε ως Είναι, ως Θεός, ως

ανώτατη αρχή -στο ότι η αλήθεια δεν μπορούσε να αποτε­ λεί πρόβλημα. Αυτό το «μπορούσε» είναι κατανοητό;

-

Από

τη στιγμή που θα αρνηθούμε την πίστη στο Θεό του aσκητι­

κού ιδανικού, βρισκόμαστε αντιμέτωποι μ· ένα νέο πρό­ βλημα : το πρόβλημα της αξίας της αλήθειας.

Η θέληση για αλήθεια χρειάζεται κριτική -έτσι ας ορί­ σουμε το καθήκον μας- η αξία την αλήθειας πρέπει, τουλά­

χιστον μια φορά, να τεθεί πειραμάτικά υπό συζήτηση.

( · Οποιος

νοιμίζει ότι έχω μιλήσει με μεγάλη συντομία,

ας διαβάσει το απόσπασμα της Χαρούμενης επιστήμης με τον

τίτλο:

(αποσπ.

«Κι

344),

εμείς

επίσης

είμαστε

ακόμη

ευσεβείς»

ή καλύτερα ολόκληρο το πέμπτο βιβλίο αυτού

του έργου, καθώς και τον Πρόλογο στη Χαραυγή).

25 · Οχι!

Ας μη μου αντιπροτείνει κανείς την επιστήμη όταν

εγώ ζητώ τον φυσικό ανταγωνιστή του aσκητικού ιδανικού, όταν εγώ ρωτώ: «πού είναι η αντίπαλη θέληση που εκφρά­ ζει το αντίπαλο ιδανικό;»

Η επιστήμη είναι ελάχιστα αυτό­

νομη για να αναλάβει ένα τέτοιο ρόλο· πρώτα χρειάζεται, από κάθε άποψη, ένα ιδανικό αξίας,μια δύναμη που να

239


δημιουργεί αξίες , στην υπηρεσία της οποίας να μπορεί να πιστεύει στον εαυτό της -η ίδια ποτέ δε δημιουργεί αξίες .

Η σχέση της με το ασκητικό ιδανικό δεν είναι καθόλου

ανταγωνιστική · θα μπορούσε μάλιστα να ειπωθεί ότι αντι­ προσωπεύει την κινητήρια δύναμη στην εσωτερική ανά­ πτυξη του aσκητικού ιδανικού.Αν το εξετάσουμε καλύτερα, αυτό στο οποίο αντιτίθεται κι αυτό το οποίο πολεμά δεν

είναι το ίδιο το ασκητικό ιδανικό , αλλά οι εξωτερικές του όψεις , οι μεταμφιέσεις του και το μασκάρεμά του, η προ­ σωρινή του δογματική σκλήρυνση και ακαμψία· αρνούμενο

της εξωτερικές όψεις του ελευθερώνει τη ζωή που υπάρ­ χει μέσα του. Η επιστήμη και το ασκητικό ιδανικό , και τα δυο τους στηρίζονται στην ίδια βάση -ήδη σας το έχω πει : στην ίδια υπερεκτίμηση της αλήθειας (καλύτερα: στην ίδια

πίστη ότι η αλήθεια είναι ανεκτίμητη και δεν μπορεί να υπο­ βληθεί σε κριτική) . Επομένως είναι αναγκαστικά σύμμαχοι μεταξύ τους έτσι ώστε , αν θέλει κανείς να τα πολεμήσει , πρέπει να τα πολεμήσει και να τα αμφισβητήσει και τα δυο

μαζί . Μια υποτίμηση του aσκητικού ιδανικού συνεπάγεται

αποπόφευκτα και μια υποτίμηση της επιστήμης : δεν έχετε παρά να ανοίξετε τα μάτια σας και να τεντώσετε τα αυτιά σας για να το αντιληφθείτε!

(Η τέχνη -ας το πω προκαταβολικά, γιατί σκοπεύω

κάποτε να επανέλθω πιο διεξοδικά σ· αυτό το σημείο- η τέχνη, που μέσα της το ψέμα καθαγιάζεται και η θέληση για εξαπάτηση έχει στο πλευρό της την καλή συνείδηση, είναι πολύ πιο ριζικά αντίθετη προς το ασκητικό ιδανικό απ· ό , τι η επιστήμη : αυτό το αντιλήφθηκε ενστικτωδώς ο Πλά­

των , ο μεγαλύτερος εχθρός της τέχνης που γέννηοε ποτέ η Ευρώπη. Ο Πλάτων εναντίον του Ομήρου'

157 .

57

: αυτός είναι

Το πρόβλημα της σχέσης τέχνης-επιστήμης τ ίθεται στο βιβλίο

του Νίτσε Γέννηση της τραγωδίας : πρόκειται για την αντίθεση μεταξύ τρα­ γικής τέ χνης και σωκρατισμού , η οποία εδώ συ ν οψίζεται ως Πλάτων ενα -

ντίον Ομήρου . Η τραγική τέχνη αποτελεί σύνθεση του διονυσιακού και του απολλώνειο υ στοιχείου . Ο Σωκράτης εκπροσωπεί την ορθολογιστική τάση

240


ο αυθεντικός, ο τέλειος ανταγωνισμός -από τη μια πλευρά ο κυριότερος συνήγορος του «επέκεινα», ο μεγaλος συκο­

φάντης της ζωής· από την άλλη ο ακούσιος λάτρης της, η χρυσή φύση. Η υποδούλωση λοιπόν στο ασκητικό ιδανικό είναι και η μεγαλύτερη διαφθορά ενός καλλιτέχνη , η μεγα­

λύτερη που μπορεί να υπάρξει · δυστυχώς όμως είναι και

μια από τις πιο συνηθισμένες μορφές διαφθοράς, γιατί τίποτε δεν διαφθείρεται τόσο εύκολα όσο ένας καλλιτέ­ χνης) .

Ακόμη κι από φυσιολογική άποψη η επιστήμη στηρίζε­

ται στηv ίδια βάση με το ασκητικό ιδανικό: και τα δυο προϋ­ ποθέτουν ένα ορισμένο φτώχεμα της ζωής

-

τα αισθήματα

έχουν κρυώσει, ο ρυθμός της ζωής έχει γίνει αργός, η δια­ λεκτική πήρε τη θέση του ενστίκτου, η σοβαρότητα αποτυ­

πωμένη στα πρόσωπα και στις χειρονομίες (η σοβαρότητα, το πιο αλάθητο σημάδι ενός επίπονου μεταβολισμού, μιας αγωνιζόμενης, φιλόπονης ζωής). Παρατηρείστε τις εποχές

στην ιστορία ενός λαού, όπου ο σοφός έχει ιδιαίτερη βαρύ­ τητα: είναι εποχές εξάντλησης , συχνά δύσης και παρακ­ μής ·

η πληθωρική ενέργεια, η

βεβαιότητα της ζωής, η

σιγουριά για το μέλλον, είναι πράγματα που ανήκουν στο παρελθόν . Η επικράτηση των μανδαρίνων δείχνει πάντοτε ότι κάτι δεν πάει καλά· το ίδιο και η έλευση της δημοκρα­

τίας , οι διαιτησίες αντί του πολέμου, τα ίσα δικαιώματα για τις

γυναίκες,

η

θρησκεία

του

οίκτου

και

όλα

τ·

άλλα

συμπτώματα μιας ζωής που παρακμάζει . (Η επιστήμη ως πρόβλημα · τι σημαίνει επιστήμη; Πρβλ . τον πρόλογο στη

που αντιτίθεται στην τραγική τέχνη. Ο σωκρατισμός ενσαρκώνει τον τρόπο ζωής που είναι aφιερωμένος στην έρευνα, στην αναζήτηση της αλήθειας,

στην επιστήμη . Η επίδραση του Σωκράτη καθιστά αναγκαία μια αναγέν­ νηση της τέχνης : ένας «καλλιτεχνικός Σωκράτης πρέπει να γεννηθεί»

(Προβλ. Γέννηση της τραγωδίας, παρ.

14,

α · γερμ . έκδοση

1872).

Η σύν­

θεση « καλλιτεχνικός Σωκράτης» είναι το ιδεώδες που επιζητεί ο Νίτσε :

είναι η σύνθεση της τέχνης και της επιστήμης , είναι η φιλοσοφία που

δέχεται την τραγική όψη της ζωής ενώ παράλληλα διατηρεί τον κpιτικό χαρακτήρα της .

241


Γέννηση της τραγωδίας

· Οχι!

158

).

αυτή η «μοντέρνα επιστήμη» -ανοίξτε λοιπόν τα

μάτια σας- είναι, προς το παρόν, ο καλύτερος σύμμαχος

του aσκητικού ιδανικού επειδή ακριβώς είναι ο πιο aσυναί­ σθητος, αθέλητος, κρυφός και υποχθόνιος σύμμαχός του!

Το ίδιο πα ιχνίδι έπαιξαν ως τώρα οι «πτωχοί τc!J πνεύματι>• και οι επιστημονικοί αντίπαλοι αυτού του ιδανικού (δεν θα ·πρεπε

κανείς,

παρε μπιπτόντως, να νομίσει ότι αυτοί οι

τελευταίοι είναι το αντίθετό τους, οι πλούσιοι, ας πούμε, τc!J πνεύμαπ εγώ τους έχω ήδη ονομάσει εκτικούς του πνεύ­ ματος).

· Οσο για τις περίφημες νίκες των επιστημόνων,

αναμφίβολα είναι νί κες -μα πάνω σε τι; Το ασκητικό ιδανικό δεν έ χει καθόλου νικηθεί : αντίθετα, έγινε ισχυρότερο, που

σημαίνει πιο ασύλληπτο, πιο πνευματικό, πιο ελκυστικό, καθώς η επιστήμη γκρέμιζε και κατεδάφιζε ασταμάτητα, τοίχο με τοίχο, και τις εξωτερικές προσθήκες που του έδι­ ναν μια χοντροκομμ έ νη όψη . Πιστεύει κανείς, στ' αλήθεια,

ότι η ήττα της θεολογικής αστρονομίας υπήρξε και ήττα του aσκητικού ιδανικού;

Μήπως ο άνθρωπος άρχισε να έχει λιγότερο ανάγκη από μια υπερβατι κή λύση του αινίγματος της ύπαρξής του, τώρα που η_ ύπαρξη αυτή εμφανίζεται στα μάτια του πιο αυθαίρετη , πιο άθλια και μηδαμινή μέσα στην ορατή τάξη των πραγμάτων; Μήπως η τάση του ανθρώπου για μείωση του εαυτού του, η θέλησή του για μείωση του εαυτού του,

έχει προοδεύσει ασταμάτητα από την εποχή του Κοπέρνι­

κου και μετά; Αλίμονο, η πίστη στην αξιοπρέπεια και στη μοναδικότητα

του

ανθρώπου,

στο

αναντικατάστατό

του

μέσα την τεράστια αλυσσίδα των όντων, ανή κει στο παρελ­

θόν -έγινε ένα ζώο, ζώο στην κυριολεξία, χωρίς περιορι­ σμούς και επιφυλάξεις , αυτός που προηγουμένως πίστευε ότι ήταν σχεδόν θεός («παιδί του θεού••, «θεάνθρωπος••) .

Από τον Κοπέρνικο και μετά, ο άνθρωπος μοιάζει να βρίσκεται σε επικλινές έδαφος -και κατρακυλάει, όλο και

158. Ο πρόλογος προστέθηκε στη νέα έκδοση του 1886.

242


πιο γρήγορα , μακρυά από το κέντρο -προς τα πού; Προς το

μηδέν ; '

59

Προς το «οδυνηρό συναίσθημα της μηδαμινότη­

τάς του;». Ε, λοιπόν! αυτός δεν Βα 'ταν ο δρόμος που οδη­ γεί κατευθείαν στο -παλιό ιδανικό;

Ολόκληρη η επιστήμη (κι όχι μόνο , βέβαια, η αστρονο­ μία, που για την εξευτελιστική και ταπεινωτική της επί­ δραση ο Καντ έκανε την ακόλουθη αξιοσημείωτη ομολογία : <<καταστρέφει τη σημαντικότητά μου» .. .), ολόκληρη η επι­ στήμη, τόσο η φυσική όσο και η aφύσικη -αυτή που ονο­

μάζω αυτοκριτική της γνώσης- έχει σήμερα για σκοπό της

να καταστρέψει την εκτίμηση που είχε ο άνθρωπος για τον εαυτό του, λες και η εκτίμηση δεν ήταν άλλο παρά μια αλλόκοτη έπαρσή του. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η περηφάνια της, η δική της αυστηρή μορφή στωϊκής aταραξίας βρίσκεται στη διατήρηση μιας δύσκολα κατακτη­

μένης αυτοπεριφρόνησης του ανθρώπου ως της ύστατης

σοβαρότερης σωστά

στ·

αξίωσής

αλήθεια ,

του

για

aυτοσεβασμό

γιατί εκείνος

που

(και πολύ

περιφρονεί είναι

πάντοτε κάποιος που <<δεν έχει ξεχάσει να σέβεται» ... ). Μήπως όμως έτσι εργάζεται η επιστήμη κατά του aσκητι­

κού ιδανικού; Πιστεύει κανείς στα σοβαρά (όπως το πί-

159. Ο Νίτσε στιγμάτισε την εποχή του ως μηδενιστική . Ο μηδενισμός ε ίναι συνέπεια της μεταφυσικής σκέψης, της σκέψης του δυτικού πολιτι­ σμού. Η μεταφυσική σκέψη (και η θεολογία) αφαίρεσε όλη την αξία από

τον άνθρωπο για να τη δώσει στον υπεραισθητό κόσμο, υποστασιάζοντας μ · αυτόν τον τρόπο ένα μηδέν. Ο μηδενισμός κάνει την εμφάνισή του από τη στιγμή που το σύνολο των ιδανικών και των αξιών αρχίζει ν · αποκαλύ­

mει το θεμέλιά του

- που είναι το μηδέν . Ο «θάνατος του θεού•• είναι

έργο της επιστήμης (ανατροπή της θεολογίας) καθώς και της αυξανόμε­ νης απαίτησης για αλήθεια που υπήρχε ήδη εν σπέρματι στη χριστανική

ηθική . Ο θάνατος του θεού απειλεί την ανθρώπινη ζωή με ολοκληρωτική απώλεια σημασίας εφόσον η υποστασιοποίηση του μηδενός, που τώρα

αποκαλύπτεται, έδινε νόημα στην ύπαρξη του ανθρώπου παρόλο που αυτό το νόημα δεν αντλούνταν από τον άνθρωπο . Η καταγγελία του μηδενισμού από τον Νίτσε μας θέτε ι aντιμέτωπους μ '

ένα καθήκον: να βρεθεί ένα

νόημα νια την ανθpώπινn ίωή το οποίο θα αντλείται από τον ίδιο τον . άνθρωπο . 243


στευαν σι θεολόγοι για κάποιο διάστημα) ότι η νίκη του Καντ πάνω στις δογματικές έννοιες της θεολογίας

(«θε ­

ός», «ψυχή», «ελευθερία», «αθανασία») έβλαψε εκείνο το ιδανικό ; -Δεν θ ' ασχοληθούμε προς το παρόν με το αν ο

Καντ είχε ποτέ του την πρόθεση να κάνει κάτι τέτοιο . Το σίγουρο είναι ότι από τον Καντ και μετά οι κάθε είδους υπερβατολόγοι κέρδισαν για ακόμη μια φορά την υπόθεση­ χειραφετήθηκαν από τους θεολόγους: τι χαρά! Ο Καντ

τους έδειξε ένα μυστικό μονοπάτι, απ· όπου θα μπορούσαν στο εξής με δική τους πρωτοβουλία και με όλη τους την

επιστημονική αξιοπρέπεια , να ακολουθούν την «επιθυμία της καρδιάς τους » .

· Ομοια :

ποιος θα μπορούσε να θυμώσει με τους αγνω­

στικιστές αν αυτοί ως λάτρεις του αγνώστου και του μυστη­ ριακού καθεαυτού , λατρεύουν τώρα το ίδιο το ερωτηματικό

ως θεό ; (ο Xaνier Doυdan

μίλησε κάποτε για τις ravages «/' habίtude d' admirer I' inίntelligίble au lieu de rester tout sίmplement dans Ι' ίnconnu» 161 . Αν υποθέ­ 160

που έφερε

σουμε πως οτιδήποτε « γνωρίζε ι » ο άνθρωπος όχι μόνο δεν

ικανοποιεί τις επιθυμίες του αλλά μάλλον εναντιώνεται σ· αυτές και προκαλε ί ένα αίσθημα φρίκης , τι θείος τρόπος να ρίχνουμε την ευθύνη γι · αυτό το πράγμα όχι στην επιθυμία

αλλά στη «γνώση»! «Δεν υπάρχει γνώση : κατά συνέπεια -υπάρχει θεός» :

τι νέα

elegantia sy/logismi! 162 Τι θρίαμΒος του aσκητικού

ιδανικού!

160. (1800-1872). 161 . Καταστροφές

Γάλλος κριτικός . που έφερε «η συνήθεια να θαυμάζουμε το ακατα­

νόητο αντί να παραμένουμε aπλά στο άγνωστο».

162.

244

Κομψότητα συλλογισμού .


26 . ·Η

μήπως η σύγχρονη ιστοριογραφία έδειξε μεγαλύ­

τερη εμπιστοσύνη απέναντι στη ζωή και στα ιδανικά; Η ευγενέστερη αξίωσή της σήμερα είναι να αποτελεί ένα

καθρέφτη · απορρίπτει κάθε τελεολογία· δεν θέλει πια. ν' «αποδεικνύει» τίποτε · απαξιεί να κάνει τον δικαστή κι αυτό

το θεωρεί ένδειξη του καλού γούστου της -επιβεβαιώνει τόσο λίγο όσο και αρνείται· διαπιστώνει, «περιγράφει» ...

· Ολα

αυτά είναι σε μεγάλο βαθμό aσκητικά · αλλά ταυτό­

χρονα είναι σε μεγαλύτερο βαθμό μηδενιστικά, λιόμαστε γι· αλλά

και

ac;

μη ξεγε­

αυτό! Βλέπει κανείς μια λυπημένη, αυστηρή

αποφασιστική

ματιά

-

ένα

μάτι που

κοιτάζει

μακρυά, όπως κοιτάζει ένας μοναχικός εξερευνητής της Αρκτικής (για να μην κοιτάζει μέσα του; Για να μην κοιτάζει

πίσω του ; ... ) Εδώ, παντού υπάρχουν χιόνια- εδώ η ζωή έχει

γίνει σιωπηλή · οι τελευταίες κουρούνες που τα κρωξίματά τους ακούγονται εδώ πέρα, ονομάζονται «προς τι;» «εις

μάτηνι,

«Nada» ' 63 -εδώ τίποτε πια δεν αναπτύσσεται και

δεν ευδοκιμεί, εκτός από τη μεταπολιτική της Αγίας Πε­ τρούπολης και την τολστοϊκή «συμπόνοια».

· Οσο

για τον άλλο τύπο του ιστορικού, τον ακόμη π ιο

«μοντέρνο", ίσως, τύπο, τον ηδονιστή και ηδυπαθή, που

φλερτάρει με τη ζωή και με το ασκητικό ιδανικό, που χρησι­ μοποιεί τη λέξη «καλλιτέχνης" σαν γάντι και που σήμερα

έχει κάνει αποκλειστικά δικό του μονοπώλιο τον έπαινο της ενατένισης: ω, πόσο αυτοί οι γλυκανάλατοι και έξυπνοι τύποι μας κάνουν να επιθυμούμε τους aσκητές και τα χει­ μωνιάτικα τοπία!

· Οχι!

ο διάβολοι;: να πάρει αυτόν τον τύπο

των «θεωρησιακών»! Θα προτιμούσα να περιπλανιέμαι κα­ λύτερα στη σκοτεινή, γκρίζα και ψυχρή ομίχλη με εκείνους τους

ιστορικούς μηδενιστές! Μάλιστα, αν ήταν στο χέρι

μου να διαλέξω, θα nροτιμούσα κάποιο εντελώς ανιστορικό

και αντιϊστορικό άτομο (όπως τον Dϋhring, που με τα λόγια

163.

Τίποτα .

245


του σήμερα μεθά στη Γερμανία ένα ακόμη ντροπαλό και

δειλό είδος «ωραίων ψυχών», το species anarchistica

164

μέσα στο μορφωμένο προλεταριάτο).

Οι «θεωρησιακοί» είναι εκατό φορές χειρότεροι: δεν ξέρω τίποτε που να προκαλεί τόση αηδία, όσο αυτό το είδος της «αντικειμενικής» λόγιας πολυθρόνας, αυτό το είδος του μυρωδάτου φιλήδονου της ιστορίας' μισός πα­

πάς, μισός σάτυρος, με άρωμα Renan

165 ,

που με το οξύ

φαλσέτο των επευφημιών του προδίδει αμέσως τι του λεί­

πει , πού του λείπει, σε ποιο σημείο του σώματός του μετα­ χειρίστηκαν οι Μοίρες το τρομερό τους ψαλίδι και με πόση, αλίμονο,

χειρουργική επιδεξιότητα! Αυτό προσβάλλει το

γούστο μου· με κάνει να χάνω και την υπομονη μου: ας

κρατά την υπομονή του με τέτοια θεάματα όποιος δεν έχει να χάσει τίποτε από αυτά -εμένα αυτό το θέαμα με αγανα­ κτεί, τέτοιοι ••θεατές» με προδιαθέτουν αρνητικά κατά του

••θεάματος>> , περισσότερο απ·

ό,τι το ίδιο το θέαμα (το

θέαμα της ιστορίας, με εννοείτε) · χωρίς να το θέλω μου · ρχεται μια ανακρεόντεια διάθεση . Η φύση που έδωσε στον

ταύρο τα κέρατά του και στο λιοντάρι το χάσμ

· όδόντων

166

,

για ποιο σκοπό έδωσε σε μένα τα πόδια; Για να ποδοπατώ,

μα τον

· Αγιο

Ανακρέοντα! κι όχι μόνο για να το βάζω στα

πόδια · για να ποδοπατώ αυτές τις χαλασμένες πολυθρόνες ,

αυτή την άναδρη θεωρησιακότητα, αυτόν τον λάγνο ιστο­ ρικό ευνουχισμό , αυτό το φλερτ με το ασκητικό ιδανικό,

αυτή την υποκριτική δικαιοσύνη της ανικανότητας! Τιμή στο ακητικό ιδανικό , όσο είναι τίμιο! όσο πιστεύει στον εαυτό του και δεν μας κάνει φάρσες! Μα δε μου αρέ­

σουν όλοι αυτοί οι φιλάρεσκοι κοριοί με την ακόρεστη φιλο­

δοξία τους να μυρίζουν το άπειρο , μέχρι που το άπειρο

164. Αναρχικό είδος . 165. Ernest Renan (1823-1892).

Γάλλος λόγιος και συγγραφέας . Δια­

σημος για το έργο τοu Βίος του Ιησού, πρώτος τό μος τοu ~ pyou τοu ιστο-

ρία των ριζών του χριστιανισμού.

166.

246

1Ξλληvι~ι6 στό ~ιείμεvο .


καταλήγει να μυρίζει κοριό . Δεν μου αρέσουν όλοι αυτοί οι

ασβεστωμένοι τάφοι που παρωδούν τη ζωή· δεν μου αρέ­ σουν αυτοί οι κουρασμένοι, οι φθαρμένοι που τυλίγονται με

τη σοφία και βλέπουν «αντικειμεν ι κά» · δέν μου αρέσουν αυτοί οι μεταμφιεσμένοι σε ήρωες ταραχοποιοί που βάζουν τη

μαγική κορώνα των

ιδεαλιστών στο aχυρένιο κεφάλι

τους · δεν μου αρέσουν αυτο ί οι φιλόδοξοι καλλιτέχνες που

θέλουν να ποζάρουν σαν aσκητές και ιερείς ενώ κατά βάθος είναι τραγικοί παλιάτσοι· κι ακόμη δεν μου αρέσουν αυτοί οι νεοεμφανισθέντες κερδοσκόποι του ιδεαλισμού , οι

aντισημίτες , που σήμερα περιστρέφουν το βλέμμα τους μ· ένα χριστιανικο- άριο -ενάρετο τρόπο και που εξαντλούν την υπομονή μας καθώς προσπαθούν να ερεθίσουν όλα τα στοιχεία του κερασφόρου ζώου που έχει ένας λαός , κάνο­

ντας θρασύτατη κατάχρηση του φτηνότερου κόλπου όλων των ταραχοποιών , της ηθικής στάσης (το γεγονός ότι κάθε είδος απάτης έχει επιτυχία στη Γερμανία σήμερα οφείλεται

στην αναντίρρητη και ολοφάνερη στασιμότητα του γερμανι­ κού πνεύματος και την αιτία αυτού του πράγματος την

αναζητώ σε μια δίαιτα περιορισμένη αποκλειστικά σε εφη­ μερίδες , πολιτική , μπύρα και βαγκνερική μουσική , συμπερι­ λαμβανομένων και των προϋποθέσεων αυτής της δίαιτας:

της εθνικής σύσφιξης και κενοδοξίας , της ισχυρής μα και

περιοριστικής αρχής : «Deutschland , Deutschland ϋber al-

les» 167 και έπειτα της paralysis agitans 168 των «μοντέρνων ιδεών») . Η Ευρώπη σήμερα είναι πλούσια και εφευρετική προ ­ πάντων σε διεγερτικά μέσα · σα να μη της είναι τίποτε τόσο απαραίτητο

όσο

τα

διεγερτικά και το «ζέον ύδωρ >> : σ '

αυτό οφείλεται και η τεράστια κιβδηλία στα ιδανικά , σ· αυτό

το «ζέον ύδωρ» του πνεύματος · σ · αυτό οφείλεται και ο

aπωθητικός αέρας που υπάρχει παντού, ο ψευτοαλκοολι­ κός αέρας, που έχει aρρωστημένη μυρωδιά κι ε ίναι μολυ-

167.

Η Γερμανία . η Γερμανία υπεράνω όλων .

158.

Η ασθtνεια του Πάρκινσον.

247


σμένος από τα ψέματα. Θα ήθελα να ξέρω πόσες καραβιές υποκριτικού ιδεαλισμού, ηρωικών κουστουμιών, και στομφώ­ δους φλυαρίας, πόσοι τόνοι ζαχαρωμένων οινοπνευματω­

δών ποτών συμπάθειας (φίρμα:

ce 169 ),

/a

relίgίon

de la souffran-

πόσα ξυλοπόδαρα «ιερής αγανάκτησης» για τους

πνευματικά πλατύποδους, πόσοι κωμωδοί του ηθικοχριστια­

νικού ιδανικού θα πρέπει να εξαχθούν σήμερα από την

Ευρώπη για να γίνει ο αέρας της πάλι καθαρός. Είναι φανερό πως μ· αυτήν την υπερπαραγωγή ανοίγει μια νέα δυνατότητα για το εμπόριο· είναι φανερό πως μπο­ ρεί να γίνει μια <<επιχείρηση» μ· αυτά τα μικρά ιδεαλιστικά είδωλα και με τους <<ιδεαλιστές» που τα συνοδεύουν: μη χάσετε αυτή την ευκαιρία! Ποιος έχει το απαραίτητο κου­ ράγιο; -Στο χέρι μας είναι να «ιδεαλιστικοποιήσουμε» ολό­ κληρη τη γη!

Μα τι κάθομαι και μιλάω για κουράγιο: μόνο ένα πράγμα χρειάζεται εδώ πέρα, ένα αδίστακτο, ένα εντελώς αδίστα­ κτο χέρι.

27 Αρκετά! Αρκετά! Ας αφήσουμε αυτές τις παραξενιές

και τις περιπλοκότητες του πιο σύγχρονου πνεύματος, που είναι για γέλια και για κλάματα συγχρόνως: το πρόβλημά μας, το πρόβλημα της σημασίας του aσκητικού ιδανικού,

μπορεί να κάνει και χωρίς αυτές: τι σχέση μπορεί να 'χει με

το χτες και το σήμερα! Θα διερευνήσω αυτά τα πράγματα

πιο βαθιά και με περισσότερη αυστηρότητα σε ένα άλλο πλαlσιο (με τον τ!τλο «Συμβολή στην ιστορία του ευρωπαϊ­ κού μηδενισμού»· θα περιέχεται σε ένα έργο που ήδη ετοι­ μάζω: Η θέληση για δύναμη: προσπάθεια για μια επαvαξιο-

169. Η θρησκεία του πόνου.

248


λόγηση όλων των αξιών

170

). Το μόνο που θέλησα να δείξω

εδώ είναι το εξής: το ασκητικό ιδανικό ακόμα και στην πιο πνευματική σφαίρα έχει προς το παρόν μόνο ένα είδος πραγματικών εχθρών ικανών να το Βλάψουν: αυτοί είναι οι κωμωδοί αυτού του ιδανικού -γιατί αυτοί προκαλούν δυσπι­ στία. Οπουδήποτε αλλού, όπου το πνεύμα είναι δυνατό,

ισχυρό, και δουλεύει χωρίς κιβδηλία σήμερα, το κάνει χωρίς να προστρέχει σε κανενός είδους ιδανικό -η λαϊκή έκφρα­ ση γι· αυτή την αποχή είναι «αθεϊσμός» -αν εξαιρέσουμε τη θέλησή του γι· αλήθεια. Αλλά αυτή η θέληση, αυτό το

υπόλειμμα ιδανικού είναι, αν θέλετε να με πιστέψετε, το ίδιο εκείνο.το ιδανικό στην πιο αυστηρή, στην πιο πνευμα­ τική του διατύπωση, πέρα για πέρα εσωτερικό, aπογυμνω­

μένο απ·

όλες τις εξωτερικές προσθήκες, κι επομένως

είναι όχι τόσο το υπόλειμμά του όσο ο πυρήνας του. Ο μη­

υποκείμενος σε όρους, τίμιος αθεϊσμός (και μόνο το δικό του αέρα αναπνέουμε, εμείς οι πνευματικότεροι άνθρωποι αυτής της εποχής!) δεν είναι συνεπώς το αντίθετο εκείνου του ιδανικού, όπως θέλει να φαίνεται· είναι μάλλον μια από

τις τελευταίες φάσεις της εξέλιξής του, μια από τις τελι­ κές μορφές του και τις εσωτερικές συνέπειές του -είναι η εμπνέουσα δέος καταστροφή του δισχιλιόχρονου

training

στη φιλαλήθεια που τελικά απαγορεύει στον εαυτό της ·το

ψέμα της πίστης στο Θεό.

(Η ίδια εξελιχτική πορεία και στην Ινδία, εντελώς ανε­

ξάρτητη από τη δική μας, κάτι αποδεικνύει· το ίδιο ιδανικό που οδηγεί στο ίδιο συμπέρασμα· το αποφασιστικό σημείο το έφτασε ο Βούδας, πέντε αιώνες πριν από την έναρξη του ευρωπαϊκού ημερολογίου · ακριβέστερα, με τη φιλοσο­

φία

Sankya, 170.

που στη συνέχεια την εκλαίκευσε ο Βούδας

Ο Νίτσε τελικά δεν πραγματοποίησε αυτό το έργο . Σημειώσεις

του, όμως, πάνω στο σχετικό θέμα εκδόθηκαν μετά το θάνατό του με τον

τίτλο Η θέληση για δύναμη: προσπάθεια για μια επαναξιολόγηση όλων των αξιών (α ·

έκδοση

1901,

β·

έκδοση αναθεωρημένη

1906).

Το δεύτερο

κεφάλαιο αυτής της συλλογής των σημειώσεων ονομάστηκε «Συμβολή στην ιστορία του ευρωπαϊκού μηδενισμού».

249


και την έκανε θρησκεία) .

Για να θέσουμε το ερώτημα με τη μεγαλύτερη δυνατή αυστηρότητα : τι ήταν αυτό που νίκησε πραγματικά τον χρι­

στιανικό Θεό ; Την απάντηση μπορείτε να τη βρείτε στη Χαρούμενη επιστήμη μου (αποσπ .

357):

«Η ίδια η χριστια­

νική ηθική , η έννοια της φιλαλήθειας, που εννοούνταν μ ' όλο

και πιο αυστηρό τρόπο, η εκλέπτυνση της χριστιανικής

συνείδησης

από τον

εξομολογητή-ιερέα ,

μεταφρασμένη

και εξιδανικευμένη σε επιστημονική συνείδηση , σε δ ιανοη­ τική καθαρότητα με κάθε θυσία. Το να βλέπουμε τη φύση

σαν να ήταν απόδειξη της καλοσύνης και της πρόνοιας του θεού· το να ερμηνεύουμε την ιστορία με τρόπο που να τιμάμε το θείο λογικό , σα να ·ταν αυτή μια συνεχής μαρτυ­ ρία της ύπαρξης μιας ηθικής τάξης πραγμάτων και ηθικών

σκοπών · το να ερμηνεύουμε τις

ίδιες μας τις εμπειρίες με

τον ίδιο τρόπο με τον οπο ίο ερμήνευαν επί χρόνια τις δικές τους εμπειρίες οι ευσεβείς άνθρωποι ,

σαν να

·ταν το

καθετί θεόσταλτο, ένα σημάδι σχεδιασμένο και προορι­ σμένο για τη σωτηρία της ψυχής -όλα αυτά είναι ξεπερα­

σμένα

τώρα ,

έχουν

την ανθρώπινη

συνείδηση εναντίον

τους, θεωρούνται ανάρμοστα και ανέντιμα από κάθε πιο εκλεπτυσμένη συνείδηση , θεωρούνται ψευτιά , φεμινισμός , αδυναμία , δειλ ία : όσον αφορά αυτήν την αυστηρότητα του­

λάχιστον, είμαστε καλοί Ευρωπαίοι και κληρονόμοι της πιο μακρόχρονης

και

πιο

θαρραλέας

αυτοϋπερνίκησης

της

Ευρώπης» .

· Ολα

τα μεγάλα πράγματα οδηγούνται με μια πράξη

αυτοϋπέρβασης στην αυτοκαταστροφή τους: έτσι το θέλει ο νόμος της ζωής , ο νόμος της αναγκαιότητας της «αυτοϋ ­

πέρβασης »

που ε ίναι συμφυής με τη φύση της ζωής­

τελικά για τον ίδιο το νομοθέτη αντηχεί η κραυγή :

«patere legem , quam ipse tulisti» 17 '. Κατ · αυτόν τον τρόπο κατα­ στράφηκε ο χριστιανισμός ως δόγμα, από την ίδια του την

ηθική · με τον ίδιο τρόπο θα πρέπει να καταστραφεί και ως

17 1.

250

Να υπακούς στο νόμο που εσύ ο ίδιος έθεσες .


ηθικrj: βρισκόμαστε στο κατώφλι αυτού του γεγονότος.Α­ φού η χριστιανική φιλαλήθεια έβγαλε το ένα συμπέρασμα μετά το άλλο, φτάνει στο τέλος στο σημαντικότερο συμπέ­ ρασμά της, στο συμπέρασμα εναντίον του ίδιου του εαυτού

της αυτό όμως θα συμβεί, όταν θα θέσει το ερώτημα <<τι σημαίνει κάθε θέληση για αλήθεια;»

Και σ· αυτό το σημείο, ξαναερχόμαστε στο πρόβλημά μου, στο πρόβλημά μας, άγνωστοι φίλοι μου (γιατί δεν γνώ­

ρισα ακόμη κανένα φίλο): τι νόημα θα είχε ολόκληρη η ύπαρξή μας αν όχι αυτό, ότι μέσα μας η θέληση για αλήθεια συνειδητοποιεί τον εαυτό της ως πρόβλημα; Από τη στιγμή που η θέληση για αλήθεια αποκτά συνεί­ δηση του εαυτού της -γι·

αυτό το πράγμα δεν υπάρχει

καμιά αμφιβολία- η ηθική πάει κατά διαόλου: αυτό είναι το μεγάλο θέαμα σ· εκατό πράξεις που περιμένει την Ευρώπη

τους δυο πpοσεχείς αιώνες -το πιο φοβερό, το πιο προ­ βληματικό και ίσως και το πιο ελπιδοφόρο απ' όλα τα θεά­ ματα.

28 Χωρίς το ασκητικό ιδανικό, ο άνθρωπος, το ανθρώπινο ζώο, δεν είχε κανένα νόημα ως τώρα. Η ύπαρξή του στη γη

δεν είχε κανένα σκοπό· «προς τι ο άνθρωπος;»

-

ήταν μια

ερώτηση χωρίς απάντηση· η θέληση για τον· ανθρωπο και τη

γη έλειπε· πίσω από κάθε μεγάλο ανθρώπινο πεπρωμένο αντηχούσε σαν επωδός ένα ακόμη μεγαλύτερο «μάταια!».

Αυτό ακριβώς σημαίνει το ασκητικό ιδανικό: ότι κάτι έλειπε, ότι ο άνθρωπος περιβαλόταν από ένα φοβερό κενό -δεν μπορούσε να δικαιολογήσει, να εξηγήσει τον εαυτό του, να αυτο-επιβεβαιωθεί· το πρόβλημα του νοήματος της ύπαρ­ ξής του τον έκανε να υποφέρει. Υπέφερε επίσης κι εξαι­

τίας άλλων κακών, ήταν γενικά ένα aρρωστιάρικο ζώο: το πρόβλημά του όμως δεν ήταν ο πόνος του αλλά το ότι δεν 251


εύρισκε απάντηση στην επιτακτική ερώτηση «προς τι υπο­ φέρω ;))

Ο άνθρωπος . το πιο γενναίο ζώο και το πιο συνηθι­ σμένο στον πόνο , δεν aπαρνιέται τον πόνο καθεαυτόν· τον επιθυμεί. τον επιζητεί μάλιστα , αρκεί να του δείξουν πως ο πόνος έχει ένα νόημα, ένα σκοπό. Η έλλειψη νοήματος του πόνου, όχι ο ίδ ι ος ο πόνος , ήταν η κατάρα που βάραινε ως

τώρα την ανθρωπότητα -και το ασκητικό ιδανικό έδωσε ένα

νόημα στον άνθρωπο!

· Ηταν μέχρι στιγμής το μοναδικό

νόημα που του δόθηκε και οποιοδήποτε νόημα είναι καλύ­

τερο από την απουσία νοήματος · το ασκητικό ιδανικό ήταν. 172 από κάθε άποψη, το «faute de mieux)) par excellence που υπήρξε μέχρι τώρα . Σ " αυτό ο πόνος εύρισκε την εξή­

γησή του · το φοβερό κενό έμοιαζε να καλύπτεται · η πόρτα έκλεισε

για

κάθε είδος aυτοκαταστροφικού μηδενισμού .

Αυτή η εξήγηση -δ ε ν υπάρχε ι αμφιβολία- έφερε καινούρ­

γιους πόνους , βαθύτερους , εσωτερικότερους , πιο φαρμα­ κερούς, πιο καταστροφικούς για τη ζωή: έθεσε όλους τους πόνους κάτω από την προοπτική της ενοχής

Μα παρόλα αυτά

ο άνθρωπος

σώθηκε.

είχε

ένα

νόημα, δεν ήταν πια ς:ιαν το φτερό στον άνεμο, ένα έρμαιο του παράλογου -του «χωρίς νόημα»- μπορούσε τώρα να

θέλει κάπ δεν έχει σημασία τι ήθελε , γιατί το ήθελε, πώς το ήθελε : η ίδια η θέληση είχε σωθεί . Δεν μπορούμε να κρύψουμε πια από τον εαυτό μας τι

είναι αυτό που εκφράζει όλη εκείνη η θέληση που πήρε την κατεύθυνσή της από το ασκητικό ιδανικό: αυτό το μίσος για το ανθρώπινο κι ακόμη περ ισσότερο για το ζωώδικο , κι ακόμη περισσότερο για την υλικότητα, αυτός ο τρόμος απέ ­ ναντι στις αισθήσεις, απέναντι στο ίδιο το λογικό , αυτός ο

φόβος μπροστά στην ευτυχία και στην ομορφ ιά, αυτή η επι­ θυμία απομάκρυνσης από κάθε φαινομενικότητα . αλλαγή ,

γίγνεσθαι , θάνατο , ευχή , κι από την ίδια την επιθυμία -όλ · αυτά σημαίνουν- ας τολμήσουμε να το συλλάβουμε -μια

172.

252

Το κατεξοχήν «ελλείψει καλυτέpου» .


θέληση για το μηδέν, μια αποστροφή για τη ζωή, μια εξέ­ γερση κατά των βασικότερων προϋποθέσεων της ζωής· μα παρόλα αυτά είναι και παραμένει θέληση! ... Και για να επα­

ναλάβω στο τέλος αυτό που είπα και στην αρχή: ο άνθρω­ πος προτιμά να θέλει το μηδέν παρά να μη θέλει τίποτα.

253


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Εισαγωγή : Τέσσερις ερμηνείες της Γενεαλογίας του Νίτσε Σημείωμα για την ελληνική έκδοση

Πρόλογος του

συγγραφέα

.. . 5 ............ . .. ... . ...... 45

... . . . . . .... .. ....... .. ....... .. . 47

Πρώτη πραγματεία: «Καλός και Κακός» , «καλός και κακός>>

.. 61

Δεύτερη πραγματεία : « Ενοχή», «κακή συνείδηση>' και τα όμοιά τους

. . . . . . . . . . . . . . . 105

Τρίτη πραγματεία: Τι σημαίνουν τα aσκητικά ιδανικά

...... .. 163


Γενεαλογία της ηθικής φρειδερίκος νίτσε  

Γενεαλογία της ηθικής φρειδερίκος νίτσε  
Advertisement