Page 1


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ


ΡΕΝΕ ΝΤΕΚΆΡΤ

ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Μετάφραση

-

Σημειώσεις

-

Σχόλια

ΕΙΑΓΓΕΛΟΣ ΒΑΝΊΆΡΑΚΗΣ

Εuμενε1'ς Ελεγχοι 'Εκδόσεις ΕΚΚΡΕΜΕΣ


ΈπιμελψΕ:ς τΎjς σειρiiς ΣΤΕΛΙΟΣ ΒlΡΗΙΔΑΚΗΣ ΙlΑΥΛΟΣ Ι<ΑΛΛΙΓΛΣ Ι'ΙΩΡΓΟΣ ΞΗΡΟΠΑΙΔΙ-η; i'>.ί\1. ΣΚΟΥ'ΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ

Ή ποφοίισα έ:κ3οσr, πpαγματοποιήθτ,χε μΕ: -:Ίjν οtκονομιχ+ι ένίσzu~ τοU 'Εθνικοϋ l(έν-rροu Βιβλ~οu

τίτ-λος πρωτ-οτι)ποu:

©

Meditatwnes de pπma philosophia

'Εκδόσεις ΕΚΚΡΕ~ΙΕΣ- Χριστ-ίνα Ζήσ-η Ίουλιανοu

41-43, Άθ·fινα 104 33 210 8220006

Τηλ./Faχ:

Βιβλι.ο:τωλFϊο: ΣτοιΧ τ-οu Βιβλίου, Πεσμαζ6γλοu Τ~λ.:

210 3213583

Μάρτιος 2003 ISBN 960-7651-27-8

5, 'Αθήνα


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΙΊΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ:\' ΕΛΛ Η.\1 ΚΗ \ΙΙ<:τλΦΡΑΣΗ ΕΠΙΣΊΌΛΗ ΠΡΟΣ ΠΙ ΣΟΡΒΟΝΝΗ

9

. . . . . . .

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΓΙΡΟΣ ΤΟ:\' Αi'iΑΓi\ΩΣΊΉ

29

. . . . .

41

ΣΙ'i\ΟΨΗ ΤΩ:\' ΕΞ! ΑΚΟΛΟΎ"ΘΩ:'i ΣτΟΧΑΣ~ΙΩΝ

49

ΣΤΟΧΑΣΊIΟΙ ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Πρώτος Στοχ.ασμος

.. . τρίτος Στοχ.ασμος . . . τέταρτος Στοχ.ασμος . Πέμπτος Στοχ.ασμος . 'Έκτος Στοχ.ασμος . . . Δεύτερος Στοχ.ασμος

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

59

70

86 128 144

158

ΠΑΡΑΡΠΙ\Ιλ

Λόγοι, όιευθεημένοι μΕ: γεωμετρικο τρό­ πο, ποu τεκμηριώνουν την uπαρξη τοu Θεοu και τη όιάκρισΊ) της ψυχ.Ύjς άπο το σώμα

189

ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

. . . . . . . . . . . . .

207

\ΙΕΊΆΦΡΛΣτΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

. . . . . . . . . . . .

249

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

267

Γ ΛΩΣΣΑΡIΟ

ΧΡΟΝΟΛΟΙΊΟ ΒΙΒλΙΟΓΡΑΦΙΑ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

277

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

293


ΠΡΟΛΟΓΟΣ

ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ


Η ΣΙΓΓΡλΦΗ Κλl Η ΕΚΔΟΣΗ ΤΩi'..;' ΣΤΠΧΑ2.'Λ1ΩΝ

'Η κuοφορία του καρτεσιανου μεταφuσικου σuστήματος i)ταν χpκετα μακροχρόνια, σΥ)μαοεύτΥ)Κε ΟΕ άπο τρε'i:ς ΟιαοοχιΚΕζ

ο·ι;μοσιεύσεις ποu εκτάθΥJκαν σΕ: οιόωτΎJμα όκτω χρόνων. 'Η τφώτΥJ, το Τέταρτο Μέρος του Λόγου περi τής Μεθόδου

(Discours de la methode, 1637), ~ταν σχψα:πκ~ καΙ. εκλαί­ χευμέVΥJ, γραμμέVΥ) στα γαλλικα για να οιαβάζε.-αι άπο ολο -:ον κόσμο. 'Η οεύτερΥJ, οί Στοχασμοi περi η]ς πρr.Vτης φι­

Ι.οσοφίας

(Meditatio11RS de prima philαιophia, 1641), ~ταν

όιεζοοιχ~ καΙ. λόγια, άπεuθuνόταν aε σ.-οuς είοήμονες: φιλο­ σόφοuς καΙ. θεολόγοuς. Ή τρίτΥJ, το Πρωτο Μέρος των Άρ­

χrίηι η]ς φιλοσοφίας (Pιincipia philosophice, 1644), ~ταν σu­ νοπτικ~ καΙ. οιοακτική, γραμμένΥ), οπως καΙ. +ι οεύτερΥ), στα λα-:ινικα για λογαριασμο των καθηγψων χαl. των σποuοα­ στων ποu χρειάζονταν στl.ς σχολΕ:ς Ενα εγχειρί3ιο όλόκλΥ)ρΥ)ς -:-ijς καρτεσιανΊjς φιλοσοφίας.

Ό Ντεκαρτ άσχολήθψε για πρώτΥJ φορα επισταμένα μΕ: ~ψήματα πρώης φιλοσοφίας άμέσως μετα τη μόνψΥ) εγκα­

-:άστασή τοu στην Όλλανοία, τον χειμώνα του 1628-1629. Κα.-ιΧ τοuς εννέα πpώτοuς μΊjνες της 3ιαμονΊjς τοu εκεΊ:, επε­

ξεργάστΥ)κε «μια μικρ~ Πραγματεία ΜεταφuσικΊjς» 1 στην f,ποία επεοίωκε νιΧ άποοείζει την ϋπαρζΥJ του Θεου καΙ. τη οιάκρισΥ) της άνθρώπινΥ)ς ψuχΊjς άπο το σωμα. 'Ωστόσο aεν

1.

Προς Μερσέν,

25

Νοεμβρίοu 9

1630

(ΑΤ,

I, 182).


~Τ Ο Χ Α Σ λl Ο

Ε Ρ

I 11

Τ Η Σ

I

11

Ρ Ω ΊΊ{ ~ Φ

Ο ΣΟ Φ

Σ

yνωρ(ζοuμε τ(ποτα περLσσότερο γLιΧ αύτη την πρώψη έργα'

>

~'

>~Ι

~~θ

σLα επεLοη οuοεποτε σο

'

~

I

>I

ηκε στη οημοσLΟτητα οuτε

β

ρε

ηκε

στιΧ κατά.λοLπα τοu ψLλοσόφοu. ΠLθανότατα ένσωματώθηκε

σε κατοπLνcΧ έ:ργα. τα ιΧμέσως έπόμενα χρόνLα ό ΝτεκιΧρτ στρά.φψε σε έπLστημοναες μελέτες καΙ. sεν έπανΥjλθε στο πεS(ο τΎjς μεταφuσLκ'Υjς παριΧ το 1637 στον Λόγο ;ι;ερi τijς

Μεθόδου, οποu έξέθεσε γLιΧ πρώτη φοριΧ τον έαuτο καΙ. τη σκέψη τοu Sημοσ(ως, περLΟρLζόμενος ομως σε μLιΧ ιΧκροθL­

Ύ'Υι καΙ. προσLτη σύνοψη τών iSεών τοu SοσμέΥΥJ σε ιΧψηΎΎ)' uφος rι ' χωρLς ' ματαο καL

uιψηλ'ες

'ξ LωσεLς. ι α

Κ' uρLος

ι στοχος τοu

ήταν νιΧ Sοκψά.σεL τη yνώμ η τοu κόσμοu καΙ. νιΧ προλεLά.νεL \,ι~

\

\

)

I

το εοαφος γLα μLα εκτενεστερη καL

θ'

I

α uτερη πραγματεuση.

'Ωστόσο εlχε σuλλά.βεL ~Sη τl.ς βασLκες γραμμες σκέψης, τιΧ κεντpLΚcΧ έπLχεφ~ματα καΙ. τη γενα-Υι Soμ1j τοu σuσ-:~ματός τοu, wστε το Τέταρτο Μέρος τοu Λόγου μπορεΊ: νιΧ SLαβα­ στέι ώς μLcX εLσαγωΎ'Υι σε όλόκληρη την καpτεσLαν1j μετα­ ψUσLΚ~. ΜετιΧ την κοLνοπο(ηση τών κατασταταών ψLλοσοφαών

τοu ιΧρχών, πρά.ξη ποu εlχε σημαντLκ1j ιΧ~χηση γεννώντας ιΧνά.λογες προσSοκ(ες, ό ΝτεκιΧρτ οψεLλε νιΧ έπεξεργαστε'L ι ' σκεψ'J τοu καL να την παροuσLασεL ι 'λ επτοπεραLτερω τη με

',IIY\

'

'

'

μερέστερο τρόπο. ΓLιΧ την ύλοποι ηση αύτοu τοu σχεS(οu πε­

ρCμενε, οπως έξομολογε'LταL ό LSLoς, νιΧ φτά.σεL στην ΠLΟ γό­

νψη ~λLΚLα, οταν ό καλύτερος σuνSuασμος SημLοupγLκότrι' ' I τας καL ωρψοτητας

θ'α

.. '

' '

I \ ' 'Ψ εL με τη μεI τοu επετρεπε να εγκu

γLστrι ιΧποτελεσματLκότψα στον ΠLΟ ιΧπαLτηηκο κλά.Sο τΎjς

ψLλοσοφCας. 2 ΜερικιΧ χρόνLα ιΧργότερα, οταν πλrισCαζε πλέον τιΧ μέσα τΎjς πέμπτης SεκαετCας τοu βCou τοu, έ:κρLνε οτL εl:χ.ε

2. Βλ. την ά:pχ~ τοu Πpώτοu Στοχοcσμοu (Ατ, VII, 17-18· IX, 13-14). 10


Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο ~ ΣΤ Η Ν Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η

ί\1 Ε Τ Α Φ Ρ Α Σ Η

φτάσει πια~ στιγμ~ και οτι οφειλε να άπαλλαχθεϊ άπο τις μέριμνες της ζωΎjς και τις περισπάσεις των κοινωνικων σu­ ναναστροφων για να άφοσιωθεϊ όλοκληρωτικα στον σκοπό

τοu. 'Αποτραβήχτηκε ετσι σε fνα ~σuχο χωριο όνόματι Sant-

poort, κοντα στο Harlem της 'Ολλανδίας, οποu άφιερώθrικε στη συγγραφή. Το άκροατήριο ποu τον Ε:νοιέφερε κuρίως αuτη τη φορα

aεν ~ταν ό πολuς κόσμος, τον όποϊο οεν θεωροuσε ίκανο να κατανοήσει και να κρίνει τις περίπλοκες μεταφuσικες θεω­

ρ·ήσεις, άλλα ~ οιεθ~ς τοu πνεύματος. Για τον λόγο αuτο Ε:πέλεζε το οικό ης ίοίωμα, ,α λατινικά, ,α όποϊα άποτε­

λοuσαν το Ε:πίσrιμο γλωσσικο οργανο ολων των καλλιεργ'Υ)­ μένων Εuρωπαίων της Ε:ποχΎjς καί, Ε:πιπλέον, χάρ'Υ) στη μα­ κραίωνrι τριβή τοuς με τη φιλοσοφία, προσέφεραν μεγαλύ­

τερο πλοuτο Ε:ννοιων και περισσότερα Ε:κφραστικα μέσα σε

σύγκρισrι με τις Ε:θνικες γλωσσες, ο[ όποϊες aεν εlχαν οοκι.... ' ι ' ' ι ι 3 μαστει ακομα στον αφ'Υ)ρ'Υ)μενο στοχασμο.

3. Ένi>εικτικο της uπεροχΊjς των λατινικwν τΊjν έποχ~ έκείνrι εΙναι οτι ό ϊi>ιος ό Ντεκάρτ, οταν προσεγγίζει φιλοσοφικά ζψ~­ ματα στlς έπιστολές τοu, uποχρεώνεται πολλΕ:ς φορΕ:ς νά διακόψει τά γαλλικά στΊj μέσΎ) της φράσΎ)ς καl νά συνεχίσει στά λατινικά:,

προκειμένου νά έκφραστεΊ: μΕ: περισσότερΎ) έπάρκεια καl άκρί­

βεια. ΧαρακτΎ)ριστικ~ έπίσΎJς εΙναι +ι μαρτuρία τοu έπιμελrιτη της γαλλικΊjς έκi>οχΊjς των Στοχασμιvv, ό όποιος παρατrιρεΊ:: «Αuτο

ποu i>uσκόλεψε περισσότερο τοuς μεταφραστΕ:ς σΕ: ολο τοuτο το

Εργο ηταν οτι σuνάντΎ)σαν ΠλΎ)θώρα λέξεων της (φιλοσοφικΊjς] τέχvrις πού, οντας τραχεΊ:ς καl βάρβαρες ά:κόμα καl στά λατινικά,

είναι πολu περισσότερο στά γαλλικά, τά όποϊα εΙναι λιγότερο έλεuθερα, λιγότερο ά:σκΎ)μένα καl λιγότερο έξοικειωμένα μΕ: αu­ τοuς τοuς οροuς της ΣχολΊjς», Ό εκδότης προς τον avαyιιιύστη (ΑΤ,

JX, 3). 11


2: Τ

Ο Χ Α

2:

Μ Ο Ι

11

Ι-:

l'

Ι

τ Η

ΙΙ Ρ Ωτ Η

2:

2:

Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α

2:

Ή συγγραφ~ διfιρκεσε πέντε μΎjνες, &πο τον Νοέμβριο τοu 1639 μέχρι τον Μάρτιο τοu 1640, &ποδLδοντας ενα σύγ­ γραμμα διαιρεμένο σΕ: εςι Στοχασμούς, σχετικιΧ βραχu ώς προς την εκτασΎJ, σΕ: σύγκρισΎJ μΕ: τιΧ ογκώδΎJ σχολαστικa συγγράμματα τΎjς έποχΎjς, &λλα περιεκτικΌ καΙ. προσεκτικα διαρθρωμένο. Τον ΆπρLλιο τοu 1640 ό Ντεκαρτ μετοLΚΎ]σε &πο το Santpoωt στο

Leyde

προκειμένου να δρομολογfισει

&πο πλεονεκτικότερΎ] θέσΎJ την εκδοσΎJ τοu νεότευκτου εργου. 'Έχοντας ομως έπLγνωσΎJ των κινδύνων ποu έγκυμονοuσε ~ διατύπωσΊJ καΙ. διάδοσΎJ νέων tδεων, θέλησε προΎ]γοuμένως

να διασφαλLσει οτι θα γινόταν δεκτο θετικα καΙ. οτι δΕ:ν θα

εΘετε σΕ: κLνδuνο την προσωπικfι του έλευθερLα. 4 Μολονότι δΕ:ν uπΎjρξε ποτΕ: κοινωνικΌς έπαναστάτΎJς, τLας, οuτε ~ταν έπιρρεης σΕ: πολιτικΕ:ς

'f;

1; εστω &μφισβη­ θρΎ]σκευτικΕ:ς Ερι­

δες, μολονότι έπLσΎJς ~ταν νομοταnς καΙ. συγκαταβατικΌς

μΕ: τοuς κοινωνικοuς καταναγκασμούς, 5 Όφειλε να εΙναι έπι­ φυλακτικος καΙ. να σχεδιάζει προσεκτικα .-1.ς κινfισεις .-ου προκειμένου να προλάβει τυχον παρερμψεϊες

1;

διαστρε­

βλώσεις. 'Ακόμα περισσότερο, έπιθυμώντας την προστασLα

των πολι.-ικ&ν καΙ. θρΎ]σκευτικ&ν &ρχων, οφειλε να άποφεu­ γει την καλλιέργεια &μφιβολι&ν σχετικα μΕ: τη νομιμοφρο­ σύVΎJ καΙ. την εuσέβειά του.

Οί ένέργειές του στf)ν προκειμένΎJ περLπ.-ωσΎJ εΙχαν διπο στόχο: &φ' ένός, να &ναδεLξει τοuς Στοχασμοvς σΕ: μεϊζον φιλοσοφικΌ γεγονος και, &φ' έτέρου, να συσπειρώσει γύρω

4. ΕΙ zε άναγκαστεϊ ΊJ3rι, το 1633, νά παραιτΎJθεϊ άπο τη 3ΎJ­ μοσίεuσΎJ τοu εργοu Ό κόσμος

i)

Πραγματεία περi τού φωτι!ς

προκειμένου νά άποφuγει ένδεzόμενες διώξεις.

5. Βλ τον πρωτο κανόνα της ~θικΎjς τοu στο Τρίτο Μέρος τοu Λόγου περi η)ς Μεθόδου. 12


JI

Ρ Ο Λ Ο ΙΌ

l: l: Τ

Η ;ν Ε Λ Λ Η Ν

I

Κ

11

Μ Ι-: ΊΆ Φ ρ Α

l:

Η

του ενα μέτωπο uποστηριχτων [χανο να προασπίσει τ!.ς νέες

tδέες χαί, Ε:νδεχομένως, να προωθ~σει τη διάοοσ~ τους. Για τ~ν Ε:πίτευζη τοu πρώτου σκέλους, σκέφτηκε να χοινοποι~σει το χειρόγραφο σε διακεκριμένους θεολόγους χα!. φιλοσόφους 6>στε να δοκιμάσει την πειθw των επιχειρημάτων του χα(,

λαμβάνοντας uπ' οψιν τ!.ς uποδείζεις χα!. τ!.ς ι:Χντιρρ~σεις τους, να διαλευκάνει τ!.ς ασάφειες, να αντικρούσει τ!. ς πιθανΕ:ς διαφωνίες χαί, βοηθούμενος ι:Χπο τον διάλογο, να καταδείξει

την ι:Χλ~θεια των θέσεών του. 'Έτσι ι:Χναζ~τησε ό ϊδιος τοuς κριτές του. Ό πρωτος στη χορεία οσων Ε:πρόχειτο να ι:Χχο­

λουθ~σουν +ιταν ό χαθολιχος θεολόγος Κάτερους (Catenιs, Ε:χλατινισμένο ονομα τοu

Johan de Kater, ι:Χπεβ. το 1656),

όπαδος τοu θωμισμοu χα!. πρωτοπρεσβύτερος στην Ε:χχλησία τοu Ά γίου Λαυρεντίου τοu

το χειρόγραφο μέσω

Alklllaar. Ό Κάτερους παρέλαβε

ouo &.λλων lερέων, των Bannius (Ε:χλα­

τινισμένο ονομα τοu

Joan Albert Ban, 1597-1644) χα!. Augustin BlceΙΠrert (1585-1659). Άφοu το μελέτησε προσεχτικά, σ•Jνέταζε μια σειρα ι:Χντιρρ~σεων τ!.ς όποl:ες έ:στειλε στον συγγραφέα, ό όπΟιος συνέταξε μΕ: τη σειρά του μια ι:Χντίστοι­ χη σεφχ ι:Χπαντ~σεων. 'Έτσι γεν~θηχαν οί Πρrvτες 'Αντιρ­ ρήσεις χα!. ο[ Πρώτες 'Απαντήσεις, ι:Χνοίγοντας if.ναν διάλογο

z.ωρ!.ς προηγούμενο, ~ έπόμενο, στην [στορ ία της φιλοσοφίας

- ι:Χφοu κανένα &.λλο φιλοσοφιχο έ:ργο δΕ:ν συζ ητ~θηχε τόσο πρ!.ν καν Ε:χδοθεr: χα!. κανένα δΕ:ν Ε:χόόθηχε φέροντας Ε:νσω­ ματωμέvη την χριτιχ~ του. Ό Ντεχαρτ σκέφτηκε, το καλοκαίρι τοu

1640, να διευκο­

λύνει τη συλλογ~ ι:Χντιρρ~σεων προβαίνονταc; σε μια περιο­ ρισμέvη έχτύπωσΊ) τοu συγγράμματος σε δώοεχα αντίτυπα,

δΕ:ν το επραζε ομως έπειδ~ φοβ~θψε πιθανΕ:ς διαρροΕ:ς μέσω τοu έχόότη [χανΕ:ς να τον όδrιγ~σουν σε προστριβΕ:ς μΕ: προ­ τεστάντες ~ Ί rισουίτες θεολόγους, ΕΚ μέρους των όποίων πε13


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΓΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟ};ΟΦ!Α};

ρίμενε άρνητιχές άντιοράσεις. Τροποποιώντας τα σχέδιά

τοu, Εστειλε Ενα χειρόγραφο των ΣτοχασμriJν, στο όπΟιο πε­ ριλαμβάνονταν οί Προ)τες 'Αντιρρήσεις καi 'Απαντήσεις, στον έπιστ~θιο φίλο τοu Μαρέν Μερσέν (Maήn

Mersenne,

1588-1648), παρακαλώντας τον να άναλάβει ρόλο μεσολαβ-η­ τη. Ό Μερσέν, ποu ζοuσε στο Παρίσι, στο έπίχεντρο ένος

πολuμελοuς χα!. οραστ~ριοu χύχλοu έπιστ-ημόνων χα!. οια­

νοοuμένων, ~ταν ό καταλληλότερος ιΧνθρωπος για την εμπι­ στΥ) χα!. εγχριτη uλοποίηση τοu σχεοίοu. Μόλις ελαβε το χειρόγραφο, τον Νοέμβριο τοu 1640, ρίχτψε μέ ζ~λο στην άναζ ~τηση άντάξιων χριτων χαί, χάρη στο πuχνο οίχτuο των γνωριμιων τοu, κατόρθωσε να σuλλέξει σέ σύντομο χρονιχο ΟιάστΥ)μα πέντε άξιόλογες σειρές 'Αντιρρήσεων.

-

Οί Δεύτερες 'Αντιρρήσεις, σύντομες χα!. μfiλλον βια­

στικές, ΟιατuπώθΥ)χαν rΧΠΟ Οιάφοροuς θεολόγοuς ΠΟU οέν κα­ τονομάζονται. Κατα πάσα πιθανότητα ομως γράφτΥ)χαν χα­

τα το μεγαλύτερο μέρος τοuς άπο τον ίοιο τον Μερσέν.

-

Οί Τρίτες οφείλονται στον 'Άγγλο φιλόσοφο Τόμας

Χόμπς (Ί'homas

Hobbes, 1588-1679), ό όποΊ:ος ζοuσε έχείν-η

την έποχ~ στο Παρίσι, έχπατρισμένος για πολιτιχοuς λό­ γοuς. Στην περίπτωσΥJ αuτη ό Μερσέν φάν-ηκε άσuνε~ς. Ό Ντεχαρτ οέν έπιθuμοuσε την έξέτασΥJ των ΣτοχασμriJν άπο Εναν προτεστάντΥ) οπως ό Χόμπς, μέ τον όποΊ:ο έπιπλέον

εΙχε άνταλλάξει ~ο-η, χα!. πάλι μέσω τοu Μερσέν, μια σειρα έμπαθων έπιστολων πάνω σέ ζητ~ματα οιοπτριχ~ς. Ό

Χομπς πράγματι, οπως ~ταν άναμενόμενο, διαφών-ησε κά­ θετα μέ το περιεχόμενο τοu γραπτοu.

-

Οί Τέταρτες σuντάχθψαν άπο τον Γάλλο φιλόσοφο

χα!. θεολόγο Άντοuαν Άρνώ

(Antoine Amault, 1612-1694), ό

όποϊος, παρα το νεαρο τΊjς ήλιχίας τοu, έτοιμαζόταν ~όΥJ να καταλάβει οιοαχτιχ~ εορα στη ΣορβόννΥJ χα!. ά~χε στη θρΥJ14


ΙΙΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗ~ΙΚΗ

σκεuτικ~ ΚLVΥ)σ"Υ) των για.νσενιστων-

\ ζ α.ν θ ετικα.

\

\

την κα.ρτεσια.VΥ) φι

λ

I

OL

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

όποϊ:οι όιντιμετώπι>

'('\

οσοφια. επειο"Υ) ε

ρισκα.ν

\

σε

α.uτην όμοιότψες μΕ: έκεLVΥ)ν τοu ΑύγοuστLνοu. Ή σuμβολή

-;:ou

'Av.1 κε α.πο ' ' τον ' κριvι

Ν τεκα.ρτ '

( 1)( πιο' κα.φια. ' ' 'εμ β ρι θ'"Υ)ζ κα.ι

ως

όιπο ολες.

- 0[ Πέμπτες όια.τuπώθ1Jκα.ν όιπο τον Γάλλο νεοεπικού­ ρειο φιλόσοφο κα.l [ερέα. Γκα.σσέντι (Pieπe Gassendi, 1592-

1655). 'Ήτα.ν γρα.μμένες σΕ: έριστικο τόνο κα.l κα.τα.λάμβα.να.ν τόσ1J έκτα.σ1J οσ"ΥJ το rόιο το κρινόμενο έργο.

- 0[ 'Έκτες, τέλος, σuλλέχθ"Υ)κα.ν όιπο όιάφοροuς φιλοσό­ φοuς κα.l θεολόγοuς των όποιων όΕ:ν γνωριζοuμε τα ονόμα.τα..

Κύριος σuντάκτ1)ς τοuς πάν-;:ως ήτα.ν ξα.να ό Μερσέν. 'Όλες α.ύτΕ:ς

OL

'Αντιρρήσεις στάλθψα.ν στον Ντεκαρτ ό

όποϊ:ος σuνέτα.ξε στα.όια.κά, όιπο τον Ία.νοuάριο μέχρι τον

'Ιούλιο τοu 1641, τlς όιντιστοιχες 'Απαντήσεις. ΑύτΕ:ς εΙνα.ι γρα.μμένες σΕ: ποικιλο uφος κα.l τόνο, όινάλογα. μΕ: το uφος, τον τόνο κα.l την τα.uτότψα. τοu έκάστοτε κριτη.

OL

Δεύτερες

εΙνα.ι &φθονες, όιεξοόικΕ:ς κα.l όιέποντα.ι όιπο λεπτότητα. κα.l 'β

α.

I

'

ροφροσUVΥ)" οι

\ u'

'7' I '!' I '('I θ 1 ριτες εινα.ι σuνοπτικες, οuσ uμες κα.ι

περοπτικές, μα.ρτuρώντα.ς το γεγονος οτι ό Ντεκαρτ έκτι­

μοuσε τον Χομπς ώς πολιτικο φιλόσοφο, οχι ομως κα.l ώς μετα.φuσικό· ο[ Τέταρτες εΙνα.ι λεπ-;:ομερεLς, βα.θuσ-;:όχα.στες κα.l περιτεχνες, έμπνεuσμένες όιπο την οξuόέρκεια. ένος όμό­

όοξοu όιντιπάλοu·

OL

Πέμπτες όιντα.ποόιόοuν τα rσα.: έριστι­

κΕ:ς κα.l είρωνικές, όιΠ1Jχοuν την περιφρόVΥJσ"ΥJ τοu ΝτεκcΧ.ρτ για -;:ον Γκα.σσέντι, κα.θως κα.l την ένόχλ"Υ)σ~ τοu όιπένα.ντι σΕ: όιντφρ~σεις ποu (οπως κα.l έκεϊ:νες τοu Χομπς) προσέβα.λλα.ν

-;:α rόια. τα θεμέλια. τοu σuστ~μα.τος κα.l οχι άπλως κάποιες έπιμέροuς τοποθετ~σεις" ο[ 'Έκτες, τέλος, όινα.φέροντα.ι κu­

ρLως σΕ: θρ"Υ)σκεuτικα ζψ~μα.τα., εΙνα.ι όΕ: ύπομονε-;:ικές, προ-

\

\

σεκτικες κα.ι σuγκα.τα.

β

I

α.τικες.


~Τ Ο Χ Α~ ~I Ο Ι

Π Ε Ρ Ι Τ Η ~

11 I' Ω Τ

Η Σ Φ

Ο ΣΟΦ

IΑΣ

Ή άποστολ~ 'Αντιρρήσεων άπο οLάφορους φLλοσόφους

καl θεολόγους συνεχlστηκε καl μετά τον ΊούλLΟ τοϋ

1641,

άλλά fιταν πλέον άργά γLcX νά άπαντ'Υ)θοϋν καl να τυπωθοϋν. 'Άλλωστε ό Ντεκάρτ οεν έπLθυμοuσε περLσσότερες. 'Όσες

εΤχε οεχτε'L fιo'YJ άρκοϋσαν με το παραπάνω γLά την έπεξ+ι­ γ'Υ)σ'Υ) τών σκοτεLνών σ'Υ)μεlων, τη συμπλ~ρωσ'ΥJ τών έλλε(­ ψεων, την έν(σχυσ'Υ) της συλλογLστLκ'ijς καl τον προ'Lοεασμο τοϋ ΟLαλόγου ποu έπρόκεLτΟ να άκολουθ~σεL. Μετά την έξο­

νυχLστLΚ~ έξέτασ'Υ) τοϋ εργου άπο τόσους ΟLαπρεπε'Lς ΟLα' νοουμενους

(

OLt

\

t ...., 'θ Ι ...., ) Ι oπoLOL προσε εσαν το κυρος των ονοματων

τους σε έκε'i.'νο τοu συγγραφέα, κολακεύοντας άκόμα περLσ­

σότερο το σύγγραμμα), ό φLλόσοφος fιταν σε θέσ'Υ) νά ΟLατε(­ νεταL ΟτL ολες OL πLθανες άπορlες, ένστάσεLς Ύι ΟLαφωνlες

εΤχαν φωτLστε'L έπαρκώς, &ν οχL έπLλυθε'L πλ~ρως, καl ΟτL

μετά βlας θά μποροϋσαν νά άνακαλυφθοϋν περLσσότερες. 6 Με τον τρόπο αύτο το άρχLκΟ κε(μενο πενταπλασLάστ'Υ)Κε

σε εκτασ'Υ) καl, πολu περLσσότερο άπο εργο ένος μεμονωμέ­ νου στοχαστη, έμφανLζόταν πλέον ώς ~ προβλ'Υ)ματLκ~ μLiiς όλόκλ'Υ)ρ'Υ)ς έποχ'ijς.

Ό πρώτος στόχος, ~ &λωσ'Υ) τών φLλοσοφLκών σαλονLών,

εΤχε στεφθε'L με πλ~ρ'Υ) έπLτυχlα. 'Απέμενε το λεπτότερο ζf;­ τημα τΟU προσεταφLσμοu τών ΠΟλLτLΚών καl έκΚλ'Υ)σLαστL­

κών άρχων. Ό Ντεκάρτ σκέφτ'Υ)Κε στο σ'Υ)με'Lο αύτο ΟτL ~ έπlσ'Υ)μ'Υ) έπLοοκLμασlα τών θεολόγων της ΣορβόνVΎJς θά τοϋ έξασφάλLζε άποτελεσματLΚ~ θωράκLσ'Υ) άπέναντL σε κάθε έ­ ΠLΟΟξΟ έχθρό, καθως κcxl τά καλύτερα ΟLαπLστευτ~ρLα άπέ­

ναντL στοuς έκπροσώπους της έξουσίας. ΓLcX τον λόγο αύτο ζ~τφε τη συνορομ~ τοϋ στενοϋ του φίλου, θεολόγου καl μέ­ λους τοϋ τάγματος τοϋ Προσευκτ'Υ)ρlου (Oratoiι·e), πατρος

6.

Βλ. τον Πρόλογο προς τδv άvαγvrvστη (ΑΤ,

VII, 10).


ΠΡΟ.\ΟΙΌΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΓψπLέφ

!1/F:ΤΑΦΡΑΣΗ

(pere Guillaume Gibieuf, 1591-1650), ό όπο'Lος ~τα.ν

κα.θΊJ'(Υ)της στη ΣορβόνVΊ) κα.l έχα.φε μεγά.λης έκτCμψΎJς στοuς θρΎ)σκεuτLκοuς κuκλοuς τοu Πα.ρLσLΟU. ΈπlσΎJς άπέ­

στεLλε μLα. έπLστολ~προς τον κοσμ~τορα. Χα.L τοuς όLόόικτορες της ΣορβόνVΊ)ς, οποu όLεκ~ρuσσε σε ολοuς τοuς τόνοuς οτL σκοπος τοu σuγγρόιμμα.τός τοu όΕ:ν ~τα.ν &λλος άπο την άνόι­ σχεσΎJ της άθε·tα.ς κα.l την uπερόισπLσΎ) της εuλα.βοuς π(στΎJς.

' '

π α.ρα.

'('

'('

I <I ' τα. ' 'λλ επα.'λλ:η λ α. οLα. β ΎJI τLς προσοοκLες τοu ομως, κα.L α.

μα.τα. τοu ΓψπLέφ, OL θεολόγοLτης ΣορβόνVΊJς άντέόρα.σα.ν μΕ: I ψ uχροτΎ)τα.

'

κα.L κα.χuπο

'

\ \

Ψ'Lα., α.ρνοuμενΟL I λ c I τε Lκα. να. αα.νοπΟLΎ)-

σοuν το α.LτΎJμόι τοu. Το κέρόος ποu έμεLνε άπο α.uτη την προσπόιθεLα. ~τα.ν ή έπCόεLξΎJ της νομψοφροσUVΊ)ς ποu άπα.L­ -:-ε'Lτο γLιΧ νιΧ προστα.τεuθε'L ό ΥόLος κα.l νιΧ γα.λοuχΎ)θοuν μΕ: άσφόιλεLα. ο[ tόέες τοu.

* * * Ή πρώτΎJ έκόΟσΎJ των Στοχασμ{vν πρα.γμα.τοποL~θΎ)Χε τον Αϋγοuστο τοu 1641 στο Πα.ρLσL μΕ: έπψέλεLα. τοu Μερσέν, ό όπόLος βρLσκότα.ν σΕ: σuνεχ~ όL' άλλΎJλογρα.φ(α.ς έπα.φ~ μΕ: τον σuγγρα.φέα. γLιΧ τlς τελεuτα.Lες όωρθώσεLς κα.l όLα.σα.φψC­ σεLς. ΠερLελόιμβα.νε, λα.τLνLστC, τοuς έξL Στοχασμούς, τlς

έξL σεφΕ:ς Άντιρρήσεω1' και 'Απαντήσεων κα.θως κα.l τρCα. σuντομα. εtσα.γωγαιΧ κεCμενα.: την 'Επιστολή προς τη Σορ­

βόνVΊJ, ένα.ν πρόλογο τοu σuγγρα.φέα. προς τον άνα.γνώστΎ) κα.l

μLιΧ Σύνοψη των έξL Στοχα.σμων. Ό πλ~ρΎJς τlτλος τΎJς ~τα.ν ΣΤΟΧΑΣ:\ι!ΟΙ ΠΕΡ/ ΤΗΣ ΠΡΩτJfΣΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, δπου dπο­ r)εικνύεται ή ϋπαρξη του Θεοv και ή άθανασία τής ψυχής (MEDJτATIONES DE PRIMA PHILOSOPHIA, in qua Dei existentia et anirrιre iιnπwrtalitas deπwnstratur). Ό λόγος της έπLλογ'ijς

τοu σuγκεκρψένοu τ(τλοu ~τα.ν, οπως πα.ρα.τΎ)ρε'L ό Ντεκάρτ,

07L το σuγγρα.μμα. όΕ:ν πρα.γμα.τεuετα.L «μόνο τον Θεο κα.l την 17


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΙΙΕΡΙ ΤΗΣ ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ψuχ~ ά.λλά:, έν γένεL, ολα. τcΧ πρώτα. πράγματα. ΠΟU μποροuμε

νιΧ γνωρισοuμε ψLλοσοφώντα.ς μΕ: τά:ξ-η». 7 Ό uπ6τLτλος ~ταν κά:πως ιΧνα.κρLβ~ς, SεSομένοu οτL στο σuγγρα.μμα. SΕ:ν ιΧπο~

Ι

"

f

οεLκνuετα.L α.μεσα. Ί) α.

I

-

α.να.σLα. της

ψ

-

'λλ'

uχης, α.

I

f

~

I

α. μονο 'Υ) οLα.κρL-

σ~ τ'Υ)ς cΧΠΟ το σώμα., προτψ~θ'Υ)κε ομως μΕ: το σκεπτLΚΟ οτL θιΧ σuνέβα.λλε στην ιΧπ6σπα.σ'Υ) τΥjς εϋνοLα.ς τΥjς Σορβ6νν'Υ)ς. Στο έξώφuλλο uπΊjρχε έπισ'Υ)ς -ή ενSεLξ'ΥJ «μετa Προνομίcw καi 'Επιδοκιμασίας τών Διδακτόρων»

(cum Pήvilegio et Approbatione Doctorum). Το Προνόμιο ~ταν -ή χορ'Υ)γοuμεν'Υ) ' \ τον \ β α.σL λ Lα.\ της - Γ α.λλ'Lα.ς α.οεLα. ,, ~ " "' " \ της - οποLα.ς ' α.πο εκοοσ'Υ)ς, δLα. I

SLεuθετείτο έπισ'Υ)ς το ζ~τημα. τών έκSοτLκών SLκα.Lωμά:των. 8 το Προνόμιο α.ύτο εΙχε πρά:γμα.τL χορ'Υ)γ'Υ)θεί, SΕ:ν σuνέβα.Lνε ομως το ί:Sω μΕ: την 'Επιδοκιμασία τrvν Διδακτόρων τΥjς / Σ ορ β ονν'Υ)ς

<

f

I

>

"

'Υ) οποLα., οπως εLπω

I

'<''

~'θ

'Υ)Κε πα.ρα.πα.νω, οεν σο

'Υ)Κε

ποτέ. Αίτια. τΥjς ιΧνα.κριβεLα.ς α.ύτΥjς ~ταν ο;:ι ό ΝτεκιΧρτ κα.f. ό ΜερσΕ:ν εΙχα.ν προεξοφλ~σεL την ιΧπ6φα.ση τΥjς Σορβ6νν'Υ)ς και, πεπεLσμένΟL ΟτL θιΧ λά:μβα.να.ν θε;:ιχ~ cΧΠά:ντψ'Υ) Εστω Κα.L την τελεuτα.ια. στLγμ~, τuπωσα.ν την ενSεLξ'Υ) κα.f. πα.ρέSωσα.ν το

βLβλιο στην κuκλοφορια. χωρf.ς νιΧ την Εχοuν λά:βεL πρα.γμα.­ τLκά:. Αύτη -ή πα.ρα.χά:ρα.ξ'Υ) SΕ:ν Sωρθώθηκε πα.ριΧ στf.ς έπ6με­ νες έκS6σεLς.

ΜετιΧ την εκSοσ~ τοuς,

OL Στοχασμοi γνώρLσα.ν τα.χεια.

κα.f. εύρεια. SLά:Soσ'Y) στη Γα.λλια., ιΧλλιΧ ~ταν πολu Μσκολο νιΧ SLα.σχισοuν τιΧ σuνορα. κα.f. νιΧ φτά:σοuν στf.ς &λλες χώρες.

ΕΙνα.L ένSεLΚτLΚΟ οτL τον 'Ια.νοuά:ρω τοu 1642 ό LSLoς ό Ντε­ κιΧρτ SΕ:ν εΙχε λά:βεL ιΧκ6μα. ιΧντιτuπο τοu βLβλιοu. "ΕτσL κρι­ θηκε ιΧνα.γκα.ια. μLιΧ Sεuτερ'Υ) εκSοσ'Υ), -ή όποια. Ελα.βε χώρα. τον Μά:Lο τοu 1642 στο ,, Άμστερνταμ. Αύτη εΙνα.L ΠLΟ ιΧξL6πLστ'Υ)

7. 8.

Προς Μερσέv,

Νοεμβριοu

Βλ. ΑΤ,

ΙΧ,

ll VII, 448·

245. 18

1640

(ΑΤ,

Ill, 239}.


ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΜΕΤΑΦΡΑ2.:Η

άπο την πρώτη, άφ' ένος επειοη έγινε μΕ: βάση το ϊοιο το zεφ6γραφο καΙ. οχι άπο άντίγραφο, καΙ. άφ' έτέρου επειοη ό ϊοιος ό φιλ6σοφος χατοιχοuσε κοντά χαl. μποροuσε νά παρα­

κολουθεΊ: τΙ. ς εργασίες. Ό τίτλος αύτη τη φορά ~ταν τροπο­ ποιημένος επl. το όρθ6τερον σέ: ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ Περ[ Τής Πρόπης ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, στοvς όποίους aποδεικνύονται ή{)...

παρξη τού Θεού και ή διάκριση τής aνθρrvπινης ψυχής aπο το σώμα (MEDirAriONES

De Prima PHILOSOPHIA, in quibus Dei exίstentia et animre humanre α corpore dίstinctio demonstrantur)- άφοu ~ ύπ6θεσΊ) της Σορβ6ννΊ)ς εΙχε πλέον χαθεϊ, οΕ:ν uπΎjρχε λ6γος νά οιατηρΊ)θέϊ ~ άναχρίβεια τοu άρχιχοu

'

'λου. 'Ε πισΊ)ς, '

υποτιτ

περιε

λ'αμ β ανε

'

"β"' σομΊ)

μια ε

ΠιΕ:ρ Μπουρντέν (Pieπe

''Α ντιρ-

σεφα

ρήσεων, οί όπΟιες στάλθΊ)χαν τον 'Ιανουάριο τοu

1642 άπο τον

Bourdin, 1595-1653), χαθΊ)ΎΊ)τη μα­

θΊ)ματιχων στο Κλερμ6ν, κολέγιο των 'ΙΊ)σΟυιτων στο Παρί­

σι. Ό ΜπουρντΕ:ν εΙ χε επιτεθεΊ: 1ιοη στην χαρτεσιανΎι φυσιχη σΕ: ενα γραπτο μΕ: τίτλο 'Αψιμαχία (Velitatio), οί οΕ: 'Αντιρρή­

σεις του ~ταν μαχρ6συρτες καΙ. τ6σο fΧστοχες χαl. χαχ6βουλες ωστε άποχαροίωσαν τον Ντεκάρτ πού, εχοντας διατελέσει μαθΊJτης των Ίψουιτων, ύπολ6γιζε άρχιχά στην ύποστ~ριζΊJ

1ι, &ν μ~ τι fΧλλο, στην άνοχ~ τους. Στην περίπτωσΊJ αύτη ό φιλ6σοφος οΕ:ν άρχέστηχε στη σύνταζΊ) των, επίσΊ)ς μαχρο­ σχελων, 'Έβδομων 'Απαντήσεων, άλλά άπέστειλε επίσΊ)ς

μιά λεπτομερέστατΊ) επιστολη στον προχαθ~μενο τοu τάγ­ ματος στο Παρίσι πατέρα Ντινέ (pere Jacques Dinet, 15841653), οπου ει;-ηρε τον θεοσεβη χαραχτ~ρα της φιλοσοφίας του, άπαντοuσε στl.ς εναντίον του επιχρίσεις, οιαμαρτυρ6ταν γιά τη συμπεριφορά τοu ΜπουρντΕ:ν χαl. εζιστοροuσε τl.ς οια­

μάχες του μΕ: τοuς προτεστάντες θεολ6γους της Όλλανοίας. 9

9. Ό ΝτεχιΧρτ σuναντ~θ-fJΧΕ με τον ΜποuρντΕ:ν το 1644 καΙ.


ΣΤ Ο Χ Α

L: i\1

Ο

I 11

!Ξ: Ρ

I

Τ Η Σ Π Ρ ΩΤ Η Σ Φ

Ο

L:

Ο Φ

I Α L:

Αύτη ~ έπιστολ~ συμπεριελ~φθΎJ έπίσΎJς στη δεύτερΎJ fκδοσ'ΥJ. 'Όπως έπισ'Υ]μάνθ'Υ]κε παραπάνω, ο[ Στοχασμοi γράφτ'Υ]­

καν ιΧρχ_ικιΧ γιιΧ ενα περιορισμένο κοινό, τοuς λογίους ποu γνώριζαν τη λατινικ~ γλώσσα καl διέθεταν φιλοσοφικ~ παι­ δεία, γρ~γορα ομως ξεπέρασαν αύτο τον κύκλο κερδίζοντας ολο καl περισσότερους ά.ναγνωστες, κυρίως μεταξu οσων οΕ:ν ιΧσπάζονταν τη σχ_ολαστικ~ φιλοσοφία. Αύτο κατέστ'Υ]σε εύ­ κταία ,η μετάφρασ~ τους στιΧ γαλλικά. Ό ϊδιος ό ΝτεκιΧρτ ούδέποτε μετέφρασε fργο του. Ό πρωτος μεταφραστης των

Στοχασμ(vν ~ταν ό δούκας τοu Luynes ΣιΧρλ ντ' 'Αλμπέρ

(Charles d'Albert, duc de Luynes, 1620-1690), ό όποΊ:ος έκπό­ ν'Υ]σε, ~δΎJ το 1642, μιιΧ ά.πόδοσ'ΥJ τοu κύριου σώματος τοu fργου. 'Ακολουθ~θψε ά.μέσως ά.πο τον Κλωντ Κλερσελιέ

(Claude Clerselier, 1614-1684), ό όποτος το μετέφρασε όλό­ Κλ'Υ]ρο. ,Αμφότεροι γνωρίστ'Υ]Καν με τον ΝτεκιΧρτ στο Παρίσι έπ' εύκαιρίq: τοu ταξιδιοu ποu πραγματοποί'Υ]σε ό τελευταΊ:ος στη Γαλλία το 1644. Ό φιλόσοφος έπικρότψε την πρωτο­ βουλία τους, ά.ναγνώρισε την ποιότψα της δουλειiΧς τους καl

τοuς παρότρυνε νιΧ προχ_ωρ~σουν στην έκτύπωσ'Υ], ά.ναθέτο­ ντας μάλιστα στον πρεσβύτερο την έπψέλεια. Άποφασί­

στ'ΥJκε ομως ~ διαίρεσ'Υ] τοu fργου: ~ μετάφρασ'Υ] των εξι Στοχασμ(iJν θιΧ ~ταν τοu

de Luynes, ένω των ,ΑντιρρΊ]σεων

καi 'Απαντήσεων, τοu Κλερσελιέ. ΚατιΧ τη διάρκεια των έπόμενων μψων, ό φιλόσοφος ·f]λεγξε αύτοπροσώπως τlς μεταφράσεις αύτές, έκμεταλλευόμενος συνάμα την εuκαιρία

συμψιλιώθΎJΚΕ μαζί του. Q[ 'IΎJσουίτες ώστόσο Εξαχολο(ιθψαν να

τον Ε:zθρεuονται χαί, μετα τον θάνατό του, ύποχίνΎJσαν την εγγpα­ φΎ; των εpγων του στον Κατάλογο aπαγορευμένων βιβλίων τϊjς ΚαθολιχΎjς ΈχχλΎJσίας. 20


l!ΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

για να βελτιώσει το κείμενο καl να παρεμβάλει κάποιες

μικροαλλαγΕ:ς καl προσθΊ]κες. 10 'Έτσι γεννήθψε ή γαλλικ~ εκδοχ~ των Στοχασμrvν. Ή πρώτη εκδοσή της εγινε το 1647 στο Παρίσι, μΕ: επι­ μέλεια τοu Κλερσελιέ, uπο τον τίτλο ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟΙ ΣΤΟΧΑ­ Σ.1101, άπτόμενοι ηjς πρrvτης φιλοσοφίας, στοvς όποίους

aποδεικνύονται, ή ϋπαρξη τού Θεού καi

1] πραγματικiι

διά­

κριση μεταξv τής ψυχής καi τού σrvματος τού aνθρrlιπου

(MEDirAτJONS METAPHYSIQUES, touchant la prenιiere plιiwso­ plιie,

dans lesquelles l'existence de Dieu, et la di.5tinction reelle entre l'ame et le corps de l'homme, sont demontrees). 01 βα­ σικΕ:ς διαφορές της σΕ: σχέσrι μΕ: τlς προrιγοuμενες εκδόσεις

εΙναι τρεις. Ό Πρόλογος τοu σuγγραφέα άντικαταστάθrικε Υ.πο Ιlνα Σημείωμα τοu εκδότrι προς τον άναγνώστrι· ή sβδο­ μΊJ σειρα 'Αντιρρήσεων καi 'Απαντήσεων άπαλείφθrικε· καl προστέθrικε μια επιστολ~ προς τον Κλερσελιέ, ή 'Ε-:τιστολi) ΕΠt τrvν iνστάσεωιι

(Lettre sur les instances), οποu ό ΝτεκιΧρτ

άπαντα στο εργο Μεταcμυσικi) διερε1!νηση (Disquisitio meta-

plιysica), το όποιο εΙχε δημοσιεuθει εν τω μεταξu άπο τον Γκασσέν7ι ώς άνταπάντ-ψΊJ στlς Πέμπτες 'Απω,τήσεις.

Αuτη ~ταν καl ή τελεuταία εκδοσrι 7ciJν Στοχασ,ιιώιι ποu εΙδε -:ο φως της δrιμοσιότψας ζωντος τοu φιλοσόφοu.

Η ΠΑΡΟΎ'ΣΑ ~ΙΕΊΊ\ΦΡΑΣΗ

'Η 1οιομορφία των Στοχασμώ1Ι εγκειται στο γεγονος οτι δΕ:ν παραδίδονται σΕ: Ιlνα μόνο πρωτότuπο κείμενο άλλιl σΕ: δύο,

το λατινικΌ καl το γαλλικό, τα όποια θεωροuνται εζίσοu

10. Βλ. το εtσαγωγιχο GΎ)μεtωμα της γαλλιχ'ης εχδοσΎ)ς, το όποιο επιγράφεται: Ό iκδότης ~ρος τr!ι• ιΊ.ιιαγιιrίιστη (ΑΤ, ΙΧ, 1-3). 21


L:TOXAΣMOI

ΙΙΕΡΙ ΤΗΣ

IJPΩTHL: ΦΙΛΟΣΟΦΙΛL:

έ:γχ.uρα. Άπο τη στιγμ~ ομως ποu το δεύτερο δεν άποτελεΤ πιστη άπόδοσ'f) τοu πρώτοu, με σuνέπεια να μ~ν μποροuν να

ταuτιστοuν άπολUτως ~ να σuγχωνεuθοuν σε ενα μόνο, ~ μετάφρασ'f) πρέπει να σηριχθει άναγχ.αστιχ.α στο ενα άπο τα δύο, όπότε τίθεται το ζήημα της επιλογΎ)ς. Έχ. πρώτ'f)ς "ψ

ο

I

εως, το χα

θ'

f

f

I

I

<1-

f

λ

ενα φαινεται προιχ.ισμενο με τα σιχ.α τοu π

εο-

νεχ.τήματα: το πρωτο εκφράζει το αuθεντιχ.ο πνεuμα χ.αl γράμμα τοu φιλοσόφοu, ενω το δεύτερο εχει μεν δεχθετ την παρέμβασ'f) το\J μεταφραστfj, άλλα ελέγχθ'f)Χ.ε προσωπιχ.α

άπο τον σuγγραφέα χ.αl φέρει προσθΎjχ.ες προερχόμενες άπο το χέρι τοu. Παρα ταuτα, μια προσεχτικότερη εξέτασ'f/ διαλύει γρfr

γορα κάθε άμφιταλάντεuση, άποχ.αλUπτοντας τα σοβαρα μειονεκτήματα τfjς γαλλιχ.Ύjς εχ.δοχΎjς, τα όποϊα δεν άντι­ σταθμίζονται άπο το πλεονέκτημα των διεuχ.ρινιστιχ.ων προ­

σθ'f)χ.ων. Ή εχ.δοχ~ αuτη πράγματι δεν άποδίδει με τη οέ­ οuσα άχ.ρίβεια χ.αl πιστότητα το πρωτότuπο, όρισμένες φο­

ρες μάλιστα το παραποιεΊ:, εΙναι πιο άσαφ~ς χ.αl δuσανάγνω­ στ'f), ενω το πλΎjθος των προσθ'f)χ.ων άλλοιώνει τη ρο~ τοu λόγοu προκαλώντας σuχ.να τη σuσχ.ότισ'f) μίΧλλον παρα τον

φωτισμο τοu νοήματος. 'Απο την Cι.λλ'f/ πλεuρά, ~ λατινιχ.~

εχ.δοχ.~ οχι μόνο άπορρέει γνησιότερα άπο τον Ι.'διο τον σuγ­ γραφέα, άλλα εlναι χ.αl πιο λιτή, διαu~ς χ.αl χ.αταλ'f)Πτή. Γι' αuτο Cι.λλωστε ολες οί έ:γχ.ρι.τες ξένες μεταφράσεις εχ.πο­

νοuνται με βάσ'f) αuτήν, ενω χ.αl στην !.'δια τη γενέτειρα τοu Ντεχ.αρτ το γαλλιχ.ο κείμενο δεν εκδίδεται ποτέ, στlς φρο­

ντισμένες εκδόσεις, χωρlς την παράπλεuρ'f/ δ'f)μοσίεuσ'f/ τοu λατινιχ.οu. Πέραν τούτοu, άχ.όμα χ.αl οί 'ίδιοι οί Γάλλοι Cι.ρχ.ι­ σαν τελεuταϊα να άναγνωρίζοuν οτι οί παρεκκλίσεις, οί ά­

ναχ.ρίβειες χ.αl οί άσάφειες τfjς γαλλιχ.Ύjς άπόδοσ'f)ς εlναι τέτοιες χ.αl τόσες ωστε θέτοuν τον Γ άλλο άναγνώστη σε 22


ΠΡΟΛΟΓΟL

LTHI'\

ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΜΕΊΆΦΡΑΣΗ

μειονεκτικ-fι θέση καt καθιστοuν ά.ναγκαία μια νέα μετάφρα­

ση τoiJ πρωτοτύπου στα γαλλικά. 11 Για τοuς παραπάνω λόγους προκρίθηκε καt στην παρού­

σα περίπτωση το λατινικο κείμενο. Έπειa.η ομως θα ~ταν κρίμα να χ.αθοuν τα όφέλη της γαλλικΥ;ς έκaοχ.Υ;ς, ά.κολουθή­

θηκε και έaω ~ πάγια aιεθν-Ιjς τακτικ-fι της παράθεσης σέ uποσημειώσεις των χωρίων ποu ά.ποκλίνουν αίσθψα ά.πο το λατινικο 'η βοηθοuν στην ά.ποσαφήνισή του. Μέ τον τρόπο αύτο ά.ξιοποιοuνται οί ά.ρετές και των aύο έκaοχ.ων: ~ aιαύ­ γεια της λατινικΥ;ς μέ τtς aιευκρινίσεις της γαλλικΥ;ς. 'Όσον

άφορα τον τίτλο, ~ έπιλογΥj της λατινικΥ;ς έκaοχ.Υ;ς έπέβαλε αύτομάτως τον τίτλο των λατινικων έκaόσεων (ΣΤΟΧΑΣΜΟ/

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ), καt οχ_ι των γαλλικων (ΜΕΤΑΦΥΣΙΙ<Ο/ ΣΤΟΧΑΣ.rvΙΟΙ). Ώς ύπότιτλος προτιμήθηκε

έκεlνος της aεύτερης λατι νικΥ;ς εκaοσης, έπειa.η έκφράζει &.κριβέστερα τη βούληση τοu συγγραφέα και το περιεχόμενο τοu βιβλίου.

Ή παρούσα εκaοση ομως περιλαμβάνει μόνο το κύριο σωμα τοu εργου, aηλαa.η τοuς εξι Στοχασμούς, χ_ωρtς τtς έπτα σειρές 'Αντιρρήσεων καi 'Απαντήσεων καt τtς Έπιστο

' λ ες

που επισυναφ θ ηκαν στη συνεχ_εια.

' '

'

'

'

'Η ε"λλ ει ψ η

' '

αυτη

όφείλεται στη μεγάλη εκταση τοu συμπληρωματικοu τμή­ ματος, ποu φτάνει το έξαπλάσιο τοu κύριου εργου - ίaίως οί

ll. Βλ Jean-Maήe Beyssade χ.αt Michelle Beyssade, «Des Meditations mitaphysiques aux Meditations de philosophie premiere. Pourquoi retraduire Descartes?» στο βιβλίο τοu Jean-Maήe Beyssade, Etudes sur Descartes, Seuil, Παρίσι 2001, σ. 105-124. Ή νέα γαλλιχ.~ μετάφρασΊ) τών Στοχασμu)ν πραγματοποι~θΊJΧΕ

ιΧπο τη

Michelle Beyssade: Rene Descartes, Meditations Παρίσι 1990.

siques, Livre de poche,

23

mitαphy­


~ΤΟΧΑΣ.\-1 Ο Ι

!Ι Ε ρ Ι Τ Η~ ΙΙ ι> ΩΤ Η~ Φ lλΟΣΟΦ Ι Α~

Άvτιρρήσεις του Γχ.ασσέντL καΙ. του Μποuρντεν εlναL -;όσο σχοLνοτενε'Lς ωστε ΟcΠΟτελουν ΟcΠΟ μόνες τοuς όλ6χ.λΥ)ρα βL­ βλία. 'ΕπLπλέον, το ένSLαψέρον ποu παροuσLάζοuν γLΟι τον

σύγχ.ρονο όιναγνώστΥJ εlναL άνLσο: πολλΟι τμ~ματα εlναL όι­ νεχ.τίμψα καΙ. σuμβάλλοuν τΟι μέγLστα στην χ.ατανόΥJσΥJ τ'Υjς χ.αρτεσLανΥjς μεταψUσLΚΊ')ς, ΠΟλλΟc άλλα ομως έπLχ.εντρώνοuν

σε ψLλοσοψLΚΟc ~ θεολογLΚΟc ζ ψ·ήματα ήσσονος σ-ημασίας ΠΟU χ.αταπονουν οχL μόνο τον μέσο σύγχρονο ΟcναγνώστΥJ 0cλλ0c ένίοτε όιχ.όμα καΙ. τον μελετψ~. Έξάλλοu, όιχ.όμα καΙ. στl.ς μείζονες εuρωπα'ίχ.ες γλωσσες, ο[ όπο'Lες ΟcΠεuθύνονταL σε

πολuπλΥJθέστερο καΙ. ΠLΟ έξοLκεLωμένο με την χ.αρτεσLανΥj ψLλοσοφία ΚΟLνό, οί έχ.ΜσεLς των Στοχασιuvν σπανίως πεΙ ,41ιτιρρησεις

I 'λ' λ I > ρL λ αμ β ανοuν ο οχ. Υ)ρες τLς

Ι και

>Λ.

1

rtΠωιτησεις-

σuν~θως περωρίζονταL σε μLOc έπΩωγ~, λLγότερο ~ περLσσό­ τερο έκτε~, των σΥ)μαντLχ.ότερων τμΥ)μάτων. Οί. παραπάνω έπLσΥ)μάνσεLς sεν όιναφουν σε καμία πε­

ρίπ,ωσ'Υj το γεγονος οτL μLOc άρτLα έχ.SοσΥ) όψείλεL νιJι πεpL­ λαμβάνεL όλ6χ.λΥ)ρΟ το έργο χωρl.ς νΟc όιποψαίνεταL έπ). τ'Υjς όιξίας των έπψέροuς τμημάτων τοu. ΠαραμένεL ώστόσο

o-;L

~ όινεξάρτψΥJ έχ.SοσΥJ των εξL Στοχασμ(vν sεν σuνLστiΧ όιχ.ρω­ τΥ)ρLασμο του σuνόλοu, SεSομένοu οτL αuτοl. συντάχθΥ)χ.αν έξαρχΊ')ς ώς πλΊ')ρες, αuτοτελες καi. αuτόνομο έργο. 'ΕπLπλέον αuτος ό SLαχωρLσμος sεν παρεμποSίζεL την έχ.Sοση τ{Δν 'Α­ ντιρρήσεων καi. 'Απαντήσεων σε χωpLστο τόμο η μLOc Sεύτε'λ'οχ.ληροu τοu εργοu· αντL > θ'ετως, την I ' β ρΎ) με,αφραση ο uπο

'

- ''

OYJ-

θii, στον βαθμο ποu έπr.τελε'L7αL έSω μLOc πρώτη όιντψε-;ώ­ πLσΊ) των μεταφραστLχ.ων καΙ. έννοωλογLχ.ων Suσχ.ολLων του χ.εψένοu.

'Ωστόσο έγLνε μLOc μLψΥj έξαίpεσΥJ γLOc ενα σύντομο πόνη1

μα ποu

β

-

I I 'λ Δ I ρLσχ.εταL στο τε ος των ευτερω1ι

,

Λ. I I rtΠαντησεων χ.αL

τr.τλοφορε'LταL ΛΟΓΟΙ, δι.ευθετημέvοι μi γεωμετρικο τρόπο,


ΙΙΙ'ΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ποv τεκμηραvνουιι την ϋπαρξη τοϋ Θεοϋ καi τη διάκριση τfjς

ψυχής aπο το σώμα (RAΠONES, coιpore

Dei exί$tentiam et anirrι<E α dί$tinctionem probantes, more geometrico dί$po..~itre).

Το πόνημα: α:ύτο άντLπροσωπεuεL την πLο σuνοπτLΚΊ], σuνε­

κ-;ικ~ κα:l ψLλό3οξ-η άπόπεφα: του ΝτεκιΧρτ γLιΧ την ίιπα:γω~

της μετα:ψUσLΚΊ')ς στη γεωμετρLΚ~ μέθοaο, ΕκθέτεL aε με περLεΚτLκό, aLα:U~ κα:l aLaα:κτLΚΟ τρόπο τοuς όρLσμοuς των βα:σLκων Ε:ννοLων της πρώτης ψLλοσοφία:ς, τιΧ θεμελLώaη ά­ ξr.6ψα:τά της κα:ί, ίιπο μορφ~ν θεωρημάτων, τιΧ κuρLα: ΕΠLχεL­ ρήμα:τα: γLιΧ την uπα:ρξη του Θεου κα:l τη aLάκρLση της ψuχΊ')ς &.πο το σωμα:. Ή προσάρτησή τοu Ε:όω ίιπο μορφ~ν Πα:ρα:ρ­

τήμα:τος uπα:γορειJθηκε άπο -:-ljν πεποίθηση ΟτL άποτελε'!: ά-

' ,,εργοu.

νεκ-;ιμητο

L

β οη'θ ημα:

\ \

I "λ γLα: την κα:τα:νοηση ο

ou

-

C ') τοu uπο ,oLπou

(Σ' ι ι ι \ ' '' \:.1- t:' τLς uποσημεLωσεLς πα:ρα:πεμπετα:L με την ενοεLι.,η

' ... , α:κο ' λou θ οuμενη I ,. \ 1ογοι α:πο

λ

'

\ ' I τον α:νrχ ογο α:ρL

θ μ ο\ 'Ο ρLσμοu, -

'ΛξLώμα:τος ~ Θεωρήματος.) Π έρα:ν τοuτοu, περLλα:μβάνοντα:L έπίσης τιΧ τρία: προλογL­ ΚcΧ κείμενα: των λα:τLνLκων Ε:κSόσεων: aηλα:a~ ή 'Επιστολ1] προς τον κοσμήτορα: κα:l τοuς aLόάκτορες της Σορβόννης, ό Πρόλογος τοϋ συγγραφέα προς τον aναγvώστη κα:l ή Σ{J­ ιιοψη τΓV1Ι εςι Στοχασμriιν.

0[

ίιποσημεLι~σεLς ποu προσετέθησαν ίιΠΎ)ρετουν ένα:ν τε-

τρα:π λ ο στοχο.

'

I

-

\

π ρωτον, την επLσημα:νση > I \ 'θ κα:L παρα: εση

('ε-

ντοc, ε~σα:γωγLκων με πλάγLα: στοr.χε'!:α:) των όLα:ψοροποLή­

σεων της γα:λλLΚΊ')ς Ε:κaοχΊ')ς ά.πο το λα:τLνLΚΟ πρωτότυπο . .lεuτερον, την πα:ρα:πομπ~ σε πα:ρεμφερΊ') χωρία: οcλλων έρ­ γων του Ντεκάρτ, οχL ομως σuστημα:τLκιΧ στlς Ά1ιτιρρήσεις

καi 'Απαντήσεις, Ε:πεLa~ τέτοLες πα:ρα:πομπες θιΧ Ίιτα:ν ίιπερ­ βολLκιΧ πuκνες κα:l τελLκιΧ στερούμενες πρα:κτLκΊ')ς χρησψό­ τψα:ς. Τρίτον, την ίιπόaεLξη των κεντρLκων άξόνων της κα:ρ­ -:-εσLα:νΊ')ς Ε:πLχεφημα:τολογία:ς. Κα:ί, τέταρτον, την Ε:πεξήγη-


ΣΤΟΧΑΣί\101

ΠΕΡ! ΤΗΣ f!J>ΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ση όρωμένων δυσνόητων σrιμείων ποu θέτουν προβλ~ματα

κατανόψ'ΥJς η έρμηvείας. ΈπειδΊj έπίσrις πολλες φιλοσοφι­ κες sννοιες ποu χρΊ]σψοποιοuνται στοuς Στοχασμοi,ς εlναι γριφώδεις, παραπλανψικες η έντελως ξένες για τον σύγχρο­ νο &ναγvώστΊ], με συνέπεια να καθίσταται &παραίτψΊ] ή στοιχειώδης τουλάχιστον έπεξ~γψ~ τους, δrιμιουργ~θΊ]Κε μια tδιαίτερη ένότψα, τα ΈJΙνοιολογικιΊ. σχόλια, οπου &να­ λύονται στοιχειωδως -διότι μια ίκανΊj διερεύνrισΊJ Θα &παι­ τοuσε όλόκλrιρες πραγματείες- το νόrιμα καt ή καταγωγΊj ολων των ορων ποu συνοδεύονται στο κείμενο &πο αστερίσκο. 'Αρμόζει να έπισημανθετ τέλος οτι μπορεϊ μεν το λατινικο

κείμενο να εlναι πιο λιτο καt πιο διαυγες σε σύγκριση με το γαλλικό, &λλα καt αuτο &κόμα γίνεται συχνα στρυφνο καt

δυσανάγνωστο. 'Αφ' ένός, εlναι σε πολλα σημεϊα uπερβολι­ κα συνθετικο καt έλλειπτικό, uποθέτοντας γvωστες η αuτο­

νόψες sννοιες καt παραδοχές, ποu στην πραγματικότητα

εlναι &σαφεϊς καt άδrιλες, καt +ιταν τέτοιες &κόμα καt για τοuς συγκαφινοuς τοu Ντεκάρτ. 'Αφ' έτέρου, ή μακροπερίο­

δη σύνταξ~ του, οσο καt &ν ύΠΊJρετεϊ τη συλλογιστικΊj συνοχΊj καt αuστηρότψα, το καθιστiΧ σίγουρα δυσπρόσιτο καt δυσ­ νόητο. Ή έναρμόνισΊJ τοu κειμένου με τα σύγχρονα πρότυπα γραφΎjς Θα &παιτοuσε πλ~ρη &ποσύνθεση των φράσεων καt

&νασύνθεσ~ τους &πο την &ρ χ~, παρέμβαση ποu Θα &λλοίωνε οχι μόνο το uφος &λλά, σε μεγάλrι κλίμακα, &κόμα καt τη νοηματικΊj &λλΊJλουχία. Για τον λόγο αuτο &κολουθ~θηκε έδω μια μέση ό06ς: προσαρμογΊj της σύνταξης καt της στίξης στα σrιμερινα πρότυπα, μένοντας ομως οσο το δυνατον έγγύτερα στο πρωτότυπο οuτως ωστε, στο μέτρο τοu δυνατοu, να μ Ίjν αποθαρρύνεται ό &ναγvώστης καt συνάμα να μΊjν προδίδεται ό συγγραφέας.


ΙΊΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ή μετάφρασ'Υ) εγ~νε με βάσ'Υ) τη στερεότUΠΎJ ένοεκάτομ'Υ) ΕΚΟΟσ'Υ) των άπάντων τοu ΝτεκιΧρτ άπο τοuς ΣιΧρλ ΆντιΧμ

καl Πωλ Ταννερύ (Charles Adam et Paul Tannery, fEuvres de Descartes, έκο. Cerf, Παρίσ~ 1897-1909. Έπανέκοοσ'Υ), Vήn/ CNRS, Παρίσ~ 1964-1974. Νέα έ:κοοσ'Υ), 1996). Το λατ~ν~κο πρωτότυπο των Στοχασμrvν περ~έ:χ.ετα~ στον τόμο VII ένω ~ γαλλ~κ~ έκοο:χ.~ στον τόμο IX-1. Ol &ναφορες στην ΕΚΟΟσ'Υ) αuτ-ή, στην όποία παραπέμπουν στη σuντρ~πτ~κ~ τοuς πλειο­ νότψα οί μελετ'Υ)τες τοu Ντεκάρτ, σuντομογραφοuντα~ με τιΧ

&ρ:χ.~κα «ATn &κολοuθούμενα &πο τον &ρ~θμο τόμοu με λα-

,

τ~ν~κα

'

ψ 'Υ)φ~α

' ' '

κα~ τον

'

αρ~ θ μο

σε λ'~ ~uας

' αρα ' β ~κα. '

Γ ~α'

με

'

να

ο~εuκολuνθετ ό έντοπωμος των παραπομπων καl των παρα­ θεμάτων, άναπαρ~:χ.θ'Υ) στο περ~θώρ~ο των σελίδων ~ σελ~­

όαρίθμησ'Υ) αuτης της ΕΚΟΟσ'Υ)ς.

'Άς σ'Υ)με~ωθετ τέλος οτ~ στlς πρωτες Ε:κ06σε~ς ό :χ.ωρ~σμος ......

I

\

~

I

)

I

τοu κειμενοu σε παραγραφοuς '!)ταν ανuπαρκτος

,,

'I)

)

Ι

ασαφ'Υ)ς,

έ:λλε~ψ'Υ) ποu προκάλεσε την παρέμβασ'Υ) τC)ν σύγχ,ρονων Ε:π~­ μελψων. Αuτοί, γ~α νιΧ ο~εuκολύνοuν την &νάγνωσ'ΙJ, :χ.ώρ~σαν το κείμενο άκολοuθώντας τlς Ε:κτιμ~σε~ς τοuς καl κάπο~ες Ε:νοείξε~ς τοu Ντεκάρτ, :χ.ωρlς ομως νιΧ σuμφωνοuν πάντοτε

μεταξύ τοuς οσον άφορ& το πότε μ~α νο'Υ)ματ~Κ~ μεταβολ~ άπα~τεϊ άλλα~ παραγράφου. Ό :χ.ωρ~σμος πο1Ί τ'Υ)ρ~θ'Ι)Κε

Ε:οω εΙνα~ Ε:κεϊνος τΎjς έ:κοοσ'Υ)ς Adam-Tannery.

ΕΥΧΑΡ!Στ!ΕΣ

Εu:χ.αρ~στω τον Κωστη Παπαγ~ώργ'Υ) γ~α τη θερμ~ καl ά­ πλό:χ.ερ'Υ) σuμπαράστασ~ τοu καθ' ολ'Υ) τη ο~άρκε~α της μετάφρασ'Υ)ς.

Τον 'Άρ'Υ) Στuλ~ανοu γ~α την εuγεν~κ~ άνάγνωσ'ΙJ τοu :χ.ε~­ ρογράφοu καl τlς εuστο:χ.ες ύποοείξε~ς τοu. 27


L Τ Ο Χ Α Σ λ! Ο I 11 Ι<; ρ I Τ I I Σ Π ρ Ω Τ Η Σ Φ I Λ Ο Σ Ο Φ I Α Σ

Τον ΙΊωργο ΖωγραφίδΊJ για τtς χρ~σιμες παρατΊJp~­ σεις τοu στο τμ Υjμα των έννοιολογιχ.ων χ.αt μεταφραστιχ.ων σχολίων.


[ 1] ΕΠΙΣΤΟΛΗ

ΠΡΟΣ ΤΗ

ΣΟΡΒΟΝΝΗ


ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΟΦΟΤΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΕΚΛΑΜΠΡΟΤΑΤΟΥΣ ΑΝΔΡΕΣ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΡΙΣΙΟΥ

ΤΟΝ ΚΟΣΜΉΤΟΡΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΕΣ 1

Τ6σο 3ίκα.ως εΙνα.ι ό λ6γος ποu μΕ: ιiιθεr: νΓι.. σiΧς προσφέ­ ρω τοuτο το σuyyρα.μμα. κα.ί, οτα.ν κα.τα.νο~σετε τl.ς

προθέσεις μου, εΙμα.ι σίγουρος οτι Θα. έ:χετε κα.Ι. έσεr:ς l. Ό ΝτεκΟιρτ συνέγραψε την παρούσα έπιστολΎj στην προ­ σπάθειά. του νιΧ ά:ποσπά.σει την εuνοια των καθΊ)yητων θεολογίας της ΣορβόνVΊ)ς. Γι' αύτο έπιχειρεϊ έδω νιΧ προβάλει τη θεοσέβειά. του και νιΧ πείσει οτι οί μελέτες του συμβάλλουν στην ά:ντιμετώ­ πισΊ) της ά:θεtας καt συμβαδίζουν με τtς Γ ραφες καt τtς ά:ποφά.­

σεις της 'ΕκκλΊJσίας. ΠαριΧ τtς προσπάθειες τοu ϊδιου καt των ύποστΊ)ρικτων του, το σχέδιο δεν τελεσφόρφε. Οί θεολόγοι ά:ντι­

μετώπισαν τη νέα φιλοσοφία με δυσπιστία, &ν οχ ι με έχθρότψα, ά:ρνούμενοι τελικιΧ νιΧ παράσχουν τη συγκατά.θεσ~ τους. 'Εντούτοις ό ΝτεκιΧρτ δΊJμοσίευσε τ-'ψ έπιστολfι ώς προλογικο κείμενο των Στοχασμ<iιν, καt μάλιστα σ-:-Υjν πιο περίοπτΊ) θέσΊ), προκειμένου νΟι τονίσει την εύσέβεια τοu συγγράμματος καt νιΧ προ"ίδεά.σει θετικιΧ τοuς πιο συντηρψικοuς ά:ναγνωστες. 'Έτσι ~ παρούσα έπιστολΎj ένσωματώθΊ)κε τελικιΧ στο κύριο τμ'ijμα τοu εργου. 'Ο­ φείλουμε πάντως νιΧ παρατΊ)ρ~σουμε οτι ό σύγχρονος ά:ναγνώστΊ)ς προίδεά.ζεται μίΧλλον ά:ρVΊ)τικιΧ έπειδΊ] ερχεται πρωτα σε έπαψ); με μιιΧ παρωχψέVΊ) διά.στασΊ) της καρτεσιαν'ijς φιλοσοφίας. Ή χρψιμότψα της έπιστολ'ijς, γιΟι έμίΧς σ~μερα, δεν εγκειται τό­

σο στο ρψο περιεχόμενό τΊ)ς οσο σε οσα ύποδηλώνει σχετικιΧ με τ)ιν περ ιpρέουσα ά:τμόσφαιpα έντος της όποίας γενν~θηκαν ο[ Στοχασμοί. 31


}; Τ 0

Χ Α Σ Μ Ο Ι

ΙΙ Ε Ρ Ι Τ Η Σ

11

Ρ Ω ΊΊ1 Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ

\

\

Σ

(

rl Ι ~I λ' > λ'β I I εναν τοσο ο~χαιο ογο να ανα α ετε την υπερασπ~ση

του, ωστε το καλύτερο ποu μπορω νcΧ χάνω έ~ω γ~α νcΧ

το σuστ~σω εΙνα~ νcΧ πω έν ολίγο~ς τί έπε3ίωξα σΕ: >

I

αυτο.

-

''Ε χρ~να παντοτε I ,, "" I Υ I ' Θ οτ~ ουο "ητηματα, περ~ του "εου

χαt περf. της Ψυχfjς, εΙνα~ τcΧ χυρ~ότερα έξ οσων πρέπε~ νcΧ ιΧπο3ε~χνύοντα~ μΕ: τη βο~θε~α τΊjς Φ~λοσοφίας μiiλ­ λον παρcΧ της Θεολογίας. Δ~ότ~, γ~cΧ μiiς τοuς π~στούς,

εΙνα~ ιΧρχετο νcΧ π~στεύουμε μέσω της πίστης οτ~ ή

[2] ιΧνθρώπ~νη ψυχη 3Ε:ν πεθαίνε~ μαζf. μΕ: το σwμα, χα!. οτ~ ό Θεος ύπάρχε~, ιΧλλcΧ 3Ε:ν φαίνετα~ νcΧ μπορουμε νcΧ Ι

\

πε~σουμε

τους

)!

\

)ζ/

\

,.....

απ~στους γ~α την αc,~α της

θ

I

ρησχε~ας,

χα!. rσως οuτε χcΧν τΊjς Ύjθ~χΎjς ιΧρετΊjς, &ν 3Ε:ν τεχμη/ I ' ..... ' ~~ Υ ' I ρ~ωσουμε προηγουμενως εχε~να τα ουο "ητηματα με-

σω του φυσ~χου Λόγου*. Καθως ~ε στη ζωΥj τούτη I

\

προτε~νοντα~

συχνα

μεγα

λ'

υτερες

>

ανταμο~

\

β'

ες

γ~α

\

τ~ς

-

\

λ' θ' χαχ~ες παρα γ~α τ~ ς αρετες, ~ γο~ α προτψουσαν το I

'

ορ

\

θ'ο

\

' ' ' '

\

)

'λ ~μο

απο το ωφε

I

'' ""'

αν οεν φο

β ουνταν -

'

τον

Θ " εο'

' ""'

χα~ οεν

προσ~οχουσαν την &λλη ζω~. Κα!. παρότ~ ιΧληθεύε~ ιΧ­

πολύτως οτ~ πρέπε~ νcΧ Π~στεύουμε στην \JΠαρξη του Θεου, έφόσον ~~Μσχετα~ στ!.ς ΊερΕ:ς ΓραφΕ:ς χαί, τα­ νάπαλ~ν, νcΧ π~στεύουμε στ!.ς ΊερΕ:ς Γραφές, έφόσον

, '

'

""'θ ΊΊχαν απο τον οο

Θ " εοI

(επειοη ' ""'

~ I uωρΊ)μα

' I ';' η π~στη ε~ναι

του Θεου, χαf. μάλ~στα έχε'i.'νο ποu 3ίνε~ τη χάρη γ~cΧ νcΧ π~στέψουμε στcΧ ύπόλο~πα, χαf. συνεπwς μπορεΊ: νcΧ μiiς ς,.ιθ

Ι

'

'

ι 1

\

rl

Ι " εος

οο ηχε επ~σης γ~α να π~στεψουμε οτ~ ο Ι

(

~\

......

\

I

I

ι

ι

υπαρχε~

I

)

,

\

ωστοσο οεν μπορουμε να προτε~νουμε κατ~ τετοιο στους

&π~στους, έπε~~η θcΧ πουν οτ~ εΙνα~ φαυλος κύκλος. Δ~α'

π~στωσα

~\ σε

}/

οχ~

I

μονο

rl

οτ~

β

ε

β

Ι α~ωνετα~

)

\

απο

'

"'

εσας

\

χα~

ιΧπο ολους τοuς &λλους Θεολόγους οτ~ ή uπαρξ η του 32


ΕΠΙΣΤΟΛΗ

Πf'ΟΣ ΤΗ

Σ(Jt>BONNH

Θεου μπορεΊ: ν&. τεκμΎ)ριωθετ μέσω του φυσικου Λόγου,

&.λλ&. κα.Ι. οτι συνάγεται &.πο την Άγία. Γ ρα.φ~ οτι ~

γνώσΎ) του εΙνα.ι πολu εύκολότερΎ) &.πο έκείνψ των 3η­ μωυργΎ)μένων πραγμάτων, κα.Ι. μάλιστα. τόσο εuκολΎ) ωστε οσοι 3Ε:ν την if.χουν ν&. εΙνα.ι ενοχοι. Τουτο κα.τα.­ φα.ίνετα.ι &.πο τ&. έξΎjς λόγια. του κεφ. ΙΓ' τΎjς Σοφίας:

«πάλιν δΕ: ουδ' αvτοt συγγνωστοί- εl γaρ τοσούτον t:σχυσαν εlδέναι, ί'να δύνωνται στοχάσασθαι τον αlώ­

να, τον τούτων δεσπότην Π(JJς τάχιον οvχ εbρον;»2 Κα./. στο κεφ. Α' τΎjς Προς Ρωμαίους έπιστολΎjς λέγεται οτι

'

εινα.ι

,

«αναπο λ' ογητοο>.

,

3 Α' 'θ I ' ' λ'ογια.: υτο ι επισΎ)ς, με τα.

<<διότι το γνωστΌν τού Θεού φανερόν lστιν lν αvτοίς>>,4 φα.ίνετα.ι ν&. ύπο3Ύ)λώνετα.ι οτι ολα. οσα. μπορουν ν&. γίνουν γνωστ&. γι&. τον Θεο μπορουν ν&. κα.τα.aειχθουν μΕ: συλλογισμοuς &.ντλημένους &.πο το raω το πνευμα. μα.ς, κα.Ι. οχι &.πο &.λλου. Γι' α.ύτό, 3Ε:ν θεώρψα. &.λλό'

'

I

τρω να. ερευνησω

\

\

I

με ποων τροπο

...,.

\

I

\

μπορει να. γινει το

πα.ρα.πάνω, κα.Ι. 3ι&. ποιας ό3ου μπορεΊ: ό Θεος ν&. γίνει \

\

I

'

γνωστος με περισσοτερΎ) ευκο \

I

""

'

I

τα. πρα.γμα.τα. του α.ιωνα..

\

λ' β β I > \ ια. κα.ι ε α.LΟτΎ)τα. α.πο

5

2. Σοφία Σολομώντος, ΙΓ', 8-9: «'ΑλλιΧ οuτε αuτοl εΙναι συγχωρ'Υ)τέοι· δι6τι &ν κατ6ρθωσαν νιΧ γνωρίσουν τ6σα wστε νιΧ

μποροuν νιΧ στοχαστοuν τιΧ έγκ6σμια, πως καl ιsεν βρ'Υjκαν ταχύ­ τερα τον κύρι6 τους;η

3. Άποστ6λου Παύλου, Προς Ρωμαίους, Α', 20: «ιχδικαιολ6γ'Υ)τοιη.

4. Άποστ6λου Παύλου, Προς Ρωμαίους, Α', 19: «δι6τι ο,τι εlναι γνωστο γιιΧ τον Θε6, εΙναι φανερο σε αuτούςη.

5. Αuτο ποu έννοεΊ.' ό ΝτεκιΧρτ μιλώντας γιιΧ «πράγματα τοu αίώναη, ε.Ιναι τιΧ πράγματα τοu κ6σμου τούτου, τιΧ έγκ6σμια. 33


};ΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

'Όσο γιcΧ την ψuχ~, πολλοl Ε:χ.ριναν οτι ~ φύσΊJ τΊJς

[3] 8Ε:ν μπορεΊ νcΧ 8ιερεuνΊJθεΊ εuχ.ολα, χ.αl μεριχ.οl μάλιστα 'λ

το

I

-

<

<I

'

μΊ)σαν να ποuν οτι οι αν

θ οuν

<I

οτι

ι

πε

θ

αινει

μα"'ι

ιy

'

1

πωτΊJ uποστΊ)ρι"'ει

το

θ

\

Υ'

I

\

με

.....

το

'

I

ρωπινοι σu

αντι

σωμα,

ετο.

λλ

I

I

ογωμοι πει-

\

ι/

και

I

οτι

ι

(

μονο

ΊJ

• Σ uνοοος ι ~

στοσο,

ΊJ

τοu Λατερανοu, ~ όποία Ε:λαβε χώρα uπο τον Λέοντα Ι', τοuς χ.ατα8ικάζει στην 8ΊJ Σuνε8ρία, χ.αl προστάζει

ρΊJτcΧ τοuς Χριστιανοuς Φιλοσόφοuς νcΧ cΧνασχεuάσοuν τcΧ έπιχεφ~ματά τοuς, χαl νcΧ τεχ.μΊ)ριώσοuν χ.ατcΧ Μ-

'

'λΊJ'θ εια. 6 ναμιν την α

"Ε τσι οεν ~Ι οιστασα ~ι

1 ' λα ι β ω και1 να ανα

αuτο το έγχείρΊ)μα. 'Ε -

πιπ

νοuνται

λ

'C

I

I

,,

'

,

I

I

εον, "'ερω οτι ΊJ αιτια ποu πο Ι

να

πιστε

οuν

ι

rf

οτι

ι

uπαρχει

λλ

Θ

I

,

οι ασε ι

" εος,

β

\

και

-

,

εις αρ-

rl

οτι

,

το

cΧνθρώπινο πνεuμα 8ιαχ.ρίνεται cΧπο το σCψα, 8Ε:ν εΙναι "λλ

α

) \

\

\

rl

λ'

rl

ΊJ απο το γεγονος οτι, οπως

' I I , " ''C μερα μπορεσε να το αποοει"'ει.

'~

\

I

I

ενε, οuοεις μεχρι σΊJ-

Δ'εν

-

'λ σuμφωνω χα θ ο

ou

yι τοuς, α 'λλ' ιy ' θ' '' σχεοον ~~ ''λ οι οι' μα"'ι α νομι"'ω αντι ετως οτι ο

σuλλογισμοl ποu προτάθΊJχ.αν cΧπο μεγάλοuς &ν8ρες έπ'

αuτων των έρωτΊJμάτων Ε:χοuν tσχu cΧπο8είξεων, οταν χ.ατανοοuνται έπαρχ.ως, χα!. πείθομαι οτι μετcΧ βίας θcΧ

μποροuσαν νcΧ βρεθοuν &λλοι ποu νcΧ μ"fιν Ε:χοuν ~aΊJ έφεuρεθεΊ. Έχτψω ώστόσο οτι στη Φιλοσοφία 8Ε:ν μπορεΊ νcΧ προσφερθεΊ τίποτα χρΊJσψότερο cΧπο το νcΧ cΧναζψΊJθοuν κάποτε έπψελως ο[ &ριστοι cΧπο ολοuς

6. Ή πέμπτΎJ οίχοuμενιχ~ σuνο~ος τοu Λατερανοu ~ιεξ~χθΎJ σΕ: ~ώ~εχα σuνε~ρίες ά:πο τον Μάιο τοu 1512 μέχρι τον Μάρτιο τοu

1517. 'Η 8ΎJ σuνε~ρία ελαβε χώρα το 1513, χατέλΎJξε ~Ε: στην χατα~ίΚΎJ τοu ά:βερροίσμοu, σuμφωνα μΕ τον όποϊ:ο ~ ψuχ~ τοu

ά:νθρώπινοu ά:τ6μοu ~Ε:ν εi.ναι ά:θάνατΎJ. 34


ΕΙΙΙΣΤΟΛΗ

Ι

'

\

\

'

αυτους, και να εκτε

ΙΙΡΟΣΤΗ

\

θ"'

I

ΣΟΡΒΟΝΝΗ

'

ουν με τοσΎ) ακpι

\"'

f

εια και οιαυγεια

ί~στε να. εΙναι έφεξΎJς πανθομολογοuμενο οτι συνιστοuν , "' '1: αποοειc,εις.

'

κ αι

,

"'' '

f 7 στους ' ' f τε'λ ος, επεισΎ) ορισμενοι οποωυς

εΙναι γνωστο οτι έπεξεpγάσηκα μι& όρισμέ~ Μέθο3ο

'

για

'

την

, 'λ υσΎ) οποιασοΎ)ΠΟτε ' "'' ουσκο "' λ'ιας

επι

'

στο

"''

πεοω

των έπισημων (Μέθο3ος μΕ:ν ποu 3Ε:ν εΙναι καινοup­

για, έπει3"fι τίποτα 3Ε:ν εΙναι &pχαι6τερο &πο τ"fιν &λ~­ θεια, &λλ& τ"fιν όποία χpψψοποί ψ α μΕ: &ρκετ"fι έπιτυ­ χία &λλοu),8 μοu ζ~τψαν έπίμονα ν& καταπιαστω κα1. ' τα ' παpαπανω ι με '

I

ζ Ύ)τΎ)ματα, ι '' εκρινα \

~I

)

ι ' επι' χpεος μου να

I

χεφΎ)σω κατι στο πεοω αυτο. "Ο

ι

rl

\

ι

'

ι

,τι ομως μποpεσα να επιτυχω, περιεχεται εc, ο ο-

,,

'

' ' I ' π pαγματεια. f ''Ο χι οτι προσπακ λΎ)pου σε τουτΎ) την

θψα να. συλλέξω ολους τοuς συλλογισμοuς ποu μπο­ ροuν ν& πpοσφεpθοuν ώς τεκμ~pια, 3ι6τι κάτι τέτοιο ~\

Ι

\

t/

)

\

ζ/

I

rl

~\

(

Ι

οεν φαινεται να εχει αc,ια παpα μονο οταν οεν υπαpχει f , 'β'β 'λλ'' κανενας αρκετα ε αως α α ανα ζ' Ύ)τΎ)σα μοναχα τους

'

'

7. Ό Ντεχ.οφτ ύπονοε'i:' κυρίως τον κα:ρ8ινάλιο ντε Μπεpύλ, ό όπο'i:'ος τον πα:ρα:κίvφε νrχ &φα:ρμ6σει τη μέθοaό του στη μετα:­ φuσικ~.

8. Ή μέθο8ος α:uτ~ εΙχε πα:ροuσια:στε'i:' το 1637 στον Λόγο περ1 (Discours de la mitfwde) κα:l στrχ τρία: Δοκίμια: ποu

της Μεθόδου

τον σuν68ευα:ν &ν ει<Sει &φα:ρμογών: τη Διοπτρική, τrχ Μετέωρα

χ.α:l τη Γεωμετρία. Ί8ια:ίτερΊJ μεθο8ολογιχ.~ ά:ζία: liχει έπίσΊJς το .Υιμιτελες όψίτυπο Ιiργο Κανόνες γιa τι)ν καθοδήγηση της εvψυί'ας

(Regulre ad directionem ingenii). (ΣτιΧ έλλΊ)νιχ.ιΧ liχει μετα:φρα:στε'i:' ύπο τον τίτλο Κανόνες γιa τiιν καθοδήγηση τού πνεύματος, με­ τάφρα:σΊJ Γ. Δα:ρ8ιώτης, είσα:γω~ Ν. Αuγελής, &χ.8. 'Εγνατία:,

1974. Ή ά:π68οσΊ) τοu οuσια:στιχ.οu ingenium ώς εvψυtα χ.α:l οχι ώς πνεύμα τεχ.μΊ)ριώνετα:ι στο τέλος τοu ά:νrχ χε'i:'ρα:ς βιβλίου, στην έν6τψα: Μεταφραστικa σχόλια.) 35

[4]


ΣTOXAL~IOI

ΠΕΡΙ

ΊΊΙΣ ΙΙΡΩΊΊIL ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Ι \ Ι '' πρωτοuς χ.α.ι χ.uρωuς, ετσι Ι

ι:

π

ι,εις.

β

<

προτεινω

ως

ροσ

ε

β

I

α.ωτα.τες

θ ετω I > I επισΎJς

rl

ωστε το \

χ.α.ι

"'

I

\

\

μω τωρα. να. τοuς

)

I

ενα.ργεστα.τες

>

''

λ

f

~

)

I

α.ποοει-

~I

''

οτι εινα.ι τετοωι ωστε οεν νο-

μίζω να. aνοίγεται στf)ν aνθρώπιVΎJ εuφu"tα. κάποια. &λλΎJ ό3ος 3ια. της όποία.ς θα. μποροuσα.ν ποτΕ: να. aνα.χ.α.λu­ φθοuν καλύτεροι ο 3ιότι ~ σποu3α.ιότψα. της uπόθεσΎJς,

χα./. ~ 3όζα. τοu Θεοu, στljν όποία. aνα.φέροντα.ι ολα. τοuτα., μΕ: aνα.γχ.ά.ζοuν να. μιλ~σω εaω για. τοuς 3ιχ.ούς μοu

9

'

β ε'β α.ωuς μα.ι

I

χ.α.πως πω ε

Ι

>

,

I

,,

ερα. α.πο οσο σuνΎJ Ι

-

Ι

Ι

θ'Υ

ι"ω.

ιy

Μ

I

"

α. οσο

χ.α.ι ενα.ργεις χ.α.ι να. τοuς νομι"ω, οεν πει

ι:

οτι

εu

\

ιy

α.ρμοφuν σε

rιλ

ο

Ι

Ι

ον τον χ.οσμο.

Σ

Ι

Γ

τη

ο-

'

εωμετρια.

εχοuν 3ια.τuπωθεr:, aπο τον Άρχψ~3ΎJ, τον Άπολλώ­ νω, τον Πά.ππο 10 χα./. &λλοuς, πολλοl. σuλλογισμο/. πού, ~\

'

~\

I

I

)

επεισΎJ οεν περιεχοuν τιποτα. α.πο ί;:'

'

I

\

\

I

)

\

λ'

ι:

)~

"'

uτως το οποιο, ισω-

μενο ι,εχωριστα., να. μ ΎJ γινετα.ι ευχ.ο

λ'

f

I

οτα.τα. γνωστο, χα. ι

στο όποΊο τα. έπόμενα. να. μ~ν τα.φιά.ζοuν aχ.ριβwς μΕ: τα. ι: ' ..... χ.α.ι'β'β προΎ]γοuμενα., εκ λ α.μ β' α.νοντα.ι ως ενα.pγεις ε α.ωι

'

>

I

α.πο ο

,

> λλ

οuς α.

>

f

~

I

>

α., επεισΎJ ε~να.ι μα.χ.ροσχ.ε

λ

-

I

>

εις χ.α.ι α.πα.ι-

τοuν Ε:ζα.φετιχ.α. προσεχ.τιχ.~ aνά.γνωσΎJ, 3Ε:ν χ.α.τα.νοοu'

'

' λ'ιγοuς. Μ'ε

' '<:::

ντα.ι πα.ρα. α.πο ει,α.φετικα.

'

,,~

I

τον ισω τροπο,

παρότι Ε:χ.τψω οτι Ε:χ.ε'i:νοι ποu χρφψοποιω εaω lσοιy

στα. θ μι"οuν,

'1

ΎJ

Ιλ

μα.

ιστα.

<

uπερ

β

r

α.ινοuν,

Ι

σε

β

ε

β

ι

α.ωτΎJτα.

χα./. Ε:νά.ργεια. τοuς Γεωμετρικούς, φοβiΧμα.ι οτι 3Ε:ν μπο­ ροuν να. γίνουν Ε:πα.ρχ.ως aντιλΎJπτο/. aπο τον πολu χ.ό-

9. « ... με αναγκάζουν j)(l μιλήσω iδriJ yιrl τΟν έαυτό μου. ο.» 10. Ό Άpχ_ιμ~3ΊJς (287-212 π.Χ.), ό 'Απολλώνιος ό Περγαίος (262-180 π.Χ.) χαl ό Πάππος ό Άλεξαν3ριν0ς (4ος αtώνας μ.Χ.) σuγχαταλέγονται &.νά:μεσα στοuς σποu3αι6τεροuς μαθΊ)ματιχοuς τ'fjς &.pχ_αι6τψας.


ΕΠΙΣΤΟΛΗ

lll'OΣTH

ΣΟl'ΒΟ:'\ΝΗ

σμο, τόσο Ε:πειό~ Ε:πίσΊJς εΤναι μαχροσχελεΤς χα!. Ε:ξαρ­ τωνται ό fνας &.πο τον &λλο, οσο χαί, χuρίως, Ε:πειό~

&.παιτοuν πνεuμα Ε:ντελως Ε:λεUθερο &.πο προχαταλ~ψεις χαl ίχανο να. &.ποχόπτεται εuχολα &.πο τη σuναλλαγ~

\ \

'

με τις αισ

θ' ΊJσεις.

κ

>

I

αι,

ασφα

λ"' ως,

~\ ι: I οεν uπαρχοuν

\

στον

κόσμο περισσότεροι &νθρωποι ίχανο!. γι&. Μεταφuσι­ χΕ:ς σποuόΕ:ς &.πο ο, τι γι&. Γεωμετρικές. 'Αλλ&. ύπάρχει [5]

'

επιπ

λ I

\

εον χαι

'

ΊJ

'ζ-

~

εc,ΊJς

I

Γ

\

οιαφορα:

στη

I

,,

εωμετρια,

οποu

εΤναι χοι~ πεποίθΊJσΊJ οτι σuν~θως όΕ:ν γράφεται τίπο-

,

τα χωρις

β 'β > Ι~ ζ r " I λλ I ε αιΊJ αποοειc,ΊJ, οι απεφοι σφα οuν σuχνο-

τερα Ε:πιόοχψάζοντας ψεuόΊj πράγματα, θέλοντας ν&. Sείξοuν οτι τα. χατανοοuν, παρ&. &.πορρίπτοντας &.λΊJθΊj·

' -

ενω

\

στη

φ λ ι

Ι

'

οσοφια,

αντι

θ'

ετως,

ι

rl

οποu

πιστεuεται

tl

οτι

όΕ:ν ύπάρχει τίποτα ποu ν&. μ~ν εΤναι &.μφιλεγόμενο,

,

' λ ιγοι

Υ

-

'λ 'θ

\

ανα._,ΊJτοuν την α ΊJ

\

εια,

χαι

πο

λ'

u

I

περισσοτεροι

θΊ]ρεuοuν φ~μΊ] εuφuων &.νθρώπων τολμώντας να. πολε/

\

)/

,....

)

I

μΊ]σοuν τα αριστα των αριστων.

ll

Γι' αuτό, Ε:πειό~ οί συλλογισμοί μοu &.φοροuν τη

Φιλοσοφία, οσο ισχuρο!. χα!. &ν εΤναι, όΕ:ν Ε:λπίζω οτι \ θα

\

με

β

ΟΊJ

θ Ι

>

\

I

I

Υ)σοuν να επιτuχω τιποτα αc,ω

\\

\1' \

ογο αν οεν

Ε:πιχοuρΊ]θω &.πο την ΧΊJόεμονία σας. Τόσο μεγάλΊJ εΤναι ·ή Ε:χτίμψΊJ ποu ύπάρχει στο πνεuμα ολων γι&. τη Σ χολ~ σας, χα!. τόσΊJ ~ αuθεντία του ονόματος της ΣορβόνVΊJς, α

ωστε "

ιΕ

'

χαμια \

ι

ι

'

ταφεια,

'

μετα τις \

rl

ι:

~

ι

'

ιερες Ι

Σ

ι~

uνοοοuς, \

y

\:''

οεν

I

εγινε ποτε τοσο πιστεuτη οσο ΊJ οιχ.ΊJ σας σε '->ΊJτΊ]ματα

πίστης χα!. στην &.νθρώπιVΊJ φιλοσοφία Ε:πίσΊJς, Ε:χτι-

ll. (( ... Καl μάλιστα Πολλοί, θέλΟJΙΠlς νa aΠΟΚτήσΟVJΙ ψήμη lσχvψVJI Πνευμάτων, δl:ν ΚαταγίνΟJ•τat μf τίποτα aλλο aΠΟ τΟ νa πολεμπϋν dλαζονικa τiς πιrl φανερl:ς aλήθειες)).

37


~ΤΟΧΑΣΜΟΙ

Ιf

-

μαται οτι που

θ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ

\

~\

ι:

ΠΡΩΤΗ~ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ~

I

a

I

ενα οεν υπαρχει περισσοτερ'Υ)

Ι

ιαυγεια

καf. στερε6τΎ)τα, οuτε περισσ6τερ'Υ) άκεραι6τΎ)τα καf.

'

στις

κατα

β α'λ ετε

σοφια,

ωστε,

'

,

'

εκφερομενες

'

,,

'

να

να. 8ιορθωθετ άπο σiiς" 8ι6τι, άναλο-

f

'

,

οχι μονο την αν

'

Δ εχθ' ειτε λοιπον

f '"" ' ' f καποια φροντωα για τουτο το συγγραμμα

EV πρ(!Jτοις,

f γι ζ ομενος

'

κρισεις.

θ

,

f , 'λ λλ' ρωπιν'Υ) ατε εια α α πρω-

,

'θ ειαf μου, οεν ""' ' "" β ε β αιωσω f τιστως την αμα μπορω να οια

οτι 8Ε:ν περιέχει πλάνες. 'Έπειτα, να. προστεθοuν, να.

περατωθοuν κα!. να. 8ιευκρινιστοuν οσα λείπουν, εΙναι

~μιτελΊj ~ χρειάζονται περισσ6τερ'Υ) &ξ~γψΎ), είτε άπο &σiiς τοuς ί8ιους, ~ έ:στω άπο &μένα, σuμφωνα μΕ: τ!.ς νουθεσίες σας. Καί, τέλος, άφοu ο[ συλλογισμο!. ποu I

περιεχονται

\

σε

'

Ι

αυτο,

\

και

ι:

οι

.-..

ι:

Ι

οποιοι τεκμ'Υ)ριωνουν

tl

οτι

uπάρχει Θεος κα!. οτι το πνεuμα εΙναι άλλο άπο το σωμα, θιΧ έ:χουν άρθετ στη 8ιαuγεια ποu εΙμαι πεπει-

[6] σμένος οτι μποροuν να. άρθοuν, έ:τσι ωστε να. εκλαμβά­ νονται ώς άκριβέστατες άπο8είξεις, θελΎjστε νιΧ 8ιακ'Υ)­

ρuξετε καr. να. μαρτυρ~σετε a'Υ)μοσίως αuτο το γεγον6ς. ''Α ν

"λ α

'

γινουν ο

' '

αυτα,

λ'εγω, οεν ~'

'

αμφι

β α'λλ ω

''

''λ ες

οτι ο

'

οι

πλάνες ποu uπΎjρξαν ποτ€: περ!. αuτων των &ρωημάτων θα. &ξαλειφθοuν σuντομα άπο το άνθρώπινο πνεuμα. Ή

ί8ια ~ άλ~θεια θα. κάνει εuκολα τοuς uπ6λοιπους εu­ φυετς κα!. μορφωμένους άνθρώπους νιΧ προσυπογράψουν την κρlσΎJ σας. Ή αuθεντία σας θιΧ κάνει τοuς 'Άθεους,

ποu εΙναι συ~θως ~μψαθετς μiiλλον παρα. εuφυετς κα!. , , , λ 'Ψ λ , μορφωμενοι, να εγκατα ει ουν το πνευμα αντι ογιας

,

-

,

τους, κα!. να. uπερασπιστοuν ίσως κα!. ο[ ί8ιοι, για. να. μ~

φανεΊ οτι 8Ε:ν τοuς κατανοοuν, συλλογισμοuς ποu θιΧ ζ

f

,,

c,ερουν οτι

λ

αμ

β

f

'

,

~

'<:'

,

'

''λ

ανονται ως αποοειc,εις απο ο

,,

ους οσοι

εΙναι προικισμένοι μΕ: εuφυ·tα. Καί, τέλος, ολοι ο[ uπ6-


ΕΠΙΣΤΟΛΗ

ΓΙΡΟΣΤΗ

ΣΟΡΒΟΝΝΗ

,,

, 'Ψ λ , , , , λοιποι θ α. πιστε ουν ευκο α. σε τοσες μα.ρτυριες, κα.ι

'" \

ουσεις

π λ' εον

\

'

στον κοσμο

θ'α.

\ α.μφισ , β ητησει '

το λ μα. να.

-

την ~πα.ρξη τοu Θεοu, ~ την πρα.γμα.τικ-1] οιάκριση τΎjς ανθρώπινης ψυχΥjς απο το σωμα.. ΈσεΊ:ς, με τη μονα.­ οιχ.-1] σοφία. ποu σα.ς οια.κρίνει, μπορεΊ.'τε να. εκτψ~σετε

καλύτερα. απο ολους πόση Θα. ~τα.ν ~ χρησιμότητα. κάτι τέτοιου. 'Αλλα. Θα. ~τα.ν ανάρμοστο να. συνεχίσω εοω να. συστ~νω την ύπόθεση του Θεοu κα.l της Θρησκείας σε σiΧς, ποu ~σα.στα.ν πάντοτε ό μέγιστος στυλοβάτης τΎjς

Κα.θολικΎjς Έκκλησία.ς. 12

12. 'Η γαλλικ)j έχ.3οχ~ κλείνει μέ 71] φράση: « 'Αλλd θd ήταν aνάρμοστο νd συστήνω περισσότερο την ύπόθ<ση τοv Θεου καi

τής Θρησκείας σε εκείνους ποv ήτω' πάντοτε ο[ πιο στέρεοι στυλοβάτες τους».

39


[ 7] ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ

1

l. Ό παρwν Πρόλογος περιλαμβάνεται μόνο στlς λατινιχΕ:ς έχΜσεις. Στη γαλλιχΎι Ιfχl>οση τοu 1647 &νηχαταστάθηχε &πο !fνα σημε1ωμα τοu έχl>ότΊ) προς τον &ναγνώστη, οποu έξηγεϊ:ται π&'Jς

χαl γιατt μεταφράστηκε το ifpγo στιΧ γαλλικά.


'Έθ~ξα ~όΎJ Ε:ν ολι γο~ς τιΧ Ε:ρωτ~ματα του Θεου χ.αλ του ιΧνθρώπ~νου πνεύματος 2 στ/j ΔιατριβΎ; περi τής Μεθά2. Ή γαλλιχ.Ύ; έκδοχΎ; φέρει: (( ... τιi ερωτήματα τού Θεού καi της aνθρώπινης ψυχής». Αύτη ή διαφοροποίηση έπαναλαμβάνεται σuχνα. σε ολο το uπόλοιπο έ:ργο χωρlς ομως να. !!.χει &ξιοσημείωτη βαρuτητα. Ό Ντεκα.ρτ &ναφέρεται στη διαφορα. τοu πνεύματος

(mens) &πο την ψuχη (anima) στο &κόλοuθο &πόσπασμα: (( Έπειδη ϊσως ο1 πρwτοι ιΧνθρωποι δΕ:ν διέκριναν μέσα μας έκείνη την &ρχη δ ι α. τ'ijς όποίας τρεφόμαστε, &ναπτuσσόμαστε καl δ ιενεργοuμε χωρlς καμια. σκέψη ολα τα. uπόλοιπα ποu έ:χοuμε &πο κοινοu μΕ: τα. κτήνη &πο αύτη δια. τ'ijς όποίας σκεπτόμαστε, κάλεσαν καl τlς δuο μΕ: !!.να καl μόνο Όνομα, έκεϊ:νο τ'ijς ψυχής. Καl διαπιστώνοντας

έπειτα οτι ή σκέψη ήταν διακριτη &πο τη διατροφή, κάλεσαν αύτο δια. τοu όποίοu σκεπτόμαστε πνεύμα, καl πίστεψαν οτι εΙναι το κuριο μέρος τ'ijς ψuχϊjς. Έγiι ομως, διαπιστC:ινοντας οτι ή &ρχη δια. τ'ijς όποίας τρεφόμαστε διακρίνεται όλωσδιόλοu &πο έκείνη

δια. τ'ijς όποίας σκεπτόμαστε, εΙπα οτι το ονομα ψυχή, οταν χρrr σιμοποιεϊ:ται καΙ. για. τlς δuό, εΙναι όμώνuμο καΙ. οτι, για. να. χρη­ σιμοποιηθει: εtδικα. για. την πρc!ιτη ενέργεια η την κύρια μορψη τού aJιθρώπου, πρέπει να. έννοηθεϊ: μονάχα ώς ή &ρχη δια. τ'ijς όποίας

σκεπτόμαστε. ΚαΙ. κάλεσα την &ρχΎ; αύτη μΕ: το ονομα πνεύμα για. να. &ποφuγω την όμωνuμία. ΔΕ:ν θεωρω πράγματι το πνεύμα ι~ς

!!.να μέρος τ'ijς ψuχΎ)ς άλλα. ώς όλόκληρη την ψuχΎ; ποu σκέπτεται», Πέμπτες 'Απαντήσεις (ΑΤ,

VII, 356). 43


Σ ΊΌ Χ Α Σ

Ο ι

i\1

Ε Ρ ι ΊΉ Σ

11

11

ρ ΩΤ Η Σ Φ ι Λ Ο Σ Ο Φ ι Α Σ

δου γιa τi;ν ορθi; καθοδήγηση του Λόγου καi τi;ν aνα­

ζήτηση τijς aλήθειας στiς επιστf;μες,3 ~ όποία. εκό6'' θ ηκε γα. λλ ~στ~I τοI ετος

1637, οχ~ ''

Ι να. Ι τα. Ι πρα.γμα.τευγ~α.

τω εκεΊ 3~εξο3~κcΧ &.λλcΧ μονάχα. γ~cΧ νcΧ βολ~3οσκοm)σω χα.!. να. μάθω &.πο τ!.ς κρίσε~ς των &.να.γνωστων πως θcΧ

έ:πρεπε να. τα. πρα.γμα.τευτω &.ργότερα.. Mou φάνηκαν πράγμα.τ~ τέτο~α.ς βαρύτητας, ωστε έ:κρ~να. ορθο νcΧ τcΧ 3~εξέλθω οχ~ μία. φορcΧ &.λλcΧ περ~σσότερες, χα.!. ~ Μος

ποu &.κολοuθησα. γ~α να. τcΧ εξηγ~σω μοu φάνηκε τόσο )

I

\

)

I

~\

tl

Ι

\

α.πα.τητη χα.~ α.συχνα.στη, ωστε οεν εκρ~να. χρησψο να.

\

~~/ξ

τη οωα.

)

I

\

fl

Ι

\

\

ω εκτενεστερα. σε ενα. γρα.πτο γρα.μμενο στα. Ι

Ι

~

β ty

'~

Ι

γα. λλ ~χα., ~κα.νο να. ο~α. α.-,ετα.~ α.ο~α.κρ~τως α.πο ολους, t

<

>

t

''

γ~α νcΧ μ~ν τολμ~σουν οί λ~γότερο εuφυεΊς &νθρωπο~ νcΧ π~στέψουν δτ~ εΤνα.~ βα.τη χα.!. γ~' α.uτούς. 'ΕκεΊ ομως παρακάλεσα. ολους οσο~ βροuν στcΧ γρα­ πτά μου κάτ~ &.ξ~όμεμπτο, νcΧ α.ξ~ωθοuν νcΧ μοu το ύπο-

'

~'ξ ουν. 4 'Αλλ~~~ _,' ' 'ξ α. οεν μου α.ντετε~να.ν τ~ποτα. α. ~οσημε~ω-

οε~

το επ!. δσων εθ~ξα. περ!. α.uτων των ερωτημάτων, εκτος )

\

α.πο

~I

ουο

I

πρα.γμα.τα.,

\

στα.

(

......

οπο~α.

'

θ'

Ι

α. α.πα.ντησω

)~....,

εοω

)

εν

ολίγο~ς πρ!.ν &.να.λάβω τη 3~εξο3~κότερη εξ~γησ~ τους.

Το πρωτο εΤνα.~ το έξΥjς: το γεγονος δτ~ το &.νθρώπ~νο [8]

""'

I

\

\

ι

Ι

)

λ

β'

πνευμα., στρεφομενο προς τον εα.υτο του, α.ντ~ α.μ α.νε-

3.

Disseτtatio

de Methodo recte

regerιιlre

rationis &

veιitatis

in

scίεntiis investigandre. Ό πρωτότuπος γα.λλιχος τ(τλος εΙνα.ι: Dis-

cours de la Methode pour bίεn conduire sa raison et chercher la les sciεnces. Τά μετα.φuσιχά ζ ψήμα.τα. τοu Θεοu χα. ι της

veιite dans

άνθρώπινης ψuχΥjς, η τοu άνθρώπινοu πνεύματος, έζετάζοντα.ι στο Τέταρτο Μέρος α.uτοu τοu εργοu.

4. Βλ. Λόγος περi τής /'v!εθόδου, μετάφρα.σΎ) Χρ. Χριστ1S·r,ς, έχS. Πα.πα.ζ'ήσΎ)ς, 'Αθήνα. 1976, σ. 67. 44


11 ι/

ΡΟΛΟΓΟ~

~\

Πl'Ο~ ΤΟΝ

Ι

';'

' \

''λλ I I ο απο σκεπτομενο πραγμα,

τα~ οτ~ οεν ε~να~ τ~ποτα α ~ \

I

ff

Α:\"ΑΓΝΩΣΤΗ

οεν σuνεπαγετα~ οτ~

I

(

"!)

φuσ'Ί)

' I I ουσια τοu σuν~στα.τα~

ι:

"!\

"!) "!)

μονάχα στο οτ~ εΙνα~ σκεπτόμενο πράγμα, ετσ~ ωστε ~

\

\

\

/ζ I \ > λ I ''λ ''λλ < θ\ ) ,ει, "Ι) μοvαχα να αποκ ε~ε~ ο α τα α α γ~α. τα οπο~α α

μποροuσε rσως νcΧ ειπωθεΊ' οτ~ &.ν~χ.οuν &πίσ'Ί)ς στη

φuσ'ΊJ της ψuχΥjς. 5 Άντίρρψ'ΊJ στην όποία &.παντω οτ~ &κε'i.' aεν ~θελα νcΧ &ποχ.λείσω &κε'i.'να τcΧ &λλα κατcΧ την

τάξ'Ί) της ra~ας της &λ~θε~ας τοu πράγματος (γ~α την <

~\

I

οπο~α οεν μ~

λ

-

Ι

> λλ'

)

οuσα τοτε, α

I

\

Ι ζ

\

α μοναχα κατα την ται,'Ί)

της &ντίλ"fJψ~ς μοu. 'Ώστε, το ν6'Ί)μα ~ταν οτ~ οεν γνω'ζ

ρ~

>

I

ω τιποτα απο

\

\ \

λ'

Ι

'

ι: "" \ ζ Ι rl ) Ι uτως γ~α το οποιο να ι,ερω οτ~ αν'Ί)Κε~ Ι

Ι

""

rl

Ι

';'

στην οuσ~α μοu, περαν τοu γεγονοτος οτ~ εψα~ σκεπτο' '' rl Ι \ '' Ι \ μενο πραγμα, "!)τΟ~ ενα πραγμα ποu εχε~ μεσα τοu την '

I

-

θ

I

αανοτ'Ί)τα τοu σκεπτεσ ζ

\

ι,ω

\

με ποιον ''λλ

I

τιποτα α

Ι

)

Σ

α~.

\

\ '

I

,,

τα επομενα ομως

\

\

τροπο, απο το γεγονος

\

\ )

I

\

)

rl

οτ~

~\

θ'

~

οεν γνωρ~ rl

I

I

α οε~ω

rl

ο ποu να αν'Ί)Χ.ε~ στην οuσ~α μοu, επετα~ οτ~

aεν της &ν~χ.ε~ &λ'Ί)θ~να τίποτα &λλο. 6

Το &λλο εΙνα~ το έξ'Υjς: το γεγονος οτ~ εχω μέσα μοu την ιaέα ένος πράγματος τελε~6τεροu &πο μένα, aεν

σuνεπάγετα~ οτ~ ~ ra~α ή ιaέα εΙνα~ τελε~6τερ'ΊJ &πο μένα, \

Ι

'

κα~ αχ.ομα ,

\

'

I

λ

Ι

rl

)

...,

\

)

~γοτερο οτ~ εκε~νο ποu απε~κον~

αuτην uπαρχε~.

7 'Αλλ\

α

, - " απαντω οτ~

\ στη

>

\

ετα~ απο

λ I 'C ,~I ' ει,"!) ωεα uπο-

β6σχ.ε~ ΕΟ(;} μ~cΧ όμωνuμία, 8 0~6τ~ μπορε'i.' νcΧ λ'Ί)ψθε'i.' εrτε uλαά, ώς a~εργασία τοu νοu, ν6'Ί)μα uπο το όπο'i.'ο aεν μπορεΊ' νcΧ χαρακηρ~στε'i.' τελε~6τερ'Ί) &πο μένα, ε'{τε &-

5. Πρβλ. Λόγος περi τijς Μεθόδου, 6. Βλ. τον Δεύτερο Στοχασμό.

δ.π., σ.

32.

7. Πρβλ. Λόγος περi τijς Μεθόδου, δ.π., σ. 33-34. 8. Σ-ήμερα θιΧ λέγαμε: «μιιΧ άμφισημίαη. 45


ΣΊΌΧΑΣλ-101

ΠΕΡΙ ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

'* , ως ι ' πραγμα ι ' απε~κον~-,ετα~ ' ιγ ' ' τη ' το που απο

ντ~κεψεν~κα ~

'

ι

ι

ο~εργασ~α αυτΊ),

9

\

ι

.....

,,

ι

\

~\

ι

το οποιο πραγμα, αν κα~ οεν υποτ~

ε-

τα~ δτ~ ύπά.ρχε~ Ε:ξω &πο τον νου, μπορετνα. εΙνα~ τελε~ό,

\

f

τερο απο μενα

..,

'

λ' I π αρακατω f '' θ' ογω της ουσ~ας του. ομως α

έκτεθε'i.' πως, &πο το γεγονος καl μόνο οτ~ ύπά.pχε~ μέσα ι

'~Ι

ι

Ι

\

μου Ί) ιοεα ενος πραγματος τε

λ

I

'

\

I

tl

ειοτερου απο μενα, επε-

τα~ Οτ~ τΟ πρά.γμα αύτο ύπά.ρχε~ cΧλΊ)θ~νά.. 10

Έπ~πλέον, εΙοα μΕ:ν ούο &λλα &ρκετα. μακροσκελ'Υj I

συγγραμματα,

11

\

(

""

rf

)

I

\

'

τα οπο~α ομως αντ~μαχονταν, με επ~-

χεφ~ματα &ντλΊJμένα &πο κο~νοuς τόπους των Άθέων, οχ~ τόσο τοuς συλλογ~σμούς μου έπl του πpοκεψένου

[9] οσο τα. συμπεράσματα. Κα!. &φου παρόμο~α έπ~χεφ~­ ματα οΕ:ν μπορουν να. έΠΊ)ρεά.σουν καθόλου οσους κατα­ νοουν τοuς συλλογ~σμούς μου, ΚΙΧL ο[ κρ[σε~ς των πολ­

λων εΙνα~ τόσο πρωθύστερες ΚΙΧL LσχνΕ:ς ωστε πειθοντα~ περ~σσότερο &πο τlς γνωμες τlς όπο'i.'ες Οέχοντα~ πρω­

τα, οσο ψευοε'i.'ς ΚΙΧL &λογες ΚΙΧL &ν εΙνα~, παρα. &πο μ~α. &λΊJθ~ καΙ. στέρεΊ) &λλιΧ μεταγενέστερΊ) &νασκευ~ τους, &ρνουμα~ να. &παντ~σω έοω στα. έπ~χειp~ματα έκε'i.'να

9. Θεωροuμε μι& taέα ύλικιi οταν την Ε:ξετά.ζοuμε άπΜ)ς χαl μόνο ώς προς την uφή της, iJηλαiJ'fι ώς πρά.ξ·η η aιεργασ1α τοu νοu.

τη θεωροuμε aντικειμενικι'ι. οταν την Ε:ξετά.ζοuμε ώς &πε1χασμα ένος &.λλοu πράγματος, iJηλαiJ'fι ώς όμο1ωμα ένος &ντιχειμένοu ΠΟ'J uπά.ρχει Ε:ξω &πο τον νοu. Αuτη ή iJιά.χριση &ναλύεται στον Τρίτο Στοχασμό.

10. Βλ. τον Τρίτο Στοχασμό. ll. Γνωρ1ζοuμε &πο pητη &ναφορ& τοu Ντεχ&ρτ οτι σuγγρα­ φέας τοu ένος .;jταν ό Pieπe Petit (1598-1677). Ή ταuτοπο1ηση τοu iJεύτεροu σuγγρά.μματος εΙναι &βέβαιη (βλ. ΑΤ, ΙΙ, 144 χαl ΙΙΙ, 296, 300).


ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ

γLα να μ ~ν UΠοχpεωθω ΠpΟ'Υ)γΟυμένως να τα cΧνα.ψέpω. 12 Θα πω μονάχα. γενLχα οτL ολα. οσα. έχτοξεύουν χοLνως

ο[ ''ΑθεοL γLα να πλ~ξουν την uπα.pξΎJ του Θεου, έξα.p­ .:ωντα.L πάντοτε εLτε cΧπο το γεγονος οτL ΕΠLσυνάπτουν I

στον '

Θ

" εοI

rl

,

α.ν

θ

'

pωπLνα. συνα.Lσ

)

....,

\

,,

' \ \

θ' 'Υ)μα.τα., εLτε α.πο το γεγοΙ

....

)

\

Ι

\

νος οτL εχχωpουν στο πνευμα. μα.ς τοσ'Υ) Lσχυ χα.L σοφLα. ''

I

ωστε να. πpοσπα.

β ουμε

ι

τL

θ-

Ι

ουμε να. χα.

.., \ μποpεL χα.L τL

Ι'

θ

οφεL

Ι

I

λ'

I

οpLσουμε χα.L να. χα.τα.

εL

\ να.

Ι

)

I

χα.νεL α.υτος.

ι/Ω

α.-

στε,

&ν μονάχα. θυμόμαστε ΟτL το πνευμα. μα.ς πpέπεL να θεω.....

I

'

.....

I

" εος

pεLτα.L πεπεpα.σμενο, ενω ο

,

I

α.χα.τα. ΎJΠτος χα.L

,,

α.-

πεφος, aεν θα συνα.ντ~σουμε χα.μLα aυσχολία. έaω. f τ ωpα.,

'

α.ν

<f

α.πα.

ξ

I

χα.L

~

f

I

f

f

οοχψα.σα. χα.πως τLς

χpLσεLς

-

των

'

θ pωπων, f θ' f I ξ α.να. I Ι α. επLχεφ'Υ)σω να. πpα.γμα.τευτω τα.

έpωτ~μα.τα. του Θεου χα.!. του cΧνθpώπLνου πνεύματος,

χα.!. συνάμα. τ!.ς βάσεLς όλόχλΎJpΎJς τΥjς πpώης ΦLλοσο­ φία.ς, cΧλλα χωp!.ς να πpοσaοχω το χεφοχpότ'Υ)μα. του

χοLνου, ~ την ΠλΎJθU των Άνα.γνωστων. 'ΕπίσΎJς, aεν συμ β ου λ ευω χα.νενα.ν να. το οLα. f

I

f

I

~

β'

I

f

<I

α.σεL, πα.pα. μονο οσους

θέλουν χα.!. μ ποpουν να στοχα.στουν σοβα.pα μα.ζί μου, Ι

)

\

,....

)

\

\

'

α.ποσπωντα.ς το πνευμα. τους α.πο τLς α.Lσ

''λ ες τLς I ο πpοχα.τα. λ'Υ)'Ψ εLς χα.LI χουν

' πα.pα.

λ

LγοστοL\

I

τετοωL.

ξ' εpω

rfo

θ I

\

'

\

'Υ)σεLς χα.L α.πο

,,

~I υπα.p' ' χα. λ' α. οτL οεν

σο

\'

γLα.

Ι

εχεLνους

Ι

που,

12. Ό Ντεχ.cΧρτ Ε:πιaειχνuει τη νομιμοφροσuvη τοu άρνοuμενος νcΧ μψηθει οσοuς προσπαθοuσαν νcΧ aιασπείροuν άνατρεπτιχΕ:ς ίaέες προσποωuμενοι οτι τις άποaοκίμαζαν, μΕ άπC:Jτερο σκοπο νcΧ τις κάνοuν γνωστΕ:ς παρακάμπτοντας τη λογοκρισία και γλι7ώνον.-ας τις άνάλογες κuρώσεις. ΠαρcΧ τις προφυλάξεις τοu ο­

μως, ό ϊaως aεν άπέφuγε την κατηγορία οτι aεν ήταν είλικριvljς και οτι ή άμφιβολία τοu άποσκοποuσε στην πραγματικότητα στην

uπον6μεuση των παραaεaομένων ίaεων. 47


Σ Τ Ο Χ Α Σ ~I Ο

I

Π Ε ρ

I

Τ Η Σ

Π ρ ΩΤ Η ~ Φ

Ο Σ() Φ

~

οπως σUVΥ)θίζοuν πολλοί, θιΧ_ έΠLΟΟθοuν σε λεπτολογίες I

πα.νω

\

I

σε

I

\

\

I

\

μεμονωμενα. χωpLα., χωpLς να. φροντLσοuν να.

κα.τα.λά.βοuν τη σεφιΧ_ :Κα.L τη σuνΟΕσΎ) των σuλλογLσμων [10] μοu, aεν eα. όρέψοuν πολλοuς κα.ρποuς cΧπο την cΧνά.γνω­ σ·η α.uτοu τοu γρα.πτοu. Πα.ρ6η 'ίσως Θα. βροuν σε πολλιΧ

σΎ)μεΊα. cΧφορμη γLα. σοφLστεΊες, aεν eα. cΧντLτείνοuν ΕU''ξ

κο λ α. κα.τL κα.φω Ύ) α. I

I

,,

>

LO

I

α.πα.ντΎ)σΎ)ς.

Οuτε στοuς &λλοuς ομως uπ6σχομα.L ΟτL eα. τοuς ~

I

\

t/λ

L:κα.νοποL Ύ)σω σε ο

>θ I

α. εu

uς ε

...

\ ~\ '

ι

α. ρ χ ης, κα.L ο εν επα.φομα.L

τ6σο ώστε νιΧ εΙμα.L σίγοuρος οτL μπορω να. προβλέψω ολα. οσα. Θα. μ ποροuσα.ν να. φα.νοuν (),_)σκολα. στον καθέ­ να.. 'Εν πρώτοLς λοLπ6ν, eα. έκθέσω στοuς Στοχα.σμοuς

τ!.ς i:όLες σκέψεLς μέσω των όποίων μοu φα.ίνετα.L οτL ''

~

ε

I

"J\

οοκψα.σω αν "'

\ '

β'β

I

εφτα.σα. σε

\

\

Ι

Ι

\

α.L Ύ) κα.L ενα.pΥΎ) γνωσΎ), προκεψενοu να.

''~

OL LoLOL t:

I

σu

λλ

\ ογLσμοL

''λλ

\

μ ποροuν να. πεLσοuν κα.L α.

οuς.

\ '' ' I ποu επεωα.ν εμενα.

<IΎ'

1 στερα.

θ

I

>

I

α. α.πα.ντΎ)-

σω στ!.ς cΧντφρ~σεLς όpLσμένων cΧνόρων έξέχοuσα.ς εu­ φυ"tα.ς :Κα.L Πα.LΟεία.ς, στοuς όποίοuς στά.λθΎ)Κα.ν τoiJτOL ο[ Στοχα.σμο!. προκεψένοu νιΧ περά.σοuν cΧπο έξέτα.σΎ) πρ!.ν πα.ρα.όοθοuν στο τuπογρα.φε1'ο. ΆντέτεLνα.ν πρά.γμα.τL τοσο πο λλ α. κα.L 1

1

i:'' uεν

θ'α. β ρε θEL

'λ πL-,ω ιy '' ποαL'λ α., ωστε το λ μω να. ε οτL

"

1

ευκο λ α. κα.τL

,,

'

-

''λλο, α.

1

'

κα.ποLα.ς

β α.ρuτΎ)τα.ς '

εστω, ποu να. μ-Ιjν EXEL ~ΟΎ) θLχτεΊ. ΓL' α.uτ6, πα.ρα.κα.λω θερμιΧ τοuς Άνα.γνωστες να. μ-Ιjν έκφέροuν κρίσΎJ έπ!. των Στοχα.σμων πρ!.ν cΧξLωθοuν να. ΟLα.βά.σουν ολες έ.....

\

'

I

\

\

κεLνες τLς α.ντφpΎ)σΕLς κα.L τLς

λ' uσεLς τοuς.


[ 1 2] ΣΥΝΟΨΗ

ΤΩΝ ΕΞΙ ΑΚΟΛΟΥΘΩΝ ΣΤΟΧΑΣΜΩΝ

1

l. Ή ΣόνοψΊJ των Στοχασμ(uv στά:λθψε ά:πο τον Ντεχ.ιΧρτ 1640 χ.α.ι Ε:νσωμα.τC:JθΊ)χ.ε ά:μέσως

στον ΜερσΕ:ν τον Δεκέμβριο τοu

εν εϊδει προλόγου στα χειρόγραφα. ά:ντίγρα.φα. ποu χ.υχ.λοφοροuσα.ν μετα.ξu των φιλοσόφων χ.α.ι θεολόγων.


Στον πρ&το Στοχασμο εκτίθενται ο[ αLτίες γιcΧ τlς

όπο'Lες μποροuμε νcΧ &.μφιβάλλοuμε γιcΧ ολα τcΧ πράγ-

'

\

~\

\ u(λ ικα, Ι

ματα, κuριως σε για τα

\

Ι

tl

''

\.'\

για οσο χρονο εστω οεν

θcΧ εχοuμε &λλα επισημονικcΧ θεμέλια &.πο οσα εrχα με I

κ

I

μεχρι προτινος.

Ι

Ι

(

Ι

)

αιτα ΎJ χρΎ)σψοτΎ)τα τοσΎ)ς αμφι

β

ο-

λίας οΕ:ν φανερώνεται εuθuς εξαρχΥjς, ώστόσο εΙναι μέγιση επειο~ μiΧς ελευθερώνει &.πο ολες τlς προκα-

'

'ψ I τα λΎ) εις, ανοιγει

\

'

μια εuκο

λ

I ( ~ \ \ \ ...,. οτατΎ) οοο για το πνεuμα

\ εχει '' ' .., ) \ \ αποσπαστει απο τις

ποu

\ \

\

'

αισ

θ

I

Ύ)σεις

-

I

και,

τε

ος,

\ '

'λλ ει στο να μ Ύ)ν μ ποροuμε π λ' 'λλ οuσuμ β α εον να αμφι β α

με γιcΧ οσα θcΧ ανακαλύψουμε &.ργότερα ώς &.λΎJθΊJ. Στον οεύτερο, το πνεuμα πού, κάνοντας χρ~σΎJ της

'

-

'λ θ I < θ' tf ~\ ι Ι tlλ ε εu εριας τοu, uπο ετει οτι οεν uπαρχοuν ο α εκεινα

περl της uπαρξΎ)ς των όποίων μπορεr: νcΧ &.μφιβάλλει

''

\

εστω και

κατ

'

'λ αχιστον, I \.' I ' "' t:'' οιαπιστωνει εν τω μετα~u

ε

οτι οΕ:ν μπορεr: νcΧ μ~ν ύπάρχει το rοω. Τοuτο επίσΎJς

εΙναι uψιστΎJς χρφψότψας, εφόσον μΕ: αuτον τον τρό'-'

I

Jl

πο οιακρινει εuκο

'

'*

στιν στη νοερΎ)

λ

Ι

'

Ι

α τι ανΎ)κει

\

(

Ι

Ι

στον εαuτο τοu, τοuτε-

'-''

I \ I \ ~ 'Ε r/ φuσΎ), και τι στο σωμα. πεωΎ) ομως

όρισμένοι θcΧ περίμεναν rσως στο σΎ)με1Ό εκε'Lνο σuλλο­

γισμοuς γιcΧ την &.θανασία της ψuχΥjς, νομίζω οτι οφεί-

λω νcΧ τοuς ΠλΎ)ροφορ~σω εοω οτι μέλΎ)μά μοu ~ταν (13] 51


IIEPI

ΣΤΟΧΑΣλΙΟΙ

\

\

I

I

ΤΗΣ

\

('

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΛΣ

.....

\

\

~

'

~

I

να μΎ) γραφω τιποτα το οποιο να μΎ)ν αποοεικνυω οιε-

ζοοικά· οΕ:ν Θα μποροuσα λοιπον να &κολουθ~σω &.λλη 'ζ

'

\

'

I

'

.....

Γ . εω\ (' , . . . ' \ :::' τα οποια εc,αρ'

\

'

ταc,Ύ) απο εκεινη που χρησιμοποιειται απο τους Ι

'

ffλ

μετρες, προτασσοντας ο

α

) ... ' \ εκεινα απο

τ<iται ~ ζψούμεVΎ) πρότασΎ), πρlν συμπεράνω ότιο~πο­ τε περl αuτΊjς. Το πρ&το ομως καl κύριο προαπαιτού­

μενο για να γνωρίσουμε τl]ν &θανασ[α τΊjς ψυχΎjς εΙναι να σχηματίσουμε μια σύλλΎ)ψ~ ης στον μέγιστο βαθ­ μο οιαυγ~, καl έντελ(-;)ς οιακριτl] &πο ολες τlς συλλ+ ψεις τοu σώματος, πράγμα ποu γίνεται έκετ. 'Επιπλέον, &παιτε1'ται έπίσΎ)ς να ξέρουμε οτι ολα οσα νοοuμε σα­

φως καl οιακριτως, εΙναι &ληθΎj μΕ: τον raιo τρόπο ποu τα νοοuμε, πράγμα ποu aεν Θα μποροuσε να τεκμηριω­ θεΊ' πρlν &πο τον τέταρτο Στοχασμό. Πρέπει έπίσΎJς να εχουμε μια οιακριτl] σύλλΎ)ψΎ) τΎjς σωματικΎjς φύσΎ)ς, ~ όποια οιαμορφώνεται έν μέρει στον οεύτερο καl έν μέρει στον πέμπτο καl στον εκτο. Καl &πο αuτο πρέπει να συμπεράνουμε οτι ολα οσα συλλαμβάνονται σαφ&ς καl οιακριτ&ς ώς οιαφορετικΕ:ς ύποστάσεις, οπως συλ­ λαμβάνονται το πνεuμα καl το σ(-;)μα, εΙναι οντως ύ­ ποστάσεις πραγματικα οιακριτΕ:ς ~ μία &πο την &.λλΎ), πράγμα ποu συμπεραίνεται στον εκτο. Τοuτο έπιβεΙ β αιωνεται

)

Ι

\

,ι~

'

\

\

\

tl

""

επισΎ)ς στον ιοιο απο το γεγονος οτι νοουμε

κάθε σ&μα ώς οιαιpετό, ένω &ντιθέτως κάθε πνεuμα

ώς &οια[ρετο, &φοu aεν μποροuμε να συλλάβουμε το μισο ένος πνεύματος, οπως μποροuμε να κάνουμε για

όποιοΟΎJΠΟτε σ&μα όσοΟ~ΠΟτε μικρό· οuτως &στε ο[ ~\

I

>

φυσεις τους οεν αναγνωρι

I

'λλ'α και τροπον I ' ' ' 'θ ετες. α τινα ως αντι

'

<

\1'

I

ονται μονο ως οιαφορετικες,

Σ'ε

-

'

I τουτο το σuγ-

γραμμα ομως οΕ:ν εΙπα τίποτα περισσότερο πάνω σΕ:


~Ύ'ΝΟΨΙΙ ΤΩΝ ΕΞ! λΙ<ΟΛΟΥΘΩΝ ΣΤΟΧΑΣΜΩΝ

>

\ζ'

\

α.υτο το

I

~\

)

)

,..,.

'

-

\

\

'Υ)τ'Υ)μα., τοσο επεLοΎJ εκεLνα. α.ρκουν γLα. να. κα.-

\

'

'

\

~ θ ~" < θ ~ ~\ τα.οεL χ εL οτL φ ορα. του σωμα.τος ο εν συνεπα.γετα.ι τον

'YJ

θάνα.το τοu πνεύματος, κα.f. νά 3οθετ έ:τσι στοuς θνψοuς

~ &λπ[3α. της &λλΎJς ζω'Υjς, οσο κα.f. &πεL3~ '

νες,

\

ι

'

α.πο

τLς

....

οποLες

....

προκε[με-

OL ι

\

μπορουμε να.

συμπερα.νουμε

'

την

άθα.να.σ[α. τοu πνεύματος, &ξα.ρτ&ντα.L άπο την &ξ~γφ'Υ) όλόκλΎJpΎJς της ΦυσLκ'Υjς: πρ&τα. πρ&τα., γLά νά γ[νεL [14] \

flλ

tl

γνωστο οτι ο

>

ες α.πο

λ'

υτως

oLt υποστα.σεις, ΎJτΟL τα.\ πρα.γΙ

C

Ι

μα.τα. ποu πρέπεL να. 3Ύ)μLουpγΎ)θοuν άπο τον Θεο γLα. να.

\

t I ~ ";' ) \ \ I '' θ '~Ι υπα.pι..,ουν, εLνα.L α.πο τη φυσ'Υ) τους α.φ α.ρτες, κα.ι ουοε-

ποτε μποροuν νιΧ πάψουν νά ύπάρχουν, &κτος &.ν ό Θεος \

~

)

Ι

)

I

\

\

I

\

τLς εκμ'Υ)οενLσεL α.ρνουμενος να. τους προσφεpεL τη συν-

"οpομ'Υ)'* του·

\ ,,

\ \'

..

θ tl \ ..... κα.L επειτα., γLα. να. επLσ'Υ)μα.ν εL οτL το σω-

μα., είλΎJμμένο &ν γένει, εΙνα.ι ύπόστα.σΎJ, κα.f. &ρα. 3Ε:ν χάνετα.L ποτέ. 'ΑλλιΧ το άνθρώπινο σ&μα., κα.θόσον 3Lα.'

'

'

\

ι

φερεL α.πο τα. υπο

ι

~'

,

οι πα. σωμα.τα., οεν α.πα.pτL

,

ετα.ι πα.ρα.

'

ι ι ' λ..... ''λλ ων πα.α.πο ενα.ν οpLσμενο σχ'Υ)μα.τLσμο με ων, κα.ι α. '

'

tt

ρόμοLων συμβεβ'Υ)κότων*· &ν& το άνθpώπLνΟ πνεuμα. ~\ συντL'θ ετα.ι κα. θ'λ 'λλ'α. εινα.L 1' οεν ο ου α.πο συμ β ε β ΎJΚΟτα., α.

' \

κα.

'

"λ' θ α.p'YJ''' υποστα.σΎJ. Π' α.ροτL ο α. τα.

~ συμ ββ' ε ΎJΚΟτα. του

' ,, " νοεL~ α."λλα., θ'λ πνευμα.τος μετα. β'λλ α. οντα.L, οπως οτι ε ει '''λ α., α.Lσ ' θ'α.νετα.ι α.''λλ α. κτλ ., οεν ~\ γινετα.ι ' ' \ α.''λλο α.Λ γL ' α.υτο πνεuμα.· &ν& το άνθpC:>πινο σ&μα. γ(νετα.L &λλο κα.f. μόνο

&ν μετα.βλΎJθετ το σχ'Υjμα. κάποιων μερ&ν του. 'Απ' οπου επετα.ι Οτι το σ&μα. μ ποpεL εύκολότα.τα. να. πεθάνεL, &ν&

τ.ο πνεuμα. εΙνα.L άπο τη φύσΎJ του άθάνα.το. Στον τρ[το Στοχα.σμο &ξ~γφα. &πα.ρκ&ς, μοu φα.('

νετα.ι, το

I

)

Ι

I

\

\

Ι

κυριο επLχεφ'Υ)μα. μου για. την τεκμ'Υ)pιωσ'Υ)

της uπα.pξΎJς τοu Θεοu. 'ΕντούτοLς, γLά να. άποσπάσω στον μέγιστο βα.θμο το πνεuμα. των Άνα.γνωστ&ν άπο 53


ΣΊΌΧΑΣΝΙΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ

ΓΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

τlς αίσθήσεLς, ~εν θέλησα να χpψψΟΠΟL ήσω εχει συ-

'

γχpLσεLς

' νεπεLα

β

' να

I

\

\

I

ασLσμενες σε σωματLχα πpαγματα,

ι παpαμεLνουν

'' Lσως

πο λλ'ες

'

\

με συ-

ι ασαφεLες,

OLι

c ο-

ποιες ομως, οπως ελπίζω, Θα &pθοuν &pγότεpα εντε­

λως, στlς ΆπαντήσεLς ποu ε~ωσα στlς ΆντφpήσεLς.

ΜLα τέτοLα &σάφεLα, μεταξ,j &λλων, εΙναL το πως ή ί~έα ένος uπέpτατα τέλεωυ οντος, ή όποία εΙναL μέσα μας, εχεL τόσΎ) aντLχεψενLχ~ πpαγματLχότΎ)τα* ωστε

να εΙναL &Μνατον να μ ~ν πpοέpχεταL &πο Ενα uπέpτατα τέλεω αLτω,2 πράγμα ποu ~LασαφψίζεταL εχει μέσω τfjς σύγχpLσΎJς με μLα πολu τέλεLα μΎ)χανή, ή ί~έα τfjς

όποίας εΙναL στο πνεuμα χάποωυ τεχνίτΎJ. 3 'Όπως πpάγματL ή aντLχεψενLχ~ τεχνLχότψα* 4 τfjς ί~έας αu­

τfjς πpέπεL να εχεL χάποω αLτω, ~Ύ)λα~~ την επLστήμΎ) τοu τεχνίη, ~ χάποωυ &λλου &πο τον όποιο την ελαβε 2. Ή yαλλικ~ ά:π6aοση αuτΊjς της πρότασης εχει ώς έξΊjς: «Παραδείγματος χάριν, εlναι aρκετa δύσκολο νa κατανοηθεί πα)ς

1) lδέα

ένος ύπέρτατα τέλειου οvτος, ή όποία βρίσκεται μέσα

μας, περιέχει τόση aντικειμενικη πραγματικότητα, δηλαδη μετέ­ χει κατ' aπεικόνιση σε τόσους βαθμοvς οντότητας

i}

τελειότητας,

ι:Vστε νa πρέπει aναγκαϊα νa προέρχεται aπο /!να ύπέρτατα τέλειο

α!τιο». Ό ορος aντικειμενικη πραγματικότητα έξηyεϊται στον Τρίτο Στοχασμό.

3. Ή σuyχρισΊJ μΕ: τη μηχα~ yινεται στλς Πριvτες 'Απαντή­ VII, 104-106· ΙΧ, 83-84). Βλ έπιcrΊJς Άρχiς τής φιλο­ σοφίας, Ι, 17. 4. Ή aντικειμενικη τεχνικότητα σuλλαμβάνεται χατ' ά:ναλο­ σεις (Ατ,

yια προς την a1ιτικειμενικη πραγματικότητα. Ό aεuτερος ορος χατέχει βαρuνοντα ρ6λο στο χuριο σωμα του ερyοu (βλ χuριως τον Τρίτο Στοχασμό), σΕ: ά:ντιθεση προς τον πρ&το ποu σΙJναντiiται μ6νο στλς ΠριiJτες 'Απαντήσεις.

54


~ΥΝΟΨΗ ΤΩΝ ΕΞ!

ΑΚΌΛΟΥΘΩΝ ΣΊΌΧΑΣΜΩΝ

αuτός, ετσι χαl ~ ίaέα τοu Θεοu, ~ όποία εlναι μέσα [15] ~' ..... \ , ,, ι '' \ ''~ \ Θ ι μας, οεν μπορει να μ'Υ)ν εχει ως αιτω τον ωω τον "εο.

\

Σ τον

ι

I

tfλ

t1

τεταρτο, τεκμ'Υ)ριωνεται οτι ο

>

<I

α οσα αντι

λ

αμ-

βανόμαστε σαφως καl aιακριτως εlναι ά.λΎJθΥj, συγχρό­ νως aε εξΎJγετται σΕ: τί συνίσταται~ φύσΎJ τοu ψεύaους )

\

I

\

I

\

~

\

I

\

)

...,

f

\

\

αυτο πρεπει να το ι,ερει κανεις αναγκαια, τοσο για να

>

επα

λ

ΎJ

θ

tt

I

\

\

\

I

ευσει τα προ'Υ)γουμενα, οσο και για να κατανοΎJ-

' υπο ι 'λοιπα. σει τα

1:' "

'

-

('Αλλ'α

~~

~

' θπρεπει να επισ'Υ)μαν ει εν τω

'

1

1

ι:; ι

μεταc;,υ οτι εχει οεν οιει,·ερχομαι χα

θ 'λ

ο

ι

1

-

ι

,,

ου την αμαρτια ΎJ

την πλάνΎJ ποu aιαπράττεται στην επιaίωξΎJ τοu καλοu καl τοu κακοu, ά.λλa μονάχα εκείνψ ποu συμβαίνει στη

aιάγνωσΎJ της ά.λ~θειας καl τοu ψεύaους καl οτι aεν Ι

ff

)

\

Ι

,,

Ι

\

\

κατοπτευω οσα αvηκουν στην πιστΎJ ΎJ στον πρακτικο

βίο, ά.λλa μονάχα τlς ά.λ~θειες ποu εlναι θεωρψικές, καl γίνονται γνωστΕ:ς μόνο μέσω της φυσικΥjς φώτισΎJς* .) 5 Στον πέμπτο, πέραν τοu οτι εξΎJγετται ~ σωματικfι ι

φυσΎJ ει

ι

'

ι

Ύ)μμεVΎ) εν γενει,

'

~

ι

αποοεικνυεται

\

με

r/

εναν

1

νεο

συλλογισμο ~ uπαρξΎJ τοu Θεοu, οπου ά.ναχύπτουν ϊσως καl πάλι μερικΕ:ς aυσκολίες, ο[ όποΙες θa επιλυθοuν ' ι ' αργοτερα στις

'Α παντ'Υ)σεις ι

'''~ ' που εοωσα στις

'Α ντιpρ'Υ)ι

σεις καl καταaεικνύεται τέλος μΕ: ποιον τρόπο ά.λΎJ­ θεύει οτι ~ βεβαιότψα των ϊaιων των Γεωμετρικων ά.ποaείξεων εξαρταται ά.πο τη γνώσΎJ τοu Θεοu.

5. Οί φράσεις τ'ίjς παρένθεσης προσετέθησαν μετa ά.πο ύπό­ VI, 215· α, 167-168). Ό Ντεκaρτ ζ~τφε ά.πο τον Μερσέν, ό όπΟιος εΙχε

aειξη τοu Άρνώ, βλ. τέταρτες 'Αντιρρήσης (ΑΤ,

ά.ναλάβει τη φροντtaα τ'ίjς πρώτης Ε:κaοσης τwν ΣτοχασμώJι, νa τlς θέσει έντος παρενθέσεως γιa νa φα1νεται οτι προσετέθησαν έκ των ύστέρων.

55


ΣΊΌΧΑΣΜΟΙ

' Σ τον

Π\<:1'1

ΤΗΣ ΓΙΙ'ΩΊΉΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

"

~ 'Υ ' νοηση I , ' ' εκτο, τε'λ ος, οιαχωρι~..,εται η απο τη φα-

ντασία· περιγράφονται τα γνωρίσματα αuτΎjς της οιά­

κρισης τεκμηριώνεται οτι το πνεuμα 8ιακpίνεται πραγ­ ματικα &πο το σ ω μα ο καταοεικνύεται οτι το οεύτερο

εΙναι παρα ταuτα τόσο στενα συν8ε8εμένο με το πρωτο ωστε να συνθέτει Ενα ένιαΊ"ο ολο μαζί του· καταγράφο"λ ες

νται ο

'

οι π

λ'ανες

'θ ως

'

''7' που πηγαφυν συνη

' ' '

'

απο τις αι-

σθ~σεις εκτίθενται ο[ τρόποι οια των όποίων μποροuν I

να

θ

,

-

αποφευχ ουν·

'λος,

I

και,

τε

I

Υ

παρουσια~..,ονται

''λοι

ο

'

οι

συλλογισμοι. 8ια των όποίων μποροuμε να συμπεράνου­

με την uπαρξη των uλικων πραγμάτων. 'Όχι οτι τοuς θεωρω πολu χρ~σψους για να τεκμηριωθεΊ" αuτο ποu

[16] τεκμηριώνουν, οηλα8~ οτι uπάρχει &ληθινα Ενας κόr/

ι

''

''θ ρωποι εχουν σωματα, ι \ ''λλ Ι και α α παρο-

σμος, οτι οι αν

μοια, για τα όποια οu8ε1.ς εχέφρων &νθρωπος αμφέ­ βαλλε ποτε σοβαρά· &λλα επει8~, θεωρώντας τους κα­

νείς, αναγνωρίζει οτι οεν εΙναι τόσο στέρεοι οuτε τόσο 8ιαυγε1"ς οσο εκεΊ"νοι οια των όποίων φτάνουμε στη γνώση τοu Θεοu και. τοu πνεύματός μας. 'Ώστε τοuτοι

οί τελευταιοι εΙναι οί βεβαιότεροι και. εναργέστεροι &πο ολους οσοι μποροuν να γίνουν γνωστοι. ιΧπο την

ανθρώπινη εuφυ·tα. Ό σκοπος των Στοχασμων μου ή­ ταν ~ τεκμηρίωση τούτου και. μόνο. Γι' αι'πο οεν &να-

'

'~....,

\

φερω εοω τα ποικι

'

I

\

I

α ερωτηματα που πραγματευομαι

επίσης παρεμπιπτόντως σε αuτούς.


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΠΕΡΙ

ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ΣΤΟΥΣ ΟΠΟΙΟΥΣ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΟΝΤΑΙ Η ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ Η ΔΙΑΚΡΙΣΗ

ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΨΥΧΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ


[ 1 7] ΠΡΩΤΟΣ

ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

Περi δσων μπορούν νd. τεθούν lν aμφιβόλq.ι.

Διαπίστωσα Ύ)aη, έaω καt άρκετιΧ χρόνια, οτι τα. ψεuaΊ) πράγματα ποu aέχτηκα άπο μικρ~ ~λικία ώς άληθινα. '

f

ηταν παρα πο

λλ ι ' rt rt ' ~ι ι ι α, και οτι οσα οικοοομησα κατοπιν πα-

νω τοuς ~ταν πολu άμφίβολα. 'Έπρεπε έπομένως κάπο' ζωηI μοu να\ τα' ανατρε ' 'Ψ ω ο''λ α εκ , β'α θ ρων καιI ναI τε στη άρχίσω έκ νέοu άπο τιΧ πρωτα θεμέλια, &ν έπιθuμοuσα \

να

(~

I

εοραιωσω

,

-

επιστημων.

I

I

κατι

l 'Αλλ

' ,

~

Ι

\

στερεο

και I

I

μονιμο ,,

,

\

στο

~~

πεοιο

I

...,.

των

'

α, επειοη το εργο αuτο φαινοταν πε-

λώριο, περίμενα να. φτάσω σε μια. ~λικία τόσο ωριμη ωστε να. μ ~ν άκολοuθε'L καμια. Cι.λλη καταλληλότερη για. I

>

την ανα η

ψ

(\

Ι

Ι

'

η ενος τετοιοu εγχειpηματος.

(ο

Ι

\'

Ι

ποτε το ανε-

βαλα τόσο πολu ωστε, &ν ζόaεuα έφεζΊ)ς βοuλεuόμενος

τον χρόνο ποu άπομένει για. aράση, θα. Ύ)μοuν uπόλογος. f λ I Σ ημερα οι π ον

I >f t f > 'λλ ~ I ποu εφτασε η στ ι γ μη, απ α α~ α το πνεu-

μα μοu άπο κάθε φροντίaα, έξασφάλισα σίγοuρη ~σu- [18] f

>

f

χια, απομονω

θ

I

ηκα, και τε

λ

I

ικα

θ' > ~ θβ I I α επιοο ω σο αρα και

έλεuθερα στη γενικ~ άνατρο~ αuτων των γνωμων μοu. Προς τοuτο ομως, aεν εΙναι άναγκα'Lο να. ~είζω οτι

l. Οί προκαταλήψεις ποu έ~ραιώνονται κατa τ1jν περίο~ο τ'ijς παι~ικ'ijς ήλικίας εΙναι, σuμφωνα με τον Ντεκάρτ, ή πρώτ'Υ) Κ!ΧL κuρια αίτία τ'ijς πλάνΊJς. Βλ. Άρχες τής φιλοσοφίας, Ι, 71.

59


Α~ λl Ο

Π Ε Ρ

I

I

Τ Η Σ

11 I' Ω Τ

Η Σ Φ

Ο Σ Ο Φ

I Α~

εΙναι ολες ψεuοετς, κάτι ποu οεν θά μποροuσα Ι:σως νά καταφέρω ποτέ. 'Αλλά, επειο~ ό Λόγος με πείθει τώρα οτι ο εν πρέπει να. οφνοuμαι λιγότερο επιμελως τη σu­

γκατάθεσ~ μοu σε οσα οεν εΙναι εντελως βέβαια καl άναμφίβολα παρά σε οσα εΙναι εμφανως εσφαλμένα, θά εΙναι άρκετο νά άνακαλύψω κάποιο λόγο άμφιβο­ λίας σε αuτες γιά νά τlς άπορρίψω ολες. 2 Οϋτε εΙναι '

I

\

αναγκη

να

~

\

τις

οιατρε

I

ω

\

μια

I

προς

μια,

''

εργο

\

ποu

θ'

α

ήταν άτέρμονο· άλλά επειο~, ύποσκαφέντων των θεμε­

λίων, καταρρέει αuτομάτως ο,τι εΙχε ΟLΚΟΟΟμΎ)θετ πάνω I θα

τους,

π

λ 'ξ

ΎJ

ω

κατευ

θ

I

ειαν

I

τις

Jl~

I

ιοιες

τις

)

I

αρχες

Ι στις

όποϊ:ες στΎ)ρίζονταν ολα οσα πίστευα παλαιότερα. 'Ό,τι οέχτΎ)κα μέχρι πρότινος ώς άλΎJθέστατο, το 'λ

παρε

α

''Ο μως

β

α

-

>

I

απο

τουτες

I

7ις I

τις

)

αισ

θ

I

''

Ύ)σεις

'λ α β α

συνε

ΎJ

)

~

I

οια

I

ενιοτε

-

των I

να

>

αισ

θ Ι

Ύ)σεων.

'λλουν,

σφα

3 I

και

2. 'Η γαλλιχ~ εκόοχ-ή: « 'Εφόσον δ Λόγος μi ~είθει τriιρα οτι J!a εμποδίσω λιγότερο f~ΠψελΙίJς τον έαυτό μαυ J!a

δεν πρέπει

δ1ύσει πίστη σε πράγματα πο1Ί δf:ν εlναι εντελΙvς βέβαια καί ΙΙναμφίβολα aπο Ο, τι σε οσα μaς φαίνω1ται εμφανα)ς εσφαλμένα,

ή παραμικρfι aφορμiι αμφιβολίας ΠΟV θa βρrn σi α1πες θa εlιιαι aρκετiι γιa νa μJ: κάνει νd τίς aπορρίψω δλες)). !\'!ε &λλα λόγια., οφείλουμε ν<Χ &πορρίψουμε ότιό·ήποτε περιέχει εσ-::ω χαl την J:λά:­

χιστΎ) &μφιβολία ετσι ωστε νιΧ μ·/j μείνει παριΧ ο, η εΙναι &πολύτως βέβαιο καl ιΧναμφίβολο. Πρβλ. Κανό1ιες γιa τfιν καθοδήγηση τής εvφυi:ας, Π· Άρχες η]ς φιλοσοφίας, Ι, 2.

3. Παραλαμβάνουμε κά:τι dπο τ!.ς αiσθήσεις οταν το ιΧντλοϋμε ιΧπο προσωπικ~ εμπειρία (λόγοu χά:ρΎ), οταν άντιλαμβανόμαστε με την ορασΎ) τιΧ σχ-ήματα ~ τιΧ χρώματα), ενω παραλιχμβά:νουμε κά:τι διιΊ. τrnν αlσθ1)σεων οταν το μαθαίνουμε άπ() κά:ποιον &λλο

(λόγου χά:ρΎ), οταν μαθαίνουμε όιιΧ της άκοΊjς κά:τι άπ6 τοuς γονείς ~ τοuς όασκά:λους). Βλ. Συνομιλία με τΟJΙ Μπούρμαν (ΑΤ, ν, 6ο

146).


ΠΡΩΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

εΙναι συνετο να. μ~ν &μπιστευόμαστε ποτ€.: &ντελως ο­ σους μiΧς &πάτησαν εστω καΙ. μία φορά. 'ΑλλCι. παρότι Ι: σ ως οί αίσθ~σεις μiΧς ξεγελοuν &νίοτε σχετικCι. μΕ.: όρισμένα μικροσκοπικCι. καΙ. άπομακρυσμένα πράγματα, uπάρχουν πολλCι. &λλα περl. των όποίων

εΙναι &ντελως άΜνατο να. άμφιβάλλουμε, παρότι ά­ ντλοuνται άπο αuτές. Για. παράaειγμα, οτι εΙμαι τώρα εaω, οτι κάθομαι κοντα. στη φωτιά, οτι εΙμαι ντυμένος με χειμερινο χιτι~νιο, οτι κρατω στα. χέρια τοuτο το

χαρτί, κ.τ.ο. Πως Θα. μποροuσα &ραγε να. άρVΥ)θC7J οτι τοuτα τα. χέρια, καΙ. ολο τοuτο το σωμα, εΙναι aικά μου; Έκτος 'ίσως &ν συγκρίνω τον έαυτό μου μΕ.: &κείνους τοuς

μανιακοuς των όποίων το μυαλο εΙναι θολωμένο άπο [l9J τόσο άτίθασες άναθuμιάσεις μελανfjς χολΥjς4 ωστε aια­

τείνονται &πίμονα οτι εΙναι βασιλεΊς &νω εΙναι πάμ­ φτωχοι, οτι φοροuν πορφύρα &νω εΙναι όλόγυμνοι, οτι εχουν ~λινο κεφάλι, οτι εΙναι κολοκύθες, η οτι εΙναι I

φτειαγμενοι

\

~\

και

οεν

,

\

απο γυα

λ'

'Αλλ'

ι.

α

,

-

εκεινοι

I 'Σ' Λ αμπροτατα. αν

ν'Ί) θ ι

ει

,,

αφρονες,

θ' I λ I I "Ι\ ' λ α φαινομουν ιγοτερο παραφρων αν ακο ου-

θοuσα το παράaει γμά τους. 'ζ

,.

ειναι

\ να

'

,. . κοιμαται ''λ

νεφα του ο

>

I

\

\ τη >

\ ,,

,,

να μ'Ί)ν 'Ί)μουν αν

I

Ι

\

\

θ

νυχτα και να πα

~

\

\

α αυτα, ενιοτε σε και

λ

I

\

ρωπος που συθ

I

αινει

>λ θ

ι γοτερο α 'Ί)

\

''

στα ο-

-

οφαν'Ί),

ποu παθαίνουν καΙ. &κεΊνοι οταν εΙναι ξύπνιοι. 5 Πόσο

4. 'Η μέλαινα χολi) είναι έπινόΊJμα τοϋ ΊπποκράηJ και τοϋ Γαλψοu. Άπο Ώjν άρzαιότψα εως τον l8o αtώνα έθεωρεϊ:το ύ­ πεύθuVΊJ γιιΧ ίlιάφορες ψuχοπαθολογικΕ:ς καταστάσεις, έξοu ·ή λέξΊ] μελαγχολία.

5. Οί πλάνες των αtσθ~σεων, το παραλfιpΊJμα των τρελων και 6!


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

IIEPI

ΤΗΣ

\

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

\ \

\

''

~\ 'θ I λ σuχνα οεν πε~ ομα~ κατα τη νuχτερ~νη κατακ ~σΎJ οτ~

εΙμα~ τάχα εaω, ντuμένος με χ~τώνιο καl καθ~σμένος \

\

I

)

β

,....

κοντα στη φωτ~α, ενω I > λτ ωρα ασφα ως

κο~τα

I

''

\

ρ~σκομα~ αντuτος στο κρε

\ με

ω

>

ορ

θ Ι

Ι

β'

ατ~;

>

\

\

ανο~χτα ματ~α αuτο το

χαρτι, το κεφάλ~ τοuτο ποu κοuνω aεν εΙνα~ ναρκωμένο, άπλώνω καl αtσθάνομα~ σκόπιμα καl έκοuσια τοuτο το I

χερι:

I

τοσο

~

\

οιακριτα

~\

I

πραγματα

οεν

σuμ

β

I

\

α~νοuν

στον

κοιμ~σμένο. Σαν να μ~ θuμ6μοuν 8Ίjθεν οτι !ι..πατ~θΎ)Κα

\,

''λλ

α

\

I

οτε κα~ απο παρομο~ες σκε I

\ ,,

I

'

\

\

σκεπτομενος προσεκτικοτερα αuτο το I

τοσο κα

β ε'β αιες

ικ

εις στον uπνο μοu. ""

σΎ)μειο,

I

αι,

βλ'

επω

\ αρα οτ~ οεν μποροuμε ποτε να οιακρ~νοuμε με ' \.' !ζ \ ' ενοειι,εις την εγρΎ)γορσΎ) απο τον uπνο, ωστε

θ

tl

\.'\

,....

\

I

\

'

\

Ι

\.'

\

\

tl

tl

I< 'λ~i:" >Ι> ββ I μενω καταπ Ύ)Κτος κα~ ΎJ καταπ ΎJ αuτη επ~ ε α~ωI

,,_,

νει σχε8ον την Ε:ντuπωσ~ μοu οτι κοιμiΧμα~. 'Άς ύποθέσοuμε λοι πον οτι κοιμόμαστε, καl οτ~ Ε:π~­

μέροuς πράγματα οπως οτι !ι..νο[ γοuμε τα μάτ~α, οτ~

κοuνiΧμε το κεφάλι, οτι άπλώνοuμε τα χέρια, aεν εΙνα~ &.λΎJθΊj. "Ας ύποθέσοuμε Ε:π[σΎJς οτι 8Ε:ν εχοuμε καν χέ-

,,

r/λ

ρ~α, οuτε ο

..,

\

ο τοuτο το

. .,

σωμα.

ι

ι

στοσο, πρεπει

>

ασφα-

λως να όμολογ~σοuμε οτ~ οσα βλέποuμε κοιμισμένοι

εΙναι κάτι σαν ζωγραφισμένες εtκ6νες ποu aεν θα μπο­ ροuσαν να πλαστοuν παρα καθ' όμο[ωσιν &.λΎJθ~νων πραγμάτων. ''Α ρ α, γενικα πράγματα εστω, οπως τα οί ψεuίlαισθ+ισεις των όνείρων άποτελουν κλασικά έπιχειρ+ιματα των σκεπτικων ύπΕ:ρ τ'ijς σαθρ6τψας της άνθρώπιvης γνώσΎ)ς. α ίlιασΎ)μ6τεροι έκπρ6σωποι του σκεπτικισμου Ώjν έποχ.~ του Ντε­

κάρτ Ίjταν 6 Μονταίνιος

(Michel Eyquem de Montaigne, 15331592), 6 Pieπe Chaπon (1541-1603) καl 6 Francisco Sanchez (ά­ πεβ. το 1632). Κύριες ΠΊJγΕ:ς εμπνεuσ+ις τοuς Ίjταν τά εργα του Σέξτοu Έμπειρικου καl τά

Academica

του Κικέρωνα.


11ΡΩΤΟΣ ΣΤΟΧΑ}.;:ΥIΟΣ

Ι

1

ματια, το κεφα

I

Ι

Ι

'λ'

ι, τα χερια και ο

λ

I

-

"I

οκ ηρο το σωμα, οεν

εΙναι φανταστικ&. &.λλ&. &.ληθιν&. καΙ. ύπαρκτά. Διότι, &.κόμα καΙ. οταν οί ζωγράφοι πασχίζουν ν&. πλάσουν [20] ΣειρΎjνες καΙ. Σατύρους με πολu &.συν~θιστες μορφές, aεν μποροuν ν&. τοuς i3ώσουν πέρα γι&. πέρα καινούρ­ γιες φύσεις, &.λλ&. &.ναμειγνύουν μονάχα μέλη i3ιαφόρων Υ I

"Ι\

''

''

)

I

I

I

\

tl

"'ωων· Ύ), αν ισως επινοησουν κατι τοσο καινοφανες ω-

' στε να '

εντε

\ )/ μ ην εχουμε

~...,.'

ο ει απο

λ'

Ι

tl

Ι

Ι

υτως τι ποτα ομοιο του, κατι

λλ I I ψ Ι < I I ως π ασματικο και ευτικο, ωστοσο πρεπει του-

λάχιστον ν&. ύπάρχουν &.ληθιν&. χρώματα &.ποτ&. όποΊα

ν&. το συνθέτουν. 6 Με &.νάλογο τρόπο, παρότι γενικ&. πράγματα οπως μάτια, κεφάλι, χέρια κ.τ.ο. μποροuν

ν&. εΙναι φανταστικά, ώστόσο πρέπει ν&. όμολογ~σουμε &.ναγκα'i:α οτι όρισμένα &λλα Εστω, &.κόμα πιο άπλ&. I

και κα

θ

ο

λ

I .., 'λ θ I \ Ο ) \ ) Ι \ ) \ ικα, ειναι α Ί) ι να, κα:ι οτι απο αυτα, σαν απο

&.ληθιν&. χρώματα, πλάθονται ολες έχε'i:νες οί εικόνες

των πραγμάτων ποu εΙναι στlj σκέψη μας, εrτε εΙναι 'λΊ) θ ινες I '' α: ειτε

ψ ευτιχες. Ι 7

6. (( ... η, aν ϊσως 1ί φαντασ{α τους εlναι aρκετa aλλόκοτη γιa νa εφεύρει κάτι τόσο καινούργιο wστε ποτε νa μην f!χουμε δεϊ διwιό του, καi ετσι το f!ργο τους νa μaς aπεικονίζει έ'να κα­ θαρa πλαστο καi aπολύτως ψεύτικο πράγμα, aσφαλώς τa χρώ­ ματα τουλάχιστον aπο τa όποία το συJιθέτουν πρέπει νa εlναι aληθινά».

7. ΣΕ: αuτο το σημεϊο ό Ντεκάρτ περνίΧ βαθμηδον άπο τά particularites) στά γενι­ κά (generalia, γαλλ. choses generales) και άπο τά γενικά στά καθολικά (universalia, γαλλ. choses universelles), άναζητώντας έπιμέροuς πράγματα (particulaήa, γαλλ.

Ιiνα βαθύτερο, σταθερ6τερο και άληθέστερο στρ&'ψα της πραγμα­ τικ6τητας. Ή γαλλικ~ έκδοχ.~ της τελεuτα1ας πρ6τασης εχει ώς


ΣΤΟΧΑΣ:VΙΟΙ

IIE~'I

ΤΗΣ ΙΙΡΩΤΗ1: ΦΙΛΟ1:0ΦΙΑΣ

Auτou τοu ειόοuς φαίνονται να εΙναι ~ σωματικ~ I

)

I

\

ι:''

I

\

""'

"""

'

....,

φuσΎ) εν γενει και Ί) εκτασΎ) τΎ)ζ' το σχΎ)μα των εκτατων

πραγμάτων- ~ ποσ6τψα, ~τοι το μέγεθος καΙ. ό οφιθ'

ι:

I

\

~

(

ι:

ι:

I

I

\

μος τοuς ο τοπος σ.:ον οποιο uπαρχοuν, ο χρονος κατα

τον όποιο όιαρκοuν, κ.τ.ο. 1 1 "1' Ι θ'α β γα~αμε Ι '' -,.ι Δ εν λοι πον λα'θ ος σuμ περασμα αν Λε-

" ι φ ι ι 'Α ι ι 'Ι ι \ r/λ γαμε οτι Ί) uσιΚΎ), Ί) στρονομια, Ί) ατρικΎ), και ο ες

οί &.λλες επιστΥjμες ποu εξαρτωνται ά.πο τη θεώρψΎ)

των σuνθετων πραγμάτων, εΙναι ά.μφίβολες ενω ~'ΑΓ

ρι θ μΎ)τικΎ), Ί) I

'

I \ ι: ''λλ I , εωμετρια και οι α ες παρομοιες επι-

στΥjμες, οί όποΊες όΕ:ν πραγματεuονται παρα άπλοuστα'

I

) ~

I

I

\

\

"1\

τα και γενικοτατα πραγμα.:α, αοιαφορωντας για το αν

ύπάρχοuν ~ όΕ:ν ύπάρχοuν στη φuσΎ), περιέχοuν κάτι β ε'β αιο

\ ,

και αναμφι

ο

λ

ο.

Δ

I

"

,

-

,,

ιοτι, ειτε αγρuπνω ειτε κοι-

μιΧμαι, Μο σuν τρία Θα κάνει πέντε, καΙ. το τετράγωνο όΕ:ν Θα εχ.ει περισσ6τερες ά.πο τέσσερις πλεuρές τ6σο

έξ'ijς: {(Γιa τr!v i'διο λόγο, παρότι τa γενικa αvτa πράγματα, δηλαδiι μάτια, έ'vα κεφάλι, χέρια καi rlλλα παρόμοια μποροϋν

νa εlναι φανταστικά, rvστόσο ;τρέπει

V(l

όμολογήσουμε /ίτι ύπάρ­

χουιι aκόμα 7rι0 άπλd Κ(ll Καθολικa ;ι;ράγματα, aληθΙJΙ(l Κ(ll ύ­ παρκτά, dπο τψι aνάμει!;η τriJιι όποίοιιι, /ίπως γίνεται λίγο-πολi, καi με

n}v

aJιάμει!;η τrϊιν λίγων aληθινrίιν χρωμάτων, σχηματί­

ζονται. δλες lκεϊ:νες οί εlκόνες τrίιν πραγμάτων ποv έδρεύουν στiι σκέψη μας, εi'τε εlναι aληθινiς κai πραγματικiς ε[τε πλαστiς καi φαvτασυvδεις». (Σημειωτέον οτι οί οροι particularia καl univel"salia θά μποροuσαν νά άποδοθοuν έδω ώς καθέκαστα καl καθό­ λου. 'Όμως, άφ' έν6ς, δεν θά ύπ'ijρχε άντίστοιχος ορος γιά το τρίτο σκέλος τΊjς διάκρισης, καί, άφ' έτέροu, ό Ντεκάρτ δεν σuζητ& έδω

το θέμα τ{;>ν καθολικων έννοιων. 'Η θέση τοu έπ' αύτοu τοu ζ·ΙJ­ τήματος κατατίθεται στlς Άρχiς τijς φιλοσοφίας,

f, 58, 59.)


ΠΡΩΊΌΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

a~οωγεΊς ά.λ~θε~ες όεν φαίνετα~ όυνατο νά. εΙνα~ uποπτες ψεύόους.

Έντούτο~ς, στο πνευμα μου ύπάρχε~ σψηvωμένΎJ ά.πο [21] παλ~ά. μ~α. όρ~σμένη γνώμη: οτ~ ύπάρχε~ fνας Θεος ποu ""'

μπορε~

\

να

I

\

κανε~ τα

f

παντα,

\

κα~

\

που

\

με

~

I

οημιουρΥΎ)σε

ετσ~, οπως εΙμα~. Πως ξέρω ομως οτ~ aεν τά. κανόν~σε ετσ~, ωστε νά. μ ~ν ύπάρχε~ οuτε γΥj, οuτε οuρανός, οuτε έκτατο σωμα, οuτε σχΥjμα, οuτε μέγεθος, οuτε τόπος, καt ώστόσο ολα τουτα νά. μ~ μου φαίνοντα~ νά. ύπάρ­ χουν ά.λλ~ως ά.πο ο,τ~ τώρα; Καt μάλιστα, οπως ά.κρ~­

βως κρίνω οτ~ οί &λλο~ πλανωντα~ ένίοτε ά.κόμα καt σε ,ι β I <I οσα πρεσ ευουν οτ~

ξ'

ερουν τε

λ

I ,ι \ ε~οτατα, ετσ~ κα~

'

\

εγω

μπορεΊ νά. σφάλλω οποτε προσθέτω το όύο με το τρία,

ά.παρ~θμω τtς πλευρες του τετραγώνου, ~ κάνω κάτ~ ά.κόμα εuκολότερο, &ν μπορουμε νά. φανταστουμε κάτ~ εuκολότερο. 'Ίσως ομως νά. μ~ θέλε~ ό Θεος νά. άπα-

I

τωμα~ τοσο πο

-

λ υ, I ~ I λ I θ 'Αλλ α, I ,, οιοτ~ κα ε~τα~ παναγα ος. αν

ά.πάόε~ στην ά.γαθότψά του νά. με όημ~ούργησε ετσ~ ποu νά. σφάλλω πάντοτε, φαίνετα~ έπίσης ά.λλότριο σε αuτη νά. έπ~τρέπε~ νά. σφάλλω ένίοτε· το τελευταΊο ώ­

στόσο όεν μπορεΊ νά. είπωθεΊ. 8 8. (('Ωστόσο, aν a,;τάδει στην aγαθότητά του νa μ1l!καvε /!τ σι ,;τοv νa σφάλλω πάντοτε, φαίνεται επίσης νd τού εlναι κάπως

[aucunement· στ:Χ γαλλικ:Χ τοu l7ou αίώνα αύτο το επίρρημα σημαίνει κάπως και οχ_ ι καθόλου] aντίθετο νa επιτρέπει νd σφάk­ λω ενίοτε, και παρd ταύτα δεν μπορriJ νa αμφιβάλλω οτι το

επιτρέπει». Το πρόβλημα ποu τίθεται εsω εΙναι βαρύνοuσας ση­ μασίας. Ύπονοεϊται οτι, ιΧν ό Θεος εΙναι πανάγαθος, τ:Χ Sημιοuρ­

yήματά τοu πρέπει ν:Χ εΙναι τέλεια, και &ρα ό &νθρωπος, ώς τέλειο Sημιούργημα τοu Θεοu, Sεν θ:Χ πρέπει ν:Χ πλαναται ποτέ, επειSη ~


l:TOXAΣMOI

llEPI

'Υ παρχοuν ι '' ισως

' θ- ,, αρνΎ) ουν εναν τοσο I

ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟl:ΟΦΙΑΣ

ι

ι

"'

I

ορισμενοι

οuνατο

\

ποu

Θ

" εο I

θ' α I

-

προτιμουσαν

I

παρα να πιστε

1

να

"

ουν οτι

ολα τά &λλα πράγματα εΙναι άβέβαια. Άλλά &ς μ~ν 1

'

τοuς εναντιω

,,

θ.... ι θ' tl ι/λ <Ι λ' οuμε, ας uπο εσουμε οτι ο α οσα εγο-

νται &3ω γιά τον Θεο εΙναι μuθοπλασίες. Μά, είτε uποθέσοuν οτι εφτασα σε ο,τι εΙμαι μέσω της είμαρμέ­ VΎJς, μέσω τΊjς τuχΎ)ς, μέσω μιας σuνεχοuς άχολοuθίας

πραγμάτων, ~ μέσω χάποιοu &λλοu τρόποu,9 άφοu το νά 'λλ

σφα

I

I

ει χαι να π

λ

-

I

I

I

';'

'

I

αναται χανεις φαινεται να ειναι ατε-

λεια, οσο λιγότερο ισχυρο θέσοuν τον γενεσιοuργό μου,

τόσο πιθανότερο θά εΙναι νά εΙ μαι τόσο άτελ~ς &στενά σφάλλω 3ιαρχως. 10 Στά &πιχειp~ματα τοuτα 3εν εχω

'

'

\

I ' I 'λλ' 'ζ ομαι τε λ ιχα να I ασφα λως να απαντΎ)σω, α α αναγχα

\:'\

ι λ Ι <I ' I <I Ι ζ λ I 'λ θομο ογΎ)σω οτι, απο οσα νομι α πα αιοτερα α Ύ) Ύ), οεν

uπάρχει τίποτα γιά το όποΊο νά μ~ 3ιχαιοuμαι τώρα νά

άμφιβάλλω, χα!. τοuτο οχι άπο άπερισχεψία ~ &πιποπλάVΙJ μα:ρτuρε'ϊ &τέλεια: στο δημιούρyημα: κα:ι δολιότητα: στον δΎ)­ μιοuργ6. Φα:ίνετα:ι λοιπον να ιΧπάδει στfιν ιΧγα:Θ6τητα: τοu Θεοu οχ_ι μ6νο να μας δημιούρyησε ετσι ποu να σφάλλοuμε πάντοτε, &λλα ιΧκ6μα: κα:t να μας δημιούργησε ετσι ποu να σφάλλοuμε Ε:νίοτε,

Ε:φ6σον το να εΙνα:ι ό Θεος λίγο ιΧπα:τεώνα:ς ιΧπάδει Ε:ξίσοu μΕ: το να

εΙνα: ι πολύ. 'Αφοu τώρα: εΙνα:ι προφα:νΕ:ς οτι σφάλλοuμε Ε:νίοτε, Θα μποροuσε να συμπεράνει κα:νεtς οτι ό Θεος σuγκα:τα:τίθετα:ι στfιν

uπα:ρξη τ'ijς πλάVΙJς, κα:t σuνεπώς οτι δΕ:ν εΙνα:ι ιΧγα:Θ6ς. Ή ιΧνα:ί­ ρεση ένος τέτοιοu σuμπεράσμα:τος ιΧπα:ιτε'ϊ τfιν Ε:να:ρμ6νιση της

uψιστης ιΧγα:Θ6τητα:ς τοu Θεοu μΕ: τ-ljν uπα:ρξη της πλάνης, πράγμα: ποu Θα Ε:πιχ_εφηΘει ιΧπο τον Ντεκαρτ στον Τέταρτο κα:t στον 'Έκτο Στοχασμό. Πρβλ Ε:πίσης Άρχiς τijς φιλοσοφίας,

I, 29-30. 9. Στ6χ_ος των φράσεων ε:Ινα:ι κuρίως οί επικούρειοι κα:t οί

στωικοί.

10. Πρβλ Άρχι1ς τijς φιλοσοφίας, I, 5. 66


ΠΡΩΤΟl: ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

I 'λλ' \ εγκυρους '' I I λα.ωτητα., α. α. γ~α. κα.~\ μελετημενους λογους.

Πρέπε~ λο~πον νιΧ ιΧνα.στείλω εφεξΎjς τ6σο επψελως τη συγκα.τάθεσ~ μου σε τοuτα. οσο κα.Ι. στιΧ εμφα.νως ψευ-

''

~~

οΎ), α.ν

θ ε'λ ω

'Αλλ' α. I

)

πρεπε~

>

I

να. α.να.κα.

~' οεν

λ υΙ ψ ω

I

\

Ι

κα.τ~

' ... ' I α.ρκουν α.κομα. I

'

β εΙ β α.~ο. t: ο~

\

α.υτες \

\

επ~σΎ)ς να. φροντ~σω να. τ~ ς

θ

[22)

' , επωΎ)μα.νσε~ς,

..,

υμα.μα.~

·

~

I

t:

ο~οτ~

ο~

συν~θε~ς γνωμες επ~στρέφοuν a~α.ρκως, κα.Ι. καταλαμ­

βάνουν την εuπ~στία. μου, σιΧν ~ μα.κροχρ6ν~α. σχέσΎ) κα.Ι. το a~κα.ίωμα. της οικε~6τψα.ς νιΧ τl.ς προσδένουν σε α.u~~ σχεοον

1 τη

''θ ε λ' α. α.

μου.

11 ο·~, ι: θ'~σω να. ' υοεποτε θ' α. ι.,εσυνΎ)

τοuς παρέχω τη συγκα.τάθεσΎ) κα.Ι. την εμπ~στοσύVΎ)

''

μου οσο

'

θ' θ' r/ ';" I \ ';' 'λ θ I α. υπο ετω οτ~ ε~ να.~ τετο~ες που ε~ να.~ α. Ύ) ~να.,

''

~ λ ~I I Ι I > 'β λ οΎ) α.οΎ) κα.τα. κα.πο~ον τροπο α.μφ~ ο ες, οπως κα.τα.~

I

σε~ χτΎ)Κε μο rl

\

> λλ

~ς, α.

λ'

';'

ωστε να. ε~να.~ πο υ

' ' \ '

..

I

\

~

> /:

\

α. πα.ρα. τα.υτα. ει.,α.φετ~κα. π~

\ πω

πα.ρα. να. τ~ς α.ρνε~τα.~.

\ \ \ λογαο να. τ~ς '

θ

I

α.νες,

Ι

\

π~στευε~ κα.νε~ς

\

''Ε χω λ ο~πον τη γνωμΎJ I ,, ~\ θ' οτ~ οεν α.

fκα.να. &σχΎ)μα. &ν, ιΧντ~στρέφοντα.ς πλ~ρως τη βούλψ~ μου, ξεγελοuσα. εμένα. τον raιo. ΘιΧ προσπο~ΎJθω γ~α κά­

πο~ο χρον~κο a~άστΎJμα. οτ~ οί γνωμες εκε"i.'νες εΙνα.~ όλ6τελα. ψευδε"i.'ς κα.Ι. φα.ντα.στ~κες ώσ6του, Ξ.χοντα.ς τελαιΧ

,~σοστα. θ μ~σε~ I

I

με προκα.τα.

λ 'Ψ Ύ)

I

I

~

I

ε~ ς κα.~ τ~ ς ουο π

λ

I

I

ευρες, να.

μ ~ν εκτρέπε~ πλέον κα.μ~α φα.ύλΎJ συν~θε~α. την κρίσΎ) μου ιΧπο την όρθ~ ιΧντίλΎJψΎJ των πρα.γμάτων. 12 Ξέρω 11. ((διότι εκείνες οί παλωi:ς καi συνήθεις γνώμες επιστρέ­ φουν aκόμα συχνa στη σκέψη μου, aφού ή μακροχρόνια καi οlκεία σχέση ποv είχαν μαζί μου τοvς δίνει το δικαίωμα

va καταλαμβά­

}1Ουν το πνεύμα μου Ενάντια στη θέλησή μου, καt σχεδον νa κυ­ ριεύουν την εvπιστία μου».

12. Οί συνf)θεις γνwμες εlνα.ι άμφίβολες άλλιΧ πα.ριΧ τα.uτα. πολu πιθανές, γεγονος ποu μΕ: πα.pα.σuρει νιΧ νομίζω οτι εlνα.ι


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

>

α.σφα.

λ-

ΠΕΡ\ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

>

tl

~\

\

I

\

ως οτι α.uτο οεν σuνεπα.γετα.ι στο μετα.

ξ'

~ u κινοuνο I

~ πλάVΥJ, κα.l οτι SΕ:ν γινετα.ι να ύποπέσω σΕ: ύπέρμετρΊJ ~

>

I

>

~\

I

Ι

I

\

\

οuσπιστια., εφοσον οεν εγκuπτω τωρα. σε πρα.κτικα.

uπο

θ' εσω

\

λ

~\ ι ι οεν uπα.ρχει

rl οιπον οτι

Ί)-

γνώσΊ)ς. 13

τ~μα.τα., άλλα μονάχα. σε ζψ~μα.τα. \ Θ α.

ζ

tl '' ενα.ς α.ριστος

Θεός, ΠΊ)γ~ τΥjς άλ~θεια.ς, άλλα κάποιος κα.κόβοuλος ~

~I

I

\

I

\

σα.ιμονα.ς, πα.ντοοuνα.μος και πα.μπονΊ)ρος, ποu χρΊ)σι-

μοποιεΤ ολΊJ την πα.νοuργια. τοu για να μΕ: ξεγελιΧ. 14 Θα ι rl ι ' ι ι 'ι ι \ ι \ θ εσω οτι ο οuρα.νος, ο α.ερα.ς, Ί) ΥΊ), τα. χρωμα.τα, τα

σχ~μα.τα, οί ~χοι, καl ολα τα έξωτερικα πράγματα., SΕ:ν ~

I

εινα.ι τιποτα

''λλ

α

ο

>

\

απο

>

\

ονειρικοι

>

I

εμπα.ιγμοι,

~

\

-

οια των

όποιων έκεΤνος στ~νει παγιSες στην εύπιστια. μοu. Θα

[23) θεωρ~σω τον έα.uτό μοu σαν να μ ~ν εχω χέρια, μάτια,

σάρκα., αlμα ~ α.ίσθ~σεις, άλλα νομιζω έσφα.λμένα οτι \

,,

'

I

τα εχω αuτα.

Θ' I ' ' λ I "α πα.ραμεινω επιμονα προσΊ) ωμενος

σΕ: τοuτο τον στοχασμό, και, &ν μΕ:ν SΕ:ν είναι στην έξοu­ σια μοu να γνωρισω κάτι άλΊ)θές, τουλάχιστον θα φρο-

'

ντισω σ

\

' \

\

-

' \

'

\

\

θ εναρα. αuτο ποu ε 'ξ αρταται α.πο μενα: να μΊ)

βέβοιιες. ΓιΟι νΟι έξοu3ετεpώσω οιuτη την τΟCσΎ), θΟι πpοσπΟLΎ)θώ οτι είνοιι ψεu3εϊς ετσι ώστε, άντιστοιθμίζοντοις μιΟι πpοχοιτά:λΎ)ψΎ) με μιΟιν &λλΎ), νΟι στοιθεpοποι~σω την χpίσΎ) μου χοιt νΟι πpοχωp+ισω

με σιγοupιΟι στην άνοιζ~τψ'Υ) τ9jς άλ~θειοις.

13. τα. προιχτιχΟι ζψ~μοιτοι άποιιτοuν γp~γοpες χοιt στοιθεpες οcποφά:σεις, χοιτΟι σuνέπειοι 3εν σuγχωpοuν τη χpονοτpιβ~. τη 3ι­ στοιχτιχ6τητοι ~ την άμφιτοιλά:ντεuσΎ). Άπενοιντίοις, ~ άνοιζ~τψ'Υ) τ9jς γνώσΎ)ς οχι μ6νο 3ιχοιιολογεϊ άλλΟι χοιt έπιβά:λλει μοικpοχp6νιοι, πολύπλεup'Υ) χοιt λεπτομερ-1) έξέτοισ'Υ) πptν άπο την έξοιγωγΎι όποιοu3~οτε σuμπεpά:σμοιτος. Πρβλ. Λόγος περi τής Μεθόδου, δ.π., σ. 24-25· Άρχι\ς τής φιλοσοφίας, Ι, 3.

14. Βλ. Συνομιλία μl τον Μπούρμαν (Ατ, V, 147). 68


Π ΡΩ ΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜ.ΟΣ

"

,

,

\

\

'θ \ψ '~ ~ συγκατατL εμαL σε ευοΎJ, ετσL ωστε, οσο συνατος καL

\

',,

τ

'

ι

'

ι

....

\

\

ποVΎ)pος καL αν εLναL ο απατεωνας εκεLνος, να μ'Υ)ν μπο-

- '

- '

pεL να μου επL

β α'λ εL

' 'Αλλ'α

'

το παραμLκpο.

' '

' '

αυτο το εγ-

χεLpΎ)μα εΙναL έπ[μοχθο, καt μLdι όpLσμέVΎ) νωθρ6τψα

'

με κα

θ'Υ) λ' ωνεL '

'

στη συVΎ)

λ'

>

λωτος που απο αμ 'λ θ I ε ευ εpLα

I

καL,

β

θ LσμεVΎ) ' ζωΎJ.' Σ'αν

'' ανε στο\ ονεφο του I

'ζ αpχL οντας '

tl

\

υστερα να

''

'

'

ενας αLχμα-

\ μLα φανταστLΚΎJ \

ι ψ Lα 'ζ εταL υπο

''

οτL

κοψίiταL, φοβίiταL νdι ξυπνήσεL, καt συνωμοτεΊ άργ6-

\ \

' '

σχο λα με τLς ευχαpLστες

ψ

,,

\

~ θ' ευσαLσ Ύ)σεLς του· ετσL καL

έγω ξανακυλώ αuθ6ρμψα στtς παλαLΕς γνώμες καt φοβίiμαL νdι ξυπνήσω, μ~πως τdι έπ[μοχθα ξενύχτLα

ποu θdι 3Lα3εχτοuν τΥ)ν ~ρεμ'Υ) έκεLVΎ) άνάπαυσΎJ 3Ε:ν 3Lανυθοuν έφεξΎjς στο ψώς, άλλdι στdι άξε3Lάλυτα έpέβΎJ

τών 3υσκολLών ποu άνακL~θΎ)καν τώρα. 15

15.

(('Όπως άκριβώς ενας σκλάβος ΠοV άπολάμβανε στΟν

ϋπνο του μιa φανταστικη έλευθερία, δταν aρχίσει νd ύποψιάζεται

δτι ή έλευθερία του δiν fιταν παρa ενα όνειρο, φοβάται νa ξυπνf;­ σει και συνωμοτεί μi τi.ς εύχάριστες αύταπάτες του γιa νa ξε­

γελαστεί περισσότερη ι:Vρα άπο αύτές, ετσι καi έγω ξανακυλr.ίί άσυναίσθητα άπο μόνος μου στις παλιiς γνriJμες, και δiν θέλω νa ξυπνήσω άπο αύτον τον λήθαργο φοβαύμενος μήπως τa έπίμοχθα ξενύχτια πσV θa διαδεχτούv την ήρεμία αύτής τής άνάπαυσης, άντι

va μοv φέρουν

κάποια αύγη και κάποιο φώς στη γνrύση τής

aλήθειας, δiν σταθοϋv ίκανa νa φωτίσουν δλα τa έρέβη τriJν δυσκολιών ποv d.νακινήθηκαν μόλις».


[ 2 3] ΔΕΥΤΕΡΟΣ

ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

Περi τής φύσης τού aνθρ(vπινου πνεύματος:

δτι εlναι γνωστότερο aπο το σώμα. 1 Ό χθεσινΌς στοχασμΌς μΕ: εριξε σΕ: τόσες &μφιβολίες ωστε οuτε μπορω πλέον νιΧ τ!.ς λησμον~σω, οuτε βλέ­ πω μΕ: ποιον τρόπο θιΧ μποροuσαν νιΧ οιαλuθοuν. ΣιΧν

[24]

\

\

\

\

I I \ να γ λ'ιστρησα ξ αφνικα σε β α θ ια νερα, πα λ εuω χωρις

νιΧ μπορω οuτε νιΧ πατ~σω στον βuθό, οuτε νιΧ &να?uθω \ ' I στην επιφανεια.

ντας

\ ξ ανα

\

τον

Θ' ' 'ζ ο" α προσπα θ'ησω ωστοσο, οοκψα ''"' "' < ""' ιοιο ορομο στον οποιο οοεuσα χθ' ες. I

I

"'

\

Παραμερίζοντας οηλαο~ ότιο~ποτε έπιοέχεται την έ­

λάχιστη εστω &μφιβολία, σιΧν νιΧ ~ξερα οτι εΙναι όλό­ τελα ψεuοές, θιΧ προχωρ~σω έμπρος ώσότοu γνωρίσω ι

κατι

β

β 'β ε

αιο

I αιοτητα

" οτι

>I

η,

\\

I

αν

"'' οεν

μη τι

''λλ

α

' I uπαρχει

ο,

(

I

ωσοτοu

I τιποτα

I

μα

θ

ω

\

με

β

ε-

β'β ε αιο. 'Ο 'Α ρχι-

μ~οης ζητοuσε ίf.να μόνο στέρεο καi. &κίνητο σημεΊο

για να μετατοπίσει όλόκληρη τη γΊj• 2 ετσι καΙ. έγω μπορω νιΧ έλπίζω έξίσοu μεγάλα πράγματα &ν &ναl. Ό ά.ρχιχος τίτλος, στο χεφ6γρα.φο ποu εστειλε ό Ντεχαρτ στον ΜερσΕ:ν τον Νοέμβριο τοu 1640, ήτα.ν: Περi τής ψύσης τοϋ aνθρ(vΠιJ•ου πνεύματος.

2. Στον Άρχιμ~aΎ) ά.ποaίaετα.ι ~ φρά.σΎ) <<δός μοι πή στcv, καi κινήσω τΎjν γήν». Έaω χρψιμοποιε'Lτα.ι για νιΧ aΎJλωθει οτι μιιΧ πρώτΎ) ά.χλ6vψΎ) βεβα.ι6τψα. εΙvα.ι ά.πολύτως ά.να.γχα.ία. για τη θεμελίωση τοu οίχοaομ~μα.τος της γνώσΎ)ς.


ΔΕΤΤΕΡΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

κιχ

λυ'Ψ ω

,

,,

'λ'

κιχτι, ε

,

, ...

β 'β

ιχχιστο εστω, που να εινιχι

ε

,

ιχιο και

ά.κλόνψο.

'Υποθέτω λοιπον ότι ολιχ οσιχ βλέπω εΙνιχι ψευ3Ύj· ι

ι

,,

'

',,

'ζ ει 'Υ) <

'

πιστευω οτι τιποτιχ ιχπο οσιχ ιχπεικονι

φι

"''

λο ψ ευοΎJς

μνfJμΎJ μου 3S:ν uπΎjρξε ποτέ· ότι 3S:ν εχω κιχμιιΧ ιχrσθΎJ,1

,

....

,

....

,,

ι.

ι

\

ι

ι.

σ'Υ)· οτι το σωμιχ, το σχ'Υ)μιχ, 'Υ) εκτιχσ'Υ), 'Υ) κιν'Υ)σ'Υ) και ο

τόπος είναι χ(μιχιρες. τι θιΧ εΙνιχι λοιπον ά.λΎJθές; Πι-

' θ ιχνοτιχτιχ 'Αλλ'ιχ

-

'

,,

"''

β'β ε αιο.

< ' ' τουτο μονο: οτι οεν υπιχρχει τιποτιχ

-

πως

ξ'ερω οτι '' οεν "'' υπιχρχει ' '

'' λλο, οιιχφο"'

'

κιχτι

ιχ

ρετικο ά.πο ολιχ οσιχ ά.νέφεριχ μόλις, για. το όποϊ:ο να μ ~ν uπάρχει οuτε rχνος ά.μφιβολ(ιχς; ΔS:ν uπάρχει &ριχγε

κάποιος Θεός, ~ μΕ: όποιο &λλο ονομιχ θιΧ μ ποροuσιχ

'

'

να τον κιχ

λ'εσω,

- ' β'ιχ λλ ει

'

' '

που μου εμ

'Ψ εις; 3

'

ιχυτες τις σκε

'Όμως γιιχτ( νιΧ νομ(σω κάτι τέτοιο, ά.φοu Lσως μπορω ,

ι

,

ι''~

Μ'

να τις πιχριχγω ο ιοιος;

ι

'

'

~'

''

-;-

ιχ τοτε, εγω εστω οεν ειμιχι

&ριχγε κάτι; 'ΑλλιΧ ά.ρνfJθΎJΚιΧ ~3Ύ) οτι εχω ιχiσθ~σεις ~ Δ ιστιχ'ζω ωστοσο, ' ' οιοτι "''

-

σωμιχ.

'

'

τι

-

συνεπιχγετιχι τουτο;

ΕΙμιχι τόσο 3εμένος μΕ: το σωμιχ κιχl τlς ιχiσθ~σεις [25] ώστε να. μ~ν μπορω να. uπάρξω χωρlς ιχuτά; 'ΑλλιΧ πε(στ'Υ)κιχ οτι 3S:ν uπάρχει τ( ποτιχ ά.πολύτως στον κό,,

)

I

''

._

I

t/

Ι

''

σμο, ουτε ουριχνος, ουτε ΎΎJ, ουτε πνευμιχτιχ, ουτε σω-

,,

\

' λ ~' ι: I ,, ' I ''Ο μιχτιχ. Μ ΎJΠως οιπον οεν υπιχρχω ουτε εγω; χι, αν

'

'

'

'

"

πειστ'Υ)κιχ για κιχτι, τοτε εινιχι

β'β '' υπιχρχω. ' ' 'Αλε ιχιο οτι

λιΧ uπάρχει κάποιος μυστΎ)pιώ3Ύ)ς ά.πιχτεώνιχς, πιχντο­

Μνιχμος κιχl πιχμπόν'Υ)ρος, ποu μΕ: ξεγελii μS: πιχνουρ­

γ(ιχ 3ιιχρκως. ''Αν όμως μΕ: ξεγελii, εΙνιχι ά.νιχμφιβολο ,,

οτι

<

'

υπιχρχω·

\

και

,,

ιχς

\

με

ξ

εγε

λ-

ιχ

,,

οσο

θ 'λ ε

ει,

'

- οεν "''

ιχφου

3. «Δiν ύπάρχει κάποιος Θεος η κάποια άλλη δύναμη ποv μοϋ βάζει στο πνεύμα αvτiς τiς σκέψεις;»


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

' θ α.

,

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

1

,

,

ι

';"

,

με κα.νεL ποτε να. μΎJν εψα.L τLποτα. οσο

μα.L

,,

οτL

';"

ι

εLμα.L

-

' ζ uγLσμα.

των

κα.τL.

4

rιΩ

'

\ α.πο ' \

στε,

'

'λ εL εντε

πρεπεL

α. σκεφτο-

\

ι

μετα.

'

πα.ντων,

'

θ'

uπερεπα.ρκες κα.τα. λΎJ'ξ ω

\

να.

οτL ~ άπόφα.νσΎJ Έγ(V εlμαι, lγ(V ύπάρχω, άλΎJθεύεL άνα.γκα.Ί:α. οποτε την προφέρω ~ τη σuλλα.μβάνω στο πνεuμα. μοu. 5

'Όμως aS:ν κα.τα.νοώ άκόμα. έπα.ρκώς τι εΙμα.L, έγω ποu εΙμα.L τώρα. άνα.γκα.Ί:α.. ΠρέπεL λοLπον να φροντισω

έφεξΥjς να μ ~ν έκλάβω άσύνετα. κάτL fι..λλο γLα μένα., κα.l. έ:τσL να μ ~ν πλα.~θώ σΕ: έκει~ τη γνώσΎJ ποu aLα.­ τεινομω οτL εΙνα.L ~ ΠLΟ βέβα.LΎJ κα.Ι. ~ ΠLΟ ένα.ργ~ς άπο ολες. 6 Τώρα. θα στοχα.στω έκ νέοu τι πιστεuα. πα.λα.Lό-

' 'λθ ω

\

τερα., πρLν

εLσε

'

-

"

'Ψ εLς,

'

σε τοuτες τLς σκε

';'

οτL εψα.L

·

Κα.L στη σuνέχεLα., θα άφα.φέσω ο,τL θα μποροuσε να

'

α.να.φε

θ εL ΙΙ'ώ

εστω κω κα.τ ,,

\

'

'λ' α.χLστον

ε

' \

'

α.πο τοuς προα.να.-

φερθέντες σuλλογLσμούς, έ:τσL ωστε να μ~ μεινεL τελLκα

πα.ρα ο,τL άκρLβώς εΙνα.L βέβα.ω κα.l. άκλό~το. τι νόμLζα. λοLπον πρl.ν οτL εΙμα.L; 'Άνθρωπος. Άλλα τι εΙνω ό fι..νθρωπος; Να πω οτL εΙνα.L έ:λλογο ζώο; ''ΟχL, έπεLa~ θα πρέπεL uστερα. να έρεuν~σω τι εΙνα.L ζώο, τι

';"

''λλογο,

εLνα.L ε

'

περLσσοτερα. ''

I

\ '' ' \ \ "' λ' κα.L οuσκο οτερα.· tf

'

I

κα.L ετσL, α.πο ενα. ερωτΎJμα.

tl

\

I

,,

,,

οuτε \

θ' α.

εχω \

α.νεσΎJ χρονοu ωστε να. σκοπεuω να. την

ξ

>f

\

επεφτα. σε

'

'

τωρα. τοσΎJ

\

"''ψ f οοε ω σε τε-

τοLες λεπτολογιες. ''ΕτσL θα προσέξω μiΧλλον έaω τι

4.

Πρβλ. Αύyοuστίνοu, Ή πολιτεία τού Θεού, ΧΙ,

τριάδος,

26·

Περi

XV, ]2, 21.

5. Πρβλ. Άρχeς τής φιλοσοφίας, Ι, 7. 6. «.. .ποv διατείνομαι δτι είναι πιο βέβαιη καί πιο έναργfις aπο δλες δσες είχα προηγουμένως». 72


ΔΕΤΤΕΡΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

,

,

'θ'

,

,

πα.ρουσια ζ οταν αυ ορμΊ)τα και φυσικα στη σκε

Ί) μου

οποτε θεωροuσα τi εΤμαι. Παρουσιαζόταν έν πρώτοις δτι εΤχα πρόσωπο, χέρια, βραχiονες, καl ολον έκείνο I

I

τον μΊ)χανισμο με

λ""

~

tl

Ι

)

Ι

\

tl

ων, οπως οιακρινεται επισΊ)ς σε· ενα

πτώμα, τον όποίο ο~λωνα μΕ: το ονομα σώμα. Παρου-

''

' > λ' I σια ζ οταν επιπ εον οτι τρεφομουν,

β'~ αοι ζ α,

)

I αισ θ ανομουν

καl σκεπτόμουν, ένέργειες τlς όποίες άν'Υ)γα στην ψυχ~.

'Αλλά., εrτε οΕ:ν παρατΊJροuσα τi εΙναι αuτη ~ ψυχΊj εrτε I

τη φαντα

ζ' I Ι λ Ι ) ''~ ) I ομουν σαν κατι επτοφυες, εν ειοει ανεμου,

φλόγας, ~ αιθέρα οιακεχυμένου στά. πυκνότερα μέρΊ) μου. 7 Γιά. το σώμα ομως οΕ:ν άμφέβαλλα, άλλά. πρέ-

"

σ β ευα οτι γνωρι I

ζ

~

. .,

\

I

\

ι

I

α οια.κριτως τη φυσΊ) του, την οποια,

&ν τυχον έπιχειροuσα νά. περιγράψω πώς τη συνελά.μ­

βανα στο πνεuμα μου, θά. έξΊ)γοuσα ώς έξ'Υjς: 8 οιά. τοu ορου σώμα έννοώ καθετl ποu εΤναι ίκανο νά. όριοθετΊJ­ θεί άπο κάποιο σχ'Υ)μα, νά. περιλΊ)φθεί σΕ: κάποιον τόπο,

καl νά. γεμiσει fναν χώρο ετσι ωστε νά. άποκλεiει κάθε fι..λλο σώμα άπο αuτόν· νά. γiνει άντιλΊ)Πτο μΕ την ά.φ~,

την ορασΊ), την άκο~, τη γεuσΊ) ~ την οσφρφΊ)" καl νά. κινΊ)θεί ΠΟικιλοτρόπως, οχι βεβαίως άψ' έαυτοu, άλλά. άπο κάτι &λλο άπο το όποίο ώθείται. Διότι έ:κρινα οτι ~ κατοχΊj της ισχuος τοu κινείν, αισθά.νεσθαι ~ σκέπτε­ σθαι έαυτον οΕ:ν άν~κει καθόλου στη φuσΊ) του σώμα7. Ό ΝτεκιΧρτ πα.ρα.τηρεϊ έν προκειμένω: «Ή λέξη anima [ψu:χΊi! σημαίνει σέ κα.λιΧ λα.τινικιΧ τον άέρα. ~ την πνο~ τοu στ6μα.τος. Πιστεύω Ι>έ οτι άπο έl>ω μεταφέρθηκε στο νιΧ σημαίνει το

πνεuμα., κα.l γι' α.uτο εΙ πα. οτι έκλα.μβάνετα.ι σu:χνιΧ ώς σωμα.τικο πράγμα.n, Προς Μερσέν,

21 Άπριλίοu 1641 (ΑΤ, 111, 362). Πρβλ.

Λόγοι ... , Όρισμος

8. Πρβλ.

V. Λόγοι ... ,

Όρισμος Vl. 73

(26]


~ΤΟΧΑ~ΜΟΙ

ΙΙΕΡΙ ΊΉΣ

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

τος rσα rσα, άποροuσα μiiλλον για το οτι βρίσκονται \

Ι

(

Ι

Ι

I

(

σε ορισμενα σωματα τετοιες ικανοτητες.

"Q μως

ι

τι

ι

γινεται

ι

c: θ' υπο ετω

\

τωρα

που

rl

οτι

ι ι υπαρχει

> -

I ~ I I >θ I 9 /β καποιος ουνατοτατος και, ει ε μ ιτον ει πει ν, κακο ου-

λος άπατεώνας ποu μΕ: Ε:ξαπατii Ε:πίτηόες καΙ. οσο μ πο-

I

I

ρει στα παντα;

lV1πορω-

~

I

να οια

β

ε

β

Ι

ι/

Ι

I

αιωσω οτι κατεχω το

on

παραμικρΌ άπο ολα &κείνα για τα όποία εΙπα μ6λις

[27] άν~κουν στη φuσΊJ τοu σώματος; Προσέχω, σκέφτομαι, I ξ ανασκεφτομαι,

-

~\ β I I κ > οεν ρισκω τιποτα. αταπονουμαι ε-

παναλαμβάνοντας τα rόια ματαίως. "Ας περάσουμε I λ οιπον

I

"

σε οσα

I~ προσεοωσα

I

στην

ψ

Τ' ο

I

υχΊJ.

I

τρεφεσ

θ

αι

~το βαόίζειν; Έφ6σον τώρα όΕ:ν εχω σωμα, καΙ. τοuτα ,

I

,.

επισης ειναι π

λ

I

ασματικα.

,

Τ'

ο αισ

θ

I

ανεσ

θ

αι;

κ

I

-

αι τουτο

ομως όΕ:ν γίνεται χωρl.ς σωμα, καΙ. μοu φάνηκε στα Ι

)/

tf

)

ονειρα μου οτι αισ ~

I

I

θ

I

I

ανομουν παμπο ,,

~\

I

,

λλ

οιαπιστωσα κατοπιν οτι οεν τα αισ

θ

I

I

α πραγματα που I

ανομουν.

Τ'

I

ο σκε-

πτεσθαι;10 Έόω κάνω μια άνακάλυψΊJ: ~ σκέψΊJ* 11 εΙ­ ναι, αύτη μ6νο άόυνατεί να άποσπαστεί άπο μένα.

Έγcv είμαι, lγw ύπάρχω, τοuτο εΙναι βέβαιο. 12 Για π6-

9. 01 λέξεις εl θεμιτόν εlπεϊν (si fas est dicere) προσετέθΊ]­ σα.ν έ:aω «έ:πειaη ~ uψιστη Μνα.μη κα.t ~κακοβουλία. aεν μποροuν νιΧ συνυπάρχουν», Συνομιλία μ1 τόν Μπούρμαν (ΑΤ,

V, 150-151}.

10. Βλ. Άρχiς τής φιλοσοφίας, I, 9. ll. Βλ. Λόγοι . .. , Όρισμός I. 12. Το τμ'ijμα. ποu έ:κτείνετα.ι άπο την άpχη τ'ijς παραγράφου ως έ:aω έ:κτίθετα.ι άνα.λυτικ6τεpα. στη γα.λλικη έ:κaοχή:

« Άλλa

ιΞyο! τί εlμαι τώρα ποv ύποθέτω δη ύπάρχει κάποιος ιΞξαιρετικιΊ δυνατός καί, aν τολμriJ νa ΠΙV, κακόβουλος καi πωιοϋργος Πο1'ι

χρησιμοποιεί δλες του τiς δυνάμεις καi δλη του τηv κατεργαριa yιa ιιa μ1 ιΞξαπατι]σει; Μποριϋ νa βεβαιωθiϋ δτι κατέχω τό :πα-

74


ΔΕΤΤΕΡΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ι " Γ\,, ι ι *Δ ι > σο χρονο ομως; Lοι οσο χρονο σκεπτομοιL LOτL εν~'

οεχετοιL

,Lσως, αν ,, οιπεLχοι , . . οιπο , ,

.

κοι

'•

' 'εποιuοι ' ιλι ι νοι ο οκ λΎ)pος να uποιρχω.

' ο,τL '' ροι

1 'λΎ)θ εuεL οι

";"

~

,

Δ'εν οεχομοιL ~'

ι τωροι πα-

ε σκε

Ύ), οιuτοστLγμεL

1 1 'Α κpL β ο λ ογωντοις λοLπον,

' οινοιγκοιLοι.

I

,

Ι

I

I

....,

εψοιL μονοιχοι σκεπτομενο προιγμοι, τοuτεστLν πνεuμοι,

έλλογΎ) ψuχ~, νοuς ~ Λ6γος, λέξεLς των όποίων άγνοο\1-

σοι πpοΎ)γοuμένως τη σΎ)μοισίοι. ΕΙμοιL ομως άλΎ)θLνο ' 'λΎ) θ Lνοι uποιρκτο. προιγμοι, κοιL οι

' '

1

1

'Αλλ'οι

''~ τL εLοοuς προιγ1

1

μοι; Το εΙποι, σκεπτ6μενο. τι παραπάνω; ΘιΧ φοιντοιστω. ΔS:ν εΙμω έκείν'Υ) ~ σuνοιρμογ~ μελων ποu όνομάζετοιL άνθρώπLνο σωμοι.

ΔS:ν εΙμοιL έπίσΎ)ς κάποLοι οιuροι 3LοικεχuμένΎ) στα. μέλΎ) >

ι

οιuτοι.

Δ'

τ

''

εν εψοιL οινεμος, φ

λ'

'

ι

'

,,

c

~'

ογοι, οιτμος, πνΟΎ) Ύ) οτLοΎ)-

ποτε πλάθω γLιΧ τον έοιuτ6 μου, 3L6τL uπέθεσοι ΟτL τοuτοι

3S:ν εΙνοιL τίποτα. Ή θέσΎ) ποιροιμένεL: έγω ποιριΧ τοιuτοι ραμικρο aπο δλα τd πράγματα ποv aπέδωσα παραπάνω στη

σωματικη φύση; Σταματri> γιa νa το σκεφτώ μ1 προσοχή, φέρνω καΙ. ξαναφέρνω δλα έκείνα τd πράγματα στο πνεύμα μου και δΕν συναντώ κανένα ποv νa μπορώ νa Πfi> δτι εlναι σε μένα. Δεν εlναι aνάγκη νa σταθfi> νa τd dπαριθμήσω. ~Ας περάσουμε λοιπόν στd κατηγορήματα τijς ψυχijς, και aς δούμε Ιlιι ύπάρχουν κάποια ποv

νa είναι σε μένα.

Ta ΠρfiJτα εlναι το τρέφεσθαι καi, το βαδίζειν.

Άλλa. aν aληθεύει δτι δΕν έχω σfi>μα, aληθεύει έπίσης δτι δεv μπορfi> οϋτε νa βαδίσω οϋτε νa τραφώ. 'Ένα aλλο εlναι το αlσθά­ νεσθαι. Άλλd δεν μπορούμε έπίσης ιιa αlσθανθούμε χωρις το σώμα, και έπιπλέον νόμισα aλλοτε δτι αlσθανόμουν κατd τη διάρκεια τού ϋπνου πολλa πράγματα ποv aναγνιύρισα ξυπνfnντας

οτι. δεν τa αlσθανόfwυν πραγματικά. 'Ένα aλλο εlιιαι το σκέπτε­ σθαι. Και βρίσκω έδώ δτι ή σκέψη είναι eνα κατηγόρημα ποv μού

aνήκει. Αύτη μόνο δειι μπορεί νd dποσπαστεϊ aπο μένα. ΕΙμοιι, ύπά.ρχω: τούτο είναι βέβαιο». 75


ΣΊΌΧΑΣΜΟΙ

ι

';'

εψα.ι κα.τι.

ΠΕf>Ι ΊΉΣ llf>ΩTHΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

13 'Ε ~ ι

''

''~

\

'

\

ι

\

νοεχετα.ι α.ρα.γε τα. ιοια. α.υτα. που υπο-

θέτω οτι 3Ε:ν εΙνα.ι τιποτα., έπει3~ μου εΙνα.ι άγνωστα., να. μ~ 3ια.φέρουν στην πρα.γμα.τικ6τψα. άπο έκε'Lνο το

' '

εγω

'ζω; Δ'εν ξ'ερω,

'

που γνωρι

Υ

"''

ι

- τωρα. περι' συ..,'Υ)τω

οεν

α.ύτοu. Μπορώ νιΧ έκφέρω κρισ'ΥJ μονάχα. γιιΧ οσα. μοu εΙνα.ι γνωστά. Γνωριζω οτι ύπάρχω, κα.l ρωτώ ποιος

εΙμα.ι έγω ποu γνωριζω. 14 ΕΙνα.ι βεβα.ι6τα.το οτι ~ γνώ­ σ'Υ) α.ύτοu τοu έγώ, ειλημμένου έ:τσι άκριβώς, 3Ε:ν έξα.ρ­ τιiτα.ι άπο έκε'Lνα. των όποιων την ϋπα.ρξΎ) 3Ε:ν γνωρι(28) ζω άκ6μα.. '' Αρα. 3Ε:ν έξα.ρτιiτα.ι οuτε άπο οσα. 3ια.πλάθω

'

'

με τη

'

φα.ντα.σια..

πλάθω, 15

'Α' κομα.

'

...

κα.ι τουτο

' ρΎ)μα., ...

το

'δ ιατο

μΕ: προει3οποιε'L γιιΧ την πλάν'Υ) μου· 3ι6τι θιΧ

έ:πλα.θα. πράγμα.τι, &ν φα.ντα.ζ6μουν οτι εΙμα.ι κάτι, έ"'' • φα.ντα.σια. ι πει ο 'Υ) Ύ) ....

Ι

"'

* ,._, ,.

' ''

''λλο α.πο ενα.τενισΎ) ι ο εν ει να.ι τιι ποτα. α.

....

'

I

ι:

\

....,

I

του σχΎ)μα.τος Ύ) της εικονα.ς ενος σωμα.τικου πρα.γμα.-

τος. Τ ώρα. ομως ξέρω άσφα.λwς οτι εΙμα.ι, κα.l συγχρ6νως οτι μπορε'L ολες έκε'Lνες

OL

εικ6νες, κα.Ι. γενικιΧ

ότι3-ήποτε άνάγετα.ι στη φόσΎ) τοu σώμα.τος, νιΧ μ ~ν

εΙνα.ι τιποτα. &λλο άπο ονειρα.. Δια.πιστώνοντα.ς τοuτο,

"'' θ'α.

οεν

1

φα.ινομουν

1 λ ιγοτερο

γε λοιος

λ'εγοντα.ς:

Θ'α. φα.«Η

13. Πρβλ. Αύyουστίνου, Περi τριάδος, Χ, 10, 15-16. 14. « Άναγνώρωα δτι. εlμαι καi ψάχνω τί εlμαι έγdι ποv ά1ιαγν(lJρισα δτι εlμαι».

15. Το ρΎjμα effingo σ-ημαίνει f.πιπλάθω, δια.:'τλάθω κα!. κατ' έπέκτασ-η πλάθω μ1 τον 1ΙΟύ, φαντάζ ομαι. 'Η yαλλικΎι μετά.φρασ-η το άποδίδει μέ δύο ρ~ματα, το feindre (πλά.θω, προσποιοϊίμαι) κα!. το imaginer (φαντά.ζομαι). Άπο το ρ'Υjμα fingo (πλάθω κά.ποιο είίπλαστο ύλικο κα!. άκολούθως eπινΟ(V) προέρχεται έπίσ-ης το ούσιαστικο της άyyλικ'Υjς κα!. της yαλλικ'Υjς γλώσσας fiction, ποu

άποδίδεται σuν~θως στα έλλψικιΧ b)ζ μυθοπλασία.


ΔΕΤΤΕΡΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

...,

\

\

νταστω για να

)

I

αναγνωρισω

\

με

πο

λ'

\

~

υ

Ι

οιακριτο

τροπο

ποιος εlμαω άπο ο,τι &ν έ:λεγα: «Τώρα εlμαι ξύπνιος

' βλ επω 1

και

1

κατι

' α

1 λη θ ινο, 'λλ'α α

~'

'

επειση

"''

uεν

' βλ επω 1

το

άκ6μα άρκετά έναργώς, θά άποκοψηθω έπίτ-η~ες, ω­

στε τά ονεφά μου νά το άπεικονίσουν σε μένα με πιο

' εναργη ' '

'λη θ'η και α

ι τροπο».

''Ε τσι

'

αναγνωρι'ζ ω

"

ι οτι τι-

ποτα άπο οσα μπορώ νά καταλάβω μέσω της φαντα­ σίας ~εν άν~κει στη γνώση έκείνη ποu έ:χω γιά μένα, το ~ε πνεuμα πρέπει νά άπομακρυνθεΊ' έπισταμένα άπο

αuτά γιά νά άντιληφθεΊ' με πολu ~ιακριτο τρ6πο τη φύση του.

'Αλλά τί εlμαι λοιπ6ν; Σκεπτ6μενο πράγμα. Τί εlναι

αuτ6; ΕΙναι ενα πράγμα ποu άμφιβάλλει, νοεΊ', βεβαιώ­ νει, άρνεΊ'ται, θέλει, ~εν θέλει, φαντάζεται έπίσης καΙ. αισθάνεται.

Δεν εlναι σίγουρα λίγο &ν μοu άν~κουν ολα αuτά. Άλλά γιατί νά μ~ μοu άν~κουν; Δεν εlμαι &ραγε έγω ό ''~ ισως ~

' '

ι λλ ω τωρα ι ~' για ' τα ' παντα, ι ' που αμφι β α σχεοον που

1

"'

ωστοσο

νοω

ι κατι,

\

που

β

ε

β

Ι αιωνω

I

tl

οτι

μονο

)

'λ α η-

\

αυτο

θεύει, άρνοuμαι τά ύπ6λοιπα, έπιθυμώ νά γνωρίσω ~' περισσοτερα, οεν

θ ε'λ ω

να απατη θω, φαντα ζ ομαι πο λ

' ' 1 1 ' εστω '' ''θ ε λ'α μου, και' οιαπιστωνω ~ ' λ α, α επισης πο λλ' α ποu μοιάζουν να· προέρχονται άπο τl.ς αισθ~σεις; τι 1

1

ά.πΟ α.Uτά, άκόμα κα.l &ν κοιμόμοuν ΟιαρκWς, άκόμα

καΙ. &ν αuτος ποu με ~ημωύργησε 16 με έξαπατiΧ οσο [29] μπορει '

I

ι περισσοτερο,

υπαρχω;

Τ'ι

' \ απο

' \ αυτα

~' οεν

'λη θ ευει ι α

~ I οιακρινεται

'ξ'ισου ε '

\

\

απο τη

'

με

' οτι ''

το

'Ψ σκε η

μου;

τι άπο αuτά μπορεΊ' νά χαρακτηριστεΊ' ξεχωριστο άπο

16.

Βλ Συνομιλία μΕ. τον Μπούρμαν (ΑΤ,

77

V, 151).


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΓΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

μένα. τον ί:διο; Διότι εΙνα.ι τόσο πρόδΎJλο οτι εΙμα.ι Ε:γω ποu άμφιβάλλω, ποu νοω, ποu θέλω, ωστε δΕ:ν uπάρχει

τίποτα. ποu νά το Ε:ξΎJγετ Ε:να.ργέστερα.. ΈπίσΎJς, εΙμα.ι

) \

\

'ζ εγω ποu φα.ντα. ομα.ι

·

~ I I οιοτι, κα.ιτοι

''

I

)

ισως κα.νενα. α.πο-

λuτως φα.ντα.στικο πράγμα. δΕ:ν εΙνα.ι άλΎJθινό, οπως < 'θ ~ I ~ ''~ ~ ) \ uπε εσα., ωστοσο Ύ) ιοια. Ύ) ισχuς

""'

I

τοu

φα.ντα.

ζ

εσ

θ

α.ι

< u-

πάρχει άλΎ)θινά, κα.Ι. άποτελετ μέρος τΥjς σκέψΎ)ς μοu.

Τέλος, εΙμα.ι Ε:γω ποu α.tσθάνομα.ι, ~τοι ποu διαπιστώ­ νω τά σωματικά πράγματα. διά των α.tσθ~σεων: δΎ)λα.­ δ~, βλέπω τώρα. φως, άκοuω θόρuβο, α.tσθάνομα.ι θερ­

μότψα.. Τοuτα. εΙνα.ι ψεuδΊj, διότι κοιμiΧμα.ι. 17 Μά εΙνα.ι σίγοuρο οτι μοu φαίνεται οτι βλέπω, οτι άκοuω, οτι

θερμαίνομαι. Τοuτο όΕ:ν μπορετ νά εΙνα.ι ψεuδές, τοuτο > 'ζ ονομα. ετα.ι

\ )

\

)~/

Ι ) θ' θ ιοιως σε μενα. α. ι σ α.νεσ α. ι·

I

'

και α.uτο, ει-

λΎ)μμένο ετσι άκριβως, δΕ:ν εΙνα.ι τίποτα. &λλο άπο σκέπτεσθαι.

'Έτσι άρχίζω νά γνωρίζω κάπως κα.λUτερα. τί εΙμα.ι. Άλλά μοu φαίνεται άκόμα., κα.Ι. δΕ:ν μπορω νά πάψω νά Ι

το νομι

rl

\

Ι

\

,....

(

Ι

(

ω, οτι τα. σωμα.τικα. πρα.γμα.τα., των οποιων οι

' ' ( ... '

' I I εικονες σχΎ)μα.τι'ζ οντα.ι στη σκε'Ψ Ύ), και τα. οποια. ερεu-

νοuν οί α.ισθ~σεις, γίνονται γνωστά πολu πιο δια.κριτως

άπο Ε:κετνο το μuστΎ)ριωδες μέρος τοu έα.uτοu μοu ποu

δΕ:ν uποπίπτει στη φαντασία.· μολονότι άσφα.λως εΙνα.ι I

I

περιεργο να. κα.τα.

λ

α.

β

Ι

Ι

I

~

Ι

α.ινω πρα.γμα.τα. ποu οια.πιστωνω

οτι εΙνα.ι άμφίβολα., &γνωστα., άλλότρια. σΕ: σχ.έσΎJ μΕ: μένα., μΕ: πιο δια.κριτο τρόπο άπο ο,τι Ε:κετνο ποu εΙνα.ι 'λ Ύ) θ ες, I

α.

I

I

'

'λ ει

γνωστο, και εντε

'

>I~

'

'

I

ο ιοιος ο εα.uτος μοu.

'Αλ -

17. «'Αλλa θrΊμοϋπείτε δτι avτiς οί επιφάσεις εlιιαι ψευδείς, κai δτι κοιμάμαι».


ΔΕΤΤΕΡΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ι λα' βλ επω

ι συμ β οιLνεL: ι ' ι , το πνευμοι μου χοιφετοιL την

τL

περLπλάνφΎJ κοιl ~Ε:ν ~έχετω άκόμοι νά κροιτΎJθε'L μέσοι

στά ορLοι τΥjς άλ~θεLοις. "Ας εlνοιL λοLπόν, &ς τοu χοιλοι' ' ' ' ι \ \ r. ι tΙ β ι ρωσουμε γLοι μLοι οικομοι φοροι τα ψLοι ωστε, τροι ω-

ντοις τα έ:γκοιφοι μετά άπο λι γο, νά άφεθε'L εuκολότεροι [30]

νά ΜΎJγΎJθε'L. 'Άς θεωρ~σουμε έκε'Lνοι τά πράγματα ποu νομιζετω ΚΟLνώς οτL γινοντω κοιτοιλΎJπτά ΠLΟ ~LοικρLτώς άπο ολοι, ~ λ οιοΎJ ~' τα σωμοιτοι που' οιγγL ' 'ζ ουμε κοιL οΎJ

'

\

\

'

1

I

~

I

I

μεν τα σωμοιτοι γενLκοι, oLoτL

t.

OL

1 βλ επουμε. ''Ο χL

\ ) \ ) λ' γεναες οιυτες οιντL ΎJ-

ψεLς εlνω συν~θως κάπως πLο συγκεχυμένες, άλλά ένα L~LοιLτέρως. "Ας πάρουμε ποιροι~ειγμοιτος χάρLν οιuτο το ' κερL.

18

Μ'λ ο Lς

'ξ' τωροι ε ΎJΧθ ΎJ οιπο την κυ ψ'λ ε ΎJ·

' '

1

Δ'εν

'

''

εχεL

χάσεL άκόμοι ολΎJ τη γεuσΎJ τοu μελLοu του. ΔLοιτΎJρε'L )

I

I

οικομοι

κοιτL

)

\

\

οιπο

το

ro~

''

οιρωμοι

λ

των

ου

λ

) \

~,...

ουοLων

οιπο

\

τα

όπο'Lοι συλλέχθ'Υjκε. Το χρώμα, το σχΎjμοι κοιl το μέγε­

θός του εlνοιL πρό~ΎJλοι. ΕlνοιL σκλΎJρό, ψυχρό, άγγιζετοιL >I

ευκο

λ

I

,,

\

I

\

\

~I

οι κω, αν το χτυΠΎJσουμε με το οοιχτυ

λ

>

I

ο, εκπε-

μπεL ~χο. Τέλος, ολοι οσοι φοιινοντοιL νά άποιLτοuντοιL γLά νά γLνεL γνωστο μΕ: πολu ~LοικρLτο τρόπο κάποω σώμα 1

1

' ' ' υποιρχουν σε οιυτο.

\

\

ι

'

'Αλλ'οι •

προς τη φωτLοι: τα υπο

λ

'"' LQoυ, 1

ι

' ενω μL

ι

λω,

'

-

το μετοικLνω

εψμοιτοι γευσΎJς ε

οι

λ ι

εLφοντοιL,

~ όσμ~ έξοινεμLζετω, το χρώμα μετοιβάλλετοιL, το σχΥj ι

'

ι

μα χοινετω, το μεγε

θ ος οιυ 'ξ' ι ι θ εροινεL, γLνετω ρευστο,

μοιLνετοιL, μετά βLοις μπορε'L νά άγγLχτε'L κοιL, &ν το 1 ι ~' • ι ι ,. χτυΠΎJσουμε τωροι, οεν εκπεμπεL κοινενοιν ΎJΧΟ.

Π

οιροι-

ι \ ''~ ι Π ι \ < λ ι " μενεL οικομοι το LoLO κερL; ρεπεL να ομο ΟΎΎJσουμε οτL

'

,

ι ι ~' ' ' .... ι ~' ι ποιροιμενεL, κοινενοις οεν το οιρνεLτοιL, κοινενοις οεν κρLνεL

]8.

Πρβλ. Αύyοuστίνοu, Περi. άθωιασίας ψυχής,

79

V, 8.


ΣΊΌΧΑΣΜΟl

, λλ ~ως. -

Τ'~

α.

ι

\

κα.τα.

ι

'

τροπο σε α.υτο;

ΤΙΙΣ Γll'ΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

IlEPI

\ με\ τοσο I 'I' \ σ~α.κρ~το 'α.πο\ οσα. προσεγγ~ Ι ζ α.

λ α. β α.~να.με I λο~πον

Τ'

>

~ ποτα. α.σφα.

λ~

ως

r/

με τlς α.tσθ~σε~ς, ο~6τ~ ολα. οσα. uπέπ~πτα.ν στη γεύσΎ), \

''

στην

\

οσψρΎ)σΎ),

στην

ι!

ι

\

ορα.σΎ),

στην

Ι

,,

α.φΎ),

\

Ύ)

Ι

'

στην

αχοΎ),

εχουν τώρα. μετα.βλΎ)θε'i.', ενω το κερl πα.ρα.μένε~.

'Ίσως να ~ταν &κε'i.'νο ποu σκέπτομα.~ τώρα.: οτ~ το

rοω το κερl οεν ~ταν ~ ~Ούτψα. τοu μελωu, το άρωμα. τι7Jν λουλουο~ων, ~ λευκ6τψα., το σχfjμα. ~ ό ~χος, &.λλα ενα. σωμα. ποu προ ολιγου μοu φα.νερων6τα.ν uπο &κει­ νους τοuς τρ6πους, κα.l τώρα. μοu φανερώνεται uπο άλλους. τι &.χρ~βως ομως εΙνα.ι α.ύτο ποu φα.ντάζομα.~

,, [3l] ετσι;

''Α

"

'<:: I ~\ ς προσεc.,ουμε και, πα.ρα.μερ~'ζ οντα.ς οσα. σεν

&.ν~κουν στο κερι, &ς οοuμε τι aπομένει: τιποτα. άλλο '

\

I

'

α.πο κα.τι

I

,,

\

'βλ

'

εκτα.το, ευκα.μπτο χα.~ ευμετα.

Ύ)τΟ.

' rι '' ' ι βλΎ)το; μα.~νε~ ομως ευκα.μπτο και' ευμετα.

\ που

Τ'

ι σΎ)-

JVJ Ύ)Πως ι

' ' α.υτο

'ζ rl ' ' \ \ ..... \ 'λλ'" φα.ντα. ομα.~: οτ~ α.υτο το κερι μπορει να. α. α.c.,ει

σχfjμα., κα.l &.πο στρογγυλο να γινε~ τετράγωνο, ~ &.πο τετράγωνο τριγων~χ6; Ού06λως, οι6τ~ κα.τα.λα.βα.ινω

οτι εΙνα.ι ίχ.α.νο για &.να.ριθμψες τέτοιες μεταβολές, \

~\

I

t

και

ωστοσο

-

\

'/'

>

σεν μπορω να. σ~α.τρεc.,ω α.να.ρι

μΎ)τες

\

με

I Α' \ ' \ σεν ~\ , τη\ φα.ντα.σια.. υτη Ύ) κα.τα.'λΎ) ψ Ύ) λο~πον επιτελειτα.ι ' \ \ ( I .... 'ζ θ Τ' I , α.πο την ικα.νοτΎ)τα. του φα.ντα. εσ α.~. ι σΎ)μα.ινει εκτα.-

τ6; Δεν εΙνα.~ άραγε χα.l ~ rο~α. ~ εχ.τα.σ~ του άγνωση; I I λ' \ ( I I Δ ωτι γινετα.ι μεγα. υτερΎ) στο υγροποιΎ)μενο κερ~, με-

\

'

λ'ζ

γα. λ υτερΎ) στο κοχ α.

\

>

I

ον, και α.κομα. μεγα.

λ'

>I

>

υτερΎ) α.ν α.υ-

ξΎ)θε'i.' ~ θερμοχρα.σια.. Οϋτε θα εχ.ρινα. ορθα τι εΙνα.ι το \

,,

Ι

'-''

κερ~ α.ν σεν νομι

ζ

r/

)

Ι

α. οτι επωεχετα.ι περισσοτερες ποικι-

λιες ώς προς την εχ.τα.σΎ) &.πο οσες σχΎ)μάτ~σα. ποτε με \

I

τη φα.ντα.σια..

>

α.ντι

λ

α.μ

β'

α.νομα.~

I

πομενει

\ \ με τη

\

λ I ~ " ~\ ο~πον να. πα.ρα.σεχτω οτι σεν I

I

,..

)

\

\

I

φα.ντα.σ~α. τι εινα.ι α.υτο το κερ~,

8ο


Δ Ε γ τ Ε Ρ Ο Σ Σ τ Ο Χ Α Σ ~I Ο Σ

'λλlα

α

'

I

I

-

μονο με το πνευμα.

'

Λ' εω

I

αυτο

''~'

'I'

'

'

~ο~ωτερως, σ~οτ~

γ~&. το χ.ερt γεν α&. εΙνα~ σαφέστερο. τι εΙνα~ ομως αuτο \

\

~

\

\

I

)

\

\

\

Λ>

\

το κερ~ που σεν γ~νετα~ αντ~ληπτο παρα με το πνευμα;

ΕΙνα~ το rοιο ποu βλέπω, ποu &.γγιζω, ποu φαντάζομα~, Εντέλει το ιοιο ποu έ:χ.ρινα ΕξαρχΥjς. ''Ας σΎ)με~ωθε1'

ομως οτ~ ~ &.ντιλΎJψ~ του οεν εΙνα~ ενα ΕνέρΥΎJμα της rl

"'

(

"'

,,

Ι

....,

\

)/

Ι

';"

ορασΎ)ς, της αφΎ)ς Ύ) της φαντασιας, κα~ ουτε Ύ)ταν ποτε,

παρ6τι έ:τσι φάνΎ)Κε προΎ)γουμένως, &.λλ&. μ6νο μι&. Ε­ ποπτεία* τοu πνεύματος, ~όποια μπορεΊ' ν&. εΙναι &.τε­

λ~ς καl συγκεχυμένΎ), οπως ~ταν προΎ)γουμένως, ~ σα­ φ~ς* χ.αl ο~ακρ~τ~*, οπως εΙνα~ τώρα, &.ναλ6γως τοu &ν παραηρω περ~σσ6τερο ~ λ~γ6τερο Εχ.ε1'να ποu το συνθέτουν.

'Εν τω μεταξu ομως &.πορω γι&. το π6σο Επιpρεπες

εΙνα~ το πνεuμα μου στtς πλάνες. Δι6τ~, &ν καl τ&. θεωρω αuτ&. &.πο μέσα μου, σιωΠΎ)λ&. καl χωρlς λ6γ~α, ώ- [32] f

'/'

I

f

στοσο παγ~σευομω στ~ς

λ'ξ Ι ' \1'1 ε εις, και απατωμαι σχεσον

&.πο την καθΎ)μερ~~ χρ~σΎ) της γλώσσας. Λέμε πρ"ά.γ-

"

ματ~ οτι

'' οχι

rl οτι

βλ I \ ''~ \ I "Ι\ I \ επουμε το ισιο το κερ~, αν παριστατα~, κα~ ι

' \ \ απο το

κρινουμε

..... χρωμα

,, \ Ύ) το

...... σχΎ)μα του

οτι

παριστατα~. 19 'Όθεν θ&. συνεπέρα~να πάραυτα οτι γνω'Υ

\

\

\

\

rl

"'

.....

\

''

Ι

pιι.,ουμε το κερ~ με την ορασΎ) των ματ~ων, κα~ οχ ι μονο

με την Εποπτεια τοu πνεύματος, &ν ισως οεν έ:βλεπα

19.

«Λέμε πράγματι δτι βλέπουμε το !διο το κερί,

av μiiς

το

παραυσιάσουv, καt δχι δτι κρίνουμε δτι εlvαι το !διο aπο το δτι εχει το !'δια χριvμα καi σχήμω>. Ή γαλλικ~ άπόδοση συσκοτίζει το νόΊJμα. Ό ΝτεχιΧρτ Ε:ννοεί οτι λέμε χαχώς οτι βλέπουμε το κερί, Ε:πειδ~, στην πραγματιχότψα, δεν βλέπουμε το χερt καθ' έαυτο άλλιΧ μονάχα κάποιες Ε:χφάνσεις του, οπως το σχΊjμα χα\ το χρώμα. Πρβλ.

Ta πάθη

τής ψυχής, 8ι

23.


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

) Ι Ι f θ > θ f I απο το παρα υρο αν ρωπους να '

\

\

Ι

(

''

τε~α, γ~α τους οποωυς εχω συVf)

' βλ επω,

"

,

οπως ακρ~

\1' 'ζ I λ ο~ασχ~ ουν την π αθ'

λ'

I

~σε~ να

ff

\

εω οτ~ τους

-

,,

β ως κα~I γ~α I I ' Τ'~ βλ' το κερ~. επω ομως

πέρα &.πο καπέλα κα~ ροuχα κάτω &.πο τα όποτα μπορετ

να κρύβοντα~ αuτ6ματες μΎJχανές; 'Αλλα κρίνω οτ~ εΙ-

"

ναι αν f

θ

ματ~α,

''Ε

ρωπο~. I

το

κατα

) \

\

I

τσ~ αυτο που νομ~

λβ'

α

α~νω

Ι

μονο

\

με

κρίνε~ν ~ όποία εΙνα~ στο πvεuμα

ζ

''βλ

r/

α οτ~ ε \

την

I

I

επα με τα

Ι

(

.....,

ικανοτΎJτα

του

μου. 20

'Αλλα οποως επ~θυμετ να uπερβετ σΕ: γνώσΎJ τον οχλο

-

Ι \ Ι \ ) ζ > β λ' I f πρεπε~ να ντρεπετα~ να ανα ΎJτα αμφ~ ο ~ες στα σχ'Υ]-

ματα λ6γου ποu &.νακαλύπτε~ αuτ6ς. 'Άς προχωρ~σουμε

\ λο~πον

I

λ αμ β ανομουν Ι

';'

\

παρακατω,

f

κα~

Ι

''

ας

προσε

f

με περ~σσοτερ'Υ] τε Ι

\

rl

\

Ι

τ~ ε~να~ το κερ~: οταν το κο~τα

ξ

λ

ουμε

f

ποτε I

f

>

>

αντ~-

f

εωτΎJτα κα~ εναργε~α

\

Ι

\

\

α την πρωτΎJ φορα κα~

πίστεψα οτ~ το γνωρίζω μΕ: την εξωτερ~κ~ αrσθφΎJ*' ~ έ:στω μΕ: την κο~ν~ α'ίσθΎJσΎJ*' οπως τη λένε, τουτέστ~ν τη ψαντασ~ακ~ Ούναμ'Υ]· ~ μ~πως τώρα ΠΟU Εχω Ο~ε'

\

)

Ι

ι

\

ρευνΎJσε~ πω επ~σταμενα τοσο το

ι

τ~

';'

ε~να~

rl

\

\

οσο κα~ το

πως μπορετ να γίνε~ γvωστ6; 21 Άσφαλwς Θα ~ταν γε­ λοlο να &.μφ~βά.λλε~ κανε~ς γ~α τοuτο το ζ~ημα. Δ~6τ~ τί a~ακρ~ο uπΎjρχε στην πρώη &.ντίλΎJψΎJ; η ποu να

20. α φuσικΕ:ς ίδιότητες του κεριοu (σχ'ijμα, χρωμα, ύφ~, κτλ.) εΙναι κάτι σά.ν ενδύματα ύπο τά. όποϊ:α κρύβεται το ά.ληθινο κερί, το όποϊ:ο δΕ:ν γίνεται άμεσα ά.ντιληπτό. Οί αίσθητικΕ:ς πα­ ραστάσεις aεν ά.ποτελοuν γνώσΥ) παρά στον βαθμο ποu τlς επε­ ξεργάζεται καl τlς έρμψεύει το πνεuμα. Ή βαθύτερΥJ ά.λ~θεια των πραγμάτων aεν ά.ποκαλύπτεται ά.πο τlς αίσθ~σεις ~ τη φαντασία άλλά ά.πο τον νοu. «Ή ψuχ-lj αίσθάνεται, καl οχ ι το σωμαη, δrι­ λώνει εμφατικά ό Ντεκάρτ, Διο;ι;τρική, Ν.

21. Βλ. Συνομιλία με τον Μπούρμαν (Ατ, V, 151).


Δ~ΤΤΕΡΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

μ ~ν μ πορει νιΧ το κατέχει όποιοο-ήποτε ζωο; Ένω, όταν ~

I

\

\

'

\

) ζ

\

I

Ι

\

οιακρινω το κερι απο τις ει,ωτερικες τοu μορφες και,

σιΧν νιΧ τοu εΙχα &.φαφέσει τιΧ ροuχα, το &ξετάζω όλό,

r/

\

"1\

...,

Ι

)

ι

\

ζ

I

I

γuμνο, τοτε, οσο και αν μπορει ακομα να uπαρι,ει κα' Ι 1 11'' ~ I I ' λ ποια π λ ΙΧνΊJ στην κρισΊ) μοu, οεν μπορω να το αντι Ί)-

φθω χωρlς το &.νθρώπινο πνεuμα.

τι να. πω ομως για. το rοιο το πνεuμα, ~τοι για. τον [33] έαuτ6 μοu; Δι6τι, πέραν τοu πνεύματος, οεν οέχομαι

τίποτα &λλο σε μένα. τι εΙμαι, λέγω, &γώ, ποu φαίνεται

,,

οτι

'

"'

αντι λ αμ β' ανομαι τοσο

'

I ' I I σιακριτα αuτο το

Δ'εν

' κερι;

γνωρίζω &μένα τον ϊοιο, οχι μ6νο με πολu πιο &.λΊJθ~ I

και

β'β ε αιο

'

f

εναργΊ); I

Δ

'

,

\

λ'

u

\

I

ι

οτι το κερι f

1

\

>

'

( '

' εγω ' \ ο(

,,~

και

ιοιος.

Μ

Ι

\

,

απο το

λ~ ως

λ'u ,,οτι

πο

\βλ'

f/

""'

,

uπαρχει

f

εναργεστερα, απο το ωιο το γεγονος οτι το uπαρχω

Ι

"'

πιο οιακριτο και

\

τοτε προκuπτει ασφα

,,~

\

I

rl

αν κρινω

βλ' επω,

I

\

και με πο

ι

''

ιοτι,

''

γεγονος οτι το ,·

'λλ' α

f

τροπο, α Ι

I

πορει πραγματι

επω, '

'

'

αuτο ποu

βλέπω νιΧ μ~ν εΙναι &.λΊJθινιΧ κερί, μπορει νιΧ μ~ν εχω I

f

καν ματια (

1

κατι

I

I

για να

Ι "'Ι ποu οεν

"'

~

οω

"'

ι

"'

> λλ α I '' βλ επω, f '' οταν Ί)

f

οτωΊ)ποτε, α I )

f

οιακρινω πια

"

f

"

οταν σκεπτομαι οτι

βλ εf

πω, οεν μπορει &γω ποu σκέπτομαι νιΧ μ~ν εΙμαι κάτι. \ Γ ια

\

''

''~ λ' ι rl \ \ι ι ' \ \ τον ωιο ογο, αν κρινω οτι το κερι uπαρχει απο το

Ι

"''

Ι

> 'ζ f ζ I I ''"' \1' λ γεγονος οτι το αγγι ω, προκuπτει ι,ανα το ωιο, οΊ) ΙΧοΊ) ,,

' '

,

,,

'

rι ( ' ,,Α rι ' 'ζ οτι uπαρχω. ν απο το γεγονος οτι το φαντα ομαι, Ί)

&.πο κάποια &λλΊJ αίτία, &.κριβως το rοιο. 'ΑλλιΧ &κεινο ποu οιαπιστώνω για. το κερl οικαιοuμαι να. το &φαρμ6σω

'

και

\

r/λ

σε ο

I

'

α τα uπο

\

οιπα ποu

β

''ζ

I

'

\

ρισκονται ει,ω απο

μένα. 'Έπειτα, &ν ~ &.ντίλΊJψΊJ τοu κεριοu μοιάζει νιΧ

εΙναι πιο οιακριτη &.φ6τοu μοu &.ποκαλύψθΊ)κε οχι μ6νο με την ορασΊ) ~ την ά.φ~ &.λλιΧ &.πο περισσότερα αrτια, I

ποσο

\

πιο

'-'

\

οιακριτα

Ι

πρεπει

\

να

(

ομο

λ

I

ογΊ)σω

Ι

τωρα

rl

οτι


Στ Ο Χ Α Σ

'ζ ω

γνωρι

i\1

Ο

I

τον

Π Ε Ρ

I <

I

εα.uτο

I

τ Η Σ Π Ρ Ωτ Η Σ Φ

'

μοu,

I

εφοσον

''λοι

ο

IΛ <

οι

Ο ΣΟ Φ Ι Α Σ

σu

λλογισμοιI

ποu μποροuν να βΟ"ηθ~σοuν στην &.ντίληψη τοu κεριοu, "Ι\ ( ~ I ''λλ ΊJ οποιοUοΊJΠΟτε α.

ou

I

I

'

I

σωμα.τος, τεκμΊ)ριωνοuν α.κομα.

ι Ι ι Ι Ι f22 'Αλλ I ' Ι χα. λ uτερα. τη φuσΊJ του πνευμα.τος μου. α. υπα.ρ-

χουν τ6σα. !:ί..λλα. στο rοιο το πνεuμα., τα όποτα. μποροuν να χά.νοuν πιο οια.χριτη τη γνώσΊJ τοu, ωστε οσα. &.πορ-

/

' '

'

...

\

\

...

\

ρεουν α.πο το σωμα. προς το πνευμα. μετα. I

να. προσμετρΊJ

θ

β'ια.ς α.ι.,ι 't:"'ζ ουν

- 23 οuν.

'Ioou ποu τελικα επα.ν~λθα. α.ύθ6ρμψα. έχετ ποu ~θε­ [34] λα.. Άφοu μοu εΙνα.ι τώρα. γνωστο οτι τα rοια. τα σώ­ ματα. ΟΕν γίνονται ~Οίως &.ντιλΊJΠτα &.πο τtς α.~σθ~σεις,

22. Πρβλ. Άρχiς τής φιλοσοφίας, I, 11. Έφ6σον ό άνθρωπος εΙνα.ι σχεπτ6μενο πρά.γμα. χα.t έφ6σον ~ σκέψη εΙνα.ι χα.τηγ6ρημα. τοu πνεύματος χα.t οχ_ι τοu σώματος, i!πετα.ι οτι γνωρίζουμε το

πνεuμα. ένα.ργέστερα. ά:πο το σωμα.. Δι6τι «εΙνα.ι ά:δύνα.τον νά: μπορέσουμε νά: σχεφτοuμε ποτΕ: i!να. πρά.γμα. χ_ωρtς νά: Ε:χ_οuμε σunρ6νως την tδέα. της Ψuχ_Ίjς μα.ς, ώς πρά.γμα.τος ίχα.νοu νά:

σχεφτεϊ: ολοι οσα σχεφτ6μα.στε. ΕΙνα.ι ά:λήθεια. οτι δΕ:ν μποροuμε νά: φαντα.στοuμε i!να πρά.γμα. α.uτης της φύσης, δηλα.δ~ δΕ:ν μ πο­ ροuμε νά: το ά:πειχονίσοuμε μέσω μιας σωμα.τιχΊjς είχ6να.ς. 'Αλλά:

δΕ:ν πρέπει νά: ά:ποροuμε περt α.uτοu, δι6τι ~ φαντασία. μας εΙναι ίχα~ νά: ά:πειχονίσει μ6νο πρά.γμα.τα ποu ύποπίπτοuν στtς αίσθή­

σεις χα.ί, έπειδ~ ~ Ψuχ_ή μα.ς δΕ:ν ί:χ_ει οuτε χ_ρωμα, οuτε όσμή, οuτε

γεύση, οuτε τίποτα. ά:πο οσα ά:νήχοuν στο σωμα, δΕ:ν εΙναι δuνα.τον νά: τη φα.νταστοuμε

1) νά: σχηματίσουμε την είχ6να της. Αuτο ομως

δΕ:ν σημαίνει οτι τη σuλλα.μβά.νουμε λιγ6τερο. 'Αντιθέτως, ά:φοu σuλλα.μβά.νοuμε τά: πά.ντα μέσω α.ίιτης, τη σuλλαμβά.νοuμε περισ­ σ6τεpο ά:πο ολα τά: άλλα. πράγματα. μαζί», Προς Μερσέν, 'Ιούλιος

1641 (ΑΤ, ΠΙ, 394). 23. «.ο .(vστε δσα εξαρτcuνται aπο το σ(vμα, &rως τούτα, δiv &.ξίζουν κav

Jla καταμετρηθούν».


ΔΕΤΤΕΡΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

,,

)

\

\

(

I

,.....

ΎJ α.πο την αα.νοτΎ)τα. τοu φα.ντα.

εσ

θ

> λλ

α.ι, α.

\ ) \

\

α. α.πο τον

''

-

~ λ ~ I >I > I I I .ι > 'ζ βλ Ι νοu, ΟΎJ α.οΎJ οχι α.πο το γεγονος οτι α.γγι οντα.ι ΎJ ε'λλ'

ποντα.ι, α.

Ι

)

\

ι

\

Λ>

rf

α. μονα.χα. α.πο το γεγονος οτι νοοuντα.ι, γνω-

ρίζω έμφα.νως οτι ~εν μπορω να. ά.ντιλΎ)φθω τίποτα.

'

I ενα.ργεστερα. ' I ' I το I ΠVG:uμα. εuκο λ' οτερα. κα.ι α.πο μοu.

/ > ~I λ α., επεισΎJ

~I

I

I

>

οεν γινετα.ι να. α.πα.

λλ

θ-

I

Ι

'Αλ Ι

α.χ ει κα.νεις τοσο γρΎ)-

γορα. ά.πο τον έθισμο στ!.ς πα.λα.ιες γνωμες, Θα. ~τα.ν κα.

\ λο

\

Ι

)~...,

Ι

tl

\

να. στα.μα.τΎ)σω εοω ωστε, πα.ρα.τεινοντα.ς τον στο-

χα.σμ6, νa στερεωθεΊ: βαθύτερα. στf) μν~μΎJ μοu α.ύτf) ~

νέα. γνώσΎJ. 24

24. Ό ΝτεκιΧρτ θεωρεϊ τ6σο σψαντικ~ τη φάσΊJ της ριζικΊjς Καl καθολικΊjς άμψισβ~τΊ)σΊJζ των σUνΊJθισμένων γνωμων οσον άφορα τιΧ σωματικιΧ πράγματα, wστε παρακινεϊ τοuς άναγvωστες νιΧ μ~ν της άφιερώσουν μ6νο τον λίγο χρ6νο ποu άπαιτεϊται γιιΧ την άνάγvωσΊJ οσων γράφονται εaω, άλλιΧ μερικοuς μ Ίjνες, 'fι τουλά­ χιστον μερικες έβΒομάΒες, ετσι wστε νιΧ άποΒεσμευτοuν άπο κάθε

προκατάλΊJψΊJ

1) &κριτΊJ

γvώμΊJ πρtν προχωρ~σουν παρακάτω. Βλ.

clεύτερες 'Απαντήσεις (Α'Γ,

VII, 130·

ΙΧ,

103).


[ 34] ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

Περ{ του Θεοv, δτι ύπάρχει. 1

Θ α.\

κ

λ

I

I

I

I

εισω τωρα. τα. μα.τια.,

'

I

α.πομονωσω

"λ ες ο

θ'

β

α.

I ou λ ωσω

>

I

I

τα. α.uτια.,

θ'

α.

> θ Ί)σεις, I θ'α. ε'ξ α. λ ει'ψ ω επισΊJς > I τις α.ισ I

απο τη σκέψΊJ μοu ολες τtς ε1.κόνες τών σωματικών I

)/

)

\.' \

1 θ α.

1

'

τις

Ι

εκ

λ ι β α.

ι

ω

Ι

I

I

Ι

ψ

κενες και

Ι

>

I

)

I

ια.ς μπορει να. γινει α.uτο,

1

ως

.., \

β'

\

πρα.γμα.των Υ), επειοΊ) μετα.

-

~

εuοεις.

μονο σε μενα. και επισκοπωντα.ς

β

α.

ι

ποτεινομενος

θ'

uτερα.,

θ'

α. προσπα.-

I \ I \ \ \ \ \ ' ...., \ θ Ί)σω να. γινω σιγα. σιγα. πιο γνωστος και οικειος στον

έα.uτό μοu. Έγω εΙμα.ι ενα. σκεπτόμενο πράγμα., τοu,

τεστιν

ενα.

Ι

πρα.γμα.

I

ποu

>

α.μφι

β'λλ α.

ει,

I

ποu

β

ε

β

Ι

α.ιωνει,

ποu αρνεϊ:τα.ι, ποu κα.τα.νοε1' λι γα., ποu αγνοεΊ' πολλά:, I

ποu

θ 'λ ε

I

~\

ει, ποu οεν

θ 'λ ε

Ιζ

I

ει, ποu φα.ντα.

>

ι

Ι

ετα.ι επισΊJς, και

ποu α.1.σθά:νετα.ι. 2 'Όπως οια.πιστωσα. προΊJγοuμένως,

παρότι οσα. α.1.σθά:νομα.ι ~ φαντάζομαι οΕ:ν εΙνα.ι ί'σως I

τιποτα. ε

) \

Ι

I

(

.,

ω α.πο μενα., ωστοσο ειμα.ι

β 'β rl ) ...., ε α.ιος οτι εχει-

ι Ι "" I θ I ι I λ> θ I νοι οι τροποι τοu σκεπτεσ α.ι τοuς οποιοuς χα. ω α.ισ Υ)-

l. Ό ιΧρχικος τ1τλος δΕ:ν Ε:φεpε την προσθ~κη: «οτι ύπάρχει». 2. (( Εlμαι f!να πράγμα ποv σκέπτεται, δηλαδiι ποv aμφιβάλ­ λει, ποv βεβαιrhνει, ποv aρνείται, ποv γνωρίζει λίγα πράγματα, ΠοV aγιιοεί πολλά, ΠΟV aγαπa, ΠΟV μισεί, ΠΟV θέλει, ΠΟV δiιι θέλει,

ποv φαντάζεται l:πίσης καi ποv αlσθάνεται». 'Η ιΧγάΠΊJ καl το

μ1σος προσετέθ-ησαν στη γαλλικ-1] έ:κδοχ.-1] γιιΧ νιΧ δΎJλωθεϊ: οτι καl

τιΧ σuναισθ~ματα είναι σκέψεις. 86


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

μα.τα. κα.t φα.ντα.σταΕ:ς πα.ρα.στάσεις, καθόσον μονάχα. [35]

εΙνα.ι τρόποι τοu σκέπτεσθαι, εΙνα.ι μέσα. μου. Σ τα.' λ'ι γα.

,, ο,τι

,,

-

'

)

I

\

ερευνΎ)σω

' ΎJ,, εστω "

'Ψ ισα. ο, τι τουτα. συνο

'

)

πω

ξ' 'λΎJ θ ινα., ερω α.

- ,, στιγμΎ)ς οτι

~ σια.πιστωσα. μεχρι I

,,

επιστα.μενα.

''

α.ν

ξ' τ' θ' ερω. ωρα. α. I

t

ισως

υπα.ρχουν

Ι

'

επισΎ)ς

' '

"λλ α. πρα.γμα.τα. τα. οποια. σεν '~'' προσε ξ α. α.κομεσα. μου α.

'

'

\ '

-

'

μα.. ΕΙμα.ι βέβαιος οτι εΙμα.ι σκεπτόμενο πράγμα.. "Α­ ρα.γε aεν ξέρω έπίσΎJς τί &.πα.ιτεττα.ι γιιΧ νιΧ εΙμα.ι βέβ α.ως

\

'

'

για. κα.ποω πρα.γμα.;

Σ'

I

\

I

I

ε τουτΎ) την πρωτΎJ γνωσΎJ

aεν ύπάρχει τίποτα. l!ι.λλο &.πο μιιΧ σα.φ~ς κα.t aια.κριτη _I α.ντι'λΎJΨΎJ

'

1 β ε β α.ιωνω·

1

1

' εκεινου

που

λ' α.σφα. ως

1

' Ύ)

' οποια.

οΕ:ν θιΧ &.ρκοuσε γιιΧ νιΧ βεβα.ιωθω γιιΧ την &.λ~θεια. τοu I

,,

πρα.γμα.τος,

)

~~

\

I

α.ν ενσεχετο ποτε κα.τι

\

)

που α.ντι

λ

α.μ

β'

α.νο-

μα.ι σα.φως κα.t aια.κριτως νιΧ εΙνα.ι ψευaές. 'Επομένως, Ι

φα.ινετα.ι

rl

'

Ι

.....,

οτι

\

μπορω τωρα. να.

\

\ '

\

I

εσω ως γενικο κα.νονα.

'

πως, κα. θ ετι που α.ντι λ α.μ β α.νομα.ι

κριτ&ς, εΙνα.ι

(

θ'

λ'ια.ν

-

\

~ σα.φως κα.ι σια.-

&.λΎJθές. 3

'Εντοuτοις, aέχτΎ)ΚιΧ πα.ρα.πάνω πολλιΧ ώς έντελ(;)ς β ε'β α.ια.

'~ λ α., τα. οποια. ωστοσο συνε'λ α. β α. α.ργοκα.ι προσΎ)

\

\ '

-

'

'

'

'

τερα. νιΧ εΙνα.ι &.μφίβολα.. ΠοιιΧ ~τα.ν λοιπον α.uτά; 'Ήτα.ν ή yYj, ό οuρα.νός, τιΧ &.στέρια. κα.t ολα. τιΧ l!ι.λλα. ποu ο1~

'

'

-

'

θ Ύ)σεων. ' "Ο μως

κεωποωμουν σια. των α.ισ Ι β α.νομουν ) \.' I

ωεες

* ,,

ΎJ

.,.

σα.φως

ι: οι

\ \ '

σχετικα.

'ψ σκε εις

I

με

τετοιων

rlo

I

α.υτα.;

' '

τι α.ντι

τι

I

πρα.γμα.των

λα.μ-

ι:''\.'

οι

β

ωιες

t

οι

I

ρισκοντα.ν

στο πνεuμα. μου. 'ΑλλιΧ οuτε τώρα. &.ρνοuμα.ι οτι ο[ taέες

α.uτΕ:ς εΙνα.ι μέσα. μου. 'Όμως ύπΊjρχε έπίσΎJς κάτι l!ι.λλο

\

που

~

σια.

β

ε

β

'

α.ιωνα.

' εχοντα.ς ,,

κα.ι,

συν'Υ)

θ'

ισει

\

να.

\

το

πι-

στεuω, πρέσβευα. οτι το &.ντιλα.μβα.νόμουν σα.φως, ένω

3. Πρβλ. Άρχiς τής φιλοσοφίας, Ι, 30· Λόγοι ... , Αϊτημα 7.


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦlΑΣ

όεν το &.ντιλα.μβα.νόμουν &.ληθινά: οτι umjρχα.ν έ:ξω &.πο '

I

I

'

'

\

(

.....

Υ

'

'

\

(

μενα. κα.ποια. πρα.γμα.τα. α.πο τα. οποια. πηγα.~α.ν α.υτες οι

ιόέες κα.l με τa όποΊα. ~ταν πανομοιότυπες. Σε τοuτο

~ταν ποU Εσφαλλα ~' &ν Εχ.ρι.να. όρθά., αUτΟ όΕ:ν σuνέβ α.ινε

I

\

)

\

....

)

χα.pΎJ στην ισχυ της α.ντι

ΎJ

ψ I

Ύ)ζ μου.

4

Τ~ ομως; 'Όταν θεωροuσα. κάτι &ξα.ιρετικa ά.πλο I

,,

και ευκο

[36]

'

\

'

',,

λ \'Α θ \Γ ο σχετικα. με τα. ρι μΎ)τικα. ΎJ τα. εωμετριι!

I

~ I

fl

Ι

\

I

I

,,

κα. πρα.γμα.τα., οπως οτι ουο συν τρια. κα.νει πεντε, ΎJ ''λλ

α.

I

'-''

\

I

)/

)

~

\

α. πα.ρομοια., οεν τα. κα.τοπτευα. α.ρα.γε α.ρκετα. οια.υ-

-

I

I

γως για. να.

β

ε

β

I

'λ θ

,,

α.ιωνω οτι α.

Ι

,,

I

'

τερα. οτι πρεπει να. α.μφι

ΎJ

β'λλ α.

I

ευουν;

ουμε

' γι

''Α

,,

'

I

ν εκρινα. α.ργο-

' I α.υτα.,

';'

'/:

Ύ)τα.ν εc.,α.ι-

τ~α.ς τοu οτι έ:βα.λα. με τον νου μου πως μ πορετ rσως κάποιος Θεος νa μοu έ:όωσε τέτοια. φuσΎJ ωστε να. &......

πα.τωμα.ι

)

I

α.κομα.

\

και

\

σε

rl

οσα.

Ι

φα.ινοντα.ι

~

προοΎJ

λ'

οτα.τα..

Άλλa οποτε συνα.ντω &κε~νΎJ τη γνώμΎ] ποu σχημάτισα. 4. <<Σε τοϋτο ήταν ποv l!σφαλλα η, aν ϊσως l!κρινα σύμψv1•α με την aλήθεια, αlτία τής aλι]θειας τής κρίσης μου δiν ήταν καμιιΊ. d.πο τiς γνώσεις ποv εlχα». Ή σχέση της tδέας με το πράγμα εΙναι γιιΧ τον ΝτεκιΧρτ άνάλογη με έκε1vην ποu συνδέει το όμο1ωμα με το πρ6τuπο. 01 tδέες εΙναι είκ6νες των πραγμάτων, ύπο τ-Υjν έννοια ομως οτι ifχouν κάποια όμοι6τητα με αύτά {άλλιως aεν θιΧ

~ταν είκ6νες τοuς), χωρlς ώστ6σο νιΧ εΙναι τ6σο &ρτιες η τέλειες

οσο αύτά {άλλιως θιΧ ~ταν πράγματα καl οχι είκ6νες). Ή όμοι6τητα aεν πρέπει νιΧ έκλαμβάνεται ώς ταuτ6τητα, οuτε ~ άπεικ6νιση ώς &ρτια, τέλεια η αύτούσια άναπαραγωγΎ) ένος πράγματος.

Κάτι τέτοιο θιΧ γεννοuσε Ενα aλλο πράγμα καl οχ ι μιιΧ είκ6να. Το γεγονος οτι οί tδέες εΙναι είκ6νες των πραγμάτων δεν σημαίνει οτι εΙναι πανομοι6τuπες με αύτιΧ η οτι άποτελοuν πιστες άντανακλά­ σεις τοuς. Τοuτο ίσχύει κατιΧ κύριο λ6γο γιά τlς tδέες των αίσθή­

σεων καl τ'ijς φαντασίας, στlς όποϊες άναφέρεται έδω ό Ντεκάρτ. Πρβλ. Διοπτρική, ΙΥ.

88


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

I

\

\

πα.ρα.πα.νω, γLα. την

u''ψ LστΎJ

\

~I ~ Θ ~ ~ οuνα.μΎJ τοu εοu, σ εν μ πο-

"

ρώ νοc μ ~ν όμολοy{jσω ΟτL θοc τοu ~τα.ν εί)κολο, &ν ~θελε, \ \ I \ λ .... ' Ι \ \ r/ 'ζ <f ω οτL

να. με κα.νεL να. π α.νωμα.L α.κομα. κα.L σε οσα. νομL

ένορώ* ένα.ργέστα.τα. μΕ τοc μάτLα. το\J πνεύματός μοu. 'Εν(;), ΟΠΟτε στρέφομα.L προς τοc πράγματα. ΠΟU πρεσ β εuω οτL τα. α.ντL I

tl

\

)

λ

α.μ

' \ u α.πο

Ι λ' θ ομα.L τοσο πο

\

β I

'ξ ~ I α.νομα.L ε α.φεταα. σα.φως, πεL-

) \ α.uτα.

..., 'θ' ωστε α.να.φωνω α.u ορμΎ)τα.: tf

)

(( 'Άς μΕ: ξεγελίi ΟΠΟLΟς θέλεL, ά.φοu οΕ:ν θdι κα.τα.φέρεL ποτΕ: νοc μΕ: κάνεL νοc μ ~ν είμα.L τ( ποτα., οσο θοc σκέφτομα.L οτL είμα.L κάτL, ~ νοc ά.λΎJθεύεL κάποτε οτL ΟΕν uπΥjρξα. ποτέ, οντα.ς τώρα. ά.λ~θεLα. οτL uπάρχω, ~ rσως έπLσΎJς, ~I

ouo

Ι

\

\

I

I

,,

συν τρLα. να. κα.νεL περLσσοτερο ΎJ

λ

I

)

\

I

Lγοτερο α.πο πε-

ντε, ~ rχλλα. πα.ρ6μοLα. ΠΟU ά.να.γνωρ(ζω προο~λως ΟτL ,,~ Κ''~· λ~~''' I .,, \ α.πα.οοuν». α.L α.φοu α.σφα. ως οεν εχω κα.νενα. Λογο να. '

....

tl

t

I

I

'

I

εκτψω οτL υπα.ρχεL κα.ποLος α.πα.τεωνα.ς

Θ

I ,, \ " εος, ουτε κα.ν

ξέρω ά.κόμα. έπα.ρκώς &ν uπάρχεL Θεός, ό λόγος ά.μφL­

βολ(α.ς ποu έξα.ρτίiτα.L ά.πο τούτΎJ μονάχα. τη γνώμΎJ εΙνα.L

\,

\

'ξ I " , ~ Μ I Γ\ ε α.φεταα. Lσχνος κα.L, ουτως εLπεLν, ετα.φuσLκος. Lα.

νdι ά.ρθε'L ομως ά.κόμα. κα.l α.uτός, όφε(λω μΕ: την πρώτΎJ ' I \ 'ξ I ,, t ' Θ' I \ I εuκα.φLα. να. ε ετα.σω α.ν uπα.ρχεL εος, κα.L, σε περL-

"

πτωσΎJ ποu uπάρχεL, &ν μ πορε'L νdι είνα.L ά.πα.τεώνα.ς. "Αν πράγμα.τL ά.γνοώ το\Jτο, ΟΕν φα.(νετα.L νοc μπορώ ΠΟτΕ νdι

εΙμα.L έντελώς βέβα.Lος γLoc τ(ποτα. &λλο. 5 Ι Τ ωρα.

tl t 'ξ 6 I \ ' "' \ ομως ΎJ τα. ΎJ φα.Lνετα.L να. α.πα.LτεL να. κα.τα.-

5. «Διότι, χωρ1ς τiι γνώση τών δύο τούτων aληθειών, δΕν βλέ.-rτ_ω νιi μπορώ ποτi νd εlμαι βέβαιος yιd κανένα πράγμα». Πρβλ Άρχiς τής φιλοσοφίας, I, 13.

6. ιι Ή τάξΥJ εγκειτοιι σε τοuτο μονάχοι: οτι τα πράyμοιτοι ποu προτε1νοντοιι πρώτοι πρέπει να εΙνοιι yvωστα χωρlς τη βο~θειοι των


2:1ΌΧΑΣΜΟΙ

[37]

IIEPI

Ι

ΤΗΣ

flλ

τα.c,ω προΎ]γουμενως ο

ΙΙΡΩΤΗΣΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

\

ες τις σκε

\

Ι

t

εις μου σε ορισμενα.

Ι \ \ ) I \ \ ' \ ) \ t I ) ~/ γενΎJ, κα.ι να. ερευνΎJσω σε ποια. α.πο α.υτα. υπα.ρχει ισιως

ά.λ~θεια. ~ ψεuοος. 7 'Ορισμένες,

oi

μόνες στl.ς όπmες

ταιριάζει κυριολεκτικά. το όνομα. tοέα., εΙνα.ι κάτι σά.ν ι

)

Ι

rl

rl

I

rl

rt ενα.ν

''Α γγε λο

''θ

εικονες πρα.γμα.των: οπως οτα.ν σκεφτομα.ι ενα.ν α.ν

πο,

' μια.

Χ'ψα.ιρα.,

\ Q'υρα.νο, τον 1

ρω-

'' τον \ Θ" εο.1 ΎJ

'Άλλες f.χουν έπιπλέον κάποιες aλλες μορφές: οπως

οτα.ν θέλω, οτα.ν φοβaμα.ι, οτα.ν βεβα.ιώνω ~ οτα.ν ά.ρ-

-

">λ

νουμα.ι, συΛ t

I

υποκεψενο σΎJς

'

στη

α.μ

β I

\

Ι

\

Ι

1

t

α.νω μεν κα.ι τοτε κα.ποω πρα.γμα. ως

>!< της 'ψ 'λλ' λ β I > I σκε ΎJζ μου, α. α. περι α.μ α.νω επι-

·

σκε

' \

ΎJ α.υτη

I

κα.τι

' I ..... I 8 εκεινου του πρα.γμα.τος.

Ι

)

ευρυτερο

'

'Α πο

)

\

\

α.πο το

'

t I ομοιωμα.

'

I ''λλ ες ονομα. 'ζ οα.υτες, α.

έπόμενων χα.ί, Ε:πειτα., οτι ολα. τα. uπόλοιπα. πρέπει να. 3ιεuθετοu­ ντα.ι Ε:τσι, ωστε να. όιπο3ειχνύοντα.ι μόνο όιπο τα. προ'Υ]γούμενα..

Τούτη τljν τ6ιξΊJ προσπ6ιθΊJσα., οσο μπόρεσα., να. όιχολοuθ~σω στοuς Στοχασμούς μoun, Δεύτερες 'Απαντήσεις (ΑΤ, VII, 155· ΙΧ, 121).

7. «Καi προκειμέ1ιου νa μπορέσω J'a έχω τi]ν εvκαιρία νa το εξετάσω χωρiς νa δωκόψω τi}ν τάξη τού στοχασμού ποv aκo­

λovθriJ, ή όποία εlνω νa περνώ βαθμηδον r1πο τiς έJΙνοιες

::rov

βρ[σκω πρriJτα στο πνεύμα μου σε εκείνες ποv θa μπορέσω νa βρriJ ί!πειτα, πρέπει νa διωρέσω εδώ δλες τiς σκέφεις μου σε όρισμέJ•α γένη καi νr1 θεωρήσω σε ποιd ιlπο αvτa ύπάρχει lδ[ως aλήθεια η ψεύδος».

8.

«'Άλλες ί!χουν ε::τιπλέον κάποιες aλλες μορφές: &τως δτω•

θέλω, δταν φοβiiμαι, δταν βεβαυ/ινω η δταν aρ1'0ύμα.ι., aδράχJιω μfJΙ καi τότε κάποιο πράγμα ώς ύποκεfμενο τijς ενέργειας τού πνεύματός μου, ιlλλa προσθέτω καi κάτι ιlλλο, διa τijς ενέργειας

αvτi]ς, στi}ν lδέα ποv ί!χω γι.a εκείνο το πράγμα».

01 i3έες, μΕ: το

χuριολεχτιχο νόΊJμα. του οροu, εΙνα.ι όιπειχ6ισμα.τα. ~ όμοιώμα.τα. &λλων πρα.γμ6ιτων, πρα.γμα.τιχwν ~ μ~. Οί βοuλ~σεις, τιΧ σuνα.ι­ σθήμα.τα. χα.( οί χρίσεις όινα.φέροντα.ι έπίσΊJς σΕ: χ6ιποιο πράγμα.

90


ΤΡΙΊΌΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ντα.ι βοuλ~σεις ~ σuνα.ισθ~μα.τα., ενω &λλες όνομά.ζο­ ντα.ι χρίσεις. 9 'Α

\

I

\

\

να.φοριχα. τωρα. με τις

) ~ I

,,

ιοεες, α.ν

' ~

ιοω

θ

-

οuν

I

'

μονο εν

έα.uτα.Ί.'ς χα.t SΕ:ν άνα.χθοuν σΕ: χά.τι &λλο, SΕ:ν μποροuν xupιo λ εχτιχα. να. εινα.ι I

I

';'

ψ

'>''>' I '' 'ζ εuοεις οιοτι, ειτε φα.ντα. ομα.ι

μια. α.rγα. εrτε μια. χίμα.ιρα., το γεγονος οτι φα.ντά.ζομα.ι τη μία. SΕ:ν άληθεύει λ ι γ6τερο άπο το γεγονος οτι φα.-

(το <<t>ποκείμενο τijς σκέyn)ς μου» η το «ύποκείμενο τής ενέργειας τοϋ πιιεύματός μου») άλλΟι περιέχοuν χα.l κάτι περισσ6τερο: μιΟι 3ιχ~ μοu ψuχιχΊj στάση, 3ιάθεση η ένέργεια. ά.πένα.ντι στο πράγμα. α.uτ6. Σύμφωνα. μΕ: ενα. πα.ρά3ειγμα. τοu Ντεκάρτ, IΧλλο εΙνα.ι νΟι βλέποuμε ενα. λιοντάρι χα.l σuγχρ6νως νΟι το φοβ6μα.στε, χα.l IΧλλο νΟι το βλέποuμε μ6νο, βλ. Τρίτες 'ΑJrτιρρήσεις κai 'Απαντήσεις, ά.ρ. 6 (ΑΤ, Vll, 183· ΙΧ, 142). Στη 3εύτερη περίπτωση εχοuμε μιΟι χα.θα.ρη 13έα., 3ηλα.3Ίj μονάχα. την πcφάστα.ση τοu λιοντα.ριοu, ένω στην πρώτη έπισuνάπτοuμε στην 13έα. α.uτη μιΟι 3ιχ~ μα.ς θuμιχΊj 3ιάθεση: το σuνα.ίσθημα. τοu φ6βοu. Σuνεπως μιΟι 13έα. 3Ε:ν προu­ ποθέτει Εν α. σuνα.ίσθημα., ένω Ενα. σuνα.ίσθημα. 3 Ε:ν σχηματίζεται zωρlς κάποια 13έα.. τ ο ά.νάλογο ίσχuει χα.l γιΟι τlς βοuλ·ήσεις χαl τtς χρίσεις. 'Όταν θέλοuμε, θέλοuμε κάτι, χα.l οτα.ν χρίνοuμε,

χρίνοuμε κάτι. Αuτο το κάτι εΙνα.ι μιΟι ί3έα., 3ηλα.3Ίj μιΟι ά.να.πα.­ ράστα.ση ένος πράγματος ποu uπάρχει, πρα.γμα.τιχΟι η uποθετιχά,

Ε:ξω ά.πο το σχεπτ6μενο έγώ.

9. Οί σκέψεις 3ια.φοuντα.ι σΕ: τρία. εϊ3η: τtς ί3έες, τtς βοuλ'ή­ σεις η τΟι σuνα.ισθ~μα.τα., χα.l τlς χρίσεις. Ό ορος lδέa ά.πο3ί3ετα.ι

έ3ω χα.τΟι πρwτο χα.l κύριο λ6γο στlς σκέψεις ποu εΙνα.ι κάτι σΟιν είχ6νες πραγμάτων, ώστ6σο ό ΝτεχΟιρτ θΟι 3ώσει ά.ργ6τερα. ενα.ν εuρύτερο χα.l σuνθετ6τερο όρισμο της ί3έα.ς (βλ. Λόγοι ... , Όρι­

σμος ΙΙ), ό όποίος θΟι τοu έπιτρέψει νΟι uποστηρίξει οτι χα.l οί βοuλ~σεις χα.l τΟι σuνα.ισθ~μα.τα. μποροuν νΟι όνομα.στοuν ί3έες. Βλ. Τρίτες Ά1ιτιρρήσεις κai 'Απαντήσεις, ά.ρ. 5-6 (ΑΤ, VII,

179-183·

ΙΧ,

139-142). 91


Σ Τ Ο Χ Α Σ λ! Ο ι

Ι! Ε Ρ ι

Τ Η Σ

Ρ ΩΤ Η Σ Φ

11

Ο Σ Ο Φ

IΑΣ

'Υ \ α ''λλΊJ· 'Ε πισΊ)ς ' "\ πρεπει ' \ φο β'ομαστε νταφμαι την δεν να

οτι μπορε'i: να ύπάρξει ψεu3ος στ/jν ϊ3ια τη βοuλΊ)σΊ), ~

\

στα

συναισ

θ' <:- ' " \ \ ' λ 'ζ Ί)ματα· σιοτι, αν και μπορω να επι ε~ω

φαuλα ~ άνuπαρκτα πράγματα, ώστ6σο aεν εΙναι &να, ' τον ' λ'ογο αυτο ' ' οτι f' τα' επι , λ'εγω. 'Α πομενουν ' λΊJ θ ες για

\ λοιπον \

Ι

Ι

(

\

(

"'

I

\

I

μονο οι κρισεις, στις οποιες πρεπει να φpοντισω Ι

\

να μ Ί) σφαλω.

rlo

(

I

\

λ'

I

μως Ί) κυριοτερΊ) και συχνοτερΊ) π α-

ν'!) ποu μπορε'i: να βρεθε'i: σε αύτες έ:γκειται στο οτι

κρίνω οτι οί iΟέες ποu εΙναι μέσα μου εΙναι ομοιες ~ σuμμορψες με κάποια πράγματα ΠOIJ βρίσκονται Εξω '

'

απο

I

μενα.

10 Δ

'

,,

ιοτι, αν

θ

..

' )ιοεες ~

εωρουσα τις

I

I

μοναχα

(

ως

όρισμένους τρ6πους της σκέψΊJς μου καl 3εν τlς ά...;ηγα σε κά.τι &λλο, μετα βίας Θα μποροuσαν να μοu 3ώσουν

uλΊJ πλάνΊJς. 11

'

'Α πο

'

τις

'~ I ιοεες

tl

ομως

)

I

αυτες,

''λλ ες

α

-

μου

'

φαινονται

10. 'Υπάρχει aιαφοριΧ μεταξu τοu αlσθήματος ποu έ:χ.ουμε γιιΧ έ:να πράγμα χαt έχείνου πού, uπάρχοντας οντως στο πράγμα, πα­ ράγει αuτο το α!:σθΊ]μα.

(( Παρ6τι καθένας πείθεται κοινώς οτι ol

laέες ποu έ:χ.ουμε στ~-) σχέψΊJ μας εΙναι έντελwς ομοιες μέ τιΧ άντιχείμενα άπο τα. όποία προέρχονται, aεν βλέπω κάποιο λ6γο ποu να. μiΧς aιαβεβαιώνει ο-;ι lσχύει αu76. 'Αντιθέτως, βρίσκω πολλές έμπεφίες ποu πρέπει νιΧ μiΧς χάνουν νιΧ άμφιβάλλουμεη,

Ό κόσμος fι Πραγματεία περi τσϋ φωτός, Ι. Αύτο ποu πρέπει νιΧ

ξεχαθαριστε'ί έν προκειμένω εΙναι οτι ol taέες aεν εΙναι οuτε πι­ στΕ:ς απεικονίσεις τί;}V άντιχειμένων οuτε cχμεσοι, aιαυγείς ~ ά­ ψευaείς φορείς τ'ί)ς άλήθειας. ΕΙναι laιάζουσες μορφΕ:ς όντοτήτων, cχλλου εϊaους χαt τύπου &πο τιΧ πρ6τυπα &πο τιΧ όποία προέρχο­ νται,

ol όποίες λειτουργοuν ώς μεσάζοντες μεταξu της έξωτεριχ'ijς

πραγματιχ6τητας χαl τοu ανθρώπινου πνεύματος.

11. Βλ. Συ1'ομιλία με τον Μπούρμωι (AL, V, 152). Ό ΝτεχιΧρτ VII, 43-44) οτι οllaέες ποu aίνουν

θιΧ uποστΊJρίξει παρακάτω (ΑΤ,


ΤΙ)ΙΤΟΣ ~ΤΟΧΑΣΜΟΣ

εμφuτες, iΧλλες έπεLσα:κτες κα:l. &λλες πεποιΥ)μένες aπο [38]

μένα: τον rsιo. 12 Δι6τι κα:τα:νοω τί εΙνα:ι ενα: πρά.γμα:, τι

.,.

'

'λΊ)'θ εια:,

εινα:ι Υ) α: \

I

το

)

κα:τεχω

I

α:πο

.,.

'Ψ Υ),

'

τι εινα:ι Υ) σκε

\

Jl~

\

την

\

ιοια:

τη

I

και

βλ επω I

I

,,

φuσΥ)

μοu,

'

I

οτι α:uτο

\

J/

και

)

οχι

\

α:πο

aλλοu· ένω εκρινα: μέχρι σ~μερα: πως το γεγονος οτι Ι

)

α:κοuω

•I

ενα:ν

θ

I β opu ο,

βλ

I

επω

I

τον

''λ

Υ)

ιο,

'

α:ισ

θ

I

α:νομοιι

I

τη

φωτιά., εΙνοιι κά.τι ποu ΠΥ)γά.ζει ιΧπο κά.ποια: πρά.γμοιτοι I

ποu

' οι

-

'

β ρισκοντα:ι I "1: ' I I I 'λ Σ ειpΥ)νες, εc.,ω οιπο μενοι· και, τε ος, οι I

"

λ

I

θ

ππογρuπες κ.τ.ο., π οι οντοιι

' ' οιπο

,,~ Β μενα: τον ιοιο. I

\

·

'Ίσως ομως νιΧ μπορω νιΧ νομισω οτι εΙνα:ι ολες έπεισα:-

''

,,

"λ r/λ Ι ~ Ι ~\ 'ζ κτες, ο ες εμφuτες Υ) ο ες πεποιΥ)μενες, οιοτι οεν εc.,α:-

<<ί.ίλΎ) πλάvης» εuθuνονται γιΟι ενα taιαίτερο εΙ8ος ψεύ8ους το όποΊο ονομάζει ύλικο ψεϋδος.

12. (( Άπο τiς lδέες αvτές, aλλες μοϋ φαίνονται γεννημέι,ες μαζί μου, aλλες νιi εlvαι ξέvες καi νιi lρχονται aπ' lξω, καi aλλες νιi lχουν φτειαχτεϊ καi επινοηθεί aπο μένα τον ι:διο». 01 taέες

aιαφοuνται έaω, ά.νάλογα μi: την προέλευσή τους, σΕ: τρία εϊ8Ύ): τις l!μφvτες, τις επείσακτες και τις πεποιημένες. α πρωτες ένυ­ πάρχουν στο πνεuμα έκ γενετ'ίjς, οί aεuτερες προέρχονται ά.πο έξωτερικΟι πράγματα, ένω οί τρίτες φτειάχνονται η έπινοοuνται όιπο μιΧς τοuς raιους.

13. Άλλοu ό ΝτεκΟιρτ έπα.ναλαμβάνει τη 8ια.ίρεσΎJ των i8εων ώς έξΎjς: <<ΜΕ: το οuσια.στικο lδέα έννοω Ό,τι μπορεΊ νΟι εΙνα.ι στη σκέψ·Ι) μα.ς, και i)ιέκρινα. τρία. εϊ8Ύ). 'Ορισμένες εΙνα.ι έπείσα.κτες, οπως ~ taέα. ποu έ:χουμε κοινως γιΟι τον ~λιο. 'Άλλες εΙναι πε­ ποιΎJμένες η πλα.σμένες, μετα.ξu των όποίων μποροuμε νΟι θέσουμε έχείνΎ) ποu σχΎ)ματίζουν οί 'Αστρονόμοι μΕ: τον συλλογισμό τους

γιΟι τον 'Ήλιο. Και &λλες εΙνα.ι εμφυτες, οπως ~ taέα τοu Θεοu, τοu Πνεuμα.τος, τοu Σώματος, τοu Τριγώνου, χα.ι γενικΟι ολες

οσες ά.πειχονίζουν κάποιες &.λΎJθεΊς, όιμετάβλψες και αiώνιες Οu­ σ{ες», Προς Μερσέν, 16 'Ιουνίου 1641 (ΑΤ, ΠΙ, 383).

93


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

κρι

>

ΤΗΣ Ι!f'ΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

I!EPI ~

I

I

)

λ

ωσα ακομα σαφως την α η

θ

I

ινη τοuς προε

εuση.

]4

'ΑλλΓι.. έ~ω πρέπει να. έρεuvήσω κuρίως ποιος λ6γος

μΕ: παρακινε1' να. έκτψfισω οτι έκε1'νες ποu θεωρω οτι 'ζ

>

εκπηγα

) \

I

\

(

)

''ζ

I

\

I

οuν απο πραγματα ποu uπαρχοuν εc,ω απο με-

να εΙναι ομοιες μΕ: αuτά. Καταρχάς, ετσι φαίνεται να. μΕ: >I εχει

'>' '>'lι;' < I οιοαc,ει η φuση.

''C

...

'

εc,αρτωνται Ι

'

β

'

απο

τη

I αι

"

> I ) ~ 'θ εκτος αuτοu, νιω ω οτι

ou'λησηι

ι

\

μοu,

και

ι

επομενως

'>'' οεν

''

οuτε

'''>' '>' Ι I I ζ >I θ λ I απο μενα τον ιοω, οωτι σuχνα παροuσια ονται α ε α

>

Ι

κ

Ι

,,

,

,,

'

μοu: οπως τωρα, ειτε το I θ ερμοτητα,

\

και γι

'

'

,,

θ'

,,

'

θ'

ελω ειτε οχι, αισ ανομαι 'ζ

\

αuτο νομι

r/

\

''

ω οτι το αισ

θ

~

ημα τοuτο,

. . .,

ι '~Ι θ I ' I \ I ) \ ητοι η ιοεα της ερμοτητας, επεισαγεται σε μενα απο

''

ενα πράγμα 8ιαφορεταο άπο μένα, ~ηλα8Ύ) άπο τη θερμότητα τΥjς φωτιiiς κοντΓι.. στΊ)ν όποία κάθομαι. τί-

\

~'

' \ \ \

''λ

ποτα σε πω εu

Ι

rl

'

....,

Ι

\

ογο απο το να κρινω οτι εκεινο το πραγ-

μα έμβάλλει μέσα μοu το όμοίωμά τοu μiiλλον παρα. κάτι &λλο. I τ ωρα

θ'

α

,,

~,...,

οω

αν

'

\

αuτοι

ι

οι

';'

λ'

ογοι

ειναι

)

\

αρκετα

I

στε-

ρεοι.15 'Όταν λέω έ~ω «ετσι φαίνεται να. μΕ: εχει 8ι~ά­

ξει ~ φuσηη, έννοω μονάχα οτι ώθοuμαι άπο μια. πη-

' '' ,,

/ ι ' να ' το ' πιστε'ψ ω, και γαια ορμΊ) ~

I

'

'

οχι

I

'

οτι I

ι α 'λ'θ ΊJ η εια τοu

καταοεανuεται απο καποια φuσιΚΊJ φωτισΊ)

'>' I ouo

'>' I λ' οιαφεροuν πο

u

ι;' I μεταc,u τοuς

'>' I οLΟτι

*Α'

.

I

I

uτα τα

'' '>' οσα καταοει-

14. Βλ. Συνομιλία με τον Μπούρμαν (ΑΤ, V, 152). 15. τί μiiς παρακινεΊ: νιΧ πιστέψουμε οτι οί έπείσα.κτες ίaέες εΙνα.ι ομοιες με τιΧ πράγματα ά.πο τιΧ όποια. πηγάζουν; Ό ΝτεκιΧρτ έπικα.λεΊ:τα.ι aύο λ6γους: α.) 'Έτσι φαίνεται να. μας aιΜσκει ~ φύση. β) Δεν έξα.ρτwντα.ι ά.πο το σκεπτ6μενο έγώ, γεγονος ποu

μiiς ώθεΊ: στο συμπέρασμα. οτι έπεισάγοντα.ι ά.πο έξωτερικιΧ πράγ­ ματα. με τα. όποια. εΙνα.ι ομοιες. Τ ώρα. όφείλουμε νιΧ έξε•άσουμε α.ν οί λ6γοι α.uτοl εuστα.θοuν.

94


TPITOL Ι

Ι

LΊΌΧΑΣΜΟΣ

""

Ι

.....

tl

t1

\

κνuονται μεσω της φuσικης φωτισΎJς, οπως οτι το γε'

r/

)

γονος οτι αμφι

β 'λλ I \ t I tl α ω σuνεπαγεται πως uπαρχω, κ.τ.ο.,

~εν μποροuν με κανέναν τρ6πο νά εΙναι άμφίβολα, έπει­ ~~ οεν μπορε1' νά uπά.ρξει καμιά &λλΎJ ίκαν6τψα την t I \ ) I I tl ) \ \ t t I \ οποια να εμπιστεuομαι τοσο οσο αuτην και ΎJ οποια να -

~~/ζ

I

,,

,

~I

-

θ

I

μπορει να οιοαι.,ει οτι εκεινα οεν α ΎJ εuοuν. \ \ t I τις φuσικες ορμες,

''

''"

I

tf

I

σο για I

'

εκρινα ΎJΟΎJ σuχνα, οταν επροκειτο

γιά την έκλο~ τοu καλοu, δτι ώθ~θψα άπο αύτες προς I

I

τη χειροτεpΎJ π

λ

Ι I ~I βλ' Ι I Ι > εuρα, και uεν επω γιατι να τις εμπι-

'

I

''λλ

I

στεuομαι περισσοτερο σε α

ζ

α

I

ΎJτΎJματα.

)6

'Έπειτα, το γεγονος δτι οί ίοέες έκε1'νες ~εν έξαρτw,

I

I

νται απο τη )

....,

)

β

ou'λΎ)σΎJΙ

~I

Ι

\

\

αναγκαια απο πραγματα ποu

π ραγματι, I

να.

ι

tl

I

μοu, οεν σΎ)μαινει

οπως οι

ι

β

οτι ΠΎJγα ''ζ

I

'

οuν

\

I

ρισκονται ει.,ω απο με-

I

\

\

ι

.,.,.

ορμες, για τις οποιες μι

Ύ)σα

μ6λις, φαίνονται νά εΙναι οιαφορετικες άπο τη βοuλψ~ μοu,

I

παροτι

γ ειναι

I

μεσα μοu,

''

ετσι

\ t I ισως να uπαρχει

''

)

ε-

πίσΎJς μέσα μοu κά.ποια &λλΎJ ίκαν6τψα ~ όποία νά

παρά.γει τl.ς ί~έες έκε1'νες χωρl.ς νά μοu εlναι άκ6μα I

γνωστΎJ·

tl

.....

Ι

I

I

I

tl

οπως μοu φαινοταν παντοτε μεχρι τωρα οτι

οί ί~έες σχΎ)ματίζονται μέσα μοu δταν κοιμαμαι ~ίχως

τη βο~θεια έξωτερικwν πραγμά.των. 17 16. (('Όσο γιa τiς άρμες ;ι;ο1Ί φαίνονται επίσης V(l μοv εlναι ψvσικές, παρατήρησα συχνά, δταv ετίθετο ζήτημα νa επιλέξω μεταξi.-> τών aρετών καi τrvν κακιcίιν, δτι δεν μ1 rl!θησαν λιγότερο στο κακο παρa στο καλο καi γι' αvτο δεν Έχω λόγο νa τiς aκο­ λουθrv καi δσον aφoρii το aληθες καi το ψευδές».

17. «'Όπως r1κριβrvς αvτες οί δρμές, γιa τiς όποίες μίλησα μόλις, βρίσκονται, μέσα μου μολ01ιότι δεν συμφωνούν πάντα με τη βσύλησή μου, Ετσι. l'σως νa ύπάρχει μέσα μου κά;ι;οια ίκωιότητα η δύναμη ίκανη νa Παράγει τiς lδέες εκείνFς χυιρtς τη βοήθεια

95

[39]


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

'

τε'λος,

ι \ "~' ι'~' ιy ' ' ι α.κομα. κα.ι α.ν οι ιοεες Π'f)γα.~ουν α.πο πρα.γ-

~

\

'

Ι

\

~\

tl

Ι

tl

\

μα.τα. οια.φορετικα. α.πο μενα., οεν επετα.ι οτι πρεπει να. ';'

r/

\

Ι

)

εινα.ι ομοιες με α.υτα..

'

' ' '

συχνα. κα.ι α.πο πο

''Ι

''

I

\

σα. ισα., φα.ινετα.ι να. συνε

λλ'ες α.πο ' 'ψ εις

'

λ ισ:η

1

μεγα. :η α.ποκ

α.

β

α.

με-

τα.ξύ τους. 18 Πα.ρα.οεlγμα.τος χά.ριν, βρlσκω μέσα. μου ~ι

~

·~ι

'

''λ ιου. 'Η μια., ι ~ ' ' οια. της ο-

-

ουο οια.φορετικες ιοεες του :η

'

' ι 'ξ α.φετικα. μικρος, ι ιy ' α.ντ ' λποια.ς φα.ινετα.ι ε μοια.~ει να. ει-

τα.ι ά:πο τlς α.i.σθ~σεις κα.l συγκα.τα.λέγετα.ι πρωτlστως

'

'

ι

ι

ι

μετα. ξ υ εκεινων που χα.ρα.κτ:ηρισα. επεισα.κτες.

'

'

ιΗ α. ''λ

-

λ:η, οιοc της όποlα.ς πα.ριστά.νετα.ι πολλες φορες μεγα./ ' ' λυτερος α.πο

' της σμους

r-

'

τη

:η,

πα.ρα. λα.μ β' α.νετα.ι

'Α στρονομια.ς, ι

,,

\

I

συ λλογι-

• '

α.πο

ι 'ξ'α.γετα.ι τουτεστιν ε ,,

....,

' '

ι α.πο κα.-

\

I

ποιες εμφυτες σε μενα. εννοιες, :η ποιειτα.ι με κα.ποιον

''λλ

α.

I

'

\

I

\

''~

ο τροπο α.πο μενα. τον ιοιο.

κ

\

. ., )

~\

α.ι οεν μπορουν α.σφα.-

λώς νοc εΙνα.ι ά:μφ6τερες δμοιες με τον roιa ~λιο ποu

' '

ι ι ''ξ ω α.πο μενα., ι 'λλ'α. ο υπα.ρχει ε α.

'

Λ ογος ι

πει'Θ ει οτι πιο

''

'

7 ) Ι \ Ι \ ) Ι α.νομοια. εινα.ι εκειν:η που φα.ινετα.ι να. α.πορρεει κα.τευ)

I

θεlα.ν ά:πο α.ύτ6ν. 19 'Όλα. τοUτα. ά:ποοεικνύουν έπα.ρκώς δτι έκε!:νο ποu με

[40] εκα.νε μέχρι τώρα. νοc πιστεύω δτι uπά.ρχουν κάποια.

έξωτερικών πραγμάτων, παρότι δiν μοϋ εlναι άκόμα γνωστή· δπως πράγματι μοϋ φαινόταν πάντοτε μέχρι τr.όρα δτι, δταν κοι­

μάμαι, έκείνες σχηματίζονται μέσα μου χωρiς η} βοήθεια ταίν aντικειμένων τr.L όποία άπει.κον{ζοmι».

18. Ή γιχλλικ~ έκ3οχ~ 8ιεuκpινιζει: <<'Αντιθέτως, παρατή­ ρησα συχνa έπi πολΜίν παραδειγμάτων δτι ύπι]ρχε μεγάλη δια­ φορa μεταξv τού άιιτικειμένου* καi τijς lδέας του».

19. Ή tδέιχ τοu ~λιοu ποu «φιχινετιχι νοc ά.ποppέει κιχτεuθειιχν ά.πο ιχuτον» εiνιχι ~ πιχpοcστιχσ'Υ) ά.πο τtς ιχίσθ~σεις.

TOU

~λιοu ΠΟΙJ πιχpιχλιχμβοcνοuμε


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

πράγματα ~LαψορετLκά: ά:πο μένα, τά: όπο'i:α ~Lά: τ&ν αtσθητ-ηρίων οργάνων ~ ~Lά: χ.άΠΟLΟU fι..λλοu μέσοu έμI λλ βα οuν

I

μεσα

μοu

>~Ι

I ης

ωεες

''

η

Ι τLς

>

1

εLκονες

τοuς,

~I οεν

Ύιταν μLά βέβαLη κρίση, άλλά μονάχα μLά: τuφλ~ παρ6ρμηση* .20 'Αλλ

I

α

-

μοu

I

παροuσLα

ζ

εταL

,

I

ακομα

I

μLα

>I

α

λλ

η

(~ I

οοος

21

20. Στ6χος τ'ijς πρ6τα.σΎJς 3Ε:ν εΙνα.ι να. ά.μφισβψτιθεr: ~ uπα.ρξτι εξωτερικων πραγμάτων ποu εμβάλλοuν στο πνεuμα. τlς t3έες ~ τlς

εiκ6νες τοuς, ά.λλιΧ να. επισΎ)μα.νθεΊ.' οτι 3Ε:ν liχει καταστεΊ: μέχρι στιγμΊjς 3uνα.τον να. θεμελιωθεΊ: ~ uπcφξή τους σΕ: βέβα.ιτι κρίστι.

Αtτία. α.uτ'ijς τ'ijς ά.3uνα.μία.ς :ητα.ν "fι πα.ρα.πλα.νψικ~ επφρο~ των α.tσθήσεων, κα.l πιο συγκεκριμένα. εκείVΎJ ~ <<πηγαία δρμiρ> ~ ~ ((τυφλη παρόρμηση)) ποu μiΧς ώθεΊ.' να. πιστέψουμε οτι οί α.tσθψι­ κΕ:ς παραστάσεις ά.πεικονίζοuν πιστιΧ τιΧ πράγματα. κα.l 3ι3άσκοuν &μεσ α. την ά.λήθεια.. Κα.τα.3εί χθΎ)κε ο μ ως οτι οί παραστάσεις α.u­

τές, 3τιλα.3~ οί επείσακτες t3έες, εΙναι ά.ναξι6πιστες. 'Επομένως επιβάλλεται~ ά.λλα.τη πορείας καl ~ εξέτασΎJ τοu ζψήματος uπο 3ια.φορετικο πρίσμα.

21. «Σκοπεύοντας να. εξάγω μια. ά.π63ειξΎJ τ'ijς uπα.ρξΎJς τοu Θεοu ά.πο την t3έα ~ ά.πο τη σκέψΎJ ποu liχοuμε γι' α.uτ6ν, πίστεψα οτι ~μοuν uποχρεωμένος να. 3ιακρίνω πρωτα. ολες τlς σκέψεις μας σΕ: όρισμένα. γέVΎJ προκειμένου να. aω ποια. μποροuν να. παραπλα­ νήσουν καί, 3είχνοντας οτι ά.κ6μα. κα.l οί χίμαιρες 3Ε:ν eχοuν μέσα τοuς ψεu3ος, νιΧ προλάβω τη γνώμ'Υ) εκείνων ποu θα. μποροuσα.ν νιΧ ά.πορρίψοuν τον σuλλογισμ6 μοu εξαιτίας τοu οτι σuγκατα.λέγοuν

την t3έα. ποu liχοuμε για. τον Θεο στlς χίμαιρες. 'Όφειλα επίσΎJς νιΧ 3ιακρίνω μετα.ξu των t3εων ποu γεννιοuνται μαζί μα.ς κα.l εκείνων ποu προέρχονται ά.πο ά.λλοu ~ φτειάχνονται ά.πο μiΧς προκειμένου

να. προλάβω τη γνι:ψΎJ οσων θιΧ μποροuσαν νιΧ ποuν οτι ~ t3έα τοu Θεοu φτειάχνεται ά.πο μiΧς ~ ά.ποκτiΧται ά.π' ο, τι ά.κούσα.με νιΧ λέγεται γι' α.uτ6ν. 'Επιπλέον, επέμεινα. στο π6σο λίΎΥι εΙναι ~ βε­ βαι6τψα σχετικα. μΕ: οσα. μiΧς πείθοuν οί t3έες ποu νομίζοuμε οτι 97


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

I

\

ΠΕΡ! ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

)

I

I

I

I

(

προκεψενοu να. ερεuVΙJσω μΎ)Πως κα.ποια. πρα.γμα.τα., οι

i~έες των όποίων εΙνα.ι μέσα. μοu, ύπάρχοuν έξω &πο ' μενα..

22

' τροποι

Κθ' ~λ~'''''~'" α. οσον οΎ) αοΎ) α.uτες οι ιοεες εινα.ι

τοu

' θ α.ι, σκεπτεσ t:'

~\ οεν

\

Ι tlλ τΎ)τα. μετα.ι.,u τοuς, και φα.ινοντα.ι ο ες \

,,~

Ι

)

\

I

'

'

μονα.χα.

' 'ζ ω α.να.γνωρι \

θ I

\ α.νισο' ' κα.μια. \ 'ζ \ να. ΠΎ)γα. οuν με (

\

'

τον ιοιο τροπο α.πο μενα.· α.λλα. κα. οσον ΎJ μεν α.πεικο'ζ r/ Ι \ ( '-'' rf ''λλ f ιf νι ει ενα. πρα.γμα. και ΎJ σε ενα. α. ο, κα.τα.φα.ινετα.ι οτι

εΙνα.ι έξα.ιρετικιΧ ~ια.φορετικες μετα.ξ6 τοuς. 23 Δι6τι εΙ-

προέρχονται όιπο όιλλοu, προκειμένου νόι 3είξω οτι κα.μιόι aεν κάνει γνωστο κάτι τόσο βέβαιο οσο Ε:κείVΊJ ποu Ε:χοuμε γιόι τον Θεό. Τέλος, 3Ε:ν θόι μποροuσα. νόι πω οτι παρουσιάζεται rΊ.κόμα μιa

aλλη όδος κτλ., &ν aεν εΙχα. όιπορρίψει πραηγοuμένως ολες τtς &λλες, κα.ι aεν εΙχα. μΕ: το μέσο α.ότο προετοιμάσει τοuς όινα.γνw­ στες νόι σuλλάβοuν καλύτερα. οσα. εΙ χα. νόι γρά.ψωη, Προς Κλερσε­ λιέ, 23 Άπριλίοu 1649 (ΑΤ,

V, 354-355). 22. Κα.ρπος τοu προΊ)γούμενοu Στοχασμού ~τα.ν ~ βέβαιΊJ όι­

ναγνώρισΊJ της uπαρξΊ)ς καt της οόσία.ς τοu σκεπτόμενου Ε:γώ,

3Ί)λα3~: α) οτι uπά.ρχω Ε:γώ, καt β) οτι Ε:γω ποu uπά.ρχω εΙμα.ι σκεπτόμενο πράγμα.. Σκοπος τοu παρόντος Στοχασμού εΙνα.ι ~ 3ιερεύVΊ)σΊ) της uπαρξΊ)ς &λλων οντων πέρα όιπο μένα., Ε:ρεuνα.

ποu aεν μπορεϊ νόι βασιστεϊ πα.ρόι σε ο,τι εΙνα.ι Ί\3ΊJ γνωστό, 3ΊJ­ λα3~ στον έαuτό μοu καt σε οσα. μου όιν~κοuν. ,Αλλόι το μόνο ποu

φαίνεται νόι uπο3ΊJλώνει μέσα. μοu την uπαρξΊJ &λλων οντων εΙνα.ι οί t3έες ποu μοιάζοuν νόι Ε:ρχονται όιπο όιλλοu. Σuνεπwς ~ μόVΊ)

3ια.θέσιμΊJ όΜς Ε:ρεuνα.ς εΙνα.ι νόι τεθοuν uπο έξέτασΊJ οί taέες αuτΕ:ς γιόι νόι Ε:ξα.κριβωθεϊ &ν, κάποιες τοuλά.χιστον Ε:ξ αuτwν, όιπεικονί­ ζοuν πράγματα. ποu uπάρχοuν πραγματικά..

23. (( ... rΊ.λλa θεωρώντας τες ιlις εlκόνες εκ τι:ϋν όnοfων οί μf.ν aπεικονίζουν !!να nράγμα καi ο[ δε !!να aλλο, εlναι nροφανf.ς δτι εlναι f.ξαιρετικa διαφορετικf.ς μεταξύ τους)). Οί ί8έες όρίζονται wς είκόνες πραγμάτων, μΕ: τη 3ια.φορόι οτι ~ λέξΊ) εlκόνα aεν

πρέπει νόι σuλλα.μβάνετα.ι μΕ: τη στε~ Ε:ννοια, ώς όπτικ~ παρά-


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

να.ι ά8ια.μφισβ~τψο οτι έκεΊνες ποu πα.ριστάνοuν μέ(

I

σα. μοu uποστα.σεις

*24

·

'

I

εινα.ι

I

\

κα.τι περισσοτερο, κα.ι

'

ε-

μπεριέχουν, οuτως ε~πεΊν, περισσότερΊJ άντικεψενικ~ I

πρα.γμα.τιχ.ΟτΊJτα. '

I

να.χα. τροποuς

ι

ι

...

*25 )

*'IΊJ

σuμ

ι

οποια.ς νοω κα.ποιον

' ντογνωστΊJ, I

\

)

.....,

ββ I ε ΊJΚΟτα.

)

ι

οuν μο-

*26KI' "I. α.ι εκεινΊJ οια. της I

''

'

1 Θ εο Ι "ψ ιστο, α.ιωνιο, α.πειρο, πα.-

"

u

'>' I πα.ντοοuνα.μο, \

\

α.πο εκεινες ποu α.πεικονι

I

κα.ι

I

I

'>' I οΊJμιοuργο )

\

'

I

ο )

ων

-

των Ι

πρα.γμα.των ποu uπα.ρχοuν περα. α.πο α.uτον, εμπεριεχει

άσφα.λ&ς περισσότερΊJ άντικεψενικ~ πρα.γμα.τικότΊJτα. άπο έκεΊνες 8ια των όποιων πα.ριστάνοντα.ι πεπερασμέ­

νες ύποστά.σεις. 27 στοιση ά.ποτελοuμενη ά.πο σχ~μοιτοι χοιl χρώμοιτοι, ά.λλιΧ. μi: την εύρεία, ώς νοητο ά.πείχοισμα η δμοίωμοι. ΜΕ: τιΧ. λόγια τοu Ντε­

κάρτ: «μi: το ονομοι lδέα 3i:ν χαλώ άπλως τlς εtχόνες ποu εΙνοιι σχε3ιοισμένες στη φοιντασίοι [phantaisie]. 'Αντιθέτως, 3i:ν τlς χα­

λώ 3ιόλοu μi: οιύτο το Όνομα χοιθόσον εΙναι στη σωματιχ-fι φαντα­

σίοι fphantaisie], ά.λλιΧ. έ:τσι χαλώ γενιχιΧ. ο, τι εΙναι στο πνεuμα μας οτοιν συλλαμβάνουμε έ:νοι πράγμα, μi: Όποιον τρόπο χοιι &ν το σuλλοιμβάνοuμε», Προς Μερσέν, 'Ιοuλιος 1641 (Ατ, ΠΙ, 392-

393). Πρβλ. Λόγοι ... , Όρισμος ΙΙ. 24. Βλ. Λόγοι ... , Όρισμος V. 25. Βλ. Λόγοι ... , Όρισμος ΠΙ. 26. (('Εκείνες πράγματι ποv aπεικονίζ συν ύποστάσεις είναι αναμφισβήτητα κάτι περισσότερο, και περιέχουν μέσα τους (αίJ.. τως εlπείν) περισσότερη aντικειμενιχiι πραγματικότητα, δηλαδiι μετέχουν κατ' r'ιπεικόνιση [participent pαι· representation] σε πε­ ρισσότερους βαθμοvς οντος η τελειότητας aπο εκείνες ποv aπει­ κονίζουν μονάχα τρόπους η συμβεβηκότα».

27. α t3έες, ά.ντιχατοπτρίζοντοις τη φuση των πραγμάτων, ά.ντιχατοπτρίζουν χοιι την τάξ·η τοuς. 'Έτσι, οσο ά.νώτερο εΙνοιι έ:νοι πράγμοι, τόσο τελειότερη θιΧ. εΙνοιι ~ t3έοι του, 3ηλα3-fι τόσο πε­ ρισσότερη ά.ντιχειμενιχη πραγματικότητα eα. περιέχει. π ρ βλ. 99


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

IIEPI

ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Τ ώρα. ομως εΙνα.L πρ63Ύ)λΟ μέσω τ'Υjς φuσLΚΎjς φώτLrι

\

ιλ

σ'Υ)ζ οτL στο Ο χεL

\

\

\

''

ι

ι

\

ι

LΚΟ Κα.L ΠΟLΎ)τLΚΟ α.LτLΟ πρεπεL να. uπα.ρ-

τοu λ α.χLστον '

I

I

τοσ'Υ)

tl

πρα.γμα.τLκοτ'Υ)τα.

οσ'Υ)

\

κα.L

\

στο

άποτέλεσμά. τοu. 28 ΔL6τL, έρωτω, άπο ποu θιΧ μποροuσε

\ α.ποτε ' 'λ εσμα.

το

\

να.

λ'β α. εL

\

'

'

,,

την πρα.γμα.τLκΟτ'Υ)τα. τοu

α.ν

οχL άπο το α.rτLΟ; Κα./. πώς θοc μποροuσε το α.rτLΟ νοc τοu \

~ I

,,

~\

\

\''ς.\

-

τη οωσεL α.ν οεν την κα.τεLχε το tl

~\

tl

....

I

\

Α'

LoLO;

I

\

'

uτο σuνεπα.γετα.L

'

\

~ I

\

ομως οτL οεν μπορεL κα.τL να. γLνεL α.πο το μ'Υ)οεν,

"

'

οτL το τε

λ εLΟτερο, ι

ι

'

-

'

ι

29

\

κα.L

ι

τοuτεστLν εκεLνο ποu περLεχεL μεσα.

τοu περLσσ6τερ'Υ) πρα.γμα.τLκότ'Υ)τα., 3Εν μπορεΊ: νοc γLνεL

[41] άπο το άτελέστερο. 30 Τοuτο aεν άλΎ)θεuεL 3Lα.uγώς μόνο Άρχiς τής φιλοσοφίας, Ι, 17. 'Άρα., ά.φοϊί οί ύποστά.σεις εΙνα.ι ά.νώτερες των τρόπων ~ των συμβεβΎ)κότων, κα.l το &πειρο τοϊί πεπερα.σμένου, οί i8έες των ύποστά.σεων, θdι περιέχουν περισσό­

τερ'Υ) ά.ντικειμενικ~ πρα.yμα.τικότψα. ά.πο έκεΊ:νες των τρόπων ~ των συμβεβΎ)κότων, κα.l ~ i8έα. της &πειpΎJς ύπόστα.σΎ)ς (8Ύ)λα.8Ύj τοϊί Θεοϊί) θdι περιέχει περισσ6τερ'Υ) ά.ντικειμενικ~ πρα.yμα.τικό­ τr,τα. ά.πο τlς i8έες των πεπερα.σμένων ύποστά.σεων. Πρβλ. Λό­ γοι ... , 'Αξίωμα.

V. 28. Το όλικο κα.l ποιψικο α.ϊτιο 8Ε:ν μπορεΊ: νdι εΙνα.ι κα.τώτερο

τοϊί ά.ποτελέσμα.τος ά.λλοc ά.νώτερο ~ ίσο μΕ: α.ύτό. Π ρ βλ. Λόγοι . .. , 'Αξίωμα.

IV. 29. Ό Ντεκdιρτ υίοθετε'L το κλα.σικο μετα.φυσικο ά.ξίωμα.: ex nihilo nihil fit (εκ τοϋ μηδενος ovδi1' γίνεται), πρβλ. Λόγοι ... ,

'Αξίωμα.

lll.

Το ά.ξίωμα. α.ύτο εΙνα.ι iσα.ρχέyονο μΕ: τον φιλοσοφικο

στοχα.σμό. Π ρ βλ. το ά.πόσπα.σμα. 1 τοϊί Μέλι σ σου στην έκ8οσΎJ των προσωκρα.τικων ά.πο τοuς G.S. Κirk, J.E. Raven, Μ. Schofield, Οι' Προσωκρατικοi φιλόσοφοι (έλλ. έκ8. 1\IIET, Άθ~να. 1988, σ. 396). Βλ. έπίσΎ)ς 'Αριστοτέλους, Φυσικ'fι dκρόασις, Α', 4. 30. ιιΠρά.yμα.τι, το yεyονος ότι δiν ύπάρχει. τίποτα στο d:;το­ τέλεσμα το όποίο νa μ'fιν προύπήρχε, είτε μ.i τΟν ίδιο είτε μi

κάποιον πιο ύπέροχο τρόπο, στο αίτιο, εΙνα.ι μιdι πρωτεύουσα. 100


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

γLα. τα. ά.ποτελέσματα τών όποLων ~ πραγματLκ6τψα

εΙναL ένερyΥ] ~ μορφLκ~, ά.λλιΧ καl γLιΧ τlς i3έες, στlς όποϊ:ες θεωρε'LταL μονάχα ~ ά.ντLκεφενLκ~ πραγματLκ6τητα

*.

π

~

I

I

αραοεLγματος

χαρLν,

I

μLα

Ι

πετρα

Ι

~I

ποu

οεν

< u-

mjρχε πρσηγοuμένως 3Ε:ν μπορε'L νιΧ ά.ρχLσεL τώρα νιΧ uπάρχεL παριΧ ά.ν παραχθε'L ά.πο κάΠΟLΟ πράγμα στο

όποϊ:ο να. uπάρχεL μορφLκιΧ* ~ uπεροχLΚιΧ* 31 ο,τL τLθεταL

στην πέτρα· 32 καl ~ θερμ6τψα 3Ε:ν μπορε'L νιΧ παραχθε'L σΕ: ένα uποκειμενο* ποu 3Ε:ν ~ταν πρσηγοuμένως θερμο I

>

I

rl

I

παρα απο ενα πραγμα τοu

" 'θ ερμοτ'Υ)τα, κ.ο.κ. οσο 'Υ)

λ'

I

I 'λ /ζ αχLστον τοσο τε εLας ται.,;ης

ΠLΠ

,,

\

,. .

λ' ι:,~, εον ομως, καL 'Υ) Lοεα της

θερμ6τψας ~ τ'ίjς πέτρας 3Ε:ν μπορε'L νιΧ εΙναL μέσα μοu I

>I

παρα αν τοπο

θ

'

. ., ' \

I

''

ι:

\

"'

ετ'Υ) 'Υ)ΚΕ εκεL απο ΚαΠΟLΟ αLτLΟ στο ΟΠΟLΟ

uπάρχεL τοuλάχLστον τ6σ'Υ) πραγματLκ6τψα Οσ'Υ) σuλ/ λ αμ β ανω

''

I

στη

' \

αLτLο αuτο

θ

I

>I

I

I

ερμοτ'Υ)τα 'Υ) στην πετρα.

~\ 'ζ οεν μεταγγL εL

Δ

I

I

I

LoτL, καLτοL το

\

)ς.\/ I ' \ στην Lοεα μοu τL ποτα απο

εννοLα. σα.φέστερ"Ι) ά.πο όποLα.8~ποτε &.λλ"Ι) εχουμε. Κα.l το ΚΟLνώς λεγόμενο "έκ τού μηδενος ούδeν γίνεται" 8f:ν 8Lα.ψέpεL ά.πο το

πα.ρα.ποcνω. 'ΕπεL8~, &ν 8εχ6μα.στα.ν οτL είνα.L στο ά.ποτέλεσμα.

ΚΟCτL ΠΟU 8f:ν ~τα.ν στο α.ϊτLΟ, θα. επρεπε έπ(σ"Ι)ζ νιΧ_ 8εχτοuμε οτL έκείνο το κά.τL φτεLά.χτ"Ι)Κε ά.πο το μ"Ι]8έν», Δεύτερες 'Απαντήσεις

VII, 135· ΙΧ, 106). 31. Βλ. Λόγοι ... , ΌρLσμος ΙΥ. 32. Ή γα.λλLκ~ έκ8οχ~ έπεξ"Ι)γεί: «Παραδείγματος χάριν, ή

(ΑΤ,

πέτρα ποv δeν έχει ύπάρξει άκόμα δeν μπορεί νιi aρχίσει vιi ύπάρχει, τιhρα παριi

av παραχθεί άπο

eνα πράγμα ποv vιi κατέχει

μέσα του μορφικιi η ύπεροχικιi δ, τι εlσέρχεται στη σύνθεση τής πέτρας, δηλαδη ποv νιi περιέχει μέσα του τιi ϊδια πράγματα με

έκείνα ποv εlναι στην πέτρα, η άλλα έξοχότερα ... » Το πα.ρά.8εLγ­

μα. της πέτρα.ς είνα.L κλα.σLκ6, προέρχετα.L 8Ε: άπο τον ,ΑρLστοτέλ"Ι), βλ. Περi ψυχής, Γ',

431b 29. 101


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦlΑΣ

την ενερyΥ] ~ μορφ~κ~ τοu πρα.γμα.τ~κ6τψα., 3Ε:ν πρέπε~

'

'

γ~α. τον

λ' ογο

' \

,,

\

'

α.uτο να. νομ~'ζ οuμε οτ~

'

...

οφε~'λ ε~ να. ε~να.~

λ~γ6τερο πρα.γμα.τ~κ6, ιΧλλιΧ ~ φύσ'Υ) της ί:3~α.ς της t3έα.ς

εΙνα.~ τέτο~α. ώστε 3Ε:ν ιΧπα.~τετ εξ έα.uτης κα.μ~α &λλΎJ \

I

μορφ~Κ'Υ) πρα.γμα.τ~κοτ'Υ)τα.

)

\

εκτος

'

\

α.πο

'

I

\

εκε~V'Υ) ποu πα.-

ρα.λα.μβά.νε~ ιΧπο τη σκέψΎJ μοu, της όποια.ς εΙνα.~ ~να.ς τρ6πος.33 Το γεγονος ομως οτ~ ~ t3έα. περ~έχε~ την τά.3ε ~ τη 3εινα. ιΧντ~κεψεν~κ~ πρα.γμα.τ~κ6τψα. μiiλλον πα.-

33. (( ... άλλιi οφε{λουμε νιi ξέρουμε δτι ή ψύση κάθε lδέας, όντας τούτη ενα eργο τοϋ πνεύματος, εlναι τέτοια ώστε δiν ζητά άφ' έαυτijς καμιιi aλλη ιmρφικη πραγματικότητα άπο εκε{νη ποt• δέχεται καί δανε{ζεται άπο τη σκέψη η άπο το πνεύμα, τοϋ όπο{ου

εlναι μονάχα ενας τρόπος, δηλαδη ενας τρόπος τοϋ σκέπτεσθαι

[dont elle est seulement un mode, c'est-iΊ-dire une maniere ou de penser]». Ή μορφικ~ προιγμοιτικότ'Υ)τοι της ί8έοις 8ιοιφέ­

fa~;on

ρει ριζLΚοc ά.πο τη μορφικ~ προιγμοιτLΚότψοι τοu οιίτίοu τ'Υ)ς. Ποι­

ροι8είγμοιτος χά.ριν, ~ μορφικ~ προιγμοιτικότψοι της πέτροις είνοιι ~ προιγμοιτικότψοι ποu Εχει ~ πέτρα. ώς φuσLΚο ον, τουτέστιν ώς ον uλικο κοιt έκτοιτό. ''Αν λέγοιμε οτι ~πέτρα. μετοι8ί8ει στην t8έοι τ'Υ)ς

ΚΟCτι ά.πο τη 8LΚ~ τ'Υ)ζ μορψικ~ προιγμοιτLΚ6τ'Υ)τοι, θοc ~τοιν σοcν νοc λέγοιμε οτι ~ t8έοι της πέτροις είνοιι uλικ~ ~ έκτοιτ~, πρά.γμοι οcτοπο, 8ε8ομένοu οτι οί t8έες είνοιι οcuλοι προϊόντα. τοu πνεύματος ~ τρό­ ποι τοu σκέπτεσθαι. 'Αφοu λοιπον ~ φύσ1J της ίaέοις 8Ε:ν μοιά.ζει μΕ:

τη φύσ'Υ) τοu οιίτίοu τ'Υ)ς, οuτε ~ μορφικ~ προιγμοιτικ6τψοι της ί8έοις θοc μποροuιτε νοc ποιρά.σχ_ει Πλ'Υ)ροψορίες γιοc τη μορψικ~ προιγμοι­

τικότψοι τοu οιίτίοu. Τέτοιοu εϊ8οuς πλ'Υ)ροφορίες (τtς όποϊ.ες χρειοιζόμοιστε έ8ώ γιοc νοc μά.θοuμε &ν uπά.ρχοuν οcλλοι πρά.γμοιτοι εξω ά.πο το σκεπτόμενο έγώ) aεν έμπεριέχοντοιι στην προιγμοιτι­ κ6τψοι της ί8έοις κοιθ' έοιuτ~ν, ά.λλοc στην προιγμοιτικότψοι την

όποία. 8οινείζετοιι ~ ί8έοι ά.πο το ά.ντικείμενό τ'Υ)ζ, 81Jλοι8~ οχι στη μορφικ~ ά.λλοc στην ά.ντικειμενικ~ τ'Υ)ς προιγμοιτικ6τψοι. Έξετά.­ ζοντοις το 8εύτερο ε18ος προιγμοιτικότψοις, 8ιοιρρ'Υ)yνύοuμε τον 102


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

\

''λλ

I

ρα χα ποια α

'

ΎJ οφει

I

\

I

)/

\

εται σι γουρα σε καποω α ιτω στο

όπαιο uπάρχει τουλάχιστον τ6σΎ) μορφικ~ πραγματικ6f/

,

ι

\

ι

'''-"

ι:

'~'

τΎ)τα ΟσΎ) αντικεψενιΚΎJ περιεχει ΎJ ιοια ΎJ ωεα.

34

,,Α

ν

μέχρι πρότινος έγκλεισμό μας στη σφαίρα τοϋ σκέπτεσθαι καλ Sιανοίγουμε μιιΧ πρόσβασΎ) στιΧ πράγματα.

34. Ή μορφικΥj πραγματικότψα των ίδεων έζαρτiiται άπο την ϊδια τη φύσΎ) τους, ένω ~ άντικειμενικ~ άπο το αϊτιό τους. 'ΌσΎ) άντικειμενικ~ πραγματικότψα περιέχει μιιΧ ίδέα, δΎ)λαδ~ ΟσΎ) πραγματικότΎ)τα παριστάνει~ άπεικονίζει, τουλάχιστον τόσΎ)

μορφικ~ πραγματικότψα πρέπει να. κατέχει πραγματικα. το αϊτιό τΎ)ς. Πρβλ. Λόγοι ... , 'Αξίωμα

V.

ΓιιΧ νιΧ κατανοΎ)θεϊ τί έννοέι, καλ

τί uπονοεϊ, έδω ό Ντεκάρτ, &ς uποθέσουμε οτι εχουμε την προ­ σωπογραφία ένος άνθρώπου. ΕΙναι εύνόψο οτι το κάλλος ποu

άπεικονίζει ~ προσωπογραφία εΙναι άνάλογο μΕ: το κάλλος του άλΎJθινοϋ άνθρώπου, καλ οτι οσο πιο ομορφΎJ εΙναι ~ προσωπογρα­ φία (οχ ι ό καμβιΧς ~~τεχνοτροπία άλλιΧ ~ παράστασΎ) την όποία

άποτυπώνει) τόσο πιο ομορφος θιΧ εΙναι ό άλΎJθινος ιΧνθρωπος. 'Άλλως είπεϊν, οσο άπεικονιστικο (άντικειμενικο) κάλλος εχει ~ προσωπογραφία τόσο πραγματικο (μορφικο) κάλλος θιΧ εχει ό ϊδιος ό ιΧνθρωπος. "Ας uποθέσουμε έπίσΎJς οτι δΕ:ν εχουμε Sεϊ ποτΕ: τον &.λΎJθινο ιΧνθρωπο. Κοιτάζοντας ώστόσο την προσωπογραφία

του εΙναι σιΧν να. γνωρίζουμε αύτον τον ϊSιο, &.φοϋ έντυπώνουμε στη μvήμΎ) μας τη μορφ-ή του καί, &ν τον συναντ-ήσουμε &.ργότερα στον πραγματικο κόσμο, θα. μπορέσουμε να. τον ά:ναγνωρίσουμε.

ΜΕ: &.νάλογο τρόπο, ό ΝτεκιΧρτ προσπαθεΊ έδω νιΧ φτάσει ά:πο την είκ6να στο πρότυπο, SΎ)λαδ~ νιΧ γνωρίσει μέσω των ίδεων ποu uπάρχουν στο πνεϋμα τιΧ οντα ποu uπάρχουν εζω &.πο αύτό. 'Έτσι έζετάζει την &.ντικειμενικ~ πραγματικ6τψα των ίδεων (το &.πεί­ κασμα-&.ποτέλεσμα) μΕ: στόχο νιΧ προσπελάσει τη μορφικ~ πραγ­ ματικότψα των πραγμάτων (το πρότυπο-αϊτιο). Αύτη~ μέθοSος

μπορεϊ να. φανεϊ &.νορθ6δοζΎ), στο μέτρο ποu uποθέτει οτι ~ ίίπαρζΎ)

των ίδεων είναι πιο σίγουρΎ) &.πο την ίίπαρζΎ) των πραγμάτων ποu τλς παράγουν, ώστόσο εΙναι ~ μό~ διαθέσψΎJ, έπειδ~ το πνεϋμα, 103


<

Σ Τ Ο Χ Α Σ λ! Ο

I 11

θ' εσοuμε

I

uπο

Ε Ρ Ι Τ Η Σ

πρα.γμα.τι

rl

οτι

fi β

Ρ Ω Τ Ι-Ι Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α Σ

Ι

ρισκετα.ι

\

στην

''-"'

ιοεα.

ι

κα.τι

ποu οεν ήτα.ν στο α.'ίτιό της, τότε ~ ~οέα. θcΧ το έχει λάβει α.uτο &πο το μΎJοέν. ΜcΧ οσο &τελ~ς κα.t &ν εlνα.ι έκε'i.'νος ό τρόπος τοu εlνα.ι οιcΧ τοu όποιοu fνα. πράγμα. εlνα.ι &ντικειμενικcΧ* 35 οιcΧ της ~οέα.ς τοu στον νοu, ώ­ στόσο οεν εlνα.ι σιγοuρα. τιποτα. &πολύτως, κα.t έπομέ~\

...,

\

(

I

'

\

\

~ I

νως οεν μπορει να. uπα.ρχει α.πο το μ"Ι)οεν.

36

ΈπισΎJς, οεν πρέπει νcΧ uποψιάζομα.ι οτι, &φοu ~

το μόνο ποu γνωρtζουμε μΕ: βεβαιότητα μέχ_ρι στιγμ'ijς, περιέχει ti>έες και οχ.ι πρά.γματα. "Αν, ακολουθώντας την τά.ξη τ'ijς πραγ­ ματικότητας, οδηγούμαστε απο τα πρά.γματα προς τις 1i>έες, α­ κολουθώντας την τά.ξη τ'ijς γνώσης, όi>ηγοt'ψαστε απο τις 1i>έες

προς τιΧ πρά.γματα.

35. Βλ. Λόγοι ... , Όρισμος ΠΙ. 36. « Άλλd δσο aτελι)ς καi aν εlναι εκείνος ό τρόπος τοϋ είναι διa τοϋ όπο{ου έ'να πράγμα εlναι aντικειμενικa η κατ' aπεικόΙ'ι.ση

[objectivement ou par representation] διd τijς lδέας του στον νοϋ, (fιστόσο δiν μποροϋμε σ[γουρα νd ποϋμε δτι ό τρόπος εκείνος δε1,

εlναι τ[ποτα, καi συνεΠ(Vς οvτε δτι προέρχεται aπο το μηδέν>>. Το νιΧ uπά.ρχ_ει κά.τι αντικειμενικιΧ σημαtνει νιΧ uπά.ρχ_ει ώς απεtκα­

σμα. Ό αντικειμενικος τρόπος τοu εΙναι εΙναι ατελljς Ε:πειi>Ίj συ­ νιστii μιιΧ uποi>εέστερη εκφανση μιiiς ανώτερης και τελειότερης όντότητας (τοu αίτtου-προτuπου). 'Όπως σημειώνει αλλοu ό Ν.-ε­

κά.ρτ, «το νιΧ εΙναι κά.τι aντικειμενικd i>Ε:ν σημαtνει iJ.λλο απο το νιΧ εΙναι στον νοu μΕ: τον τρόπο ποu τιΧ αντικεtμενα συνηθtζουν νιΧ εΙ~ ναι Ε:κεϊ:η, Πρ(:Vτες 'Απαντήσεις (ΑΤ, VII, 102· ΙΧ, 82). ΆλλιΧ μΕ:

ποιον τρόπο συνηθtζουν νιΧ εΙναι τιΧ αντικεtμενα στον νοu; 'Ασφα­ λwς οχ.ι ε-:-σι οπως εΙναι καθ' έαυτά, i>ηλαi>Ίj οχ.ι ετσι οπως uπά.ρ­ χ.ουν στον κόσμο. Αuτο ποu uπά.ρχ_ει στον νοu εΙναι τιΧ νοητιΧ απει­

κάσματά. τους, i>ηλαi>Ίj ol 1i>έες, ol όποϊ:ες εΙναι μΕ:ν ατελεϊ:ς σε σχ_έση μΕ: τιΧ ϊi>ια τιΧ αντικεtμενα αλλά., παριΧ ταuτα, εΙναι σt γουρα κά.τι, και γι' αuτο i>Ε:ν μποροuμε νιΧ 1σχ.υριστοuμε οτι προέρχονται 104


Τ Ρ Ι ΊΌ Σ Σ Τ Ο Χ Α~ Μ Ο Σ

πρα.γμα.τικ6τψα. την όποια. θεωρω στlς Ι.οέες μοu εΙνα.ι

μονάχα. &ντικειμενικ~, οεν εΙνα.ι &νά.γκη α.uτη ~ πρα.γ­ μα.τικ6τητα. να. εΙνα.ι στα. α.ϊτια. των Ι.οεων μορφικά., [42]

, λλα.\ α.ρκει ' . . . α.ν ,, εινα.ι ';'

α.

\

\

' ' '

I

κα.ι σε α.uτα. α.ντικειμενικα..

37 Δ

'

ιοτι,

οπως &κριβως &κε1'νος ό &ντικειμενικος τρ6πος του

εΙνα.ι προσιοιά.ζει στlς Ι.Οέες &πο την ϊοια. τη φuσΎ) τοuς,

Ετσι κα.l ό μορφικος τρ6πος του εΙνα.ι προσιοιά.ζει στα. α.ϊτια. των Ι.οεων, τοuλά.χιστον στα. πρωτα. κα.l κuρια., '

\

\

''~

\

I

α.πο την ιοια. τη φuσΎ) τοuς.

κ\

I

''

\

'~'

α.ι πα.ροτι ισως μια. ιοεα.

μπορεΊ' να. γεννΎ)θε1' &πο μιCι..ν &λλΎ), ώστ6σο οεν ύπά.ρχει

·~-·

εοω

~

, , , , ,α.πειρον,38'λλ'' \ α. α. πρεπε ι να. \ ' ' , \ ,,

α.να.ορομ Ύ) επ

\

κα.-

-

'ζ λ ~' τα. λΎ)ι,οuμε τε ικα. σε κα.ποια. πρωτΎ) ιοεα., το α.ιτιο της

όποια.ς να. εΙνα.ι κά.τι σαν &ρχέτuπο στο όπο1'ο να. περιέ­

χεται μορφικCι.. ολΎ) ~ πρα.γμα.τικ6τητα. ποu εΙνα.ι στην Ι.οέα. μονάχα. αντικειμενικά.. 'Ώστε εΙνα.ι όλοφά.νερο μέ­ σω της φuσικΊJς φώτισΎJς οτι οί Ι.οέες εΙνα.ι μέσα. μοu κά.τι σαν ε1.κ6νες 39 ποu μ πορουν μεν να. &κπέσοuν εu­ κολα. &πο την τελει6τητα. των πρα.γμά.των &πο τα. ό­ πο1'α. &ζ~χθψα.ν, οχι ομως να. περιέχοuν κά.τι μεγα.λU­ τερο ~ τελει6τερο.

ά:πο το μΊJaέν. Όφεtλοuμε &ρα νά: σuμπερά:νοuμε οτι οί taέες προ­ έρχονται ά:πο κά:τι πραγματικό.

37. Πρβλ Λόγοι. ... , Άξtωμα V. 38. Ό Ντεκάρτ παρατΊJρεϊ έν προκειμένω: «Mou φαtνεται οτι βλέπω σαφέστατα οτι aεν μπορεϊ νά: ύπά:ρξει ά:ναaρομ~ έπ' &πει­ ρον οσον ά:φορii .-lς taέες ποu εΙναι μέσα μοu, έξαιτtας τοu οτι αtσθά:νομαι τον έαuτό μοu πεπερασμένο», Προς Κλερσελιέ, Άπριλtοu

1649

(ΑΤ,

23

V, 355).

39. Στη yαλλικ~ ά:πόaοσΊJ προστtθεται: « ... κάτι σaν πfνακες fΊ εlκόνες ... » 105


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

\

''Ο σο

ΤΗΣ ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

IIEPI

'

' '

I \ '1: 'ζ ω πω μα.κροχρονια. κα.ι επιστα.μενα. τα. ει,ετα.

ολα. α.uτά, τόσο πιο σα.φως κα.1. οια.κριτως &.να.γνωρίζω οτι &.ληθεύουν. 'ΑλλCι.. τί νCι.. συμπεράνω τελικά; Το έ­

ξΊjς: &ν ~ &.ντικειμενικ~ πρα.γμα.τικότψα. κάποιας 1οέα.ς μου εΙνα.ι τέτοια. ωστε να. εΙμα.ι βέβα.ως οτι α.uτη ~ πρα.γμα.τικότψα. ΟΕν εΙνα.ι μέσα. μου οuτε μορφικα. οuτε ύπεροχικά, κα.1. έπομένως οτι οεν μπορω να. εΙμα.ι Ε:γω ό rοιος το α.rτιο της 1οέα.ς τΥ)ς, τότε επετα.ι &.να.­

γκα.ία. οτι οεν εΙμα.ι μόνος στον κόσμο, &.λλCι.. ύπάρχει κα.1. κάποω άλλο πράγμα. ποu εΙνα.ι α.rτιο τΊjς 1οέα.ς α.uτljς. "Αν ομως ΟΕν ύπάρχει μέσα. μου κα.μια. τέτοια. '~I

~\

I

ιοεα., τοτε οεν

Ι που

I

να.

I

με

κα.

'' ιστα.

θ'

I

'

α. εχω κα.νενα. α.πο

θ

β 'β ε α.ιο

\ για.

'

λ'

I

υτως επιχειpΥ)μα.

\ την

~ υπα.ρι,Υ) tl

4()

t κα.ποιου

πράγματος οια.φορετικοu &.πο μένα., οιότι τα. Ε:ρεύνφα.

ολα. οιεξοοικότα.τα. κα.1. οεν μπόρεσα. να. βρω κανένα.

άλλο ως τώρα.. 41 Μετα.ξu ομως των 1οεων μου, Ε:κτος Ε:κείVΥJς ποu

40. Βλ. Συνομιλία μΕ: τον Μπούρμαν (ΑΤ, V, 152-153). 41. ΔΊ)λαSή: έ:ρεύVΥ)σα SιεξοSικότατα ολα τιΧ έ:πιχειρήματα καt Sέ:ν μπόρεσα νιΧ βρω κανένα &.λλο πράγμα Sιαφορετικο άπο

μένα. Δέ:ν εχοuμε άνακαλύψει άκόμα &.λλα πράγματα πέραν τοu σκεπτόμενοu έγώ. Μέχρι στιγμ'ijς εχοuμε μάθει μέ: βεβαιότητα: α) 'Ότι ύπάρχω έγώ. β) 'Ότι έ:γw ποu ύπάρχω εΙμαι σκεπτόμενο πράγμα. γ) 'Ότι έγw ποu εΙμαι σκεπτόμενο πράγμα εχω μέσα μοu tSέες. S) 'Ότι οί ίSέες εΙναι κάτι σιΧν εtκόνες προερχόμενες άπο ενα πραγματικο αϊτιο-πρότuπο. Το έ:ρώτημα ποu τίθεται τώρα εΙναι &ν αύτο το αϊτιο-πρότuπο εΙμαι έ:γw ό ϊSιος ~ κάτι &.λλο. ''Αν τιΧ αϊτια ολων των taεων ύπάρχοuν στο σκεπτόμενο έγώ, SηλαSΊj στον έαuτό μοu, τότε Sέ:ν θιΧ εχω κανένα λόγο νιΧ πιστεύω οτι ύπάρχει κάτι &.λλο στον κόσμο έκτος άπο μένα. ''Αν ομως &.νακαλύψω κάποια tSέα, τr, αϊτιο της όποίας νιΧ μ Ίjν εΙναι 106


TPITOL

ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

παριστάνει &μένα τον raω, για. την όποία aεν μπορεΊ' νιΧ &νακύψει εaω καμιιΧ aυσκολία, uπάρχει μια. &λλΊJ [43]

'

I ' 'ζ ει τον I που απεικονι

1 ματικα

I και

''ψ υχα α

Θ " εο, α"λλ ες

' πραγματα,

I ' 'ζ ουν σωπου απεικονι

''λλ ες 'Α γγε'λους, α ''λ α

λες ζωα και. &λλες, τέλος, &λλους &νθρώπους ομοωυς με μένα. "Ο σον

'

...

'

'

'

,~,

''λλ ους

I

αφορα τωρα τις ιοεες που παριστανουν α

&νθρώπους, ζωα ~ 'Αγγέλους, κατανοω εuκολα οτι μποροuν νιΧ συντεθοuν &πο &κέινες ποu εχω για. μένα

, '''""

, ,

,

,

,

, ,

τον ιοιο, για τα σωματικα πραγματα και για τον '

I

ακομα

\

και

,,

αν

'-"'

οεν

(

I

υπαρχουν

\

στον

I

κοσμο

''

ουτε

Θ

, 42

"εο, ''λλ

α

οι

&νθρωποι &κτος &πο μένα, οuτε ζωα, οuτε 'Άγγελοι.

στον έαuτό μοu, τότε θιΧ πρέπει νιΧ όμολογ~σω οτι 8εν εΙμαι το μόνο πράγμα στον κόσμο, ά.λλιΧ ι'ιπάρχ_ει και κάτι IΧλλο.

42. Το γαλλικο κείμενο λέει: « ... συλλαμβάνω εvκολα οτι μπορούν νd σχηματιστούν aπο τψι aνάμειξη καi τη σύνθεση

τώv aλλων lδαvν ποv i!χω γιd τd σωματικd πράγματα καi γιd

τον Θεό ... » 'Υπονοείται Ε:8ω οτι οί καθαρες ύποστάσεις δεν εΙναι παριΧ δύο, το Πνεύμα και το Σ(vμα, και οτι ~ καθαρότερη μορφΊ]

σώματος εΙναι ~ ά.8ρανΊ]ς uλη Ε:νω ~ καθαρότερη μορφΊ] πνεuματος ό Θεός. 'Όλα τιΧ ύπόλοιπα οντα (φuτά, ζωα, IJ.νθρωποι, IJ.yyελoι) ά.ποτελοuν μείγματα των δύο καθαρων ύποστάσεων: οσο υψωνό­ μαστε δηλα8Ύj ά.πο τιΧ σωματιχ.ιΧ πράγματα προς τον Θεό, τόσο

Ε:λαττώνεται το uλιχ.ο στο ι χ_είο, Ε:νω ά.ντιστοί χ_ως αύξάνεται το νοερό. Άφοu λοιπον τιΧ Ε:ν8ιάμεσα οντα προέρχονται ά.πο σuνθεση και ά.νάμειξη των δuο IJ.κρων, το ϊδιο θιΧ πρέπει να σuμβαίνει και με τις 18έες τοuς, και αύτες δηλαSΊ] θιΧ πρέπει νιΧ προέρχονται ιΧπο

σuνθεση και ά.νάμειξ η των 1δεων ποu εχ.οuμε γιιΧ τιΧ σωματικιΧ

πράγματα και για τον Θεό. Σuνεπως 8εν εΙναι ά.νάyχ.η να τις Ε:ξετάσοuμε ολες, ά.λλιΧ ά.ρκεί να Ε:ξετάσοuμε μόνο τις δuο κuριες, ιΧπο τις όποίες σuντίθενται ολες οί IΧλλες. !07


ΣΤ Ο Χ Α ΣΜ Ο

I

Π Ε Ρ

I

Τ Η Σ

' '

11 l'

ΩΤ Η Σ Φ

-

IΛΟΣΟΦ IΑΣ

-

,

"Ο σο γLα. τLς Lοεες ·~, ~' των σωμα.τLκων πρα.γμα.των, οεν

σuνα.ντώ τLποτα. ποu να εΙνα.L τ6σο μεγά.λο ωστε να μ~ I

\

φα.Lνετα.L

'

να.

-

μπορεL

\

να.

' \

'λθ προε εL

I

α.πο

\

μενα.

\ \

,,

τον

'

'

''ς.\

LoLo· \

~ 'ξ β α. θ' 'ξ oLOτL, α.ν κοLτα. ω uτεpα. κα.L τLς ε ετα.σω μLα. προς

'

..

ι ' τον ' ι ' ε'ξ' '~' τοu κεμLα., με τροπο ποu ετα.σα. χθ' ες την Lοεα.

pLOu, θα 3Lα.ΠLστώσω ΟτL οσα. οcντLλα.μβά:νομα.L σα.φώς κα.l 3Lα.κpLτώς σε α.uτες εΙνα.L λLγοστά:. ΤέτοLα. εΙνα.L το

μέγεθος, ~ ~ ΕΚτα.σ"Υ) σε μ Ύjκος, πλά:τος κα.l βά:θος το σχΎjμα. ΠΟU 3Lα.μοpφώνετα.L ΟCΠΟ τlς ΟCΠΟλ~ξεLς α.uτης ....

''

C

της εκτα.σ"Υ)ζ" Υ)

\ )

\

θ' I ξ' ~ I εσ"Υ) ποu επεχοuν μετα. τοuς τα. οLα.-

u

Ι

'

\

Ι

C

,,

C

φοpα. σχ"Υ)μα.τLσμενα. σωμα.τα.· κα.L Υ) ΚLν"Υ)σ"Υ) Υ) Υ) μετα.-

βολ~ της θέσΥJς α.ύτης. Σε τοuτα. μποpοuν να προστε­ θοuν ~ uπ6στα.σ"Υ), ~ 3Lά:pκεLα. κα.l ό ΟCpLθμ6ς. τα uπ6-

λΟLΠα. ομως, οπως το φως κα.l τα χpώμα.τα., OL ~χοL, OL , ι οσμες,

oLc

ι c θ ι \ ' γεuσεLς, Υ) ερμοτ"Υ)τα. κα.L το

'

ψ' uχος, κα.L

oLc

οcλλες ΠΟL6τητες της ά:ψΥjς, τα σκέφτομα.L με τ6σ"Υ) σύγχuσ"Υ)

'

κα.L

\ Υ)''

'λ θ α. Υ) Lνα.

)

I

α.σα.φεLα., ψ

I

εuτLΚα.,

fl

ωστε

)

,...

α.γνοω

I

τοuτεστLν

,,

α.ν

Ι

'

α.κομα.

oL

C

)~\,.'/

\

1\

κα.L

Lοεες

α.ν \

τLς

C

';'

εLνα.L ...,

οποLες

εχω γL' α.uτα εΙνα.L L3έες πpα.γμά:των ~ μ~ πpα.γμά:­ των.43 Πρά:γμα.τL, πα.p6τL έπεσ~μα.να. προ όλLγοu οτL

43. «'Όσο γιιi τιi ύπ6λοιπα πράγματα, δπως το φώς, τd 1J θερμότητα, το ψύχος

χριύματα, οί ήχοι, οί οσμές, οι' γεύσεις,

καΙ. οί aλλες ποιότητες ΠΟV ύποπίπτουν στ'fιν άψή, βρίσκονται στη σκέψη μου μi τ6ση aσάφεια κα!. σύγχυση, wστε aγνοιiί aκ6μα κα!.

aν εlναι aληθινa η μο1'άχα ψεύτικα κα/ φαινομενικά, δηλαδ'fι aν οί lδέες ποv συλλαμβάνω περ!. τιiίν ποιοτήτων αi>τών εlναι οντως lδέες κάποιων πραγματικών πραγμάτων, η δeν aπεικονίζουν πα­ ριi χιμαιρικd οντα ποv δe1' μπορούν νιi ύπάρξουν». Προκειμένου νοc έξετάσουμε τlς ί8έες τών σωματικών πραγμάτων, όφείλουμε ν:Χ τlς όιναλίισουμε στdι κύρια συστατικά τους. Κατοc τον Ντεκάρτ, ro8


Τ Ρ

I

Τ Ο

L

Σ Τ Ο Χ Α

L i\1

Ο Σ

το κυρωλεκτικο ~ μορφικο ψεuοος* οΕ:ν μπορεΊ: νιΧ βρε­ θεΊ: πα.ριΧ στtς κρίσεις, ώστόσο ύπάρχει σίγουρα. στtς ''1-' ισεες

\

' "λλο υ 'λ ικο κα.ποιο α.

ψ ευοος -'1*,

"

' \

'

οτα.ν α.υτες πα.ριστα.-

νουν ενα. μ~ πράγμα. ώς πράγμα.. Πα.ρα.οείγμα.τος χάριν, οί ίοέες ποu εχω γιιΧ τη θερμότητα. κα.t το ψύχος

εΙνα.ι τόσο λίγο σα.φε'!:ς κα.t οια.κριτΕ:ς ωστε βάσει α.uτων [44] οΕ:ν μπορω νιΧ οια.γνώσω &ν το ψύχος εΙνα.ι μονάχα. στέρψΊJ θερμότητας, ~ ή θερμότητα. στέρψΊJ ψύχους, ~ &ν κα.t τιΧ Ούο εΙνα.ι, ~ οΕ:ν εΙνα.ι, πρα.γμα.τικΕ:ς ποιό­

τητες*. Κα.t επειο~ οί ίοέες οΕ:ν μποροuν πα.ριΧ νιΧ εΙνα.ι ίοέες πρα.γμάτων, 44 &ν &.λΊJθεύει οτι το ψύχος οΕ:ν εΙνα.ι τίποτα. &λλο &.πο στέρψΊ) θερμότητας, ή ίοέα. ποu το

~ uπόστα.ση, ~ διάρκεια. κα.ι ό ά.ριθμος σuνιστοuν γενικά. κα.τηγο­ ρήμα.τα. ποu ά.φοροuν τόσο τη σφα.ίρα. των πνεuμα.τικων οντων οσο κα.t έκείvη των σωμα.τιχ.ων. 'Όσο γιά. τά. σωμα.τικά. οντα. εtδικά:, μ ποροuμε νά. δια.κρίνοuμε τις ποιότητές τοuς σε δύο κα.τηγορίες:

τtς κι'ψιεc; ~ μα.θηματικές (ο πως το μέγεθος, το σχ_Ίjμα., ~ θέση, ~ κίνφη) κα.ι τtς δεuτερεύοuσες ~ φuσικές (οπως το φως, τά. χ.ρώ­

μα.τα., οί ~χ.οι, οί όσμές, κτλ.). Οί πρωτες uπά:ρχ_οuν ά.ληθινά. στά.

σωμα.τικά. οντα., ένω οί δεύτερες εΙνα.ι μονά:χ.α. φα.ινομενικές, δη­ λα.δ~ δεν uπά:ρχ_οuν πρα.γμα.τικά. ά.λλά. προέρχ_οντα.ι ά.πο σuνδuα.­

σμοuς κα.t ά.να.δια.τά:ξεις των πρώτων. (Βλ. Άρχiς τής φιλοσο­ φΕας, Ι, 48, 69.) Άκολοuθώντα.ς έδω το ϊδιο σχΊjμα., οί tδέες των σωμα.τικων πρα.γμά:των δια.κρίνοντα.ι σε δύο εϊδη: α.) τtς σα.φε'!:ς κα.ι δια.κριτές, ο[ όπο'!:ες δια.κρίνοντα.ι με τη σειρά: τοuς σε δύο uποείδη:

i)

τtς κύριες ποιότητες,

ii)

την uπόστα.σ·η, τη διάρκεια.

κα.t τον ά.ριθμό. β) τLς ά.σα.φε'!:ς κα.t σuγχ.εχ_uμένες, οί όπο'!:ες ά.ντι­ στοιχ_οuν στις δεuτερεύοuσες ποιότητες.

44. «Καi εφόσον ο[ ι:δέες εlναι κάτι σaν εlκόνες καi δiv ύ­ va aπεικονίζει κάτι ... » Βλ.

πάρχει καμία Π()V νa μη μάς φα[νεται Σvνομιλ[α μi τον Μπούρμαν (ΑΤ, 109

V, 153).


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

)

'"?"

απειχονι'"'ει

\

σε

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

I

μενα

(

I

ως

\

χατι

πραγματιχο

\

χαι

θ

I

ετιχο

οεν θά χαρακτηριζόταν &όιχα ψευό~ς, χ.ο.χ.

Δεν εΙναι άσφαλως άναγχα!:Ό νά άποόώσω σε αύτες τlς ιοέες χάποων παραγωγο όιαφορετιχο άπο μένα·

-

~ I '' > ψ ~ I " ~I ) 1"/' οωτι, αν ειναι ευοεις, τουτεστιν αν οεν απειχονι'"'ουν Ι

"'

.,.

\

I

""

""'

I

πραγματα, μου ειναι γνωστο μεσω της φυσικης φωτι-

σΎ)ς οτι ΠΎ)γάζουν άπο το μΎ)όέν, τουτέστιν οτι aεν εΙναι μέσα μου παρά έξαιτιας τοu οτι ή φύσΎJ μου στερεΊται κάτι καl οεν εΙναι αύτ6χρΎ)μα τέλεια· ένω &ν εΙναι ά­ λΎJθεΊ:ς, έπειό~ ή πραγματικ6τψα την όποια παριστά­

νουν εΙναι τ6σο λιγΎJ &στε νά μ~ν μπορω χάν νά τη ~

Ι

>

Ι

I

I

Ι

~I

οιαχρινω απο το μΎ) πραγμα, οεν

βλ'

Ι

I

I

επω γιατι να μΎ)ν

μποροuν ν& ύπάρχουν άπο μένα τον raω. 45 'Απο οσα ομως εΙναι σαφΊj χαl όιαχριτά στlς ιοέες των σωματιχων πραγμάτων, όρισμένα μοu φαινεται οτι

"'

\

\

μπορω να τα ε

Ι

)

\

\

)~/

)

I

""''~

αγαγω απο την ωεα εμενα του ωωυ:

όΎJλαό~ την ύπ6στασΎJ, τη όιάρχεια, τον άριθμο χ.αl

'

'

''λλ I ")\ (' I 46 Δ tl ( α α παρομοια, αν υπαρχουν. ωτι σχεφτομαι οτι ΎJ

45. «... καΙ aν οί lδέες αvτες είναι aληθείς, Ε.πειδη ώστόσο μού φανεριύvουιι τόσο λίγη πραγματικότητα ιvστε δiν μποριiJ κdν

νd διακρίνω καθαρd το aπεικονιζόμενο πράγμα aπο το μη ον, δi:ιι βλέπω γιατί

l'rl

μην μπορούν νa παράγονται aπο τΟJΙ έαυτό μου,

καi νd μην είμαι E.γrv ό παραγωγός τους». Στην παρούσα. πα.ρά.­ γρα.φο έζετά.στηκα.ν οί άσα.φε'i:ς κα.l σuγκεχuμένες ίδέες των σω­

μα.τικων πραγμάτων, δηλα.δ~ οί ίδέες των δεuτερεuοuσων ~ φu­ σικων ποιοτήτων, κα.l διαπιστώθηκε οτι είτε πηγά.ζοuν &.πο το

μηδέν, l>ηλα.δΎ; δΕ:ν εΙνα.ι τίποτα., είτε πα.ρά.γοντα.ι άπο το ίδιο το σκεπτ6μενο έγώ, δηλα.δΎ; &.πο μένα. τον ίδιο.

46. «ΣΕ: έκε'i:νες τlς λέξεις, την ύπόσταση, τη διάρκεια, τον aριθμό, κτλ., θιΧ μποροuσα. νιΧ προσθέσω την aλήθεια, 110

n]v τελειό-


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

πέτρα: εινα:ι ύπόστα:σ-η, ~τοι ενα: πράγμα: ~κα:νο νά. ύ­ πά:ρξει 8ι' έα:uτοu, κα:t οτι εΙμα:ι κα:t έγω ύπόστα:σΊJ, κα:t παρότι σuλλα:μβά:νω οτι έγω 8Ε:ν εΙμα:ι έκτατο πράγμα: άλλά. σκεπτόμενο, ένω ~ πέτρα: 8Ε:ν εΙνα:ι σκεπτόμενο πράγμα: άλλά. έκτα:τό, κα:t έπομένως οτι ύπά:ρχει μέ­ γιστ'Υ) 8ια:φορά. μετα:ξu των Μο α:uτ&ν έννοιων, ώστόσο

φα:ίνοντα:ι νά. σuμφωνοuν ώς προς τfιν ύπόστα:σΊJ. 47 Πα:'

rt

'

ρομοιως, οτα:ν α:ντι

λ

α:μ

β'

α:νομα:ι

rt οτι

f:

ι

1

,

uπα:ρχω τωρα: κα:ι

θuμiΧμα:ι έπίσΊ)ς οτι ύπΊjρχα: γιά. κά:ποω χρόνο ΠpΟΊJ­ γοuμένως, κα:t οτα:ν fχω 8ιά:φορες σκέψεις των όποίων κα:τα:νοω τον άριθμό, άπQκτω τtς ~8έες της 8ιά:ρκεια:ς [45]

κα:t τοu άριθμοu, τtς όποΊ:ες μπορ& επειτα: νά. μεταφέρω 1 1 1 ''λλ α: πρα:γμα:τα: θ ε'λ ω. ''Qλ α: τα:1 uπολοιπα: ' " " σε οσα: α: ομως,

άπο τά. όποΊ:α: άποτελοuντα:ι ο~ ~8έες των σωμα:τικ&ν

πραγμάτων, 8Ί)λα:8~ ~ fκτα:σ'Υ), το σχΊ)μα:, ~ θέσΊJ κα:t ~ κίVΊ)σΊ), 8Ε:ν περιέχονται μΕ:ν μέσα: μοu μορφικά:, άφοu 8Ε:ν εΙμα:ι τίποτα: lΧλλο άπο σκεπτόμενο πράγμα:· άλλά:,

έπει8~ εΙνα:ι μονάχα: όρισμένοι τρόποι της ύπόστα:σΊJς, \

';'

\

)

\

(

I

I

\

""

\

κα:ι εψα:ι κα:ι εγω uποστα:σ'Υ), φα:ινετα:ι να: μποροuν να:

περιέχονται μέσα: μοu ύπεροχικά:. 48

τητα, τι}ν τάξη και πολλα &λλα, ό &:ριθμος των όποίων εΙναι &:προσaιόριστος μποροuμε aε να σuζψ~σοuμε για ολα &ν πρέπει να aιακριθοuν ~οχ ι &:πο τα πρwτα ποu ονόμασα. Διότι ή aλΊ)θεια δi1ι διακρίνεται aπο το aληθf_ς πράγμα

i] aπο

τψι ύπόσταση, οvτε

ή τελειότητα dπο το τέλειο πράγμα, κτλ. Γι' αuτο aρκέστηκα να βάλω: καΙ aλλα παρόμοια, aν ύπάρχοvνη, Προς Κλερσελιέ, 'Απριλίου

1649

(Ατ,

23

V, 356).

47. «.. . φαίνοJιται Jla συμφωνούν ιvς προς το δτι aπεικοJιίζουν ύποστάσεις».

48. (( ... aλλά, επειδfι είναι μονάχα όρισμέvοι τρόποι τής ύπόΠΙ


Σ Τ Ο Χ Α Σ

:VJ

Ο

l

Π Ε Ρ

Τ Η Σ

I

ΓΙ Ρ Ω Τ Η Σ Φ

Ο Σ Ο Φ

Σ

'Έτσι μένει μ6νο ~ 1.οέα. του Θεοu, στΥ)ν όποια. πρέπει να θεωρ~σω μ~πως ύπά:ρχει κάτι ποu να μ~ν μπορε!: να προε'λθ ει )

f'V

'

'

'

α.πο \

(

'

μενα. τον

''~ ' ω ω. Δ ια.

'1

I

)

εννοω μια. υποστα.σΎ) α.πεφΎ), α.νε

- ονομα.τος ' ' Θ ' ~ εος

του

ξ I

α.pτΎ)τΎ),

49

I

πα.ντογνω-

στρια., πα.ντοΟύνα.μΎ), ποu ΟΎ)μωύpγΎ)σε τ6σο &μένα. τον

rοω οσο κα.!. ότιο~ποτε &λλο ύπά:ρχει, &ν ύπά:ρχει. 50 'Όλα. α.uτα &σφα.λως εΙνα.ι τέτοια. ωστε, οσο πιο Ε:πιστα.-

στασης καi κάτι σaν ενδύματα ύπο τa όποία μiiς εμφανίζεται rί

σωματικiι ύπόσταση, καi εlμαι. καi sγrv 1Jπόσταση, φαίιιεται

ra

μπορούν νa περιέχονται μέσα μου ύπεροχικά». ΣΕ: αuτlj τljν πα­ ράγραφο Ε:ζετά:στΥ)Καν

OL

σαφε'Ι:ς και i\ιακριτΕς ίi\έες των σωμα­

τικων πραγμάτων και i\ιαπιστώθΥ)Κε οτι Εξάγονται ά:πο τljν ίi)έα τοu έαυτοu μου. Ή Ε:ζέτασΎJ πραγματοποιήθΎJκε σΕ: δύο χρόνους

ποu ά.ντιστοιχοuν στιΧ. δύο προαναφερθέντα uποε1δΥJ. Πρωτα θεω­

ρfιθΥJκε ~ uπόστασΥ), ~ διάρκεια και ό ά:ριθμός, και βρέθψε οτι περιέχονται μέσα μου μορφικά:. 'Έπειτα θεωρήθΥ)καν οί κύριες ~ μαθΊ)ματιΚΕζ ποι6τψες, και βρέθΊ)Κε οτι περιέχονται μέσα μου uπεροχικά:. 'Έτσι όλοκλΊ)ρώθΎ)κε -~ Ε:ξέτασΎ) των ίδεων των σω­ ματικων πραγμάτων χωρις νιΧ. βρεθέι καμιιΧ. ίδέα ποu νιΧ. προέρχε­ ται ά.ναγκαΊ:α ά.πο έ:να Ε:ξωτερικο αϊτιο. Όφε[λουμε -:-ώρα νιΧ. πε­

ράσουμε στljν Ε:ζέτασΥJ της ίδέας τοu Θεοu.

49. «Με το οvομα Θεος ενvοο! μιr1 ύπόσταση aπειρη, αlιlηιια, aτρεπτη, ιΊιιεξάρτητη.. . »

50. Πρβλ. Λόγοι ... , Όρισμος VIJ. Σύμφωνα μΕ: μιιΧ. βασικ·fι ά.ρχ:fι της σχολαστικ'ης φιλοσοφ1ας, πρωτα πρέπει νιΧ. όρ1ζουμε τljν

οuσ1α ένος πράγματος καί μετιΧ. να. Ε:ρευνοuμε &ν uπά:ρχει ~ οχι, i)yjλαi\~ πρωτα πρέπει να. ρωτiiμε τί εlναι (quίd est) και μετιΧ_ aν

εlναι (an est). Αuτος εΙναι ό λόγος γιιΧ. τον όποιο ό ΝτεκιΧ.ρτ όρtζει τf)ν οuσ1α τοu Θεοu προτοu προχωρήσει στljν Ε:ζέτασΥJ της uπαρ­ ζής του. Το ϊδιο θιΧ. κάνει παρακάτω μΕ: τιΧ. σωματικιΧ. πράγματα, πρωτα θιΧ. θεωρήσει τljν οuσ1α -:-ους (Πέμπτος ΣτοχασμΌς) και

μετιΧ. τljν •:Jπαρζή τους ('Έκτος Στοχασμός). 112


TPITOl:

ΣΤΟΧΑΣλ!ΟΣ

μένα τα παρατηρω, τόσο λ~γότερο φα[νετα~ ουνατο να

εχουν παραχθεΊ μόνο άπο μένα. 51 Π ρέπε~ λο~ πον να συ μ περά.νω &πο τα προλεχθέντα οτ~ ό Θεος ύπά.ρχε~

&ναγκα'i:α. 52

Δ~ότ~, κα[το~ ~ ίοέα τΥjς ύπόστασΊJς εΙνα~ μέσα μου &πο το rοιο το γεγονος οτ~ εlμα~ ύπόστασΊ), ώστόσο οΕ:ν Θα ~ταν γ~α τον λόγο αuτο ~ ίοέα μ~ας &πεφΊJς ύπόστα­ σΊJς, &φοu έγω εlμα~ πεπερασμένος, παρα αν πljγαζε

&πο κά.πο~α ύπόστασΊJ &λΊJθ~να &πειpΊJ. 53 51. «'Όμως τούτα τa προτερήματα εlvαι τ6σο μεγάλα καi τ6σο ύπέροχα rvστε, δσο πιο προσεκτικa τa θεωραϊ, τ6σο λιγ6τερο Πείθομαι Οτι ή lδέα ΠΟV lχω Περi αVτWΊJ μπορεί JΙa Προέλθει μ6vο aπο μέvα».

52. 'Εξετάζοντας τ-fιν taέα τοu Θεοu, aιαπιστώθΊJΚε οτι aεν μπορεΊ: να προέρχεται άπο μένα τον ίaιο, καl έπομένως οτι aεν

εΙμαι μόνος στον κόσμο, άλλα ύπάρχει καl κάτι &λλο: ό Θεός.

53. «Δι6τι, παρ6τι ή lδέα τής ύπ6στασης εlναι μέσα μαυ aπο το i'διο το δτι εlμαι μιa ύπ6σταση, δsν θa εlχα εντούτοις τψι lδέα μι,(iς aπειρης vπ6στασης, sγw ΠΟV εΊμαι f!να πεπερασμέ110

01!,

aV

δsν εlχε τοποθετηθεί μέσα μου aπο κάποια ύπ6σταση aληθινa

aπειρη». Έaω έκτίθεται το πρωτο έπιχείρΊJμα τοu Ντεκαρτ ύπέρ της uπαρξΊJς τοu Θεοu, το όποιο όνομάζεται ένίοτε lδεολογικο έπειa~ λαμβάνει ώς άφετΊJρία την taέα τοu Θεοu καl έπιχεφει να σuναγάγει άπο την taέα αuτ-fι την uπαρξή τοu. Μέ ά.πλοuστεu­ μένο τρόπο, aιατuπώνεται ώς έξΊjς: ή taέα τοu Θεοu πρέπει να

εχει f.να αίτιο· το αίτιο αuτο aεν μπορεΊ: παρα να εΙναι ό ί8ιος ό Θεός &ρα ό Θεος ύπάρχει. Πρβλ. Λ6γοι ... , ΠρότασΊJ ΙΙ· Άρχsς τής φιλοσοφίας,

l, 17-18. "Ας σΊJμειωθει οτι αuτο το έπιχείρΊJμα

έξέπλΊJξε καl ξένισε τοuς σu·γχρόνοuς τοu Ντεκάρτ, οί όποιοι χρΊJσιμοποιοuσαν την εννοια τΊjς αtτιότψας στη 8ιερεύνφΊJ των

πραγμάτων, οχι ομως καl στη 8ιερεύνφΊJ των taεων. ΣΊJμειωτέον έπίσΊJς οτι θα παροuσιαστοuν σuνολικα τρία έπιχεφήματα. τα Il3


ΣΤΟΧΛΣΜΟΙ

'' ο υτε

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

''

'

ι 1 ~~ ι ' πρεπει να νομι'ζ ω οτι οεν αντι λ αμ β ανομαι το

&πεφο όιCι. μιιΧς ά.ληθους ~όέας, ά.λλCι. μονάχα όιCι. της &ρvησ'Υ)ς του πεπερασμένου, οπως ά.ντιλαμβάνομαι τη στάσ'Υ) καl το σκότος όια. της &ρvησ'Υ)ς της κίvησ'Υ)ς καl του φωτός. 'Αντιθέτως, κατανοω προό~λως οτι ύπάρ­

χει περισσότερ'Υ) πραγματικότψα στfιν &πεφ'Υ) ύπό54

στασ'Υ)

\

\

I

\

παρα στην πεπερασμεν'Υ), και

(

Ι

rl

(

επομενως οτι 'Υ)

ά.ντίλΎ)ψΎ) της &πεφ'Υ)ς ύπόστασ'Υ)ς εΙναι μέσα μου, τρό­ πον τινά, πρότερ'Υ) της πεπερασμέVΥJς,55 τουτέστιν ~ ά.­

ντίλΎ)ψΎ) του Θεου εΙναι πρότερ'ΥJ της ά.ντίλ'ΥJψ'ΥJς του έ­ αυτου μου. 56 Πως θtι. κατανοουσα πράγματι οτι ά.μφι8uo πρώτοι περιέχονται στον ποιρόντοι ΣτοχασμΟ κοιt ά.ντλοuντοιι έκ τών uστέρων (a posteriori), 8ηλοι8~ ά.πο τιΧ ά.ποτελέσμοιτοι η τιΧ 8ημιουρyι]μοιτοι τοu Θεοu, ένώ το τρίτο περιέχετοιι στον Πέμπτο ΣτοχασμΌ καi ά.ντλεΊ:τοιι έκ τών προτέρων (a priori), 8ηλοι8~ ά.πο τη φύση η την οuσίοι τοu Θεοu.

54. ((ΔιιΧ τοu ορου dπειρη ύπόσταση έννοώ μιιΧ uπόστοιση ποu έχει ά.ληθεΊ:ς κοιt προιγμοιτικές τελειότητες ένεργώς ιΧπειρες κοιt ά.πέροιντεςη, Προς Κλερσελιέ, 23 'Απριλίου 1649 (ΑΤ,

V, 355). 55. ((Λέω οτι +ι έ:ννοιοι ποu έ:χω γιιΧ το ι'iπειρο εΙνοιι μέσοι μου

πριν ά.πο οιuτην τοu πεπερασμένου έπει8~, ά.πο το οτι κοιι μόνο

συλλοιμβά:νω το ον, η αvτΌ ποv εlναι, χωρtς νιΧ σκεφτώ &ν εΙνοιι πεπερασμένο η ιΧπειρο, συλλοιμβά:νω το ι'iπειρο ον. ΆλλιΧ γιιΧ νιΧ μπορέσω νιΧ συλλάβω ενοι πεπερασμέ1'ο ον, πρέπει νιΧ ά.ποκόψω

κά:τι ά.πο οιuτη τη γενικ~ έ:ννοιοι τοu οντος, ή όποίοι κοιτιΧ συνέπειοι πρέπει νιΧ προηγεΊ:τοιιη, Προς Κλερσελιέ, 23 'Απριλίου 1649 (ΑΤ,

V, 356).

ΓιιΧ τον Ντεκάρτ, το ιΧπειpο 8έν εΙνοιι μιιΧ προέκτοιση τοu

πεπερασμένου άλλά:, ά.ντιθέτως, το πεπερασμένο ποιρά:γετοιι ά.πο­

κόπτοντοις κά:τι ά.πο το ιΧπειρο.

56. Στον Δεύτερο ΣτοχασμΌ uποστηρίχθηκε οτι +ι πρώτη ά.­ λ~θειοι εΙνοιι έκείνη της uποιρξης τοu σκεπτόμενου έyc~, ένώ έ8ώ προβά:λλετοιι ή προτεροιιότητοι της t8έοις τοu Θεοu. Αuτη ή φοιι114


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΛΣΜΟΣ

β α.'λλ ω,

''

-

> θ υμω, τουτεστ~ν f " -λ ε~πε~ f f I οτ~ επ~ οτ~ μου κα.τ~ κα.~

8Ε:ν εΙμα.~ όλ6τελα. τέλειος, &ν 8Ε:ν ύπtjρχε μέσα. μου ~ '~Ι

(

\

ωεα. ενος τε

λ

,

I

''

\

I

\

\

(

.....,

\

εωτερου οντος σε συγκpισΎ) με το οποω να. I

α.να.γνωρ~'"'ω τα. ε

'

'

α.ττωμα.τα. μου;

57

Οϋτε μπορεΊ να. ε~πωθεΊ οτ~ ~ ~8έα. τοu Θεοu εΙνα.~ τάχα. ύλ~κως ψευ8~ς, κα.l &ρα. οτ~ μπορεΊ νa προέρχετα.~ )

\

~ I

\

α.πο το μΎ)σεν,

58

rl

~

I

\

Ι

'

\

\

οπως σ~α.π~στωσα. πρ.ο ολ~γου γ~α. τ~ς

~8έες τΎjς θερμότητας κα.l τοu ψuχους, κ.τ.ο. Άντ~θέ­

τως, άφοu εΙνα.~ ύπέρτα.τα. σα.φ~ς κα.l 8~α.κρ~τ~, κα.l περ~έχε~ περ~σσότεpΎ) άντ~κεψεν~κ~ πρα.γμα.τικότΎ)τα.

άπο όπο~α.ο~ποτε &λλΎJ, 8Ε:ν ύπάρχε~ κα.μ~α. ποu νa εΙνα.~ κα.θ' έα.υτην περ~σσότερο άλΎ)θ~ς ~ λ~γότερο εκτεθε~'

I

μενΎ) στο

ψ-~ 'Η ,~, λ' ευσος. ωεα., εγω,

,

-

-

''ψ ~στα.

α.υτου του υ

'

τε-

λεωυ κα.l &πεφου οντος εΙνα.~ ύπέρτα.τα. άλΎJθ~ς, 59 s~ότ~, &ν κα.l μποροuμε rσως να. ~σχυρ~στοuμε οτ~ 8Ε:ν ύπάρχε~ νομενικΎj ά.ντ1φα.σΎ) Ε:ζΎ)γε'ϊτα.ι ά.πο το οτι πρ6κειτα.ι για. 8ια.φορε­ τικα. Ε:π1πε8α. Ε:ζέτα.σΎ)ς. Το σκεπτ6μενο Ε:γw προΎ)γε'ϊτα.ι κα.τιΧ. τΎjν τάζΎJ τοu λ6γοu, Ε:νω ~ t8έα. τοu Θεοu προΎJγε'ϊτα.ι κα.τιΧ. τΎjν τάζΎJ τΊjς πρα.γμα.τικ6τψα.ς.

57. Βλ. Συνομιλία μ1 τόν Μπούρμαν (ΑΤ, V, 153). 58. «Καi δεν μπορούμε νa ποϋμε δτι αvτι} ή lδέα τοϋ Θεοϋ είναι τάχα ύλικa ψευδής, καi συνεπυ)ς οτι μπορεί νa τψ, lλαβα aπό τό μηδέν, δηλαδΎι οτι μπορεί νa είναι μέσα μου λόγω τών lλαττωμάτω1' ποv lχω ... »

59. «Ή lδέα αvτή, λέγω, εl1'αι ϋψιστα aληθής, κτλ. Ή ά.λfι­ θεια. εγκειτα.ι στο ο1' κα.l το ψεu8ος μονάχα. στο μη ο1,, οuτως wστε, περιλαμβάνοντας ~ t8έα. τοu άπε1ροu ολο το ον, περιλαμβάνει ο, τι ά.λΎ)θΕ:ς uπάρχει στα. πράγματα., κα.l 8Ε:ν μπορεΊ: να. ενέχει τ[ποτα.

ψεu8ές, ά.κ6μα. κα.l &ν θέλουμε να. uποθέσοuμε οτι 8Ε:ν εΙνα.ι άλ~θεια. οτι α.uτο το &πειρο δν uπάρχειη, Προς Κλερσελιέ,

1649 (ΑΤ, V, 356). Il5

23 Άπριλ1οu

[46]


2::ΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ2::

τέτοιο ον, ώστόσο οεν μποροuμε να ισχuρ~στοuμε οτ~ ~ )~ I

~\

I

\

I

Ι

I

ωεα: τοu οεν πα:ρ~στα:νε~ σε μενα: τ~ποτα: πρα:γμα:τ~χο,

οπως εΙπα: πραηγοuμένως γ~α τ/jν ιSέα: τοu ψύχοuς.

ΈπισΎJς εΙνα:~ uπέρτα:τα: σα:φ~ς χα:!. s~α:χρ~τ~, σ~ότ~ χα:θετ!. γ~α το όπο!:ο ά.ντ~λα:μβάνομα:~ σα:φως χα:!. σ~α:χρ~­

τως οτ~ εΙνα:~ πρα:γμα:τ~χο χα:!. &.λΎJθ~νό, χα:!. χα:τέχε~ χά­ πο~α: τελε~ότΎJτα:, περ~έχετα:~ όλόχληρο σε α:uτ~ν. Τοuτο

'

~\

~'ζ

οεν εμποο~ ',,

,,

' \

\

\

•Ι

ετα:~ α:πο το γεγονος οτ~ tl

I

(

~\

οεν χα:τα:

λ

α:

β

I

α:~νω

' 'θ ,, λ α:να:ρ~ μΎ)τα: α:λ α:

Θ\

\

το α:πεφο, Ύ) οτ~ uπα:ρχοuν στον "εο

τα όπο!:α: οεν μπορω σ~όλοu να χα:τα:λάβω, οuτε χαν να

προσεγγισω μέσω της σχέψΎJς σ~ότ~ εΙνα:~ στ/j φύσΎJ τοu ά.πε[ροu να μ~ γ[νετα.~ χα:τα:λΎ)πτο ά.πο μένα:, ποu

εΙμα:~ πεπερα:σμένος. 60 Άρχει: sε να το χα:τα:νο~σω α:u, 61

το,

\

\

I

rf

Θ

\

χα:~ να: χρ~νω οτ~ στον

\ ,.

"εο ε~να:~

\ ,, (

μορφικα: Ύ) uπε-

ροχ~χα ολα: έχε!:να: ποu ά.ντ~λα:μβάνομα:~ σα:φως χα:!. ξέ­ ρω οτ~ έμπερ~έχοuν χάπο~α: τελε~ότΎ)τα:, χα:θwς rσως

χα:!. ά.να:ριθμψα: &λλα: ποu ά.γνοω, γ~α να εΙνα:~ ~ ιSέα: τ/jν όποια: !i.χω γ~' α:uτον ~ π~ο &.λΎJθ~ς χα:!. ~ π~ο σα:φ~ς χα:!. σ~α:χρ~τη ά.πο ολες οσες εΙνα:~ μέσα: μοu. 'Αλλ',,

'

,

I

'

'

\

f/

α. ~σως να: ε~μα:~ χα:τ~ περωσοτερο α.πο ο,τ~ χα:-

τα:νοω, χα:!. ολες έχε!:νες ο[ τελε~ότΎJτες ποu προσSιοω

' Θ\ Ι Ι ~ ι rt " εο να:' ε~,.να:~ τροπον τ~ να: μεσα: μοu εν οuνα:με~, οσο \

στον

'

60. Πρβλ. Άρχiς τής φιλοσοφίας, I, 19. 61. «'Αρκεί 1ιa το κατανοήσω αvτό. Δηλα.δ~ άρχει να χα.τα.­ νο~σω δτι ό Θεος δεν γίνπαι καταληπτος dπο μένα, για να χα.­

τα.νο~σω τον Θεο χα.τα την ά.λ~θεια. τοu πράγματος, κα.t να χα.τα.­

νο~σω τί εϊδοuς εΙνα.ι, φτάνει μόνο να κρίνω έπιπλέον οτι εΙνα.ι σε α.uτον ολες οί τελειότητες ποu κα.τα.νοω σα.φως, κα.θwς κα.ι πολu περισσότερες τtς όποιες δεν μπορω να χα.τα.λάβω)), Προς Κλερ­ σελιέ,

23 Άπριλίοu 1649 (ΑΤ, V, 356). π6


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

\

~\

'I\

~

)

λ

I

)/

)

.v

I

)

κα.L α.ν οεν εκοΎ) ωνοντα.L ουτε ενεργοποLουντα.L α.κομα..

\

'θ I \ Ι \ 'ξ' νLω ω τωρα. τη γνωσΎ) μου να. α.υ α.νεL σLγα.

I π ρα.γμα.τL,

\ >

\

-

I \ ~\ βλ I I θ\ I ~ ζ >ξ θ "λ σLγα.· κα.L οεν επω τL α. την εμποοL ε να. α.υ Ύ) εL ο ο

\

I

)

κα.L πεpLσσοτερο επ

\ \

)/

)/

I

\

\

....

α.πεφον, ουτε γLα.τL να. μΎ)ν μπορω,

-

β

με τη

'

'θ I > ξ I I \ ) ΟΎJ εLα. μLα.ς τοσο επα.υ Ύ)μεVΎ)ς γνωσΎJς, να. α.-

ποκτ~σω ολες τlς ύπόλοLπες τελεLότψες τοu Θεοu· 62

\

κα.L τε

''

< ~I

\

>

\

I

-

ος, α.ν Ύ) ουνα.μΎ) γLα. την α.ποκτΎ)σΎ) των τε

λ

εLο-

τ~των α.ύτών εΙνα.L ~ΟΎJ μέσα. μου, οΕ:ν βλέπω γLα.τί. να μ ~ν άρκε'L γLα να πα.ρα.γά.γεL τlς ί.οέες τους.

,

\ Μ α.

I

τα., \

~\

I

I

κα.L οτL υπα.ρχουν μεσα. μου πο ~\

'

'

π

I

Lποτα. α.πο α.υτα. οεν LσχυεL.

-

-

ρωτα. πρω-

'λ θ I <I < I 'ξ' β θ ~/ α. Ύ) ευεL οτL Ύ) γνωσΎ) μου α.υ α.νεL α. μΎ)οον,

<

<I

' \ ' \

Τ'

οχL.

,, \ α.ν κα.L

';"

)

I

)

λλ'

~

>

I

I

α. πρα.γμα.τα. εν ουνα.-

'

I

(

I

I

μεL που οεν εLνα.L α.κομα. εν ενεργεL~, ωστοσο κα.νενα. '

\

'

\

~\

'

I

,~,

\

....

α.πο α.υτα. οεν α.VΎ)ΚεL στην ωεα. του

>

I

τLποτα. α.πο

λ I

~ \

<

I

" εου,

Θ

~

Ι

~

\ στην Ι

ι:

I

οποLα.

<

>I~

<

υτως οεν υπα.ρχεL ουVΎ)τLκα.· οωτL Ύ) LoLα. Ύ)

βα.θμLα.ί.α. α.uξφΎ) εΙνα.L ενα. βεβα.Lότα.το έπLχεf.pΎ)μα. ύ'

περ

I

κα.ποLα.ς

'

'λ εLα.ς. 63 'Ε ΠLΠ λ εον, I

α.τε

'

I

α.κομα.

\

κα.L

,,

α.ν

'

Ύ)

62. Στην εuλοΥΥ) ά:πορlοc τοu Μποόρμοcν: ιι Άλλοc πwς μπορεί νΟC σuμβ&:λει ~ γνώσ-Υ) στο νΟC ά:ποκτ~σω τlς δπόλοιπες τελειότ-Υ)τες τοu Θεοu;» δ Ντεκdιρτ 81νει την ποcροcκ&:τω ά:π&:ντ-φ"f): ιι Ή σuμ­

βολ~ τ"f)ς εΙνοcι πολu μεγ&:λ"f), 8ιότι χ&:ρ"f) σΕ: οcι'ιτη γινόμοcστε σοφό­ τεροι κocl φρονιμότεροι, γνωρlζοuμε σοcφέστεροc έκείνες τlς τελειό­ τψες κοcι, ά:φοu τlς γνωρlζοuμε σοcφέστεροc, τlς κοcτοcκτοuμε εί.­ κολότεροc, έφόσον ~ σοφίοc κocl ~ φρόνφ"f) προσπορίζουν τοc μέσοc

γιοc την κοcτ&:κ•φ~ τοuς», Συνομιλία μ1 το1ι Μπούρμαν (ΑΤ,

V,

154). 63. «Πρriπα πρώτα, παρότι άληθεύει δτι ή γνώση μου ά..-το­ κτii καθημερινa 1ιέους βαθμοvς τελειότητας, κα1 δτι ύπάρχουν στη φύση μου πολλa πράγματα έν δυνάμει πιιV δeν εlναι άκόμα έιι

ένεργείq., rhστόσο δλα έκεϊνα τa προτερήματα δεν άνήκουν κα1 δe1' προσεγγίζουν καθόλου τψ lδέα ΠΟV eχω γιa τη Θεότητα, στι}ν

[47]


ΣΤΟΧΑΣ:\101

f

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

~

f

''λ I f ο κα:ι περισσοτερο, πα:-

-

γνωσΎ) μου α:υι.,α:νει οια:ρκως ο

'

ρα:

....

τα:υτα:

,...

κα:τα:νοω

ι! οτι

~\ θ' ι οεν α: γινει

\

ποτε

' ' ι εν ενεργει~

&πεφΎ), επειό-Ιj ο εν θά. γ[νει ποτ€: τόσΎ) ωστε νά. μ ην

εΙνα:ι [κα:νη γιά. ά.κόμα: μεγα:λύτερΎJ α:uξψΎJ· ενω κρινω

σχετικά. μΕ: τον Θεο οτι εΙνα:ι τόσο εν ενεργει~ &πεφος ωστε νά. μ-Ιjν μπορεϊ: νά. προστεθεϊ: τ[ποτα: στην τελειό-

'

τΎ)τα: του.

κ α:ι, f

> λ α:μ β' τε'λος, α:ντι α:νομα:ι

''

I > οτι το α:ντικει-

μενικο εΙνα:ι μιiΧς ίοέα:ς οΕ:ν μπορεϊ: νά. πα:ρα:χθεϊ: ά.πο fνα: εΙνα:ι ΟυVΎ)τικο μονάχα:, κάτι ποu οΕ:ν εΙνα:ι κυριολεκτικά. τ[ποτα:, άλλά. μονάχα: ά.πο fνα: εΙνα:ι ενεργο ~ μορφικό. 'Α λ"' \ rtλ . . . ~\ t: ι Ι \ t: .... σφα: ως σε ο α: τουτα: οεν υπα:ρχει τιποτα: το οποιο,

προσεγμένο επισταμένα:, νά. μ Ύjν εΙνα: ι πρόοΎJλο μέσω της φυσικΥjς φώτισΎJς. 'Αλλά. οτα:ν προσέχω λιγότερο, κα:!. ο[ είκόνες τών α:ίσθΎ)τών πραγμάτων τυφλώνουν

τον όφθα:λμο τοu πνεύματός μου, οΕ:ν θυμiΧμα:ι εuκολα: I ('~Ι ( \ '' λ I ' \ I ιy για:τι Ύ) ωεα: ενος οντος τε ειοτερου α:πο μενα: ΠΎ)γα:~.,ει

ά.να:γκα:ϊ:α: ά.πο κάποιο ον ά.λΎJθινά. τελειότερο. 'Έτσι [48] άρμόζει νά. ερευνήσω περαιτέρω &ν εγω ό rοιος, ποu

f.χω α:ύτη την ίοέα:, θά. μποροuσα: νά. εΙμα:ι &ν οΕ:ν ύ..... r/ ι '' 64 ΠΎ)ρχε ενα: τετοιο ον.

ό;τοία τίποτα δsv συναντάται μονάχα εν δυνάμει aλλa ολα είναι ε]! ενεργείr;. καi οντως. Καί, μάλιστα, δiν εl1ιαι aλάνθαστο καi πολv βέβαιο επιχείρημα yιa τi}ν ϋπαρξη aτέλειας στη γvιόση μου το δτι αναπτύσσεται σιγa σιγd καi αvξάνεται βαθμηδόν;»

64. 'Απο α.uτο το σημεϊο χ.α.l κάτω έχ.τίθετα.ι το δεύτερο έπι­ χείρημα. ύπΕ:ρ της uπα.ρξης τοu Θεοu, το όποϊο όνομάζετα.ι σuμβα.­ τιχ.cΧ κοσμολογικο έπειδΊj έχ.χ.ινεϊ ά.πο πράγματα. τοu χ.6σμοu τού­

τοu. Ό Ντεχ.cΧρτ ομως δΕ:ν λαμβάνει ώς βάση την uπα.ρξη τοu χ.6σμοu γενικά, για την όποία. δΕ:ν εϊμα.στε βέβαιοι, ά.λλcΧ την

u-

πα.ρξη τοu έγώ. Το έπιχείρημά τοu σuνοψίζετα.ι ά.πλcΧ ώς έξ'ijς: ιι8


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

'Αλλ'α.

' '

'

α.πο ποιον

θ α.'

''

Ί]μοuν;

''I σως α.πο ' ' τον ' εα.uτο ι 1

μοu,

άπο τοuς γονεΊς μοu, ~ άπο κάποια. &λλα. α.'ίτια. λιγ6τερο τέλεια. άπο τον Θε6· οι6τι οΕ:ν μπορουμε ν& σκεφτουμε

''

\

ΊJ να. π

λ' I λ I ' \ ' I ')\ )ζ/ α.σοuμε τι ποτα. τε ειοτερο α.πο α.uτον, ΊJ ε~ισοu

τέλειο μΕ: α.uτ6ν. \ Μ α.

,, "

, \ \ •

'

~\

α.ν Ί]μοuν α.πο τον εα.uτο μοu, οεν

,

θ' 'β λ) α. α.μφε α. ,α.,

οΕ:ν θ& έπιθuμουσα. κα.l οΕ:ν θ& μου έ:λειπε τ[ποτα., 65 οι6τι θ& χοpΊJγουσα. στον έα.uτ6 μοu ολες τlς τελει6τΊJ­ τες των όποιων ύπάρχει μέσα. μοu κάποια. ιοέα., κα.l

''

ετσι

θ'α.

''

' '

ι ''~ Ί]μοuν εγω ο ωιος

1 Θ "εος. Ο'' uτε

1

' πρεπει να. νο-

μ[ζω οτι οσα. μου λε[ποuν μποpουν τάχα. νά άποΚτΊJ-

έγω ύπάρχω· το αϊτιο της uπαρξής μοu 8εν μποpε'i: να. εlναι &λλο &πο τον Θε6· &ρα ό Θεος ύπάρχει. Π ρ βλ. Λόγοι ... , Π ρ6τασ-η ΠΙ­ 'Αρχiς τής φιλοσοφίας,

l, 20-22.

'Ένα παρεμφερες έπιχε1ρΊ)μα

εΙ χε προταθει ~8ΊJ &πο τον Θ ω μα. 'ΑκινάτΊJ (Summa theowgia!, Ι α, Έρώτψα 2, 'Άρθρο 3), ό όπο'i:ος με τη σειρά τοu το εΙ χε &ντλήσει &πο τον 'ΑριστοτέλΊJ (Μετa τa φυσικά, Λ). Ό ΝτεκιΧ.ρτ έξΊJγε'i: την ί8ιαιτερ6τψα καl την καινοτομ[α της 8ικΎjς τοu 8ιατuπωσΊJς στlς Πρώτες 'Απαντήσεις (ΑΤ, VII, 106-112· ΙΧ, 84-89). ΓιιΧ. τη σχέσΊ) μεταξu τοu πρώτοu καl τοu 8εuτεροu έπιχειρήματος, βλ. Προς Mesland, 2 Mαtou 1644 (ΑΤ,

IV, 112-113). 65. «Ma aν fίμουν aνεξάρτητος aπο κάθε aλλον καi fίμου1ι

εγ(v ό i'διος ό παραγωγος του εlναι μου, dσφαλιvς δiν θa aμφέ­ βαλλα γιa τίποτα, δiν θa συνελάμβωια πιa επιθυμίες, καi εντέλει.

δiν θa μοv lλειπε καμιa τελειότητα ... » Ή &μφιβολ1α καl ~ έπιθuμ[α θεωροuνται έν8ε[ξεις &τέλειας έπει8~ ύπο8Ί)λώνοuν κά­

ποια ελλειψΊJ. "Αν ~ξερα ~εΙ χα τιΧ. πάντα, 8εν θιΧ. &μφέβαλλα για. τ[ποτα οuτε θα. έπιθuμοuσα τ[ποτα. ''Αν λοιπον ύπΎjρχα &πο τον

έαuτ6 μοu, 8Ί)λα8~ &ν ~μοuν αuθuπαρκτος, θα. ~μοuν &νεξάρτψος &πο κάθε &λλον, 8ΊJλα8~ αuτάρκης, καl σuνεπως 8εν θιΧ. μοu ελειπε

'

τιποτα.

ΙΙ9


ΣΤ Ο Χ Α Σ Μ Ο Ι

11

Ε Ρ Ι Τ Η Σ

Π Ρ ΩΤ Η Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α Σ

θοuν όυσκολ6τερα: άπο έκεινα: ποu εΙνα:~ ~ό'ΥJ μέσα: μου. Άνηθέτως, εΙνα:~ πρ6όΎ]λΟ έγώ, τουτέστ~ν Ενα: σκε-

on

/

πτομενο \

I

''

πρα:γμα: ·η

πο λ υ ουσκο

'1-

λ'

\

μ~α: I

>

I

(

I

σκεπτομεV'Υ] υποστα:σΎJ,

'1-

οτερο να: α:να:ου

e-

>

I

<Ι-1

I

';'

ε~να:~ I

I

ω α:πο το μ'Υ]οεν πα:ρα: να:

άποκτ~σω τtς γνώσε~ς πολλ&ν πραγμάτων τά όποια:

άγνοω, κα:t τά όποια: εΙνα:~ μονάχα: συμβεβΎJκ6τα: α:uτΊjς τΊjς uπ6στα:σΎJς. Κα:t &ν βεβαίως κα:τειχα: α:uτο το πλεο­ νέκτΎJμα: άπο τον έα:υτ6 μου, όΕ:ν θά άρν~6μουν στον

έα:υτ6 μου οσα: εστω μ ποροuν νά άποκτ'Υ]θοuν εuκολ6τερα:,

,,

ουτε

I

ηποτα:

''λλ

α:

ο

' \

α:πο

rl

οσα:

'

α:νη

λ

α:μ

β'

α:νομα:~

I

να:

περ~έχοντα:~ στΎ)ν ίόέα: τοu Θεοu, έπε~ό~ τίποτα: όΕ:ν μοu

φα:ίνετα:~ όυσκολ6τερο νά έπ~τευχθει. 66 Κα:t &ν uπΥ)ρχε κάτ~ όυσκολ6τερο νά έπ~τευχθει, άσφα:λ&ς θά μοu φα:~­

ν6τα:ν όυσκολ6τερο, &ν εΙχα: άπο τον έα:υτο μου τά ίι66. «Καi !!τ σι, χωρiς δυσκολία, aν εlχα δ(vσει iγ(v ό !διοc: στόν έαυτό μου εκείνο τό επιπλέον ποv ε1πα μόλις, δηλαδfι aν ijμnυν παραγωγός τής γένvησης καi τής ϋπαρξής μου, δf:v θa εlχα στερήσει τόν έαυτό μου τουλάχιστον aπο τa πράγματα ποv aπο­

κτwνται. εvκολότερα, δηλαδή πολλiς γνώσεις τiς όποίες

1)

ψύση

μου aποστερείται· οϋτε θa εlχα στερήσει τον έαυτό μου άπο κανέJ'U aπο τa πράγματα ΠΟV περιέχονται. στήv lδέα τψJ όποία

συλλαμβάνω περi τού Θεού, επειδfι κανένα δf:v μού φαίνεται δυ­ σκολότερο νa aποκτηθεί)). Για τον Ντεκάρτ, άποτελεϊ άξίωμα οτι

Όποιος μπορεϊ να κάνει το περισσότερο '/ι το δυσκολότερο μπορεϊ έπίσΊJς να κάνει και το λιγότερο Ί) το εuκολότερο, βλ Λόγοι ... , 'Αξίωμα

VI·

Προς

Mesland, 2

Μαtου

1644

(ΑΤ,

IV, 111).

Δεδομέ­

νου τώρα οτι το πιο δUσκολο πράγμα συνίσταται στο να εΙναι

κανεις α'ίτιο και παραγωγος τοu έαυτοu του, δψαδ~ να εΙναι αuθ.'ιπαρκτος, οποιος κατέχει τοuτΊJ την ίκανότψα θα εlναι έπίσΊJς ίκανος να άποκτήσει ότιδήποτε !Χλλο, άφοu ολα τα IΧλλα εΙναι εuκολότερα. Βλ έπίσΊJς Συνομιλία μΕ τοv Μπούρμαν (ΑΤ, !20

V, 154).


Τ

F' I Τ Ο

Σ ~Τ Ο Χ Α Σ λ! Ο Σ

\

\

'λ I ) ,... θ' >I θ ~I f πο οιπα που κατεχω, αφου α ενιω α τη uυναμη μου I

να εc.,αντ

λ-

I

>

I

ειται σε αυτο.

67

Οuτε &.ποφεύγω την ίσχu αuτων των συλλογισμων &ν ύποθέσω οτι ~μουν τάχα πάντοτε οπως εlμαι τώρα,

''

\ )

\ ) \ \ Ι tl ~\ θ' ζ σαν αυτο να συνεπαγοταν οτι οεν α επρεπε να ανα η-

τ~σω τον παραγωγο της uπαρξ~ς μου. 68 Άφου πράγ­ ματι ολος ό χρόνος της ζωΊjς μπορεΊ.' να. aιαφεθε'i.' σε &.ναρίθμητα μέρη, καθένα έκτων όποίων aεν έξαρτiΧται [49] με κανέναν τρόπο &.πο τ&. ύπόλοιπα, το γεγονος οτι

( ,. .

\

'λ'

υπηρχα προ ο

~\

Ι

ι γου ο εν συνεπαγεται

Ι

tl

\

ι:

οτι πρεπε ι να υ-

' \ I ' \ ,, I '' \ ' ~ παρχω και τωρα, εκτος αν καποιο αιτιο με αναοημωυρ-

γε'i.' οίονεl. αuτη τη στιγμ~, τουτέστιν με συντηρεΊ.'.

Πράγματι, γι&. οποιον παρατηρεΊ.' τη φύση του χρόνου, εlναι όλοφάνερο οτι, γι&. ν&. συντηρηθεΊ.' όποιοa~ποτε πράγμα σε κάθε μεμονωμένη στιγμ~ ποu aιαρκε'i.', 'ζ

χρεια

εται

\

την

,,~

ισια

'ισχυ'

\ ενεργεια ' '

και

'

την

ι:

,

οποια

θ'

α

χρειαζόταν γι&. ν&. aημιουργηθε'i.' έκ νέου &ν aεν ύπΊjρχε

&.κόμα. 'Ώστε εlναι πρόaηλο μέσω της φυσικΊjς φώτι­ σης οτι ~ συντ~ρηση* aιαφέρει &.πο τη aημιουργία μόνο &.πο την άποψη του λόγου. 69 67. (( ... aφοϋ θa f!νιωθα η) δύναμή μου νr.L ?!ξαντλεϊται σε αvτο και

1•a ιιΎιν μ;rορεϊ jJa το φτάσει». 68. Βλ. Συνομιλία μe τον Μπούρμαν (ΑΤ, V, 155). 69. (('Ώστε ή φυσικη ψvτιση μiiς δείχνει σαψύς δτι ή συντή­

ρηση και ή δημιουργία δεν διαφέρουν πραγματικa aλλd μόνο a:το

τr)ν ι'iποψη τοϋ τρόπου σκέψης μας». Ή συντήρηση εΙναι άaιά:­ ΚΟΠΎ) άναaημιουργία, γι' αuτο άπαιτεί την ϊaια [σχ_u και ένέργεια μΕ: τη aημιουργία. Συνεπώς το αϊτιο της συντήρησης πρέπει να

εΙναι έξίσου τέλειο μΕ: έκεϊνο της aημιουργίας. Πρβλ. Λόγοι ... , 'Αξίωμα ΙΙ και 'Αξίωμα α. 121


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ

11\>ΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

'Έτσι οφείλω τώρα: να. &.να:ρωτrβω &ν κατέχω κά­ ποια: ~σχu aια. της όποία:ς να. μπορ&, έγω ποu uπάρχω I

ι:

\

I

'

\

τωρα:, να: υπα:ρχω κα:ι

'

λ'

'

μετα: α:πο

Δ

ι γο.

I

'

~\

....,

ιοτι, α:φου ο εν

εΙμα:ι τίποτα: &λλο &.πο σκεπτόμενο πράγμα:, ~ έστω &.φοu πρόκειται τώρα: για. έκε'ινο &.κριβ&ς το μέρος τοu

έα:υτοu μου ποu εΙνα:ι σκεπτόμενο πράγμα:, &ν uπΎjρχε

μέσα: μου τέτοια: ~σχύς, &.να:μφίβολα: θα. εΙχα: συνείa-ησΎJ α:ύτtjς. 'ΑλλCι.. aεν νιώθω να. uπάρχει καμία:, κα:Ι. ώς έκ

τούτου γνωρίζω ένα:ργέστα:τα: οτι έξα:ρτ&μα:ι &.πο κά­ ποιο ον aια:φορετικο &.πο μένα:. ''Ι

,,

' ...

\ ,,

'

'

';"

σ ως ομως εκεινο το ον να: μ Ύ)ν ει να: ι ο

I

I

I

"εος, κα:ι να:

έχω πα:ρα:χθει &.πο τοuς γονεις μου, ~ &.πο όποια:a~ποτε "λλ α:

α:

,,

λ ι γοτερο I

α:ιτια:

'λ ει α:

τε

'

I

'

I

α:πο α:υτον.

Μ' α:

,,

'''Ο πως

οχ ι.

εΙπα: πρίν, εΙνα:ι όλοφάνερο οτι στο α:'ίτιο πρέπει να. uπάρχει τουλάχιστον τόσΎJ πρα:γμα:τικότψα: οσΎJ στο 'λ

>

α:ποτε

\ )/

)

,

I

ειμα:ι

εσμα:, κα:ι α:ρα: οφει I

\

σκεπτομενο πρα:γμα:

<

I

ω να: ομο

λ

Ι

)/

κα:ι

rl

)

I

εχω

,....

ΟΥΎ)σω οτι, α:φου \

μεσα:

μου

μια:

(

ο-

ρισμένΎ) ~aέα: τοu Θεοu, οποιο α:'ίτιο κα:Ι. να. μοu &.ποaοθει

τελικά, πρέπει νCι.. εΙνα:ι έπίσΎ)ς σκεπτόμενο πράγμα: κα:Ι. να. κατέχει την ~aέα: ολων των τελειοτ~των τl.ς όποιες Θ I Μ πορουμε ~ " εο.

"'" I προσοιοω στον '

\

)

......

\

"Ι\

''

"'

I I ζ σε να: ρωτΎ)σουμε '->α:-

I

(

'

\

ι:

\

I

"1\

να: για: εκεινο το α:ιτιο α:ν υπα:ρχει α:πο τον εα:υτο του Ύ)

&.πο κάτι &λλο. Διότι, &ν uπάρχει &.πο τον έα:υτό του,

κα:τα:φα:ίνετα:ι &.πο τα. λεχθέντα: οτι εΙνα:ι ό raιος ό Θεος [50] έπειa~, έχοντας τ/jν ~σχu να. uπάρχει κα:θ' έα:υτό, θα.

έχει &.να:μφίβολα: κα:Ι. τ/jν ~σχu νCι.. κατέχει έν ένεργείq: ''λ

ο

I

ες τις τε I

λ

I

\

\

ι

....,

''

)~/

I

ειοτΎ)τες για: τις οποιες εχει μεσα: του ιοεες,

τουτεστιν ο

"

ες

οσες

συ

λλ

α:μ

β

I

α:νω

I

στον

Θ

I

"εο.

~

,,

νω α:ν

ι I ' \ I ''λλ I \ \ ''~ I \ υπα:ρχει α:πο κα:τι α: ο, πρεπει, με τον ιοιο τροπο, να: I

ζ

\

\

)

....,

\

''λλ

ρωτΎ)σουμε '->α:να: για: εκεινο το α:

122

,,

ι

I

'

\

\

ο α:ν υπα:ρχει α:πο τον


ΤΡΙΤΟ}; };ΊΌΧΑΣΜΟΣ

ι

I

>

''

\

''λλο,

I

ι

εαuτο τοu Ύ) απο κατι α '

\

tl

,,

,,

'

I

ωσοτοu κατα (

.....

κα σε ενα εσχατο αιτιο το οποιο

θ'

α

λΎ)'ξ οuμε

τε

λ ι-

';' ( Θ I ειναι ο " εος.

Πράγματι, εlναι άρκετά Ε:μφανες οτι οεν μπορεΊ' νά ύπάρξει εοω άναορομ Υ; Ε:π' &πειρον, κuριως άφοu ο εν πρόκειται εοω μονάχα γιά το αϊτιο ποu με παρήγαγε στο παρελθόν, άλλά πολu περισσότερο γιά Ε:κε1'νο ποu

με σuνηρε1' στο παρόν. Οuτε μποροuμε νά ίσχuριστοuμε οτι γιά τΥ;ν παρα­

γωγή μοu σuνfιργΎ)σαν τάχα πολλά μερικά αϊτια*, κα!. οτι άπο το ενα παρέλαβα τΥ;ν ίοέα της μιας τελειότψας \

(

την >I

α

~~~ προσοιοω

I

οποια

λλ

<I

''λ

<I

Ύ)ζ, οuτως ωστε ο

σκονται

''λ ες ο >

αντι

'

I

μεν

μα ζ'ι

θ'

ετως,

' απο ' \

>

και

ι

-

ες εκεινες οι τε \

καποu

\

I σε κατι

\

Θ "εο

\

στον

στο

λ

\

I

\

ειοτΎ)τες να

'λλ' σuμπαν, α α I

I

(

t:

Ύ) απ

,, Ύ)

λ'

οτΎ)τα

της

β

I

ρι-

'' ( οχι ενωμενες I

Θ I " εος. Δ ιοτι, \ ) "' το αοιαχωριστο

' \ \ ' ' ενιαιο ποu να ειναι ο

( ( Ύ) ενοτΎ)τα,

-

''λλ α ο

το

I

I

ολων οσα εΙναι στον Θεο εΙναι μια άπο τ!.ς κύριες τε­ λειότητες οί όπο1'ες κατανοω οτι εΙναι σε αuτόν. Κα!. άσφαλως ~ ίοέα της ένότψας ολων των τελειοτήτων

τοu οεν θά μποροuσε νά εΙχε τοποθετΎ)θε1' μέσα μοu άπο ενα αίτιο ποu οεν θά μοu εΙχε οώσει Ε:πισΎJς τ!.ς ίοέες των &λλων τελειοτήτων· οεν θά μποροuσε πράγματι νά

με εΙχε κάνει νά τ!.ς κατανοω ώς ένωμένες μαζ!. κα!. άοιαχώριστες, παρά &ν με εΙχε κάνει σuγχρόνως νά

,

'ζ ω

αναγνωρι

\

'

ποιες ειναι.

'Αναφορικά τέλος με τοuς γονε1'ς μοu, άκόμα κα!. &ν 'λ θ

α

Ύ)

ι

εuοuν ο

r/

ι

α οσα νομισα

'

ποτε γι

'

'

ι

αuτοuς,

ΊΟ

t:

ι

ωστοσο

70. «'Όσο γιd τοvς γονείς, &.κάμα κι aν &.ληθεύουν δλα, κτλ., 3ηλα3~ ά.χ6μα ίσως χι &ν ά.ληθείιοuν ολα οσα είθισται να πιστείιοu­ με γι' αuτοίις, ~τοι οτι γέννησαν τα σώματά μας, aεν μπορώ 123


ΣΤΟΧΛΣΜΟΙ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

εΙνοα σιγουρο δτ~ δΕ:ν μΕ: συντηροuν ΙΧuτοι, οuτε μΕ: ΠΙΧ-

/

~'λ θ' Τ I Ι ρ"f)γΙΧγΙΧν οω ου, ΚΙΧ οσον εψΙΧ~ σκεπτομενο πρΙΧγμΙΧ·

άλλιΧ τοποθέτφΙΧν μονάχΙΧ όρ~σμένες a~ΙΧθέσε~ς σε έ­

κεLV"f) τΥjν uλ"fJ στΥjν όποLΙΧ έκρ~νΙΧ δτ~ ένυπάρχω έγώ, Ι τουτεστ~ν

\

το

...,

\

πνευμΙΧ,

το

Ι μονο

\

'

που

εκ

λ

ΙΧμ

β'

ΙΧνω

I

τωρΙΧ

[51] ώς τον έΙΧυτ6 μου. 'Επομένως, δΕ:ν μπορε'L νιΧ ίιπάρζε~ > ~\ ~ λ' > λλ \ I \ I < εοω κΙΧμ~ΙΧ ουσκο ~ΙΧ, ΙΧ ΙΧ πρεπε~ νιχ συμπερΙΧνω οπωσδ~ποτε δτ~ άπο το γεγονος ΚΙΧL μ6νο δτ~ ίιπάρχω \

κΙΧ~

''

εχω

I

μεσΙΧ

μου

\

την

'" I

(

ωεΙΧ

\

ενος

τε

λ

I

εωτΙΧτου

>I

οντος,

τουτέστ~ν τοu Θεοu, έπετΙΧ~ ένΙΧργέστΙΧτΙΧ δτ~ ίιπάρχε~ ΚΙΧL ό Θε6ς.

'Απομένε~ μονάχΙΧ νιΧ έζετάσω πως πΙΧρέλΙΧβΙΧ ΙΧuτη

\

' \ \

\ ,,

'~' Θ I Δ' λ I ' \ την ωεΙΧ ΙΧΠΟ τον εο. εν την ΙΧντ "f)σΙΧ πρΙΧγμΙΧτ~ ΙΧΠΟ

\

τ~ς

'

"

''

'

Ι θ ΙΧ~σ θ' "f)σε~ς, ουτε επε~σ"f)χ

"

"fJ

\ '

I ποτε εντος

' I μου ΙΧπρο-

'

ι ' θ σμενΙΧ, οπως συV"f) θ'ζ ~ ουν νΙΧ κΙΧνουν ο~< '~' ~οεες των ΙΧ~σ Ι

-

t/

των πρΙΧγμΙΧτων οτΙΧν πΙΧρουσ~ΙΧ

πΙΧρουσ~ΙΧ οντΙΧ~,

σεων.

,, 0 υτε

>

I

\

στΙΧ

)~

οντΙΧ~,

,, "fJ

\

φΙΧ~νοντΙΧ~ νΙΧ

\ οργΙΧνΙΧ '' .., ' θ των ΙΧ~σ "f)'ΙΧΠΟ\ μενΙΧ, οωτ~ οεν μποI

εr.,ωτερ~κΙΧ /θ

επ~σ"ΊJς πο~"f) "f)Κε

"f)-

Ι

Ι

~\

ρω νιΧ της άφΙΧφέσω .η να. της προσθέσω τιποτΙΧ άπο­

λUτως. Άπομένε~ λο~πον δτ~ εΙνΙΧ~ έμφυτ"ΊJ σε .μένΙΧ, δπως άκρ~βως ΚΙΧL ~ rδέΙΧ τοu έΙΧυτοu μου. 71 ώστ6σο νοc φανταστώ 5τι μΕ: έκαναν, καθόσον μΕ: θεωρώ μονάχα. ώς ένα πρόιγμα. ποu σκέπ.-ετα.ι. Διότι δΕ:ν βλέπω κα.μιοc σχέσ-η μετα.ξu τ'ijς σωμα.τικ'ijς πράξ-ης, διοc τ'ijς όποία.ς συν-ηθίζω νοc πι­ στεύω οτι μΕ: γένν-ησαν, κα.t τ'ijς πα.ρα.γωγ'ijς μιιΧς ύπόστα.σ-ης ποu σκέπτετα.ιη, Προς Κλερσελιέ, 23 'Απριλίου 1649 (ΑΤ,

V, 357). 71. «Συ~·επιϋς δe1' μέ1ιει πιa aλλο πράγμα νa πιϋ aπδ το δτι,

δπως καi ή lδέα το1! έαυτοv μου, γε1ινήθηκε καi παρήχθη μαζί μου aπο η} στιγμfι πai• δημιουργήθηκα». 'Απο τοc τρία. εϊδ-η ίδεών, τtς έπείσα.κτες, τtς πεποι-ημένες κα.t τtς έμφυτες, ~ ίδέα. τοu Θεοu δΕ:ν

12.4


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣλ'10Σ

Καί, άσφαλως, aεν εΙναι περίεργο οτι καθως με 8'1)-

-

' Θ" εος, I

μωυργουσε ο

' \

\

, 'β λ '~ I \ \ μου ενε α ε αυτη την ισεα για να

εΙναι κάτι σάν το σ'Υ)μά8ι ποu άποτυπώνει ό τεχνίτ'Υ)ς στο έ:ργο του. Οuτε έπίσ'Υ)ς χρειάζεται νά εΙναι αuτο το I

~

~

I

\

'

\

\

''~

\

''

)

σ'Υ)μαοι κατι σιαφορετικο απο το ισω το εργο, α

λλ

\

\

α το

γεγονος καΙ. μόνο οτι με a"f)μωύργψε ό Θεος καθιστα 'ξ

ε

1

αιρετικα

α

ι

ωπιστο

οτι

''

εχω

....,

φτειαχτει

ι

τροπον

\

τινα

κατ' εlκόνα καl όμοίωσίν του,72 καl ~ όμοίωσΊ) α.ύτ~,

μπορει νά: ά:vι]χει στο πρwτο η στο i>εύτερο εΙi>ος, και σuνεπως ά:πομένει οτι ά:νήκει στο τρίτο.

72. Στη Συνομιλία μi τον Μπούρμαν (ΑΤ, V, 156) i>ιαμείβο­ νται έν προκειμένω τά: παρακάτω: ιιΕΡ.: Άλλά: γιατί αuτό; ΔΕ:ν θά: μποροϋσε ό Θεος νά: σΕ: i>η­ μιοuργήσει και ώστόσο νά: μ~ σε i>Ί)μιοuργήσει κατ' είκόνα τοu;

ηΑΠ.: 'Όχι, i>ιότι εΙναι κοινο και ά:λΥJθινο ά:ξίωμα οτι "το

ά:ποτέλεσμα εΙναι ομοιο μΕ: το αl.'τιο". 'Όμως ό Θεος εΙναι αl.'τιό μοu, και έγώ ά:ποτέλεσμά τοu, και &ρα εΙμαι ομοιος μΕ: αuτόν.

nEP.: Άλλά: ό τεχνίτης εΙναι αl.'τιο τοϋ σπιτιοϋ, και ώστόσο i>Ε:ν εΙναι ομοιος μΕ: αuτό.

nAil.: Αuτος δέν εΙναι α'ίτιο τοϋ σπιτιοϋ οπως έχ.λαμβάνω έi>ω το αl.'τιο, ά:φοϋ i>Ε:ν κάνει πι:φά: νά: έφαρμόζει ένεργά: πράγματα

σΕ: παθψικά, και &ρα δΕ:ν εΙναι ά:νάγκη νά: εΙναι ομοιος μΕ: το Ιiργο τοu. 'Αλλά: έi>ω μιλiiμε γιΟι το α'ίτιο ποu εΙναι όλικο και παράγει το

Ι.'i>ιο το εΙναι, το όποιο αίτιο i>Ε:ν μπορει νά: παραγάγει κάτι ποu νά: μ~ν εΙναι ομοιο. Άφοϋ εΙναι ον και ύπόστασΥ) και παράγει κάτι σύμφωνα μΕ: το εΙναι, τουτέστιν έκ του μηi>ενός (τρόπος παραγω­ γης ποu ά:ρμόζει μόνο στον Θεό), πρέπει τουλάχιστον έκεινο το

κάτι νιΧ εΙνα.r. Ον χα.f. Uπόστα.σΊ) κα.ί., Ετσr. Εστω, εΙνα.r. Ομοr.ο μΕ τΟν Θεο καl φέρει τΊ]ν είκόνα τοu.

nEP.: "Αν εΙναι Ιiτσι, τότε και ~ πέτρα θά: εΙναι είκόνα τοϋ Θεοϋ.

ηΑΠ.: Και~ πέτρα εΙναι είκόνα και όμοίωση τοϋ Θεοϋ, ά:λλά: 125


Σ ΊΌ Χ Α ~ ~Ι Ο Ι

!Ι Ε Ρ Ι Τ Η Σ

fi

Ρ Ω Τ Η Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α ~

στΥ)ν όποία. περιέχεται ~ ίόέα. του Θεου, γίνεται ά.ντι­ ληπτΥ) ά.πο μένα. όιά. της rόια.ς [κα.νότψα.ς όιά. της ό'

>

ποια.ς α.ντι

λ

α.μ

β'

>I~

I

Ι

<

I

α.νομα.ι τον ιοιο τον εα.uτο

μοu.

τ

Ι

οuτε-

στιν, οτα.ν στρέφω τον όφθα.λμο του πνεύματος προς

τον έα.uτό μοu, κα.τα.νοω οχι μόνο οτι εΙμα.ι ένα. πράγμα. 'λλ

ε

I

I

ι πες

κα.ι

ε

I

)

α.ρτ-ημενο

I

α.πο

I

κα.τι

''λλ

α.

ο,

•Ι

ενα.

I

πρα.γμα.

ποu ποθεΊ' ά.ορίστως ολο κα.l μεγαλύτερα. ~ καλύτερα.

\

'λλ'

I

πρα.γμα.τα., α. .....

"'

''

tl

'

....,

Ι

tlλ

τωμα.ι οεν εχει μεσα. τοu ο I

)

I

'

\

\

(

....,

α. κα.ι οτι εκεινος α.πο τον οποιον ε

\

)

>

Ι

Ι

α. α.uτα. τα. π

"

I

λ

α.ρ-

I

εονεκτ-ημα.τα.

)

'λλ' I \ ' α. α.πειρως κα.ι εν

μονα.χα. α.οριστως κα.ι εν οuνα.μει, α.

ένεργείgι, κα.l έτσι οτι εΙνα.ι ό Θεός. 73 'Όλη~ ίσχuς του έπιχειρ~μα.τος έγκειται στο γεγονος οτι ά.να.γνωρίζω

[52] οτι όεν γίνεται νά. εΙνα.ι ~ φύσΎJ μοu τέτοια. ποu εΙνα.ι,

όΎJλα.ό~ νά. έχω μέσα. μοu τΥ)ν ίόtα. του Θεου, πα.ρά. &ν ίιπάρχει έπίσΎJς ά.λΎJθινά. ό Θεός ό rόιος έκε1'νος Θεός, λέγω, του όποίοu ~ ίόέα. εινα.ι μέσα. μοu, τοuτέστιν ό έξαιpετιχ.ά μακριν~, μικροσκοπικ~ και σuγκεχuμένΊJ, ενω εγω,

ποu εχω λάβει περισσότερα ά.πο τη δΊJμιοuργία τοu Θεοu, εΙμαι περισσότερο εtκόνα τοu. 'Όμως όΕ:ν έκλαμβάνω έόώ την εtκόνα

οπως έκλαμβάνεται κοινώς, όΊJλαό~ ώς έκε'i:νο ποu είναι ειόωλο και ζωγραφιά κάτι &λλοu, &.λλά εύρuτερα, ώς έκεr:νο ποu εχει μια

όμοιότΊJτα μΕ κάτι ίί.λλο. Γι' αuτο μεταχειpίστΊJΚα έκε'i:να τα λό­ για στοuς Στοχασμούς, έπειό~ λέγεται σποράόΊJν στη Γραφ~ οτι εχοuμε κτιστεΊ: κατ' εtκόνα ΘεΟU)).

73. Για τον Ντεκάρτ, μόνο ό Θεος εΙναι θετικά, όλόπλεuρα και &.λΊJθινα &πειρος. τα πράγματα ποu ά.πο μιά όρισμέVΊJ πλεuρά μόνο όΕ:ν εχοuν πέρας (οπως ό &.ριθμός, το μέγεθος, ~ διαιρετό­

τψα τ'ijς uλΊJς, κτλ) όΕ:ν πρέπει νά λέγονται &πειpα (infinita, γαλλ.

infinies) άλλά μflλλον ά.όριστα (indefinita, γαλλ. indefinies).

Βλ. Πρ<vτες 'Απαντήσεις (ΑΤ,

IX, 90)·

26-27. !26

Άρχες της φιλοσοφίας, Ι,


ΤΡΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

όποιος κατέχε~ ολες έκε'Lνες τlς τελε~ότητες ποu 8εν τlς

-

\

I ) I 'λλ' Ι Ι \ κατα λ α β αινω εγω, α α μπορω κατα καποων τροπο να

\ ' ''C τ~ς αγγ~c.,ω

' με

\ τη

\(

σκε

ι:

"' '-'' ( I \ Ύ), κα~ ο οποως οεν υποκε~τα~ σε

κανένα άπολύτως έλάττωμα. Άπο τοuτο καταφαίνετα~

έπαρκως οτ~ 8εν μπορετ νά εΙνα~ πλανερός, 8~ότ~ εΙνα~ πρό8Ύ)λΟ μέσω της φυσ~κΥjς φώτισΎ)ς οτι κάθε Μλος καl )

I

....

'

\

'λ' 74 αττωμα.

I

απατΎ) εc.,αρτατα~ απο καποω ε

'Αλλ'α

- ,

ζ I ' ' I ' ' ' προτου εc.,ετασω π~ο επ~σταμενα αυτο το σΎ)-

με'Lο, καl έρευνήσω συγχρόνως lΧλλες άλήθε~ες ποu

μ ποροuν νά συναχθοuν άπο αuτό, θά ~θελα νά σταθω γ~ α. λίγο έ8ω στf)ν ένατέν~σΎJ έκείνου τοu Θεου, νά σταθμίσω μέσα μου τά κατΎ)γορήματά του, καl νά κο~' ζ ' ταc.,ω, να

θ αυμασω, I

' να

λ ατρε'Ψ ω,

,,

- ''

'ζ οσο μ πορε~ να αντεc.,ε~

ό όφθαλμος της έκθαμβΎ)ς εuφυ'tας μου, το κάλλος Ε­ κείνου του άπέραντου φωτός. Δ~ότ~, οπως πιστεύουμε 8~α. της πίσης οτ~ ~ uπέρτατΎ) εu8αιμονία της lΧλλΎ)ς ζω"Υjς 8εν συνίστατα~ παρά στf)ν ένατέν~σΎ) του θείου μεγαλείου, έτσ~ ν~ώθουμε άπο τώρα οτ~ αuτη ~ ένατέ­ ν~σΎ) μπορε'L νά μας 8ώσε~ τη μέγ~στΎ) ~8ονή, &ν καl

\

\ λ I 'λ < I ,ι < \ \ " πο λ υ ~γοτερο τε ε~α, την οποια ε~μαστε ~κανο~ να οο-

'

\

κιμασουμε στη

ζ

\

I

ωΎ) τουτΎ).

74. «ΕΙναι πρόa·ψο μέσω τΥjς φuσικ'ijς φώτισΊJς οτι κάθε Μ­ λος έζαρτiiται άπο ενα έλάττωμα, έπειa~ το ον στο όποίο aεν ύπάρzει καμια άτέλεια aεν μπορεί. να τείνει προς το μ~ ον, του­

τέστιν να εχει ώς τέλος και σκοπό τοu το μ~ ον, η το μ~ άγαθό, η

το μ~ άλΎJθές, aιότι αuτα τα τρία εΙναι το ϊaιο. ΕΙναι πρόaΎJλΟ ομως οτι σέ κάθε aόλο ύπάρzει ψεuaος, το aε ψεuaος εΙναι κάτι μ~ άλΎJθές, και κατα σuνέπεια εΙναι μ~ ον, και μ~ άγαθόη, Προς Κλερσελιέ,

23

'Απριλίοu

1649

(ΑΤ, rη

V, 357).


[52]

ΤΕΤΑΡΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ 1 Περi τού aληθούς και τού ψευδούς.

τlς μέρες τοuτες σuν~θ~σα. τ6σο πολu νά. ά.ποσπω το πνεuμα. μοu ά.πο τlς α.ίσθ~σε~ς, κα.l a~α.πίστωσα. τ6σο

έπα.κρ~βως οτ~ οσα. ά.ντ~λα.μβα.ν6μα.στε ά.ληθ~να. γ~α. τά.

[53] σωμα.τ~κα. πράγματα. εΙνα.~ λ~γοστά, οσα. γνωρίζοuμε γ~α. το ά.νθρώπ~νο πνεuμα. πολu περ~σσ6τερα., κα.l οσα. γ~α. τον Θεο ά.κ6μα. περισσ6τερα., ωστε τώρα. θά. στρέ1 ~I Ι ~ λ' I 'ψ > Ι Ι ψω ο~χως κα.μ~α. οuσκο ~α. τη σκε Ύ) μοu α.πο τα. φα.-

ντα.στά.* πράγμα.τα. 2 προς έκε'!:να. ποu εΙνα.~ μονάχα. νοΥ)'

\

''

I

τα. κα.~ α.μοφα. κα.

θ ε ''λΎ)ζ. κ α.~I α.σφα. > λ>I λ' πιο I ως εχω πο

u

u

a~α.κρ~τη ίόέα. γ~α. το ά.νθρώπ~νο πνεuμα., κα.θ6σον εΙνα.~ rf.να. πράγμα. σκεπτ6μενο, μ~ έκτατο σε μ Ύ)κος, πλάτος 'β'θ Ι> λλ I >Ι<~Ι I α. ος, κα.~ α.πα. α.γμενο α.πο οτιοΎ)ΠΟτε σωμα.τ~κο,

κα.~

παρά. γ~ά. τf)ν ίόέα. όποιοuό~ποτε σωμα.τ~κοu πράγμα.l. Το γενιχ.ο σχ_εaιά:γρcψμα των Στοχασμών στηρίζεται σε μιιΧ άλληλένaετη (όντολογιχ.Ίj χ.αl γνωσιολογιχ.Ίj) παραβολικfι τρο­ χ_ιά:. Στοuς τρεΊ:ς πρώτοuς ΣτοχασμJJ'vς λαμβάνει χ_ώρα ~ ά:νά:βαση άπο το σωμα προς το πνεuμα σε σuνά:ρτψ'Ι) με την άνά:βασΊ) ά:πο τlς αίσθ~σεις χ.αl τη φαντασία προς τον νοu, χ.ίνφη ποu χ.ορuφώ­ νεται έaω. Στοuς τρεις τελεuταίοuς Στοχασμοvς σuντελεϊ:ται ~

άντίστροφη πορεία, aηλαa-lj ~ έπιστροφ-ΙJ άπο το πνεuμα προς το σωμα χ.αθως και άπο τον νοu προς τη φαντασία χ.αl τlς αίσθ~σεις.

2. «... aπο τιi αlσθητιi η φανταστd πράγματα ... !! 128


ΤΕΤΑΡΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

τος. 'Όταν 8Ε: παραηρω οτι άμφιβάλλω, Υ; οτι εlμαι ενα Ε:λλιπΕ:ς κα!. Ε:ξαρημένο πράγμα, συναντω τη σαφ~

''-'

(\

,,~,

,,

λ'

t:"

,,

και οιακριτη ιοεα ενος π 'Υ)ρους και ανει..,αρτητου οντος,

..,

' ' '

'

\

\

I -Θ I ,, τουτεστιν του "εου· και απο το γεγονος και μονο οτι

ύπάρχει μέσα μου μια τέτοια ί8έα, Υ; οτι ύπάρχω εγω \

''

)

\

\

'"'

I

I

'"

που εχω αυτη την ιοεα, συμπεραινω τοσο προοΎ) ι

(

\

υπαρχει και

"'

'~

(

ο

Θ

Ι

" εος,

' \ ' \

\

ι!

και

οτι

\

ει..,αρταται απο αυτον σε κα

(λ/

(

λ

λ α οτι .ι

~ f

r/

ο ο κ Ύ)ρ'Υ) Ύ) υπαρι.., Ύ) μου ι

ι

ε μεμονωμενΎ) στιγμΎ), ω-

στε πείθομαι οτι ~ άνθρώπινΎ) εuφυ'tα 8Ε:ν μπορεΊ.' να I

I

'

I

'I\

γνωρισει τιποτα εναργεστερο 'Υ)

\

'1-

να οια

β

ε

β

I

αιοτερο.

φ

I

αινεται

βλ' I I ''1-' '1- \ ι I θ' Ι επω τωρα καποια οοο οια της οποιας α φτα-

σω άπο Ε:κείVΎJ τf)ν Ε:νατένισΎJ του άλΎJθους Θεου, στον όπο'i.'ο κρύβονται ολοι οί θψαυρο!. της Ε:πιστ~μΎ)ς κα!.

της σοφίας, στf) γνώσΎ) των rχλλων πραγμάτων. 3 'Αναγνωρίζω Ε:ν πρώτοις οτι εlναι άΜνατον να μΕ: ξεγελiΧ ποτέ, 8ι6τι σΕ: κάθε ξεγέλασμα Υ; άπάη βρί­ σκεται κάποια &τέλεια· καί, παρ6τι το να μπορεΊ.' κα­ νε!.ς να ξεγελiΧ φαίνεται εν8ειξΎ) όύναμΎ)ς Υ; οξύνοιας, το

να θέλει να ξεγελiΧ μαρτυρεΊ.' άναμφίβολα άσθένεια Υ;

\

I I \ '~'' ' 'ζ Θ I κακια, πραγμα που οεν αρμο ει στον εο.

"

'Έπειτα, νιώθω μέσα μου μια όρισμέν'Υ) ίκαν6τψα του κρίνειν, τf)ν όποία άσφαλως ελαβα άπο τον Θε6,

οπως κα!. ολα τα ύπ6λοιπα ποu εlναι μέσα μου, κα!. [54] 3. (( ... στη γνώση τώv aλλωv πραγμάτων τοv Σύμπαντος». Στον προηγούμενο ΣτοχασμΌ ά:πο8είχθηκε οτι aεν uπάρχει μόνο

το σκεπτόμενο έγω ά:λλόι καl κάτι ilλλο έκτος αuτοu, 8ηλα8~ ό Θεός. 'Επίσης 8ιακριβώθηκε οτι αuτος aεν μπορεΊ: νόι εΙναι πλα­ νερός. τ ώρα θόι έξεταστε'ί λεπτομερέστερα το ζ fιτημα των αlτιων

της πλάνης προκειμένοu νόι κατακτηθεΊ: με όισφάλεια ή γνώση των uπ6λοιπων πραγμάτων τοu κόσμοu. 129


IIEPI

ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΊΉΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

άφοu έχε'i:νος 8Ε:ν θέλει νά μΕ: ξεγελιΧ, ~ ίχανότψα τf]ν

όποία μοu έ8ωσε 8Ε:ν εΙναι σίγουρα τέτοια ωστε νά μπορω ποτΕ: νά πλανηθω, οταν τη χρησιμοποιω ορθά. '~ I ο υοεμια

)

αμφι

β λ' ο

ια

θ'

>I

)

I

~\

''

α εμενε εν προχειμενω, αν οεν

φαινόταν νά έπεται άπο έ8ω οτι 8Ε:ν μπορω ποτΕ: νά π λ ανΥ) θ ω· οιοτι, αν ε

-

~

I

''λ

,,

α

β

'

I

I

α απο τον

Θ

I

'

~

I

'

"εο οτιοΥ)ΠΟτε ειναι

μέσα μου, χαl &ν αuτος 8Ε:ν μοu έ8ωσε καμιά παραπλα1 < Ι ~\ βλ Ι I I I λ νΥ)τιχΥ) ιχανοτΥ)τα, οεν επω να μπορω ποτε να π α-

νΥ)θω. 'Έτσι, οσο σκέφτομαι μονάχα τον Θεο χαl στρέ­ φομαι όλόχλΥ)ρΟς προς αuτόν, 8Ε:ν άναχαλύπτω καμιά αιτία πλάνΥ)ζ ~ ψεύ8ουζ" άλλά στρεφόμενος uστερα προς τον έαυτό μου, νιώθω νά ύπόχειμαι σΕ: άναριθμψες

' '

/

Υ

~

π λ ανες και, ανα~.,Υ)τωντας το αιτιο τους, οιαπιστωνω οτι I

'

,,

'

'

tl

8Ε:ν μοu παρουσιάζεται μονάχα μιά πραγματιχ~ χαl θετιχ~ ιΜα τοu Θεοu, ~τοι ένος uψιστα τέλειου οντος, άλλά χαl μιά, οuτως ειπε'i:ν, άpVΥ)τιχ~ ι8έα τοu μΥ)8ενός, ,,

,

1

\

'

tfψ

f

Υ)τοι εχεινου που αφισταται υ

ιστα χα

ε τε

λ

I

ειοτΥ)ταζ"

χαθως χαl οτι έχω συσταθεΊ: ώς κάτι έν8ιάμεσο μεταξu

τοu Θεοu χαl τοu μΥ)8ενός, ~τοι μεταξu τοu uψιστου οντος χαl τοu μ~ οντος. 'Ώστε, καθόσον f.χω 8Υ)μιουρ­

γΥ)θετ άπο το uψιστο ον, 8Ε:ν ύπάρχει τίποτα μέσα μου 8ιά τοu όποίου νά σφάλλω ~ νά ό8Υ)γοuμαι στf]ν πλάνΥ), άλλά καθόσον έπίσΥ)ς μετέχω τρόπον τινά τοu μΥ)8ενος

~ τοu μ~ οντος, τουτέστιν καθόσον 8Ε:ν εΙμαι έγω ό ί:8ιος το uψιστο ον, μοu λείπουν πάμπολλα, χαl γιά τοuτο 8Ε:ν

εΙναι περίεργο οτι σφάλλω. 'Έτσι χατανοω οτι ~ πλά­

νΥJ, ώς πλάνΥ), 8Ε:ν εΙναι κάτι πραγματιχο ποu έξαρτιΧται άπο τον Θεό, άλλά μονάχα ένα έλάττωμα· χαί, έπομέ­

νως, γιά νά πλανωμαι 8Ε:ν εΙναι άνάγχΥJ νά μοu f.χει

... ' '

'

~θ ει απο τον Θ\ I ( I ' ' ' \ εο χαποια ιχανΟτΥ)τα γι αυτο τον σχο-

οο

"

IJO


ΤΕΤΑΡΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

π6, &.λλa σuμβα[νει να. πλανωμαι λ6γω του οτι ~ [κα­ ν6τψα κρ[σΎ)ζ του &.λΎJθους, την όποια εχω λάβει &.πο ) I ~\ Ύ f '' 4 αuτον, οεν ειναι μεσα μοu απειpΎ).

'Εντούτοις αuτο aεν μΕ: [κανοποιε1' &.κ6μα όλ6τελα·

aι6τι ~ πλάVΎJ aεν εΙναι καθαρ~ &ρνφΎJ*, &.λλa στέρΎJ- [55] σΎ)

*, ,,

~

Ι

I

θ'

\

Ύ) ενοεια καποιας γνωσΎ)ς ποu

)/

I

α επρεπε τροπον

τινa νa εΙναι μέσα μοu· 5 καl παραηρώντας τη φύσΎ) του Θεου, aεν φα[νεται auνατο να. τοποθέησε αuτος μέ,

(

I

\

\

\

.,

σα μοu καποια ικανοτΎ)τα ποu να μ Ύ)ν ει ναι τε

\

ει α στο

εΙaος ης, ~ νa στερεΊται κάποιας όφειλ6μενΎ)ς τελει6τΎ)τας.

'

,,

' ''

'

6Δ ιοτι, αν τα εργα ποu κατασκεuα'"'ονται ιy ' ' ι απο κα-

ποιον τεχνιτΎJ εΙναι τ6σο τελειότερα όσο πιο έπιaέξιος εΙναι αuτ6ς, τι θα. μπορουσε να. φτειαχτει &.πο έκεινον τον ύψιστο κτ[ση των πάντων χωρlς να. εΙναι έντελΕ:ς

, \

,,

'

" \

"

'θ ε απο ψ Ύ); Δ'εν uπαρχει I , β ο λ'ια οτι ο 'Θ εος θ'α απο κα αμφι

μπορουσε να. μΕ: εΙχε aΎJμιοuργ~σει ετσι ποu να. μ~ 'λλ

σφα

I

ω ποτε·

~\

<

>

I

οεν uπαρχει

>

I

επισΎ)ς αμφι

β

ο

λ'

ι!

θ'

ια οτι

ε-

λει πάντα το &ριστο· μ~πως λοιπον εΙναι καλύτερο να. 'λλ ω

σ φα

\

\

Σ τα θ μι'"'οντας ιy

σκω

'

εν

\

'λλ ω;

παρα να μ Ύ) σφα

Ι πρωτοις

ι

>

\

\

\

εκπ

-

προσεκτικοτερα αuτο το σΎ)μειο, ff

οτι

I ' ' ' φτειαχτΎ)καν απο τον

~\ οεν

I

πρεπει

να

'

β

λ I Ύ)σσομαι

ι

ρι"

αν

(

Θ' I I ' "εο ορισμενα πραγματα χωρις

4. << ••• λόγω τοϋ δτι ή δύναμη ποv μοϋ [δωσε ό Θεος γιa νa διακρίνω το aληθiς aπο το ψευδiς δiν εlναι μέσα μου ?lπειρη».

5. (('Εντούτοις αvτο δiν μ1 ίκανοποιεί aκόμα όλότελα. διότι ή πλάJιη δiν εlναι μιa καθαρη aρνηση, δηλαδη δiν εlναι. έ'να άπλο ελάττωμα η μιa [λλειψη κάποιας τελειότητας ποv δiν μοϋ οφεί­ λεται διόλου, aλλc1 μaλλον μιa στέρηση κάποιας γνιvσης ποv φαίνεται δτι θa οφειλα νa τψι κατέχω ... ))

6. Πρβλ. Άρχiς τής φιλοσοφίας, Ι, 31. !3!


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

να χατανοω για ποιοuς λ6γοuς εγιναν· 7 οuτε πρέπει να

&μφιβάλλω για την uπαρξ~ τοu έξαιτ[ας ϊσως τοu οτι νιώθω να uπάρχοuν όρισμένα &λλα πράγματα χωρt.ς να χατα

Ι λ α β αινω

I

γιατι

,,

"fJ

,..,.

πως

f

φτειαχτΎJχαν

)

\

απο

I

'

αuτον.

Πράγματι, &φοu ξέρω τώρα οτι ~ φuσΎJ μοu εlναι έξαι­ ρετιχα &σθεν~ς χαt. περιορισμένΎJ, ένω ~ φuσΎJ τοu Θεοu )

I

)

\ ''

?;:Ί

)

Ι

)

απεραντΎJ, αχατα ΎJΠτΎJ χαι απειpΎJ, ι,ερω επισΎJς επαρ-

χως οτι μπορεΊ: να χάνει &ναρωμψα πράγματα των

όπο[ων τt.ς αίτ[ες &γνοω· χαr. λ6γω τοuτοu χαr. μ6νο, έχτιμω οτι ολο έχε'i:νο το γένος αίτιων ποu συνάγεται

σuν~θως &πο το τέλος aεν εχει χαμια χρψιμ6τψα στα Φuσιχα πράγματα· aι6τι aΕ:ν νομ[ζω οτι μπορω να

έξιχνιάσω aίχως προπέτεια τα τέλΎJ τοu Θεοu. 8

7. «Θεωρώντας μέ περισσότερη προσοχη αvτο το σημείο, μοϋ lρχεται εν πρώτοις στη σκfψη δτι δέν πρέπει J!a εκπλήσσομαι

a1!

ή διά11οιά μου δέ11 εl11αι ίκαJJiι 11a καταλάβει γιατί κά11ει ό Θεος αvτο ποv κάνει ... ))

8. Ή λέξη τέλος εχει έδω το νόημα τοu σκοποϋ. Τά αίτια ποu έξάγονται &πο το τέλος εΙναι τά τελικά αίτια, δηλαδΊ-j έκεϊνα ποu σχετίζονται μΕ: τον σκοπο γιά τον όποίο ύπάρχει κάτι, το eνεκωι οπως ελεγε ό 'Αριστοτέλης (Μετι! τa φυσικά, Δ,

«oiJ

l013a

33-34). Π ρ βλ. 'Αρχές τής φιλοσοφίας, Ι, 28· Προς 'Υπερασπιστή, §10 (Α'Γ, ΠΙ, 431-432). Στη Σv11ομιλία μέ τον Μπούρμα11 (ΑΤ, V, 158) ό Ντεκάρτ τονίζει οτι δΕ:ν πρέπει ποτΕ: νά έπιχεψφατολο­ γοuμε σύμφωνα μΕ: τά τελικά αίτια διότι: «Ι. Ή γνώση των τελων δΕ:ν μiiς όδηγεί στη γνώση των ίδιων των πραγμάτων, άλλά ~

φύση των πραγμάτων λανθάνει χαl πάλι· τοuτο εΙναι το μεγαλύ­ τερο σφάλμα τοu 'Αριστοτέλη, δηλαδΊ-j οτι έπιχεφηματολογεϊ πά­ ντα σύμφωνα μΕ: τελικά αίτια. Π. 'Όλα τά τέλη τοu Θεοu μiiς

διαφεύγοuν, καl εΙναι προπετΕ:ς να θέλοuμε νά ίιψωθοuμε έ:ως αu­ τά. ΔΕ:ν μιλω έδω γιά τά άποκεκαλuμμένα τέλη, άλλά γιά έκείνα IJ2


ΤΕΤΑΡΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

Βρ[σκω επισΎJς οτ~ οποτε ερεuνοuμε &ν τα Ε:ργα τοu Θεοu εΙνα~ τέλε~α, 8Ε:ν πρέπε~ να επ~σκοποuμε ένα μόνο 8Ύ)μ~ούργΎ)μα χωρ~στά, &.λλα ολο το σύμπαν των πραγ­ μάτων μαζ[, 8~ότ~, εκε'"ίνο πού, οχ~ &8~κα ϊσως, eα φα~­

νόταν tξαιρετ~κα &.τελΕ:ς &ν ~ταν μοναχό, εΙνα~ τελε~ό- [56] τατο ώς τμ Ίjμα τοu κόσμοu. Κα!. παρότ~, &.φότοu θέλΎ)1

'

σα να αμφ~

β'λ α

I

I

~I

f

I

f

ω γ~α τα παντα οεν γνωρ~σα με

'

I

)

\

\

ζ

tl

Ι

\

β

ε

β

t

αιο-

tf

\

τΎ)τα τ~ ποτα περα απο την uπαρι, Ύ) μοu κα~ την uπαρ-

- '

'

' '

'

?: τοu -Θ ~ I ' ' ι,Ύ) "εοu, ωστοσο, αφοτοu ο~απ~στωσα την απερα-

νη ΜναμΎJ τοu Θεοu, 8Ε:ν μπορω να &.ρνΎ)θω οτ~ Ε:χοuν φτε~αχτετ πολλα οcλλα πράγματα &.πο αύτόν, ~ εστω οτ~ eα μποροuσαν να φτε~αχτοuν, ετσ~ ωστε εγω να

εΙμα~ ένα τμΊJμα τοu σuμπαντος των πραγμάτων. ''Ε πε~τα,

'ζ οντας περ~σσοτερο I ' ' I π λΎ)σ~α προς εμενα και'

8~ερεuνώντας τ!.ς πλάνες μοu (οί όπο'"ίες μαρτuροuν &.πο I

I

)

μονες τοuς καπο~α ατε

f

ε~α μεσα μοu

)

> λ' , ανακα uπτω

tf

οτ~

tξαρτωντα~ &.πο τη σuνέργε~α Μο αίτ~ων, 8ΎJλα8~ &.πο

την ίκανότψα του γνωρ[ζε~ν, ~ όποια εΙνα~ μέσα μοu, \

'

\

\

(

I

....,

)

κα~ απο την ~κανοτΎ)τα τοu εκ

-*

' ' I τον I τοuτεστ~ν απο νοu

λ'

I τη I κα~

,,

\

)

ζ

Ι

εγε~ν, Ύ) το αuτε~οuσιο

β ou'λΎ)σΎ)

*

μα ζ'~- 9

*,

Δ ιοτ~, '

τα. όποϊ:α θεωρw μ6νο ώς φιλ6σοφος. 'ΑλλcΧ. εaω πλανώμαστε στον μέγιστο βαθμ6, Ε:πειa~ σuλλαμβάνοuμε τον Θεο σαν κάποιον ύπε­ ράνθρωπο ποu σκοπεuει τοuτο η Ε:κεϊ:νο και το Ε:πιaιώκει μi: τοuτα

η Ε:κεϊ:να τα. μέσα, πράγμα ποu εΙναι ύπέρτατα άνάξιο τοu Θεοu».

9. "Ολοι οί τρ6ποι τοu σκέπτεσθαι μποροuν νcΧ. άναχθοuν σi: Μο γενικοuς: τον νοu και τη βοuλησΊJ. Στον νοu άν~κοuν οί ίκα­

ν6τψες τοu γνωρ(ζειν, ;)ΊJλαa~ ή αισθΊJσΊJ, ή φαντασ(α και -ή κα­ θαρ~ ν6ψΊJ. Στη βοuλψΊJ άν~κοuν οί ίκαν6τψες τοu Ε:κλέγειν η το αύτεξοuσιο, ;)ΊJλα;)~ ή Ε:πιθuμ[α, ή άποστροφ~, ή κατάφασΊJ, ή &ρVΊJσΊJ, ή άμφιβολ[α, κτλ. Ή λειτοuργ[α τΊjς κρ1σΊJς παράγεται 133


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

με τον νοu μόνο άντιλαμβάνομαι μονάχα τ!.ς ιοέες γιά

τ!. ς όποϊες μπορώ νά έκφέρω κρ[σΎ), 10 κα!. σε αuτόν, ι­ δωμένο ετσι άκριβώς, οΕ:ν βρ[σκεται κυριολεκτικά κα­

μιά πλάνΎJ. Παρότι ί.'σως uπάρχοuν άναριθμψα πράγ'

\

(

~\

....,

''

I

)'\.'1

(

I

'\.'\

ματα για τα οποια οεν εχω μεσα μοu ιοεες, ωστοσο οεν

μποροuμε νά ποuμε κυριολεκτικά οτι τ!.ς στεροuμαι, άλλά μονάχα οτι μοu λε[ποuν άρνψικά,ll έπειο~ οΕ:ν μπορώ νά προσκομ[σω κανένα λόγο ποu νά τεκμΎ)ριώ­

νει οτι ό Θεος οφειλε νά μοu οώσει μεγαλUτερΎJ ίκανό­ τψα τοu γνωρ[ζειν άπο έκε[νΎ) την όποια μοu εοωσε·

κα!. οσο έπιοέξιος τεχν[τΎ)ς κα!. &ν κατανοώ οτι εlναι, ~I

'ζ ω

<I

οεν νομι

οτι

λε

''

οφει

I

να

β'λ α ει

I

σε

'θ ε

κα

I

μεμονωμενο

έ:ργο του ολες τ!.ς τελειότψες ποu μπορεΊ: νά βάλει σε όρισμένα. Ούτε μπορώ νά παραπονεθώ οτι οΕ:ν έ:λαβα '

\

'

\

'

\

'

I

\

απο αuτον αρκετα εuρεια και τε

εια

I ξ οuσιο,

~

I

>

οιοτι ασφα

λ-

~I

I

ως οεν τη νιω

β

ou'λΎ)σΎ), I

ω να περι

•Ι

>

Ύ) αuτε-

β'λλ α

εται

άπο ορια. Έκεϊνο οΕ: ποu μοu φα[νεται πολu άξιοσΎJ-

[57) με[ωτο εlναι οτι οΕ:ν uπάρχοuν μέσα μοu &λλα πράγμα­ τα τόσο τέλεια ~ μεγάλα ωστε νά κατανοώ οτι οΕ:ν θά

μποροuσαν νά εlναι άκόμα τελειότερα ~ μεγαλύτερα. Διότι, &ν θεωρ~σω παραοε[γματος χάριν την ίκανότΎ)ά.πο τη σuμπpοιξΊJ τοu νοu χοιl τΎjς βοuλψΊJς. Βλ. Άρχες τής φιλοσοφίας,

I, 32-34. 10. «Διότι διa τοϋ νοϋ μόνο δεν βεβαιώνω οVτε aρνούμαι

τίποτα, aλλa συλλαμβάνω μονάχα τiς lδέες n:Vν πραγμάτων ποv μπορ(v νa βεβαΗ!Jσω fι νa aρνηθ(v ... »

11. ((Καi παρότι ισως ύπάρχουν aναρίθμητα πράγματα στον κόσμο n:Vν όποίων δεν lχω καμιd lδέα στον νοϋ μου, δεν μπορούμε

νa ποϋμε γι.a τοιι λόγο αvτο δτι ό νοϋς τiς στερείται, σaν κάτι ποv

θa οφειλε νa εlναι στη φύση του, aλλa μονάχα δτι δεν τiς εχει ... )) 134


ΤΕΤΑΡΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

τα του νοετν, &ναγνωρ[ζω πάραυτα οτι εΙναι μέσα μου '

\

μιχροσχοπικη και

\

'

ε~αιρετιχα πεπερασμενΎ),

'

και

συγ-

χρόνως σχΎ)ματ[ζω την taέα μιας &λλΎ)ς πολu μεγαΜ­ τερΎ)ς, χαl μάλιστα μέγιστΎ)ς χαl &πειpΎ)ς, για την ό-

'

'

ποια αντι

' \ \

\

\

λ αμ β' ''~ rl ανομαι, απο το ιοιο το γεγονος οτι μπο-

ρ& να σχΎ)ματ[σω την taέα τΎ)ς, οτι aν~χει στη φ6σΎ)

-

του

-

,,

Θ Γ I I ,,~ λ' 'ζ ' I ' ' "εου. ια τον ιοιο ογο, αν ε~ετασω την ιχανοτΎ)τα

της μν~μΎ)ς, της φαντασ[ας, ~ όποιαa~ποτε &λλΎ) [χα-

'

~\

νοτΎ)τα,

οεν

θ' α

'

αναχα

λ',!, υψω

I

'

χαμια

απο

λ' υτως

I

I

που

να

μ~ν χατανοω οτι εΙναι μέσα μου ίσχ~ χαl όριοθεη-

,

' ..

'

'

' ' μεVΎ), ενω στον Θ " εοI απεραντΎ). JΜ'ονο Ύ) β ου'λΎ)σΎ), Ύ),, τοI

αuτεξοuσιο, νιώθω να εΙναι μέσα μου τόσο μεγάλΎJ ώ­ στε να μ~ συλλαμβάνω την taέα χαμιιiς μεγαλuτερΎ)ς" ώστε λόγω αuτης χυρ[ως χατανοω οτι φέρω μια όρι­

σμένΎ) είχόνα χαl όμο[ωσΎ) τοu Θεοu. Διότι, &ν χαl εΙναι aσuγχριτα μεγαΜτερΎ) στον Θεο aπο ο, τι σΕ: μένα, τόσο λόγω της γνώσΎJς χαl της ΜναμΎJς ποu τη συνοaεύουν,

\

\ '

χα θ ιστωντας τΎ)ν πιο στα ερΎ) και αποτελεσματιχΎ), θ

I

f

Ι

οσο χαl λόγω τοu aντικειμένου τΎ)ς, aφou Ε:χτε[νεται \

I

(

~\

I

I

σε περισσοτερα, ωστοσο οεν φαινεται

μεγα

λ'

1\

υτερΎ) αν

taωθετ Ε:ν έαυη) μορφιχα χαl Ε:παχριβως, 12 Ε:πειa~ συΙ

'

\

ιv

rl

\

,,

ι

\

\

νισταται μοναχα στο οτι μπορουμε να χανουμε Ύ) να μ ψ

χάνουμε κάτι (τουτέστιν να βεβαιώσουμε~ να aρνΎ)θοu­ με, να Ε:πιaιώξουμε ~να aποφuγουμε)· η, μιiλλον, μο­

νάχα στο οτι για να βεβαιώσουμε ~ να aρVΎ)θοuμε, να '

~

Ι

ζ

επιοιωφυμε

,,

Ύ)

\

να

)

Ι

αποφυγουμε

rf

ο,τι

....,

μας

Ι

προτεινει

(

ο

νοuς, φερόμαστε μΕ: τέτοιον τρόπο ώστε aεν αίσθανόμαστε χα θ ορισμενοι απο χαμια ε~ωτεριχΎ) ισχυ. f

'

I

f

\'

f

π

12. Βλ. Συνομιλία με τον Μπούρμαν (ΑΤ, V, 158-159). 135

f

ραγ-


ΣΤ Ο Χ Α Σ

i\1

Ο

I 11

Ε Ρ

I

11

Τ Η Σ

Ρ ΩΤ Η Σ Φ

Ο Σ Ο Φ

Σ

ματι, γιΟι νΟι εΙμαι ΕλεUθερος aεν εΙναι άνάγκη νΟι μπο­ ρω νΟι κατευθυνθω προς όποιαa~ποτε άπο Μο πλευρΕ:ς 13 άλλά, άντιθέτως, οσο περισσ6τερο κλίνω προς τη μιά,

[58] εϊτε Επειa~ κατανοω Εναργως οτι Εκε'i: βρίσκεται το

,,

,

'

- ,,

'λ θ' I I , θ' ~\ Θ I ~ θ α Ύ) ες και το αγα ο, ειτε επειοΎJ ο "εος οιευ ετει ετσι

\'

το

'

' ...

εσωτερικο

εκ

σκε'Ψ Ύ)ζ

της

μου,

I τοσο

'λ ευ'θ ερα το I ε

I πιο

''

λ' I ' λ"' (θ εια I I '' ( \ εγω· και, ασφα ως, ουτε Ύ) χαρΎ) ουτε Ύ) φυσικΎJ

Ι γνωσΎJ

Ι μειωνουν

I

I

'λ ευ θ ερια, Ι 'λλ' α α

ποτε την ε

Ι

'ξ' ανουν

την αυ

μaλλον καl τ~ν Ενaυναμώνουν. Ένω ~ άaιαφορία* Ε­ κείνΎJ ποu νιώθω οταν aεν ωθοuμαι άπο κανένα λ6γο

προς τη μιΟι πλευρΟι μcχλλον παρΟι προς την &λλΎJ, εΙναι <

β

I

ο

κατωτερος

α

θ

I

μος

ε

ευ

θ

I

εριας,

]4

I

και

~\

οεν

-

μαρτυρει

τελει6τψα στην Ελευθερία, άλλΟι μονάχα ενα Ελάττω­

μα, ~ κάποια &ρνψΎ) στη γνώσΎ)" aι6τι, &ν fβλεπα I

-

I

'λ θ'ες καιI το I ' θ' ~\ θ' β ουαγα ο, οεν α

παντοτε σαφως το α Ύ)

λευ6μουν ποτΕ: πάνω στο τί πρέπει νΟι κρίνω ~ νΟι Εκλέξ ω,

I

1

>I

και ετσι, παροτι

θ' ,ι ' λ'λ 'θ ~\ α Ύ)μουν εντε ως ε ευ ερος, οεν

θΟι μ ποροuσα ποτΕ: νΟι εΙ μαι άaιάφορος. 15

13. «Διότι, γιa νa εlμαι ελεύθερος, δεν εlναι aναγκαίο νa είμαι aδιάφορος νa επιλέςω το μΕν η το δε aπο δ1JΟ aντίθετα ... »

14.

«Ή aδιαφορία μοu φοιίνετοιι να σΎ)μοιίνει tδίως την κοι­

τά:στοισΎJ στην όποία. βρίσκεται ~ βούλησΥ) οτοιν δΕ:ν ώθεϊτοιι διόλου, ά:πο τη γνώσΥJ τοu ά:λΎ)θοuς η τοu ά:γοιθοu, να ά:κολοuθ~σει μια πλεuρα μiΧλλον ποιρα μια &λλΎJ. ΜΕ: οιuτο το νόψοι την έξέλοιβοι

οτοιν εΙ πα. οτι ό κατώτερος βοιθμος της έλεuθερίοις Ε:γχειτοιι στο να μποροuμε να οιuτοκοιθοριζόμοιστε στα πρά:γμοιτοι στα όποία. εϊμοι­ στε έντελwς ά:διά:φοροι», Προς Μερσέν,

27

Moιtou

1641

(ΑΤ, ΠΙ,

378-379). 15.

«'Ώστε

1)

aδιαφορία εκείνη :το1! αlσθάνομαι δταν δεν ιu­

θοvμαι aπο το βάρος κανενος λόγου προς τη μιa πλευρa μάλλον


ΤΕΤΑΡΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

'Απο τουτο ομως aντιλαμβάνομαι οτι αιτία των πλα­

νων μου 8Ε:ν εΙναι οuτε ~ ισχuς του βούλεσθαι, την όποία

' '

'

''λ α β α απο τον ε

Θ ' '~ ' "εο, ωωμενΎ)

'

χα θ'

<::- I οιοτι

I εαυτΎ),

';'ναι ει

εuρύτατΎJ καl τέλεια στο εΙ8ος ης οuτε έπίσΎJς ~ ισχuς του νοε'i:ν, 8ι6τι, &φου την fλαβα ι:Χπο τον Θε6, ο,τι νοω

το νοω &ναμφιβ6λως ορθά, καl 8Ε:ν εΙναι 8υνατον να σφάλλω σΕ: αuτ6. Άπο που λοιπον γεννιουνται ο[ πλάνες

μου;

'Α πο'

'

'ζτο εc.,Ύ)ς

' μονο:

'

χα θ' ως Ύ)

β ου'λΎ)σΎ)

I απ λ ω-

'

νεται εuρύτερα ι:Χπο τον νου, 8Ε:ν τη συγκρατω έντος ....

'''\.'

(

\

'λλ'

I

των ωιων οριων, α

)

I

)

I

\

~\

r/

α την εκτεινω επισΎJς σε οσα οεν

.... \ '' ''\.' ι ι \ ' ι λ ζ <::ο κατανοω· και οντας αοιαφορΎ) ως προς αυτα, ο..,οορο-

- ,,

' '

' ' '

\

' ,,

'λΎ) θ'ες και το αγα θ' 'λ μει ευκο λ α απο το α ο, και ετσι σφα

λω καl

-

άμαρτάνω. 16

<::- f π αραοειγματος

\

f 'ζ 'ζ I χαριν, εc.,ετα οντας τις προΎ)γοuμε-

νες μέρες &ν uπfjρχε κάτι στον κόσμο, καl παραηρώr/

\

''~

\

\

ι/

't:"

\

ι

ζ

Ι

ντας οτι το ω ω το γεγονος οτι το εc.,ετα α συνεπαγοταν

έναργως οτι ύπάρχω, 8Ε:ν μπορουσα να μ ~ν κρίνω οτι

έκε'i:νο ποu νοουσα μΕ: τ6σΎ) σαφ~νεια ~ταν &λΎJθές, οχι έπει8~ ι:Χναγκαζ6μουν ι:Χπο κάποια έξωτερικ~ ισχu να το [59] κάνω, &λλα έπει8~ ι:Χπο f.να μεγάλο φως στον νου προέ­

κυπτε μια μεγάλη κλίσΎ) στη βούλψΎJ, καl fτσι το

\

f I \ 'θ' 'λ ευ'θ ερα οσο πιστευα τοσο πιο αυ ορμΎ)τα και ε

11

λ ιγοτεf

ρο &8ιάφορος ~μουν ώς προς αuτ6. Ένω τώρα, οχι παρd προς την aλλη εlναι ό κατάπερος βα~/10ς ελευθερίας, καi φανερcύνει μάλλον ελάττωμα στη γνrvση παρd τελειότητα στη βούληση· διότι, aν γνrvριζα πάντα σαφώς τί εlναι aληθινο καi τί rl.γαθό, δεν θd ijμovv ύποχρεωμένος

vd

βουλεύομαι γιd το ποιd

κρίση καi ποιd επιλογ1) θd πρέπει νa κάνω, καi Ι!τσι θd fίμουν

εντελr:Vς Ελεύθερος χωρiς ποτε νd εlμαι &διάφορος».

16.

Πρβλ. Άρχf:ς τής φιλοσοφίας, Ι,

137

35.


~ΤΟΧΑ~ΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗ~ ΦΙΛΟ~ΟΦΙΑ~

μονάχα: ξέρω 5τ~ uπάρχω καθόσον εΙμα:~ σκεπτόμενο

'

I 'λλ' 'ζ ετα:~ επ~σΎ)ς I πρα:γμα:, α: α:, εκτος α:uτοu, μοu πα:ροuσ~α:

'

\

'

-

-

μ~Οι όρ~σμέVΎ) L8έα: τΥjς σωμα:τ~κΊjς φι'ισΎ)ς, κα:l σuμβα:L-

' '

νε~ να: α:μφ~

\

\ "''

β'λλ C I I \ α: ω γ~α: το α:ν Ύ) σκεπτομεν'Υ) φuσ'Υ) ποu

εΙνα:~ μέσα: μοu, ~ μiiλλον ποu εΙμα:~ έγιiι ό 'C8ως, εΙνα:~ a~α:φορετ~κ~ άπο έκεLVΎJ τη σωμα:τ~κ~ φι'ισΎ), ~ r:a~α: με '

'

<γ> θ' ~\ <I ~\ 'ζ Ι \ 1 πο ετω σε οτ~ σεν πα:ροuσ~α: ετα:~ α:κομα: στον

I

α:uτΎ)ν. -

νοu

\

λ' ογος

I

μοu

κα:νενα:ς

\

ποu

\

να:

\

'θ πε~ ε~

με

\

γ~α:

tl

το

ενα:

μiiλλον πα:ρdι γ~Οι το &λλο, κα:l ώς έκ τούτοu εΙμα:~ ά-

\

~ I \ β β I \\ \ ' θ<I ' \ \ ~/ σ~α:φορος να: ε α:~ωσω Ύ) να: α:ρVΎ) ω το ενα: α:πο τα:

ouo,

~ άκόμα: νdι μ~ν προβώ σε κα:μ~Οι κρισΎJ. 'Ε

I

'~

(

I

'

~\

'

' ,,

~' γvωρ~'ζ ε~ κα: θ'λ σε οσα: σεν ο ''λ

ο

'

I

I

π~σΎ)ς, Ύ) α:σ~α:φορ~α: εκε~VΎ) σεν εκτε~νετα:~ μονα:χα:

ou ο'

,,

~,

α: οσα: σεν γvωρ~

< β

\

ποu Ύ)

\ θ α:νες \

μ~α: π

ou'λΎ)σ'Υ)

\ \ κα:~ να: λ

β

ε~

'λλ'α: γεν~κα: α:

-

'

νοuς,

, , , , με α:ρκετη 8~α:uγε~α:

I ouλεuετα:~

, τη

'

σε

, στ~ γμ Ύ)

\ ' ~ I <I περ~ α:uτωV" σωτ~, οσο π~-

\

'

1" ι: ' ι \ \ rιλ ε~να:~ ο~ ε~κα:σ~ες ποu με ε κοuν προς τη

Ι

Ι

\

I

C

tl

I

';'

'

εuρα:, κα:~ μονο Ύ) γνωσ'Υ) οτ~ ε~να:~ μονα:χα: ε~κα:-

'

β ε'β α:~ο~

\ ''

σ~ες, κα:~ οχ~

I ' κα:~ α:να:μφ~'β ο λο~ σu λλογ~σμο~, α:ρ-

\ '

κε'L γ~Οι νdι ωθ~σε~ τη σuγκα:τάθεσ~ μοu προς την άντι­ θετΎJ. Αuτο το εν~ωσα: έπα:ρκώς τlς προ'Υ)γούμενες μέ,,

C

ρ ες, οτα:ν uπε

d

εσα: οτ~ ο

'

...,

\

C

I

,_

α: εκε~να: τα: οπο~α: νομ~

ζ

α: προ'Υ)-

γοuμένως στον μέγ~στο βα:θμο άλΎ)θΊj ~τα:ν έντελώς ψεu8Ίj, έπε~8~ μόνο άντ~λ~φθΎ)κα: 5τ~ μποροuσα: νdι άμ'λλ

φ~ β α:

\

I

I

\

'

-

ω κα:τα: κα:ποων τροπο περ~ α:uτων.

"Ο τα:ν

''

'

'

'

-

'

~, α:ντ~ λ α:μ β'α:νομα:~ α:ρκετα: σα:φως κα:~ ομως σεν

..,

\

~ 'λ'θ "1\ \ ' I ) \ \ ' σ~α:κρ~τως την α: Ύ) ε~α:, α:ν μεν α:πεχω α:πο την εκφο-

ρdι κρισΎJς, εΙνα:~ σα:φες 5τ~ ένεργω όρθdι κα:l aεν σφάλ'λλ' λ ω, α: α:

''

β ε β α:~ωσω I

α:ν

\\

'

Ύ) α:ρVΎ)

θω,

I

τοτε

~\

σεν χρ'Υ)σψο-

[60) πο~ω όρθdι το α:uτεζούσ~ό μοu. ''Αν στραφώ πράγμα:τ~

\

\

προς την π

λ

\

\

Τ

εuρα: ποu ε~να:~

ψ

~

I

εuσΎ)ς,

θ'

'λλ

α: σφα:

'

I

ω α:uτο-


ΤΕΤΑΡΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

χρ'Υ)μα · ένω &ν όισπαστω την &λλ'Υ), θόι πέσω μεν τu~ I χαLα πανω

\ >λ 'θ στην α 'Υ) εLα,

>λλ α\

α

.,-

\

~ θ\ οεν α

εψαL

\

\

γLα τον

λόγο αuτο &μεμπτος, έπεL8~ εfναL πρό8'Υ)λΟ μέσω της φuσLκΊjς φώτLσ'Υ)ς οτL ~ όιντLλ'Υ)ψ'Υ) τοu νοu πρέπεL πά.ντα

νόι προ'Υ)γεϊ:ταL τοu καθορLσμοu της βοίιλψΊJς. 17 Σε τοίι­ τ'ΥJ τη μ~ όρθ~ χρ~σ'Υ) τοu αuτεξοίισLΟU ένuπά.ρχεL έκεL­ ν'Υ) ~ στέρψ'Υ) ποu σuνLστii τη μορφ~ της πλά.VΊJς, ~ I

στερ'Υ)σ'Υ),

λ'

'

I

>I~

\

I

I

τiiταL όιπο

\

εγω, ενuπαρχεL στην LσLα την πρα

'ζ ) \ ) σον Π'Υ)γα εL απο εμενα, καL οχL στην ''λ α β α απο ' \ τον \ Θ" εο, οuτε στην πρα'ξ 'Υ), ε \

,,

''

\

\

(

I

'Υ), κιχ

θ'

ο\

αανοτ'Υ)τα ποu

'ξ αρκιχ θ' οσον ε

αuτόν. 18

I π ραγματL,

\

~\ '' I λ' I οεν εχω κανενα ογο να παραπονLεμαL

οτL ό Θεος 8εν μοu ε8ωσε μεγαλίιτερ'Υ) Lσχu τοu νοεϊ:ν, ~ μεγαλίιτερ'Υ) φuσLΚ~ φώτLσ'Υ), όιπο έκεLν'Υ) ποu μοu ε8ω-

17. «"Αν βεβαιώσω εκείνο ποv δiν εlναι aληθές, εlναι προ­ φανiς δτι. πλανώμαι. παρομοίως, aκόμα καi aν κρίνω σύμφωνα

μi τfιν aλήθεια, αvτο δiν συμβαίνει παριi κατιi τύχη, καΙ δiν παύω νιi σφάλλω καi νιi χρησιμοποιrίJ ιJ.σχημα το αVτεξούσιό μου, διότι

1] φυσικfι φriιτιση μiiς διδάσκει δτι

ή γνώση τοϋ νοϋ πρέπει πάντα

νa προηγείται τοϋ καθορισμού της βούλησης». ΓιΟι vdι εΙvοιι ol ά:ποφά:σεις όρθές, ΙΙεv πρέπει ~ βούλφΥJ vdι προβοιίvει σε οιUθοιί­ ρετες κρίσεις ά:λλdι vdι συvεργά.ζετοιι με τΟv ά:vά:λογοι με τη γvώσ'Υ) ποu llιοιθέτει οιύτ6ς.

vou κοιl vdι ά:ποφοισίζει M6vo τότε γίvετοιι όρθ~

χρ~σ'Υ) τοu οιύτεξούσιου.

18. 'Η πλά:VΥJ ΙΙεv Π'Υ)γά.ζει ά:πο τYjv ϊllιοι τYjv ά:vθρώπιVΥJ φύσ'Υ), 11ι6τι ΙΙεv όφείλετοιι σε στέρΥJσ'ΥJ της lκοιvότψοις ΙΙιά:γvωσΥJς της ά:λ~θειοις, ά:λλdι σε λοιvθοισμέVΥJ χρ~σ'ΥJ τΥJς. Συνεπώς, ό Θεος πρέ­ πει vdι ά:ποιλλοιχθέι ά.πο κά.θε σχετικ~ uποψίοι, έφ6σο~εv έvέχετοιι ο\Jτε &μεσοι ο\Jτε έμμεσοι στοv σχ'Υ)μοιτισμο τώv σφοιλμά.τωv: ο\Jτε έξοιποιτ& ό ϊllιος τοuς ά.vθρώπους, ο\Jτε τοuς έ:llωσε ά:ποιτ'Υ)λ~ φύσ'Υ). Πρβλ. 'Αρχiς τfίς φιλοσοφίας, Ι, 36-38.

139


~ΤΟΧΛΣί\101

ΙΙΕΡΙ ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ~

σε, έπε~ό~ εΙνα~ στη φύσΎJ τοu πεπερασμένου νοu να μ~ν κατανοεΊ: πολλά., χαl στη φύσΎ) τοu ΟΎ)μωυργΎ)μένου νοu

να εlνα~ πεπερασμένος. Ώς έχ τούτου, οφείλω να τοu χρωστω χά.ρΎ) γ~α οσα μοu όώρψε, χωρlς ποτ€: να μοu οφείλε~ τίποτα, χ.αl οχ~ να νομίζω οτ~ μοu στέρΎ)σε ~

μοu ά.φαίρεσε οσα ΟΕν μοu ΕΟωσε. 19 ΈπίσΎJς, ΟΕ:ν Εχω λόγο νcΧ παραπονιέμαι Οτι μοU Ε-

"' οωσε

\

μ~α

β

\

'λ < λ I ου Ύ)σΎ) που απ ωνετα~

>

I

>

\

\

ευρυτερα απο τον

νοu· ά.φοu πρά.γματ~ ~ βοuλψΎ) συνίστατα~ σε ενα μο­

νά.χα πρά.γμα ποu μο~ά.ζε~ ά.ό~αίρετο, ~ φύσΎ) ης όΕ:ν φαίνετα~ να έπ~οέχετα~ την περ~χοπ~ τΎ)ς" 20 χαl οσο

εuρύτερΎJ εΙναι, τόσο περ~σσότερες εuχαριστίες οφείλω στον οωρψ~ τΎ)ς. τέλος, οΕ:ν π ρ έπε~ έπίσΎ)ς να παραπον~έμαι οτι ό Θεος συνεργεΊ: μαζί μου στη ο~αμόρφωσΎJ έχ.είνων των ένεργΎ)μά.των τΎ)ς βοuλψΎJς στα όποΙα σφά.λλω, ~το~ των κρίσεων στlς όποΙες σφά.λλω· ο~ότ~ έχ.εl:να τα ένερ­

~ματα εlνα~ έντελ&ς ά.λΎ)θΊj χ.αl ά.γαθά., καθόσον έξαρ-

,. .

' ' '

τωντα~ απο τον

Θ

ι ι ι r ι ι "εο, χα~, τροπον τ~να, υπαρχε~ μεγα-

λύτερΎ) τελε~ότψα μέσα μου λόγω τοu οτ~ μπορ& να τα

19. «'Έχω λοιπον κάθε λ6γο νa τού χρωστώ χάρη γιa το γεγονος δη, χωρiς ποτs νa μοv οφείλει τίποτα, μου liδωσε παρa

ταύτα τις λίγες τελει6τητες ποv εlναι μέσα μου· και οχ ι νa τρέφω τ6σο aδικα αlσθήματα wστε νa φαντάζομαι δτι μου aφαίρεσε, η κατακράτησε aδικα, τις aλλες τελει6τητες τις όποίες δεν μοv liδωσε».

20. «. .. aφού πράγματι ή βούληση δε1' συνfσταται παρa σε ί!να μ6νο πράγμα, και το ύποκείμεν6 της μοιάζει aδιαίρετο, φαί­ JJεται δτι ή φύση της εlναι τέτοια wστε δsJJ θa μπορούσαμε νa τής aφαιρέσουμε κάτι, χωρις νa την καταστρέψΟVf1F ... ))


ΤΕΤΑΡΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

όιαμορφώσω παρα &ν όΕ:ν μποροuσα. 21 Ένω ~ στέρΎ)σΊJ, στην όποια μόνο σuνισταται ό μορφιχος λόγος* τοu [61] ψεύόοuς χαt τΎjς ένοχΊjς, όΕ:ν χρειάζεται χαμια συνέρ­

γεια τοu Θεοu, έπειό~ όΕ:ν εΙναι πράγμα και, άναγόμε, ' \ ι: '' ~\ I \ λ' I ν'Υ) σε αuτον ως αιτιο, οεν πρεπει να εγεται στερ'Υ)σ'Υ)

*

άλλα μονάχα &ρνψΊJ*. 22 Διότι όΕ:ν εΙναι άσφαλ&ς άτέ­ λεια τοu Θεοu οτι μοu Ε:όωσε την έλεuθερια να σuγχα­ τατιθεμαι ~να μ~ σuγχατατιθεμαι σε όρισμένα πράγ'

\

ι:

"'

~\

''β

ματα για τα οποια οεν ε

α

λ

\

\

~

\ '

I

ε σαφ'Υ) και οιαχριτη αντι-

λΊJψΊJ στον νοu μοu, άλλα εΙναι άναμφιβολα όιχ~ μοu άτέλεια οτι όΕ:ν χρψψοποιω σωστα αuτη την έλεuθε­ ρια, χαt έχ.φέρω χ.ρισ'Υ) για πράγματα τα όποl.α όΕ:ν χα­

τανοω ορθά. 23 'Ωστόσο βλέπω οτι ό Θεος θα μποροuσε εuχολα να μΕ: χάνει να μ ~ν πλαν& μαι ποτέ, καιτο ι θα

21. Το γεγονος οτι ό &νθρωπος μπορεϊ: νΟι σφάλλει άποτελε'!: ενaειξ"f) τελειότψα.ς, στον βα.θμο ποu κα.τα.aεικνuει την έλεuθερία.

τοu. "Αν aΕ:ν είχε α.uτη τη i)uνα.τότψα., θΟι ~τα.ν μιΟι νοήμων μ"f)χα.ν~ στερψέV"f) α.uθόρμψ"f)ς κα.t α.uτόβοuλ"f)ς i)ράσ"f)ς. Ή θεωρία. τοuτ"f) θcΧ άνα.πτuχθεϊ: aιεξοi)ικΟι άπο τον ΝτεκcΧρτ στtς έπιστολΕ:ς προς

τον

Mesland τοu έ:τοuς 1645. 22. <<'Όσο γιa τη στέρηση,

στψι ό:;τοία μόνο συνίσταται ό

μορφικι)ς λόγος τής :;τλάνης καi njς άμαρτίας, δsν Εχει aνάγκη

aπο καμία σύμπραξη τοv Θεοv, aφού δsν εlναι πράγμα η 8ν καί, aν τψι αναγάγουμε στον Θεο σaν στο αϊτιό της, δεν πρέπει νr1

ονομάζεται στέρηση aλλd μονάχα aρνηση, σύμφωνα με τη σημα­ σία πuv δίνουν σε τούτες τiς λέξεις στη Σχολή)). Το γεγονος οτι το άνθρώπινο ον aεν εχει την ίκα.νότψα. νΟι μ~ σφάλλει κα.t νΟι μ~ν όιμα.ρτάνει ποτΕ: aεν σuνιστδί στέρ"f)σ"f) άλλcΧ &ρV"f)σ"f), έπειa~ α.uτη ~ ίκα.νότψα. aεν άνήκει στην άνθρώπιV"f) φuσ"f).

23. «. .. καi εκφέρω προπετιvς κρίση γιa πράγματα τa όποία δεν συλλαμβάνω παρa με σύγχυση καi aσάφεια)).


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

11ΕΡΙ ΤΗ~ ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

παρέμενα έλεuθερος χαr. θα εΙχα πεπερασμένη γνώσ"fJ:

~"fJλα~~' &ν εΙχε έμβάλε~ στον νοu μοu σαφ~ χαr. ~~α-

, ,

"f) ψ"f)

χρ~τη αντ~

ο

,

,

, \

-

'

,

θ\

ων εχε~νων επ~ των οπο~ων

β

α

οu-

λεu6μοuν ποτέ,~ &ν μονάχα εΙχε έντuπώσε~ τ6σο στέΙ

'

\

'

\

\

Ι

\

\

\

rl

ρεα στη μνημ"f) μοu την αρχ"f) να μ ψ χρ~νω ποτε γ~α ενα

πράγμα το όποιο ~εν χατανοω σαφως χαr. ~~αχρ~τως, tl

'

'

.....

'

,

'

ωστε να μ ψ μπορω ποτε να τη

"f)σμον"f)σω.

κ\

α~ χατα-

νοω εuχολα οτι χαθ6σον θεωρω τον έαuτ6 μοu ώς ολο, θα

~μοuν τελε~6τερος cΧπο ο,τ~ εΙμα~ τώρα &ν εΙ χα φτε~α­ χτει ετσ~ cΧπο τον Θε6. Άλλα ~εν μπορω γ~α τοuτο να cΧρν"f)θω οτ~ γ~α όλ6χλ"f)ρΟ το σuμπαν των πραγμάτων εΙνα~ χατα χάποων τρ6πο μεγαλUτερ"fJ τελε~6τ"f)τα το

γεγονος οτ~ χάπο~α μέρ"fJ τοu ~εν εΙνα~ cΧπρ6σβλψα cΧπο πλάνες, ένω &λλα εΙνα~, παρα &ν ~ταν ολα πανο,

\

~\

''

~

I

I

\

I

μοωτuπα· χα~ οεν εχω χανενα ο~χα~ωμα να παραπον~ε-

"

' "f)' θ εσ"f)

μα~ οτ~

'

ποu

θ ε'λ"f)σε

' Θ" εος ' να'

ο

-

'

'

~ μοu οωσε~ στον

χ6σμο ~εν εΙνα~ ~ πρώτ"fJ χαr. χuρ~α ολων.

\

'Ε χτος

, -

αuτοu, μο

'

λ ονοτ~ οεν ~'

,. . ' )

I

'

'

'

μπορω να απεχω απο την

πλάν"f) μέσω έχείνοu τοu πρώτοu τρ6ποu, ό όπο"ϊος έ­

ξαρτα.τα~ cΧπο την έναργ~ cΧντίλ"f)ψ"f) ολων έχείνων γ~α τα όποια πρέπε~ να βοuλεuθω, ώστ6σο μπορω να το πε-

[62] τuχω μέσω τοu rχλλοu, ό όπο"ϊος έξαρτα.ται μονάχα cΧπο το να θuμα.μα~ να cΧπέχω cΧπο την έχφορα χρίσ"f)ζ οποτε

~ cΧλ~θε~α τοu ζψ~ματος ~εν εΙνα~ φανερ~. 24 Δ~6τ~, &ν χαr. ν~ώθω μέσα μοu την cΧ~uναμία να μ~ν μπορω να

,

\ \ μ~α , χα~\ την \ αuτη , \ σχε'ψ"f), ω' \ \ \ 'λλ επα'λλ"f) λο στοχασμο\ μ πομε προσεχτιχο χα ι α

24.

Βλ Συνομιλία μl τον Μπούρμαν (ΑΤ,

προσ"f) λ ω θ ω στοσο

στα

θ

χf:ς τής φιλοσοφίας,

ερα σε

I, 43.

V, 159).

Πρβλ Άρ­


ΤΕΤ~ΡΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

....

\

)

I

\

I

C

\

)

ρω να. α.ποκτησω την LΚα.νοτΎ)τα. να. α.να. '

tl

Ι

C

\

ιv

)

θ

-

'

υμα.μα.L τα. πα.-

\

\

)

Ι

ρα.πα.νω οποτε Ύ) χρεLα. το α.πα.LτεL, κα.L ετσL να. α.ποκτΎ)-

σω τη συν~θεLα. νιΧ μ ~ν πλα.ν&μα.L. ' οε ~' Ύ)' μεγα.λ'υτερΎ) κα.L' κυρLοτερΎ) ' κα. θ ως

τε

λ εLΟτΎ)τα. '

του άνθρώπου συνCστα.τα.L σΕ: α.uτό, έκτψω οτL ~Εν είνα.L μLΚρο το κέρ~ος του σΎ)μερLνου στοχα.σμου, κα.θότL έ-

' ξ LχνLα.σα.

'

, '

-

' -

ψ ευοοyς '~

την α.LτLα. του

'

κα.L της πλ' α.νΎ)ς.

κ α.L,

άσφα.λως, ~Ε:ν μπορεΊ: νιΧ εΙνα.L &λλΎJ άπο έκεLνΎJ ποu περLέγρα.ψα.· ~LότL, όποτε συγκρα.τω τη βοuλψΎJ γLιΧ )

Ι

\

εκφορα.

κρLσεων

tl

ετσL

\

ωστε

I

'

να.

I

εκτεLνετα.L

\

μονα.χα.

σε

οσα. πα.ρLστά:νοντα.L σα.φ&ς κα.L ~Lα.ΚρLτ&ς άπο τον νου,

εΙνα.L έντελ&ς άΜνα.το νιΧ πλα.νΎ)θω, έπεL~~ κάθε σα.φ~ς

'

κα.L

~

'λΎ) ψ Ύ)

' '

οLα.κρLτη α.ντL

,.

εLνα.L

'

'β ο λ α.

α.να.μφL

'

' ε'

κα.τL, κα.L

πομένως ~Εν μπορεΊ: νιΧ προέρχετα.L tΧΠΟ το μΎ)~έν, άλλlΧ I

'

....

\

I

'

πρεπεL α.να.γκα.Lα. να. πα.ρα.γετα.L

"ψ Lστα. τε'λ εω τον υ

'

Θ ' λ'εγω, " εο,

\

' -

Θ' "εο, εκεLνον

'

α.πο τον

~ να. εLνα.L πλ α.που α.πα.οεL

' '

'

'

' '

' ' ι: , ι c' 'λ ψ ι 1' ' νερος κα.L ως εκ τουτου Ύ) α.νπ Ύ) Ύ) εκεLνΎ) εLνα.L α.να.μ-

'λΎ)θ' ψL'β ο λ α. α. Ύ)ζ.

Σ' ~' Ύ)μερα. οεν

εμα. θ α. μονα.χα. τL πρεπεL να.

''

'

'

'

'

'λλ ω, α.'λλ'α. συγχρονως κα.L τL α.ποφευγω γLα. να. μ Ύ) σφα.

'

'

'

'

'

'

' '

'λ'θ ~ πρεπεL να. πρα.ττω γLα. να. φτα.σω στην α. Ύ) εLα.· oLoτL

'

'

\

'

I

' '

\

'

'

~\

I

'

I

I

'

θ'α. ....

τη φτα.σω στα. σLγουρα., α.ν μονα.χα. προσεχω επα.ρκως

''λ α. ο

,,

οσα.

....

τε'λ εLα.,

κα.τα.νοω

' 'λοLπα., τα.' οποLα. ' υπο φεLα..

τουτο

'

οφεL

~ω κα.t στο έξΊjς.

\

\

\

' οLα.χωρL " 'ζ ω α.πο , '

'

κα.L τα.

συ λλ α.μ β' α.νω

' με ι

' συγχυσΎ)

ω να. το φροντLσω

'

τα.

' α.σα.' ' κα.L ι

'

\

επLστα.μενα. α.πο


[ 6 3] ΠΕΜΠΤΟΣ

ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

Περt τής οvσίας τwv ύλικο>v πραγμάτων, και ξαva

περι του Θεοv, οτι ύπάρχει. 1 'Α

Ι λλ' Ι ~ ι 1 1 ι πομενουν πο α. προς οιερευνησΎ) για. τα. κα.τΎ)γορΎ)-

μα.τα. του Θεου κα.t για τη φίισΎJ του έα.υτου μου, ~τοι

'

' '

"" I I 'λλ'α. σε α.υτα. τα. 'Υ I του πνευμα.τος μου, α. <.,Ύ)τΎ)μα.τα.

θ'α.

'

επα-

νέλθω rσως &.λλου. Τώρα. (&.φου οια.πίστωσα. τί πρέπει \

)

I

\

I

\

I

\

\

Ι

\

να. α.ποφευγει κα.ι τι να. πρα.ττει κα.νεις για. να. φτα.σει I

στην

'λ 'θ Ύ) εια.

α.

) εκεινο ) "'

\

I

που

φα.ινετα.ι

\

να.

)

I

επειγει

περισ-

σότερο εlνα.ι να προσπα.θ~σω να &ξέλθω &.πο τtς αμφι­ βολίες στLς όπο'!:ες έπεσα. τLς προΎ)γοίιμενες μέρες κα.L να οω &ν μπορω να μάθω κάτι βέβαιο για τα uλικα

πράγμα.τα.. 2 Πρtν ομως &ρευν~σω &ν uπάρχουν τέτοια. πράγματα. ''ξ

ε

ω

' \

α.πο

Ι

μενα.,

)

οφει

ω

I

να.

θ

I

εωρΎ)σω

\

τις

)~/

ιοεες

τους,

l. Ό άρzιχος τίτλος ήταν: Περi της οvσίας τriJJΙ ύλικriJν :τραγ­ μάτων.

2. Άφοu άποδείzθηχε +ι uπαρξη τοu Θεοu και λ.Jθηκε το πρ6βλημα Πjς άλ~θειας, μπορεΊ νdι διερεuνηθεΊ τώρα +ι uπαρξη &λλων πραγμάτων πέραν τοu σκεπτ6μενοu έγw και τοu Θεοu. Οί Μο τελεuταΊοι Στοχασμοi θΟι άφιερωθοuν στdι ύλικdι πράγματα. Ό παρwν έξετάζει την οuσία τοuς, δηλαδ~ ο,τι σuλλαμβάνοuμε σε αύτdι σαφwς και διακριτwς. Σuνάμα θdι έξεταστοuν οί μαθηματι­ κες άλ~θειες και θ Οι παροuσιαστεΊ μι Οι νέα άπ6δειξ YJ γιΟι την παρξη τοu Θεοu.

'44

u-


ΙΙΕλΙΙΙΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

χαθ6σον εΙναι στη σκέψη μοu, χα!. νcΧ aω ποιες απο αuτες εΙναι aιαχριτες χα!. ποιες σuγχεχuμένες. 3 φ

ιy

Ι~

ι

I

Ι

I

αντα'"'ομαι με σιαχριτο τροπο την ποσοτητα

*

Ι

την

όπο[α ο[ Φιλ6σοφοι όνομάζοuν χοιν&ς σuνεχ~, ~τοι την εχ.ταση σε μ Ύjχος, πλάτος χα!. βάθος αίιτης της ποσ6τητας, ~ μiiλλον τοu ποσοτιχοu πράγματος απαριθμω σε αuτη aιάφορα μέρη· αποaιaω σε αuτcΧ τcΧ μέρη κάθε εraouς μεγέθη, σχ~ματα, θέσεις χα!. τοπιχ.ες χιν~σεις, '

και

'

'

'

\

I

σε αuτες τις χ.ινησεις χα

,,~

~

I

ε εισοuς σιαρχεια.

Έντελως γνωστcΧ χα!. προφανΎj όμως aεν μοu εΙναι μονάχα αuτά, taωμένα έν γένει, αλλcΧ έκτος αuτων α­

ντιλαμβάνομαι μέσω της παρατ~ρησης αναριθμητα έ­ πψέροuς πράγματα γιcΧ τcΧ σχ~ματα, τον αριθμ6, την

,. . (

ι tl ( 'λ'θ I ';' I χινηση, χ.τ.ο., η α η εια των οποιων ειναι τοσο προφα-

νfις χα!. σύμφωνη με τη φύση μοu ωστε, οταν τcΧ ανα- [64] καλύπτω γιcΧ πρώτη φορά, aεν φα[νεται τ6σο νcΧ μαΙ θ αινω

ι

χατι

Ι

χαινοuργω

•Ι

I

οσο να

ζ

'->ανα

θ

-

uμαμαι

I

χατι

I

ποu

~ξερα ~aη απο πρ[ν. ΣcΧν νcΧ έπισημα[νω γιcΧ πρώτη

φορcΧ κάτι ποu ~ταν ~aη μέσα μοu, όσο χα!. &ν aεν εΙχα στρέψει προηγουμένως το βλέμμα τοu πνεύματ6ς μοu προς αuτ6. 4 'Εκείνο aε ποu νομ[ζω οτι πρέπει νcΧ θεωρηθεί πρω­

τ[στως εaω εΙναι οτι ανακαλύπτω μέσα μοu αναριθμη-

3. Έφα.pμ6ζετα.ι έ:οω ό χ.α.ν6να.ς ποu οια.τυπώθΎJχ.ε στο τέλος τοu πpοΎJγοuμε:νου Στοχασμοϋ: ο·:ι, γιιΧ νιΧ φτάσουμε στ-Υjν άλ~θεια., πpέπε:ι νιΧ οια.χωpίζουμε έ:πιμελώς ο, τι συλλαμβάνουμε σαφώς χ.α.l

οια.χ.pιτώς άπο ο, τι συλλαμβάνουμε μΕ: άσάφεια. χ.α.l σuγχυσΎ).

4. ΝuξΎ) στ-Υjν πλα.τωνιχ.-Ιj θεωρία. τϊjς άνάμνφΎ)ς. Πρβλ. Φαί­ 72e· Μένων, 82a-85b.

δων,

145


LΊΌΧΑΣΜΟΙ

'~Ι

ΠΕΡ!

ι

ΓΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

THL

Ι

Ι

\

\

(

~\

....,

τες ωεες ορ~σμενων πραγματων γ~α τα οπο~α οεν μπο-

ρω νcΧ πω οτ~ οΕ:ν εΙνα~ τlποτα, &.χόμα rσως χα!. &ν οΕ:ν

' \

< Ι θ I ''ξ I \ I \ I uπαρχοuν ποu ενα ε ω απο μενα· χα~ παροτ~ τ~ς σχε-

φτομα~ τρόπον τ~να χατcΧ προαlρεσΎ), ώστόσο οΕ:ν πλάθ οντα~

'

>

I

'λλl

I

απο μενα, α

'βλ

αμετα ταν

ι

I

Ύ)τες φuσε~ς.

' φαντα

Ι

ζ

''Ο

,.,. ξ

uπαρχε~, οuτε uπ-ηρ

Ύ)

θ-

"'I

ενα τρ~γωνο:

ι

I

ε~ς χα~

I

,,

πως, παραοε~ γματος χαρ~ν, ο-

Ι

tl

ομα~

Jl

Ι

'>'

I

>I

α εχοuν τ~ς οαες τοuς α

Ι

'

αχομα

I

ε ποτε, ποu

θ

''

~σως χα~

''ξ

I

ενα ε

\

ω

' \ \ απο τη

~\

,,

αν οεν

σχε

Ύ)

μοu τέτοω σχΥjμα, ώστόσο ύπάρχε~ σl γοuρα μ~cΧ χαθο­

ρ~σμένΎ) φύσΎ), ούσlα ~ μορφ~ τοu, &.μετάβλψΎ) χα!.

-

' Ι ι ι I ~\ λI ' \ I '' 'ξ α~ων~α, Ύ) οπο~α οεν π αστΎ)Χε απο μενα, οuτε ε αρτα-

τα~ &.πο το πνευμα μοu. Τουτο χαταφαlνετα~ &.πο το

γεγονος οτ~ μπορουν νcΧ &.ποοε~χθουν πο~χlλες ιο~όη­ τες αύτου του τρ~γώνοu, οπως οτ~ ο[ τρεΊ:ς γωνlες τοu '

....,

\

~σοuντα~ με '

~I ouo

I

'

ορ

θ' r/ ι λ' Ι β Ι ες, οτ~ Ύ) μεγα uτερΎ) γων~α ρ~σχε-

I

τα~ απεναντ~ στη μεγα

λ' uτερΎ)

π

λ εuρα, I

I

''λλ ες

χα~ α

I

παρο-

μο~ες, τ!.ς όποΊ:ες, εrτε το θέλω εrτε οχ~, άναγνωρlζω τώρα σαφως, οσο χα!. &ν οΕ:ν τ!.ς σχέφηχα χαθόλοu προ'Υ)γοuμένως, οταν ψαντάστΎ)Χα το τρlγωνο· ΧαL έπο-

'

~\

''

λ

μενως οεν εχοuν π

.., '

\

I

αστε~ απο μενα.

5

Οuτε &πτετα~ του ζψ~ματος &ν πω οτ~ ~ tοέα του τρ~γώνοu &πε~σ~χθΎ) τάχα εντός μοu άπο &ξωτεραcΧ πράγματα μέσω των αtσθψΎ)ρlων όργάνων, &πε~ο~ ΟΎJ­

λαο~ εΙοα &λλοτε σώματα τρ~γωναου σχ~ματος ο~ότ~ μπορ&> νcΧ επ~νο~σω &.ναρlθμψα &λλα σχ~ματα γ~α τcΧ όποΊ:α οΕ:ν μπορεΊ: νcΧ ύπάρξε~ χαμ~α ύποψlα οτ~ ύπέπεσαν

[65]

1

ποτε

I

στ~ς

>

α~σ

θ

Ι

Ύ)σε~ς

\

μοu, χα~

ι

Ι

ωστοσο

...,

μπορω

\

να

'>' 'ξ 'λ ''>' I I <I > βI αποοε~ ω πο~χ~ ες ωωτΎ)τες τοuς, οπως αχρ~ ως χα>

5.

Βλ. Συνομιλία μl τον Μπούρμαν (ΑΤ,

V, 160).


ΙΙΕΜΠΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

νω και στ-f)ν περίπτωσΊJ τοu τριγώνου. Και cΧσφαλως

αuτΕ:ς ο~ ~οιότψες εΙναι ολες cΧλΊJθεr.ς, έφόσον τις γνω­

ρίζω σαφως, και &ρα εΙναι κάτι, και οχι καθαρο μΊJόέν­ οιότι καταφαίνεται πως καθετι cΧλΊJθΕ:ς εΙναι κάτι· και εχει cΧποοειχθεr. ~όΊJ οτι ολα οσα γνωρίζω σαφως εΙναι cΧλΊJθΊJ. 6 ΜcΧ cΧκόμα και νcΧ μ~ν το εΙχα cΧποοείξει αuτό, \

παρα

,.,.

(

ταuτα

'Υ)

I

,.,.

φuσ'Υ)

I

τοu

I

πνεuματος

';'

μου

ειναι

I

τετοια

ωστε οΕ:ν θcΧ μποροuσα νcΧ μ~ν τοuς οίνω τη συγκατάθ εσΎ)ι

\

ι/

Ι

''

\

)

μοu, για οσο χρονο εστω τις αντι

λ

αμ

β'

ανομαι σα-

φως και θυμαμαι οτι πάντοτε, cΧκόμα και πρίν, ποu >I I Ι β θ I λλ I I > Ύ)μουν στον μεγιστο α μο προσκο Ύ)μενος στα αντι-

6.

Ό Ντεκαρτ l>ια.τυπώνει έΙ>ω ενα. βα.σικο φιλοσοφικ6 του

άξ1ωμα.: ο,τι γνωρ1ζω σα.φως κα.ι Ι>ια.κριτως, εΙνα.ι άληθές, κα.ι ο, τι εΙνα.ι ά.ληθές, εΙνα.ι κάτι, έννοεΊ:τα.ι: κάτι πρα.γμα.τικ6. (το πρω­ το σκέλος α.uτoiJ τoiJ ά.ξιώμα.τος, οτι κα.θετι σα.φΕ:ς κα.ι l>ια.κριτο

εΙνα.ι ά.ληθές, l>ια.τυπώθψε Ύ)I>Ύ) στην ά.ρχ~ τoiJ Τρίτου Στοχασμού,

ΑΤ,

VII, 35·

ΙΧ 27.) Τοuτο σψα.1νει οτι, &ν μια tl>έα. εΙνα.ι σα.φ~ς

κα.ι l>ια.κριτή, εΙνα.ι ά.λΎ)θής, &ν εΙνα.ι ά.λΎ)θής, προέρχεται ά.πο Ενα. πράγμα., &ν προέρχεται ά.πο ενα. πράγμα., το πράγμα. α.uτο ύπάρχει

πραγματικά. Ό Ντεκαρτ ομως Ι>Ε:ν εΙνα.ι πάντοτε συνε~ς έν προ­ κειμένω· ά.λλοu τα.υτ1ζει σχε1>0ν ώμα το ά.λΎJθΕ:ς κα.ι το πρα.γμα.τικ6,

ένω ά.λλοu εΙνα.ι πολu πιο έπιφυλα.κτικ6ς, ά.μβλύνοντα.ς κα.ι έξει­ l>ικεύοντα.ς τη θέσΎJ του. Χα.ρα.κτΎJριστικο εΙνα.ι το παρακάτω χω­ ρ1ο: «Βλέπω οτι σφάλλουν εuκολ6τα.τα. πάνω σΕ: οσα. εχω γράψει,

Ι>ι6τι ~ ά.λήθεια. εΙνα.ι ά.Ι>ια.1ρετΎJ, κα.ι ετσι το πα.ρα.μικρο το όποϊ:ο ά.φα.φοuν ~προσθέτουν την πα.ρα.ποιεϊ:. Πα.ρα.l>ε1γμα.τος χάριν, μoiJ γράφετε σαν 1>ικ6 μου άξ1ωμα. πως δ,τι συλλαμβάνουμε σαφwς,

εlναι η ύπάρχει, το όπά ο Ι>Ε:ν εΙνα.ι κα.θ6λου l>ικ6 μου. Έκεϊ:νο ποu λέω έγω εΙνα. ι ο-;τ α.uτο ποu ά.ντιλα.μβα.ν6μα.στε σα. φως εΙνα. ι ά.λη­ θές, κα.ι έ:τσι uπάρχει &ν ά.ντιλα.μβα.ν6μα.στε οτι Ι>Ε:ν μ πορει να μ ~ν uπάρχει, ~μπορεΊ: να ύπάρχει &ν ά.ντιλα.μβα.ν6μα.στε οτι ~ uπα.ρξή του εΙνα.ι l>υνα.τήη, Προς Μερσέν, Μάρτιος 1642 (ΑΤ, ΠΙ, 147

544).


LΤΟΧΑΣΜΟΙ

I

ΠΕΡ! ΤΗΣ

>

-

χεψενα. των α.ισ

θ

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

>ζ λ

I

Ύ)σεων, ει.,ε

I

α.μ

β

\

>λ 'θ

α.να. τις α.

ΎJ

>

ειες α.u-

τοu τοu εϊ3οuς, 3Ύ)λα.3~ οσες αναγνώριζα. σα.φως για τα σχήματα., τοuς cΧριθμούς, χα.t οσα. άλλα. cΧνήχοuν στην Άριθμψιχή, τη Γεωμετρlα., ~ Ε:ν γένει στα χα.θα.ρα χα.1.

cΧψΎJρΎJμένα. Μα.θΎJμα.τιχά., 7 ώς τ1.ς πιο βέβαιες cΧπο ολες. Τώρα. ομως, &ν το γεγονος χα.t μόνο οτι μπορω να Ε:ξα.γά.γω cΧπο τη σχέψΎJ μοu την t3έα. χά.ποωu πράγμα­ τος σuνεπά.γετα.ι οτι τοu cΧνήχοuν cΧλΎJθινα ολα. οσα. αντι­ λαμβάνομαι σα.φωc; χα.1. 3ια.χριτως οτι τοu cΧνήχοuν,8 τό­

τε 3Ε:ν μπορω άραγε να σuνα.γά.γω Ε:πlσΎJς cΧπο Ε:οω fνα.

Ε:πιχεlρΎJμα. ποu να τεχμΎJριώνει την uπα.ρξΎJ τοu Θεοu; 9 'Α

σφα.

λ ειοu

λ-

' ,~

~

I

ως, ΎJ ωεα. τοu, οΎJ ~\

>I

οντος, οεν

β

λ

~

\ ' ,~

I

'

\

αοΎ) ΎJ ωεα. ενος

Ι

Ι

ρισχετα.ι μεσα. μοu

λ

I

u''ψ ιστα.

τε-

>

\

\

I

ιγοτερο α.πο την

t3έα. όποωu3ήποτε σχήματος ~ cΧριθμοu· χα.1. χα.τα.νοω τόσο σα.φως χα.1. 3ια.χριτως οτι cΧνήχει στη φύσΎ) τοu να

7. τα καθαρa Ιv!aθηματικa σuλλαμβάνονται κατ' &ντιδιαστο­ λ~ προς τα μεικτά, τα όποία όνομάζονται ετσι έπειδ~ βρίσκονται μεταξu των χαθαρων Μαθψατιχων και της ΦuσικΎ]ς έπιστ~μΥjς.

Στα χαθαρα Μαθηματικα &~κοuν ~ &ριθμητικ~, ~ &λγεβρα και~ γεωμετρία, ένω στα μεικτά,~ οcστpονομία, ~ μΥ)χανικ~, ~ μοuσικ~ και ~ όπτικ~.

8. Πρβλ. Λόγοι ... , Όρισμος ΙΧ. 9. Άπο τοuτο το σΥjμεϊ:ο και κάτω &ναπτύσσεται το τρίτο και τελεuταϊ:ο έπιχείρΥJμα ύπΕ:ρ της uπαρξΥJς τοu Θεοu, το όποίο εχει καθιερωθεί να όνομάζεται οντολογικό. Π ρ βλ. Λόγοι ... , Π ρότασΥi Ι· Άρχiς τής φιλοσοφίας,

I, 14-15. Για πρώτΥJ φορα διατuπώθΥJ­

κε &πο τον "Ανσελμο (Proslogion, κεφ. Π), ένω εl:χ.ε &νασκεuαστεϊ: ~δΥJ &πο τον' ΑκινάτΥi (Sumπw theologire, la, Έρώτψα 2, "Αρθρο

1· Sumπw contra gentiles, Ι, κεφ. 10). Ό Ντεκαρτ &ναλύει τf)ν tδιαιτερότψα της δικΎ]ς τοu διατύπωσΥJς στις Πρrvτες 'Απαντή­ σεις (ΑΤ,

VI, 115-120· IX, 91-94).


1/ΕΜΠΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ύπά.ρχεL πά.ντα:, οσο οτL κα:θετL το όπο'Lο άπο~εLκνύω

γLιΧ κά.ποLο σχΎjμα: ~ άρLθμο άνήκεL έπlσ'Υ)ς στη φύσ'Υ) έκεlνου τοϋ σχ~μα:τος ~ τοϋ άρLθμοϋ. 'Επομένως, άκό­ μα: κα:t νιΧ μ~ν &λΎJθεύουν ολα: οσα: στοχά.σηκα: πα:ρα:,

-

\

I

'

I \ " εου-θ'α: πρεπεL να: β θ \ β ε β α:Lοτ'Υ)τα:ς I α: μο

!:"

"

πα:νω τουτες τLς μερες, 'Υ) υπα:ρι., 'Υ) του

I LoLo τουλα:χLστον ποu εΙχα:ν μέχρL σ~μερα: ο[ Μα:θΎ)μα:τLκες άλ~θεLες. (66] 'Ασφα:λώς τοϋτο ~εν εΙνα:L έκ πρώτΎJς όψεως έντελώς "

Ι

\

>I~

\

εχεL γLα: μενα: τον

~Lα:υγές, άλλcΧ εχεL κά.ποLα: ΟψΎ) σοφLσμα:τος. Π ρά.γμα:-

\

';'

τL, κα: θ ως εLμα:L

συν'Υ)

θ

\

I \ ~ I \ "λ Lσμενος να: οLα:κρLνω σε ο α: τα:

''λλ I \ tf t:' ) \ \ ) I 'θ α: α: πρα:γμα:τα: την υπα:ρι.,'Υ) α:πο την ουσLα:, πεL ομω

εuκολα: οτL ~ uπα:pξ'Υ) μποpε'L έπLσ'Υ)ζ νιΧ ~Lα:χωρLστε'L '

\

'

'I

.. " εου,

'

\'

\ ,,

Θ

....

α:πο την ουσLα: του

\

..

'

κα:L ετσL να: σκεφτω τον

Θ\

" εο

'Αλλ' I \' I α:, πα:ρα:τ'Υ)ρωντα:ς πLο επLστα:με-

I

ως μ 'Υ) υπα:ρκτο.

να:, γLνετα:L πρό~Ύ)λΟ οτL ~ uπα:pξΎ) ~εν μποpεL νcΧ ~Lα:­ χωρLστεL άπο την ούσlα: του Θεοϋ περLσσότερο άπο οσο

μπορε'L νιΧ ~Lα:χωpLστεΤ άπο την ούσlα: τοϋ τρLγώνου bτL το μέγεθος των τρLών γωνLών του Lσοϋτα:L με Μο ορ­

θές, ~ άπο την L~έα: τοϋ βουνοϋ ~ L~έα: της πλα:γLfi.ς. "Ω (

~

\ '

I

~

στε οεν α:πα:οεL

λ

I Lγοτερο

\

I

I " "ψ Lστα: τε'λ εLο ον >\ ) τουτεστLν ενα: υ '

I

στLν χωρLς κα:ποLα: τε

"

ενα:

β

\

\

λ

I

εLοτ'Υ)τα:

λ

I

ουνο χωρLς π α:γLες. ~\

I

"

να: σκεπτομα:στε ενα:ν

)

" εο\

Θ

\ " !;" ( τουτεΙ χωpLς υπα:ρι.,'Υ)

)

\

\

Ι

\

α:πο το να: σκεπτομα:στε

}0

-

\

\

-

\

\

Θ

\ \ ουνο

'ντουτοLς, οεν μπορω μεν να: σκεφτω τον "εο πα:ρα:

ι

t Ι tl \'\ ,... \ .... \ \ ως υπα:ρκτο, οπως οεν μπορω να: σκεφτω κα:L το

\

\

λ

χωpLς την π

\

το

β

\

ουνο μα:

'

\

Ι

I

tl

\

ι

tl

α:γLα:, μα:, οπως το γεγονος οτL σκεπτομα:L

L με\

ζ'

I

\

λ

την π Ι

\

~\

I

<I

<

α:γLα: οεν συνεπα:γετα:L οτL υ-

πα:ρχεL στον κοσμο κα:ποLο

10.

\

β

β

Πρβλ. Λ6γοι, ... , 'Αξίωμα Χ.

149

\ \ \ ουνο, ετσL κα:L το γεγονος I


ΣΤΟΧΑΣl\101

rl

IIEPI \

ι

οτι

Ι

rl

'1-1

'

οεν επι

β'λλ α

Μ εο

ο

ι:

\

ι:

ως

~\

υπαρκτο

\ (

Θ

(

οτι

\

Θ

σκεπτομαι τον

συνεπαγεται

ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Ι

Μ εος υπαρχει:

\ '

Ι

φαινεται να 'ψ

YJ(

οιοτι \

\

ι

οεν

σκε

YJ

μου

I

I

ει καμια αναγκαιοτΎ)τα στα πραγματα και,

οπως &.κριβως μπορω να. φανταστω ενα φτερωτο &λο-

''

' I ''λ ογο οεν ~\ Ι ετσι '' '' \ γο, καιτοι κανενα α εχει φτερα, ισως να

μ πορω επισΥJς να. επισυνάψω την uπαρξ YJ στον Θε6, παρ6τι ~εν uπάρχει κανένας Θε6ς. Μ α'

,,

'

'β εται το σοφισμα. I οχι.''Ε"'ο ω κρυ

' ,,

Τ'ο

γεγονος οτι

~εν μπορω να. σκεφτω το βουνο παρα. μαζ~ με την πλα~\

'

Ι

rl

Ι

(

Ι

β

rl

για οεν συνεπαγεται οτι υπαρχει καπου ενα

\

\

ουνο και

[67] μια. πλαγιά, &.λλrχ μονάχα οτι το βουνο κα~ ~ πλαγιά, εrτε uπάρχουν εrτε οχι, ~εν μποροuν να. ~ιαχωριστοuν το fl

ενα

'

\

απο

''λλ α ο.

\

το

- \ σκεφτω τον

\ Μ εο

\

Μ' α

\

το

γεγονος

\ ( ( \ παρα ως υπαρκτο

Θ

~\ οεν

rl

οτι

....

μπορω

ι

\

να

rl

συνεπαγεται οτι

(

YJ

uπαρξΥJ εlναι &.~ιαχώριση &.πο τον Θε6, κα~ έπομένως οτι αuτος uπάρχει &.λΥjθινά· οχι επει~~ αuτο γινεται

' ' '

απο τη σκε'Ψ

YJ

μου,

,, '

YJ

"'' YJ'

επειοΥJ

σκε'ψ

μου επι β'λλ α ει

'

YJ

στα. πράγματα κάποια &.ναγκαι6τψα, &.λλα. επει~~ α­ ντιθέτως ~ &.ναγκαι6τψα τοu r~ιου τοu πράγματος,

~ΥJλα~~ ~ uπαρξΥJ τοu Θεοu, με καθοριζει να. σκέπτομαι έτσι. Πράγματι, ~εν έχω το ελεύθερο να. σκέπτομαι

,,

' "''

''

,,

Θ ζ ( τουτεστιν I ,, ''ψ 'λ Μ εο οιχως υπαρc.,Ύ) ενα υ ιστα τε ειο

εναν '1-l

''ψ υ ιστΎ)

\

ον οιχως μια

τε

λ ειοτΎ)τα I )

<I

>I

\

'λ ευ'θ ερο

οπως εχω το ε

να. φαντάζομαι fνα &λογο με φτερrχ ~ χωρ~ς φτερά.

ΈπισΥJς, ~εν πρέπει να. ε~πωθετ ε~ω οτι εlναι μεν &.ναγκατο να. θέσω τον Θεο ώς uπαρκτ6, &.φοu έθεσα ι

rl

rlλ

οτι κατεχει ο

\

ες τις τε

λ

Ι

\

Ι

'

ειοτΎ)τες, και εφοσον

(

YJ

r/

ζ

υπαρc.,Ύ)

εlναι μια &.πο αuτές, &.λλrχ ~ πρώη θέσΥJ ~εν ~ταν &.ναγκαια· οπως ~εν εΙναι &.ναγκαΊ'ο να. νομιζω οτι ολα τα. I

τετραπ

λ ευpα

I

'

I

\

I

σχΎ)ματα εγγpαφονται στον κυκ

λο, α 'λλ' α,


11

!:':Μ !Ι ΤΟ}; };ΤΟΧΑΣΜ(}};

τεθέντος οτ~ το νομιζω, θα εΙνα~ &ναγκαιο να όμολογ~­ σω

on ό

ρόμβος μπορεΊ.' να έγγραφε'i.' στον κύκλο, το

όπο'i.'ο ώστόσο εΙνα~ έμφανως ψευSές.η Δ~ότ~, &ν καt SΕ:ν

εΙνα~ &ναγκα'i.'ο να όSΥJyηθω ποτΕ: σΕ: κάπο~α σκέψΥJ γ~α τον Θεό, ώστόσο, οποτε θέλω να σκεφτω f.να πρωτο καt ''ψ

υ

''

\ \'

I

\

'~I

'

\

\

~στο ον, κα~ να ανασυρω την ωεα του απο τον

θ

I

Υ)σαυρο

ll. «Καi δεν πρέπει JΙa εlπωθεί εδ(ίJ δτι εlναι aληθινd ανα­ γκαίο νd όμολογήσω δτι ό Θεος ύπάρχει, aφού ύπέθεσα δη κα­

τfχει δλες τiς τελειότητες, καi εφόσον ή vπαρξη είναι μία aπο αiιτές, ιiλλd δτι στΎjν πραγματικότητα ή πρc!iτη ύπόθεσή μου δεν

ήταν aναγκαία .. . » Το όντολογικο έπιχείρΊJμα: στΊJρίζετα:ι στο γεγονος οτι -ή uπα:ρξΊJ άνήκει στΎjν ούσία: του Θεου, άπο οπου συνάγεται οτι ό Θεος uπάρχει πραγματικά. Τουτο έκφράζετα:ι uπο μορφΊj συλλογισμου ώς έξ'ijς: ό Θεος κατέχει ολες τις τελει6-

τψες -ή uπα:ρξΊJ εΙνα:ι μιά τελει6τψα:· ιΧρα: ό Θεος uπάρχει. Αύτος ό συλλογισμος ομως θά μπορουσε νά προσβλ'Υ)θεϊ μέσω της άμ­ φισβήτψ'Υ)ζ της πρώτΊJς πρ6τα:σ'Υ)ς, θά μπορουσε a'Υ)λα:aη νά uπο­

στ'Υ)ρίξει κα:νεις οτι aεν εΙναι άνα:γκα:ϊο οτι ό Θεος κατέχει ολες τις τελει6τψες, όπ6τε όλ6κλ'Υ)ρο το έπιχείρ'Υ)μα: θά ~ταν α:'ίολο και το συμπέρασμα: λανθασμένο. Γιά νά φωτιστεί αύτη -ή aυσκολία:, ό Ντεκάρτ φέρνει το πα:ράaειγμα: του ρ6μβου. "Αν θέσω οτι ολα: τά

τετράπλευρα: μπορουν νά έγγρα:φουν στον κύκλο, τ6τε εΙμα:ι uπο­ χρεωμένος νά κάνω τον έξ'ijς συλλογισμό: δλα τd τετράπλευρα μποροϋJ 1 νd εγγραφούν στον κύκλο· ό ρόμβος εlJ!flι τετράπλευρο· iiρα ό ρόμβος μπορεί νd εγγραφεί στον κύκλο. Το συμπέρασμα:

ομως εΙνα:ι λανθασμένο, και τουτο έπειaη -ή μείζων προκείμενη ~ταν στΊjν πρα:γμα:τικ6τψα: έσφα:λμέVΊJ. ΕΙνα:ι λοιπον άνα:γκα:ϊο νά κα:τα:aειχθεϊ οτι aεν συμβαίνει κάτι άνάλογο και μΕ: το όντολογικο

έπιχείρΊJμα:, aΊJλα:aη οτι -ή «πρώτη uπ6θεσΊJ» aεν εΙνα:ι α:ύθα:ίρετΊJ άλλά λογικά άνα:γκα:ία:. Τουτο σ'Υ)μα:ί ν ει οτι πρέπει νά κα:τα:aει χθεϊ

οτι ό Θεος εΙνα:ι οντως ενα: ον ποu κατέχει ολες άπολύτως τις τελει6τ'Υ)τες. 151


IIEPI

l:TOXAΣMOI

ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

τοu πνεύματός μου, εΙνα~ άναγκαιο να τοu άποaώσω ολες τl.ς τελε~ότητες, οσο καΙ. &ν aεν τl.ς άπαρ~θμω τότε ολες, οϋτε τl.ς παραηρω μία προς μία· άναγκα~ότητα

ποu επαρκει αuτόχρΊ)μα ωστε άργότερα, οταν a~απ~­

στώσω δη ~ ϋπαρξΊJ εΙνα~ τελε~ότητα, να συμπεράνω

'

ορ

\ on rt \ το

θ

α

.....

\

rt

f

"Ι\

ι

ι

l\ιl

πρωτο κα~ υψ~στο ον υπαρχε~.

\ \ '''-'

ε τον ωω

τρόπο, aεν εΙνα~ άναγκαιο να φανταστω ποτΕ: fνα τρί-

,

I '' γωνο, α λλ α, οποτε

\

θ ε'λ ω

θ εωρΊ)σω I

να

'' >θ υγραμμο I ενα ευ

σχΥjμα μΕ: τρεις μονάχα γωνίες, εΙνα~ άναγκαιο να τοu

[68] προσaώσω ολα εκεινα άπο τα όποια συνάγετα~ ορθα ο[ τρεις γωνίες του aεν εΙνα~ μεγαλύτερες άπο Μο

on

ορθές, οσο καΙ. &ν aεν παραηρω τότε αuτο άκρ~βως. Ένω, οταν εξετάζω πο~α σχ~ματα εγγράφοντα~ στον

κύκλο, aεν εΙνα~ καθόλου άναγκαιο να νομίζω δη ολα τα τετράπλευρα σχ~ματα συγκαταλέγοντα~ σε αuτά. καΙ. μάλ~στα aεν μπορω καν να ~σχυρ~στω κάτ~ τέτοω,

γ~α οσο a~άσημα aεν θέλω να aεχτω τίποτα το όποιο να μ-Ι)ν κατανοω σαφως καΙ. a~ακρ~τως. 'Επομένως ύ­

πάρχε~ μεγάλΊJ a~αφορα μεταξu των ψευaων θέσεων αuτοu τοu εraους καΙ. των άλΊJθ~νων ~aεων ο[ όποιες ....,

';'

Ι

''

Ι

\

ι

......

Ι

";'

μου ε~να~ εμφυτες, πρωτΊJ κα~ κυρ~α των οπο~ων ε~ναr.

~ ~aέα τοu Θεοu. Δ~ότ~ κατανοω πολλαχως οτ~ αuτ-f) ~ ~aέα aεν εΙνα~ κάτ~ πλασμαηκο ποu εξαρτα.τα~ άπο τη σκέψΊJ μου, άλλα ε~κόνα μ~α.ς άλΊJθοuς καΙ. άμετάβλΊJ­ ης φύσΊJς: εν πρώτο~ς επε~a~, εκτος τοu Θεοu, aεν

μπορω να σκεφτω τίποτα &λλο στ-f)ν οuσία τοu όποίου \

ι

'

ι

rl

t:'

''

'

~\

....,

~\

\

ι

να ανΊ)κε~ ΊJ υπαρι.,ΊJ' επε~τα, επεωΊJ σεν μπορω να νΟΊJ~ I

,,

I

σω

συο ΊJ περ~σσοτερους

ζ

ι.,εκα

αρα

,, οτ~,

τε

θ'

εντος

I

τετοωυς

Θ

\

Μ εους, κα~

,, υπαρχε~ ' on I

I

I

7ωρα

,,

ενας

βλ I

επω

Θ

I

Μ εος,

εινα~ άναγκαιο να ύπΊjρχε άνέκαθεν καΙ. να παραμένε~ rμ


ΠΕΜΠΤΟΣΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

\

> I 12 I 'λ > 'I> \ > λ β I λλ >I λλ εσα.ει κα.L, τε ος, επειοΎ) α.ντι α.μ α.νομα.ι πο α. α. α.

·

I

\

πρα.γμα.τα. στον

' ,, \ ρεσω Ύ) να.

μετα.

Θ''

\ \

β'λ

I

c: .... ~\ .... \' "εο α.πο τα. οποια. οεν μπορω να. α.φα.ι-

α.

ω τι ποτα..

,

\ \

'Αλλ',, '1\λ' I α. οποων α.ποσεικτικο ογο κα.ι να. χρΎ)σψοποι Ύ)-

σω τελικά, κα.τα.λ~γω πάντοτε στο γεγονος οτι μ6νο

οσα. άντιλα.μβάνομα.ι σα.φώς κα.l 3ια.κριτώς με πεLθοuν εντε λως.

'Α πο'

'

''

οσα.

<~>' σε

' λ α.μ β'α.νομα.ι α.ντι

"

''

ετσι,

'

α.ν

κα.ι

όρισμένα. εΙνα.ι προφα.νΎj στον καθένα., ένω &λλα. 3εν άποκα.λUπτοντα.ι πα.ρά σε οσοuς τά κα.τοπτεuοuν άπο \

\

~

\

....

Ι

)

ι

Ι

?;:"

tl

\

κοντα. κα.ι τα. οιερεuνοuν επιστα.μενα., ωστοσο, α.πα.ι., κα.ι

άνα.κα.λuφθοuν τοϊίτα., 3εν θεωροϊίντα.ι λιγότερο βέβαια. άπο έκεϊ:να.. Πα.ρα.3ε[γμα.τος χάριν, πα.ρ6τι στο ορθο­

γώνω τρ[γωνο το γεγονος οτι το τετράγωνο της βάσΎ)ς [69) ισοuτα.ι με το τετράγωνο των Μο &λλων πλεuρών aεν ι ι '' λ r/ \ \ r/ ι β' φα.νερωνετα.ι τοσο εuκο α. οσο το γεγονος οτι Ύ) α.σΎ) Ι β ρισκετα.ι

?;:"

tl

\

Ι

)

α.πενα.ντι

,,

'

\

στη

μεγα. Ι

\

λ'

Ι

~\

I

α.πα.ι., κα.ι εγινε α.uτο φα.νερο, οεν πιστεuετα.ι

\ ,, να.φορικα. ομως

, \ α.πο

προκα.τα.

λ 'Ψ Ύ)

\ με

\ Θ τον " εο, I

\ ' ,

ι

uτερΎ) γωνια.,

λ

'~>'

,,

α.ν οεν κα.τα.κ

I

-

,

εις κα.ι οι εικονες των α.ισ

θ

Ι

ωστοσο, I

ιγοτερο.

λ

u

ζ'

ομοuν

Ύ)των πραγ-

μάτων 3εν πολωρκοϊίσα.ν άπο πα.ντοu τη σκέψΎJ μοu,

\.'\

οεν

'

θ' > I ζ I I '' > λ' α. α.να.γνωρι α. τιποτα. γρΎ)γοροτερα. Ύ) εuκο οτερα. 'ι

'

Δ

α.πο α.uτον.

,

το \

\

γεγονος I

ι

ι;-

'?:ι

ιοτι τι εινα.ι

r/

οτι I

ι

\

uπα.ρχει το \

'

ι

.... '

,

,

ει., εα.uτοu εμφα.νεστερο α.πο

ι

Ι

r/ψ

u

"

ιστο

....

C

ον, I

rt

,,

Ύ)

οτι Ι

)

c

ο ι

Θ

ι

"εος,

tl

το μονο πρα.γμα. στην οuσLα. τοu οποιοu α.νΎ)κει Ύ) uπα.ρ-

ξΎ), ίιπά.ρχει; 13 κα.ι\

I

I

πα.ροτι χρεια.στηκε προσεκτLΚΎJ

I

\

\

εωρΎ)σΎ) για. να.

12. Βλ Συνομιλία μ1 τον Μπούρμnν (ΑΤ, V, 161). 13. «Διότι ύπάρχει τίποτα δ.φ' έαυτού σαφέστερο καi

::ιροδη­

λότερο άπο τij σκέψη δτι ύπάρχει ενας Θεός, δηλαδij έ'να {Υψιστο καΙ

!53


LΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ/

THL

/Ιl)ΩΤΗLΦIΛΟΣΟΦΙΑΣ

αντιληφθω αuτ-Υj τ-Υjν αλήθεια, τώρα οχ ι μόνο εΙ μαι τόσο β ε'β αιος

γι

'

' '

rl

r/λ α

'

αuτην οσο για ο

I β ε β αιοτατα,

'λλ'

α

'1-

"λλ α

I

τα α

>

I

α σιαπιστωνω επι π

λ'

I

I

ποu φαινονται I

<I

ι β

εον οτι και 'Υ)

ε-

βαιότψα των &λλων πραγμάτων &ξαρτiΧται τόσο πολu απο αuτήν, ωστε νιΧ μ ~ν μ ποροuμε νιΧ μάθοuμε τι ποτα

τέλεια χωρJ.ς αuτήν. 14

Πράγματι, &ν κα1. ή φuσΎJ μοu εΙναι τέτοια &στε, οσο αντιλαμβάνομαι κάτι &ξαφετικιΧ σαφως καt Sιακριτως,

SΕ:ν μπορω νιΧ μ-Ι)ν πιστεuω οτι αλΎJθεuει, ώστόσο εΙναι επισΎJς τέτοια &στε SΕ:ν μ πορω νιΧ εχω το βλέμμα τοu πνεuματός μοu προσΎ)λωμένο στο rsιo πάντοτε πράγμα προκειμένου νιΧ το αντιλαμβάνομαι σαφως, καt σuχνιΧ επανέρχονται αναμνήσεις προ'Υ)γοuμενων κρισεων. 'Έτσι,

,,

οταν

'1-1

οεν

I

προσεχω

π

λ'

εον

I

τοuς

λ'

ογοuς

Ι για

Ι τοuς

όποιοuς εκρινα κάτι, μπορεΊ' νιΧ παροuσιαστοuν &λλοι ποu θιΧ μΕ: εκαναν εuκολα νιΧ αλλάξω γνώμΎ), &ν αγνοοu1 σα τον

Θ I "εο·

,, "'' καιI ετσι οεν

θ'α

';'

I 'λ'Υ) θ''Υ) καιI ει χα ποτε α

β'β ε αι'Υ)

&πιστήμΎ) γιιΧ Ενα πράγμα, αλλιΧ μονάχα &στατες καl

εuμετάβλψες γνωμες. 15 ΠαραSει γματος χάριν, οταν θεωρω τη φuσ'Υ) τοu τρι γώνοu, μοu φανερώνεται μΕ:ν

τέλειο

01' ποv είJιαι το μόνο στή!ι lδέα τού όποίου περιλαμβάJΙεται ή

αναγκαία iΊ αlώJιια vπαρξη, καί το όποίο συνεπώς ύπάρχει;»

14. Πρβλ. Άρχeς τίjς φιλοσοφίας, l, 13. Άπο έaω εως το τέλος τοu παρόντος Στοχασμnϋ, ό Ντεκάρτ χοιτοιγίνετοιι μΕ: το νά aείξει οτι άχόμοι χοιt ~ γνώση των μοιθημοιτιχ&ν άληθει&ν έξοιρ­ τiΧτοιι άπο τη γνώση της ϋποιρξης τοu Θεοu. 'Ένοις ιΧθεος μοιθη­

μοιτιχος aεν θά μποροuσε ποτΕ: νά εΙνοιι σίγουρος γιά τtς άλ~θειες της έπιστ~μΊ]ς του, βλ. Λεύτερες 'Απαντήσεις (ΑΤ,

VII, 141· IX, 4 (ΑΤ, VII, 428· IX, 230). 15. Πρβλ. 'Αρχeς τίjς φιλοσοφίας, Ι, 13.

lll)·'Έκτες 'Απαντήσεις, άρ.

154


Π Ε ~I ΓΙ Τ Ο Σ Σ Τ Ο Χ Α Σ Μ Ο Σ

Ε:να.ργέστα.τα., έχοντας Ε:ντρuφ~σε~ στlς ιΧρχες τΎjς Γεω­ μετρίας, οτ~ ο[ τρεΊς γωνίες τοu ισοuντα.~ με Μο όρθες Ι

Ι

rl

χα.~,

\

/~

)

ζ

""

οσο προσεχω την α.ποοε~~ΎJ τοu

θ

I

I

εωρημα.τος τοu-

'~''εν μπορ ω I <I 'I>'εν α. 'λθ' 'λλ'α. τοu, ο να. π~στε'ψ ω οτ~ ο η εuε~ · α.

μόλ~ς ιΧποστρέψω τον όφθα.λμο τοu πνεύματός μοu ιΧπο

α.uτ~ν, οσο χα.l &ν θuμiΧμα.~ ιΧχόμα. οτ~ το εlχα. χα.τα.λάβ ε~

Ι ,ι λ I > β'λλ I I σα.φεστα.τα., μ πορω εuχο α. να. α.μφ~ α. ω γ~α. την

ιΧλ~θε~α. τοu, &ν ιΧγνοω τον Θεό. Π ράγμα.τ~, μ πορω να πε~στω οτ~ φτε~άχτηχα. έτσ~ ιΧπο τη φύση ωστε να 'λλ

σφα.

'

Ι

Ι

'

\

\

rl

ω ενωτε α.χομα. χα.~ σε οσα. νομ~

>

<I

ω οτ~ α.ντ~

λ

α.μ-

βάνομα.~ Ε:να.ργέστα.τα., χuρίως οτα.ν θuμiΧμα.~ οτ~ σuχνα Ε:ξέλα.βα. πολλα πράγματα. ώς ιΧληθΥj χα.l βέβα.~α., γ~α τα όποΊα. έχρ~να. χα.τόπ~ν, ό~ηγημένος ιΧπο &λλοuς σuλλο­

γ~σμούς, οτ~ ~τα.ν ψεu~Υj. Τώρα. ομως έχω ιΧντ~ληφθεr: οτ~ uπάρχε~ Θεός, χα.l έχω χα.τα.νο~σε~ σuγχρόνως ντα.~

'

\

α.πο

ι α.uτον,

'

rt

'-''

οτ~

οεν

on

α.uτο σuνάγετα.~

on ολα. τα &λλα. Ε:ξα.ρτω-

-;-

ε~να.~

π

λ

ι

α.νερος,

\

χα.~

rl on

'

\

α.πο

ολα. οσα. ιΧνηλα.μβάνομα.~ σα.φως

χα.l ~~α.χρ~τως ιΧληθεύοuν ιΧνα.γχα.Ία.. 'Έτσ~, ιΧχόμα. χα.l

&ν ~εν προσέχω πλέον τοuς λόγοuς γ~α τοuς όποίοuς ''

rf

I

\

εχρ~να. οτ~ το πα.ρα.πα.νω

θ

I

εωρημα. α.

η

θ

I

I

εuε~, φτα.νε~ μο-

νάχα. να θuμiiμα.~ οτ~ το χα.τάλα.βα. σα.φως χα.l ~~α.χρ~­ τως, γ~α να μ ~ν μ πορεr: να πα.ροuσ~α.στεr: χα.νένα.ς αντί/ θ ετος λογος

I

I

I

,

ποu να. με ω

θ-

I

,

ε~ στην α.μφ~

β

ο

λ'

~α..

''Ε

τσ~

θ'

α.

έχω μ~α ιΧληθ~ χα.l βέβα.~η Ε:π~στ~μη γ~' α.uτό. Κα.l οχ~ Ι

μονα.χα. γ~

'

'

Ι

α.uτο,

'λλ

α.

\

α.

\

χα.~

\

γ~α.

r/λ

ο

I

α. τα.

ι

uπο

ο~πα.

I

ποu

θuμiiμα.~ οτ~ ιΧπέ~ε~ξα. χάποτε, οπως τα Γεωμετρ~χα

πράγματα. χ.τ.ο. τι θα μποροuσε πράγμα.τ~ να μοu ιΧντ~τα.χθεr: τώρα.; Μ~πως οτ~ έχω φτε~α.χτεr: με τρόπο ωστε να σφάλλω σuχνά; Μα ξέρω τώρα. οτ~ ~εν εlνα.~ 155

[70]


ΣΤΟΧΑΣΜΌ!

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

8uνατον να. σφάλλω σε οσα κατανοω a~αuγως. Μ~πως

e-

'!::'λ α β α α ''λλοτε πο λλ'α πραγματα ως α'λ οτ~ εc.,ε

,,

'

'

YJ YJ

κα~'β' ε-

βα~α τ<Χ όπο"ία σuνέλαβα &.ργ6τερα ν<Χ εΙνα~ ψεu8Ύj; ~\

>

uεν αντ~

λ

αμ

β

I

>

I

\ >

-

l\'l<X.

\ ~

-

ανομοuν κανενα απο εκε~να σαφως κα~ uια-

κρ~τως, &.λλά, &.γνοώντας τον κανόνα τΎjς &.λ~θε~ας, τα. πιστεuα rσως γ~α. &λλες α1.τ[ες ο[ όπο"ίες, οπως &.νακά­

λuψα &.ργ6τερα, aεν ~ταν καl τ6σο στέρεες. τί Θα. μ πο­ ροuσαν λο~πον να. μου ποuν; Μ~πως {οπως &.ντέτε~να Ι

\

Ι

(

παραπανω στον εαuτο μοu

ο

α

'

\

r/

οσα

Ι

'λλ'ί>'

α

f/

Ι

β

Ι

'

Ι

οτ~ ονεφεuομα~ ταχα,

~\

σκεπτομα~ τωρα

rl

απο οσα σuμ

[71)

)

οεν α

Ι YJ θ εuοuν

-ι\

YJ

r/

07~

Ι

περ~σσοτερο

,,

...

'Αλλ' α~νοuν οταν κοψαμα~; α οuτε τοuτο I

fl

~

I

....

I

'

I

\

,,

'

I

,,

α~.,ε~ τ~ΠQ7α· οωτ~, ακομα κα~ αν ονεφεuομα~, αν

I

κατ~

';'

ε~να~

'

\

εναργες

\

""'

στον νοu

μοu

';"

ε~να~

I

\

Ι

περα γ~α περα

&.λΥJθές. 16

16.

Στη γαλλικf) άπ6aοσΥJ οί τελευταίες προτά:σεις aιατυπι~­

νονται ώς έξΊjς: «Διότι τί μπορούν νa μού aντιτείνουν γιa νa μi ύποχρε(ύσουν νa τa θέσω εν /ι.μφι βόλψ; Θa μού πούν δτι ή φΛση

μου εlναι τέτοια (lίστε ύπόκειμω πάρα πολv στην πλάνη; 'Αλλa ξέρω fίδη οτι δΕ1' μπορώ νa aπατηθ(i) στiς κρίσεις τriJν όποίων τοvς λόγους γνωρίζω σαφcυς. Θa μού ποϋν δτι εξέλαβα aλλοτε πολλa πράγματα ώς (Ίληθfι καi βέβαια Ποl' αναγνώρισα Ε.,-τιητα

δτι ήταιι φεvδfι; Άλλa δεν εlχα γνωρίσει κωιέιια aπι) αvτa σαφιuς καi διακριτri!ς καί, μψι ξέροvτας aκόμα εκείνο τον κανόνα διa τού

ό::rοίου βεβαιιuνομαι γιa τψι aλήθεια, /!τεινα νa Πl πιστεύω γιa λόγους ποv aναγJι(ίιρισα i!κτοτε δτι ήταν λιγότερο lσχυροi ιΊ.πο δσο τοi•ς εlχα φανταστεί. Τί παραπάJΙ(Ι) θa μποροϋσωι λοιπον νa μιη) r'η•τιτείνουν; 'Ίσως δτι κοιμάμαι (δπως aντέτεινα παραπάνω στον

έαυτό ,ιwι~ η δτι δλες οί σκέφεις ποv /!χω τιΔρα δiν εl1ιαι πιο aληθινiς ιΊ.πο τiς δνειροπολι)σεις ποv φανταζόμαστε κοιμισμένοι; Άλλιl aκόμα κι, aν κοιμόμουν, καθετi Πο1:, παρουσιάζεται στr!

πνεύμα μου με εJιάργεια, εlναι aπολιίτως aληθές».


Π Ε λ/

11

ΤΟ Σ ΣΤ

"Ε τσ~ βλ επω ι ξ εκαι θ αρα

θ ε~α

'

" -

()

'

Χ Α Σ Μ Ο Σ

οτ~ Ύ)

β ε β αιοτΎ)τα ι

' Ύ) ' α ' λΎ)ι κα~

' \ \

'θ I 'ξ I λ' Ι κα ε επ~στΎ)μΎ)ς ε αρτατα~ τοσο πο u απο τη γνω-

σΎ) τοu ένος ά.λΥJθ~νοu Θεοu, ωστε πρ1.ν τον γνωρίσω aεν μ ποροuσα να μάθω τίποτα τέλε~α. 'Ενι7> τώρα μ π ο ρω να

\

'θ ω με σαφψε~α I \β ε β αιοτΎ)τα Ι ' 'θ Ι κα~ αναρ~ μΎ)τα πραγ-

μα

'

'

'

ματα, τοσο γ~α τον

πρά.γματα, 17

''~ ωιο

'

τον

Θ ' "εο,

'

' α''λλ α

κα~ τα

'

νοερα

ΟσΟ κα1. γ~α ΟλΎ) &κείVΎ) τη σωματ~Κ~ ψUσΎ)

ποu εΙνα~ ά.ντ~κείμενο των καθαρων ΜαθΎ)ματ~κων. 18

17. Μιλώντας για Η&λλα νοερα πράγματα», ό Ντεκαρτ uπαι­ νίσσεται τοuς ά:γγέλοuς, χωρtς ώστ6σο να προσφέρει κάποια ά:­

π63ειξη ~ Εστω κάποιο λ6γο ΠΟ'J να τεκμηριώνει τΥjν uπαρξ~ τοuς. Έξάλλοu ό uπαινιγμος γίνεται μ6νο στο λατινικό κείμενο· στο γαλλικό οί λέξεις «καi τa aλλα νοερa πράγματα» εχοuν ά:παλει­ φθεί. Γενικά, ό Ντεκαρτ ά:ντιπαθοuσε τΥ)ν ά:yyελολογία και χα­

ρακτηρίζει aδεξιότητα ~ a(3ελτηρία (inaptia) τΥ)ν προσπάθεια τοu 'Ακινάτη να περιγράψει Ενα προς Ενα τα ει3η των ά:yyέλων ((σαν να βρισκ6ταν έν τi{J μέσ~ αίιτι;-Μ>, Συνομιλία με τον Μπούρμαν (ΑΤ, ν,

157). 18. «Καi ηύρα ποv τον γνωρίζω, eχω τa μέσα va aποκτήσω

τέλεια f:-ιιστήμη γιcl aπειρα πράγματα, οχι μονάχα γιa δσα είναι σε αvτόν, aλλa καi γιa δσα aνήκουν στη σωματικη φύση, καθόσον μπορεί νa χρησιμεύσει rnς aντικείμενο στiς άποδείξεις τώ1J γεω­

μετρrnν, οί όποϊοι δεν νοιάζονται διόλου γιa τη1' vπuρξή της». 157


[ 71] ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

Περl της ϋπαρξης τών ύλικ(vν πραγμάτων καt περt τής πραγματικής διάκρισης τού πνεύματος

απσ το σ(Liμα. 1 'Α

ι

\

'?::'

ι

,,

ι

ι

ιλ

πομενε~ να εc.,ετασω α.ν υπαρχουν υ

1

ι

~κα πραγματα.

2

< I t:' θ' ~ερω του αχ~στον Ύ)ΟΎJ οτ~ μπορουν να. υπαρc.,ουν, κα ο~/

λ'

>1</>

•Ι

-

I

σον εΙνα~ όιντLΚεLμενο των καθαρων Μαθ'Υ)ματ~κων, Ε:φό­ σον τιΧ όιντ~λαμβάνομα~ σαφως καt a~ακρ~τως. 3 Πρiiγ-

1. Ό ά:ρχικος τίτλος ~ταν: Περi τfjς ϋπαρξης τfvν ύλικών πραγμάτων. 'Η yοιλλικΎj έκδοχΎj φέρει τον τίτλο: Περi της ϋπαρξης τώv ύλικών πραγμάτων καi περi τfjς πραγματικής διάκρισης με­ ταξύ τfjς ψι•χfjς καi τού σf.ύματος τού άνθρf.ύπου. Ή πραγματικiz

διάκριση (distinctio realis) συλλαμβάνεται ά:πο τΟν Ντεκά:ρτ κατ' ά:ντιδιαστολΎj προς την τροπιΚ1} διάκριση (distinctio modalis) καt την &vοιολογικiz διάκριση (dinstinctio rationis), βλ. Άρχiς τijς φιλοσοφίας, Ι, 60 καt Προς Mesland, 1645 ~ 1646 (ΑΤ, ΙΥ, 348-350).

2. 'Αντικείμενο τοu πραηγούμενου Στοχασμού ~ταν ή οuσία των uλικών πραγμάτων, ά:ντικείμενο τοu παρόντος εΙναι ή uπαρξ~ τους. Ή πρώτη συνίσταται στtς σαφείς καL διακριτΕ:ς 18ι6τψες των πραγμάτων αuτών, ή δεύτερη στtς ά:σαφεϊς καt συγκεχυμέ­ νες. Ή σαφΎjς καt διακριτη σύλληψη τών σωματικών πραγμάτων τελείται ά:πο τον νου, ή ά:σαφΎjς καt συγκεχυμένη ά:πο τη φαντασία κοιt τtς αίσθ~σεις.

3. «Τώρα πιa δiν μοϋ μένει παρa ιιa έξετάσω aιι ύπάρχουv ύλικa πράγματα καί, άσφαλώς, ξέρω τουλάχιστον ηδη δτι μπορεί νa ύπάρχουν καθόσον τa θεωρούμε fnς άντικείμεvο τών άποδεί­ ξεων τijς Γεωμετρίας, δεδομένου δτι μi τον τρόπο αύτο τa συλ-


ΕΙ<ΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

~I

'

I

,

ματι, οεν uπαρχει αμφι

"

β λ' ο

ια οτι ο

I " εος

,

ειναι

'

I

ιχανος

να κάνει ο λα οσα εΙ μαι έγω ίκανος να ιΧντιληφθω ετσι. καΙ. οl.ιaέποτε έ:κρινα οτι aεν μπορε!.' να γινει κάτι ιΧπο

αuτ6ν, παρα &ν μου ~ταν ιΧΜνατον να το ιΧντιληφθω C5ιακριτως. 'Επιπλέον, ~ ίκαν6τψα του φαντάζεσθαι I

ποu <λ

u

νιω

\

ικα

\

ω να I

. . .,

rl

χρΎ)σψοποιω

πραγματα

I

φαινεται

οταν \

να

ι

στρεφομαι Ι

σuνεπαγεται

rl

\

\

προς

οτι

(

τα ι

uπαρ-

χοuν.4 C5ι6τι, θεωρώντας προσεκτικότερα τι εΙναι ·ή φα­

ντασια, φανερώνεται οτι aεν εΙναι τιποτα ΖΧλλο ιΧπο μια [72] όρισμέVΎ) προσ~λωσΎ) της ίκαν6τψας του γνωριζειν σε ενα σωμα ένaόμuχα παρον σε αuτ~ν, καΙ. έπομένως

uπαρκτ6. 5 Για να γινει τουτο ξεκάθαρο, θα έζετάσω πρωτα τη

λαμβάνω μ1 πολv σαq:,η και δωκριτο τρόπο». 'Ό,τι εΙναι σαφες καΙ. aιακριτο εΙναι ά.ληθινό, καΙ. ο, τι εΙναι ά.ληθινο μπορει νά. uπάρ­ ξει. 'Εφόσον λοιπον ά.ντιλαμβανόμαστε τά. uλικά. πράγματα, ώς

μαθηματικά. ά.ντικείμενα, σαφώς καΙ. aιακριτώς, <Sικαιούμαστε νά. συναγάγουμε οτι μπορουν νά. uπάρχουν. <<Μου φαίνεται σαφέστα­ το οτι ή <Sυνατη ϋπαρξη περιέχεται σε καθετl. το όποιο κατανοουμε

σαφώς, έπειa~ το ϊaιο το γεγονος οτι το κατανουμε σαφώς συνε­ πάγεται οτι μ πορει νά. <Sημιουργηθει ά.πο τον Θεό η, Π ρο ς Μερσέν,

31 Δεκεμβρίου 1640 (ΑΤ, 111, 274). 4. Στη Συνομιλία μ1 τον Μπούρμαν <Sιευκρινίζεται οτι το νότ;μα της φράσ~ς αύτης εΙναι Οτι ύπάρχει «τΟ σώμα μου, τΟ όποιο χρησιμοποιώ οταν φαντάζομαιη (ΑΤ,

V, 162). 5, Ό Ντεκάρτ aεν ά.ναφέρεται έ<Sώ στο σώμα το όποιο φαντα­

ζόμαστε, ά.φου αύτο tsεν εΙναι παρον οταν το φανταζόμαστε, άλλά. στο σώμα <Sιά. του όποίου φανταζόμαστε. Ή φαντασία προϋποθέ­ τει τον σχηματισμο είκόνων σε κάποιο τμ 'ijμα του έγκεφάλου

(οπως περίπου ή προβολ~ μιiΧς κιvηματοyραφικ'ijς ταινίας προϋ­ ποθέτει την ϋπαρξη μιiΧς όθόvης) καί, έπομένως, το γεγονος οτι

159


ΣΤΟΧΑΣλ!ΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

a~αφοpα. μεταξu της φαντασ[ας χαl της χαθαpΊjς ν6ΥjσΥjς

*. π

'

~'

"

'ζ ομα~

αραοε~γματος χαρ~ν, οταν φαντα

"

'

ενα τp~-

γωνο, aΕ:ν νοω μονάχα οτ~ εΙνα~ ενα σχΊjμα αποτελού­ μενο ιΧπο τpεϊς γραμμές, ιΧλλιΧ σuγχρ6νως Ε:νοpω μΕ: τον οφθαλμο του πνεuματ6ς μοu αύτΕ:ς τlς τpεϊς γpαμμΕ:ς

ώς παροuσες, χαl αύτο εΙνα~ ποu ονομάζω φαντάζε­ σθα~.6 Ένω &ν θέλω να. σχεφτω ενα χ~λ~6γωνο, νοω

μΕ:ν τ6σο χαλιΧ οτ~ εΙνα~ ενα σχΊjμα σuντεθεψένο ιΧπο

χιλ~ες πλεuρΕ:ς οσο οτ~ ενα τpιγωνο εΙνα~ ενα σχΊjμα 'λλ'α οεν '~'' φαντα'ζ ομα~ σuντε θ ε~μενο απο τpε~ς, α

'

' '

-

'

'

με τον

'ί(i)~ο τp6πο αύτΕ:ς τlς χ[λ~ες πλεuρές, ~το~ aεν τlς Ε:νοpω

ώς παpοuσες. 7 Καl παp6τ~ rσως, λ6γω της σuνήθε~ας να. 'ζ

φαντα

Ι

Ι

Ι

rl

\

ομα~ παντοτε κατ~ οποτε σχεπτομα~ σωματ~χα 'ζ

>

f

πραγματα, απε~χον~

ετα~

\ χα~ τοτε I

I

)

I

σuγχεχuμενα εντος

μοu χάποω σχΊjμα, ώστ6σο χαταφαινετα~ οτ~ aεν εΙνα~ χ~λ~6γωνο, Ε:πε~a~ aεν a~αφέpε~ σΕ: τ[ποτα ιΧπο &κείνο 1

ποu

θ I > ζ I ) I ' Ι '' 1 α απε~χον~ οταν επ~σΥJς εντος μοu αν σχεπτομοuν

φανταζόμαστε συνεπάγεται οτι ύπάρχει ενα τουλάχιστον σωμα: το Sικό μας.

6.

((Παραδείγματο:; χάριν, δταν φαντάζ ο μαι f!να τρίγωνο, δεν

το συλλαμβάνω μονάχα rίις f!να σχ1jμα ποv συντίθεται καi περι­ κλείεται aπο τρεΙς γραμμές, aλJ.a iκτος αVτοϋ θεωρώ αvτiς τiς τρείς γραμμiς ά)ς παρούσες, διa τής lσχύος καi τής εσωτερικ1]ς προσήλωσης τοϋ πνεύματός μου, τοϋτο δi ονομάζω lδίως φα­ ντάζεσθαι».

7. ΕΙναι άSύνατον να φανταστοuμε ενα χιλιόγωνο έπειS~ Sεν μποροuμε να σχ.ΊJματίσουμε στο μυαλο την εtκόνα χίλιων μικρων γραμμων, καl άκόμα λιγότερο να τlς συνθέσουμε ολες μαζl κατα

τρόπο wστε να σχ.ΊJματίζουν ενα χιλιόγωνο. Βλ. Συνομιλία μi τον Μπούρμαν (ΑΤ,

V, 163). 160


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

fνα μυριόγωνο, ~ κάποιο &λλο σχΊjμα μΕ: πάμπολλες πλευρές οuτε βΟ'ηθα καθόλου στην ιΧναγνώρισ'Υ) των )~ I \ ~ "' \ λ I ) \ \ ''λ ιοιοτ'Υ)των που οιαφοροποιουν το χι ιογωνο απο τα α

λα

' πο λ υγωνα.

''Α

-

1 t \ r/ ν ομως προκειται για ενα πενταγωνο,

rt

μπορ& να νο~σω το σχΊjμα του aίχως τη βο~θεια τΊjς φαντασίας, οπως καl το σχΊjμα τοu χιλιογώνου, ιΧλλα μ πορω έπίσΎ)ς να το φανταστω, προσΎ)λώνοντας τον όφθαλμο τοu πνεύματος στlς πέντε πλευρές του, καl

'

συναμα

' εμ , β αοον ~,

'

στο

'

'Ε~~' ~ οω σε οιαπι-

που περιεχουν.

στώνω προa~λως οτι για να φανταστω χρειάζομαι μια ιaιάζουσα ψυχικ~ έπίτασ'Υ) την όποία aεν χρψψοποιω [73] \

\

I

για να νο'Υ)σω·

I

νεα

ψ

\'

I

~

\

I

υχικ'Υ) επιτασ'Υ) που καταοεικνυει

σαφως τη aιαφορα μεταξu τΊjς φαντασίας καl τΊjς κα­

θαρΊjς νόψΎJς.

ΈπίσΎJς, θεωρω οτι έχ.είνΎJ ~ ίσχuς τοu φαντάζεσθαι ~ όποία εΙναι μέσα μου, στον βαθμο ποu aιαφέρει ιΧπο την ίσχu τοu νοε'i.'ν, aεν ιΧπαιτε'i.'ται ιΧπο την οuσία μου,

τουτέστιν την ούσία τοu πνεύματός μου, aιότι εΙναι

'

αναμφι

ο

λ

ο

r/

οτι,

'

ι

ακομα

κι

,,

αν

ι

'

y

απουσιαι,ε

'

\

απο

ι

μενα,

8

Θα παρέμενα παρα ταuτα ό 'ίaιος ποu εΙμαι καl τώρα· \

γεγονος )

\

Ι

\

που

απο καποιο

Ι

φαινεται Ι

\

να

Ι

συνεπαγεται

I\'

\

)

\

πραγμα οιαφορετικο απο

tl

οτι I

,....

εc.,αρταται

μενα.

9

κ

\

αι

χα-

8. ιΠότε eα Ύ)μοuν οπως οί Ρι:nελοι ποu δΕ:ν φαντάζονταιη, V, 162). Για τη χpιστιανικ~

Συνομιλία μ1 τον Μπούρμαν (ΑΤ,

σκέψη, οί &γγελοι εΙναι νόες άπελεuθερωμένοι άπο την άνάγκη τών αtσθ~σεων και της φαντασίας.

9. (( ... aπο τούτο φαίνεται νa μπορούμε νa συμπεράνουμε δτι εξαρτδ.ται aπο κάποιο πράγμα ποv διαφέρει aπο το πνεύμα μου». Στο σημci:ο αuτο θα μποροuσε να άνακύψει μια άπορία, δεδομένου

οτι στον Δεύτερο Στοχασμο εΙχ.ε uποστηpιχθει οτι ~ φαντασία, ώς ι6ι


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

τα.νοω εϋκολα Οτι &ν Uπάρχει κάποιο σ&μα σuνΟεΟε' '' \ \ ..... rt \ ~ Ι \ λ t μενο ετσι με το πνευμα ωστε το οευτερο να προσΊ) ω-

νεται στην κατ6πτευσΊ) τοu πρώτου κατιΧ προαίρεσΊ), I

τοτε

.....,

μ πορει

\

να

φαντα

ο μαι

\

τα

\

σωματικα

f

πραγματα

μέσω αuτοu τοu σώματος. 'Ώστε τοuτος ό τρ6πος τοu

σκέπτεσθαι ~ιαφέρει ιΧπο την καθαρ~ ν6Ί)σΊ) μονάχα στο έξΎjς: οταν το πνεuμα νοεί, στρέφεται τρ6πον τινιΧ προς τον έαυτ6 του καl κατοπτεύει κάποια ιΧπο τlς '~ Ι \ ' Ι \ ''~ ιοεες που ενυπαρχουν στο ιοιο·

) ~ rl Ι ζ ενω οταν φαντα εται,

στρέφεται προς το σωμα, καl ένορα σε αuτο κάτι σύμ­ μορφο μΕ: μια ι~έα την όποία νοεί ιΧφ' έαυτοu, ~ &ντι­

λαμβάνεται μΕ: την αισθψΊ). 10 Νοω εuκολα, λέγω, οτι

τρόπος τοϋ σκέπτεσθαι, ά.vήκει στο πνεϋμα. Διευκρινίζεται ομως

έΙ>ω οτι τοϋ ά.νήκει ώς τρόπος καl οχ ι ώς κατηγόρ-ημα, l>ηλαl>~ ώς l>ευτερεϋον καl οχι ώς ούσιwί!ες συστατικό, Ι>εl>ομένου οτι ~ φα­ ντασία Ι>Ε:ν έπιτελεϊ:ται παρά. στο μέτρο ποu το πνεϋμα στρέφεται προς τά. σωματικά. πράγματα. Ό Ντεκά.ρτ παρατηρεϊ: ά.λλοϋ: ((μΕ:

IΧλλο νόημα περιλαμβάνω τlς φανταστικΕ:ς παραστάσεις στον ό­ ρισμο της cogitatio η της σκέψης, καl μΕ: IΧλλο τlς ά.ποκλείω ά.πο

αύτόν. 01 μορφΕ:ς η τά. σωματικά. εi:Ι>η ποu πρέπει νά. εΙναι στον

έγχέφαλο, γιά. νά. φανταστοϋμε κάτι, Ι>Ε:ν εΙναι σκέψεις, άλλά. ~ l>ιεργασία τοϋ πνεύματος ποu φαντάζεται η στρέφεται προς τά.

εl:l>η αύτά. εΙναι σκέψηη, Προς Μερσέν, 21 'Απριλίου 1641 (ΑΤ, ΙΙΙ,

361). Στο πνεϋμα ά.vήκει ~λειτουργία της φαντασίας, οχι οί Ενυ­ λες παραστάσεις l>ιά. των όποίων έπιτελεϊ:ται αύτή.

10. «.ο .και θεωρεί σε αvτο κάτι σύμμορφο με τiιν lδέα ποiι σχημάτισε aφ' έαυτοϋ η δέχτηκε διa τιϊιν αlσθήσεων». 'Όταν το

πνεϋμα νοεϊ: χρησιμοποιεϊ: μόνο τον έαυτό του, ένω οταν φαντάζε­ ται ένατενίζει κάποια σωματιχ~ μορφή, βλ. Πέμπτες 'Απαντή­

σεις (ΑΤ, VI, 385). 'Όπως σημειώνει ό Ντεκάρτ: ((Ο,τι συλλαμβά-

νουμε χωρf.ς εLχόνα εΙναι Lόέα τοU χαθαροU πνεύματος, χα!. Ο,τι


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑ};ΜΟ};

&.ν μΕ:ν ύπάρχουν σώματα, ~ φαντασία μπορεί να &πι­ τελείται έτσι· χα!. &πει~~ ~Ε:ν συναντω κανέναν &λλο 't:'' ( 'ζ I \ \ \ )~ I ' 'ζ ει.,ισου αρμο οντα τροπο για να την ει.,Ύ)yησω, ειχα ω οτι πιθανως ύπάρχουν. 'Αλλα πιθανως μονάχα χαί, παρ6τι ~ιερευνω ΕΠψελως τα πάντα, ~εν βλέπω να μπορω aπο εχείVΎ) τη ~ιαχριτη ι~έα της σωματιχ.Ίjς

φuσΎ)ς ποu βρίσκω στη φαντασία μου να. συναγάγω κάποιο ΕΠιχείρΎ)μΙΧ ~ιa τοu όποίου νa συμπεραίνεται

αναγκαία οτι ύπάρχει κάποιο σωμα. ΣυVΎJθίζω ομως να. φαντάζομαι πολλa &λλα πέραν [74]

&χείVΎJς της σωματιχ.ΊJς φuσΎJς ποu εΙναι aντικείμενο των χαθαρων ΜαθΎJματικων, οπως τα. χρώματα, τοuς ''

Ι

\

Ι

\

rl

'λλ' f f α χανενα τοσο

Ύ)χους, τις γευσεις, τον πονο, χ.τ.ο., α

Ι > <Ιοl Ι > λ β' λ' I οιαχριτα· και επεωΎ) τα αντι αμ ανομαι χα υτερα με

11-

t

τ!.ς αισθ~σεις, aπο τ!.ς όποίες φαίνονται να. φτάνουν μέσω της μν~μΎ)ς στη φαντασία, για. να. τα. εξετάσω '

Ι

ευχερεστερα

Ι

πρεπει

\

) ζ

I

να ει.,ετασω

I

\

ταυτοχρονως τις

'

αι-

σθ~σεις χα!. να. ~ω &ν, aπο οσα γίνονται aντιλΎ)πτα. μΕ:

εκείνο τον τρ6πο τοu σκέπτεσθαι ποu ονομάζω α'ίσθΎ)­ σΎ), μπορω νa Εξαγάγω κάποιο βέβαιο ΕΠιχείρΎ)μΙΧ U-

πzρ της uπαρξΎ)ς των σωματιχων πραγμάτων. 11 Π ρωτα πρωτα, Θα. επαναλάβω ε~ ω &κείνα ποu ν6συλλαμβάνουμε με είχ6να εtναι ί8έα Πjς φαντασίαςη, Προς Μερ­ σέν, 'Ιούλιος

1641 (ΑΤ, ΠΙ, 395). Πρβλ. Άρνώ-Νιχ6λ, Ή λογικiι η 1.

ή τέχνη τού σκέπτεσθαι, Ι,

11. Το ζ~τημα της ίίπαρξΊJζ των σωματιχων πραγμάτων 8ιε­ ρευνiΧται σε συνάρτηση με τtς τρείς γνωστιχες ίχαν6τψες: την

χαθαρ~ ν6ηση, τη φαντασία χαt την α'ίσθηση. 'Αναγνωρίστηκε παραπάνω οτι ή πρώτη 8εν θέτει την ίίπαρξη των σωματιχων πραγμάτων παριΧ ώς 8uνατ~, ένω ή 8εύτερη ώς πιθα~. 'Έτσι


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΓΙΕΡJ

ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

μιζα. πραηγοuμένως &ληθ'Υj, ώς &ντιληπτα. μέσω τ'Υjς

\

\

\

Ι

\

'

''

,ι θ I \ I ζ α. ι σ ΎJσΎJς, κα.ι για. ποιες α.ιτιες το νομι α.· Ι

ι::

''θ

στα. θ μισω τις α.ιτιες για. τις οποιες τα. ε

> εν

\

'

β 'λ α.μφι ο φ·

>

I

I

κα.ι,

I

πιστεuω τωρα. γι

'

\

'λ τε ος, )

θ\ α.

...,

θ

\

επειτα.,

>

θ' α.

I

εσα. α.ργοτερα.

I

εωρ'Υ)σω

I

I

τι

πρεπει

\

να.

I

α.uτα..

Πρωτα. πρωτα., α.ίσθα.ν6μοuν οτι εΙχα. κεφάλι, χέρια., π6aια. κα.l τα. λοιπα. μέλΎJ &πο τα. όποια. &ποτελεΤτα.ι &κεΤνο το σωμα. ποu κα.τ6πτεuα. ώς μέρος τοϋ έα.uτοϋ ι::

,,

(λ/

μοu, ΎJ ως ο

λ

\

ι::

I

)

οκ Ύ]ρο ισως τον εα.uτο μοu· α.ισ

θ

I

α.νομοuν

οτι το σωμα. α.uτο βρισκ6τα.ν μετα.ξu πολλων &λλων ποu

μποροuσα.ν να. τοϋ &μποι~σοuν aιάφορες ωφέλειες ~ βλ α.I β ες,

\

\

I~ \ > 'λ ,ι '' θ < κα.ι σuνεοεα. τις ωφε ειες με ενα. α.ισ Ύ]μα. ΎJ-

aον'Υjς κα.l τlς βλάβες μΕ: zνα. α.ϊσθΎJμα. π6νοu. Πέραν aε της ~aον'Υjς κα.l του π6νοu, α.ισθα.ν6μοuν &πίσΎJς μέσα.

\

I ~~ψ ''λλ I > lζ μοu πεινα., οι α. κα.ι α. ες πα.ρομοιες ορε~εις

κα.

θ

\

ως

κα.l όρισμένες σωμα.τικΕ:ς κλίσεις προς την εuθuμία., τη θλ ι/ψ ΎJ,

\

την

>

I

ορΥΎJ,

\

κα.ι

''λλ α. α.

I

πα.ρομοια.

σuνα.ισ

θ

I

Ύ]μα.τα..

Ένω έξω &πο μένα., πέραν της έκτα.σΎJς, των σχΎJμάτων [75] κα.l των κι~σεων των σωμάτων, α.ίσθα.ν6μοuν &πίσΎJς σκλΎ)ρ6τψα., θερμ6τψα. κα.l τlς &λλες ποι6τψες τ'Υjς άφ'Υjς κα.θως κα.l φως, χρώματα., όσμές, γεύσεις κα.l

~χοuς, aια. τ'Υjς ποικιλίας των όποίων aιέκρινα. μεταξύ τοuς τον οuρα.ν6, τη γ'Υj, τη θάλασσα. κα.l τα. uπ6λοι πα. σώματα.. Θεωρώντας aε τlς ιaέες ολων &κείνων των I

ποιοτΎJτων

\

I

ποu προσφεροντα.ν

\

στη σκε

ΎJ

μοu,

\

τις

<

ο-

ποΙες μ6νο α.ίσθα.ν6μοuν κuριολεκτικα. κα.l &μεσα., aεν I

νομι

ζ

\

α. χωρις

λ' tf ' θ Ι ι:: Ι Ι ογο οτι α.ισ α.νομοuν ορισμενα. πρα.γμα.-

1\Ε:ν άπομένει παpα να άναζψΊJθεϊ κάποιο βέβαιο έπιχ.ε1prιμα στljν τp1τΊJ.


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

τα. έντελως 8ια.φοpετιχ.α. &.πο τη σκέψη μου, 8Ύ)λα.8~ σώματα. &.πο τα. όποr:α. πήγαζαν οί ~8έες έκεr:νες. Δι6τι τ!.ς zνιωθα. να. έπεισάγοντα.ι σΕ: μένα. 8ίχως τη συγκα.'θ ι ,ι tl tl \ \ \ ''θ λ ~~ τα. εσ'Υ) μου, ετσι ωστε, οσο κα.ι να. το 'Υ) ε α., οεν μπο-

pοuσα. οuτε να. α.~σθάνομα.ι f!.να. αντικείμενο οτα.ν α.uτο

8Ε:ν ~τα.ν πα.ρον σΕ: f!.να. α.~σθψ~pιο οpγα.ν6 μου, οuτε να.

\

( ''"'

Ι \ > θ Ι tl ;' }2 κ Ι θ I \ μ 'Υ)ν το α.ισ α.νομα.ι οτα.ν 'Υ)τα.ν. α. ι χα. ως οι ιοεες τις

όποr:ες &.ντιλα.μβα.ν6μουν μέσω τΊjς α.ίσθ'Υ)σ'Υ)ς ~τα.ν πολυ

\

πιο

ζ

I

\

'

""

\

ω'Υ)pες, πιο ευκpινεις κα.ι

\

\

I

\

με τον τροπο τους πιο

8ια.κpιτΕ:ς &.πο έκεr:νες που zπλα.θα. μετα. &.πο σκ6πψο ~

\

\

I

,,

''β

κα.ι συνειο'Υ)τΟ στοχα.σμο, 'Υ) ε ~\

I

>

I

\

ρισκα. α.ποτυπωμενες στη

~

I

\

\

μν'Υ)μ'Υ) μου, οεν φα.ινοτα.ν ουνα.το να. Π'Υ)γα.

>

\

\

ουν α.πο τον

έα.υτ6 μου· &.πέμενε &ρα. οτι έπεισάγοντα.ν &.πο όpισμέ­

να. &λλα. πράγματα.. Κα.!. &.φοu 8Ε:ν εΙχα. &λλ'Υ) γνώσ'Υ) των Ι

)

I

\

)

\

)

\

"'

\

)~

I

πpα.γμα.των εκεινων πα.pα. α.πο α.υτες τουτες τις ιοεες,

το μ6νο που μ ποροuσε να. μοu περάσει &.πο τον νοu ~τα.ν οτι τα. μΕ:ν εΙνα.ι ομοια. μΕ: τ!.ς 8έ· χα.!. έπει8~ έπίσ'ΥJς

θυμ6μουν οτι εΙχα. ΧΡ'ΥJσψοποι~σει την α.ίσθ'Υ)σ'ΥJ πρ!.ν ' \ \ Λ ογο, ι ' ''βλ επα. οτι rl ( '~ Ι \ '' λ θ ' α.πο τον κα.ι ε οι ιοεες που επ α. α. ο ί8ιος 8Ε:ν ~τα.ν τ6σο εuκpινΕις οσο έκεr:νες που &.ντιλα.μ­ βα.ν6μουν μέσω τΊjς α.ίσθ'Υ)σ'Υ)ς, χα.!. οτι συντίθεντα.ν έν

πολλοr:ς &.πο μέp'ΥJ τους, πειθ6μουν εuχολα. οτι 8Ε:ν εΙχα.

χα.μια. &.πολUτως στον νοu την όποία. να. μ~ν εΙχα. πpο'ΥJ­ γουμένως στην α.ίσθ'Υ)σΎ). 13 'Επίσ'Υ)ς 8Ε:ν πρέσβευα. χωp!.ς λ6γο οτι έχεr:νο το σωμα. που εΙχα. f!.να. ε~8ιχο 8ιχα.ίωμα.

12. Πρβλ. Άρχiς τής φιλοσοφίας, Π, 1. 13. Νύξη στον κλασικο σχολαστικο τύπο: ((Πihil est in intellectu quod non pήus fueήt in sensun, τίποτα aεν εΙναι στον νοu το όποϊ:ο νιΧ μ~ν ~ταν προηγουμένως στην αϊσθηση. Αύτη ή θέση


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΙΙΕΡΙ ΤΗΣ ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

[76] νdι το όνομά.ζω a~κό μοu μο\1 άνΥjκε περ~σσότερο άπο < ~ I "λλ ~ I ~Ι Ι Ι > οπο~ΟοΎ)ποτε α. ο· οLΟτ~ οεν μποροuσα. ποτε να. α.ποκο-

)

\

Ι

)

tl

)

\

\

ι

Ιλ

πω α.πο α.uτο, οπως α.πο τα. uπο

>

οLπα., α.Lσ

θ

I

I

α.νομοuν σε

rιλ ες τLς ορει.,εLς 't:' ' σuνα.Lσ θ Ύ)ι α.uτο κα.L γLα. α.uτο ο κα.L' τα.

' '

'

'

' '

'

'

μα.τα., κα.l τέλος 3οκ(μα.ζα. τον πόνο κα.l την τέρψΎ) της

~3ovYjς στdι μέρΎ) τοu, Κα.L οχL στdι μέρΎ) rχλλων σωμάτων ι Ι ''t:' ' \ I tlo tl 't:'' ζ εuρLσκομενων ει.,ω α.πο μενα.. τα.ν ομως ει.,ετα. α. γLα.τ( άπο έκε'i:νο το μuστΎ)ρL(;)?)ες α.LσθΎ)μα. πόνοu προκuπτεL

' λ UΠΎ)

ψ

I

στην

Ι I > I I ''θ I ψ I uχΎ), κα.~ α.πο το α.Lσ Ύ)μα. τερ Ύ)ζ χα.ρα.,

γ~α.τL έκε'i:νος ό μuστΎ)ρLώ3Ύ)ς κνψμος τΥjς ΚOLλLiiς τον <

-

>

οποLο ονομα. I

)

....

ι

Ι

Ι

~

-

I

ω πεLνα. με προεωοποLε~ να. κα.τα.να.

t:'

.... λ'

I

τροφΎ), ενω Ύ) ι.,Ύ)ρΟτΎ)τα. τοu

λ I ωσω

Ι

ι

I

α.ρuγγα. ποτο, κ.ο.κ., ο μο-

νος λόγος ποu μ ποροuσα. νdι βρω ~τα.ν ~τL έτσL έχω ~ ~

θ

-

>

I

I

I

~

Ι

~I

<

I

I

>

οωα.χ ε~ α.πο τη φuσΎ)· oLOτL οεν uπα.ρχε~ κα.μLα. α.πο

'

(

τως σuνα.φε~α.

\ ''

\

.... )

\) >

ποu εστω να. κα.τα.νοω εγω

λ'

u-

I

I

α.να.μεσα. σε

έκε'i:νο τον Κνψμο Κα.L τη βοuλψΎ) γLdι κα.τα.νά.λωσΎ) τρο­ ψΥjς, ~ στο α.ί:σθΎ)μα. το\1 πρά.γμα.τος ποu προξενεΊ: πόνο I

I

κα.L τη σκε

Ύ)

λ'

\ )

UΠΎ)ζ ποu εκΠΎ)γα.

) \ ) \ \ ''

εL α.πο α.uτο το α.Lσ

θ

Ύ)-

'Αλλl I ''λ I ' 'λ I ' , I I μα.. α. κα.L ο α. τα. uπο ο~ πα. τα. οποLα. εκρLνα. γLα. τα. > Ι >θ' I I I ~~/θ α.ντLΚεψενα. των α.Lσ Ύ)σεων φα.Lνοτα.ν να. τα. οωα.χ Ύ)Κα. ' \ \ Ι α.πο τη φuσΎ)·

~ Ι θ' t/ '' '' ..., oLOτL πεL ομοuν οτL εχοuν ετσL, προτοu

έπεξεργα.στ(;) σuλλογLσμοuς ΠΟU νdι το τεΚμΎ)ρ~ώνοuν. 14 έδρά:ζετιχι, κιχτιχχρψτιχ!Χ 5μως, στον ΆριστοτέλΎJ (Περi ψυχής,

111, 8, 432a 7, 8). 14. «Mi τον ϊδιο τρόπο, μοϋ φαινόταιι δτι εlχα μάθει άπο τiι φύση δλα τa aλλα πράγματα ποv έκρινα σχετικa με τa άντικεί­ μενα τriιν αlσθήσεrhν μου· eπειδiι παρατηρούσα δτι ο[ κρίσεις ποv συνήθιζα νa κάνω γιa τa άντικείμεJια αύτa σχηματίζονταν μέσα μου πρiν νa έχω τiιν άνεση νa σταθμίσω καi νa θεωρήσω συλλο­ γισμοvς ποv νa μπορούν νa με ύποχρεrhσουν 1ιu τiς κάνω». 166


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

'Αργότερα ομως, πολλες &μπειρ[ες κλόνισαν σιγα. σιγα. ολη τf)ν π[στ'Υ) μου στlς αίσθ~σεις. Έν[οτε, πύρ­

γοι ποu εΙχαν ιΧπο μακριιΧ στρογγυλ~ οψ'Υ) φανερώθ'Υ)καν ιΧπο κοντιΧ τετράγωνοι, 15 καl πελώρια ιΧγάλματα στ'Υ)­ μένα στf)ν κορυφ~ τους aεν έ:μοιαζαν μεγάλα ίόωμένα ''~ ''λλ ες τετοιες πεαπο το εοαφος και σε αναρι'θ μ'Υ)τες α

' '

'

'

' '

1

ριπτώσεις συνέλαβα τlς κρ[σεις &πl των &ξωτερικων

αίσθ'Υ)μάτων να. σφάλλουν. Καl οχι μονάχα &πl των &ξωτερικων, ιΧλλιΧ καl &πl των &σωτερικων, όιότι τ[ πιο

&νόόμυχο ιΧπο τον πόνο μπορεΊ.' να. uπάρξει; Καl ομως, [77]

άκουσα άλλοτε ιΧνθρώπους των όποιων εΙχε κοπεΊ.' fνα Ι

,,

χερι

'Υ)

\

φορα

Ι~

\

ποοι

να

\

θ'

να

>

αισ

λ'

tl

ενε

Ι

\

οτι τους

ανονται

I

πονο

φαινοταν \

I

στο

μερος

Ι

)

\

ακομα ....,

καμια I

του

σωματος

ποu εΙχαν χάσει. ώς ΕΚ τούτου, μοu φαινόταν οτι οuτε

&γω μποροuσα να. εΙμαι &ντελως βέβαιος πως πονii κά­ ποιο μέλος μου, οσο καl &ν αισθανόμουν πόνο σε αuτό. Σε ολα τοuτα προσέθεσα πρόσφατα όύο αίτ[ες ιΧμφι­

βολ[ας πολu γενικές. 'Η πρώη ~ταν οτι aεν uπάρχει Ι

'

\

tl

)

τιποτα απο οσα αισ \

\

θ'

ζ I

\

\

\

....,

ανομαι c.,υπνιος που να μ'Υ)ν μπορω

Ι

\

καμια φορα να νομισω

tl

\

οτι το

'

αισ

θ'

ανομαι

\ ) και ενοσω I

κοψiiμαι. καl καθως aεν π[στευα οτι οσα μοu φα[νεται να. αίσθάνομαι κοιμισμένος &πεισάγονται &ντός μου ιΧπο ι

'

πραγματα που

β ρισκονται ι ''ζ ' ' ι <:-' ''βλ επα εc.,ω απο μενα, οεν ε

γιατ[ να. το πιστεύω μiiλλον για. οσα μοu φαινόταν να.

αίσθάνομαι ξύπνιος. Ή όεύτερ'Υ) ~ταν οτι, ιΧγνοώντας

15. Οί πύργοι ποu απο μακριά φα1νονται στρογγuλοl άλλά άπο κοντά άποaεικνύονται τετράγωνοι εΙναι κλασικο έπιχε1ρΊ)μα των σκεπτικwν (βλ. Σέξτοu Έμπεφικοu, Πυρρώνnαι ύποτυπrlι­ σεις,

I, 32· I, ll8·

Π,

55).


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

&.κ6μα. τον γενεσιοuργ6 μοu, ~ εστω προσποιοuμενος οτ~ τον &.γνοοuσα., aεν εβλεπα. κανένα. &μπ6aιο στο νιΧ

εχω σuστα.θετ ετσ~ &.πο τη φι'ισΎJ ωστε νιΧ σφάλλω &.κ6μα. κα.l σε οσα. μου φα.[νοντα.~ &.λΎJθέστα.τα.. 'Όσο γ~ιΧ

\

\ ''

λ' I \ \ 'λ'θ ογοuς ποu με επε~σα.ν πα.ρα.πα.νω γ~α. την α. ΎJ ε~α.

I

τοuς

των α.ισθψων πραγμάτων, aεν ~τα.ν οuσκολο νιΧ τοuς &.νταροuσω. Πράγμα.τ~, &.φοu ~ φι'ισΎJ φα.[νετα.~ νιΧ με

ωθεΊ.' σε πολλιΧ τιΧ όπΟια. ό Λ6γος &.ποaοκψάζε~, ν6μ~σα. α"

~~~

'l~l

'I

'l:'ζ

οτ~ οσα. ο~οα.σκοντα.~ α.πο α.uτη οεν α.<.,~

οuν πο

λλl'

ΎJ εμπ~-

στοσUνΎJ. Κα.[, πα.ρ6τ~ οί &.ντ~λ~ψε~ς τϊjς α.rσθψΎJς aεν 'ζ

......

)

\

ε<.,α.ρτωντα.~ α.πο τη \

να.

Ι σuμπερα.~νετα.~ 'ζ

ΠΎ]γα.

οuν

' \ α.πο

'

ou'λΎJσΎJI \

α.πο

....,

τοuτο

Ι

I

~\

tl

Ι

μοu, νομ~σα. οτ~ οεν πρεπε~ tl

οτ~

~

α.uτες

ι ο~

\

\

)

\

)

'

α.ντ~

λ'ψ ΎJ ε~ς

I

'

πρα.γμα.τα. ο~α.φορετ~κα. α.πο μενα., επε~-

a~ μπορεΊ.' 'Cσως νιΧ ύπάρχε~ στον έα.uτ6 μοu κάπο~α. ίκα.ν6τψα., &ν κα.!. οχ~ &.κ6μα. γνωστ~, ~ όπο[α. νιΧ τ!.ς πα.ράγε~. 16 τ ώρα. ο μ ως ποu &.ρχ[ζω νιΧ γνωρ[ζω κα.λι'ιτερα. τον (

I

εα.uτο

μοu

\

κα.~

\

τον

I

γενεσιοuργο

μοu,

~\

οεν

νομ~

ω

•Ι

οτ~

πρέπε~ νιΧ πα.ρα.aεχτω προπετως ολα. οσα. φα.[νετα.~ νιΧ / ' \ τ~ς \ α.~σ ) θ'Ύ)σε~ς α.'λλ'α. οuτε '' κα.~\ οτ~ tl I [78] λα.μ β α.νω α.πο πρεπε~ I I να. τα.

θ εσω I ''λ α. εν ' α.μφ~ ' β ο'λ ~· ο

'Εν πρώτο~ς, &.φοu ξέρω οτ~ ολα. οσα. κα.τα.νοω σα.φως 16. Οί ένστάσεις ποu aιατυπώνονται στtς Μο τελευτα't:ες προ­ τάσεις, ά.ναφοριχα μΕ: την ά.ξιοπιστία των /)ι/)αχων της φύσΊ)ς και Ώjν προέλευσΊ) των αίσθψΊ]ριακων ά.ντιλήψεων, προτάθηκαν στον Τρίτο Στοχασμό (ΑΤ, VII, 38-39· ΙΧ, 30-31). Παρακάτω Θα ά.­ νασκευαστοuν, ά.φοu Θα καταaειχθει κατα σειρά: α) 'Ότι aΕ:ν

u-

πάρχει στον έαυτ6 μου καμια ίκαν6τητα ποu να παράγει τtς άντι­ λήψεις των αίσθήσεων. β) 'Ότι γενικα μποροuμε να έμπιστευ6-

μαστε τtς aιaαχΕ:ς της φύσΊ)ς. ι68


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

καΙ. οιακριτως μποροuν να γίνουν άπο τον Θεο έ:τσι

οπως τα κατανοω, άρκεί να μπορω να κατανο~σω σα­ φως καΙ. οιακριτως fνα πράγμα οίχως ενα άλλο για να εΙ μαι βέβαιος οτι το fνα εΙναι οιαφορετικο άπο το άλλο, Ε:πειο~ έ:στω μπορεί να τεθεί χωριστά άπο τον Θεό· καΙ. οΕ:ν εχει σ'Ι)μασία μέσω ποιας ΟύναμΎ)ς γίνεται τοuτο

για να κρίνουμε οτι &κείνα εΤναι οιαφορετικά. 17 ΞέροΙ

(

tl

Ι

(

~

\

Ι

'

,..,.

ντας επομενως οτι υπαρχω, και οιαπιστωνοντας εν τω

μεταξu οτι το μόνο ΠΟU άν~κει αuτόχρ'Ι)μα στη φύσΎ) ~ στην οuσία μου εΤναι το γεγονος οτι εΤμαι σκεπτόμενο πράγμα, συμπεραίνω ορθά οτι ~ οuσία μου συνίσταται

σΕ: τοuτο μόνο: οτι εΤμαι σκεπτόμενο πράγμα. 18 'Ίσως (~ μaλλον βεβαιότατα, οπως θα πω σΕ: λίγο) έ:χω ενα

σωμα ποu εΤναι Ε:ξαιρετικα στενα συνοεοεμένο μαζί μου. Έπειο~ ομως έ:χω Ε:πίσΎ)ς, άφ' ένός, μια σαφ~ καΙ.

οιακ?ιτη ίοέα τοu έαuτοu μου, καθόσον εΤμαι μονάχα I

I

\

)

I

I

'

σκεπτομενο πραγμα, μ 'I) εκτατο, και, αφ

'

(

I

\

ετερου, μια

οιακριτη ίοέα τοu σώματος, καθόσον εΤναι μονάχα Ε:­

κτατο πράγμα, μ~ σκεπτόμενο, εΤναι βέβαιο οτι εΤμαι άλΎ)θινα οιακριτος άπο το σωμα μου, καΙ. μπορω να <

I

ζ

~~

'

I

υπαρ<.,ω οιχως αυτο.

19

17. Βλ. Συνομιλία μ8 τον Μπούρμαν (ΑΤ, V, 163). 18. (( ... δτι εlμω !!να πράγμα ποv σκέπτεται, η μυΊ. ύπόσταση τής όποίας δλη

1J οvσία η ή φύση δεν εlναι παρa το σκέπτεσθαι».

19. (( ... εlJ•αι βέβαιο δτι αvτο το εγrh, δηλαδ1] ή ψυχ1) μου, διa τής όποίας εlμαι αvτο ποv εlμαι, εlvαι όλικa καi dληθινa διακρι­ το dπι! το σrvμα μου, καi μπορεί νa ύπάρξει χωρiς αvτό». Πρβλ.

Λόγοι ... , ΠρότασΊJ ΙΥ. Οί Στοχασμοi IΥ.ρχισαν μΕ: τf)ν προσπάθεια τοu σκεπτόμενου έγw να άποσπαστεϊ άπο το σwμα. τ ώρα ~ρθε ή wρα της έπανασuνaεσΊJς, ή όποία ώστόσο σΕ: καμια περίπτωσΊJ aΕ:ν


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΙΙι<:ΡΙ ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

'Επ~ πλέον, &να καλύπτω μέσα μοu τlς ίκανότψες

όρ~σμένων ειό~κων τρόπων τοu σκέπτεσθα~, 20 ~το~ τlς ίκανότητες τοu φαντάζεσθα~ καl τοu αισθάνεσθα~, χω­

ρlς τlς όπο1'ες μπορw να μΕ νο~σω όλόκλΥjρΟ σαφwς καl

ό~ακρ~τως, &λλα οχ~ &ντ~στρόφως καl εκετνες χωρlς εμένα, τοuτέστ~ν χωρlς μ~α νοούσα uπόστασΥJ στην ό'

)

ς,.

I

I

πο~α ενuπαρχοuν- οωτ~ περ~

'*

\ \ ) Ι στο μορφ~κο εννοΥJμα ~

Ι

μα. 22

'Ε π~σΥJς, I

ο~ακρ~νοντα~

)

\

απο

Ι

λ

αμ

β I

I

2J

I

ανοuν καπο~α νΟΥJσΥJ

rlθ > λ β' η τοuς, ο εν αντ~ αμ ανομα~ οτ~ tl

μενα οπως

(

Ι

ο~ τροπο~

'

\

απο

'

' 'ζ ω ορ~σμενες I ''λλ ες αναγνωρ~ α

Ι

\

το πραγ-

'~κανοτΥJI

τες, οπως την &λλαγΎJ τόποu, την περ~βολ~ ό~αφόρων σχΥJμάτων, καl &λλες παρόμο~ες, οί όπο1'ες όΕ:ν μποροuν να νΟΥJθΟuν περ~σσότερο &πο τlς προΥjγούμενες όίχως

[79] κάπο~α uπόστασΥJ στην όποία ενuπάρχοuν, καl όίχως την όποία όΕ:ν μποροuν να uπάρξοuν- &λλα εlνα~ πρόόΥJtl ,, \ ( I Ι \ ' Ι \ \ λο οτ~, αν μεν uπαρχοuν, πρεπε~ να ενuπαρχοuν σε μ~α

σωματ~κ~ ~ εκτατη uπόστασΥJ, καl οχ~ σΕ: μ~α νοούσα,

θdι φτά:σει μέχρι την πλ~pΎJ σuγχώνεuσΎ). 'Η σuνaεσ'Υ) τοu πνεύ­ ματος με το σwμα aεν ά:κuρώνει καθόλου τον διακριτο χαpακτ~pα και την ά:νεξαpτΎ)σία τοu ένος ά:πο το lί.λλο.

20. (('Επι.πλέοιι, βρίσκω μέσα μου πολv lδιαίτερες και δι.α­ κριτeς aπο μένα {κανότητες τού σκέπτεσθαι ... »

21. Έaω ό ορος νόηση zρφψοποιεϊται με εύρuτεpΎJ εννοια, ώς σuνώνuμο τΊjς γνωστικ'ijς ίκανότψας.

22. (( ... διότι στην lννοια ποv [χουμε γιa τις ίκανότητες αvτeς η (γιa νa χρησψοποιήσω τοvς δρους τijς Σχολijς) στο μορφι.κο

ΕJtνόημά τους, περιλαμβάνουν κάποιο εlδος νόησης: δθεν συλλαμ­

βάJιω δτι εlναι διακρι.τeς ιiιιο μένα, δπως τa σχήματα, οί κινήσεις και ο{ ιϊλλοι. τρόποι η τa συμβεβηκότα τών σωμάτων εlναι. δια­

κριτa aπο τd i'δια τd σrlιματα ποv τa στηρίζουJt».


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

επε~a~ στο σαφΕ:ς και a~ακρ~το ενν6Ύ)μά τους περ~έχε­ τα~ κάπο~α εκτασΎJ, &.λλα. &.πολuτως καμ~α. ν6ΎJσΎJ. Τ ώ­ ρα ομως, uπάρχε~ μΕ:ν μέσα μου μ~α. όρ~σμέν'Υ) παθψ~κ~ ίκαν6τψα αισθψΎ)ς, ~το~ παραλαβ~ς και yνώσΎ)ς των

tόεων των α1σθψων πραγμάτων, &.λλα. eα. μοu ~ταν εντελως &χρψη &ν όΕ:ν u~ρχε επίσΎ)ς, εrτε μέσα μου εrτε σΕ: κάποων &λλο, μ~α. ενεργψ~κ~ ίκαν6τψα ποu να. τl.ς παράγε~ ~να. τl.ς φτε~άχνε~. Μα. τοuη &.σφα­

λως όΕ:ν μπορεΊ: να. εΙνα~ στον έαυτ6 μου, επε~a~ όΕ:ν προuποθέτε~ αuτ6χρ'Υ)μα καμ~α. ν6Ύ)σ'Υ), καΙ. οί tόέες αu'

τες

I

\

παραγοντα~

χωρ~ς

\

(::Ί

I

τη

συμπραι.,'Υ)

μου,

\

\

κα~

συχνα

μάλ~στα &θελά μου. 23 Άπομένε~ &ρα οτ~ εΙνα~ σΕ: κά(

~

I

\

'

\

I

\

(

I

I

πο~α υποστασ'Υ) ο~αφορετ~Κ'Υ) απο μενα, στην οπο~α πρε-

πε~ να. ενυπάρχε~ μορφ~κα. ~ uπεροχ~κα. ολΎJ ~ πραγμα­ τ~κ6τψα ποu εΙνα~ &.ντ~κειμεν~κα. στl.ς 1όέες ποu πα'

)

\

)

Ι

\

(

Ι

ραγοντα~ απο εκε~ν'Υ) την ~κανοτ'Υ)τα

(tl

~

Ι

οπως ο~απ~στωσα

~όΎJ παραπάνω)· καΙ. τοuτο, ειτε ~ uπ6στασΎJ αuτη εΙνα~ σωμα, ~το~ μ~α. σωματ~κ~ φuσ'Υ) ποu περ~έχε~ μορφ~κα. "λ tl Ι \ ) ~ Ι ' Ι 24 '' ( ο α οσα περ~εχοντα~ στ~ς ωεες αντ~κε~μεν~κα, ε~τε ο

Θε6ς, ~ κάποω εuγενέστερο του σώματος όΎJμωuργΎJ­ μα, το όποιο τα. περ~έχε~ uπεροχ~κά. Μα. &.φοu ό Θεος

όΕ:ν εΙνα~ πλανερ6ς, εΙνα~ πέρα γ~α. πέρα πρ6όΎJλο οτ~ 23. << Ma αvτη ή i!νεργητικη ίκανότητα δεν μπορεί νa εlναι σε μένα καθόσον δεν εlμαι παρa [να πράγμα ποv σκέπτεται, aφοϋ δεν προϋποθέτει διόλου τη σκέψη μου, καi οί lδέες εκείνες aπει­

κονίζονται συχνa σε μένα χωρiς καθόλου νa συμβάλλω σε αvτο καi συχνa μάλιστα ενάντια στη θέλησή μου».

24. «... fίτοι μιrΊ. σωματικη ψύση στην όποία περιέχεται μορ­ φικa καi πραγματικa δ, η εlνω aνηκειμενικa στiς lδέες ... »

i) κατ' aπεικόνιση


l:TOXA

ΣΜ Ο Ι

ΠΕΡ Ι Τ Η Σ

ΙΙ f'ΩΤ Η Σ Φ Ι ΛΟl:ΟΦΙΑl:

οεν μοu Ε:μβάλλει αuτ€:ς τ1.ς tοέες &μεσα οι' έαυτοu, οuτε έπίσ'ΥJς οιαμέσου κάποιου ο'ΥJμιουργ~ματος στο όπο!:ο ~ &ντικεψενικ~ πραγματικότψά τους ο εν περιέ­ χεται μορφικα aλλα μονάχα ύπεροχικά. Πράγματι, &φοu οεν μοu εοωσε καμια aπολύτως ίκανότψα για να αναγνωρίσω κάτι τέτοιο, &λλα aντιθέτως μεγάλ'Υ)

[80] κλίσ'Υ) να πιστεύω οτι οί tοέες εκπορεύονται &πο σω­ ματικα πράγματα, οεν βλέπω πως eα μποροuσε να

κατανο'ΥJθεr: οτι οεν εΙναι πλανερος &ν εκπορεύονταν &πο &λλοu, καΙ. οχι &πο σωματικα πράγματα. 25 'Επο­ μένως, τα σωματικα πράγματα ύπάρχουν. 26 'Ίσως ο­ μως να μ~ν ύπάρχουν ολα οπως &κριβως τα καταλα­ βαίνω με τ1.ς αtσθ~σεις, &φοu αuτη ~ κατάλ'ΥJΨ'ΥJ των

α1σθ~σεων εlναι έν πολλο!:ς έξαφετικα &σαφ~ς καΙ. 25. «... δiν βλέπω Π(.vς θd μπορούσαμε 1ιa τού συγχωρiσαυμε τiιν aπάτη, αν πράγματι αvτiς οί lδέες eκκινοvσαν η παράγονταν aπο αi'τια aλλα aπο τd σωματικa πράγματα».

26. Ποιρέχετοιι έντέλει έaω ~ &πό8ειζ ΊJ τΎjς uποιρζ ΊJς σωμοιτι­ χων πραγμάτων, &πό8ειζΊJ ποu όργοινώνετοιι ώς έζΊjς: 'Έχω μέσοι μου ί8έες οιίσθψων πραγμάτων.

01

t8έες οιύτες μπορεΊ: νΟι παρά­

γονται ~ &πο τον έοιυτό μου, ~ &πο τον Θεό, ~ &πο κάποιοι &λλοι μ η σωμοιτιχ.Οι πράγμοιτοι, ~ τέλος ά.πο σωμοιτιχ.Οι πράγμοιτοι. 'ΑλλΟι όΕν μπορεί νά παράγονται άπΟ μένα., οUτε άπΟ τΟν Θεό, οϋτε άπΟ

&λλοι μη σωμοιτιχ.Οι πράγμοιτοι. 'Απομένει λοιπον οτι προέρχονται ά.πο σωμοιτιχ.Οι πράγμοιτοι. 'Άροι ύπάρχουν σωμοιτιχ.Οι πράγμοιτοι. Δε8ομένου οτι οιύτη ~ ά.πό8ειζΊJ προuποθέτει την uποιρζΊJ χοιt τη φιλοιλ~θειοι τοu Θεοu, aεν θΟι μποροuσε νΟι &ρθρωθεΊ: έρ~μΊJV των συμπερασμάτων τοu Τρίτου, Τέταρτου χοιt Πέμπτου Στοχασμού.

'Η &νάβοισΊJ ά.πο τΟι σωμοιτιχ.Οι πράγμοιτοι προς τον Θεο aεν ήταν &νοιγχοιίοι μόνο γιΟι νΟι γίνει γνωστη ~ uποιρζ ΊJ τοu Θεοu, &λλΟι χοιt γιΟι νΟι γίνουν γνωστΟι τΟι ϊ8ιοι τΟι πράγμοιτοι.


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

σuγκεχuμέν'Υ)· ά.λλdι 8λα. έκε'Lνα. ~στω ποu νοώ σαφώς Κα.L 3Lα.ΚρLτώς, τοuτέστLν 8λα. ΕΚε1'να., L3ωμένα. γενLκά, ΠΟU περLλα.μβάνοντα.L στο ά.ντLκεLμενο τών κα.θα.ρών

Μα.θ'Υ)μα.τLκών, εΙνα.L στdι σωμα.τLκdι πράγματα.. 'Α

\

tl

να.φορLκα.

\

ο μ ως

\

c: 'λ uπο

'

με

oL πα.,

τα.

ι .... οποLα.

τα.

,

εLτε

εΙνα.L έπψέροuς μονάχα., 8πως 8τL ό ~λLΟς ~χεL το τά3ε μέγεθος~ σχΊ'jμα., κτλ., εLτε νοοuντα.L λLγότερο σαφώς,

8πως το φώς, ό ~χος, ό πόνος κ.τ.8., εΙνα.L έξα.φετLκdι

'

\

'β ε'β α.Lα.. α.μφL'β ο λ α. κα.L α.

'Ω στοσο, I

\ το

"~ LoLo

\ \ " το γεγονος οτL

ό Θεος 3Ε:ν εΙνα.L πλανερός, κα.l σuνεπώς 8τL 3Ε:ν εΙνα.L 3uνα.το νdι βρεθε'L κάποLΟ ψεϋ3ος στlς γνώμες μοu χωρlς \

ι

I

'

Ι

I

Ι

ι:

Ι

να. uπα.ρχεL επLσ'Υ)ς μεσα. μοu κα.ποLα. Lκα.νοτ'Υ)τα. χορrι-

'

' \

Υ'Υ)μεV'Υ) α.πο

' \

\

\

\

α.uτον γLα. να. το

~

οLΟρ

θ I

~~

...,

ωσω,

\

μοu οLνεL τη

βέβα.L'Υ) έλπL3α. 8τL μπορώ νdι φτάσω την ά.λ~θεLα. ά.κόμα. \

κα.L

\

>

κ

I

σε α.uτα..

I

>

α.L, α.σφα.

λ~

ως,

~\ < I οεν uπα.ρχεL

>

α.μφL

β

ο

λ'

Lα.

8τL 8λες ο[ SL3α.χΕ:ς της φόσ'Υ)ς ~χοuν κάποLα. ά.λ~θεLα.. Πράγμα.τL, SLdι τοϋ 8ροu φύση, L3ωμέVΊ) γενLκά, 3Ε:ν '

....

I

' \

''λλ

I

εννοω τωρα. τLποτα. α.

'

ο α.πο τον

'

,~

LoLo

τον

Θ

I

,,

'

"εο, 'Υ) την

κα.θL3ρuμέν'Υj ά.πο τον Θεο 3Lάτα.ξ'Υj των SΊjμLΟuργ'Υjμέ/

I

νων πρα.γμα.των- κα.L, μL

λ I

\

Ι

\

'~

ωντα.ς γLα. τη φυση μου εLοL-

κά, τιποτα. &λλο ά.πο τη σuνα.ρμοyΥj 8λων 8σα. μοϋ χορ~­ γψε ό Θεός. 'Όμως α.uτη -ή φόσ'Υ) 3Ε:ν μοu 3LδάσκεL τL ποτα. εuκρL'

'

\

\

\

t/

tl

tl

,..,

\

ι:

Ι

νεστερο α.πο το γεγονος οτL εχω ενα. σωμα. ποu uποφερεL

8τα.ν α.Lσθάνομα.L πόνο, ποu χρεLάζετα.L τροφ~ ~ ποτο Ι

tl

)

I

\

,,

οτα.ν πα.σχω α.πο πεLνα. 'Υ) I

>

\

πρεπεL να. α.μφL

~/ψ

oL

tl

α., κ.τ.ο.

·

ι

Ι

~\

επομενως, οεν

β'λλ f/ < I I 'λ'θ ·~~ α. ω οτL uπα.ρχεL κα.ποLα. α. 'Υ) εLα. εοω.

Ή φόσ'Υ) έπLσΊjς 3LδάσκεL, μέσω α.uτών των α.Lσθ'Υ)- [81] Ι

Ι

Ι

μα.των πονοu, πεLνα.ς,

~/ψ oL α.ς

λ

κτ

.,

fl

~\

I

οτL οεν πα.ρLστα.μα.L

μονάχα. στο σώμα. μοu 8πως πα.ρLστα.τα.L ~να.ς πλοrιγος


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

στο πλο!.ο,27 &λλrt. εlμαι στεν6τατα συνοεοεμένος, καl (

Ι

\

\

Ι

)

tl

tl

\

οιονει συγχωνευμενος με αυτο, ετσι ωστε να συν

θ'

ετω

ενα ένιατο ολο μαζί του. 28 Άλλι&ς, οταν πληγώνεται το

σ&μα ό€:ν Θα. αισθαν6μουν π6νο, έγω ποu ό€:ν εlμαι ''λλο τιI ποτα α

'

'λλ' α α

I I I απο σκεπτομενο πραγμα,

θ'α

'

αντι-

λαμβαν6μουν αuτο το πλΎjγμα μέσω τοu καθαροu νοu,

οπως ό πλσηγος &ντιλαμβ&νεται μέσω της ορασ'Ι)ς &ν έ:χει σπ&σει κ&τι στο πλο!.ο· καl οταν το σ&μα χρει&­ ζεται τροφ~ ~ ποτ6, Θα. το νοοuσα εuκριν&ς καl οεν Θα.

εlχα τα. συγκεχυμένα αισθ~ματα της πείνας καl της οίψας. Δι6τι αuτα. τα. αισθ~ματα της πείνας, της οίψας, -

I

του πονου, κτ

λ

.,

Ι

<:-Ι

Ι

';'

''λλ

οεν ειναι τιποτα α Ι

Ι

-

συγκεχυμενοι τροποι του σκεπτεσ

θ

'

Ι

<

I

ο απο ορισμενοι Ι

ty

'

αι, που εκΠ'Ι)γα~ουν

&πο την Ενωσ'Ι) καl την οίονεl συγχώνευσ'Ι) τοu πνεύμα­ τος με το σ&μα. 'Ε

πιπ

λ'

~ ~I

'

I

'

\

'

I

tl

I

εον, οιοασκομαι επισ'Ι)ς απο τη φυσ'Ι) οτι γυ-

ρω &πο το σ&μα μου uπ&ρχουν ποικίλα &λλα σώματα,

όρισμένα έκτων όποίων εlναι προς έπιόίωζ'Ι) καl &λλα I

'

I

προς αποφυγ'Ι).

κ

Ι

'

αι, ασφα

) \

\

\

λ"' tl ' ως, απο το γεγονος οτι αι-

27. Ή παρομο1ωσΎJ της ψuχ'ijς και τοu σώματος με τον πλοrr γο και το πλοίο προέρχεται ά:πο τον 'Αριστοτέλη (Περi ψυχής, Β',

4l3a, 7-8). 28. Πρβλ. Λόγος περi. τι]ς Μεθόδου, δ.π., σ. 54· Άρχες της φιλοσοφίας, Π, 2. Στην ά:πορία τοu Μπούρμαν: «Άλλα πως μπο­ ρεί να γίνει αύτό, πως μπορεί να έπιSράσει το σωμα στην ψuχ~ και τανάπαλιν, ά:φοu εΙναι έντελως Sιαφορετικ'ijς φuσης;η ό Ντε­

καρτ Sίνει την έξ'ijς ά:πάντηση: <<Τοuτο εΙναι Suσκολότατο να έξrr γηθεί, ά:λλα ά:ρκεί ·~ έμπειpία, ~όποία εΙναι τόσο σαφ~ς έaω wστε με κανέναν τρόπο aεν μποροuμε να την ά:ρvt)θοuμε, οπως φαίνεται στα πάθη κτλ.», Συvομιλία με

TOJJ

174

Μπούρμαv (ΑΤ, ν, 163).


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣi\ΙΟΣ

σ θ ανομαι πο

/

\

λ' ~ t/~ I '' ' υ οιαφορετικα εω'Υ) χρωματων, 'Υ)χων, ο-

σμων, γεύσεων, θερμότ'Υ)τας, σκλΎ)ρότΎ)τας κ.τ.ο., συ-

'

'

μπεραινω ορ

θ'

r/ \ I ' \ \ ι:: ...., ) I α οτι στα σωματα απο τα οποια επεισα-

- '

' I I ' γονται αυτες οι' ποικι'λ ες αντι λ'Υ)'Ψ εις των αισ θ 'Υ)σεων υ-

'

πάρχουν κάποιες ποικιλίες ποu αντιστοιχοuν σε αύτές,

ακόμα ϊσως καΙ. &ν οεν εΙναι ομοιες με αύτές. ΚαΙ. αφοu όρισμένες απο τl.ς αντιλ~ψεις εΙναι για μένα εύχάρι­

στες, ενω &λλες ουσάρεστες, εΙναι αύτόχρΎJμα βέβαιο οτι το σωμα μου, ~ μα.λλον όλόκληρος ό έαυτός μου, καθόσον συντίθεμαι απο σωμα και πνεuμα, μπορε'i: να οεχτε'i: ποικίλες ωφέλειες ~ βλάβες απο τα περικεί­ μενα σώματα.

'Υπάρχουν ο μ ως πολλα &λλα τα όπο'i:α, οσο καΙ. &ν [82] φαίνεται να τα οιΟάχτΎJκα απο τη φύσΎJ, οεν τα παρέλα β α

'λ θ

α

'Υ)

I

'

I

'

'

'λλl

I

ινα απο αυτ'Υ)ν, α

Ι

Ι

ι

<

α απο μια ορισμεVΎ) συ-

ν~θεια να κρίνω απερίσκεπτα, και ώς εκ τούτου ενοέ­

χεται εuκολα να εΙναι ψευοΎj. Τέτοιου εϊοους εΙναι οτι κάθε χωρος στον όποr:ο οεν συναντα.ται τίποτα απολύ­

τως ποu να κινεr: τl.ς αtσθ~σεις μου εΙναι κενός 29 οτι σε ενα σωμα παραδείγματος χάριν θερμο uπάρχει κάτι

τελείως ομοιο με την tοέα της θερμότψας ποu εΙναι Ι

fl

μεσα μου, οτι στο

\

'1\

I

\

(

I

'1\

ι::''~

I

ευκο 'Υ) στο πρασινο υπαρχει 'Υ) ωια

\ \ ,, στο πικρο 'Υ)

λ ευκοτ'Υ)τα 'Υ) πρασινοτ'Υ)τα που αισ ανομαι, I

\

)

θ'

στο γλυκο ~ ϊοια γεύσΎJ, κ.ο.κ .. οτι τα αστέρια, οί πύρ­

γοι καΙ. τα &λλα απομακρυσμένα σώματα εχουν μονάχα \

....,

\

\

I

το σχ'Υ)μα και το μεγε 1

,,

σεις μου· και α

λλ

θ

\

I

\

)

ος που παριστανουν στις αισ I

α παρομοια.

'Αλλ

I

I

I

I

'

θ I

Ύ)-

I

α, για να μ ψ υπαρ-

29. Ό Ντεχοφτ ά:πορρίπτει την uπαρζη φuσιχοu xεvou, βλ. 16-18.

'ΑρχΕς τfις φιλοσοφίας, Π,

175


Στ Ο Χ Α Σ

l\1 Ο Ι ΙΙ Ε Ρ Ι τ Η Σ 11 Ρ Ω τ Η Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α Σ

'

I

I

\

(

""

\

\

'

χε~ εν προχειμενω χατ~ το οποω να μ 'Υ)ν αντ~

λ

αμ

β'

ανο-

μα~ άρχετα ο~αχρ~τως, οφειλω να όρισω προσεχτ~χ6τερα τι εννοω χυρ~ολεχτ~χ.α οταν λέω οτ~ ο~οάσχομα~ I

'

'

\

I

χατ~ απο τη φυσ'Υ).

'Ε~οω

'

εχ

λ αμ β ανω I

'

I

'

τη φυσ'Υ) με στε-

ν6τερο ν6Υ)μα άπο εκείνο ποu χρ'Υ)σιμοπο~ω οταν την όριζω ώς τη συναρμογ~ ολων οσα μοu χορ~γψε ό Θε6ς ο~6τ~ σΕ: αuτη τη συναρμογ~ περ~έχοντα~ πολλα \

)

Ι

ι

\

,....

r/

r/

)

που αν'Υ)χουν μονο στο πνευμα, οπως οτ~ αντ~

λ

αμ

β I

ανο-

μα~ πώς εκείνο ποu εγ~νε οΕ:ν μπορεί να ξεγινε~, χαl ολα τα ύπ6λο~πα ποu χαθισταντα~ γνωστα μέσω της φυσ~­

χ~ς φώτ~σ'Υ)ς,30 γ~α τα όποία οΕ:ν μ~λω· περ~έχοντα~ επισ'Υ)ζ πολλα ποu άφοροuν μ6νο το σwμα, οπως οτ~ αuτο φέρετα~ προς τα κάτω, χ.τ.ο., στα όποία επισ'Υ)ζ οΕ:ν άναφέρομα~ ο άλλα άναφέρομα~ μονάχα σΕ: οσα μοu

' \

-

\

I 'Θ\ χορ'Υ)Ύ'Υ)σε ο εος χα θ' οσον συντ~'θ εμα~ απο πνευμα χα~

"

σwμα. 31 Ώς εχ. τούτου, αuτη ~ φuσΥJ ο~Οάσχε~ μΕ:ν να 30. « ... μέσω τής φυσικής φώτισης, χωρiς τη βοήθεια τού σώματος ... »

31. Στlς Άρχες τής φιλοσοφίας (1, 48) tζηγεΊ:ται τί ά:vήκει μόνο στο σώμα, τί μόνο στο πνεuμα καl τί στ~ν itνωση πνεuματος καl σώματος. Στο σώμα, 3ηλα3η στην tκτατη δπόσταση, ά:vήκει το μέγεθος, το σzΊjμα, ~ κίνηση, ό τόπος, ~ 3ιαφετότητα των

μερών, κ.τ.ο. Στο πνεuμα, 3ηλα3η στη σκεπτόμενη δπόσταση, ά:vήκει ~ ά:ντίληψη, ~ βοuληση καl ολοι οί τρόποι τοu ά:ντιλαμβά­ νεσθαι καl τοu βοuλεσθαι. Στην itνωση πνεuματος καl σώματος ά:vήκοuν: α) Οί όρέζεις της πείνας, της 3ίψας κτλ. β) Οί σuγκιvή­

σεις .η τα σuναισθ~ματα της ψuχΊjς, οπως ~ όργ~, ~ εUθuμία, ~ λuπη, ~ ά:γάπη κτλ. γ) 'Όλα τα αίσθ~ματα, οπως εκεΊ:να τοu πό­

νοu, της ~3ονΊjς, τοu φωτός, των χρωμάτων, των !fιχων, των όσμων, των γεuσεων, της θερμότητας, της σκληρότητας καl των IΧ.λλων ποιοτ~των της άφΊjς.


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

)

I

tl

οιποφεuγοuμε οσοι προκοι

>

λ-

οuν οιLσ

θ I

I

\

\

Ύ)μοιτοι πονοu κοιL να

Ε:πL3Lώκοuμε 8σοι προκοιλοuν οιlσθ~μοιτοι ~3ovYjς κ.τ.8. · 'λλ'οι οεν "'' φοιLνετοιL I > λ'εον να\ μας - οLοοισκεL "'"'' \ σuμπεοι επLπ να ροιινοuμε ά.πο τις ά.ντLλ~ψεLς των οιlσθ~σεων κά.τL yLdι τdι πpά.γμοιτοι ΠΟU βpισκοντοιL Εξω ά.πο μiiς χωpις ΠpΟΎJ­ γοuμενΎ) Ε:ξέτοισ~ τοuς ά.πο τον νοu, Ε:πεL3~ φοιινετοιL νdι (831 Ι

'

\

DιVΎ)ΚεL

-

στο πνεuμοι

Ι

\

μονο,

κοιL

)!

οχL

I

\

στο σuν

θ

ετο

*

I

πνεu-

μοιτος και σώματος, νdι μά.θεL την ά.λ~θεLοι των πpοιγμά.-

' ..

των οιuτων.

''Ε τσL,

'

I tl ' I ~' εΠΎ)pεοι ' 'ζ εL το ποιροτL ενοι οιστεpL οεν

t \ .... μοιτL μοu πεpLσσοτερο οιπο τη φωτLοι ενος μLκpou πuρΙ

Ι

)

\

\

\

σοu, ώστ6σο 3εν uπά.pχεL κοιμLdι πpοιγμοιτLΚ~ ~ θετLΚ~ \ ''

/ I •Ι "'' ";' 'λλ'οι εκpLκλ LσΎ) να πLστεuω οτL οεν εLνοιL μεγοι λ' uτερο, οι ' \ \ ~ Ι Ι tl ';' '' \ λ' να οιπο τα ποιLοLκοι μοu χρονLοι οτL εLνοιL ετσL, χωpLς ο-

'

'

,

I I 'ζ οντοις στη φωτLοι οιLσ θ' γο. 32Κ οιL, ποιροτL πλΎ)σLοι οινομοιL

θεpμ6τψοι, και ΠλΎ)σLά.ζοντοις μά.λLστοι UΠεpβολLκdι ΚΟ-

' '

ντα οιLσ

\

θ'

με πεL

I

~\

f:

Ι

I

οινομοιL πονο, ο εν uποιρχεL κοινενοις tl

(

I

\

\

Ι

rl

\ \

λ'

ογος ποu να \

)

Ι

εL οτL uποιρχεL στη φωτLοι κοιτL ομοLο με εκεLνΎ)

τη θεpμ6τψοι ~ με Ε:κε'Lνο τον πόνο, ά.λλdι μονά.χοι 8τL uπά.pχεL κά.τL σε οιuτ~ν, ότL3~ποτε τέλος πά.ντων μποpε'L νdι εΙνοιL, ποu προκοιλε'L μέσοι μας Ε:κε'Lνοι τdι οιlσθfιμοιτοι 32. «... rvστ6σο δiν ύπάρχει μέσα μου καμιa πραγματικiι η φυσικiι ίκαν6τητα ποv

11a μi

dιθεί νιi πιστέψω δτι δiν εlναι με­

γαλύτερο άπο αvτiι τη φωτιά, dλλιi lκρινα δτι είναι lτσι dπο τιi πρriΊτα μου χρ611ια, χωρiς κανένα lλλογο θεμέλι,ο>ι. Ό ΝτεκιΧρτ

θέλει νιΧ πε'ϊ έi>ω οτι, ποιριΧ τιΧ φαινόμενοι των οιtσθ~σεων, κοιμιιΧ

προιγμοιτικ~ ~ θετικ~ κλίσ'Υ) i>έν μέ ώθε'ϊ νιΧ πιστέψω οτι ενοι οcστέρι i>έν εΙνοιι μεγαλύτερο οcπο τη φωτιιΧ ένος μικροu πuρσοu. ''Αν εκρινοι κ6ιποτε οτι ό πυρσος εΙνοιι μεγαλύτερος, οιύτο όφείλετοιι στις &λογες προκοιτοιλ~ψεις ποu έγκοιθιi>ρύοντοιι κοιτιΧ την περίοi>ο τΥjς ποιιi>ικ'ijς ~λικίοις. 177


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

IIEPI

ΤΗΣ 1/ΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

τΥjς θερμ6ητας ~ τοu π6νοu. Καί, παρ6τι έπίσ"ΙJς σε κάποιον χ&ρο aεν βρίσκεται τίποτα ποu να χινε'L τl.ς

αισθ~σεις, aεν έ:πεται για τον λ6γο αuτο οτι aεν ύπάρχει I

-

,

-

χανενα σωμα εχει.

'Αλλ

I

α

βλ

I

,,

I

επω οτι

-

σε τοuτα

I

χαι

I

σε

πάμπολλα άλλα σu~θισα να διαστρέφω την τάζ"f) τΥjς I

φuσ"f)ς,

~I

'

(

επειο"f) οι

'

αντι

λ'ψ 'Υ) εις

-

των

'

αισ

θ "f)σεων I ~'Θ σο "!)Χαν

tόίως &πο τη φuσ"'J μονάχα για να ό"f)λώνοuν στο πνεuμα

ποια πράγματα εΙναι έπωφελΊJ ~ έπιβλαβΊJ στο σύνθετο τοu όποίοu έχε'Lνο &ποτελε'L μέρος, χα!. στο μέτρο αuτο

εΙναι &ρχετα σαφε'Lς χα!. οιαχριτές ένω έγω τl.ς χρ"f)­ σιμοποιω ώς βέβαιοuς χαν6νες για την άμεσ"f) όιάγνω­ σ"f) τΥjς οuσίας των σωμάτων ποu βρίσκονται εζω &πο )

....,

\

\

t:

f

t:

Ι

~\

~

ε μας, για την οποια ωστοσο ο εν ο "Ι)

λ

Ι

Ι

I

ωνοuν τι ποτα ποu

να μ~ν εΙναι έζαιpετιχα &σαφες χα!. σuγχεχuμένο. 33 Ι Μα

'ζl ει,ετασα

' επαρχως

I παραπανω

I

για

I

ποιον

λ' ογο

συμβαίνει, παρ' ολ"f) την &γαθ6τψα τοu Θεοu, να εΙναι οί χρίσεις μοu ψεuοε1'ς. 34 'Αλλα έόω &ναχuπτει μια νέα 33. Πρβλ. Άρχiς τής φιλοσοφίας, Π, 3. 34. Έδω σuμπλΊJρώνεται ~ έρεuνα των αίτιων τϊjς πλοcVΊJς ποu έλαβε χώρα στον Τέταρτο Στοχασμό. Τ6τε δ &νθρωπος θεωρ-ή­ θψ.ε μ6νο ώς πνεuμα, ένω τώρα έξετοcζεται ώς ενωσΊJ πνεύματος­

σώματος. Τ6τε διερεuνήθψ{ε ~ πλΟCVΊJ ποu άναφuεται στο πεδίο

τϊjς κρίσΊJς, στην δποία κρίσΊJ ένέχονται δ νοuς και ~ βοuλψΊJ, ένω τώρα ~ πλΟCVΊJ ποu προέρχεται άπο τις αίσθ-ήσεις. Τ6τε uποστΊJ­ ρίχθΊJκε οτι ~ πλΟCVΊJ οφείλεται στη χρήση των ίκανοτ-ήτων μέ τις

δποϊες εΙναι προικισμέVΊJ ~ άνθρώπιVΊJ φύσΊJ, και οχι στην ϊδια την άνθρώπιVΊJ φύσΊJ, οuτε βεβαίως στη φύσΊJ γενικα. η στον Θε6. Τώρα uποστΊJρίζεται το ϊδιο άκριβως άναφορικιΧ μέ τις αίσθ-ή­ σεις: οί άντιλ-ήψεις των αίσθ-ήσεων εΙναι έντελως άσαφεϊς και σuγκεχuμένες οταν έφαρμ6ζονται ώς κανόνες για. τη διοcγνωσΊJ τϊjς οuσίας των έξωτερικων σωμοcτων, άλλιΧ άρκετα. σαφεΊ:ς και η8


ΕΚΤΟΣ ~ΤΟΧΑΣΜΟ~

3υσκολ(α. γuρω ά.πο α.uτdι τοϋτα. ποu πα.ρLστάνεL ~ φuσ'Υ) σΕ: μένα. ώς &ξLα. έπL3(ωξ'Υ)ς ~ ά.ποφυγΊjς, κα.θως κα.l I

'

\

\

'

\

'

γυρω α.πο τα. εσωτεpLκα. α.Lσ

\

θ' f: .... Ι 'Υ)μα.τα., στα. οποLα. φα.Lνε-

τα.L να. α.να.κα. λ' υπτω π λ' α.νες γLα. πα.ρα.οεLγμα., οτα.ν,

' '

\

'"'

,,

ξ ε-

I \ ) \ \ ) I I I λ γε α.σμενος κα.νεLς α.πο την ευχα.ρLστ'Υ) γευσ'Υ) κα.ποLα.ς

τpοφΊjς, κα.τα.να.λώνεL το 3'Υ)λψ~pLΟ ΠΟU κpuβετα.L μέσα. τΊJς. 'Αλλdι τότε ώθε'Lτα.L ά.πο τη φuσ'ΥJ νdι όρεχθε'L μο- [84) νάχα. έκε'Lνο στο όποLΟ βp(σκετα.L ~ εuχάpLστ'Υ) γεuσ'Υ),

κα.l bχL το 3'Υ)λψ~ρω, το όπο'Lο άγνοε'L έντελως. 'Ώστε το μόνο ποu μπορω νdι συμπεράνω άπο έ3ω εΙνα.L οτL α.uτ-Υj ~ φuσ'Υ) 3Ε:ν εΙνα.L πα.ντογνώστpLα.' το όπο'Lο 3Ε:ν εΙνα.L περ(εργο, έπεL3~ στον &νθρωπο, ό όπο'Lος εΙνα.L Ι πεπερα.σμενο

Ι πρα.γμα.,

~\ οεν

f: 'ζ α.ρμο ουν

\

πα.ρα.

tl

οσα.

Τ εLνα.L

περωpLσμέVΊJς τελεLότ'Υ)τα.ς. 35 8tοικptτές οτοιν )(.p'Υ)σtμοποtοuντοιt στην ά.νοιγνώptσ'Υ) τών πpοιγμά:­

των ποu είνοιt έπωφελ'ij ~ έπtβλοιβ'ij στο σύνθετο τοu σώμοιτος κοιt τοu πνεύμοιτος.

35. Ή γοιλλtκΎ] ά:π68οσ'Υ) τών τριών τελεuτοιίων πpοτά:σεων: <<Παρουσιάζεται μαvάχα έδώ μιά άκόμα δυσκολία γύρω άπο τά

πράγματα ποv ή ψύση με διδάσκει δτι πρέπει νά έπιδιώκαvται η νά aποφεύγονται, καθ<vς κα1 γύρω άπο τά έσωτερικά αlσθήματα ΠοV eβαλε μέσα μου, διότι μοϋ φαίνεται νa a1ιακάλυψα ένίοτε πλά­ νη σi αύτά, κα1 eτσι δτι πλανώμαι εύθέως άπο τη ψύση μου. Πα­ ραδείγματος χάριν, ή εύχάριστη γεύση κάποιας τροφής στην ό­

ποία aνέμειξαν δηλητήριο μπορεί νά με κάνει νά πάρω το δηλη­ τήριο, κα1 [τσινά πλανηθ<iJ. 'Αληθεύει <nστόσο δτι ή ψύση μπορεί νa συγχωρεθεί έπ' αύτοϋ, διότι με ώθεί νά έπιθυμήσω μαvάχα τψ τροψη στψ όποία βρίσκω την εύχάριστη γεύση, κα1 οχι το δη­

λητήριο, το όποίο τijς εlναι άγνωστο. 'Ώστε άπο έδώ δiν μποροϊ νa συμπεράνω άλλο πράγμα aπο το δτι ή ψύση μου δiν γνωρίζει

άρτια κα1 καθολικά τά πάντα· το όποίο δiν εlναι άσφαλώς πε179


~ΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΙ-'! ΤΗΣ

ΠΙ-'ΩΤΙ-Ι~ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ~

'Όχι σπάνια ομως πλανώμαστε άκόμα κα!. σΕ: οσα

ώθούμαστε άπο τη φύσΎ], 36 οπως οταν οί &ρρωστοι ο­ ρέγονται fνα ποτο ~ μια τροφ~ ποu θά τοuς βλάψει μετά άπο λίγο. Θά μποροuσε rσως νά εtπωθετ έδω

οτι πλανωνται λόγω τοu οτι ~ φύσΎ] τους έχει άλλοιω­ θετ· άλλά τοuτο δΕ:ν αrρει τη δυσκολία, έπειδ~ fνας

&ρρωστος &νθρωπος δΕ:ν εΙναι δΎJμωύρΎΎJμα τοu Θεοu λιγότερο άλΎ]θινά άπο εναν uγι~, καl έπομένως δΕ:ν I

φαινεται

\

να

Ι~

'

απαοει

λ

Ι

ι γοτερο

\

''

να

εχει

λlβ α ει

>

I

I

απο

τον

Θεο πλανερ~ φύσΎJ. 'Ένα ρολόι κατασκευασμένο άπο τροχοuς κα!. άντίβαρα δΕ:ν ηρεϊ: λιγότερο έπακριβως

ολους τοuς νόμους της φύσΎJς οταν εΙναι κακοφτειαγμέ­ νο κα!. δΕ:ν δείχνει σωστά την &ψα άπ' ο,τι οταν ίκανο­ ποιετ στην έντέλεια την έπιθυμία τοu τεχνίη· μΕ: τον

rδω τρόπο, μπορω νά θεωρ~σω το άνθρώπινο σωμα ώς tl

\

I

\

εναν μΎ]χανισμο συναρμοσμενο και συντε

θ

I

I

I

εψενο με τε-

τοων τρόπο άπο όστά, νεuρα, μuς, φλέβες, αlμα κα!.

(

~~ rt Ι ~\ θ' Ι Ι Ι οερμα, ωστε, παροτι οεν α υπαρχει μεσα του κανενα

πνεuμα, θά έχει ώστόσο ολες έκεϊ:νες τ!.ς κιν~σεις ποu δΕ:ν ΠΎ]γάζουν τώρα άπο την έπικράτεια τfjς βούλψΎJς,

κα!. έπομένως οuτε άπο το πνεuμα· 37 άναγνωρίζω λοιρίεργο, aφοϋ ό ι'iνθρωπος, οντα:; πεπερασμέι•ης ψύσης, δeν μπορεί παρa νa έχει γνd>ση περιορισμένης τελειότητας».

36. «ΆλλΟ. aρκετa συχνa iπίσης πλαν(hμαστε aκόμα καi σi πράγματα στα όποία ιvθούμαστε εvθέως aπο τη ψύση .. . »

37. (( ... ιuστε, aκόμα κι ι'iν δeν ύπijρχε σε αvτο κανένα πνεύμα, δεν θa έπαυε V(I κινείται με δλους και με τοvς ι:διους τρόπους με

τοvς όποίους κινείται καi τrlιρα, δταν δεν κινείται με την καθο­ δήγηση τής βούλησής του, και σmlεπιϋς οϋτε με η} βοήθεια τοϋ πνεύματος, aλλa μονάχα aπο τη διάθεση τriΊν οργάνων του». ι8ο


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

\

>I

πον ευκο

λ

tl

Ι

tl

'1\

ι

....

Ι

~

Ι

α οτL αν ενα τετοLΟ σωμα υπεφερε παραοεL γ-

ματος χάρLν όιπο ύaρωπLκ(α, θdc τοu ~ταν τόσο φυσLΚΟ ι

\

Ι

'

\

)

I

\

να υποφερεL απο εκεLνη την

ξ

\

~λ'

I

Ύ)ροτητα του

αρυγγα που

προξενεΊ συνήθως στο πνεuμα το αrσθΎ)μα της 3(ψας,

' '

' νευρα ~ θ ετεL~ ε'ξ αLτLας τΎ)ς τα ~ ' τα ' υπο ' 'λ οLπα καL να οLευ καL 1

'

,,

,,

'

....

\

' \

'

'ξ' μερΎ) του ετσL ωστε να πLεL, αυ ανοντας με αυτον τον

τρόπο τη νόσο του, δσο φυσLκο τοu εΙναL, δταν 3Ε:ν εχεL I

)

I

\

....

τετοLα αρρωστLα, να παρακLνεLταL

'

\

I

ξ

του. 38

'Α- [85]

απο παρομοLα

ρασ(α τοu λάρυγγα νιΧ πLε'i γLιΧ την ώφέλεLά

Ύ)-

σφαλώς, όιναφορLκιΧ προς την προκαθορLσμένΎ) χρ~σΎ) τοU ρολογLΟU, μπορώ νΟc πώ δτL έκε'iνο όιποκλ(νεL όιπο

τη φύσΎ) του δταν 3Ε:ν 3εί.χνεL σωστιΧ την &ρα· καl μΕ: \

τον

Jl~

Ι

LoLO

θ

τροπο, '

Ι

\

\

....,

)

εωρωντας τον μΎ)χανLσμο του αν \

I

\

\

θ

I

ρω-

I

πLνου σωματος σαν κατασκευασμενο γLα τLς κLνησεLς

' '

' ι 'θ ι ' ι ,, , .... που γLνονταL συνη ως σε αυτο, να νομLσω οτL καL τουτο

παρεκκλ(νεL όιπο τη φύσΎ) του άν ό λάρυγγάς του εΙναL ξερος τη στL γμ ~ ΠΟU το ΠΟτΟ 3Ε:ν ώφελε'i τη συντ~ρψ~ του.

ι στοσο,

~ ι οLαπLστωνω

> ~ επαρκως

rι οτL

<

Ύ)

τε

λ

ι ευτωα

έκ3οχ~ της φύσΎ)ς 3LαφέρεL πολU όιπο την πρώτΎ)· ~ τε λ ευταLα

ι

ι

πραγματL

ι παρωνυμLα

* 'ξ ε

~'

οεν

-;-

ι

εLναL τLποτα

ι ' ' τη ' αρτΎ)μενη απο

"λλ

α

σκε'ψ Ύ)

ο

>

'

απο

'

μLα

< οποLα < ι μου, Ύ)

38. Ή ποιρούσοι περίοδος είνοιι τόσο σχοινοτενljς ι':>στε κοιθί­ στοιτοιι δυσνόψ'Υ). Το νό'Υ)μοι είνοιι οτι μποροϋμε νΟι συγκρίνουμε το άνθρώπινο σώμοι με ενοι ρολόι, δ'Υ)λοιδ~ νdι τοϋ άφοιφέσουμε ολες τlς πνευμοιτLΚΕ:ς LΚοινότψες ΚιΧL ν0ι το θεωρ~σουμε ώς ενοιν έ:μβLΟ μ'Υ)χοινισμό. 'Όπως λοιπον ενσ. κοικοφτειοιγμένο ρολόι, -;ο όποίο

λειτουργεί ταχύτεροι ~ βραδύτεροι όιπο το κανονικό, δΕ:ν τηρεϊ: τοuς νόμους της φύσ'Υ)ς λιγότερο όρθdι όιπο ενοι κοιλοφτειοιγμένο, ετσι μποροϋμε νΟι θεωρ~σουμε οτι κοιl ενοι &ρρωστο σώμοι δΕ:ν συμπε­ ριφέρεται λιγότερο φuσικdι όιπο ενοι ύγιές. 181


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

συγκρίνει zναν &ρρωστο &νθρωπο και. zνα κακοφτειαγ­ μένο ρολόι με την tοέα ένος uγιοuς άνθρώπου και. ένος καλοφτειαγμένου ρολογιοu, παρωνυμία έξωγενljς προς

τά πράγματα για τά όποία λέγεται, 39 ένω οιά τϊjς πρώ­ της έκοοχΥjς έννοω κάτι ποu βρίσκεται άληθινά στα πράγματα, και. έπομένως εχει κάποια άλ~θεια. 'Ασφαλως, άναφορικά προς το σ ω μα ποu uποφέρει

άπο uορωπικία, εΙναι μονάχα έξωγενl]ς παρωνυμία νά λέμε οτι ~ φuσΊJ του εΙναι άλλοιωμένΊJ λόγω τοu οτι εχει ξΊJρο λάρυγγα ένω οεν εχει άνάγκΊJ νά πιετ· ώστόσο, '

\

\

\

I

αναφορικα προς το συν

θ

''

\

"'

C:

I

\

ετο, Ύ)τοι το πνευμα ενωμενο με

zνα τέτοιο σωμα, οεν εΙναι καθαρ~ παρωνυμία άλλά άλΊJθινl] πλάνΊJ της φuσΊJς νά οιψα οταν τοu εΙναι έπι, βλ α β ες

'

-

να πιει.

'Ω ς

,

'

'

'

' '

'

εκ τοuτου, απομενει να ερευνησου-

με έοω uπο ποιά εννοια ~ άγαθότψα τοu Θεοu οεν

έμποοίζει την οuτως εtλΊJμμένΊJ φuσΊJ νά εΙναι πλανερ~. 'Εν πρώτοις, έπισΎ)μαίνω έοω οτι uπάρχει μεγάλΎ) οιαφορά μεταξu τοu πνεύματος και. τοu σώματος, οε­

οομένου οτι το σωμα εΙναι άπο τη φuσΊJ του πάντοτε [86] οιαιρετό, ένω το πνεuμα έντελως άοιαίρετο. Διότι, ο­ ταν θεωρω το πνεuμα, ~τοι τον έαυτό μου καθόσον

εΙμαι μονάχα σκεπτόμενο πράγμα, οεν μπορω νά οια­ κρίνω μέσα μου μέρΊJ, άλλά κατανοω οτι εΙμαι zνα πράγμα ένιαίο καλ άκέραιο· καί, παρότι όλόκλΎ)ρΟ το πνεuμα φαίνεται ένωμένο με όλόκλΎ)ρΟ το σ{;)μα, γνω­

ρίζω οτι &ν άκρωηριαστετ zνα πόοι, zνα χέρι ~ κάποιο &λλο μέρος τοu σώματος, οεν θά άποκοπετ τίποτα για 39. (( ... ή όποία παρωνυμία δev σημαίνει τίποτα ποv va βρί­ σκεται στο πράγμα περi τοϋ όποίου λέγεται ... )) 182


ΕΚΤΟ~ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

τον λόγο αuτο απο το πνεuμα· οuτε μποροuν επίσ'Υ)ς να χαραχτ'Υ)ριστοuν μέρ'Υ) τοu οί ίχανότ'Υ)τεζ τοu βούλεσθαι,

τοu αίσθάνεσθαι, τοu νοεl.ν χτλ., επειο~ εΙναι ενα χαl το αuτο πνεuμα ποu βούλεται, ποu αίσθάνεται, ~ ποu νοεl.. Ένω, αντιθέτως, οεν μπορω να σχεφτω κανένα σωμα­

τιχο ~ εχτατο πράγμα το όποl.ο να μ~ οιαφω εuχολα με 'Ψ

I

τη σχε

'

I

\

,,

'

'

(

.....

\

\

'Υ) σε μερΊ), χα ι αρα για το οποω να μ ψ χατα-

νοω οτι εΙναι οιαφετό· κάτι ποu θα αρχοuσε απο μόνο τοu για να με οιΟά:ζει οτι το πνεuμα εΙναι εντελως οια­ φορετιχο απο το σωμα, &ν οεν το ~ζερα ~o'YJ επαρχως απο αλλοu.

'Έπειτα, επισΊJμαίνω οτι το πνεuμα οεν επηρεάζεται &μεσα απο ολα τα μέρ'Υ) τοu σώματος, αλλα μονάχα απο τον εγκέφαλο, ~ rσως μονάχα απο ενα μικρο μέρος τοu, όΊJλαο~ απο εχεl.νο στο όποl.ο λένε οτι βρίσκεται ~ I

''

χοιν'Υ) αισ

θ

'Υ)σ'Υ)'

4Q

tl ' \ \ Ι ~ 'θ Ι Ι οποτε αuτο το μερος σιατι εται με τον

rοω τρόπο, παριστάνει στο πνεuμα το raω πράγμα, άχόμα χι &ν τα ύπόλοιπα μέρ'Υ) τοu σώματος μποροuν I

'1-

I

'

-

ζ'

I

'1-

I

Ι

να οιαχεινται εν τω μεταc,u με οιαφορετιχοuς τροποuς,

οπως τεχμ'Υ)ριώνεται απο αναρίθμψα πειράματα, τα

όποι.α οεν εΙναι ανάγχΊJ να αναφέρω εaω. 'Επιπλέον, επισΊJμαίνω οτι ~ φύσΊJ τοu σώματος εΙναι 40. Το μέρος του έγχεφά:λοu ποu ύπο3ηλώνεται έ3ω εϊναι το Κ())J!άριο ~ ~ επίψυση, Ενας κωνοει3Ύ)ς ά3ένας ποu βρίσκεται στο κέντρο του έγκεφά:λοu. Ό Ντεκcφτ 3ιατειν6ταν οτι αuτος ό ά3έ­

νας εϊναι ~ εaρα της κοιν'ijς αϊσθησης καl οτι έκεϊ σuντελεϊται -~ ενωση του πνεύματος με το σωμα. Βλ.

Ta πάθη τijς ψυχής, 31-35,

καθως καl τlς πληροφορίες ποu παρέχονται σχετικΟι με το ζ-ήτημα στ.f)ν Εlσαγωγiι στ.f)ν έλληνικΎ) μετάφραση του έν λ6γω έργοu, σ.

60-65.


11

Σ τ Ο Χ Α Σ λ! Ο Ι

I

Ε Ρ

τ Η Σ

II Ρ

Ω ΊΉ Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ

Σ

τέτοια ωστε κανένα μέρος του οεν μπορεΊ' να κιν-ηθεΊ'

&πο ενα fι.λλο κάπως απομακρυσμένο χωρl.ς να μπορεΊ' >

I

I

επισΎ)ς να κινΎ)

\ \

θ.....

''~

Ι

)

ι

\

ει με τον ισιο τροπο απο οποιοοΎ)ΠΟτε ε'"'

οσων παρεμβάλλονται Ε:νω Ε:κεΊ'νο το πιο απομακρυσμέ­

νο οεν Ε:νεργεΊ'. Παραοείγματος χάριν, &ν στο σχοινl. Α,

[87] Β, Γ, Δ τραβ~ξουμε το τελευταΊ'ο μέρος Δ, το πρ&το Α οεν θα κινΎ)θεΊ' με οιαφορετικο τρ6πο &πο Ε:κεΊ'νον με τον όποΊ'ο θα μποροuσε ΕΠίσΎ)ζ να ΚιVΎ)θεΊ' &ν τραβούσαμε

ενα &πο τα Ε:νοιάμεσα Β ~ Γ, καi. το τελευταΊ'ο Δ παρέι

'

ι~

\

ι

φ

στο ποοι, Ύ)

\

Γ\ ια

μενε ακινΎ)τΟ.

''~

τον ιοιο

\ υσιΚΎ)

\ με

λ' rt ογο, οταν

~~Ι

' θ' ι αισ ανομαι πονο

tl

)

\

\

''

οιοασκει οτι αυτο το αισ

θ

Ύ)μα

γίνεται μέσω των νεύρων ποu εΙναι οιασκορπισμένα στο π6οι καΙ. τα όποΊ'α, Ε:κτειν6μενα έν ε'ίοει σχοινιων )

\

Ι~

\

απο

το

ποοι

Ι

\

Ι

)

μεχρι τον

εγκεφα

λ

tl

ο,

οταν

rlλ

ε

κονται

I

στο

π6οι ελκουν Ε:πίσΎ)ζ τα Ε:ν06τερα μέρΎ) τοu Ε:γκεφάλου στα όποΊ'α &πολ~γουν, οιεγείροντας σε αuτα μια όρι­

σμένΎ) κίVΎ)σΎ) ~ όποία f.χει θεσπιστεΊ' &πο τη φύσΎ) για να &μ ποιεΊ' στο πνεuμα το αrσθΎ)μα ένος π6νου ποu μοιάζ ει

Ι < ι Ι ι~ 41 'Αλλ Ι > ~ Ι Ι > να υπαρχει στο ποσι. α επειοΎ) τα νευρα εκει-

να πρέπει να περάσουν &πο την κν~μΎ), τον μΎ)ρ6, τη μέ­ σΎ), την πλάη καΙ. τον αuχένα για να φτάσουν &πο το I~ ποσι

I

>

I

στον εγκεφα

λ

ο,

> ~I ενοεχεται,

" ~I οταν οεν

θ' I ιγονται τα

μέρΎJ τους ποu εΙναι στο π6οι, &λλα μονάχα κάποια &πο \

τα

)

~

I

ενσιαμεσα,

\

να

προκα

\

λ....,

ειται

στον

)

I

εγκεφα

λ

ο

(

Ύ)

''~

ιοια

&κριβως κίVΎ)σΎ) ποu προκαλεΊ' το πληγωμένο π6οι, καΙ.

'

..,

\

,ι \ "' \ ) θ' ''~ I ετσι το πνευμα να αισ ανεται αναγκαια τον ισιο πονο.

τ ο\

''~

)

I

\

\

(

~

41. Πρβλ. Δωπτρική, Μέρος 4.

12.

''λλ

I

ιοιο ισχυει και για οποιοοΎ)ΠΟτε α

Ta

ο αισ

θ

Ύ)μα.

πάθη τής ψvχι]ς, &ρθρο


ΕΚΤΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

ΈπισΥJμαίνω τέλος οτι έφ6σον χαθεμ~α απο τ1.ς χ~­ ν~σε~ς ποu γίνοντα~ σΕ: έχεΊ.'νο το μέρος του έγχεφάλοu

το όποιο έΠΥ)ρεάζε~ άμεσα το πνευμα οΕ:ν προξενεΊ: πα­ ρα ενα μ6νο αrσθΥ)μα, το καλύτερο ποu μπορω να σχε­

φτ<7> στο σΥ)μεΊο αuτο εΙνα~ οτ~ απο ολα οσα μπορεΊ: να προξεν~σε~, προξενεΊ έχεΊνο ποu σuμβάλλε~ τα μέγιστα χα1. σuχν6τερα στη σuντ~ρψΥ) ένος ύγιους ανθρώποu.

Ή έμπειρία ομως μαρτuρεΊ οτ~ ολα τα αίσθ~ματα ποu

μας χάρ~σε ~ φuσΥJ εΙνα~ τέτο~α· χαί, έπομένως, οΕ:ν βρίσχετα~ απολύτως τίποτα σΕ: αuτα ποu να μ~ μαρτuρεΊ την απέραντΥ) ΜναμΥ) χα1. αγαθ6τψα του Θεου. Παρα­

οείγματος χάρ~ν, οταν τα νευρα ποu εΙνα~ στο π6ο~ χ~- [88] νουντα~ σφοορα χα1. πέραν του σuν~θοuς, ~ χίVΥ)σ~ τοuς φτάνε~ a~αμέσοu του μuελου της σπονοuλ~χΊjς στ~λΥ)ς

στα ένο6τερα του έγχεφάλοu, οποu οίνε~ στο πνευμα το σΊjμα να αίσθανθεΊ χάτ~, ΟΥJλαο~ εναν π6νο ποu μο~άζε~ να ύπάρχε~ στο π6ο~ χα1. απο τον όποΊο το πνευμα

ο~εγείρετα~ ετσ~ &στε να χάνε~ ο,τ~ μπορεΊ γ~α να α'

\

πομαχρuνε~ την

'

I

""

I

α~τ~α τοu πονοu

(

ως

'

επ~

ζ

I

Υ)μ~α

\

\

γ~α το

π6ο~. 'Όμως ~ ανθρώπ~νΥJ φuσΥJ θα μπορουσε να εΙχε σuσταθεΊ Ετσ~ απο τον Θεο ωστε ~ ra~α έχείVΥ) χίVΥ)σΥ) στον έγχέφαλο να παρ~στάνε~ χάτ~ άλλο στο πνευμα,

οΥJλαο~ ~ αuτην την ra~α, χαθ6σον εΙνα~ στον έγχέφαλο,

''

Υ) χα

,_.

θ'

\

I~ ,, \ Ι ' ~ Ι 1 οσον ε~να~ στο ποο~, Υ) σε χαποιον ενο~αμεσο το-

,,

'λ ος παντων I ι <:;. I ''λλ ο· α 'λλ' I ''λλο οτιοΥ)ποτε α α τ~ποτα α

πο, Υ) τε

<:;.\ θ' f 'ζ! \ I f οεν α σuνετε~νε ει,~σοu στη σuντΥ)ρΥ)σΥ) τοu σωματος.

l\,I' 1ν. ε

\

''">

I

"

τον ιο~ο τροπο, οταν χρε~α

\

ζ' I ομαστε ποτο γενν~ετα~

στον λάρuγγα μ~α όρ~σμέVΥ) ξΥ)ρ6τψα ποu χ~νεΊ τα νευ­

ρα τοu και. μέσω αuτων το έσωτεριχο του έγχεφάλοu,

xίVYJσYJ ποu έμπο~εΊ στο πνευμα το αrσθΥJμα της οίψας,


2: τ

Ο Χ Α Σ

J\1

Ο Ι

Π Ε Ρ Ι τ Η Σ ΓΙ Ρ Ω τ Η Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α Σ

Ε:πειό~ σΕ: ολΥJ αuτη την ύπόθεση όΕ:ν ύπάρχει τίποτα χρφψότερο &πο το ν& ξέρουμε οτι fχουμε &νάγκη ν& πιοuμε γι& ν& όιατηρ~σοuμε την εuεξία μας, κ.ο.κ.

Ώς ΕΚ τούτου εΙναι πέρα γι& πέρα πρόόΥJλΟ οτι, παρ' ολη την &πέραντΥJ &γαθότψα τοu Θεοu, ~ &νθρώπιVΥJ φύση, ώς συντεθειμένη &πο πνεuμα καl σ&μα, όΕ:ν

μπορεί ν& μ~ν εΙναι Ε:νίοτε πλανερ~. Διότι, &ν κάποια α~τία όΕ:ν όιεγείρει στο πόόι, &λλ& σΕ: κάποιο &λλο μέ-

,. .

ρος του )

I

εγκεφα

λ

'

\ (

νευρου που απ λ' ωνεται ο,

YJ και\ ~\

\ στον

' '

'

απο το

'

'

'~ ποοι

προς τον

\

'

,ι~ \ ' I λ ''~ ωιο τον εγκεφα ο, την ωια ακρι-

β&ς κίVΥ)ση την όποία όιεγείρει συ~θως το ΠλΥJγωμένο 1

~ ποοι,

'

θ'α

-

αισ θ αν θ ουμε

''

εναν

I~ \ ,ι υπαρχει στο ποοι, και ετσι (

I

\

1

πονο

(

YJ

1

που

θ'α

ιy μοια'"'ει

1

να

'

,ι θ θ' 'λλ αισ Υjση α σφα ει εκ

φύσεως. 'Αφοu πράγματι ~ ϊόια Ε:κείVΥJ κίνφη στον εγκέφαλο όΕ:ν μπορεί παρ& να προξενεί πάντοτε στο

πνεuμα το 'ίόιο αϊσθημα, καl προέρχεται πολu συχνότερα

'

\

απο

\

μια

'

I

αιτια

\

που

βλ' απτει

\

~~ ποοι

το

\ απο ' \

παρα

[89) κάποιαν &λλη ποu ύπάρχει &λλοu, εΙναι εuλογο οτι θ& παριστάνει πάντοτε στο πνεuμα τον πόνο τοu ποόιοu

μiiλλον παρ& κάποιου &λλου μέρους. Καl &ν~ ξηρότψα τοu λάρυγγα όΕ:ν προέρχεται οπως συν~θως &πο το \

tl

\

Ι

\

\

γεγονος οτι το ποτο συντεινει στην

'

ζl

,...

I

ευε'"'ια του σωμα-

'

' \

'λλ'α απο καποια I ' 'θ ετΥJ αιτια, I fl I τος, α αντι οπως συμ β αινει

στον ύόρωπικό, εΙναι πολU καλύτερα ν& ξεγελα τότε παρ& &ν &ντιθέτως ξεγελοuσε πάντοτε οταν το σωμα τ

,,

~

ειναι ευρωστο, κ.ο.κ.

'Η θεώρφΥJ τούη βοηθα πολu ο χι μόνο γι& ν& όια­ πιστώσω ολες τlς πλάνες στlς όποίες ύπόκειται ~ φύση 42. Βλ. Συνομιλία μl τον Μπούρμω' (ΑΤ, V, 163-164). r86


ΕΚΤΟ~ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

'λλ' \ \ \ I \ \ ~ θ I ,, \ α και για να μπορεσω να τις οωρ ωσω, Ύ) να , , , , , . . t:'' ,, , τις αποφuγω εuκο οτερα. ωτι, αφοu ι..,ερω οτι ο ες οι

μοu, α

λ'

Δ,

t'λ

αtσθ~σεις γύρω άπο δσα άφοροϊίν στην ώφέλεια τοϊί σώματος ΟΎJλώνοuν πολu σuχν6τερα το άλΎJθες παρα το ψεuοές, ΚιΧL μπορώ σχεοον πάντα να χρφψοποι~σω

' \

' \

\

\

\ 't:' I \ ''~ I \ πο λλ ες απο αuτες για να ει..,ετασω το ιοLΟ πραγμα, και

έπιπλέον τη μ~μΎJ*, ~ όποlα σuνοέει τα παρ6ντα με τα

προΎJγοuμενα, καl τον νου, ό όπο'Lος οιερεuνφε ~οΎJ δλες τlς αtτlες της πλά~ς,43 οεν πρέπει πλέον να φοβiiμαι I

I

tl

\

I

μΎ)Πως οσα παριστανονται σε μενα κα

> θ

αισ

I

...

Ύ)σεις ειναι

ψ

~~

\

> λλ

εuοΎ), α

>

α οφει

θ

\ ' \ \

Ύ)μερινα απο τις

\

>

ω να απο

β

I

α

λ

\

ω τις

ύπερβολLΚες άμφιβολLες τών περασμένων ~μερών ώς

γελο'Lες κuρlως οε έκεl~ την uψιστΎJ άμφιβολlα για \ rι ' ι .... ~' ~ ι ' ' ' ' ι τον uπνο, τον οπαο οεν οιεκρινα απο την εγρΎ)γορσΎ).

ΠαρατΎJρώ πράγματι τώρα οτι ύπάρχει πολu μεγάλΎJ \

~

!;"\

~

οιαφορα μεται..,u των '

'

\

\

~I

ouo, I

>

~

\

~\

~I

αφοu τα ονεφα οεν σuνοεο\

tlλ

νται ποτε απο τη μ~μΎ) με ο

\

<

ες τις uπο

>

I

οιπες ενερ-

γειες της ζω'Υjς, οπως γlνεται με οσα σuμβαlνοuν στην

έγρ~γορσΎ)· οι6τι, &ν οντας ξuπνως μοϊί έμφανιζ6ταν ?;:'

\

I

\

't:'

ι..,αφνικα καποως και ει..,αφανι

'

ζ' I I ,ι οταν αμεσως μετα, ετσι

&στε να μ~ν καταλαβαlνω οuτε άπο ποϊί ~ρθε οuτε ποϊί π'Υjγε, δπως γlνεται στα ονεφα, οεν θα εκρινα άσφαλώς

&οικα δτι ~ταν όπτασlα μiiλλον, ~ φάντασμα πλασμένο [90] \

'

I

στον εγκεφα

\

\ ,,

- "

λ' 'λ θ θ 'Ε νω οο μοu, παρα α Ύ) ινος αν ρωπος.

I I \ \ ι .... ' λ β' ταν σuμ β αινοuν πραγματα για τα οποια αντι αμ ανο-

μαι οιακριτώς ποϊί, άπο ποϊί ΚιΧL π6τε έπεισάγονται

έντ6ς μοu, πράγματα την άντlλΎJΨΎJ των όποlων σuνοέω

43. Πρβλ. Κανόνες γιa τijν καθοδ1ίγηση τής εVφυtας, ΧΙΙ, §§ 1-11.


~ΤΟΧΑΣΛ,ΙΟΙ

ΠΕΡ!

ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟ~ΟΦΙ.Α~

χωρl.ς καμιιΧ οιακοπlj μΕ: ολη την ύπόλοιπη ζω~ μοu,

τότε εlμαι αuτόχρημα βέβαιος οτι οΕ:ν σuμβαίνοuν στον

,, 'λλ' \ ' Ο'' α στην εγρηγορση. uτε πρεπει να εχω ι χνος 'αμφι β ο λ'ιας για' την ' α'λ'θ ,, ,, η εια τοuς αν, εχοντας σuγκα' ''λ \ ' θ λ εσει ο ες τις αισ ησεις, τη μνημη και τον νοu για να I

uπνο α

I

I

\

I

',,

\

\

,,

...,.

\

\

τιΧ εξετάσοuν, οΕ:ν μοu &ναφερθετ τίποτα ποu νιΧ &πάοει

'

\

' (

'λ Τ' I tl (Θ\ ~\ προς τα uπο οι πα. ο γεγονος πραγματι οτι ο "εος οεν

εlναι πλανερος συνεπάγεται &ναγκα1'α οτι οΕ:ν σφάλλω εν προκειμέ"νω. 'ΑλλιΧ επειο-1] ~αναγκαιότητα των πρα­

κτικων ζητημάτων οΕ:ν σuγχωρε1' πάντα την &νεση τόσο επιμελοuς εξέτασης, όφείλοuμε νιΧ όμολογ~σοuμε οτι ό

'

αν

θ

f

ρωπινος

β'

t

I

\

\

ιος uποκειται σuχνα σε π

λ'

I

'

\

ανες γuρω απο

τιΧ επιμέροuς πράγματα, καΙ. νιΧ &ναγνωρίσοuμε την &σθένεια τfjς φύσης μας.

ι88


ΠΑΡΆΡΤΗΜΑ


[ 16

ο]

ΛΟΓΟΙ ΔlΕΥΘΕΤΗΜΕΝΟΙ ΜΕ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΌ ΤΡΟΠΟ

ΠΟΥ ΤΕΚΜΗΡΙΏΝΟΥΝ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ. 1

ΟΡΙΣΙ\101

Ι. ΔLά του όνόματος σκέψη [cogitatio] έννοω καθετ). ποu ";' \ I Ι Ι tl \ '' '' εLναL με τετοLο τροπο μεσα μας ωστε να εχουμε αμεσα

συνεί8-ησ~ του. 2 ''ΕτσL ολες ο[ 8Lεpγασίες τΎjς βούλη­

σης, του νου, τΎjς φαντασίας κα). των αισθ~σεων εΙναL σκε'ψ εLς.

,,

,,

'Αλλ'α

οσα επονταL

I I ' λ εLσω προσε'θ εσα αμεσα, γLα να αποκ

, , ,

απο τLς

,

σκε

, ,

εLς αυτες.

'

π

<:-,

αραοεLγματος

χά.pLν, ~ έκούσLα κίvησΊJ έ:χεL μΕ:ν ώς άρχ~ τη σκέψΊJ,

άλλά αuτη ~ ϊ8Lα 8Ε:ν εΙναL σκέψΊJ.

11. ΔLά του όνόματος lδέα [idea] έννοω έκείvη τη 1. Ό τίτλος τtjς γα.λλικΥjς έκδοχΥjς εΙνα.ι: Λόγοι, διευθετημένοι μe γεωμετρικΌ τρό:το, ποv τεκμηριώνουν τψ Vπαρξη τοv Θεού και τiι διάκριση ποv ύπάρχει μεταξv τού πνεύματος και τού

&.νθρώπι.νου σ(hματος. Οί Λόγοι ... περιέχονται στο τέλος των Δεύτερων 'Απαντήσεων (ΑΤ,

VI, 160-170· IX, 124-132). Ή γεω­

μετρικ~ μέθοδος εΙχε ά:κολουθΊ]θεΊ: μερικα χρόνια. νωρίτερα ά:πο τον Jean-Baptiste Μοήη (1583-1656) στο εργο Qι.wd Deus sit (πρώ­

τΊJ εκ8οσΊJ: 1635) το όποΊο -}jτα.ν γνωστο στον Ντεκάρτ. Ό Σπινόζα. σχολίασε 8ιεξο8ικα το πα.ρον πόVΊJμα. στο εργο του Οί aρχες njς

καρτεσιανής φιλοσοφίας, Μέρος I, κα.l όργά:νωσε με τον raιo τρόπο το μέίζον σύγγραμμά: του, την 'Ηθική.

2. (( ...

va /!χουμε aμεσα γν(!ιση του».


ΣΤΟΧΑΣi\101

ΠΕΙ)! ΤΙΙΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

μορφ~ :καθεμιiΧς σκέψης aια της &μεσ'Υ)ς άντίλ'Υ)ψ'Υ)ς της

όποίας έ:χοuμε σuνεί3ψ'Υ) της σ:κέψ'Υ)ς αuτης,3 έ:τσι ώστε aεν μπορω να έ:κφράσω τίποτα μΕ: λόγια, κατανοώντας I

τι

\

\ ,.

λ' β 'β tl t: '~Ι ' Ι \ εω, χωρις να ει ναι ε αιο οτι 'Υ) ιοεα ε:κεινοu ποu σ'Υ)-

'

' \ '

μαινεται απο τα

λ' ογια

' '

';' I αuτα 4 ειναι μεσα μοu.

''Ε τσι οεν ~\

χαλω ιaέες μόνο τlς εικόνες ποu εΙναι σχε3ιασμένες στη φαντασία

[phantasia], :καl μάλιστα έaω aεν τlς :καλω

:καθόλοu ιοέες καθόσον ε1ναι στη σωματι:κ~ φαντασία [161]

[phantasia], τοuτέστιν σχε3ιασμένες σε κάποιο μέρος τοu έγ:κεφάλοu, 5 άλλα μονάχα :καθόσον Πλ'Υ)pοφοpοuν το πνεuμα ποu στρέφεται σε έ:κεΊ'νο το μέρος.

ΙΙΙ. Δια τοu οροu aντικειμενικi; πραγματικότητα μιι'iς lδέας

...

,

[realitas objectiva idere] έννοω την όντότψα \ ' ' \ \

'ζ ,~, θ' τοu πραγματος ποu απει:κονι εται απο την ιοεα, χα ο-

σον αuτη ~ όντότψα εΙναι στην ιaέα· χαl μΕ: τον raιo τρόπο, μποροuμε να ποuμε άντι:κεψενι:κ~ τελειότψα ~ ,

\

I

αντι:κειμενι:Κ'Υ) τεχνι:κοτ'Υ)τα, κ

λ

π.

Δ

I

"

,

ιοτι οσα αντι

λ

αμ

β

α-

3. « ... έχουμε γν(iιση τής σκέφης αvτής ... )) 4. <<Δέν Θα μπορούσαμε να έκφράσουμε τίποτα μέ τα λόγια μας, οταν κατανοοuμε τί λέμε, χωρlς να είναι βέβαιο οτι Ε:χουμε μέσα μας τ-/jν tδέα

-rou πράγματος ποu σημαίνεται άπο τα λόγια 1641 (ΑΤ, ΠΙ, 393).

αύ-:-άη, Προς Μερσέν, 'Ιούλιος

5. Ή κατανόηση αύτοu τοu σημείου διευκολύνεται άπο το παρακάτω άπόσπασμα τ-'ijς Πραγματείας περi τοϋ a1'θψiιπου: ιψα μεταξu των σχψάτων [των άντικειμένων], ώς tδέες, δηλαδ~ ώς μορφές η εtκόνες τlς όποίες θεωρεί &μεσα +ι λογικfι ψυχ~, δέν πρέπει να λαμβάνονται έκείνα ποu έντυπώνονται στα οργανα των έξωτερικι7>ν αtσθήσεων, η στην έσωτερικ~ έπιφάνεια τοu έγκεφά­ λου, άλλα μονάχα έκείνα ποu χαράσσονται στα πνεuματα πάνω

στην έπιφάνεια τοu [κωνοειδοuς] άδένα, δπου εlναι φαντασίας καi τής κοινής α1'σθησης» (ΑΤ, ΧΙ,

192

1)

[δρα τής

176-177).


IIAPAPTHMA

νόμαστε σαν να εΙναι στα άντικείμενα* των ί3εων εΙναι άντικεψενικα

rv.

[objective] στlς raιες τlς ί3έες. 6

Για τα raια πράγματα λέμε οτι εΙναι μορφικa

[fonnaliter] στα άντικείμενα των ί3εων οταν εΙναι σΕ: λ β ' \λ' 1' αμ ανομαστε· και εμε οτι ει'

\

,,

tl

'

'

tl

αυτα ετσι οπως τα αντι

ναι ύπεροχικa [eminenter] οταν aεν εΙναι μΕ:ν έ:τσι, άλλα τόσο μεγάλα ώστε να μποροuν να άναπληρώσουν μια

τέτοια μεταλλαγ~ [ut talium vicem supplere possint]. 7 V.

I \ ( ...., ) I '' \ \ κ α'θ ε πραγμα στο οποιο ενυπαρχει αμεσα, σαν σε

ι

I

,,

υποκειμενο, Ί)

~

\

....,

οια του

' λ αμ β ανομαστε,

(

I

(

I

I

\

)

οποιου υπαρχει κατι που αντι-

'

τουτεστιν

'

καποια

'<:- ' ιοιοτΊ)τα,

' καποια

ποιότψα, ~ κάποιο κατΊ)γόρΊ)μα των όποίων uπάρχει μέσα μας μια πραγματικ~ ί3έα, καλεΤται Τπόσταση

[Substantia]. Πράγματι, 3Ε:ν έ:χουμε &λλΊJ ί3έα τΎjς uπόστασΊJς, είλΊJμμένΊJς &πακριβως, άπο το οτι εΙναι ενα πράγμα στο όποΙο uπάρχει μορφικα ~ uπεροχικα ο,τι

άντιλαμβανόμαστε ~ ο,τι εΙναι άντικεψενικα σΕ: κά­

ποια ί3έα μας, &πει3~ εΙναι γνωστο μέσω τΎjς φυσικ'Ιjς φώτισΊ)ς οτι κανένα πραγματικο καηγόρΊ)μα aεν μ πο­

ρεΤ να εΙναι στο μΊJ3έν. 8 VI. Ή uπόστασΊJ στην όποία &νυπάρχει &μεσα ~ 6. «Διότι δλα δσα συλλαμβάvουμε σav ιιa εlιιαι στa ι'ι.vτικεί­ μεvα

[objectifs] τriίv lδειiίv εlvαι ι'ι.vτικειμεvικa η κατ' ι'ι.πεικόvιση

[objectίνement OU paΓ representatίon] στις tδιες τις lδέες».

7. ((ο ο ο και λέμε δτι εlvαι ύπεροχιχΟι δταv δiιι εlvαι στ' ι'ι.λήθεια τέτοια, ι'ι.λλa τόσο μεγάλα ιuστε

va

μποροϋv

αvτο το iλάττωμα διa τής ύπεροχής τους

pleer

ce defaut

paτ

va ι'ι.vαπληριhσουv [qu'elles peuvent sup-

leur excellence]».

8. «.ο .i.πειδfι ή'φυσικη φrhτιση μaς διδάσκει δτι. το μηδiv δiv μπορεί vrlliχει καvέvα πραγματικΌ κατηγόρημα». 193


~ΤΟΧΑΣΜΟΙ

11\<:ΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟ~ΟΦΙΑΣ

σκέψη καλε'i:ται Πνεύμα [Mens]. 'Όμως μιλω έaω γιά

πνεuμα μiΧλλον παρά γιά ψuχ~ έπειa~ το ονομα ψuχ~ εΙναι όμώνuμο9 κα!. σuχνά χρησιμοποιε'i:ται καταχρη­ στικά γιά σωματικά πράγματα. 10

VII. Ή ύπόσταση ποu εΙναι ιΧμεσο ύποκείμενο τΎjς τοπικΎjς εκτασης και. των σuμβεβηκότων ποu προuποΙ θ ετοuν

\

''

rl

\

(θ Ι

"'

την εκταση, οπως το σχημα, η

(162] νηση, κλπ., καλε'i:ται Σrvμα

(

\

I

εση, η τοπικη κι-

[Corpus]. Άλλά το ζ~τη­

μα &ν εΙναι μία κα!. ~ αuτη ύπόσταση ποu καλε'i:ται Π νεuμα κα!. Σωμα, ~ Μο aιαφορετικές, θά έρεuνηθεr: άργότερα.

VIII. λ εια,

'Η Ι

( '

' (

Ι

Ι

<

και στην οποια σ εν σu

' λ uτως

\ ποu

I

....

(

uποσταση την οποια νοοuμε ως

\ ' να ενεχει I

λλ

αμ

β I

καποιο ε

I

τε-

>

ανοuμε τι ποτα απο-

'λ'

I

ut/ψ ιστα I

"!\

I

αττωμα η καποιον πε-

ριορισμο τελειότητας, καλε'i:ται Θεός

[Deus].

α. Το νά ποuμε οτι κάτι περιέχεται στη φύση ~στο έννόημα ένος πράγματος ισοauναμεr: μΕ: το νά ποuμε οτι άληθεύει γιά έκε'i:νο το πράγμα~ οτι μποροuμε νά aιαΙ β ε β αιωσοuμε

rl

";"

\

'

I

οτι ειναι σε αuτο.

}}

χ. Δύο ύποστάσεις λέγονται πραγματικά aιακριτΕ:ς

οταν καθεμιά μπορε'Ι νά ύπάρζει aίχως την &λλη.

9.

Δηλα3-/j aμφίσημο.

10. «'Η ύπόσταση στήν όποία έδρεύει aμεσα ή σκέψη καλεί­ ται εδώ Πνεuμα [Espήt]. Ώστόσο αvτο το 5νομα εlναι όμrnνvμο, δεδομένου οτι ει,ίοτε το rΊποδίδοvμε επίσης στον aνεμο και στa πολv aραι(l ύγρά, aλλa δiν ξέρω κανένα καταλληλότερο>>.

11. «'Όταν λέμε δτι κάποιο κατηγόρημα περιέχεται στή φ(>­ ση

i)

στο FΙ!J!όημα ένος πράγματος, εlναι σaν νd λέμε οτι το κα­

τηγόρημα αvτο aληθεύει γιri το πράγμα εκείνο και δτι μπορούμε

J!d διαβεβαιr!JσουμF: δτι εlναι σε αvτό». 194


ΠΑΡΆΡΤΗΜΑ

ΑΙτΗΜΑΤΑ

Πρώτον, ζψω &πο τοuς &ναγνωστες να παρατ'Υ)ρ~σουν I

)

ποσο

\

,.

(

ισχνοι 'Υ)ταν

I

I

μεχρι τωρα

οι

\

\

(

ογοι για τους

)

στις

\

λ'

αισ

θ I

'Υ)σεις

\

τους

Ι

I

οποωυς πιστευαν

και

I

ποσο

)

α

β 'β

ε

αιες

ήταν ολες οί κρ[σεις ποu οlκοΜμψαν πάνω σε αuτές

' επανα ' λ'β α ουν

'

~' απο σε

' '

να το

ι ι μεσα τους τοσο

πο λ'υ και

'

τ6σο συχνα wστε να &ποκτ~σουν τελιχα τη συν~θεια να μ ψ τις εμπιστευονται π λ' εον υπερ β ο λ ικα.

\

\ '

'

'

'

'

κ' ρινω

πραγ-

ματι οτι αuτο εΙναι &ναγκατο για να &ντιλ'ΥJψθετ κανεtς

τη βεβαι6τψα των Μεταφυσικων πραγμάτων. 12 f Δ εvτερον,

\

να

\

θ

I

\

'''\.'

\

....,

\

εωρ'Υ)σουν το ιοιο το πνευμα τους και

'

'

\

\ '

- θ\α κατα λ'α β ουν 'ακομα και αν υποτε-

''λ α τα κατ'Υ)γορ'Υ)ματα του για τα οποια ο r/

~\

....,

\

)

οτι σεν μπορουν να αμφι

β'λλ

α

ουν,

I

\

,,

(

θεΊ: οτι ολα οσα aέχτψαν ποτε &πο τtς αlσθ~σεις ήταν ψευa-η. Να μ~ν πάψουν aε να θεωροuν το πνεuμα πρtν

..,

\ \

\ \

) Ι \ tfξ λλ β' αποκτ'Υ)σουν την ε 'Υ) να το συ αμ ανουν σαφως και να

πιστεuουν οτι γ[νεται γνωστο εuκολ6τερα &πο κάθε

σωματικο πράγμα. Τρίτον, να σταθμ[σουν έπισταμένα τtς αuτον6'Υ)τΕς

προτάσεις ποu βρ[σκονται μέσα τους, οπως δτι το tδιο

πράγμα δΞν μπορεί νd εlναι καi νa μi;ν εlναι σvγχρό- [163) νως, δτι το τίποτα aδvνατεί νd εlναι ποιητικο αtτιο ' ι rl \ '' \ 'ξ Ι \ κανενος πραγματος, κ.τ.ο., και ετσι να ε ασκ'Υ)σουν τη

aιαuγεια τοu νοu ποu τοuς εχει χορ'Υ)γ'Υ)θετ &πο τη φuσ'Υ), α λλ α

'

\

συV'Υ)'θ ως

"

'

σιαταρασσεται

\

και

συσκοτι'ζ εται

\

στο

ΕΠακρο &πο τtς έντυπώσεις των αlσθ~σεων, Ετσι wστε 12. «... ταίν μεταψυσικών πραγμrΊτων, τa όποία δiν ει;αρτοί­ νται καθόλου r1-το τiς αlσθήσεις».

195


}; Τ Ο

Χ Α}; λ! Ο Ι

Π Ε Ρ Ι ΊΉ};

Il

Ρ Ω ΊΉ Σ Φ

Ο Σ Ο Φ Ι Α};

να καθαρθε'i.' κα!. να έλευθερωθε'i.' άπο έκε'i.'νες. ΜΕ: τον I

)

\

I

τροπο αυτο πραγματι

-

λη'θ εια

'

\

>

α τους εντυπω

θ-

ει

>I

ευκο

λ

<

>

α η α-

'Αζ I ι,ιωματων.

I των επομενων

I τεταρτον,

\

θ'

Ι

>~Ι

\

Ι

-

\

να ει,ετασουν τις ιοεες των φυσεων στις

όπο'i.'ες περιέχεται μια συναρμογ~ πολλων κατηγορη­

μάτων μαζί, οπως εΙναι ~ φύση τοu τριγώνου, ~ φύση τοu τετραγώνου, ~ κάποιου &λλου σχ~ματος καθως κα!. τη φύση τοu Πνεύματος, τ~ φύση τοu Σώματος,

κα!. προπάντων τη φύση τοu Θεοu, ~ τοu uψιστα τέλειου οντος. Να παρατηρ~σουν 3Ε: οτι ολα έκε'i.'να ποu άντιλ

I

αμ

\

I

\

)

I

,....

\

β ανομαστε να περιεχονται σε αυτα, μπορουμε να

3ιαβεβαιώσουμε οτι άληθεύουν για αuτά. Παρα3είγ­ ματος χάριν, έπει3~ στ~ φύση τοu Τριγώνου περιέχεf' ( ""' Ι ) ...., \ ~~ ) θ' \

ται οτι οι τρεις γωνιες του ισουνται με ουο ορ

ες, και

έπει3~ ~ 3ιαιρετ6τητα περιέχεται στη φύση τοu Σώ­

ματος ~ τοu έκτατοu πράγματος (άφοu 3Ε:ν συλλαμβά­ νουμε κανένα έκτατο πράγμα τ6σο μικροσκοπικο wστε

, ,

να

μ ην

..

, ,a

μ πορουμε να το

,

ιαιρεσουμε,

, ,

με τη σκε

,,

η ε-

στω), άληθεύει να ποuμε οτι οί τρΕις γωνίες κάθε Τρι­

γώνου tσοuνται μΕ: Μο ορθές, κα!. οτι κάθε Σωμα εΙναι 3ιαιρετ6.

Πέμπτον, να έντρυφ~σουν πολu κα!. έπ!. μακρον στην Ι ...., ενατενιση της )

''

\

\

Ι ,.... r/ψ 'λ φυσης του υ ιστα τε ειου οντος και να

θεωρ~σουν, μεταξu &λλων, οτι στ!.ς t3έες ολων των

&λλων φύσεων περιέχεται ~ 3υνατη uπαρξη, ένω στην t3έα τοu Θεοu, οχι μονάχα ~ 3υνατη άλλα ~ έντελως άναγκαία. Δι6τι μέσω αuτοu, κα!. 3ίχως κανένα συλλο­

γισμ6

[discursus], Θα γνωρίσουν οτι ό Θεος ύπάρχει,

[164] πράγμα ποu eα τοuς εΙναι τ6σο αuτον6ητο οσο οτι ό άριθμος Μο εΙναι &ρτιος, ό άριθμος τρία περιττ6ς,


ΙΙΑΡΑΡΊΉΝΙΑ

κ.τ.ο. Δι6τι μερικα πράγματα εΙναι αuτον6ψα για ό­ ρισμένους, ενω &λλοι 3Ε:ν τα κατανοοuν παρα μέσω

συλλογισμων. 13 'Έκτον, σταθμίζοντας ολα τα παρα3είγματα της σα­ φοuς καl 3ιακριτης ά.ντίληψης, καθως καl της ά.σαφοuς καl συγκεχυμένης, ποu ά.ναφέρονται στοuς Στοχασμούς

\

μου, να συνΎJ

\

θ'

'

~

,,

ισουν να οιακρινουν οσα γνωρι

ονται σα-

φως ά.πο τα ά.σαφΊj· τοuτο 3ιΜσκεται πράγματι εuκο­

λ6τερα μΕ: παρα3είγματα παρα μΕ: καν6νες, καl νομί­ ζω οτι &ξ~γΎ)σα &κε'i: ολα τα σχετικα παρα3είγματα, ~ ,, tf ' ''θ ζ ' εστω οτι τα ε ι'"'α καπως.

'Έβδομον, τέλος, παρατΎJρώντας οτι 3Ε:ν βρΊjκαν ποτΕ: κάποιο ψεu3ος σΕ: οσα ά.ντιλαμβάνονταν σαφως καί, ά.ντιθέτως, οτι aεν συνάντΎ)σαν ποτΕ: κάποια ά.λ~θεια, &κτος rσως κατα τuχΎ), σΕ: οσα καταλάβαιναν ά.σαφως,

να θεωρ~σουν οτι θα ~ταν &ντελως παράλογο να θέσουν

'

'

'λ ιr, εν αμφι β ο

'ζ ' ε'"'αιτιας

' μονο

-

προκατα λΎJ'Ψ εων

'

των αι-

σθ~σεων ~ είκασιων στlς όπο'i:ες περιέχεται κάτι &γνω­ στο, οσα ά.ντιλαμβάνεται ό καθαρος νοuς σαφως καl

3ιακριτως. 'Έτσι θα 3εχτοuν εuκολα ώς ά.λΎJθΊj καl αναμφι'β ο λ α τα ακο'λ ου θ α

'

' '

'Αζ ' '"'ιωματα·

"θ ε λ α καιτοι, αν ΎJ

'

"

να εΙμαι πιο ά.κριβ~ς, θα έ:πρεπε να &ξΎJγ~σω καλύτερα τα περισσότερα ά.πο αuτά, καl να τα προτείνω εν εr3ει ΘεωρΎ]μάτων μiiλλον παρα 'Αξιωμάτων.

13. << ••• δs1' τa κατανοοϋ1' παρrΊ με μακροσκελiι συλλογισμό [discours et raisonnement]». 197


ΣΊΌΧΑ~ΜΟΙ

1/ΕΡΙ ΤΗ~ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ~

ΑΞΙΩΙ\ΙΑΊΆ Ή ΚΟΙΝΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

(

\ I I I \ \ ( ...., \ Δ εν uπαρχει χανενα πραγμα για το οποιο να μ

I.

\

YJV

μποροuμε νΓι.. ρωτ~σοuμε γιΓι.. ποια. αίτία ύπάρχει. Αύτη [165] ~ &ρώτψΎJ μπορετ να. τεθετ χα!. για. τον raιo τον Θε6· οχ ι

'

~\

ΕΠΕLοΎJ χρεια

I

'

I

\

\

(

'λλ'

I

εται χαποια αιτια για να uπαρχει, α

α

Επειaη ~ raια ~ &περαντοσlΝΎJ τ'ijς φύσΎ)ς τοu εΙναι ~ )

I

"!\

\

(λ'

αιτια ΎJ ο

~\

ογος ποu οεν χρεια

\

)

I

\

\

εται χαμια αιτια για να

ύπάρχει.

'

ι ~' 'ζ ..... ' ' τον ' ' ι ΙΙ. 'Ο παρων χρονος οεν ει.,αρταται απο αμεσως

προΎ)γοuμενο· γι' αύτο aεν &παιτεϊ:ται μιχρ6τερο αϊτιο

για. να. σuντΎ)ρΎ)θετ ενα πράγμα παρα. για. να. παραχθεΊ:

γιΓι.. πρώτΎJ φορά. ΙΙΙ. Το μηδέν,~ ενα άνύπαρχτο πράγμα, aεν μπορεΊ: να. εΙναι αϊτιο της uπαρζΎJς χανενος πράγματος χα!. χαμιιΧς τελει6τψας ένος &νεργΓι.. ύπαρχτοu πράγματος.

rv.

'

,,

λ

I

(

I

\

,τι πραγματιχοτΎ)τα ΎJ τε ειοτΎ)τα uπαρχει σε

κάποιο πράγμα εΙναι μορφιχα. ~ ύπεροχιχα. στο πρωτο χα!. πρ6σφορο αϊτι6 τοu. 14 ν. 'Απο εaω επεται &πίσΎJς οτι ~ &ντιχειμενιχ'/j πραγ­ ματιχ6τΎJτα των taεων μας &παιτεϊ: fνα αϊτιο στο όποϊ:ο ~ raια αύτη πραγματιχ6τψα να. περιέχεται οχι μονάχα

,

\

'λλ'

\

) ζ Ι

αντιχειμενικα α ~\

f/

)

\

',, (

I

α μορφιχα ΎJ uπεροχ ιχα. I

\

I

!\.'

Σ

\

'

Ύ)μειωτεον I

)

σε οτι αuτο το αι.,ιωμα πρεπει να γινει οεχτο τοσο ανα-

γχαϊ:α οσο &πο αύτο χαl μ6νο &ζαρτiiται ~ γνώσΎ) ολων των πραγμάτων, τ6σο των αtσθΎ)των οσο χαl των μ η αtσθψων. π ως ζέροuμε πράγματι οτι ύπάρχει παρ α14. « ... στο πριίίτο καi άλικο α/:τιό του».


IIAPAPTHMA ~

I

I

'

'

Μ

I

οεLγμιχτος χιχρLν ο οuριχνος;

I

~

'

\

βλ

\

Ύ)Πως επεLΩΎ) τον

I

εποu-

με; Mdt ιχuτο το ένέργΎ)μιχ της gριχσΎ)ς aεν άγγ[ζεL το

-

\

πνεuμιχ πιχριχ κιχ

θ I

7

'~ I

\

)

\

\

οσον εLνιχL μLιχ Lοειχ εγγενης στο

)/~

LoLO το\

πνεuμιχ, κιχl οχL μLdt ε1.κ6νιχ σχεaLιχσμένη στη φιχντιχσ[ιχ

[phantasia] · οϋτε μ ποροuμε νdt κ ρ[ νοuμε βάσεL της 1.aέιχς ιχuτης gτL ύπάpχεL ό οupιχνος πιχpΟt έπεLa~ ~ άνταεψε'

I

νLΚΎ) πριχγμιχταοτΎ)τιχ

''

\

\

ι

κιχ

ε

)~/

Ι

ωειχς

I

\

πρεπεL νιχ

I

....

ι

\

)I

tf

εχεL

ενιχ I

tl

ιχLτLΟ ΠΟU νιχ uπιχpχεL πpιχγμιχτLκιχ, το ΟΠΟLΟ ιχLτLΟ κpL-

;

ι

"~

'

ι

ι

νοuμε οτL εLνιχL ο LoLoς ο οuριχνος, κ.ο.κ.

VΙ .

<'γ'

Ι

15

·

\

~I

βθ I '' ιχ μοL πριχγμιχτLκοτΎ)τιχς Ύ)

1 πιχρχοuν oLιxφopoL

όντότψιχς aLότL ~ ύπόστιχσΎ) ifχεL πεpLσσότεpΎ) πpιχγ-

'

' '

μιχταοτΎ)τιχ

ι

,,

\

ιχπο

το

ι

'

σuμ

'

β

ε

β

'

Ύ)ΚΟς

,,

Ύ)

\

\

τροπο,

ι

Γ'

ιχπεφΎ) uποστιχσΎ) ιχπο την πεπεριχσμενΎ). ι

σΎ)ς

ι

ι

uπιχρχεL

περLσσοτερΎ)

ι

τον

'

L

\

ιχντLκεψενLΚΎ)

ι

'

κιχL

Ύ)

' \ ' ι ιχuτο επL-

πριχγμιχτL-

κ6τψιχ στην ί.aέιχ της ύπ6στιχσΎ)ζ πιχρdt σε έκε[νη τοu [166)

σuμβεβΎ)κ6τος, κιχl στην 1.aέιχ της &πεφΎ)ς ύπόστιχσΎ)ς \

\

'

I

....,

I

πιχριχ σε εκεLνΎ) της πεπεριχσμενης.

VII. <

I

εκοuσLιχ τΎ)ς

),

-

'Η β ou'λΎ)σΎ) τοu σκεπτομενοu I I I πριχγμιχτος τεLνεL \

κιχL

ε

εu

\

(πριχγμιχ I

εριχ

\

ποu

";'

εLνιχL

\ '

-

\

στην

>

Ι

οuσLιχ

\ '

-

'λλ' 'λ' ιχ ιχ πιχριχ τιχuτιχ ιχ ιχν θ ιχστιχ, στο ιχγιχ θ' ο το οποω

-

'

'ζ 'Ω I .,, I I γνωρL εL σιχφως. ς εκ τοuτοu, ιχν γνωρLσεL κιχποLες

15. Ό Ντεχ(φτ λέει μΕ: πιχρόμοιο τρόπο ά:λλοϋ: «σuνιστii έ­ πίσ'Υ)ς πρώτιστ'Υ) έννοια: οτι ολ'Υ) ~ πριχγμιχτιχότψιχ ~ τελειότψιχ

ποu είναι μονάχα. ά:ντιχειμενιχα στlς ίδέες, πρέπει να εlνιχι είτε μορφιχα είτε ίιπεροχιχα στα α.ίτιά: τοuς σε α.ύτη την έννοια. χα.l μόνο έδρά:ζετα.ι χά:θε γνώμ'Υ) ποu είχιχμε ποτΕ: για την ~πα.ρξ'Υ) των πριχγμά:των ποu βρίσχοντιχι έξω ά:πο το πνεϋμα. μα.ς. Διότι πως θα

μπορούσαμε να ίιποψια.στοϋμε οτι ίιπά:ρχοuν, &ν οχι ά:πο το γεγο­ νος οτι ο1 ίδέες τοuς φτάνοuν δια των α.ίσθήσεων στο πνεϋμιχ μοcς;» Δεύτερες 'Απαντήσεις (ΑΤ,

199

VII, 135· ΙΧ, 107).


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

IIEPI

ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

τελειότ-ητες τlς όποΊ:ες στερεΊ:ται, θιΧ τlς aώσει πάραυ'

ι

ι

,,

1'

\

ι

τα στον εαυτο του, αν ειναι στην ε<.,ουσια του.

16

VIII. ΈχεΊ:νο ποu μπορεΊ: νιΧ χάνει χάτι μεγαλύτερο~ aυσχολότερο μπορεΊ: έπίσ-ης νιΧ χάνει χάτι μιχρότερο. 17

ΙΧ. Ή a'Υ)μιουργία ~ ~ συντ~ρ'Υ)σ'Υ) τfjς uπόστασ'Υ)ς εΙναι χάτι μεγαλύτερο ιΧπο τη a'ΥJμιουργία ~τη συντ~­

ρφΎJ των χατ'Υ)γΟρ'Υ)μάτων ~των ίaιοτ~των τ'Υ)ς" ιΧλλιΧ ~ a'ΥJμιουργία ένος πράγματος aεν εΙναι χάτι μεγαλύτερο ' \ \ Ι Ι rl ' I θ απο τη συντ'Υ)ρ'Υ)σ'Υ) του, οπως ειπω 'Υ)Χε

'Y''~ JO'YJ. 18

16. Στη γαλλικ~ έκ8οχ~ aεv uπάρχοuν οί λέξεις ((τΟV σκεπτό­ (( ... θa

μενου πράγματος». Στο τέλος τ'ijς πρ6τασΊ)ς προστίθεται:

τiς δfvσει πάραυτα στον έαυτό της, ι'iν Εχει τη δύναμη, διότι θa

γνωρίζει δτι εlναι μεγαλύτερο aγαθο

va τiς Εχει παρd νa μην τiς

Εχει>>.

17. (('Εκείνο ποv μπορεί νa κάνει κάτι περισσότερο η δυσκο­ λότερο μπορεί επίσης νa κάνει κάτι λιγότερο η εVκολότερο». Ό

Ντεκάρτ 8ιεuκριvίζει άλλοu: «'Ομολογώ οτι στά Φuσικά και 'Η­

θικά αϊτια ποu εlναι έπιμέροuς και περιορισμένα νιώθοuμε σuχvά οτι έκείνα ποu παράγοuν κάποιο άποτέλεσμα aεv εlνα.ι ίκα.vά vά πα.ράγοuν πολλά &λλα. ποu μας φα.ίvοντα.ι μικρ6τερα· ετσι εvας &νθρωπος, ό όποίος μπορεί vά πα.ρα.γάγει εvα.ν &λλο &νθρωπο, aεv μπορεί vά παραγάγει εvα. μuρμήγκι, κα.ι εvα.ς Βα.σιλέα.ς, ό όποίος UΠοτάσσει EVα.V όλ6κλΊ)ρΟ λα.6, aεv μπορεί όρισμένες ψορΕς νά U-

ποτάξει εvα. &λογο. 'Αλλά οτα.v πρ6κειται γιά εvα. καθολικο και άκα.θ6ριστο α.ϊτιο, μοu φα.ίvετα.ι οτι εlνα.ι έvαργέστατΊ) εvvοια. οτι εκείνο ποv μπορεί νa κάνει κάτι περισσότερο μπορεί επίσης νa κάνει, κάτι μικρότεροη, Προς

Mesland, 2 Mα.tou 1644 (ΑΤ, ΙΥ, 329). 18. (( Εlναι μεγαλύτερο καi δυσκολότερο πράγμα ή δημιουρ­

γία η ή συνη}ρηση μιιiς ύπόστασης aπο τη δημιουργία η η}

συντήρηση τriιν κατηγορημάτων η τώv lδιοτήτων της· aλλa δεν

εlναι μεγαλύτερο η δυσκολότερο πράγμα

1] δημιουργία έvος πράγ­

ματος aπο τη συντήρησή του, δπως εlπfl>θηκε fίδη». 200


11

Α

f'A l'T

Η λΙ Α

χ. Ή uπαρξη περιέχεται στ-Υjν ιοέα ~ στο ενν6ΎJμα κάθε πράγματος, επειi3~ sεν μποροuμε να σuλλάβοuμε Ι

\

(

(

I

χατι παρα ως uπαρχτο·

~

οΎJ

λ

~ I

\

'

I

'""'

αοΎJ, στο εννοΎJμα τοu πε-

ρωρισμένοu πράγματος περιέχεται ~ Suνατ-Υj ~ ενi3εχ6μεVΎJ uπαρξΎJ, άλλα στο ενν6ΎJμα τοU uψιστα τέλειοu οντος ~ ά.ναγχαία χαl τέλεια.

ΠΡΟΤΑΣΗ Ι Η ΥΠΑΡΞΗ ΗΗ ΘΕΟΥ

rli\ETAI

Ι'ΝΩ~ΤΗ

ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΦΙΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΙ ΜΟΝΟ

'Απόδειξη

,_ΓΟ να ποUμε Οτι κάτι περιέχεται στ-Υj φύσΎ) ~ στΟ έν­

ν6ΎJμα ένος πράγματος ισοi3uναμε1' με το να ποuμε οτι '

\

\

I

αuτο το χατι α

, 9). 19

'Ο ρισμο

ΎJ

θ

I

\

)

...,.

Ι

\

εuει για εχεινο το πραγμα

' ,

'

(

1

1

χατα τον

,,

Μ' ι:' α ΎJ αναγχαια uπαρι,ΎJ περιεχεται στο'

ενν6ΎJμα τοu Θεοu (χατα το 'Αξίωμα

10). 'ΑλΎJθεuει &ρα

να ποuμε για τον Θεο οτι ~ ά.ναγχαία uπαρξΎJ εlναι σε αuτ6ν, ~ οτι αuτος uπάρχει. Ό σuλλογισμος τοuτος εlναι rSως με εχε1'νον ποu

χρΎJσψοποίΎJσα παραπάνω στ-Υjν ΕΧτΎJ ά.ντίρρΎ)σΎJ" 20 το sε σuμπέρασμά τοu μπορεΊ' να εΙναι αuτον6ψο για 19. ((Το νa πούμε δτι κά;ι;οιο κατηγόρημα περιέχεται ση} va πούμε

φύση η στο εννόημα ένος πράγματος lσοδυναμεί μ1 το Οτι το Κατηγόρημα αt>τΟ aληθεύει γιa εκείJΙΟ

HJ

πράγμα Καi Οτ/

μπορούμε νa διαβεβαι(hσουμε δτι εlναι σε αvτό (κατa τον fνατο όρισμά)».

20. ((Ό συλλογισμΌς τούτος εlναι ό i'δως ;ι;οv χρησιμοποίησα στψι aπάντησή μου στο Εκτο aρθρο τούτωJι HVJΙ aντιρρJ)σεων». 201

[167]


2:ΤΟΧΑΣ!VΙΟΙ

IIEl'l

ΤΗ2:

lli>ΩTH2: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ2:

οσοuς εΙναι Ε:λεύθεροι ιΧπο προχαταλ~ψεις, οπως είπώ­

θ'Υ)χε στο πέμπτο αϊτ'Υ)μα. Άλλtι.. Ε:πειο~ οΕ:ν εΙναι εϋ-

'

, προσεγγισει ' \ ' 'ζ ""' θ'α επιχολο να χανεις τοσ'Υ) οι,uοερχεια, "' 'ζ \ ''"" ' \ α ''λλοuς τροποuς. σιωι,οuμε το ωω πραγμα με

'

ΠΡΟΊΆΣΗ Π ΥΊΙΑρΞΗ τσr ΘΕΟΙ

ΑΙΙΟΔΕΙΚΝΙΕΊΆΙ ΕΚ ΤΩΝ ΙΣΤΕΡΩΝ

AIIO ΤΟ ΓΕΙ'Οi\ΟΣ ΚΑΙ .\IONO οτι Η ΙΔΕΑ ΤΟΥ EINAI .\ΙΕΣΑ λΙΑΣ 21

'Απόδειξη

Ή ιΧντιχεψενιχ~ πραγματιχ6τΊ)τα όποιασο~ποτε ίοέας

μας ιΧπαιτει: ένα αϊτω στο όπο"ί.'ο ~ ϊοια αuτη πραγμα­ τιχ6τΊ)τα να. περιέχεται οχι μονάχα ιΧντιχεψενιχα. ιΧλλCι..

' '' '

' (χατα' το'

μορφιχα 'Υ) uπεροχιχα

'Αζ ι,. 5) . ''Ο μως

την ίοέα τοu Θεοu (κατά τοuς Όρ.

2

χαl

8),

''

εχοuμε

χαl ~

ιΧντιχεψενιχ~ τ'Υ)ς πραγματιχ6τ'Υ)τα οΕ:ν περιέχεται μέ' ,, ι ' 1 'Αζ σα μας μορφιχα 'Υ) uπεροχιχαι ( χατα το ι,.

) 6,

"

οuτε

μπορει: να. περιέχεται σΕ: χάποων &λλο πέραν τοu Θεοu (χατα. τον Όρ.

8). '' Αρα

Ε:χείVΊ) ~ ίοέα τοu Θεοu ~όποία

εΙναι μέσα μας, ιΧπαιτει: ώς αϊτω τον Θε6· έπομένως ό ,,, Θ εος uπαρχει

(χατα'''Αζ) το ι,. 3 .

21. ((Ή Vπαρξη τοϋ Θεού aποδεικ1ιύεται aπο τa &.ποτελέσμα­ τά του, aΠΟ το γεγΟV(Jς Καi μό110 Οτι ή lδέα του εlναι μέσα μας». 202


ΠΑΡΆΡΤΗΜΑ

[ 1 6 8] ΠΡΟΤΑΣΗ ΠΙ Η ΥΙΙΑΡΞΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΑΙΙΟΔΕΙΚΝΥΕΤΑΙ ΕΠΙΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΙΈΙΌΝΟΣ

01'!

ΥΠΑΡΧΟΥλΙΕ Ε:\ΙΕΙΣ

01

ΙΔΙΟΙ

!!ΟΥ ΕΧΟΥΜΕ ΊΉΝ ΙΔΕΑ ΤΟΥ

'Απόδειξη

'Άν εlχα την ισχu να αuτοσυντηρουμαι, θα εlχα πολu περισσ6τερο χα/. την ισχu να όώσω στον έαυτ6 μου τ/.ς τελει6τψες ποu μου λείπουν (χατα τα Άξ. 8 χα/. 9)·

όι6τι αuτΕ:ς εlναι μονάχα χατΎ)γορ~ματα τΎjς uπ6στα­ σΎ)ς, ενω εγω εΙ μαι uπ6στασΎJ. 'Αλλα όΕ:ν εχω την ισχu να όώσω στον έαυτ6 μου τl.ς τελει6τΎ)τες εχετνες, &.λ­

λιως θα τ/.ς εΙχα ~όΎJ (χατα το Άξ.

7). 'Άρα όΕ:ν εχω την

ίσχu να αuτοσυντΎ)ρουμαι. 'Έπειτα, όΕ:ν μπορω να uπάρχω χωρ/.ς να συνηρου­

μαι για οσο χρ6νο uπάρχω, εrτε &.πο τον έαυτ6 μου, &ν '' ' ' την ' 'ισχυ, ι ειτε '' ' ' χαποιον ι ''λλο οι οποιος ι .... ' εχω αυτη απο α να I

,,

την εχει

(

I

I

χατα τα

'Αζ

'-ο·

l

I

και

2) .

Μ

' (

I

\

(

I

α υπαρχω, και ωστο-

σο όΕ:ν εχω την ίσχu να αuτοσυντΎ)pουμαι, οπως τεχμΎ)­ ριώθΎ)χε μ6λις. 'Άρα συντΎ)ρουμαι &.πο κάποιον άλλο. 'Επιπλέον, εχετνος &.πο τον όποιο συντΎJρουμαι εχει μέσα του μορφιχα ~ uπεροχιχα ότιό~ποτε εlναι μέσα μου

(

I χατα τοI 'Αζ '-ο·

4) .

''Ο

'

I I , I μως υπαρχει μεσα μου Ύ)' αντι-

λΎ)ψΎ) πολλ&ν τελειοτ~των ποu μου λείπουν, χα/. συγ­ χρ6νως ~ ίόέα του Θεου (χατα τοuς Όρ. 2 χα/. 8). 'Άρα ~ &.ντίλΎ)ψΎ) αuτων των τελειοτ~των uπάρχει επίσΎ)ς σΕ:

'

....

' '

'

(

......

......

εχεινον απο τον οποιο συντΎ)pουμαι.

Τέλος, εχεΤνος όΕ:ν μπορεΊ να εχει την &.ντίλΎJψΎJ τε203


2.: Τ

Ο Χ Α Σ Μ Ο

Π Ε Ρ

I

1

ΊΉ Σ Ι! ι> Ω Τ Η

2.:

Φ Ι Λ Ο

2.: Ο

Φ Ι Α

2.:

λεωτ~των ποu τοu λείποuν, ~τοι τlς όποιες aεν έχει

7) ·

1 ' '' ι ι ( κατα Ι το Ι 'Αζ μεσα τοu μορφικα η uπεροχικα '-ο·

> αφοu

πράγματι έχει την tσχu να μΕ: σuντηρετ, οπως εtπώθη''<1-

κε ηοη,

θ' >I λ' I \ ' \ \ \ ~ I α εχει πο περισσοτερο την ισχu να τις οωσει

u

[169] στον έαuτό τοu, &ν τοu λείποuν (κατ& τ& Άξ. 8 καl 9).

'Όμως έχει την &ντίληψη ολων &κείνων οί όποιες μοu λείποuν, καl για τlς όποιες σuλλαμβάνω οτι μποροuν

να εlναι μόνο στον Θεό, οπως τεκμηριώθηκε μόλις. "Α

' ,,

I

\

,,

(

I

\

,,

ρα τις εχει μεσα τοu μορφικα η uπεροχικα, και ετσι

εlναι ό Θεός.

ΠΟΡΙΣΜΑ Ο ΘΕΟΣ ΔΗλΙΙΟΥΡrΗΣΕ ΤΟ:'!

OYPAi'iO,

ΤΗ ΓΗ

ΚΑΙ ΟΛΑ ΟΣΑ ΕΙΝΑΙ ΕΙ< ΕΙ

ΕΙΙΙΠΛΕΟΝ, ΚΑΘΕτΙ ΠΟΥ ΣΥΛΛΑΜΒΑΝΟΠΙΕ ΣΑΦΩΣ λ!ΙΙΟΡΕΙ ΝΑ ΤΟ ΚΑΝΕ! ΕΤΣΙ Ο!Ιω: ΤΟ ΣΥΛΛΑΜΒΑΝΟΒΙΕ.

'Απόδειξη

"Ο λα τοuτα επονται σαφώς &πο την προηγοuμενη πρό­

ταση. Πράγματι, ~ uπαρξη τοu Θεοu τεκμηριώθηκε Ε:κετ &πο το γεγονος οτι πρέπει να uπάρχει κάποιος \

....,

ι

\

(

Ι

\

,,

(

\

tlλ

στον οποω να uπαρχοuν μορφικα η uπεροχικα ο

<

ες οι

τελειότητες τών όποίων uπάρχει μέσα μας κάποια

1.-

aέα. 'Όμως uπάρχει μέσα μας~ 1.aέα κάποιας Μναμης

τόσο μεγάλης &στε μόνο Ε:κεΤνος στον όποιο βρίσκεται μπορεΊ ν& aημωuργησε τον οuρανό, τη γΎj, κλπ., καl ν&

,,

''λ α

εκανε ο

I

"λλ α

τα α

I

-

(

<1-

I

ποu κατανοω ως οuνατα.

''Α ρα,

μα

ζ'ι

μΕ: την uπαρξη τοu Θεοu τεκμηριώθηκαν καl ολα τοuτα.

204


IIAPAPTIIMA

ΠΡΟΊΆΣΗ

IV

το ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ το ΣΩΜΑ ΔΙΑΚΡΙΝΟΝΤΑΙ ΙΙΡΑΙ'λ>!ΑτΙΚΑ

'Απόδειξη

'Ό,τι άντιλαμβαν6μαστε σαφ&>ς, μπορεΊ νCι.. γίνει άπο

" \ ''

Ι Θ rl \' λ β ι ( 1 1 τον ε ο ετσι ο πως το αντι α μ ανομαστε κατα το προΎJ-

γούμενο Π6ρισμα). 'ΑλλCι.. άντιλαμβαν6μαστε σαφ&>ς [170] το πνεuμα, τουτέστιν τη σκεπτ6μενΎJ uπ6στασΎJ, cίχως Λ>

\

Ι

~I

\

'

\

ι

Ι

το σωμα, τουτεστιν οιχως την εκτατη υποστασΎJ

Ι

Λ''

το ,~ιτ.

) 2,

Ι

Ι

λ

Ι

~~

Ι

(

και ταναπα ι ν το σωμα οιχως το πνευμα -

-

I

κατα

ο-

("

πως παραcέχονται εuκολα ολοι). 'Άρα, μέσω της θείας ΜναμΎJς εστω, το πνεuμα μπορεΊ να. εΤναι χωρlς το σ&>μα καl το σωμα χωρlς το πνεuμα.

Τώρα, οί uποστάσεις ποu μποροuν να. εΤναι ~ μία cίχως την &λλΎJ cιακρίνονται πραγματικά (κατα. τον

Όρ. ω). ΜCι.. το πνεuμα καl το σωμα εΤναι uποστάσεις (κατα. τοuς Όρ.

s, 6 καl

7) ποu μποροuν να. εΤναι ~ μία

cίχως τ-Υjν &λλΎJ (οπως τεκμΎ]ριώθΎJκε μ6λις). 'Άρα το πνεuμα καl το σωμα cιακρίνονται πραγματικά. ΣΎJμειωτέον aε οτι χρφιμοποίφα εaω ώς μέσο τη I θ εια

~ I >I ' ~ I I ζ I ' 'θ ουναμΎJ, οχι επεωΎJ χρεια εται καποια ασυνΎJ ιστΎJ

ΜναμΎJ για. να. διαχωριστεΊ' το πνεuμα άπο το σωμα, άλλCι.. &πειc~ στCι.. προΎ]γούμενα πραγματεύτΎJΚα μ6νο

τον Θε6, καl ετσι cΕ:ν εΤχα τί &λλο νCι.. χρΎJσψοποιήσω. ΔΕ:ν εχει aε σΎJμασία μέσω πο~iiς ΜναμΎJς cιαχωρίζο­

νται Μο πράγματα για. να. γνωρίζουμε οτι εΤναι πραγ­ ματικCι.. διακριτά.

205


ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ


ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ

(indifferentia)

'Η εννοια τ~ς aδιαφορίας προέρχεται άπο τη στωικ-fι φιλοσο­

φία, στο πλαίσιο τΊjς όποίας &.διάφορα χαρακτηρίζονται τα:

·fιθικως ~ άζιολογικως οuοέτερα πράγματα, έκεΊνα ποu οέν είναι οuτε άγαθQ: οuτε κακά:. Κατα: τον ΣτοβαΊο, ((aδιάφορα δ' είιιαι λέγουσι τa μετα/;v τcvv aγαθ(vJΙ καi τcvv κακ61ν,

[... ]

το μιίτε aγαθοv μήτε κακον καi το μήτε αίρετc!ν μJ}τε φευ­ κτόν», 'Εκλογαί, Π, κεφ. 7, 7. Πρβλ. Διογένοuς Λαέρτιοu, Ι!ερi βίων καi γνωμ(vν τών έν φιλοσοφίr;, εύδοκιμησάντων, Ζ. κεφ. α',

102, 104·

κεφ. γ',

165.

Για τον ΝτεκιΧρτ aδιαφορία είναι ·ή κατά:στασ'ΥJ οποu βρί­ σχ.εται το άνθρώπινο ον οταν άντιμετωπίζει έπιλογές άπολu­ τως 1σ6τιμες μεταξύ τοuς. Αuτο σ'Υ)μαίνει οτι ό &.διάφορος οέν

ώθεΊται άπο καμιιΧ οuναμ'Υ) να έπιλέζει τη μια: ~ την &λλ'Υ) μεταζu πολλ&Jν οuνατοτ~των, άφοiJ τίποτα οέν σuV'Υ)γορεΊ οuτε πιέζει uπέρ ~ κατιΧ κάποιας σuγκεκριμένΥJς έπιλοyΥjς. Στο μέτρο λοιπον ποu οέν έζαναγκά:ζεται οuτε πιέζεται άπο τίποτα,

είναι άπολUτως έλεUθερος, άλλα στο μέτρο έπίσ'Υ)ς ποu uπά:ρχει μια όρθ-fι έπιλογ-fι την όποία οέν γνωρίζει, εΙναι οεσμώτης της fΧγνοιας, έφ6σον οuτε παρακινεΊται προς το όρθο ~ ώφέλιμο οuτε άποτρέπεται άπο το λανθασμένο ~ βλαβερό. Παραοείγ­ ματος χάριν, Ενας &νθρωπος ποu, μ-fιν άναγνωρίζοντας τα: Ο'Υ)­

λ'Υ)τ'Υ)ριώο'Υ) μανιτάρια, είναι έλεuθερος να τιΧ καταναλώσει ~ νιΧ μ-fιν τιΧ χ.αταναλώσει, βλάπτεται μιiλλον άπο αuτη την έλεuθε­ ρία παριΧ ώφελεΊται. Ή άοιαφορία μπορεΊ ετσι να: όριστεϊ: ώς

ενα εΙοος άμαθους έλεuθερίας ποu οέν μπορεΊ να προσφέρει προφuλαξ'Υ) ~ ώφέλεια. Ύπο το πρίσμα αuτο εΙναι μια: ((κατώ209


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ

ΠΙ'ΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

τερ'Υ) ελευθερία.», οπως τη χα.ρα.κτ'Υ)ρίζει ό Ντεκά.ρτ, εκείWJ τοu οcδα.οuς κα.Ι. οχι τοu σοφοu. Πρβλ. Ντεκά.ρτ, Προς Mesland,

9 Φεβρουα.ρίου 1645 (A'f,

rv, 173-175). ΑΙΣΘΗΣΗ

(sensus)

Ή α.ίσθψ'ΥJ είνα.ι γιοc τΟν Ντεκοcρτ μι& πα.θψικ~ ίκα.νόητα. δι& της όποία.ς ~ ψυχ~ προσλα.μβά.νει τl.ς εντυπώσεις ποu προέρχο­ ντα.ι οcπο τοc σωμα.τικοc πρά.γμα.τα.. Μα.ζl. με τη φα.ντα.σία. κα.Ι. την κα.θα.ρ~ νό'Υ)σ'Υ), οcνήκει στl.ς γνωστικες δυνά.μεις της ψυχ'Υjς. 'Ανα.λόγως τοu &ν το α.ίσθψο βρίσκετα.ι εξω οcπο το οcνθρώπινο

σωμα. ~ στο ίδιο το οcνθρώπινο σωμα., ~ α.ίσθψ'Υ) δια.κρίνετα.ι σε έξωτερικiι κα.Ι. έσωτερική. Ή κεντρικ~ μονά.δα. επεξεργα.σία.ς των εξωτερικων α.ίσθ'Υ)μά.των όνομά.ζετα.ι κοιvfι α.ίσθ'Υ)σ'ΥJ. Βλ. Διοπτρική, Μέρος

Άρχiς τής φιλοσοφίας,

rv, 189-

198. ΑΙΣΘΗΣΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ

(sensus extemus)

Έξωτερικiι όνομά.ζετα.ι ~ α.ίσθψ'ΥJ ποu προσλα.μβά.νει τl.ς εντυ­ πώσεις ποu προέρχοντα.ι οcπο τ& εξωτερικοc πρά.γμα.τα.. dΟπως

ολοι οί φιλόσοφοι, ό Ντεκοcρτ δέχετα.ι πέντε είδ'ΥJ εξωτερικ'Υjς α.ίσθψ'Υ)ς: την ορα.σ'Υ), την &κο-ή, την άφ-ή, τη γεύσ'Υ) κα.Ι. την οσφρ'Υ)σ'ΥJ. Βλ. Πραγματεία περί τοϋ άνθρώπου (A'f, ΧΙ, 142-

162)·

Άρχiς τής φιλοσοφίας,

ΑΙΣΘΗΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΉ

rv, 191-195.

(sensus intemus)

Ή έσωτερικiι αίσθηση συλλα.μβά.νετα.ι κα.τ' οcντιδια.στολ.Υ, προς την έξωτερική. Οί σχολα.στικοl. δια.φωνοuν εντονα. μετα.ξύ τους

γι& τΟν οcριθμο κα.Ι. την ποιόητα. των εtδων τ'ΥJς. Βλ. Ε. Gilson, Index Scolastico-cartesien, κείμ. 410, 414· Θωμii 'Ακινά.η, Summa theologire, I, Έρώημα. 78, "Αρθρο 4. Ό Ντεκοcρτ δια.κρίνει δύο είδ'ΥJ εσωτερικων α.ίσθ'Υ)μά.των: α.) τl.ς φυσικες ' '!:' '' ' πει' να., ΎJ' οι ~'ψ α., ορει,εις, οπως ΎJ

' '

ο πονος,

κτλ

β)

\

I \ τα. ψυχικα.

συνα.ισθ-ήμα.τα., οπως ~ χα.ρά., ~ λύπ'Υ), Υι οcγά.Π'Υ), το μίσος, ό 210


ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

φόβος, ~ όρyή, κτλ. Βλ. Πραγματεία περi τοϋ aνθρώπου (ΑΤ, ΧΙ,

163-169)· 'Έκτος Στοχασμός (ΑΤ, Vll, 74· ΙΧ, 59)· Άρχiς Td. πάθη της ψυχής, 24, 25.

τής φιλοσοφίας, IV, 190· ΑΙΣΘΗΣΗ ΚΟΙΝΗ

(sensus communis)

Κοιvι} αϊσθηση όνομά:ζετα:ι γενικιΧ ~ κεντρικl] α:ίσθψηρια:κ~ ίκα:νότψα: τΎjς ψux.'ijς, έκείνη ποu έλέγχ.ει τη λειτοuργία: των έπιμέροuς α:ίσθf]σεων, πα:ρα:λα:μβά:νει κα:t όια:χ.ωρίζει τtς έντu­ πώσεις ποu προέρχ.οντα:ι άπο α:&τές, κα:t άντιλα:μβά:νετα:ι τιΧ κοινd. αlσθητά, όηλα:ό~ τα πρά:γμα:τα: (οπως ~κίνηση,~ στάση,

'":0

σχ.'ijμα:, το μέγεθος, ό άριθμος) ποu όέν γίνοντα:ι άντιληπτα

άπο μία: α:'ίσθηση είόικα άλλα άπο όποια:όf]ποτε η άπο πολλές.

Auτ-/j ~ εννοια: προέρχ.ετα:ι άπο τον 'Αριστοτέλη (βλ. Περi ψυ­ χής, Γ',

1-2).

Ό κύριος ρόλος ποu άποόιόότα:ν στην κοι~ α:ί.'σθηση κα:τα τον 17ο α:ίώνα: ~τα: ν έκέϊνος του μεσολα:βητΎj κα:t όια:κομιστΎj μετα:ξu των α:ίσθf]σεων κα:t τΎjς φα:ντα:σία:ς. Ίόια:ίτερα: όια:φω­

τιστικο έν προκειμένω εΙνα:ι το πα:ρα:κά:τω άπόσπα:σμα: άπο το εργο τοϋ

Eustachius a Sancto Paulo Φιλοσοφικij συγκεφαλαίω­ (Summa philosophica quadripaτtita, πρώτη Εκ­

ση τετραμερής

όοση 1609), το όποίο ό Ντεκαρτ έκτιμοϋσε κα:t σuμβοuλεuότα:ν.

«ΕΙνα:ι ί.'όων τΎjς φα:ντα:σία:ς [phantasia], κα:θόσον λέγετα:ι κοι~ α:ϊσθηση, να έπιτελέϊ τρία: πρά:γμα:τα:. Το πρωτο εΙνα:ι να άντι­ λα:μβά:νετα:ι οχ.ι μόνο ολα: τα α:ίσθ-ητα άλλα κα:t ολες τtς ένέρ­ γειες των έξωτερικων α:ίσθf]σεων γύρω άπο α:uτά:. Πρά:γμα:,ι,

οτα:ν τα ζωα: άντιλα:μβά:νονται οτι α:ίσθά:νοντα:ι, λόγοu χ.ά:ριν, οτι βλέποuν, οτι άκοϋν, κτλ., ~ γνώση α:uτη όέν άνf]κει σέ κα:μια άπο τtς πέντε έξωτερικές α:tσθf]σεις, άφοϋ κα:μια uλικ~ όύνα:μη όέν μπορεί να άνα:κλα:στεί ['η άνα:στοχ.α:στεί: reflecti] πά:νω στην

ί.'όια: τη όρά:ση της. 'Έ,σι εΙνα:ι άνα:γκα:ίο να άνf]κει σέ μια &λλη, uψηλότερη κα:t κοινότερη, όύνα:μη στην όποία: μετα:φέροντα:ι οί είκόνες οχ. ι μονά:χ.α: των έξωτερικων άντικειμένων άλλα κα:t των

έξωτερικων λειτοuργιων· α:uτη ~ όύνα:μη όέν εΙνα:ι IΧ.λλη άπο τη φα:ντα:σία:, uπο την Εννοια: τΎjς κοιν'ijς α:ί.'σθησης. Το όεύτερο 2ΙΙ


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

εΙνι:χι να. οια:γιγνώσκει κα:t να. οια:κρίνει τα. ά.ντικείμενα: τών οια:φόρων α:tσθ~σεων, ά.φοu κα:θεμια. ά.σχ_ολείτι:χι μόνο με τtς

οια:φορΕ:ς τών οικών της ά.ντικειμένων, οπως ~ ορα:σΊJ μΕ: το σκοτεινΌ κα:t το φωτεινό· κα:t για. τtς uπόλοιπες έπίσΊJς α:tσθ~­

σεις λένε οτι α:ύτη ~ κοινfι α:ϊσθΊJσΊJ εlνα:ι κάτι σα.ν κριτης κα:ι οιαιτψ~ς τοuς. Το τρίτο εlνα:ι νcΧ. έπιμερίζει στtς έζωτερικΕ:ς α:tσθ~σεις τη οuνα:μΊJ για. τ/)ν έπιτέλεσΊJ τών λειτοuργιών τοuς μέσω τΎjς μετάοοσΊJς τών ζωικών πνεuμάτων τcΧ. όποία: έκχ_έει ά.φ' έα:uτΎjς, οίκψ ΠΊJyΊJς κα:ι πρωτεύον-ως όργάνοu τΎjς α:ϊσθΊJ­

σΊJς» (Ε. Gilson, lndex Scolastico-caιtesien, κείμ. 411· R. Ariew,

J.

Cottingham, Τ. Sω·el, Descaιtes' Meditations, Background Mateιials, σ. 87-88).

Source

Ό ΝτεκcΧ.ρτ πα:ρα:τηρεί σχ_ετικά: ((Οτα:ν ~ έζωτερικ~ α:ϊσθΊJσΊJ κινείτα:ι ά.πο ενα: ά.ντικείμενο, το σχ_Ύjμα: ποu οέχ_ετα:ι μετα:φέ­

ρετα:ι σε κάποιο &λλο μέρος τoiJ σώμα:τος ποu κα:λείτα:ι κοινfι

α:ϊσθψΊJ, [ ... ] +ι aε κοιν~ α:ϊσθΊJσΊJ πα:ίζει τον ρόλο σφρα:γίοα:ς κα:t μορφώνει στη φα:ντα:σία: [in phantasia vel imaginatione), σα.ν σε κερί, τα. σχ_~μα:τα: η τtς tοέες ποu ερχοντα:ι κα:θα:ρΕ:ς κα:ι χ_ωρl.ς σώμα: ά.πο τtς έζωτεριχ.Ε:ς α:tσθ~σεις», Κανόνες γιa τηι, καθοδήγηση τής εvφυtας, XII, §7, §8. Άλλοu χ_α:ρα:κτΊJρίζει την

κοινfι α:ϊσθΊJσΊJ εlοος φαντασιακής δύναμης, <φotentia imaginatήce» (Δεύτερος Στοχασμός, ΑΤ,

VII, 32· IX, 25), οια:τύπωσΊJ

ποu UΠΟΟΊJλώνει οτι ~ κοινfι α:ϊσθψΊJ οΕ:ν σuνιστα. μια. α:ύτόνο­ μΊJ ψυχικ~ ίκα:νότψα: ά.λλcΧ. πτuχ_-Υι η λειτοuργία: τΎjς φα:ντα:σία:ς, τοποθετεί οΕ: την εορα τΊJς στο σΊJμείο έπα:φΎjς τοu σώμα:τος μΕ:

την ψuχ~, ΟΊJλα:ο~ στην έπίφuσΊ) (βλ. 'Έκτος Στοχασμός, ΑΤ,

VII, 86· ΙΧ, 69· ΑΤ, III, 263-264). ΆνάλογΊ) εlνα:ι +ι θέσΊJ τoiJ Λάιμπνιτς: ((Κα:θως λοιπον ~ ψuχ~ μα:ς σuγκρίνει (για. πα:ράοειγμα:) τοuς ά.ριθμοuς κα:ι τα. σχ_~μα:­

τα: ποu εlνα:ι στα. χρώμα:τα: μΕ: τοuς ά.ριθμοuς κα:ι τα. σχ_~μα:τα: ποu βρίσκονται μέσω της ά.φΎjς, πρέπει να. uπάρχει μια. εσω­ τερικiι αί'σθηση οποu νcΧ. σuγκεντρώνοντι:χι οί ά.ντιλ~ψεις α:ύτών

τών οια:φορετικών έζωτερικών α:ίσθ~σεων· α:ύτΎj την έσωτερι­ κη α:ϊσθψΊ) όνομάζοuμε φαντασία, περιλαμβάνει aε τl.ς iννοιες 212


ΕΝΝΟΙΟλΟΓΙΚΑ 2:ΧΟΛΙΑ

τrvν επιμέρους αlσθήσεων, οί όποϊες εΙνα:ι σαφείς aλλd συγκε­ χυμένες, κα:l σuγχ_ρόνως τlς ΕJΨοιες τής κοινής α1σθησης, οί

όποϊες εΙνα:ι σα:φείς κα:l 3ια:κριτέςη,

« Έπιστολ-Υj περl έκείνοu

ΠΟ'J εΙνα:ι ανεζάρτψο απο τlς α:ίσθήσεις κα:l την uληη,

Die

ρhiwsophischen

Schrifien von Gottfried Wilhelm Leibniz (έπιμ. C.l. Gebhardt), 'Όλμς 1978, τ. V, σ. 501. ΛΙΊΊΟ

(causa)

Το αi:τιο σuλλα:μβάνετα:ι κα:τ' αντι3ια:στολ-Υj προς το aποτέλε­

σμα (effectus), &λλως είπεϊν το αlτιατό (causatum). Πρωτεuοu­

σα:ς σημα:σία:ς στο θέμα: α:uτο εΙνα:ι ~ σuμβολ-Υj τοu 'Αριστοτέλη, ό όποϊος 3ια:κρίνει τέσσερα: εί3η α:ίτίων (Μετd τd φυσικά, Α, 983a, 24-34· Δ, l013a 24-10l4a 25. Φvσικiι aκρόασις, Β', 3, l94b 23-195a 3) τιΧ όποία: κω3ικοποιήθψα:ν αργότερα: uπο τ).ς ονομα:σίες: ποιψικό (efficiens), μορφικό (formalis), uλικο (ιnaterialis) χ.α:l τελικό (finalis). Οί σχ_ολα:στικοl προσέθεσα:ν

πολλιΧ &λλα: 3εuτερεuοντα: εί3η τιΧ όποία: κληρο3οη)θηκα:ν ακο­ λοuθως στον Ντεκάρτ. Βλ. Προς Μορέν, Π,

13 Ίοuλίοu 1638 (ΑΤ,

197-200).

ΛJτΙΟ ΜΕΡΙΚΟ

(causa partialis)

:Ιι!ι.ορικο ονομάζετα:ι το α:ίτιο ποu aεν εΙνα:ι ίκα:νο νιΧ πα:ρα:γάγει μόνο

TOU

Ενα: αποτέλεσμα:, αλλιΧ όφείλει νιΧ σuνεργήσει με &λλα:,

σuλλα:μβάνετα:ι aε κα:τ' &ντιi\ια:στολΎι προς το άλικο αi'τιο. .\ΠΙΟ ΟΛΙΚΟ

(causa totalis)

'Ολικο ονομάζετα:ι το α:ίτιο ποu πα:ράγει ενα: αποτέλεσμα: χ_ωρlς τη σuμβολ·fι κα:νενος &λλοu α:ίτίοu, 3ηλα:3Ίj ποu πα:ράγει Ενα: ;τράγμα: έζ όλοκλήροu ένεργ&>ντα:ς έντελ&ς μόνο τοu. Πα:ρα:-

3είγμα:τος χ_άριν, ό Ύ)λιος εΙνα:ι μεpικο α:ίτιο της α:uζησης των φυτων έπειaη πρέπει έπίσης νιΧ uπάρχ_οuν σπόροι, αέρα:ς, εaα:­

φος, κτλ., κα:l ό κτίστης εΙνα:ι μεpιχ.ο α:ίτιο της οίκία:ς έπειi\Ίj αauνα:τεί να την κα:τα:σκεuάσει χ.ωρlς uλικά (λίθοuς, ζuλα:, κτλ.), σuνήθως aε οφείλει έπίσΊ)ς να χ_pψιμοποιεϊ έργα:λεϊα: κα:l αρχ.ι213


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

τεκτονικα σχέδια.. 'Αλλα ό Θεος εΙνα.ι όλικο α.ϊτιο τοu ιΧνθρώ­ ποu έπειδ~ τον δ'Υ)μιοuργεr: έκ τοu μηδενος κα.l χωρlς να Χ.ΡΎJ­ σιμοποιεr: έργα.λεΊ:α Υι να χρειά.ζετα.ι βοηθούς, μΕ: ιΧποτέλεσμα. να μ~ν ύπά.ρχει τίποτα. ιΧπολύτως στον &νθρωπο, θετικο κα.l

πραγμα.τικ6, ποu να μ ~ν προέρχετα.ι ιΧπο α.ύτ6ν. ΑιτΙΟ ΠΟΙΗτΙΚΟ

(causa efficiens)

Ποιητικο όνομά.ζετα.ι το α.ϊτιο δια της δρά.σης 1ι της έπίδρα.σης τοu όποίοu πα.ρά.γετα.ι το ιΧποτέλεσμα.. Ό 'Αριστοτέλης το πε­ ριγρά.φει μΕ: τlς λέξεις «οθεν

1} άρχι}

τfjς κινήσεως» (Μετά τά

φυσικά, 983a 30-31) Υι «οθεν ή άρχη τijς μεταβολής ή πριvτη ή τfjς ήρεμήσεως» (Μετά τά φυσικά, l013a 30-31). 'Αλλοu το δΎ)λώνει έπίσΎJς ώς «το ποιοuν» 1ι <<το μεταβά.λλον», Φυσικι] άκρόασις,

J94b 31-32.

ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ

(dubitatio)

Ή άμφιβολία έχει στον Ντεκαρτ μεθοδολογικο χα.ρα:κτfιρα.. ΔΕ:ν ά.ποτελε7: α.uτοσκοπ6, οπως στοuς σκεπτικούς, ιΧλλα μ6νο

ά.φετηρία., χρ'Υ)σιμοποιεΊ:τα.ι δΎJλα.δ~ ώς έργα.λεΊ:ο για να έλεγ­ χθοuν α.uστηρ6τερα. οί πα.λαιΕ:ς γν&μες κα.l να θεμελιωθοuν βα.θύτερα οί νέες γνώσεις. Στην ιΧρχ~ ό Ντεκαρτ διογκώνει,

σκ6πιμα. κα.l ύπέρμετρα., την έμβέλεια. κα.l τη βα.ρύτητά. της θέτοντα.ς ύπο ιΧμφισβfιτηση ιΧκ6μα. κα.l τα πιο προφα.νΥj για τον κοινο νοu πρά.γμα.τα., οπως το γεγονΟς οτι έχοuμε σ&μα. 1ι οτι ύπά.ρχοuν γύρω μα.ς ύλικdι πρά.γμα.τα.. Σκοπ6ς τοu ομως δΕ:ν

εΙνα.ι να ύΠ1Jρετfισει α.uτην την ϊδια ιΧλλα να μεθοδεύσει την ύπέρβα.σfι της κσ.l να όδΎJγΎJθεr: στην ύψιστη βεβαι6τψα.. Πρβλ. 'Αρχiς τijς φιλοσοφίας, ΑΝτΙΚΕΙΜΕΝΙΚΑ

I, l-6.

(objective)

τα έπιρρfιμα.τα. άντικειμενικά, μορφικά, κα.l ύπεροχικά σuνθέ­ τοuν μια τριπλ~ διά.κρισ'Υ) κεφα.λα.ιώδοuς σημα.σία.ς για την κα.τα.ν6ΎJση των Στοχασμών. Οί δυσκολίες ποu θέτοuν, έκ πρώ­

της οψεως τοuλά.χ.ιστον, εΙνα.ι πολλΕ:ς κα.l δuσεπίλuτες έπειδ~ 214


ΕΝΝΟΙΩΛΟΓΙΚΑ 2:ΧΟΛΙΑ

το νόΊJμά: τοuς εΙναι έρμψικο κα1. οί έννοιακές οιασuνοέσεις τοuς έζαιρετικcΧ. περίπλοκες. Ό ΝτεκcΧ.ρτ οέν παρέχει καμιcΧ.

σzετικΎι έζήyφ'Υ) στο κύριο σωμα τοu εργοu. 'Αργότερα, στ1.ς Δεύτερες 'Απαντήσεις (βλ. Λόγοι ... , Όρισμο1. ΙΙΙ κα1.

IV), πα­

ρέχει κά:ποιοuς όρισμούς, άλλcΧ. κα1. έκεϊνοι άκόμα εΙναι τόσο τ.:υκνο1. κα1. έλλειπτικο1. ωστε, &ν ίοωθοuν μόνοι τοuς, γεννοuν πλεϊστες άπορίες. Ό έπαρκ.ης φωτισμος των σχετικων οuσχερειων άπαιτεϊ τη

3ιc:ρεύνψΊJ τοu φιλοσοφικο-ιστορικοu uπόβαθροu ποu τ1.ς γέν­ νψε. Σύμφωνα μέ τοuς σχολαστικούς, οί όποϊοι ΚλΊJροΟότΊJσαν τοuς οροuς αuτοuς στον Ντεκάρτ, ενα πράγμα μπορεϊ να. uπά:ρ­

ζει μέ τρεϊς τρόποuς: aντικεψε!'ιΚά, στην ίοέα τοu, μορφικά, στο άντικείμενο της ίοέας, ύπεροχικά, στο αϊτιο παραγωyΥjς τοu άντικειμένοu (βλ. Α.

Lalande, Vocabulaire techniquε et κα1. objectif, καθwς κα1. τα. ϊοια λήμματα στο λεζικο Les notions philoso-

critiquε

de la philosophie, λήμματα: eminent, foπnel

phiquεs, έκο. PUF). ΆλλcΧ. τί άκριβως σ'Υ)μαίνοuν οί παραπάνω προτάσεις; 'Άς έζετά:σοuμε το ζήτψα άπο την άρχή, προχω­ ρώντας βΊjμα βΊjμα άπο το άπλούστερο έπίπεοο προς το σuν­ θετότερο.

Σέ πρωτο χρόνο, &ς άπαντήσοuμε στcΧ. έζΊjς έρωτήματα. τί σΊJμαίνει aντικειμενικά; Άπά:ντΊJσΊJ: μέ κατώτερο η χειρότερο τρόπο. τί σ'Υ)μαίνει ύπεροχικά; Μέ άνώτερο η καλύτερο τρόπο.

τί σΊJμαίνει μορφικά; Μέ ϊσο η ϊοιο τρόπο. Σέ οεύτερο χρόνο, &ς είσαγά:γοuμε την εννοια της άπειχ.ό­ νισΊJς, έπ1. της όποίας στΊJρίζονται οuσιαστικα. οί παραπάνω οιακρίσεις, προκειμένοu να. καταλά:βοuμε πως εΙναι 3uνατον νcΧ. θεωρήσοuμε Ενα πράγμα μέ άνC:>τερο, κατώτερο η ϊσο τρό­ πο. "Ας ρωτήσοuμε ξανά:. Πότε θεωροuμε κά:τι άντικειμενικά:,

ΟΊJλαοΎι μέ κατώτερο η χειρότερο τρόπο; 'Ό":"αν το θεωροuμε ώς άπείκασμα, έπειο-Υι τΟ όιπείκασμα εΙναι κατώτερΊJ μορφ.η τοu προτύποu. Πότε θεωροuμε κά:τι uπεροχικά:, οΊJλαοΎι μέ

άνώτερο η καλύτερο τρόπο; 'Όταν το θεωροuμε ώς πρότuπο, έπειο.η το πρότuπο εΙναι άνώτερΊJ μορφη του άπεικά:σματος. 215


Σ τ Ο Χ Α

2.:

ί\Ι Ο Ι

fl

Ε Ρ Ι

Τ Η Σ

fi I'

Ωτ Η Σ Φ

Ο ΣΟ Φ Ι Α Σ

Πότε θεωροuμε κά.τι μορφικά., ΟΎ)λαο~ με i:σο ~ i:οιο τρόπο; 'Όταν οεν το θεωροuμε οuτε ώς ά:πείκασμα οuτε ώς πρότuπο, ά:λλΓι.. οπως εlναι καθ' έαuτό. Σε τρίτο χρόνο, &ς είσαγά.γοuμε την εννοια τϊjς αίτιότψας,

-ή όποία σuλλαμβά.νεται ά:πο τον Ντεκά.ρτ, και γενικότερα &πο την παραοοσιακ~ μεταφuσική, uπο το πρίσμα τϊjς άπεικόνισης. 'Άς ρωτήσοuμε και π!Χλι. Πότε θεωροuμε κά.•ι άντικειμενικά.,

ΟΎ)λαο~ μέ κατώτερο ~ χειρότερο τρόπο, ΟΎ)λαο~ ώς άπείκα­ σμα; 'Όταν το θεωροuμε ώς άποτέλεσμα, έπειο~ το άποτέλε­ σμα εΙναι άπείκασμα τοu αίτίοu. Πότε θεωροuμε κά.τι uπερο­ χικά., οηλαο~ με άνώτερο ~ καλύτερο τρόπο, οηλαο~ ώς πρό­

τuπο; 'Όταν το θεωροuμε ώς αi:τιο, έπειο~ το αi:τιο εlναι πρό­ τuπο τοv άποτελέσματος. Πότε θεωροuμε κά.τι μορφικά., ΟΎ)­

λαο~ μέ i:σο ~ i:οιο τρόπο, ΟΎJλαο~ οπως εΙναι καθ' έαuτό; 'Όταν οεν το θεωροuμε οuτε ώς αi:τιο οuτε ώς άπο ...έλεσμα άλλά.,

άνεξά.ρτψα ά:πο οεσμοuς αίτιότψας, οπως άκριβώς εlναι. "Ας πά.ροuμε σέ τέταρτο χρόνο το κλασικΌ παρά.οειγμα τϊjς πέτρας γιΓι.. νΓι.. έπεξηyήσοuμε τΓι.. παραπά.νω. Πότε θεωροuμε

την πέτρα άντικειμενικά., οηλαο~ με Κα7ώτερο ~ χειρότερο τρόπο, οηλαο~ ώς άπείκασμα, οηλαο~ ώς άποτέλεσμα; "Οταν τη θεωροuμε στην ίοέα ης, -ή όποία βρίσκεται στον άνθρώπινο

νοu, έπειο~ -ή ίοέα ω:ιτη εlναι άπο7έλεσμα και ά:πείκασμα τϊjς πραγματικΥjς πέτρας. Πότε θεωροuμε την πέτρα uπεροχικά., οηλαο~ με άνώτερο ~ καλύτερο τρόπο, οηλχο~ ώς πρότuπο, ΟΊ)λαο~ ώς αi:τιο; 'Όταν τη θεωροuμε στην αίώνια οuσία της, -ή

όποία βρίσκε•αι στον οημιοuργό, οΎJλαο~ στον Θεό, έπειο~ αύτη -ή αίώνια οuσία εΙναι αi:τιο καΙ. πρότuπο τϊjς πραγματικΊjς πέτρας. Πότε θεωροuμε την πέτρα μορφικά., ΟΎ)λαο~ με i:σο ~ i:οιο τρόπο, ΟΎJλαο~ οuτε ώς άπείκασμα οuτε ώς πρότuπο, οuτε

ώς άποτέλεσμα οuτε ώς αi:τιο, άλλΓι.. οπως εlναι καθ' έαuτ~ν; "Οταν τη θεωροuμε Ετσι οπως 'Jπά.ρχει στον φuσικο κόσμο,

Οιότι ΕΚεί uπά.ρχει -ή πέτρα ώς αuτΟ άκριβώς ΠΟ'J εtναι πραγ­ ματικά., ώς πέτρα.

Σε πέμπ•ο και τελεuταίο χρόνο, &ς θεωρfισοuμε σέ τί εi:οοuς 216


Εl\'ΝΟΙΟΛΟΙΊΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

ον-:α. άρμόζει κα.τεζοχ~ν χα.θένα.ς &πο τοuς πα.ρα.πάνω τρόποuς uπα.ρζης. Ό ΙJΠΕροχιχος τρόπος uπα.ρζης άρμόζει χα.τεζοχ~ν

στον Θεό, Ε:πει~Ίj ό Θεος εΙνα.ι το πρότuπο των προτίιπων κα.l -;ο α.ϊτιο των α.ίτίων (πρότuπο κα.l α.ϊτιο -;ων πραγμάτων τι:Χ

όποία. εΙνα.ι πρότuπα. χα.l α.ϊτια. ,ων ί~εων). Ό &ντιχειμενικος -:ρόπος uπα.ρζης άρμόζει χα.τεζοχ~ν στlς ί~έες, Ε:πει~~ α.uτΕ:ς εΥ.να.ι &πεικάσμα.τα. &πειχα.σμάτων χα.l &ποτελέσμα.τα. αποτε­ λεσμάτων (&πειχάσμα.τα. χα.l &ποτελέσμα.τα. των πρα.γμά--;ων

-:-ι:Χ όποία. εΙνα.ι &πειχάσμα.τα. χα.l &ποτελέσμα.--;α. τοu Θεοu). Ό μορφικος τρόπος uπα.ρζης άρμόζει χα.--;εζοχ-l]ν στι:Χ φuσιχι:Χ

πράγματα., &φοu α.uτι:Χ εΙνα.ι πρό--;uπα. κα.l α.ϊηα. σΕ: σχέση μΕ: τlς ί~έες, &λλι:Χ &πειχάσμα.τα. χα.l &ποτελέσμα.τα. σΕ: σχέση μΕ: τΟν Θεό. Γιι:Χ τη βα.θίιτερη χα.τα.νόησΊ) των πα.ρα.πάνω σuνεπαγωγων οα επρεπε νι:Χ ~ια.τρέζει χα.νεlς προς τι:Χ πίσω όλόχλΊ)ρΊ) τη ~u7ιx-lj μετα.φuσιχή, &πο τον Ντεχι:Χρτ στοuς σχολα.σηχοίις, &πο TUUζ σχολα.στιχοuς στοuς νεοπλα.--;ωνιχοuς, χα.l ιiπο τοuς νεο­

πλα.τωνιχοuς στη σuνήθΊJ &ρχ-l] των πάντων, σ--;ον ϊ~ιο τον Πλά­ -:ωνα.. 'Η ερεuνα. α.uτη ~Ε:ν εχει γίνει &χόμα.. Οί μελετητΕ:ς της χα.ρτεσια.νΥjς χα.l της σχολα.στιχ'?Jς φιλοσοφίας προσεγγίζοuν το ~·ήτημα. μέσω της, σuνα.φοuς πράγματι, ~ιάχρισΊJς μετα.ζu &ντιχειμενιχ'ijς χα.Ι. μορφιχ'ijς πρα.γμα.τιχότΊJτα.ς. Το γενιχο σu­

μπέρα.σμα. στο όποίο χα.τα.λήγοuν εΙνα.ι οτι χίιριες ΠΊJγΕ:ς τοu ;'\Ιτεχι:Χρτ εΙνα.ι ό Φρα.νθίσκο Σοuάρεθ (Francisco Suarez, 1548-

1617) χα.l ό Ίωάνvης Ντοuνς Σκωτος (Joannes Duns Scotus, 1266-1308), τl.ς θέσεις τ{iJν όποίων &ντιπα.ρα.βάλλοuν μΕ: Ε:κείνες τοu Γοuλιέλμοu Όχκι:Χμ (Guillelmus Ockham, 1285/90-1347/ 49) χα.l --;ou Θωμii 'Ακινάτη (Γhomas Aquinatus, 1227-1274). Βλ. Dalbiez, R., «Les sources scolastiques de la theoήe caι1e­ sienne de l'etre objectif», Revue d'histoire de la philosophie, ΠΙ, 1929, σ. 464-472· Cωnin, T.J., Objective Being in Descartes αιιd in Suarez, ΡώμΊ) 1966· Doig, J.C., «Suaι·ez, Descartes and the Reality of ldeas», 'Γhe New Scholasticism, 51, 1977, σ. 350-371· Nonnore, C., «Meaning and Objective Being: Descartes and 217


ΣΤΟΧΑ~ί\101

ΠΕΡ! ΤΙΙΣ ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ~

His Sourcesn, Essays on Descartes' Meditations, έπιμ. Rorty, Α., University of Califomia Press, Μπέρχ.λεu 1986, σ. 223-241· Wells, N.J., «Objective Reality of ldeas in Descartes, Caterus and Suarez», ]ournαl of the History of Philosophy, 28, 1990, σ. 33-61· τοu ί3ιοu: «Descartes' ldea and Its Sources», Aτnerican Catholic Philosophical Quarterly, 1993, σ. 513-535· Courtine, J.-F., <<La doctήne cartesienne de l'idee et ses sources scola..ς­ tique..ςn, Lire De.~cartes aujourd'hui, έχ.3. Peeters, Λοuβέν-Ποc­ ρίσι 1977, σ. 1-20· Renault, L., «La realite objective dan..ς les Premieres objection..ς aux Meditations metaphy..ςiques: Ockham contre Descaιtes», Revue de Metaphysique et de Morale, 'Ιοc­ νοuά.ριος-Μά.ρτιος 2000, σ. 29-38. Ποcρα τocuτoc, μπορεί μέν ~ όρολογίοc την όποίοc μετοcχεφί­ ζετοcι ό Ντεχ.αρτ να εΙνοcι σχ.ολοcστιχ.'Υjς χ.οcτοcγωγ'Υjς, &.λλα ό

βοcσιχ.ος φιλοσοφικός τ-ης πuρ~νοcς εlνοcι πολu &.ρχοcιότερος, έμ­ φοcνίζετοcι 3έ για πρώτ'Υ) φορα τοuλά.χιστον 3ώ3εχ.οc οcί&νες πρtν &.πο τον Γά.λλο φιλόσοφο, στΟν Πρόχ.λο. Ό τελεuτοcίος, πρά.γ­

μοcτι, στΥjν Πρότοcσ'ΥJ 65 τοu ifργou τοu Στοιχείωσις θεολογική, &.ποφοcίνετοcι: «Πι'iν το όπωσούν {;φεστος η κατ' αίτίωι aρχο­

ειΜΊς

1) καθ' ϋπαρ!;ιν η κατa μέθεξιν είκονικώς.

'Ή γaρ εν τrp

παράγοντι, το παραγόμεvον όρι'iται, ιός εν αίτίςχ προϋπάρχον, διότι πiiv το αίτιον iν έαmιp το αίτιατον προείληφε, πρώτως δν δπερ εκείνο δεmέρως· η εν τψ παραγομένψ το παράγον (καΙ γaρ τούτο, μετέχον τού παράγοντος, ειι έαυτψ δείκνυσι δευτέ­ ρως ο το παράγον ύπάρχει πριύτως)· η κατa την έαυτοϋ τάξιν

έκαστον θεωρείται, καi ούτε εν τψ αίτίψ ούτε εν τιp aποτε­ λέσματι,. το μεν γaρ εστι κρειττόνως η έστι, το δf: χειρόνως η έστι, δεί δέ που είναι καi δ εστιν· έστι δf: καθ' ϋπαρξιν εν τfι έαυτού τάξει, έκαστον». Πρβλ. Προτά.σεις

67, 103, 118, 173, 195 χ.oct Εlς Τίμαιον, l, 234, 23. Ό E.R. Dodds uποσ'Υ)μειώνει στΥjν ifχ.3oσ'YJ τ'Υjς Θεολογικής

στοιχειιhσεως την όποίοc ifχ.ει έπιμελ'Υ)θετ οτι

OL

έπιpρ'Υ)μοcτιχ.οt

προσ3ιορισμοt κατ' αίτίαν χ.oct καθ' ϋπαρ!;ιν &.ντιστοιχοuν στοuς σχολοcστιχ.οuς οροuς eminenter χ.oct formaliter (βλ. Pro218


Ε!\ΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

clus, The Elements of Theoώgy, όεuτερη έ:κόοση, Clarendon PΓess, Όξφόρόη, Νέα: 'Υόρκη 1963, σημ. στην Πρότα:ση 65). Στην όρθ-Υj α:uτη έπισήμα:νση πρέπει νrχ προστεθοuν ά:κόμα: όUο στοιχεία:. Πρωτον, στfιν τρίτη πτuχΊ] της όιά.κρισης, στο κατd

μέθεζ ι ν εlκονικriJς' ά:ντιστοι χεί το λα:τινικο έπίρρημα: objective. Κα:t όεuτερον, όλόκληρτ1 ~ νεοπλα:τωνικ-Υj όιά.κριση όια:σχίζει -:ον μεσαίωνα: κα:t έπα:νεμφα:νίζετα:ι στην κα:ρόιrχ της κα:ρτεσια:­

νΊjς μετα:φuσικΊjς. Ό Ντεκrχρτ ά:σφα:λως την πα:ρα:λα:μβά.νει με­ -:α:πλα:σμένη κα:t έκπεφρα:σμένη μέ οροuς ποlι ά:ποκρuπτοuν την ά:ρχική της πηγή· έπίσης όέν την έφα:ρμόζει μόνο στο όντολο­ γικο έπίπεόο, οπως ό Πρόκλος, ά:λλrχ κα:t στο γνωσιολογικό, όηλαό-Υj στη θεωρία: των tόεων. Πέρα:ν ομως των όποιωνόήποτε όια:φορων, οί όπόιες όέν eα. μποροuσα:ν να. μ-Υjν ύπά.ρχοuν όεόο­ μένης της zρονικΊjς κα:t όια:νοητικΊjς ά:πόστα:σης ποlι χωρίζει τοlις όUο φιλοσόφοuς, ά:ρκεί λίγη προσοχΊ] γιrχ νrχ γίνοuν φα:νεροt οί όεσμοί τοuς - κα:t τοuτο, πα:ρrχ τΟ γεγονός οτι το ονομα: τοu

Π ρόκλοu όέν ά:να:φέρετα:ι ποuθενrχ στο έ:ργο τοu Ντεκάρτ. Κα:­ -:α:ρχά.ς, ό Πρόκλος ύπΊjρξε ό πρωτος φιλόσοφος ποlι ά:ποπεφά.­ θηκε νrχ έκθέσει τη μετα:φuσικ-Υj μέ γεωμετρικό τρόπο. 'Έπειτα:, ΤΟ έπίρρημα: eminenteΓ έμφα:νίζετα:ι στο έπίπεόο τοU νοήμα:τος

ι~ ς σuζεuξ η των έπφρ·ημά.των dρχοειδriJς κα:t κρει ττόνως' 70 aε objective, των έπφρημά.των εlκοvικώς κα:t χειρόνως. 'Επίσης, οτα:ν ό Γά.λλος φιλόσοφος έπεξηγεϊ στη γα:λλικfι έκόοχfι το

objective ώς <φarticipeΓ paΓ Γepη~sentationn (Σ{JJ!Οψη τriJν !!ξι ΣτοχασμriJν, ΑΤ, ΙΧ, ll· Τρίτος Στοχασμός, Ατ, ΙΧ, 32), όέν χ.ά.νει τίποτα: ifλλο, σuνειόητrχ η μή, ά:πο το να. πα:ρα:φρά.ζει τη όια:τuπωση κατd μέθεξιν εlκονικώς. Κα:ί, τέλος, οί όuο φιλό­

σοφοι σuμπλέοuν έπίσης σέ πολλrχ ifλλα: όεuτερεuοντα: σημεία:. Πα:ρα:όείγμα:-:ος χάριν, το ά:ξίωμα: τοu Ντεκrχρτ σuμφωνα: μέ το όποίο έκείνο ποlι μπορεί

w κάνει χ.άτι μεγα:λUτερο η όuσκολό­

τερο μπορεί έπίσης νrχ κάνει κα:t κάτι μικρότερο (Λόγοι ... , 'Αξίωμα: VII), βρίσκεται α:uτοuσιο στον Πρόκλο: «και ή μiν

τd μείζονα εν τοίς όμοίοις δυναμένη δύναμις, και τd ελάττονα δύναται», Στοιχείωσις θεολογική, Πρότα:ση 219

57. Θrχ μποροuσε


LTOXALMOI

IIE~'I

THL

ΠΡΩΤIΙL ΦΙΛΟLΟΦIΑL

να παρα'Π)ρΊ)θεϊ: έοω οτι ή οιατuπωσΊ) τοu Πρόχλοu περιέχει έπιπλέον τη οιεuχρίνισΊ) ((Εν τοίς όμοίοις>λ Ίοοu ομως ποu ό Ντεχαρτ τον άχολοuθεϊ: άχόμα χαl σΕ: αuτο το σΊ)μεϊ:ο: «το

'Αξίωμα σuμφωνα μΕ: το όποϊ:ο ilκείνο ποv μπορεί νa κάνει κάτι περισσότερο flΠΟρFί Επίσης νa κάvFι κάτι λιγότερο, νοεi:τα:ι aπο τi}ν ;:δια σκοπιa τοϋ πράττειv δύvαμηη, Προς Μερσέν,

21

i}

σε οσα aπαιτούν τi}1ι iδια

Άπριλίοu

1641

(ΑΤ, ΙΙΙ,

362),

Αuτα

τα παραδείγματα οείχνοuν έπαρχως οτι ή άντιπαραβολ~ των

ouo φιλοσόφων μπορεϊ: να φωτίσει άπο μια νέα σχοπια το ζή­ τΊ)μα των χαταβολων της χαρτεσιανΥjς μεταφuσιχΎjς.

τέλος, τίθεται έπίσΊ)ς το έρώημα της όΟοu μέσω της ό­ ποίας ή έν λόγω οιά.χρισΊ) πέρασε στοuς σχολαστιχοuς καl έν

σuνεχείο/ στον Ντεκάρτ. Έχεϊ:νο ποu μπορεϊ: να είπωθεϊ: σΕ: γε­

νιχΕ:ς γραμμΕ:ς εΙναι οτι αuτη ή πορεία σuντελέστΊ)χε μΕ: ouo τρόποuς. 'Έμμεσα, χ_ά.ρΊ) στον Ψεuοο-Διονuσιο 'ΑρεοπαγίτΊ)

(Έπιστολ~ Θ', §2) χαl στο Βιβλίο ;τFρt αΙτίων (Liberde causί,5, §§106, 107)· χαl ιΧμεσα, χά.ρΊ) στlς λατινιχΕ:ς μεταφράσεις της

Θεολογικής στοιχευvσεως ποu εΙοαν το φως άπο τον 13ο αίc~­ να χαl επειτα. Το Βιβλίο περc αlτίω1', άραβιχο σuμπίλΊ)μα στΊ)ριζόμενο στ-Ιj Θεολογι.κ1} στοιχείωση, μεταφράστΊ)χε στα λατινιχα άπο τον Γεράροο της Κρεμόνας (Geraι·dus

Crernonensis, 1ll4ll87) χαl οιαοόθrιχε στην ΕuρώΠΊ) μΕ: την έντuπωσΊ) οτι έπρό­

χειτο για εργο τοu 'ΑριστοτέλΊJ. Σχ_ολιάστψε έπανειλΊ)μμένα άπο τον Μεγάλο 'Αλβέρτο

(Albertus Magnus, 1206-1280), τον Bacon, π. J214-π. 1292), τον 'Ερρίκο της ΓάνοΊ)ς (Henricus Gandensis, π. 1217-1293), τον ΣιγΎjρο της ΒραβάνοΊJς (Sigerus de Brabantia, 1235/40-1284/92) καl τον Αtγίοιο Ρωμαϊ:ο (Aegidius Romanus, 1247-1316). Το 1268 ό Γοuλιέλμος τοu Μόρμπεχε (Guilelmus Moerbeke, 1215-1286) ΡογΎjρο Βάχωνα (RogeΓ

μετέφρασε για πρώτΊ) φορα τη Θεολογικi} στοιχείωση, &να­ γνωρίζοντας πιθανότατα σΕ: αuτην την άλΊ)θιν~ ΠΊJ~ τοu Βι­ βλίου ::rερt αlτίων, χαl έπι.τρέποντας ετσι στον φίλο τοu, τον ΘωμiΧ 'Ακινάτη, να έχπονf,σει το 220

1272

εναν οιεξοοιχότερο χαl


ΕΝΝΟΙΟΛΟΓ!ΚΑ ΣΧΟΛ!Α

χα.λότερα. θεμελιωμένο σχ.ολια.σμο τοu άρα.βιχοu σuμπιλ·ήμα.­ τος. Ή ίaια. ή Θεολογικiι στοιχείωση σχ_ολιά.στηχε άργότερα. έχτενώς άπο τον 1\Ιπερτόλaο τοu Μωσβοuργοu (Bertoldus

Moosburg, π. 1335-1361). 'Όσον άφορα τιΧ σχ_όλια. τοu Άχινά.τη, τιΧ όποια. φέροuν τον ··+•λο 'Έκθεση 8πi τού βιβλίου περi αlτίων

(Super librum de causis expositio), τρεις πα.ρα.τηρ~σεις Ε:νaια.φέροuν Ε:aώ: α.) ΔΕ:ν περιλα.μβά.νει τlς Π ροτά.σεις τοu Liber de causi.~ ποu άν-;λοuντα.ι άπο την Πρότα.ση 65 της Θεολογικ1}ς στοιχευvσεωι:;. β) Ή σuγχεχριμένη aιά.χριση τοu Πρόχλοu λα.μβά.νετα.ι uπ' οψιν στlς Προτά.σεις 12 χα.l14. γ) Οί λα.τινιχοl οροι objective, foπnaliter χα.l eminenter aεν χ_ρησιμοποιοuντα.ι. Το σuμπέρα.σμα. ποu σu­

νά.γετα.ι άπο τιΧ στοιχ.εια. α.uτιΧ εΙνα.ι Ότι ή σuσχ.έτιση χα.l άντι­ σ-:-οίχ.ιση τών έν λόγω έπφρημά.των μέ τη νεοπλα.τωνιχ.Ύj aιά.­ χ.ριση, δηλα.aη ή ενauση της τελεuτα.ία.ς μέ σχ.ολα.στιχη φρα­ σεολογία., Ιfγινε άπο χά.ποιον μεταγενέστερο φιλόσοφο, μέσω

τοu όποίοu Ιfφτα.σε στον Ντεχά.ρτ. ΕΙνα.ι πολu πιθα.νο έπίσης νιΧ Ιfγινε άπο τον ίδιο τον Ντεχά.ρτ, άφοu στοuς σχ_ολα.στιχοuς u;τά.ρχ_ει μόνο ή aιμερ-Υjς aιά.χριση μετα.ξu άντιχειμενιχ'fjς χα.l

μορφιχΊjς πρα.γμα.τιχότητα.ς, χα.l οχ.ι ή τριμερ-Υjς ποu χ.ρησιμο­ ποιειτα.ι άπο τον Πρόχλο χα.l τον Ντεχά.ρτ. 'Άν ίσχ_uει α.uτη ή

u;τόθεση, σημα.ντιχος Ε:νaέχ.ετα.ι νιΧ uπ'tjρξε ό ρόλος τών μελών τQu Π ροσεuχτηρίQu, taίως τοu χα.ρaινα.λίοu ντΕ: Μπερuλ χα.l τοu

Γιμπιέφ, οί όποιοι ~τα.ν θα.uμα.στές τών Ιfργων τοu Ψεuaο­ Διονuσιοu χα.l γνώστες τοu νεοπλχτωνισμοu. λ:--iτΙΚΕΙΜΕΝΟ

(objectum)

Ό ορος aντικείμενο Ιfχ.ει στον Ντεκάρτ ενα. είaιχο νόημα., σuλ­

λα.μβά.νετα.ι σέ σuνά.ρτηση μΕ: -:-Ύjν Ιfννοια. της taέα.ς χα.l δηλώνει το πρά.γμα. ποu άπειχονίζετα.ι άπο α.uτ~ν. 'Όμως aεν πρόχειτα.ι χ.α.τ' άνά.γχην γιιΧ ενα. φuσιχο :η ,)λιχο πρά.γμα. (οπως το χα.τα.­

νοοuμε γενιχιΧ σ~μερα.), διότι μιιΧ taέα. μπορει νιΧ άπειχονίζει

ενα. πρά.γμα. νοερ'fjς φuπης. "Αν ή χα.ρτεσια.νΎj E:xaox_-Yj α.u-:-ou τοu

οροu προσεγγίζει χα.l -.ροοιωνίζετα.ι τη σuγχ.ροvη, εΙνα.ι άπο 221


ΣΤΟΧΑΣΜΌ!

fiE~'l ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

την &ποψη οτι τιΧ άντιχ.είμενοc θεωρουντοcι ώς πράγμοcτοc ποu uπάρχοuν πέροc χ.οcι ει:;ω άπο το πνευμοc. ΑΡΝΗΣΗ

(negatio)

Βλ. ΣΤΕΡΗΣΗ. Α ΙΤΕΞΟΙΣΙΟ

Qiberum

arbitήum)

Ό ορος αvτε~ούσιο 8ηλώνει γενιχ.ιΧ την άνεζοcρτησίοc χ.οcι τfιν ήθιχ.'ΙJ έλεuθερίοc του άνθρώπινοu οντος, τη 8uνοcτότψά τοu νιΧ

έπιλέγει έλεuθεροc κοcι οcuτόβοuλοc το κοcλο ~ το κοcκό. Ό Ντε­ κιΧρτ όρίζει ocuτo τον ορο ώς «ίχ.οcνότητοc του έκλέγειν» (facultas eligendi, Τέταρτος Στοχασμός, ΑΤ, VII, 56· ΙΧ, 45) κοcι τον χρησιμοποιεί ώς σuνώνuμο της βοuλησης (πρβλ. Θωμ& 'Ακι­ νάτη, Summa theologire, Ι,

83, 4· Summa contra gentiles, Π, 48).

ΘιΧ +ιτοcν σχε8ον πλεονοcσμος νιΧ πουμε της ελεύθερης βούλη­ σης, έπει8-Υj aεν μπορεί να. uπάρζει κοcτοcνοcγκοcστικ'ΙJ βοuληση (βλ. τα πάθη τής ψυχής,

41).

'Ελεuθερίοc κοcι βοuληση σuνε­

πά.γοντοcι ~ μίοc την &λλη (βλ. Προς Μερσέν, ΑΤ, ΙΙΙ,

27 Moctou 1641, 381· Προς Μερσέν, 2 l\ιloc"tou 1644, ΑΤ, IV, 116).

Ό ΝτεκιΧρτ ποcρέλοcβε οcuτη την εννοιοc άπο τη σχολοcστικ-Υj φιλοσοφίοc, ~ όποίοc πά.λι την &ντλησε άπο την ποcτερικ~. 'Ωστό­

σο, οί ρίζες της εlνοcι άκόμοc βοcθuτερες. Το αvτε~ούσιο των Ποcτέρων προεκτείνει την προβλημοcτικ'ΙJ του εφ' ήμίν κοcι της προαιρέσεως των στωικων, ~ όποίοc μΕ: τη σειρά. της ποcροcπέ­

μπει στον 'Αριστοτέλη. ΓιιΧ τον τελεuτοcίο ~προαίρεσις εlνοcι μιιΧ έκοuσιοc κοcι περιεσχ.εμμένη Μνοcμη της ψuχΎjς ποu άφορα κοcτεζοχ-Υjν την έπιλογ'ΙJ του κοcκου κοcι του άγοcθου (Ήθικa Νικομάχεια, Γ',

llllb 3-ll12a 20).

(Ή λέξη αί'ρεσις σημοcίνει

εκλογή, επιλογή, ~ aε προαίρεσις 8ηλώνει την προτίμηση, την έπιλογ'ΙJ ένος πρά.γμοcτος Ενοcντι κά.ποιοu &λλοu.) ΒΟΙΛΗΣΗ

(voluntas)

ΓιιΧ τον ΝτεκιΧρτ ~Βούληση, μΕ: το γενικ6τερο νόημοc του οροu,

εlνοcι μίοc άπο τις Μο πτuχΕ:ς της Σκέψης ~της νοερΎjς uπ6στοc222


ΕΝ:\'ΟΙΟΛΟΙΊΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

σης - ~ &λλη εΙναι ό Νοϋς. 'Όσον &φορα εί8ιχ.6τερα το &νθρώ­ πινο ον, εΙναι μι& ενερΎΥJτιχ-Υj ίχαν6τητα τοu πνεuματος 8ε8ο­ μένου aε οτι εΙναι &πεφη, και μά.λιστα ~ μ6νη &πεφη ίχαν6τ-ητα ποu όιαθέτουμε, &ντι προσωπεuει μέσα μας μι& εχφανση -:9]ς &πεφίας και τ!jς ελευθερίας τοu όημιουργοu, συνιστώντας ετσr. το μ6νο στοιχείο ποu μαρτυρεί μέσα μας οτι ό &νθρωπος εχει χτιστεί κατ' είχ6να Θεοu (βλ. Τέταρτος Στοχασμός, ΑΤ,

VII, 57· ΙΧ, 45). Ό νοuς &ντιθέτως εΙναι πεπερασμένος, &φοu όΕ:ν εΙναι ίχανΟς ν& γνωρίσει τ& πά.ντα, και παθητιχ6ς, στο μέ­ ·φο ποu ό ρ6λος του εΙναι κυρίως όεχτιχ'fjς φuσης. Ό Ντεχ&ρτ :ταρατηρεί στο σημείο αύτο οτι ((~ βοuληση [volitio] και ~ ν6ηση

lintellectio] [... ] όιαφέρουν μονά.χα ώς ενέργεια και πά.θος της raιocς uπ6στασης. Ή ν6ηση εΙναι tόίως πά.θος τοu πνεuματος, ~ οΕ: βοuληση ενέργειά. τοu. 'Αλλ& επειό-Υj οΕ:ν θέλουμε ποτΕ: χά.τι χωρις σuγχρ6νως ν& νοοuμε, και μετ& βίας επίσης νοοuμε χά.τι χωρις συγχρ6νως ν& θέλουμε χά.τι, aεν όιαχρίνουμε εuχολα εοω το πά.θος &πο την ενέργεια», Προς Ρέγχιους, Μά.ιος ΠΙ,

1641 (ΑΤ,

372).

ΔΙΑΚΡΙτΟΣ

(distinctus)

τα επίθετα σαψης και διακριτος και τα επιρρ-ήματα σαψος και διακριυίJς χρησιμοποιοuνται σuχν& μαζί, χωρις ομως ν&

εΙναι ίσοΜναμα. Ή εννοια της σαφ-ήνειας &φορα το περιεχ6μενο μιας &ντίληψης ~ μιας ίοέας, ενω εκείνη της 8ιαχριτ6τη­

-;ας τη σχέση της μΕ: &λλες. Σαφ-Υjς χαρακτηρίζεται μι& &ντί­ λτιψη ποu εΙναι εύχριν-Υjς και όιαυγΎjς γι& ff.να προσεχτιχο πνεu­ μα, ενω όιαχριτη μι& σαφ-Υjς &ντίλΥ)ψΙJ ποu όιαχρίνεται ξεχά.­ θαρα &πο τις &λλες. Αύτο συνεπάγεται οτι μι& ά.ντίλΥ)ψη μπο­

ρεί ν& εΙναι σαψ~ς zωρlς ν& εΙναι όιαχριτ-ή, &λλΓι.. μια. οιαχριτη ά.ντίλΊJψη εΙναι uποχρεωτιχ& και σαφ-ής. (Βλ. 'Αρχες τfις φιλο­ σοφίας,

I, 45-46.)

ΣΥ)μειωτέον επίσΊJς οτι στην χαρτεσιανΎj όρολογία &ντίθετο

του σαφοuς (clarus) και όιαχριτοu (distinctus) εΙναι το aσαφt-ς

(obscurus) και συγκεχυμένο (confusus). Π ρ βλ. επίσΊJς Άρνώ223


ΣΤΟΧΑΣΜΌ!

Νικ6λ, Ή λογικη

ΠΕI'! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ Φ!ΛΟΣΟΦΙΑΣ

ή τέχνη τού σκέπτεσθαι, Ι, 9· Λάιμπνιτς,

lj

Νέα δοκίμια, κεφ. ΧΧΙΧ. ΕΝΝΟΗΜΑ ΜΟΡΦΙΚΟ

(conceptus

foπnalis)

Ό ορος μορφικΌ εννόημα, σχολαστικ'Υjς καταγωγ'Υjς, χρ"Υ)σψο­ ποιεϊ:ται Μο φορές μ6νο σέ όλ6κλ"Υ)ρο το έργο τοu ΝτεκιΧρτ χωρtς νιΧ έπεξηγεϊ:ται ποuθενά. Ό Σοuάρεθ τον όρίζει κα-;-'

ά.ντι3ιαστολ~ προς το ά.ντικειμενικο ένν6"Υ)μα: ιιΜορφικο ένν6ΎJ­ μα

[conceptus foπnalis] λέγεται ή ί:8ια ή ένέργεια -Υι (κάτι ποu

κάνει τΟ ϊ3ιο) Υι λέξ"Υj 8ιιΧ της όποίας ό νοuς σuλλαμβάνει [con-

cipit] κάποιο πράγμα~ κάποιον κοινΟ λ6γο. [... ] Άντικειμε­ [conceptus objectivus] λέγεται το πράγμα η ό

νικο ένν6-ημα

λ6γος ποu γίνεται γνωστος ~ ά.πεικονίζεται t8ίως καt &μεσα: 8ιοc τοu μορφικοu έννοήματος. Λ6γοu χάριν, οταν σuλλαμβάνοu­

με εναν &νθρωπο, Υι ένέργεια ποu έπιτελοuμε στο πνεuμα γιοc νοc τον σuλλάβοuμε καλεϊ:ται μορφικο ένν6"Υjμα, ένώ ό &νθρωπος, ποu γίνεται γνωστος καt ά.πεικονίζεται 8ιοc της ένέργειας αu­ της, λέγεται ά.ντικειμενικο ένν6"Υ)μοcη,

Disputationes metaphysi-

cre, Disp. 2, sect. l, art. ] . (Βλ. Ε. Gilson, /ndex Scolasticocartesien, κείμ. 80· R. Aήew, J. Cottingham, Τ. Sorel, Descartes'

Meditations, Background Source Materials,

σ. 33.)

Ό ΝτεκιΧρτ 3έν φαίνεται νΟC χρψιμοποιεϊ: αι'ιτο τΟν ορο μέ

την αι'ισ71Jρ~ σχολαστικ-Υι έννοια. Στη γαλλικ-Υι έκ3οχ.~ τον έπε­ ξ"Υ)γεϊ: ώς «lιινοια»

(notion, "Εκτος Στοχασμός, ΑΤ, IX, 62), ένώ

στην ά.μέσως έπ6μεν"Υ) ψράσ"Υj ά.ντικαθιστii τον τuπο (( μορφιΚ(J ειινόημ.α» μέ τον άπλοuστερο «σαφic. καi δι,ακριτο ειινόημα» ('Έκτος Στοχασμός, ΑΤ, ΕΝΟΡΩ

VII, 78·

ΙΧ,

62).

(intueor)

Στον Ντεκοcρτ Υι έννοια της lιιόρασης 8έν έχει καμιιΧ ά.πολύτως ά.π6κρuψη -Υι μuστικιστικ~ σuν8ήλωσ"Υ), σ"Υ)μαίνει άπλώς την &-

' εναρΎ"Υ) ' \

μεσ"Υ) και

'λλ"Υ) ψ "Υ)

σu

t

\

'

'

'

'

\

ενος πραγματος, την ενεργεια ποu

έπιτελεϊ: ό νοuς οταν σuλλαμβάνει κά,ι μi μιa ματιά. ιιΔιιΧ τοu οροu ειιόραση 8έν έvνοώ την οcσ-;-ατ"Υ) πίστ"Υj τών αίσθήσεων η την 224


Ε:'<ΝΟΙΟΛΟΓΙΙ<λ ~ΧΟΛΙΑ

ψεuδ~ κρίση μιiiς άσuνάρτητης φαντασίας, &:λλιΧ μιιΧ σuλληψη

τοu καθαροu και προσεκτικοu πνεuματος ·ή όποία εΙναι τ6σο εuχολη και διακριτη ωστε νιΧ μ ~ν άφ~νει καμιιΧ άπολuτως άμ­ φιβολία γιιΧ εκεϊ:νο το όποϊ:ο νοοuμεη, Κωιόνες γιa την καθοδή­

γηση τiJς εvψυtας, ΠΙ, §5. (Βλ επίσης τις σημειώσεις 8-10 τ'ijς έλληvιχΊjς μετάφρασης -:c~ν Κανόνων.) Ώς r.cφαδείγματα γνώ­

σεων προερχ6μενων άπο ενορατικ~ σuλληψΊJ ό ΝτεκιΧρτ άναφέ­ ρει -:ο γεγονος οτι uπάρχοuμε, οτι σκεπτ6μαστε, οτι το τρίγωνο

όρ(ζεται άπο τρεϊ.'ς μονάχα εuθεϊ.'ες, οτι ή σφαίρα όρίζεται άπο μιιΧ μοναδικ~ επιφάνεια, οτι δύο σuν δuο ίσοuται με τέσσερα, χαt οτι δύο σuν δύο ίσοuται με τρία σuν Ενα. ΕΠΟΠΤΕΙΑ

(inspectio)

Ό ΝτεκιΧρτ εξηγεϊ: ελάχιστα την εννοια τ'ijς εποπτείας. Λέει

μ6νο οτι το εποπτεύειν (inspicere) εΙναι ((Ενας είδικος τρ6πος o;-ou σκέπτεσθαι», ό όποϊ.'ος επιτελεΊται άπο το πvεuμα μέσω -:&ν αίσθ~σεων η τ'ijς φαντασίας. Βλ Συνομιλία με τον Μπούρ­ ιια1' (ΑΤ,

V, 162-163).

ΕΙναι άνάγκη νιΧ επισημανθετ εδω οτι όρισμένοι ξένοι με­ •αφραστες άποδίδοuν το

inspectio ώς intuition, σuμφuροντας

ετσι τ~ν εποπτεία με την εν6ραση. Αuτο δημιοuργεϊ: παρανο~­ σεις, δι6τι ή εποπτεία σuλλαμβάνεται άπο τον ΝτεκιΧρτ κατ' άντιδιαστολ~ προς τη ν6ηση

(intellectio), ενω ή εν6ραση κατ'

άντιδιαστολ~ προς τη λογικ~ παραγωγ~ (deductio). Ή πρώτη

εΙναι μιιΧ διεργασία: διιΧ της όποία:ς το πvεuμα &:ντιλαμβάνεται Ίj κατοπτεuει τtς ίδέες η τtς είκ6νες τ&ν σωματικ&ν πραγμά­ -:ων, ενω ή δεuτερη ενας τρ6πος προσέγγισης της &:λ~θειας ποu λα:μβάνει χώρα στοuς κ6λποuς τοu roιou τοu νοu. Στην περί­ πτωση τ'ijς εν6ρασης, το πνεuμα έν-ορii, κοιτάζει έντ6ς τοu, ενω

σε έκείνη τ'ijς έποπτείας Κατοπτεuει, με τη βο~θεια: τ& ν αίσθ~­ σεων η τ'ijς φαντασίας, κάτι IΧ.λλο. 'Αξίζει έπίσης νιΧ παρατη­ ρΊ)θε!.' οτι αuτες οί δύο κα:ρτεσια:νες Εννοιες μοιάζοuν νιΧ σuιι_ω­

νεuονται στην κα:ντιαν~ Anschauung.

225


~ΤΟΧΑ~ΜΟΙ

ΙΔΕΑ

IIEI:'l

ΤΗ~ ΙΙΙ:'ΩΤΗ~ ΦΙΛΟ~ΟΦΙΑ~

(idea)

Σuμφωνα μΕ: τον όρισμο τοu 'Ακινάτη, ο[ ίaέες εlναι «μορφΕ:ς των πραγμάτων uπάρχοuσες ει:, ω άπο ηχ Ι.'aια τιΧ πράγματα. Ή μορφ~ χάποιοu πράγματος ή όποία uπάρχει ει:,ω άπο το Ι.'όιο το πράγμα μπορεί νιΧ εlναι μΕ: Μο τρόποuς: εl.'τε ώς άρχέτuπο αuτοu τοu όποίοu λέγεται μορφ~· εl.'τε ώς άρχ~ τ'ijς γνώσης

τοu, έφόσον λέμε οτι ο[ μορφΕ:ς τοu γνωριζόμενοu εlναι στο γνωρίζον»,

Sumrrw theologire,

Ι, 'Ερώτημα

15,

'Άρθρο

1.

ΓιιΧ τον Ντεκάρτ, «το ονομα τϊjς Ίaέας έχλαμβάνεται γε­ νιχιΧ ώς κάθε πράγμα ποu μποροuμε νιΧ σχεφτοuμε

[re cogitata], καθόσον μονάχα εχει κάποιο άντιχειμενιχο εlναι στον νoun (Λόγος περ1 τijς Μεθόδου, ΑΤ, V, 559), aψαό~ ώς κάθε έπιστΊ)­

το τοu όποίοu uπάρχει μια. άπεικόνιση, μΕ: fι..λλα λόγια μια.

άναπαραστατικ~ μορφ~, στον νοu. α taέες λοιπον εlναι σκέ­ ψεις ποu uπάρχοuν στο άνθρώπινο πνεuμα και άπεικονίζοuν

όντότητες όιαφορετιχΕ:ς άπο το σκεπτόμενο έγώ ποu τις εχει (βλ. Λόγοι ... , Όρισμος Π. Τρίτος Στοχασμός, ΑΤ,

31-32).

VII, 40· ΙΧ,

'Έτσι σuνιστοuν εναν aίαuλο άνάμεσα στον νοu και τιΧ

πράγματα, και μάλιστα τον μόνο aιαθέσιμο, γεγονΌς ποu ώθεί τον ΝτεκιΧρτ στη όιαχ~ρuζη οτι aεν πρέπει νιΧ γνωμοaοτοuμε ποτΕ: για. τα. πράγματα χωρις προηγοuμενη έζέταση των ίόεων. «Διότι, οντας σίγοuρο οτι aΕ:ν μπορω νιΧ εχω χαμιιΧ γνώση γιιΧ

οσα εΙναι Ιiζω άπο έμένα παριΧ μέσω των ίaεων τοuς, τις όποίες εχω μέσα μοu, άπέχω προσεκτιχιΧ άπο το να. άναφέρω fι..μεσα τις χρίσεις μοu στα. πράγματα, και να. τοuς άποaώσω κάτι θετιχο το όποίο να. μ ~ν άντιλαμβάνομαι προηγοuμένως στις ίόέες τοuς. 'ΑλλιΧ πιστεuω έπίσης οτι χαθετι ποu βρίσκεται

στις ίόέες εlναι άναγχ.αία και στιΧ πράγματαη, Προς Γιμπιέφ,

19

Ίανοuαρίοu

1642

(ΑΤ, ΠΙ,

474).

Ό ΝτεχιΧρτ aιακρίνει τις ίaέες σΕ: τρία εl.'aη, τις εμφuτες, τις έπείσαχτες και τις πεποιημένες (Τρίτος Στοχασμός, ΑΤ, VII, 37-38· ΙΧ, 29-30), η σΕ: ίόέες τοu χαθαροu νοu, των αίσθ~σεων

χα.ι τϊjς φαντασίας. Μποροuμε να. σuναγάγοuμε εuλογα (&ν και ό ΝτεκιΧρτ aεν το λέει ρητιΧ) οτι ο[ εμφuτες προέρχονται άπο 226


ι,;ΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ~ΧΟΛΙΑ

τον καθαρο νοu, ο[ έπείσακτες άπο τlς αίσθήσεις καl ο[ πε­ τ:οι·φένες άπο τη φαντασία. ΚΑΠΙΓΟΡΗΜΑ (attήbutum)

Ό ορος κατηγόρημα προέρχεται άπο τον ΆριστοτέλΊJ (βλ. Με­ τr1 τa φυσικά,

l028a 33, l053b 19). Ό Σιμπλίκιος έζΊ)'yεϊ:

ωωt ΊJ μΕν λέ~ις κατηγορία λέγεται ιvς κατa τού πράγματος rΊ.γορευομένη, το δ8 πριiγμα κατηγόρημω>, Ύπόμνημα εlς τdς κατηγορίας τού 'Αριστοτέλους,

3r Β, 29-30.

Toc κατΊ)γορήματα εΙναι γιοc τον Ντεκοcρτ ούσιώΟΊ) ίοιώμα­ τα της uπόστιχσΊ)ς καl γι' αύτο οέν μποροuν νοc μεταβλΊ)θοuν ~ ν?ι.. άπομακρυνθοuν χωρlς νΟC άφανιστεϊ ~ i:οια ~ uπόστασΊJ. Πα­

ραοεί γματος χάριν, -~ uπαρζ Ί) ~ ~ διάρκεια εΙναι κατΊ)γορήματα γιοc το πράγμα ποu uπάρχ_ει ~ διαρκεί, άφοu οέν μποροuν νοc άφαφεθοuν χ_ωρlς νοc έζαφανιστεϊ το ιοιο το πράγμα- γι' αύτο

aλλωστε στον Θεο uπάρχ_ουν μόνο κατΊ)γορήματα (χ.αl οχ_ι ποιότψες ~τρόποι), έπειο·~ σέ αύτον οέν άπαντα τίποτα έπου­ σιωοες, μεταβλψο ~ προσωρινό. Στην καρτεσιανlj σχ.έψΊ) τοc κύρια κατΊ)γορήματα των

ouo

βασιχων uποστάσεων, τοu Πνεύματος καl τοu Σ(vματος, εΙναι άντιστοίχ_ως ~Σκέψη χ.αl ~ 'Έκταση. Βλ. ΤΡΟΠΟΣ.

1\ ΡΙΣΗ Gudiciuιn)

'Η κρίση εΙναι γιοc τον Ντεχ.οcρτ μιοc λειτουργία τοu άνθρώπινου πνεύματος παραγόμεvη άπο τη σύμπραζΊ) των

ouo μορφων τοu

σκέπτεσθαι: τοu Νού χ.αl της Βούλησης. Ό πρωτος παρέχει τη

γνώσΊ), ένω ~ οεύτερΊ) τη συγκατάθεση, ΟΊ)λαο~ ό νοuς προτεί­ νει fνoc γνωστικο άντιχείμενο και ~ βούλψΊ) το άζιολογεϊ και

οcποφασίζει &ν άληθεύει ~ οχ_ι. Βλ. Προς 'Ελισάβετ, 15 Σε­ πτεμβρίου 1645 (ΑΤ,

56·

ΙΧ,

IV, 291)· Τέταρτος Στοχασμός (ΑΤ, VII,

45).

ΛΟΓΟΣ ΜΟΡΦΙΚΟΣ

(ratio formalis)

Ό μορφικος λόγος εΙναι συνώνυμο της ούσίας. « Ό λόγος χ.άθε 22]


2: ΊΌ

Χ Λ Σ λl Ο Ι

ll !<:

μ

I

Τ Η

2: 11

Ρ ΩΤ Η Σ Φ

I Λ Ο 2:

Ο Φ Ι Α Σ

ον-:-ος λέγετοcι οuσίοc. 'Επιπλέον οέχετοcι κocl οcλλες όνομοcσίες, άφοu λέγετοcι φύση, τί εστι [quidditas], μορφ~ τοu ολου, μορφι­ κος λόγος καθως κocl μορφικό, τουτέστιν οuσιωοες, εννό·ημα

κάθε πράγματος- εΙναι οε αύτο ποu πρέπει νιΧ συλλαμβάνετοcι πρωτο σε ενα πράγμα, καl στο όποιο νοοuνται ύπερτιθέμενα ολα τΟ: οcλλαη,

Eustachius a Sancto Paulo, Summa philosaphi.ca

quadripartita,

rv, 33. (Βλ Ε. Gilson, lndex Scalastico-cartesίen,

κείμ. 177.) ΛΟΓΟΣ ΦΎ'ΣΙΚΟΣ

(ratio naturalis)

Ό φvσικος Λόγος εlναι συνώνυμο τοu λογικοu, της Ελλογης ..... γνωστικης

r ι ικοcνοηJτας

\

με

\

την

ι

ι

οποια

1' ειναι

ι

ι

προικισμενη η

'

αν-

θρώπινη φύση, συλλαμβάνεται οε κατ' άντιοιαστολ~ προς τον

θειο ~ άποκεκαλυμμένο. Ό θε'ϊος Λόγος βασίζεται σε ίεριΧ θρ·~σκευτικιΧ κείμενα ~ ύπερφυσικιΧ βιώματα, ενω ό φυσικος άναζητiΧ την άλήθεια άποκλειστικιΧ καl μόνο μέσω συλλογι­

σμ&'Jν καl λογικων επιχειρημάτων. Άφοu ή άνθρώπιν-~ φύση

εlναι κοιν~ γιΟ: ολους, τΟ: συμπεράσματα τοu φυσικοu Λόγου μποροuν καl όφείλουν νιΧ γίνουν οεκτιΧ άπο όποιονοfιποτε οcν­ θρωπο, άνεζαρτήτως εθνικότητας ~ θρ·~σκεύματος. 'Επομένως ό Λόγος αuτος εχει καθολικ~ καl πανανθρώπινη ίσγ_1).

MNHi\IH (memoήa) Ή μνήμη όρίζεται άπο τον ΝτεκιΧρτ ώς ή ίκα.νότητα άποθή­ κευσης των εντυπώσεων καl οιατήρησΥ)ς των ίοεων των άντι­

κειμένων. Ό ρόλος τΥJς στη οιαοικασία τ'ijς γνό>σης εlναι βοΊJ­ θψικός, στο μέτρο ποu επικουρεΊ:, μαζl με τlς αίσθήσεις καl τ~

φαντασία., την κύρια γνωστικ~ ίκανότψα ποu εlναι ό νοiJς (βλ Κανόνες γιa τ-fιν καθοδ1jγηση η)ς εvφvi'ας, VI,

§§5, 9· ΧΙΙ, §2).

'Ωστόσο οεν τίθεται ώς αύτόνομΥ) καl άνεξάρτητη ίκανότητα,

άλλΟ: ώς λειτουργία. τ'ijς φαντασίας (αuτόθι, VI, §§8, 11). i\IOPΦIKA (foιmaliter)

Το επίρρΥ)μα μορφικa παραπέμπει στον κύριο καl καθ' έαυτον 228


ι;; Ν Ν Ο

I

Ο Λ Ο

I'

Ι Κ λ

:l:

Χ Ο Λ

I

Α

τρόπο uπαρξΊ)ς ένος πράγματος, θεωρώντας το τελευταϊ:ο ά.νε­ ξάρτψα ά.πο σχέσεις ά.πεικόνισr,ς η αίτιότψας, δΊ)λαδ~ χωρlς να. το έξετάζουμε ώς πρότυπο/αϊτιο η ά.πείκασμα/ά.ποτέλεσμα Υ.άποιου άλλου πράγματος. 'Όταν λέμε για. zνα πράγμα οτι εΙΙ

'

,.,.

tl

;

\

I

rl

ι

ναι μορφικα, εννοουμε οτι ειναι στην πραγματικοτητα οσο τε-

λειο συλλαμβάνουμε οτι εΙναι, δΊ)λαο~ οτι ~ ίδέα του περιέ­ χει τόσr, ά.ντικειμενικ~ πραγματικότητα οσΊJ μορφικ~ uπάρχει πραγματικCι.. στο Ι.'διο. Βλ. ANTII\EIME:'{JKA. :\ΟΕ!"ΟΣ

(intellectualis)

Το έπίθετο vοερος διαφοροποιεϊ:ται ά.πο το έπίθετο vοητος (in-

telJigibilis) δυνάμει μιοcς λεπτης διάκρισΊ)ς νεοπλατωνικ'ijς κα­ ταγωγ'ijς. Το πρώτο uποδr,λώνει zνα ον προικισμένο μΕ: νου η συντεθειμένο ά.πο νου (καl οχι ά.πο uλΊJ), ένω το δεύτερο κάτι ΠΟ 1J uπόκειται στον νου η συλλαμβάνεται δια. του νου (καL οχι

δια. τών αίσθ~σεων). Το σΊ)μασιολογικο πεδίο του πρώτου εΙναι όντολογικ'ijς uφ'ijς ένω του δεύτερου γνωσιολογικϊjς. Παραδείγ­

ματος χάριν, μια. μαθψατικfι ά.λ~θεια εΙναι νοψ~ (ά.φου τη συλλαμβάνουμε δια. του νου καl οχι δια. των αίσθήσεων), ά.λλCι..

3Ε:ν εΙναι νοερ~ (άφου αuτη ~!.'δια δΕ:ν κατέχει την ίκανότψα του νου). Νοερα. πράγματα εΙναι τα. έπουράνια πνευματικα. οντα, οηλαδ·~ οί άγγελοι καl ό Θεός. Ό άνθρωπος έπίστ,ς μπορεϊ: να. θεωρΊ)θεϊ: νοερο ον ά.λλCι.. μόνο έν μέρει, δΊ)λαδ~ μόνο στον βαθ­ μο ποu συντίθεται ά.πο νου. Ό ΝτεκCι..ρτ παρατr,ρεϊ: έν προκει­

μένω οτι ~ ίδέα της νοερΎjς φύσr,ς, «θεωρr,μένr, χωρlς περιορι­

σμό, εΙναι έκείνr, ποu μοcς παριστάνει τον Θεό, καl περιορισμέ­ νΊJ εΙναι έκείνΊ) ένος ά.γγέλου η μιiΧς ά.νθρώπινr,ς ψυχ'ijς», Προς

Silhon, Μάρτιος 1637 (ΑΤ, Ι, 353). (Ή διάκρισr, του νοερου ά.πο το νοψο τείνει να. ά.τον~σει

στα. νέα έλλψικά, οχι μόνο στο έπίπεδο του Υ.αθΊ)μερινου λόγου άλλCι.. Υ.αl σΕ: έκεϊ:νο της λεξικολογίας. Αuτη ~ έξέλιξr, εΙναι φυ­ σιολογιy:~, έφόσον εχει uποχωρ~σει ~ πίστr, στην uπαρξr, ένος νοερου κόσμου, ά.λλCι.. οΕ:ν πρέπει να. έπεκτείνεται καl στο έπί­ πεοο τ'ijς φιλοσοφικΎjς όρολογίας.) 229


11

ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

ΝΟΗΣΗ

E~'l

ΤΗΣ Π ΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

(intellectio)

Νόηση χαλε'tται γενιχιΧ ~ ένέργεια -1) ~ δράση τοlί νού. Όνομά­

ζε7αι καθαρij οταν δέν χάνει χρ-ήση σωμα-rιχών είχόνων, δrι­ λαδ~ οταν δρα. μόvrι της, χωρις να. σuμπλέχεται μέ τις αίσθ-ή­ σεις -1) τη φαντασία. Σημειωτέον οτι στα. λατινιχιΧ δέν uπάρχοuν διαφορετικές

λέξεις για. τη ι'όηση, την lννόηση και την κατανόηση. Ή in-

tellectio σuμπuχνώνει και τα. τρία αuτα. νο-ήματα. ΝΟΥΣ

(intellectus)

Ή εννοια τοlί

J!OV

χρησιμοποιε'tται ά.πο τον ΝτεχιΧρτ μέ τριπλο

τρόπο: α) ώς σuνώνuμο τοlί Πνεuματος β) ώς ~ γνωσ7ιχ~

ίχανότψα στο σuνολό της γ) ώς ενα έπιμέροuς εΤδος της ίχα­ νό,ψας ω?ιτΎjς. Ό Νοuς μέ το δεuτερο νόΊJμα ά.ν,ιδιαστέλλεται προς τη Βοuληση και διακρίνεται σέ ψία εϊδη: α) τον χαθαρο νοlί (έδώ χρησιμοποιεtται ό ορος μέ το τρίτο νόψα) .η την

χαθαρ~ νόψΊ)' β) τη φαντασία· και γ) την αϊσθψΊJ. Ή γνώση παράγεται γενιχιΧ χάρΊJ στη σuμπραξΊJ τών έπι­ μέροuς γνωστικών ίχανοτ-ήτων, χαθεμιιΧ ώστόσο διαχειρίζεται

ενα ίδιαίτερο πεδίο τοlί έπιστψοlί οποu ~γεtται .η προΊ)γεtται -rών &.λλων. (('Η ψuχ~ δέν γνωρίζει τον έαuτό της παριΧ μέσω τοlί χαθαροlί νοu. Το σώμα, δ·ηλαδ~ ~ εχταση, τιΧ σχ·ήματα και οί κιν-ήσεις, μποροlίν έπίσΊ)ς νιΧ γίνοuν γνωστιΧ μέσω τοlί νοlί

μονάχα, ά.λλιΧ πολu χαλuτερα μέσω τοlί νοlί βοΊJθοuμενοu ά.πο τη φαντασία. τέλος, τα. πράγματα ποu ά.νήχοuν στην ενωση της ψuχΊjς και τοlί σώματος Οέν γίνον7αι γνωσ,α. παρα. ά.σαφώς

μέσω τοlί νοlί μονάχα, οuτε χιΧν μέσω τοlί νοlί βοηθοuμενοu ά.πο τη φαντασία· ά.λλιΧ γίνονται σαφέστατα γνωστιΧ μέσω 7ών αίσθ-ήσεων», Προς 'Ελισάβετ, 28 'Ιοuνίοu 1643 (ΑΤ, ΠΙ,

691-692). Π ΑΡΟΡί\ΙΗΣΗ

(impulsus)

Ό ΝτεχιΧρτ δίνει τον όρισμο τ/jς παρόρμησης και προσδιορίζει τα εί'δΊJ της, ά.ναφοριχtΧ προς τη γνωστιχ~ διαδικασία, στοuς 230


ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ

2:ΧΟΛΙΑ

Και,όνες γιa την καθοδήγηση τής εvφυί:ας: «χατα παρόρμηση συνθέτουν τις χρίσεις τους για τα πρά.γματα έχε'tνοι ποu ώ...... θ ουνται

' '

'

'

·'·

\

'Ψ ουν χατι I ' ',, χωρις να εχουν

απο την ευφυια τους να πιστε

πειστε't &πο κανένα λόγο, &λλα μονά.χα έχοντας χαθοριστεt ~ &πο χά.ποια ανώτερη 06ναμη, ~ &πο την έλευθερία τους, ~ &πο μια οιά.θεση της φαντασίας τους: ~πρώτη δεν έξαπατiΧ ποτέ, ~ ~εύτερη σπά.νια, ~ τρίτη σχεοον πά.νταη, ΧΙΙ, §20. Παραδείγ­ ματος χά.ριν, οί ένορατιχές γνώσεις ποu προσλαμβά.νουμε μέσω της φυσικf)ς φώτισης γίνονται οεχτές παρορμψιχά., &φοu οέν

συνοδεύονται tΧΠΟ ΕλλΟΎΎJ tΧΠόοειξη, έπειΟ~ ομως παρέχονται

&πο μια ανώτερη Μναμη, εΤναι τόσο έναργε'tς ωστε να μ~ν μπορεt να τεθει uπο &μφισβ~τψη ~ &λ~θεια τους. Άλλα μια «τυφλ~ παρόρμηση» οπως έχείVΎJ ποu αναφέρεται στον Τρίτο ΣτοχασμΟ (ΑΤ, VII, 40· ΙΧ, 31) &~χει &σφαλως στο τρίτο εΤ­

δος, και &ρα εΤναι φορέας ψεύοους. ΙΙΑΡΩΝΥΜΙΑ

(denominatio)

'Ο ορος denominatio οέν έξηγε'tται πουθενα &πο τον Ντεχά.ρτ. Οί ρίζες του φτά.νουν βαθια στη φιλοσοφιχ~ παρά.οοση, πιο συγκεκριμένα μέχρι τον 'Αριστοτέλη, ό όποιος στις Κατηγο­ ρίες (1a 1-15) πραγματεύεται τα παρ(lηJVμα σέ συνά.ρτψη μέ τα όμΧΔνυμα χ.αι τα συνόιvυμα. Ό πρωτος &πο τοuς ορους αu­ τοuς όρίζεται ώς έξΊjς: << Παρ(nνυμα δi λέγεται οσα aπό τοιος διαφέροντα τfΊ πτclισει την κατa τοvνομα προσηγορίαν l!ξει,

οlον dπο τής γραμματικής ό γραμματικος και aπο τής aν­ Λρείας ό aνδρείος)), (1a 12-15). τα &ντίστοιχα οuσιαστιχά., ~

παρωνυμία, ~ όμωνυμία και ~ συνωνυμία &ποΟόθηχαν &πο τοuς Λατίνους αντιστοίχως ώς denominatio, equivocatio και univocatio. Γενικά., για τοuς σχολαστιχοuς <ιμια λέξη ''Ο" παρονο­ μά.ζεται &πο μια λέξη "ω" οταν:

(l)

~ σημασία της "ο" σχε­

τίζεται μέ έχείνη της "ω", και (2) λεκτικά., ~"ο" εΤναι ομοια, &λλα οχι ϊοια, μέ την "ω". Παραδείγματος χά.ριν, ό "λευχος" παρονομά.ζεται &πο τη "λευκότητα" και ό "ένά.ρετος" &πο την "&ρετ~"η,

Routledge History of Philosophy, vol. 111, Medieval 231


Σ ΊΌ Χ Α Σ

;\I

Ο

I

Plιilosophy, έπιμ.

ΙΙ Ε Ρ Ι Τ Η Σ ΓΙ Ρ Ω Τ

11

Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α Σ

J. Marenbon, Routledge, Λονοίνο I Νέα Τ6ρ­

ΚΥJ 1998, σ. 477. Πρβλ. 'Ιωάννου Δαμασκψοu, Διαλεκτικά, 32-

36· Φιλόσοφα, 14. ΣΥ)μειωτέον έπίσΥJς οτι στη Σούδα το πα­ ρώνυμοιι όρίζε7αι ώς ((ΤΟ εκ τοϋ συμβεβηκότος λεγόμενοι•».

Ή iξωγενiις παρωνυμία συλλαμβάνεται κατ' ιΧντιοιαστολfι προς 7Υ;ν ενδογενή. 'Η πρώτΥJ τελεΊ:ται με βάσΥJ κάτι έζωτερικο σε σχέσΥ) με το παρονομαζόμενο πράγμα, ένω -ή ένοογενfις με

βάσΥ) κάτι έγγενές. Βλ. Ε. Gilson, Index Scolastico-cartesien, κείμ. 118. «Μποροuμε νιΧ προσοιορίσουμε κάτι παρωνυμικιΧ σuμφωνα με ouo τρόπους. Παρονομάζουμε ενα πράγμα βά.σει κά-::ι έζωτερικοiJ, παραοείγματος χάριν, βάσει τoiJ χώρου λέμε

οτι κάποιος είναι κάπου, και βάσει τoiJ χρόνου οτι εΙναι κάποτε. 'ΑλλιΧ παρονομάζουμε έπίσΥ)ς Ενα πράγμα βάσει κάτι έσωτερι­ κοiJ, παραοείγματος χάριν, παρονομάζουμε κάτι λευκο &πο τη λευκότητα», ΘωμiΧ ΆκινάτΥ),

Summa contra gentiles,

Π, 13, 3.

Οί Άρνω και Νικολ οίνοuν μια. έλαφρwς παραλλαγμένη

έρμψεία: «μποροuμε να. παρατηρ~σουμε στο ζ~τΥ)μα τών τρό­ πων οτι uπάρzουν κάποιοι ποu μποροuμε να. τοuς ονομάσουμε έσωτερικοuς έπειο-Υj τοuς συλλαμβάνουμε στην uπόστασΥ), ο­ πως στρογγυλός, τετράγωνος και &λλοι ποu μποροuμε να. τοuς ονομάσουμε έζωτερικοuς έπειο-Υj λαμβάνονται &πο κά"Cι ποu οεν

είναι στην uπόστασΥ), οπως &γαπψός, όρατός, έπιθυμψός, τα. όποια είναι ονόματα είλΥ)μμένα &πο τις οράσεις κάποιου &λλου: αuτο καλοuν στ-Υj Σzολ-Υj iξωτερικ1} παρωνυμίωι, Ή λογικ1} η

1] τέχνη τοϋ σκέπτεσθαι, l, 2. ΠΟΙΟΤΗτΑ

(qualitas)

Για. τον ΝτεκιΧρτ οί ποιότητες είναι μόνιμες ίοιότητες τών

uποστάσεων. ΧάρΥJ στη μονιμ6τr;τα αuτη -ή uπ6στασΥJ «μπορεΊ: νιΧ παρονομαστεΊ: τέτοια»

(talem posse denominaή, 'Αρχες τής

φιλοσοφίας, Ι, 56), ΟΥ)λαο-Υj να. πάρει το ονομά τΥ)ς (οχι το κuριο

ιΧλλιΧ ενα οευτερεuον) &πο μια. ποι6ητα. Παραδείγματος χά­

ριν, ιΧν κ:Χποιος κατέχει τ.f)ν ποι6τψα της λευκότψας ~ της ιΧγαθ6τΥ)τας, μπορεΊ: νιΧ παρονομαστεΊ: ccλευκοςη ~ cc&γαθ6ςη. 232


!:<:;'ΙΙΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ

~ΧΟΛΙΛ

'Άς σημειωθεΊ: οτι στον όρισμο της ποιότητας ό ΝτεκιΧρτ lκολουθει τον 'Ακινάτη: «ποιότητα εΙναι αuτο σύμφωνα μΕ: το όποιο λεγόμαστε τέτοιοι»

(qualitas est secundum quam quales

diι:imuι-, Sumrru:ι logicce 4, 1· Ε. Gilson, Index Scola8tico-cartesien, κείμ. 391) καl τον Άριστοτέλrι: «ποιότητα δi λέγω καθ' ί]ι' ποιοί τινες λfγο1'ται» (Κατηγορίαι,

8, 8b 25). Βλ. ΤΡΟΠΟΣ.

'Όσον ιΧφορα. τιΧ σωμα·ηκιΧ πράγματα, ό ΝτεκιΧρτ οιακρίνει

Ούο είοη ποιοτ-ήτων: τlς κύριες Υι μαθηματικΕ:ς (το μέγεθος, το σ;(ijμα, Υι θέση, Υι κίνηση) καl τlς οευτερεύουσες Υι φυσικές (το ...,

\

I

(

..

(

)

Ι

ι

ι

I

Ι

φως, τα χ.ρωματα, οι ηχοι, οι οσμες, οι γευσεις, οι ποιοτη7ες

-;-Ιjς άφ'ijς), βλ. Τρίτος Στοχασμός (ΑΤ, VII, 43· ΙΧ, 34)· 'Αρχiς η]ς φιλοσοφίας, ΙΙΟΣΟΤΗΤΑ

48, 69.

(quantitas)

'Ο ΝτεκιΧρ, υίοθετει Π; σχολαστικΎ] οιάκριση της ποσότητας σΕ:

συνεχ.Ύ] (continua) καl ιΧσυνεχ.~ (discreta), Πέμπτος Στοχασμός (ΑΤ, VII, 63· IX, 50). Σύμφωνα μΕ: τον 'Ακινάτη (Sumrru:ι Logicce, 3, l-3), ιΧσυνεχΎ]ς ποιότητα εΙναι έκείνη της όποίας τιΧ

μέρη εΙ ναι οιαχ.ωρισμένα καl οΕ:ν συνάπτονται σΕ: Εναν κοινο ορο (,έ,οιου είοους εΙναι οί ιΧριθμοl καl ό λόγος: oι-atio), ένc7:J συνεχ.Ύ]ς

Ε:χείνη της όποίας τιΧ μέρη εΙναι μΕ:ν οιαχ.ωρίσψ.α, ιΧλλιΧ συνά:­ π,ον,αι σΕ: εναν κοινο ορο (τέτοιου είοους εΙναι οί γραμμές, ποu &:παρτίζονται ιΧπο έφαπτόμενα σημεΊ.'α, οί έπιφάνειες, ποu ά.'Υ

'

'

'

ι

ι

'

ι

'

'

παρτι..,ονται απο εφαπτομενες γραμμες, και τα ~ωματα, που

&παρτίζονται &πο έφαπ,όμενες έπιφάνειες). Βλ. Ε. Gilson,

In-

dex Scolastico-cartesien, κείμ. 394. ΑuΠ; -ή οιάκριση προέρχεται χπο τον 'Αριστοτέλη, ό όποιος οιαιρει το ποσον σΕ: <ωυνεχiς>> χ.αl «διωρισμέvον» (Κατηγορίαι, 6, 4b 20-Sa 14). ΙΙΡλΓΜΑτJΙ<ΟΤΗΤΑ Ai'ΠIKF.:IMF.::\'IKH (ι-ealitas

objectiva)

Α uτf; Υι Εννοια εχ_ει σ7Ον ΝτεκιΧρτ πολu οιαφορετικο νόημα ιΧπο

70

σημερινό, ά.ναφέρε7αι πάντοτε στlς tοέες καl οηλώνει Π;ν

;τραγματικότητα ποu λαμβάνουν αuτΕ:ς ά.πο το ά.ντικείμενό

-;ους, οηλαοΎ] το εΙοος έκεινο πραγματικότητας ποu μεταβιβά233


~ΤΟΧΛ~ΜΟΙ

11

I~!"

I

ΤΗ~

11

ΡΩΤΗ~ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ζεται τρόπον τινά άπο το άντικείμενο στf)ν ίοέα του. Βλ. Λό­ γοι ... , Όρισμος

III. Βλ. ΠΡΑΓi\ΙΑlΊΚΟΤΗΤΑ ΜΟΡΦΤΚΗ.

ΠΡΑΓi\ΙΑτΙΙ<ΟΤΗΤΑ ΜΟΡΦΤΚ Η

(realitas

foπnalis)

Ή μορφικi) πραγματικότητα συλλαμβά.νεται κατ' άντιοιαστο­

λ-fι προς τ-fιν aντικειμενική. Ό Ντεκάρτ τ-fιν όνομά.ζει έπίσr;ς ει,εργη (ι-ealitas actualis) ένω όρισμένοι άπο τοuς σχολαστιχ:οuς,

άπο τοuς όποίους προέρχονται αuτο!. οί οροι, τ-fιν όνομά.ζουν ύποκειμFνιΚ1J (subjectiνus). γΠΟΚfψενική, μορφικiι Υι Ενεργι) εΙναι ~ πραγματιχ:ότψα τοu ύπο-χ:ειμένου, οr;λαο-fι μιας όντό­ τψας ποu κατέχει αuτόνομr; χα!. άνεζά.ρτψr; uπαρζr;, Ενώ ά­ ιιτικειμενικΥι ~ πραγματιχ:ότψα τοu όμοιώματός του. ΜΕ: !Χλλα

λόγια, μορφιχ:-fι εΙναι ~ καθ' έαυτ-fιν πραγμα.τιχ:ότψα ένος πρά.γματος, ένώ άντιχ:ειμενιχ:-fι +ι άπειχ:όνισ-ή τr;ς σΕ: χ:ά.τι !Χλλο, οr;λαο-fι μια. οιά.στασr; τΊjς μορφιχ:Ύjς πραγμα.τιχ:ότψας ενσαρ­ κωμένη σΕ: ένα άπείχα.σμα.. ΓιιΧ νιΧ γίνει χ:ατανοr;τ-fι αuτ-fι ~

οιαφορά., οcς φανταστοuμε για. λίγο έναν !Χνθρωπο χα!. μια. φω­ τογραφία του. ΘιΧ έχουμε τότε

ouo οιαχ:ριτΕ:ς άλλά συνοεοεμέ­

νες πραγματιχ:ότψες τοu ϊοιου άνθρώπου: μια. &λr;θιν-fι χα!. μιιΧ

άπειχ:ονιστιχ:-ή. Ή πρώτr;, ό άλr;θινος !Χνθρωπος, εΙναι ~ πραγ­ ματιχ:ότψα ποu όνομά.ζεται έοω μορφικ-ή, &νω ~ οεuτερr;, ό !Χνθρωπος τljς φωτογραφίας, όνομά.ζεται έοω άντιχ:ειμενιχ:-ή.

"Ας βά.λουμε τώρα στlj θέση τοu άνθρώπου το πρά.γμα χα!.

στ-fι θέσr; τΊjς φωτογραφίας τ-fιν ίοέα, οcς θεωρfισουμε οr;λαο-fι τ-fιν ίοέα ώς άπείχ:ασμα τοu πρά.γματος. ΘιΧ Ε:zουμε τότε

ouo

οιαφορετιχ:Ε:ς μορφΕ:ς τοu πρά.γματος: το πρά.γμα ώς τφά.γμα,

Ε:τσι οπως ύπά.ρχ_ει στον κόσμο, χα!. το πρά.γμα ώς ίοέα, έτσι οπως ύπά.ρχ_ει στον άνθρώπινο νοu. Ή πραγματιχ:ότψα τοu πρά.γματος στον κόσμο χ:αλε'i:ται στ-fιν όρολογία τοu Ντεκάρτ μορφικiι πραγμn.τικότητα, ένω ~ πραγματιχ:ότr;τα τοu πρά.γ­ ματος στον άνθρώπινο νοu χ::χλε'i:τ:χι άντικFψενική. ΜΕ: !Χλλα

λόγια, &ντιχ:ειμενιχ:-fι εΙναι +ι πραγματιχ:ότψα ποu λαμβά.νει ~ ίοέα άπο το &ντιχ:είμενο το όπο'i:ο άπειχ:ονίζει, ένω μορφιχ:Υι ~ πραγματιχ:ότΊJτα τοu ϊοιου τοu άντιχ:ειμένου. 234


Ι<:Νl\ΌΙΟΛΟΓΙΚΑ ~ΧΟΛ/Α

"Ας σημειωθεΊ: οτι μποροuμε έπίσης νιΧ μιλ·ήσουμε γιιΧ μορ­ φικ+ι πραγματικ6τητα τ'ijς ίοέας (πράγμα ποu κάνει ό Ντε­

κάρτ), ιΧλλιΧ μονάχα στον βαθμο ποu θεωροuμε την tοέα καθ' έα.υτήν, οηλα.ο~ την ίοέα ώς tοέα., καt οχι την tοέα ώς πράγμα

&πεικονιζ6μενο στον νοu. "Ας προσεχθεΊ: έπίσης οτι -ή πρα.γμα.­

τιχ.6τψα. ποu εΙνα.ι πληρέστερη κα.t τελει6τερη &πο τtς

ouo οεν

εΙνα.ι -ή &ντικειμενικ~ -οπως θιΧ μποροuσε νιΧ νομίσει κα.νεtς παρασυρμένος ιΧπο το σuγχ.ρονο ν6ημα τοu ορου- &λλιΧ Υι μορ­ φική, ιΧφοu Υι πρώτη οεν εΙναι πα.ριΧ ένα όμοίωμα., οηλαο~ μιιΧ έκπτωτ-η μορψή, τ'ijς οεuτερης.

'Η διάκριση ιΧντικειμενικΊjς καt μορφικΊjς πρα.γματικ6τΊJτας

οια.θέτει πολλιΧ έρείσμα.τα στη σχολα:στικ~ φιλοσοφία. Ό Σουά­ ρεθ οια:κρίνει μεταζu ιΊ.ι,τικειμει,ικοϋ κα:t μορφικού ΕJ!J!οήματος

(βλ. ΕΝΝΟΗΜΑ i\IOPΦJKO), ένω ό Γουλιέλμος ΌκκιΧμ μεταζu τοu ωΎποκει μενικοϋ είναι, τουτέστιν τοu πραγμα:τικοu Ύι ένεργοu

εΙνα: ι [... ] . καt τοu ιΊ.ντικειμειJικοϋ είναι στην ψυχ~, τοu όποίου το εΙναι οΕ:ν εΙναι &λλο ιΧπο το γεγονος οτι ό νοuς το σκέπτετα:ι Ύι το

νοεΊ: η, Ι Sent., d. 2, q. 8 (βλ. Ε. Gilson, Discours de la ιnithode: texte et commemaire, σ. 321). ΕΙνα:ι έπίσΊJς πιθα:νο οτι α:uτη -ή διάκριση έκκινε'i: &πο τον ΆριστοτέλΊJ (Π ερi ψvχι]ς, Γ', 450b 20451a 13), βλ. Dauvois, D., ccldee, peinture et substancen, Les Etudes philosophiques,] -2, 1996, σ. 159-175. Ώστ6σο ό ΝτεκιΧρτ οιασκεuασε με οικ6 του, προσωπικΌ τρ6πο τιΧ στοιχέια ποu

παρέλαβε &πο την παράοοσΊJ, ανατιμώντας κυρίως τη γνωσιο­ λογικ~ οιάστασ~ τους είς βάρος τ'ijς όντολογικΊjς. ΣΑΦΗΣ (clm11s) Βλ. ΔJΑΚΡΓΓΟΣ. ΣΚΕΠΤΟ!ΙΙΑJ

(cogito)

Στην χ.α:ρτεσια:~ φιλοσοφία το ρΊjμα: σκέπτομαι οΕ:ν &να:φέρε­ ται μονάχα: στον νοu, οπως συμβα:ίνει σ·ήμερα:, ιΧλλιΧ έκτείνετα:ι

έπίσΊJς στιΧ πεοία: τ'ijς βοuλΎ)σης, τ'ijς φα:ντα:σίας, τ'ijς αϊσθψΊJς Καt τ'ijς συναίσθΎ)σΊJς, χ.α:λuπτοντας με τον τρ6πο α:uτο όλ6ΚλΊJ235


Σ Τ Ο Χ λ Σ~~ Ο

I

ιι Ε

t'

ι

Τ Η Σ

Ρ ΩΤ Η Σ Φ

Ο Σ Ο Φ

IΑΣ

ρο το φάσμα τΊjς συνείο·ησΎJς. "Ας σΎ)μειωθεϊ οτι συντίθεται &.πο τΊμ πρ6θεσΎ) con και το ρ'ίjμα agito, ποu σΎ)μαίνει δοιJα), σαλεΛω, ταράζω, τ.αραπέμποντας ετσι σε όποιαο~πο-:-ε δόνηση ~ συι 1 -τάραξη της ψυχ'ίjς η τοlί πνεύματος, οχ ι μ6νο στα. ενερyή­ ματα τοlί νοlί !ι.λλιΧ και στις βουλήσεις, τις φανταστικες πα­ ραστάσεις, τα. αίσθ~ματα και -:α. σuναισθ~ματα, ΟΎJλαο"fι σε κάθε yυχικ"fι Ύj πνευματικ"fι λειτουργία. 'Υπο αuτο το πρίσμα πρέπει νιΧ κατανοΎ)θε'ϊ και ή πασί γνωση !ι.λλιΧ κατιΧ κ6ρον πα­ ρερμψεuμέVΎ) ρ~ση: ((σκέπτομ,αι aρα ύπάρχω))

(cogito ergo

sum), ή όποία οΕ:ν σΎ)μαίνει ά.πλc';)ς και μ6νο: IJOW aρα ύπάρχω - και !ι.κ6μα λιγ6τερο οτι κάτι ποu οΕ:ν σκέπτεται οΕ:ν ύπάρχει, ~ οτι για. να. ύπάρχει κάτι πρέπει να. σκέπτεται. Ό ΝτεκιΧρτ οΕ:ν k.ζομοιώνει την uπαρζη με τη σκέψη οuτε τη σκέψη μΕ: τfι ν6ησΎ). Μποροuμε να. ποuμε k.ζίσου ορθά: Οέλω aρα ύπ/ψχω, φω,τά­ ζnμαι aρα ύπάρχω, αlσθάνομαι aρα ύπάρχω, οι6τι ενοέzεται

αuτο ποu θέλω, φαντάζομαι ~ αίσθάνομαι να. είναι !ι.βέβαιο, ψεuοΕ:ς ~ !ι.νύπαρκτο, !ι.λλιΧ k.φ6σον παρουσιάζεται στη συνείοrι­ σ~ μου κάποιο βούλrιμα, κάποια φανταστικ"fι παράστασΎ) ~ κά­

ποιο α!:σθ·ημα, οΕ:ν ύπάρχει καμιιΧ !ι.μφιβολία οτι ύπάρχω. Βλ. Λόγοι ... , Όρισμος Ι· 'Αρχiς της φιλοσοφίας, Ι, 7. ΊΌ νοψικο στοιχε'ϊο aεν κατέχει εν προκειμένω κάποιο πρωτε'i.'ο παρα. στον βαθμο ποu σχετίζεται !ι.μεσ6τερα μΕ: τη συνείοηση και βρίσκε­

ται εγγύτερα στην οuσία τοlί σκεπτ6μενου πράγματος. Ό ΝτεκιΧρτ οιακρίνει Ούο εl:οΊJ τοu σκέπτεσθαι: την ίκαν6τψα τοu γνωρίζει ν και την ίκανότψα τοu k.κλέγειν, ΟΊJλαο"fι τον

Nou καl τη ΒούλησΎ), βλ. τέταρτος Στοχασμός (ΑΤ, V1I, 56· ΙΧ, 'Αρχiς της φιλοσοφίας, Ι, 32· Ta πάθη τι]ς ψvχι]ς, 17-19.

45)·

ΣΚΕΨΗ

(cogitatio)

Ή Σκέψη είναι το κύριο κατΊJγ6ρΎ)μα τοlί Πνεύματος, οπως ή 'Έκταση είναι το κύριο καηγ6ρημα

'!'OU

Σώματος (βλ. Άρχiς

της φιλοσοφία;, Ι, 53). τα. επιμέρους εl:οΊJ τ'ίjς ΣκέψΊJς είναι Μο: ό Νοvς και ή ΒοΛληση (βλ. 'Αρχtς της φιλοσοφίας, Ι, 32). Οί σκέψεις οιαιροuνται σΕ: τρία εl:οΊJ: α) τις tοέες β) τις βου236


Ei\,\IOIOΛOIΊKA ~ΧΟΛΙΑ

λ·ήσεις -1) τά σuνα.ισθ·ήμα.τα· γ) τ!.ς κρίσεις (Τρίτος Στοχασμός,

ΑΤ,

VII, 37·

ΙΧ, 29). Οί ίόέες παράγονται άπο τον Nou· οί

βοuλήσεις χα!. τά σuναισθήματα άπο τη ΒούλησΎ) - rχν χα.!. ~

περίπτωσΎ) των σuναισθΊ)μάτων εΙναι πιο σύνθετΎ)· οί κρίσεις άπο τον Nou χα!. τlj ΒούλησΊJ μαζί.

Ή γενικlj όια.ίρεσΊ) των Φ'Jχικων όuνάμεων σέ νοψιχ.ές .η 'rιωστικές χα!. βοuλψιχ.ές .η όρεκτιχ.ές προέρχεται άπο τοuς

σχολαστικούς (βλ. Ε. Gilson, /ndex Scolastico-caιtesien, χ.είμ. 347), βρίσκεται ομως, χα.!. μάλιστα άνεπτuγμένΊ) διεξοδικά, στον πιο σχολα.στιχ.ο άπο τοuς "Ελλψες Πατέρες, τον ΊωάνVΊJ Δαμασχ.ψό (βλ 'Έκδοσις aκριβης της ορθοδό~ου πίστεως, Β',

22). Οί άπα.ρχές τΊJς Εντοπίζονται στον ΆριστοτέλΊJ (βλ llερi ψυχής, Γ', 10, 433a 9-30). ΣΤΕΡΗΣΗ (pήvatio)

Στη σχολαστιχ.-1] φιλοσοφία. ~ στέρφΊ) σuλλα.μβάνετα.ι σέ σu­ νάρτφΊ) μέ την rχρνφη (negatio). Ή όεύτερΊ) όρίζεται ώς Εν­ όεια σέ ενα uποχ.είμενο γενικά, ένω ~ πρι~τΊ) ώς ενόεια σέ ενα 1JΠΟχ.είμενο ίχ.α.νο ΕΚ φύσεως. Μέ άπλούστερα. λόγια., ~ ά.ρVΊ)σΊ)

εΙναι άποuσία. ένος πράγματος, Ενω ~ στέρψΊ) Ελλειψη ένος πράγματος ποu θά επρεπε φuσιολογιχ.ά νά uπάρχει. Πα.ρα.όείγ'

(

)

I

,....

>

fl

\

Ι

....

μα.τος χα.ριν, ΊJ αποuσια της ορασΊJς εινα.ι στην περιπτωσΊ) τοu

άνθρώποu στέρΊ)σΊ), άλλά στην περίπτωση Πjς πέτρα.ς rχρVΊ)ση, έπειό-1] ~ οραση Οινήχ.ει στη φ{ισΊ) τοu άνθρώποu, οχι ομως χα.!. στη φύσΊ) Πjς πέτρας Ενας τuφλος ά.νθρωπος στερείται την ίχ.α.νότψα Πjς ορα.σης, ένω μιά πέτρα όέν τη στερείται ΟιλλCι.

άπλως όέν την εχει. Βλ Ε. Gilson, lndex Scolαιtico-cartesien, χ.είμ. 381, 382, 383. "Ας σΊJμειωθεί ΕπίσΊJς οτι άντίθετο Πjς

&ρνψΊJς εΙναι ~ κατάφαση (affiπnatio) χα!. της στέρψΊJς ~ ε~η

(habitus), uπο το νόψα της χα.τοχΊjς ένος πράγματος. Πρβλ 1022b 4-1023a 6· Κατηyορίω, 10, 12a 26-13b 35. 'ΕπίσΊ)ς, Ίωάννοu Δαμασκψοu, Δια­ λεκτικά, 59.

Άριστοτέλοuς, Μετa τd ψυσικά, Δ,

237


};TOXA.};i\10 ΣΥΜΒΕΒΗΚΟΣ

ι

ΠΕΡ ι Τ Ιι}; Π ΡΩΤΗ}; Φι ΛΟ};ΟΦΙ ΑΣ

(accidens)

Σύμφωνοι μΕ: τον κλοισικο όρισμο τοί.i Πορφύριου, συμβεβηκος κοιλε'i:τοιι «Ο γίνεται Καt άπογίνεται χωρtς τής τοϋ ύποκειμένου

φθοράς» (Εlσαγωγή, 5), ο-ηλοιο~ οιύτο ποu γlνετοιι ΚCΧL ξεγlνε­ τοιι, έρχεται ΚCΧL φεύγει, χωρtς να άλλοιώνετοιι ~ νcΧ χάνεται το uπο-κεlμενο, ο-ηλοιο~ -ή uπ6στοισ-η ποu το uποβοιστάζει. &λλως είπε'i:ν, «συμβεβηκός έστιν ο ένδέχεται

np αύηp ύπάρχειv η μη

ύπάρχει.ν», οιύτ6θι. Πρβλ. 'Αριστοτέλους, Μετa τa φυσικά, Δ,

1025a 14-34·

Τοπικά, Α'

5, 102b 6-7.

Ό ΝτεκcΧρτ άποοέχετοιι ρ-ητcΧ τΟν πρ&το όρισμο τοί.i Πορφύ­ ριου, βλ. Προς Μ6ρους, Αuγουστος 1649 (ΑΤ, ~ΥΝΔΡΟΜΗ

V, 403}.

(concursus)

Ό ορος συvδρομη ο-ηλώνει γενικcΧ την όντολογικ~ ~ ~θικ~ βο-ή­ θεια τοί.i Θεοί.i προς τcΧ ο-ημιουρyήμοιτά του. Ό ΝτεκcΧρτ τον

χρ-ησιμοποιεΊ: κυρlως γιcΧ νcΧ έξ-ηyήσει τη συντ~ρ-ησ-η τοί.i κό­ σμου γενικcΧ ~κάθε οντος είοικά. ΘεωρεΊ: ο-ηλοιο~ οτι τlποτοι οΕ:ν μπορεΊ: νcΧ ποιροιμε(νει στην UΠοιρξ-η &ν ΟΕν έπικουρε'i:τοιι όντο­

λογικcΧ άπο την uπέρτοιτ-η π-ηn τοί.i ΕΙνοιι, ΚCΧL όνομάζει οιύτη την όντολογικ~ έπικουρlοι συνδρομ1]. α σχολοιστικοt οιοικρlνουν Ούο εLΟΎ) θεlοις συνορομ'Υjς: την τοικτικ~ (ordinaήus) κοιt την έκτακτη (extι-aordinaήus)· -ή πρώ­ τ-η χορ-ηγε'i:τοιι σύμφωνοι μΕ τοuς νόμους τ'Υjς φύσ-ης, έν& -ή Οεύ­ τερ-η μέσω θαυμάτων ΚCΧL uπερφυσικων παρεμβάσεων. ΣΥΝΘΕΤΟ

(compositum)

Το Σύνθετο, ώς ούσιοιστικοποι-ημένο έπιθετο, ο-ηλώνει γιcΧ τον ΝτεκcΧρτ το άνθρώπινο ον θεωρ-ημένο ώς όντ6τψοι συντεθειμέ­ ν-η άπο σ&μοι ΚCΧL πνεί.iμοι. Ό &νθρωπος, σε άντιθεσ-η προς τcΧ \ '' \,ι ,.,. \ .... \ \ I \ φυσικοι οντοι, που εχουν σωμοι χωρις πνευμοι, κοιι τοι νοεροι, που

f.χουν πνεί.iμοι χωρLς σ&μοι, βρ(σκετοιι στο σ-ημε'i:ο έποιφ'Υjς όροι­ τοu ΚCΧL ά6ροιτου, uλικοί.i κοιt &υλου, φθοιρτοί.i ΚCΧL &φθοιρτου,

συνιστώντας έτσι το κοιτεξοχ~ν σύνθετο ΚCΧL οισυπ6στ:χτο ον. Ό Πλάτων μετοιχεφlζετοιι σε άνάλογο πλοιlσιο τΟν ορο το


ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΙ\λ ΣΧΟΛΙΑ

συναμφότερον ('Αλκιβιάδης, 130Α), Ε:νώ ό Πλωτίνος τόσο το συιιαμφότεροιι οσο κα.l το σύνθετον (βλ. τα άντίστοιχα. λ~μμα.τα. στο

Lexicon Plotinianum,

J. Η.

Sleeman-G. Pollet, Λέυντεν,

Leuven University Press, 1980). ΣfΝΤΗΡΗΣΗ

(conservatio)

ΓιιΧ τον Ντεκάρτ, Συντήρηση όνομάζετα.ι γενικιΧ ~διαδικασία. ~ ~ δρα.ιτ:ηριότψα. διιΧ της όποία.ς δια.τηρε'Lτα.ι στΥjν ίίπα.ρξη ενα.

ον, εΙνα.ι δέ άδιάκοΠ'ΥJ άνα.δημιουργία., ιισυνεχ~ς πα.ρα.γω~ τοu πράγματος», Τέταρτες 'Απαντήσεις (ΑΤ, VII, 243· α, 187), κα.l

ιΧρα. ά.πα.ιτε'L τουλάχιστον τόση Ούνα.μη οση κα.l ~ ιδια. ~ δημιουρ­ γία. (βλ. Λόγοι ... ,' Αξιώματα. 11, α). 'Η συντ~ρψη τοu κόσμου

γενικdι κα.l κάθε μεμονωμένου οντος είδικιΧ έπιτελε'Lτα.ι μέσω της συνδρομής (concursus) τοu Θεοu· &ν α.uτΥj ά.να.κληθετ, το ον παύει νdι συντηρε'Lτα.ι κα.l α.uτομάτως στα.μα.τii νdι ύπάρχει.

'Αξίζει νdι έχει κα.νεlς χ.α.τιΧ νοuν οτι το οuσια.στικο conservatio συντίθεται ά.πο Πjν πρόθεση con κα.l το ρΎjμα. servo, ποu σημαίνει σώζω, φυλάσσω. 'Ύ'πο το πρίσμα. α.uτο δέν πρέπει νdι συλλαμβάνεται &πλώς ώς ά.ποκα.τάστα.ση ~ έπιδιόρθωση κά­ ποιων φθαρμένων μερών, ά.λλdι ώς διάσωση ά.πο τον έσχατο

κίνδυνο, ά.φοu ο, τι δέν εΙνα.ι α.uθύπα.ρκτο, α.ϋτα.ρκες, α.uτοσuντ+

ρ·ητο, εΙνα.ι μονίμως έκτεθειμένο στον κίνδυνο τοu ά.φα.νισμοu, κα.l έπομένως πρέπει νdι συντηρε'Lτα.ι-δια.σώζετα.ι συνεχώς γιdι νιΧ συνεχίσει νdι ύπάρχει. ΤΕΧΝΙΚΟΤΗΤΑ (aι1ificium)

Το οuσια.στικο artίficium έχει στdι λα.τινικιΧ διττο νόημα., ση­ μαίνει Πjν ίκα.νότψα. κα.τα.σκευΎjς τεχV'Υ)τών έργων, δηλα.δ~ Πjν

τεχνική, τΥjν τεχνουργία, ά.λλa κα.l το ά.ποτέλεσμα. α.uτης της δρα.στηριότψα.ς, το τέχνημα, το τεχνούργημα. Ό Ντεκaρτ το χρφιμοποιε'L κυρίως στlς Πρ(iιτες 'Απαντήσεις γιdι νdι έπεξη­ γ~σει το ίδεολογικο έπιχείρψα. γιdι Πjν uπα.ρξη τοu Θεοu. Το σχετικο ά.πόσπα.σμα. έχει ώς έξΎjς: ιι''Ετσι, &ν έχει κα.νεlς στον νοu του Πjν ίδέα. κάποιας μηχα.νΥ)ς έπινοψέV'Υ)ς μέ uψιστη τε239


2:ΤΟΧΑ2:ΜΟΙ

ΠΕf'Ι ΤΗ2:

ΙΙΡΩΤΗ2: ΦΙΛ02:0ΦΙΑ2:

χνικότητα:, μποροlίμε σίγοuρα: νιΧ ρωτήσοuμε όίκα:ια: ποιο εlνα:ι το α:ϊτιο της tόέα:ς της. ΔΕ:ν θιΧ ίκα:νοποιοuσε ομως έκείνος ποu

θιΧ ελεγε ο-π α:ύτη -ή tόέα: όΕ:ν εΙνα:ι τίποτα: εξω άπο τον νοu, κα:t έπομένως οτι όΕ:ν μπορεί νιΧ προκλrβεί άπο ενα: α:ϊτιο, &.λλιΧ μο­

νάχα: νιΧ σuλληφθεί· όιότι έόω όΕ:ν ρωτiΧμε τίποτα: &λλο &.πο το

ποιο εΙνα:ι το α:ϊτιο γ~α το όποίο τ-)ι σuλλα:μβάνοuμε. ΔΕ:ν θιΧ ίκα:νοποιοuσε έπίσης έκείνος ποu θιΧ ελεγε οτι α:ϊτιό της εΙνα:ι ό ϊόιος ό νοiJς, ώς όιεργα:σία: τοu· όιότι όΕ:ν &.μφιβάλλοuμε γι' α:ύτό, &.λλιΧ μονάχα: γιιΧ το α:ϊτιο τ'ijς άντικεψενικΊjς τεχνικότη­

τα:ς ποu εΙνα:ι σΕ: α:ύτήν. Διότι το γεγονος οτι α:ύτη ·ή tόέα: της μηχα:νΊjς περιέχει την τάόε &.ντικεψενικ~ τεχνικότητα: μiΧλλον πα:ριΧ κάποια: rχλλη, πρέπει νιΧ προέρχεται άπο κάποιο α:ϊτιο·

κα:ι α:ύτη ή tόέα: εΙνα:ι σΕ: σχέση μΕ: την &.ντικεψενικ~ τεχνικό­ τ-rιτά της ο,τι κα:t ή άντικειμενικ~ πρα:γμα:τικότητα: σε σχέση μΕ: τf)ν tόέα: τoiJ ΘεοiJ. Μποροlίμε όΕ: νιΧ &.ποόώσοuμε ποικίλα: !Ι

I

\

'

I

I

,,

";"

I

I

α:ιτια: στην πχνικοτητα: α:uτη: ;rρα:γμα:τι, η εινα:ι κα:ποια: πα:ρο-

μοια: πρα:γμα:τικ~ μηχα:ν~ την όποία: εϊόα:με πρσl]γοuμένως, κα:θ' όμοίωσιν τ'ijς όποία:ς σχηματίστηκε ή ίόέα: έκείνη, η μιιΧ

μεγάλη γνώση της Μηχα:νικΊjς ή όποία: εΙνα:ι σΕ: έκείνο τον νοu, η ϊσως μιιΧ μεγάλη όξύτητα: τ'ijς εύφu·tα:ς, μΕ: τη βοήθεια: τ'ijς ό­ ποία:ς ό νοiJς μπόρεσε νιΧ τ!)ν έφεύρει χωρtς προηγούμενη γνώ­

σ·ΙJ. Σημειωτέον όΕ: οτι ολη ή τεχνικότητα: ποu εΙνα:ι στην tόέα '

I

I

)

\

I

)

.....

\

';'

\

!I

εκεινη μονα:χα: α:ντικεψενιχ.α: πρεπει α:να:γκα:ια: να: εινοιι στο οιι-

τιό της, οποιο κοιt νά εΙνοιι τελικά, η μορφικtΧ η ί.ιπεροχιχ.ά. Το ϊόιο πρέπει νtΧ σκεφτοlίμε κοιt γιtΧ την άντικεψενικ~ προιγμοι­

τικότητοι ποu εΙνοιι στην tόέοι τοu Θεοu. ΣΕ: ποιον ομως θtΧ εΙνοιι οιύτη ή προιγμοιτικότητοι &ν οχι στον προιγμοιτικιΧ ί.ιπάρχοντοι Θεό; [ ... ] ''Αν εχει κοινεtς την tόέοι μιiΧς μηχοινΊjς στην όποίοι περιέχεται κάθε έπινοήσιμη τεχνικότητα, σuνάγετοιι &ριστοι

οτι οιύτη ή tόέοι απορρέει &.πο κάποιο οιϊτιο στο όποίο ί.ιπάρχει προιγμοιτικιΧ κάθε έπινοήσιμη τεχνικότψοι, άκόμοι κοιt &ν τού­

τη εΙνοιι στην tόέοι έκείνη μονάχοι αντικειμενικά. ΓιtΧ τον ϊόιο λόγο, άφοiJ Ε:χοuμε μέσοι μοις την ίόέοι τoiJ ΘεοiJ, στην όποία. περιέχεται κάθε νοήσιμη τελειότψοι, μποροlίμε νtΧ σuμπερά240


~ΝΝΟΙΟΛΟΙ'ΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

νουμε Εναργέστατα οτι αύτη ή t~έα ΕξαρτiΧται &πο κάποιο αί'τιο στο όποιο ύπάρχ.ει Επίσ·ΙJς ΟλΥJ ΕΚείν'Ι) ή τελειότΥJ7α, ~Υ)λα~η άπο τον πραγμα•ικα ύπάρχ.οντα Θεό [γαλλ. ΕΚ~.: ο ο .οτι αύτη ή t~έα ΕζαρτiΧται καΙ. προέρχ.ε•αι &πο κάποιο αί'τιο στο όποιο περιέ­

χεται &λ'fJθινα ολΥJ ΕκείνΥJ ή -:ελειότητα, ~ΥJλα~η &πο τον πραγ­ μα-:ιχα ύπάρχοντα Θεό]» (ΑΤ, VI, 103-105). ΤΓΟΠΟΣ

(modus)

Το ούσιαστιχ.ο τρόπος εχει στη φιλοσοφικη όρολογία Ε:να εt~ικο νό'Ι)μα. «Δια της λέζΥjς τρόποι Εννοώ ΕΟώ &κριβώς το Ι.'~ιο ποu

Εννοώ &λλοϋ ~ιιΧ των λέξεων κατηγορ1)ματα ~ ποιότητες. 'Αλ­ λ!ι.. οταν θεωρώ οτι μια ύπόσταση ΕΠΥJρεάζεται ~ μεταλλάσσε­ ται &πο αύτά, λέω τρόποι. 'Όταν &πο οιύτη τη μεταλλαγη ή ύπόστασΥJ μπορ ει να παρονομαστει τέτοια, λέω ποιότητες. Καί,

τέλος, οταν θεωρώ γενικότερα μονάχ.α οτι αύτιΧ Ενυπάρχουν στην ύπόσταση, λέω κατηγορήματα», Άρχiς τής φιλοσοφίας,

Ι' 56. Το κοινο γνώρισμα των κατΥ)γΟρΥ)μάτων, τών ποιο.~των

καi. τών τρόπων εlναι οτι &ποτελοϋν συστατικα ~ Εζαρτ~ματα ι!jς ύπόστασΥJς, &φοϋ οεν ύπάρχ.ουν παρα προσκολλΥJμένα σε Ε:να οντολογικο ύπόβαθρο ύφιστάμενο αύτόνομα καΙ. &φ' έαυτοϋ.

Έκεινο ποl- τα ~ιαφοροποιει μεταζlι τους εΙναι ό βαθμος πρό­ σφυσ'ΙJς τοu καθενός. τα κατΥ)γορ~ματα άν~κουν στην ί'οια την

ούσία τ'ijς ύπόστασης, ώς ΕΚ τοlιτου εΙναι &ρρηκτα συν~εοεμένα μαζί τΥJς ετσι ι':>στε να μην ΕΠι~έχ.ονται τροποποίηση ~ &πο­

μάκρυνση· οί ποιότητες εlναι t~ιότΥJτες ποu Ενυπάρχουν στην •)πόσταση με ~ιαρκη καΙ. μόνιμο τρόπο· οί τρόποι, τέλος, ~εν

εΙναι παρα πρόσκαιρες, Ελάσσονες καΙ. Επουσιώ~εις με-:-ατρο­ πες ~ παραλλαγές. Σ'ΙJμειωτέον οτι ό Ντεκαρτ χ.ρΥJσψοποιει τον τρόπο ώς συ­

νι~νυμο τοϋ συμβεβηκότος. 'Η καταγωγη αύτι7Jν τC.>ν ορων εΙ­ ναι οιαφορετικ~· ό πρώτος προέρχεται &πο τοuς στωιχ.οuς Ενώ ό ~εlιτερος &πο τον 'Αριστοτέλη. Ή θεωρητικη κοιl. νοηματικη σlιζευξ~ τους, &πο~έκτης της όποίας εγινε ό Ντεκάρτ, οφείλε­

ται στοuς μαθ'Ι)τΕς τοϋ Γουλιέλμου Όκκάμ, Jean de MiΓeCOUl1 241


~Τ Ο Χ Α~

i\1

Ο

I 11

Ε Ρ Ι Τ Η ~

I\

Ρ Ω Τ Η Σ Φ Ι Λ Ο ~Ο Φ

~

καΙ. Nicolas d'Autrecourt, βλ Ε. Brehier, La philosophie du Moyen Age, έκό. Albin Michel, Παρίσι 1971, σ. 369. Πρβλ έ­ πίσΎ)ς 'Αρνw-Νικ6λ, Ή λογικi} i) ή τέχνη τού σκέπτεσθαι, Ι, 2. Ύ"ΠΕΡΟΧΙI<Α

(eminenter)

Το έπίρρΎ)μα ύπεροχικa όΎJλώνει μια &νώτερΎ) καΙ. τελει6τερΎJ μορφ~ ί.ίπαρξ Ύ)ζ ένος πράγματος. ,, Οταν λέμε για Εν α πράγμα οτι

εlναι ύπεροχικά, έννοοuμε οτι όεν εlναι στην πραγματικ6τψα οσο τέλειο σuλλαμβάνοuμε οτι εlναι &λλα &κ6μα τελει6τερο, όΎ)λαό~ οτι ~ tόέα τοu περιέχει λιγ6τερΎ) &ντικειμενικ~ πραγμα­ τικ6τψα &πο οσΎJ μορφικ~ ύπάρχει πραγματικα στο ϊόιο.

01 σχολαστικοl. χρΎ)σψοποιοuν αuτο τον ορο για να περι­ γράψοuν τη θεϊκ~ &νωτερ6τψα (την όποία μποροuμε να σuλλά­ βοuμε μονάχα έν μέρει Καt κατ' &ναλογία), καi. να έξΎ)yήσοuν πως προuπάρχοuν καΙ. ένuπάρχοuν τα IΥ..λλα πράγματα σε αuτήν.

'Όπως παρατΎ)ρετ ό ΆκινάτΎ)ς, «&φoiJ ό Θεος εlναι το πρωτο πραγματικο αϊτιο των πραγμάτων, ά:ρμ6ζει οί τελει6τψες ο­ λων των πραγμάτων να προuπάρχοuν στον Θεο σuμφωνα με πιο uπεροχικο τρ6ποη, θρο

Summa theologire, Ι, ΈρώτΎ)μα 4, "Αρ­ 3. Βλ ΑΝτΙΙ<ΕΙΜΕΝΙΙ<Α.

Ύ"ΠΟΙ<ΕΙΜΕΝΟ

cH

(subjectum)

Εvνοια. τοϋ ύποκειμένοv προέρχεται άπΟ τΟν ΆριστοτέλΥJ,

στον όποιο όΎ)λώνει κuρίως τρία &λλΎ)λένόετα πράγματα: α) την vλη ποu καθορίζεται &πο τη μορφή· β) την οvσία στην όποία προσφuονται τα πάθη καΙ. τα συμβεβηκότα· γ) το λογικο uπο­ κείμενο στο όποιο προσόίόονται τα κατΎ)γοροuμενα. Στην &ρ­

χαία καΙ. στη σχολαστικ~ φιλοσοφία σήμαινε γενικα Ενα στα­

θερο όντολογικο uπ6βαθρο η μια &νεξάρτψΎJ όντ6τψα, εΙχε όΎ)λαό~ ν6Ύ)μα παρεμφερες προς έκεΊ:νο της ύπόστασης

- με τη

όιαφορα οτι το uποκείμενο όΎ)λώνει είόικ6τερα Ενα ύλικό uπ6βαθρο, γι' αuτο IΥ..λλωστε στην παραόοσιακ~ μεταφuσικ~ ό

Θεος καλεΊται ύπόσταση, οχι ομως ύποκείμενο. 'Ο Ντεκαρτ τη σuλλαμβάνει με την &ρχαία Καt οχι με τη σuγχρονη σψα-


ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

σία. της (όΎ)λα.ό-fι οχ ι ώς το έγώ, την έ:όρα. των σuνειόψια.κ&ν ~ γνωστικ&ν λειτοuργι&ν, το ά.νθρώπινο ον), σΎ)μα.σία. ποu προ­ σεγγίζει περισσότερο α.uτο ποu όνομάζοuμε σ~μερα. aντικεί­ μενο πα.ριΧ έκε'i:νο ποu όνομάζοuμε ύποκείμενο. Αύτη ~ νοΎ)μα.­

τικ-fι ά.ντιστροφ~, &ν όεν προσεχθεΊ: έπα.ρκ&ς, μπορεΊ: νιΧ όόΎ)­ ~σει σε σοβα.ρες πα.ρα.νο~σεις. Ι'ΠΟΣΤΑΣΗ

(substantia)

Ύπόστα ση όνομάζετα.ι γενικιΧ το α.uθ6πα.ρκτο κα.Ι. α.uτα.ρκες όντολογικο ί.ιπ6βα.θρο στο όποιο προσφ6ετα.ι κα.Ι. ά.πο το όποιο

έζα.ρτiΧτα.ι γιιΧ νιΧ ί.ιπάρζει ότιό~ποτε &λλο. Ένόια.φέρον πα.ροu­ σιάζει γιιΧ μiΧς ό όρισμος ποu όίνετα.ι στη Σούδα:

« Ύπόστα­

σις: κυρίως το καθ' έαυτο lδιοσυστάτως ύφωτάμενον. 'Έστιν

oilν πριiγμα ύφεστός τε καi οvσυiJδες, εν rp το τών συμβεβη­ κότων άθροισμα ώς εν ένi ύποκειμένψ πράγματι καi ενεργείq. ύφέστηκεν».

Ό ΝτεκιΧρτ πα.ρα.τΎJρεΊ:: «όιιΧ τοu οροu ύπόσταση όεν μπο­ ροuμε νιΧ έννοοuμε τίποτα. &λλο ά.πο ενα. πράγμα. ποu ί.ιπάρχει

ετσι wστε νιΧ μ-fι χρειάζεται κανένα. &λλο γιιΧ νιΧ ί.ιπάρχει», Άρχiς τής φιλοσοφίας, Ι,

51.

Πρβλ Λόγοι ... , Όρισμος

V.

Κα.τ' α.uτον όεν έρχ6μα.στε σε έπα.φ-fι με την ϊόια. την ί.ιπ6στα.σΎJ, aεν μποροuμε νιΧ τη γνωρίσοuμε όι' έα.uτΥjς, ά.λλιΧ μονάχα. όιιΧ τ&ν κα.τΎ)γορΎ)μάτων τΎ)ς: «πράγματι, όεν γνωρίζοuμε &μεσα.

τl.ς ί.ιποστάσεις [... ] ά.λλιΧ μονάχα. μέσω τοu γεγον6τος οτι ά.ντιλα.μβα.ν6μα.στε κάποιες μορφες ~ κάποια. κα.τΎ)γορ~μα.τά τοuς κα.Ι. ά.φοu γιιΧ νιΧ ί.ιπάρζοuν α.uτιΧ πρέπει νιΧ έμπεριέχοντα.ι σε :κάποιο πράγμα., κα.λοuμε έκε'i:νο το πράγμα. στο όπΟιο έμπε­

ριέχοντα.ι Ύπόσταση.

[... ] 'Όπως πράγματι~ ί::κτα.σΎ), ~ όια.ι­

ρετ6τψα., το σχΊjμα., κτλ, εΙνα.ι μορφες ~ κα.τΎJγορ~μα.τα. όιιΧ τ&ν όποίων ά.να.γνωρίζω την ί.ιπ6στα.σ'Υ) ποu κα.λε'i:τα.ι σriJμα,

ί::τσι ~ ν6ψΎJ, ~ βοlιλΥJσΎJ, ~ ά.μφιβολία., κτλ, εΙνα.ι μορφες όιιΧ τ&ν όποίων ά.να.γνωρίζω την ί.ιπ6στα.σ'Υ) ποu κα.λε'i:τα.ι πνεύμα», Τέταρτες 'Απαντήσεις (ΑΤ,

VII, 222-223·

ΙΧ,

172-173). Οί ί.ι­ &-

ποστάσεις όια.φοuντα.ι ά.πο τον ΝτεκιΧρτ σε ό6ο εϊόΎJ: την


ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

IIEPI

ΤΗΣ

11

I'ΩΤΗ}; ΦΙΛΟΣΟΦΙΛΣ

πεφη κοιl όι3'Υ)μιούρyητ'Υ) (ό Θεός), κοιl τlς πεπεροισμένες κοιl

3'Υ)μιοuργ'Υ)μένες: ή πρώτ'Υ) εΙνοιι κοιθοιρά νοερ~, ένώ

OL ύπόλοι­

πες μπορεί: νά εΙνοιι νοερές (ο[ οcγγελοι), ύλLΚΕ:ς (τά φuσικόι ον":"οι) 1ι μεLΚτές (ό οcνθρωπος). Ή νοερ~ ύπόστοισ'Υ) ονομάζετοιι Πνεύμα, ή 3Ε: ύλικ~ Σfvμn.. Κύριο κοιτ'Υ)γόp'Υ)μοι τοu Πνεύμοιτος

εΙνοιι ή Σκέψη, ένώ τοu Σώμοιτος φιλοσοφίας, Ι, ΦΑΝΤΑΣΙΑ

+,

"Εκταση. Βλ. Άρχiς τής

51-54.

(imaginatio)

Φαντασία κοιλεϊ:τοιι γενικά ή ψuχ.LΚ~ [κοινότψοι ποu σuνθέτει, όιποσuνθέτει κοιl όινοισuνθέτει τlς εLκόνες

1, ":"Lς

σωμοιτικΕ:ς ποι­

ροιστάσεις ποu ποιρέχ.οντοιι όιπο τlς οιLσθ~σεις, σuνιστα 3έ, κοιτά

τον Ντεκάρτ, μιά έπιμέροuς γνωστικ~ [κοινότψοι τοποθετrιμέ­ V'ΥJ μετοιξu τΥjς οιϊσθ'Υ)σ'Υ)ς κοιl τΥjς κοιθοιρ'Υ)ς νόφ'Υ)ς. «'Η 3ιοιφορά

τΥjς φοιν":"οισίοις όιπο την οιί:σθψ'Υ) σuνίστοιτοιι στο γεγονος οτι στη 3εύτερ'Υ) ο[ εLκόνες σκιοιγpοιφοuντοιι όιπο έξωτερικά άντι­

κείμενοι ποιρόντοι, ένώ στην πρώτ'Υ) όιπο το πνεuμοι, χ.ωρlς την ποιροuσίοι έξωτερικών όιντικειμένων, κοιl σάν νά ε!:χ.οιμε τά ποι­ ράθuροι κλειστά», Σv1ιο,ω λία ,ui τον Μπούρ,uαν (Ατ,

V, 163}.

Ή

3ιοιφορόι τΥjς φοιντοισίοις όιπο την κοιθοιρ~ νό'Υ)σ'Υ) έ:γκειτοιι στο

γεγονος οτι ιιστη νόψ'Υ) τΟ πνεuμοι 3Ε:ν χ.ρφιμοποιεϊ: ποιρά τον έοιuτό τοu, ένώ στη φοιντοισίοι ένοιτενίζει κάποιοι σωμοιτικ.Υι μορφ~», Πέμπτες Άπαvτήσεις (Ατ, VII, 385}.

Δύο ποιροιτ'Υ)ρ~σεις άρμόζοuν στο σ'Υ)μεϊ:ο οιύτό. Πρώτον, το ούσιοιστικο imaginatio, όμόρριζο τοu ούσιοιστικοu imago (εLκό­ νοι), σ'Υ)μοιίνει πρωτοιρχικά άπει.κόνιση κοιl σuνεκ3οχ.ικά σχ.Υ(­ μοιτισμο μιiiς εLκόνοις στον νοu. Δεύτερον, όρισμένες φορΕ:ς ό Ντεκάρτ χρ'Υ)σιμοποιεϊ: όιντl τοu imaginatio το έλλψογενΕ:ς ού­

σιοιστικο fantasia, zωρlς ομως νά έξ'Υ)γεϊ: τον λόγο. 'Απο τά σuμφpοιζόμενοι μποροuμε νά σuνοιγάγοuμε οτι Υι fantasia έκφρά­ ζει εL3ικότεροι την όιπεικονιστικ~

1,

εLκοιστικ~ λειτοuργίοι τΥjς

φοιντοισίοις, ένώ ή imaginatio την έπιστ'Υ)μονικ~· ή πρώτη τοπο­ θετεϊ:τοιι έγγύτεροι στlς οιLσθ~σεις κοιl τροφο3οτεϊ: τη μuθοπλοι­

σίοι, την έπινόψ'Υ) οιύθοιίρετων ποιροιστάσεων

1)

πλοισμοιτικών


ENNOIOΛOriKA ΣΧΟΛΙΑ

οντων, ενω ΎJ Sεύτφη συν3έεται άμεσ6τερα μΕ: την καθαρ~ ν6ψ'Υ) καl συμβοcλλει θετικΟι στη yνωστικ~ SιαSικασία. Ή Sιαίρεσ'ΥJ της φαντασίας σΕ: Μο εi:S'YJ φαίνεται νΟι άνοcγε­ ται στοuς στωικούς,

OL

όποϊ:οι Sιακρίνουν την καταληπτικi}

φαντασία άπο την aκατάληπτον: «καταληπτικην μέν, f)ν κρι.­

τήριον εlναι τών πραγμάτωιι φασί, την γι.νομ.ένην aπο ύπάρ­ χοντος κατ' αvτο το ύπάρχωι f}•αποσφραγισμέ1ιην καΙ. eναπο­

μεμαγμένψ· aκατάληπτον δ8 τΥJ1' μη &πο ύπάρχοντος'

I}

aπο

tΙΠάρχοντος μέν, μη κατ' αvτο δ8 το ύπάρχον», Διογένους Λαέρτιου, Περi βίων καi γνωμών η.ίιν εν φι.λοσοφίrι- εVδοκιμη­

σάντων, Ζ, κεφ. α', 46. ΜΕ: το i:Sιo ν6ΊJμα Sιακρίνουν τη φαντα­ σία άπο το φω•ταστι.κόν. Σύμφωνα μΕ: τη μαρτυρία τοu Ά­ έτιου: «φανταστικον δέ εστι διάκε1ιος έλκυσμός, πάθος εν τfι ψυχfι aπ' οvδενος φανταστού γινόμενον καθάπερ eπi τού σκι.α­ μαχοvιιτος καΙ. κε1ιοίς f.πιφέροντος τdς χείρας- τfι γdρ φαντα­

σίrι- ύπόκειταί τι φανταστόιι, τrp δ8 φανταστικιp οVδέν»,

Stoi-

comm Vetemm Fragmenta, έπιμ. Hans von Amim, Teubner, Σ-::ουτγκοcρSΎJ 1964, τ. Il, άπ6σπ. 54. Αύτη~ Sιοcκρισ'Υ) πέρασε στοuς Πατέρες καl στη συνέχεια στοuς σχολαστικούς, ά.ποSίSουν κατΟι καν6να τη φαντασία ώς q.ανταστικον ώς

OL όπόϊοι

imaginatio ένώ το

fantasia η vis imaginatήce (φαντασιακΎι ίσχuς)

(βλ. τη λατινικΎι μετοcφρασΎJ -.ou κεφ. 17, Μέρ. Β', τοu εργου

-.ou 'Ιωοcννου Δαμασκψοu 'Έ,!δοσις U.κριβης τής όρθοδόξου Patrologia Grreca, τ. XCIV). Πιθανώς, οί

πίστεως, στη σειρΟι

παραποcνω Sιατυπώσεις σχετίζονται μΕ: την εκφρασ'ΥJ

potentia

iιnaginatήce (φαντασιακ~ ΜναμΎJ}, ποu χρ'Υ)σιμ.οποιεϊ:τιχι άπο

-.ον Ντεκοcρτ γιΟι την κοινΎι α!:σθ'Υ)σ'ΥJ (Δεύτερος Στοχασμός, ΑΤ,

V1Ι, 32· IX, 25}, ~ όποία τοποθετε'i:ται μεταξu τών έπιμ.έρους αίσθ~σεων καl τ'fjς κυρίως λεγ6μεν'Υ)ς φαντασίας. ΦΑΝΤΑΣΤΟΣ

(imaginabilis)

Φανταστd καλοuνται τΟι προcγματα ποu ύποπίπτουν στη φαντα­ σία, έκεϊ:να τΟι όποϊ:α μποροuμε νΟι φανταστοuμε, οπως νοητa

εΙναι έκεϊ:να ποu ύποπίπτουν στη ν6Ύ)σ'Υ), καl αlσθητd έκεϊ:να 245


Σ Τ Ο Χ Α Σ ί\1 Ο

I

Π Ε Ρ

l

Τ Η Σ

11

Ρ Ω Τ Η Σ Φ Ι Λ Ο ΣΟ Φ

Σ

ποu ί.ιποπίπτοuν στην αrσθφΊJ. Ό ορος χρΊJσιμοποιεϊται άπο πολλοuς άρχαίοuς συγγραφείς (βλ. το άντίστοιχο λ'Υjμμα στο

1'hesaurus Grcecce Linguce τοu Stephanus). χρΊ)σιμοποιεϊ στο Περι μνήμης,

Ό ΆριστοτέλΊJς τον

1, 450a 24. Ό Χρύσιππος

όρίζει το φανταστον ώς ((ΤΟ ποιούν τiιν φαντασίαν· οίον το λευκον και το ψυχρον και πιiν δ, τι aν δύγηται κινείγ τiιγ ψυχή1', τούτ' lστι φαγταστό1'», Stoicorum Veterum Fragmenta, έπιμ. Hans von Amim, Teubner, Στοuτγκάρ8Ί) 1964, τ. Il, άπ6σπ. 54.

Ό 'ΙωάνVΊJς Δαμασκηνος Ε:ζΊJγεϊ: ((Φαγταστογ δi και αlσθητον το τfι φαγτασίc;. και τfι αlσθήσει ύποπίπτον.

[... ] Φαγτασία δέ

lστι πάθος Τής aλόyου ψυχής ύπ0 φαγτασΤΟV τt1'0ς yιγόμεJΙΟ1J, φάγτασμα δε πάθος διάκενο1' έν τοίς aλόyοις τής ψυχ1]ς aπ' ούδενος φαγταστοv yινόμwον», 'Έκδοσις aκριβης τής ορθοδό­

ξου πίστεως, Β',

17.

ΦΩτΙΣΗ ΦΥΣΙΚΗ

(lumen naturale)

Ή φυσι.κiι ψiπιση εΙναι σuνώνuμο τοu κοινοu νοu, της γνωστι­ κ'Υjς ίκαν6τψας 8ιιΧ τΎjς όποίας Ενας άπλος &νθρωπος μπορεί νιΧ

άναγνωρίσει &μεσα, 8ιαισθψικά, σχε80ν Ε:νστικτω8&ς, την ά­ λ-ήθεια. 'Όπως σΊJμειώνει ό ΝτεκιΧρτ στον ί.ιπ6τιτλο τοu έ:ργοu τοu 'Αναζήτηση τής aλήθειας διa τής φυσικής φώτισης, ~ τελευταία «καθορίζει μ6VΊJ τΊJς, χωρtς τη βο-ήθεια τ'ijς θρΊ)­ σκείας ~ τ'Υjς φιλοσοφίας, τtς γν&μες ποu πρέπει νιΧ εχει Ενας έ:ντιμος &νθρωπος πάνω σέ ότι8-ήποτε μπορεί νιΧ άπασχολήσει

τη σκέψΥJ τoun. ΨΕΥΔΟΣ ΜΟΡΦΙΚΟ

(falsitas formalis)

Το μορφικο ψεu8ος συλλαμβάνεται κατ' άντι8ιαστολ-)j προς το uλικο ψεu8ος. Το πρωτο όφείλεται σέ Ε:γγεν'Υj σφάλματα ~ 8υσλειτουργίες τ'Υjς κρίσΥ)ς, Ε:νω το 8εύτερο σέ Ε:λαττωματικ6-

τψα των tl>εων, 8YJλα8-lj σέ άπατΊ)λιΧ 8ε8ομένα ποu παρασύρουν την κρίσΊJ Ε:ζαπατώντας τψ. Αuτη ~ 8ιάκρισ'Υ) στ'Υ)ρίζεται, σύμ­

φωνα μέ ρψ-)j παραπομπ-)j τοu Ντεκάρτ, στον Σουάρεθ, βλ. Τέταρτες Άπωιτήσεις (ΑΤ, VII, 235· ΙΧ, 182). ΓιιΧ το σχετικο


ΕΝΝΟΙΟΛΟΙΊΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

&π6σπασμα τοu Σουάρεθ, βλ Ε. Gilson, lndex Scolastico-carJ. CottingiΊam, τ. Sorel, Des-

tέsien, χείμ. 195bis· R. Aήew,

cartes' Meditations, Background Source Materials, ΨΕΥΔΟΣ ΥΛΙΚΟ

(falsitas

σ.

35-36.

ωateήalis)

Το uλιχο ψεul>ος οφείλεται σε Ε:λαττωματιχ6τψα τοu uλιχοu ποu προσφέρεται στΎjν χρίσ'Υ), I>'Υ)λαl>~ στl.ς tl>έες, χα!. συμβαίνει

σ{ιμφωνα με τη l>ιατlιπωσ'Υ) τοu Ντεχ&ρτ οταν οί tl>έες «εΙναι τέτοιες i::ιστε ν& Ι>ίνουν στην χρίσ'Υ) uλ'Υ) πλάVΎ)ς», Τέταρτες 'Απαντήσεις (ΑΤ,

Vll, 231· IX, 179).

247

Βλ ΨΕΥΔΟΣ ΜΟΡΦΙΚΟ.


ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΑ ΣΧΟΑΙΑ


Ή SιαSικασία μετάφρασης φιλοσοφικών εργων άπο τη λατινι­ κ~ γλώσσα στην έλληνικ~ καλύπτει Sύο κυρίως ίστορικ€:ς πε'~ ριοοους.

Ο'ι ''Ελληνες λ' ογιοι

\

,

I ψ αν για πρωτη I ενεκυ

\ φορα

\ στα

γραπτιΧ τών Sυτικών συναSέλφων τους κατιΧ την ϋστερη βυζα­

ντι~ έποχ~ οταν, μ€: πρωτεργάτες τον Μάξιμο ΠλανούSη, τοuς άSελφοuς Δημ~τριο και Π ρόχορο ΚυSώνη και τον Γεώργιο Σχο­ λάριο, μεταφράστηκαν άρχα"ίστι εργα τοϋ Αuγουστίνου, τοϋ Βο~θιου, τοϋ 'Άνσελμου, τοϋ Θωμa 'Ακινάτη και &λλων. Ή

Sεύτερη εΙναι πολu πρόσφατη. Περιλαμβάνει εργα τοϋ Αuγου­ στίνου (Ή πολιτεία τού Θεού, 'Εξομολογήσεις), τοϋ Βο~θιου (Βίβλος κατa Εvτυχοvς και Νεστορίου), τοϋ Θωμa 'Ακινάτη

(Ι!ερι τοv όντος και τής οvσίας), τοϋ ΝτεκιΧρτ (Κανόνες γιa την

καθοδήγηση τοv πνεύματος) και τοϋ Σπινόζα (Πολιτι~cη πραγ­ ματεία, Πραγματεία γιa τη διόρθωση τοv νου).

Ol περισσότε­

ρες άπο τις μεταφράσεις αuτ€:ς έκSόθηκαν μετιΧ το 1996.

ΕΙναι εuνόητο οτι ~ μετάφραση φιλοσοφικών εργων άπο τιΧ λατινικιΧ προϋποθέτει γενικιΧ έξοικείωση μ€: το γλωσσιχ.ο ίSίω­ μα, το έννοιολογικο σύμπαν και την πνευματικ~ ίστορία τοϋ Sυτικοϋ τμ~ματος της εuρωπα"ίκΊjς ήπείρου. 'ΑλλιΧ ό 'Έλληνας μεταφραστης βρίσκεται σε ίSιάζουσα θέση, στο μέτρο ποu SΕ:ν όφείλει μόνο νιΧ κατακτ~σει μιιΧ ξένη παράSοση άλλά, μέσω

αuτ'fjς, νιΧ άνακτ~σει τη Sικ~ του: οχι μόνο ~ ϊSια ~ λατινιχ.~ γλώσσα όργανώθηκε σύμφωνα με έλληνικιΧ πρότυπα, άλλιΧ και

~ λατινόφωνη φιλοσοφία &ντλησε την όρολογία καl τlς βα.σικ€:ς κατευθύνσεις της άπο την έλληνικ~, γεγονος ποu καθιστii ά-

'

\ ,

ναγκαια την ιχνη

λ'

,

'λ ψ

α.τrιση, αποκα

υ

\

'

....

η και αc.,ιοποιrισΎJ των φι-

λολογικών και φιλοσοφικών άντιστοιχιών πού, όSrιγώντας άπο


~Τ Ο Χ Α Σ

,\I

Ο

I 11 \<:

Ρ

I

Τ

11

~

11

~' Ω Τ Η ~ Φ

Ο Σ Ο Φ

I

Α ~

τοc νέα έλληνικοc στοc λατινικοc και άπο τοc λατινικοc στοc &ρχ_αΤα έλληνικόι, σuνϊ\έοuν τον σύγχ.ρονο έλληνικο λόγο μέ τις όιπαρχ_ές

τοu. Αuτές οί &ντιστοιχ_ίες εlναι σuχ_νοc λανθά.νοuσες, ϊ\uσϊ\ιόι­ κριτες η όινενεργές, δεϊ\ομένοu οτι ύπο το βά.ρος τοu χ_ρόνου και της χ_ρ~σΊ]ς οί λέξεις &λλά.ζοuν νόΊ]μα, οί έννοιες όιλλοιώνονται, ένω οί σuνϊ\έσεις λέξεων και έννοι(;')ν, καθr~ς και ή όιντιστοιzία τους με λέξε~ς. έννοιες και συνδέσεις l:ί..λλων γλωσσων, βρίσκο­

νται σέ διαρκΊ] &ναπροσαρμογ~. Το σχ_εδιόιγραμμα των σχ.έ­ σεων, οcλλΊ]λοuχ_ιων και παραπομπων ποu έξuφαίνονται έτσι

εΙναι έξαιρετικοc δαιδαλι7Jδες, πολuσ~μαντο καl πολuσχ_ιδές, γεγονος ποu σuνεπά.γεται οτι ή &ναζ~τφΊ] μι&ς στεγοινΊjς κοιι

εuθύγροιμμΊ]ς οcντιστοίχ.φΊJς η μι&ς πλ~ροuς ένά.ργειας θοc ~ταν μά.τοιιΊJ και όινέφικηι. 'Όμως αuτη ή όιδuνοιτότψα δέν όιποιλ­ λά:σσει οcπο το χ_ρέος &νοιζ·ήτφΊ]ς, οcνόιδειξ Ί]ζ κοιι διοιύγασΊ]ς των tσχ.υρότερων σuνά:ψεων κοιι όιντιστοιχ_ιων- &πενοιντίας,

οσο πιο έπισταμένοι διερεuνωντοιι οιύτές κοιι οσο εuκρινέστεροι οcποτυπώνοντοιι, τόσο καλύτεροι ύΠΊJρε-:-εΤται ή μελέτη των φι­ λοσοφιχc7Jν tδεων και τόσο πιο σuνεπΊ]ς καl σuνεκτικος καθί­ σταται ό νεοελληνικος θεωρψικος λόγος. Οί παραπόινω έπισΊ]μόινσεις tσχ_ύοuν κατεξοχ_Ί;ν γιοc τοc με­ ταφuσιχοc έργα τοu Ντεκά:ρτ, τοc όποιοι βρίθουν Ι:ί..μεσων καl

κυρίως έμμεσων, λόγω της έμβόιπτισ~ς τοuς στη σχ_ολαστικΊ; φιλοσοφία, τ.αραπομπων στην όιρχ_οιία έλληνικlj σκέψΊJ. Πολλές όιπο -:-ις μετοιφραστr.κες καl νοΊ]μοιτικές άπορίες ποu περιέχο­ νται σε οιύτοc μποροuν νοc όιπαντηθοuν μέσω της ϊ\ιερεύvησης τοu μέσου η όιπώτερου παρελθόντος. "Οχ.ι ολες. 'Επιπλέον, ή όινοικά:λuψη μιiΧς όιρχ_οιίοις έλληνικΊjς ΠΊJγ'fjς δέν παρέχ_ει αύτο­ μόιτως την ένδεδειγμένΊJ μετοιφροιστιχΊ; λύσΊ], όιφοu ή ένσωμά:­

τωσ~ της στον νεότερο έλληνικο λόγο δέν εΙναr. πά:ντοτε δυνοιτ~. 'Ορισμένες φορές ό τελευταΊος παρουσιόιζετοιι τόσο έξαρτΊ]μέ­ νος οcπο τον δυτικοεuρωπαίκο /i,στε βρίσχετοιι ί.ιπερβολικοc μοι­ κριοc &πο τlς δικές του καταβολές γιοc νοc τις έγκ'Jλπωθετ ξανά:. Παραδείγματος χ_ά:ριν, κοιτοινοοuμε θεμελιώδεις φιλοσοφιχ.ο•Jς

ορους ΟΠως lδέα, οvσία, 1J7lΟΚFίμενο, clντικείμενο, θεωρία UΠ(J


λ! Ε Τ Α Φ Ρ Α

2.: Τ

Ι Κ Α

2.:

Χ Ο Λ

το δυτικοευρωπα"ίκο και οχι uπο το οcρχ_αιοελλψικο πρίσμα. 'Επιπλέον, οί ένδογενε'i:ς γραμματολογικΕς και σΊ)μασιολογικΕς

μεταβολΕ:ς εΙναι και πολλΕ:ς και βαρuνουσες, ετσι ωστε ~ προ­ σαρμοy~ και ~ ένσωμά.τωσΊJ τι7Jν οcρχαίων ΠΊ)ywν στο σημερινο πλέγμα έννοιων και σημασιων οcποτελε'i: πρόσθετο και συχ_νοc δυσεκπλήρωτο χρέος. Ή οcνακαίνιση τοu οcρχέγονου οcποδει­

κνuεται σΕ: πολλΕ:ς περιπτώσεις δυσκολότερη οcπο Ενα οcπροϋ­ πόθετο ξεκίνημα, ίδίως οταν ~ οcποζένωση οcπο το οίκε'i:ο και ~ οίκειοποίΊJση τοu ξένου γεννοuν πλεΊστες οcμφισημίες και έν­ νοιολογιχ.Ε:ς δυσλειτουργίες. ΣΕ: κά.θε περίπτωση ομως ~ οcκρί­ βεια τοu γρά.μματος όφείλει νοc ύπηρετε'i: μΕ: τον καλUτερο ου­ νατο τρόπο τις οcζιώσεις τοu πνεuματος.

Γενικ~ διαπίστωση εΙναι οτι ~ νεοελλψικ~ οcπόόοση της φι­ λοσοφιχ.-7)ς όρολογίας τοu 17 ου αίώνα δΕ:ν ε χ_ ει φτά.σει οcκόμα σ-;ον εuκτατο βαθμο οcποχρυστά.λλωσης και παγίωσης. Το μεταφρα­ στικο ελλειμμα ποu μ&ς κληροδότησαν οί προηγοuμενοι αίwνες μόνο μετοc το 1975 οcρχ_ισε νοc καλuπτετχι μΕ: την προσήκουσα έπιμέλεια. 'Έτσι οcρκετοι οροι όΕ:ν διαθέτουν οcκόμα κανένα οc­ ναγνωρισμένο οcντίστοιχο στη νέα έλλψική, ένω οcλλοι οιαθέτουν

πολλά., μΕ: οcποτέλεσμα τ~ οημιουργία φαινομένων σπά.νεως η

εuτροφισμοu ποu έπιτείνουν τις ~όΎJ όριμε'i:ες όυσχέρειες της με­ τά.φρασης και προκαλοuν σuγχυση στοuς οcναγνwσπς, ποu οcδυ­ να.τοuν συχ_νοc νοc οcποκρυπτογραφήσουν τη μετά.φραση &ν δΕ:ν γνωρίζοuν ~όη καλοc τη γλώσσα τοu πρωτοτuπου. Στο πλαίσιο

αuτο κρίθηκε σκόπιμο νοc έπεζηγηθοuν έόω όρισμένες μεταφρα­ στικΕ:ς έπιλογΕ:ς ποu θέτουν ίόιαίτερα προβλήματα, και ώς έκ τοuτου οcπαιτοuν ζεχωριστη οcντιμετώπιση. Τον ϊδιο σκοπο έζυ­ πηρετετ και το Γλωσσάριο ποu παρατίθεται στη συνέχεια. "Ας σημειωθεΊ: οτι, οcν και οί νεότεροι 'Έλλψες λόγιοι δΕ:ν

ι)πηρέτησαν ώς οφειλαν τη μετά.φραση, ~ σκέψ-ΙJ και~ γλώσσα -;ους διαμορφώθηκαν σε συνά.φεια με έκε'i:νες των Εuρωπαίων οιοασκάλων τους, ετσι ωστε στοc εργα τους περιέχονται ένοια­ φέροuσες προτά.σεις και συχ_νοc εuστοχες λύσεις. Έγγuτεροι

στον Ντεκοcρτ εlναι ό Μεθόδιος Άνθρακίτης και ό Βικέντιος 253


~Τ Ο Χ Α Σ i\1 Ο Ι

Π r~ ~'Ι Τ Η~ ΙΙ Ρ Ω Τ Η~ Φ Ι Λ Ο~ Ο Φ Ι Α~

ΔαμοΜς. Για τον πρwτο ύπάρzει ή πληροφορ1α οτι εΙχ.ε μετα­ φράσει eργα τοu Ντεκαρτ καl τοu Μαλεμπράνς (βλ. Νεοελλη­ νικiι φιλοσοφία, έπιμ. Ε. Παπανούτσου, έκϊ\. Ζα.zα.ρόπουλος,

σειρα ΒασικΊj Βιβλιοθ~κη, οcρ. 35, τ. Α', σ. 25), ομως οί με­ ταφράσεις α.ίιτΕ:ς 1\Ε:ν 1\ιασώθηκαν. Ό 1\εύτερος ezει συντάξει βασισμένος στον Ντεκαρτ Ενα eργο μΕ: τ1τλο Φυσικiι γενικ'Υι και μερική, ένω ίϊ\ια1τερο ένϊ\ια.φέρον έπ1σης παρουσιάζει έν προ­

κειμένω το eργο του Συνταγμάτων τijς Μεταφυσικής. (Βλ. έπ1σης G.P. Henderson, Ή άναβίωση τοv έλληνικοv στοχα­ σμού,

1620-1830, Άκαϊlημ1α Άθηνwν, Άθ~να 1994, κεφ. 4·

Παναγιώτης Κονϊlύλης, Ό νεοελληνικος Διαφωτισμός: οί φι­

λοσοφικiς lδέες, Θεμέλιο, 'Αθ~να. 1988, κεφ. 8' Βα.σιλικΊj Μπό­ μπου-Σταμάτη, Ό Βικέντιος Δαμοδός, ΜΗΠ, Άθ~να.

1998.)

Άνεκτ1μψες τέλος εΙναι οί μεταφράσεις των Βυζαντινων, οί όποϊοι εΙχ_αν οcϊ\ιαμεσολάβψη έπαφΊj μΕ: τη λατινικη γλώσσα, καθώς καl οί λα.τινικΕ:ς μεταφράσεις οcρzα1ων έλληνικων κα.l πατερικwν κειμένων.

*

* * ΑΠΕΙΚΟΝΙΖΩ

(reprresento)

Το ρ'ijμα reprresento (γαλλ. representer) μεταφράζεται κα.τιΧ κανόνα ώς παριστάνω ~ a1'απαριστriJ. Στην προκειμένη περ1πτωση προτιμ~θηκε ή οcπόϊ\οση άπειΚΟJJίζω έπειϊ\Ίj έκφράζει

μΕ: πιο παραστατικο κα.l μεστο τρόπο το πνεuμα τ'ijς κα.ρτε­ σια.ν'ijς μετα.φυσικ'ijς, ή όπο1α. έπιφυλάσσει κεντρικο ρόλο στlς eννοιες τ'ijς είκόνα.ς καl τ'ijς οcπεικόνισης. Στα λατινικιΧ κα.l άκολούθως στlς λατινογενείς γλwσσες ή zρ~ση τοu έπ1μα.zου ρ~ματος οιέπετα.ι οcπο eνα.ν γλωσσικο περιορισμό: το ρ'ijμα ποu σημα1νει πρωταρzικιΧ εlκονίζω ~ άπεικονίζω, 1\ηλαόΊj το ima-

gino, ezει λάβει το είδικότερο νόημα. τοu φαντάζομαι μΕ: συνέ­ πεια νιΧ ezει οcπομα.κρυνθεϊ οcπο το κύριο σημαινόμενό του κα.l να ezει ύποκατασταθεϊ συνεκδοzικιΧ οcπο το reprresento. ΣτιΧ έλληνικιΧ ομως δΕ:ν ύφ1σταται παρόμοια. ύποκατάσταση και ώς 254


ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

ΕΚ τούτου ~Εν ίσχ_ύουν οί οcνάλογοι περιορισμοί, Εκτος ϊσως Εν εϊ~ει Ε:ξωγενοuς προσ~λωσης στο γράμμα καl οχ.ι στο πνεuμα.

Παρότι λοιπον -ή οcπόόοση aναπαριστώ εlναι συνηθέστερη καl λεξιλογικα πιστότερη, προτιμ~θηκε το aπεικονίζω &πει~~ λει­ τουργεΊ: καλύτερα στο παρον κείμενο καl εναρμονίζεται πλrr ρέστερα μΕ: τον καρτεσιανο φιλοσοφικο λόγο - καl τοuτο εχο­ ντας επίγνωση τοu γεγονότος οτι οcντεν~είκνυται στη μετάφρα­ ση σύγχ_ρονων εργων, οπου -ή ~ιάσταση τΎjς οcπεικόνισης οcτονε'i:. Το παριστάνω &ξιοποι ήθηκε στην οcπό~οση τοu ρ~ματος

exhibeo, ποu σημαίνει πρωταρχικα εκθέτω, επιδεικνύω, οcλλα στο παρον εργο χ_ρησιμοποιε'i:ται Ε:ναλλακτικα προς το reprresento: στο λατινικο κείμενο τίθεται συχνα οcντl αύτοu, Ενώ στο γαλλικο οcπο~ί~ονται καl.-α όύο μΕ: το ϊ~ιο ρΎ)μα, 70 representer. Α Ύ"ΤΕΞΟΎ"ΣΙΟ

(liberum arbitrium)

Για το liberum arbitrium οcκολουθήθηκε -ή πεπατημένη. 'Άς

σημειωθεϊ μονάχα οτι -ή συνάφεια μΕ: τον οcριστοτελικο ο ρο προ­ αίρεσις ~ικαιολογει την κατα γράμμα οcπόόοσή του ώς ελεύθε­ ρη iπιλογη ~ iλεύθερη προαίρεση. Ή προαίρεσις πράγματι &ποΜθηκε γενικα σ.-α λατινικα ~ς electio (Ε:κλογή, Ε:πιλογ~), συχ_να ομως συσχετίστηκε επίσης μΕ: το ούσιαστικο arbiu-ium. Αύτη την ό~ο οcκολουθεϊ παραόείγμα-;ος χάριν ό Μάξιμος Πλα­ νού~ης στη μετάφραση τοu

De

Consolatioιι,e

Phiwsophire

τοί.i

Βο~θιου (βλ. την πρόσφατη εκ~οση αύτοu τοu εργου οcπο την Άκα~ημία 'Αθηνών: Άννιτίου Μοιλλίου Σεβηρίνου Βοηθοu, Βί­

βλος περi. Παραμυθίας τijς Φιλοσοφίας, σΕ: συνεργοισίοι μΕ:

τοuς ΕΚ~οτικοuς οϊκους Librairie ]. Vrin, Ποιρίσι, κοιl Editions Ousia, Βρυξέλλες, 1999). Σημειωτέον Ε:πίσης οτι ό Ντεκάρτ, για γροιμμοιτικοuς κοιl οχ ι για φιλοσοφικοuς λόγους, ~εν γράφει

liberum arbitrium οcλλα arbitrii libertas, ~ηλοι~~ iλευθερία iπι­ λογι]ς ~ iλευθερία προαίρεσης. ΒΟΎ"ΛΗΣΗ

(voluntas)

Το ούσιοιστικο voluntas οcποΜθηκε κοιτα -;α είωθότοι ώς βοί>255


l:TOXAl:MOI

ΠΕΡ!

THl:

ΙΙΡΩΤΙΙΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑl:

ληση, ποιρότι θΟι μποροuσε έξίσοu κοιλά, οχι μόνο οcπο φιλολο­ γικ~ οcλλιΧ κοιt οcπο φιλοσοφικ~ σκοπιά, νιΧ οcπο3οθεί ώς θέληση. Οί πρώτοι ποu οcποπεφάθηκοιν νιΧ Sιοιχωρίσοuν ρψΟι οιύτοuς

τοuς οροuς φοιίνετοιι νΟι .:ψοιν οί στωικοί (βλ. Andre-Jean Voelke,

L 'idee de volonte dan:; le stoicisme, PUF, Ποιρίσι 1973, σ. 60, 1091ll, 131· Stoicorum Vetemιn Fragmenta, έπψ. Hans von Arnim, Teubner, ΣτοuτyκάρSη 1964, τ. III, οcπόσπ. 173). 'Ανάλο­ γη Sιά:κριση οcποιντii έπίσ1Jς στον ΊωάνV'Υ) Δοιμοισκψο ( 'Έκδο­ σις aκριβης τής όρθοδόξου πίστεως, Β' 22) κοιt στον ΘεοψάV'ΥJ Νικοιίοις (Άπόδειξις δτι eδύνατο eξ aϊδίου γεγενήσθαι τι! όντα κα1 avατροπfι ταύτης,

§36). 'Ωστόσο ποτέ Seν έSροιιώθψε μιdι

σοιφ~ς κοιt εύρέως οcποSεκτη Sιοιφοροποίφη. Το γεγονος οιύτο έκφράζετοιι γλοιφuριΧ οcπο τον Βενιοιμtν Λέσβιο: ((δεν δίδονται δμως, λέγω eγ(i> (δπερ ήθελεν είπεί καΙ i!καστος, aν μόνον

eξέταζε το πρiiγμα), aλλαι lδέαι τοσούτον δυσδιάκριτοι εlς

την έλληνικην διάλεκτον (διότι οί Εvρωπαίοι εlναι άνευ θελή­ σεως), δσον 1ί βούλησις καΙ ή θέλησις. Καθότι εlς i!καστον τών συγγραφέων &παvτii τις την μiν βούλησιν aντ1 ηjς θελήσεως, την δε θέλησιν aντ1 τής βουλήσεως», Στοιχεία τής μFταqvσι­ κfjς,

§263.

"Ας σημειωθεί οτι στιΧ λοιτινικιΧ έκτος της λέξης voluntas

ύπάρχει έπίσης ~ λέξη volitio. Ή πρώ'Ύj 8ηλώνει την ίκοιν6-

'ψοι τΎjς βούλησης, ένω ~ 8εύτερη την ένέργειοι ~ τη 3ροιστη­ ρι6τψοι της ίκοιν6τψοις οιύτΎjς. ΣτΟι έλλψικιΧ 8eν ύπά:ρχει οc­ κριβeς οcντίστοιχο γιΟι το volitio (έκτος ί'σως &ν άπο8ίSοιμε το

volitio ώς βούληση κοιt το voluntas ώς βουλή, 8ιεuθέτφη βά­ σιμη λεξιλογικά:, άλλΟι οcaόκιμη φιλοσοφικά:). ΣΕ: άρκετΕ:ς πε­ ριπτώσεις ώστόσο το volitio μπορεί νΟι άποSοθεί ίκοινοποιψικιΧ ώς βο?)λημα. ΕΝΑΤΕΝΙΣΗ

(contemplatio)

Το ούσιοιστικο contemplatio άντιστοιχεί ποιροι8οσιοικιΧ στον

άριστοτελικ1jς κοιτοιγωγ1jς ορο θεωρία (βλ. Ήθικa Νικομά­ χεια, 10, ll77a-ll79a· Μετd τd φυσικά, Λ, l072b. Πρβλ.


ί\1 Ε Τ Α Φ Ρ Α Σ Τ Ι Κ Α Σ Χ Ο Λ Ι Α

Πλωτίνου, ΠΙ, 8, 2-7). 'Ωστόσο ή χ_ρήση τοu τελευτοcίου εΙνοcι προβλημοcτικ~ έπειο~ +ι άρχ_ικ~ σ'/)μοcσίοc του εχ_ει άλλοιωθετ άπο ενοc νοημοcτικο άντιΟά:νειο: οΕ:ν τον κοcτοcνοuμε σήμεροc ώς τη θέοcση τοu θείου (πρωτοcρχ_ικο νόημοc, ποu εχ_ει οιοcτηρηθετ στο άγγλικο κoct γοcλλικο contemplation), άλλα. ώς ενοc όργοc­ νωμένο σύνολο άρχ_ων κoct ίοεων, σημοcσίοc ποcρά.γωγη κoct έ­ πείσοcχ.τη ποu ά:ντιστοιχ_ετ στο έλληνογενΕ:ς ούσιοcστικο theoιγ/ theoήe. Έκτος οcύτοu, το p'ijμoc θεωριv χ_ρησψοποιεl'τοcι πλέον

εύρύτοcτοc στην άπόοοση τοu γοcλλικοu considerer, μΕ: συνέπειοc τη οημιουργίοc πρόσθετων περιπλοκων. Για. την έπίλυση οcύτοu τοu προβλήμοcτος τείνει νΟt έπικροcτήσει ή άπόόοσΊJ τοu COΠ­ templatίo ώς ενατένιση κoct τοu ρήμοcτος νίζω, λύση ποu υίοθετήθηκε ΕΝΝΟΗΜΑ

contemplo ώς ενατε­

xoct έοω.

(conceptus) conceptus (ιΧγγλ. χ.oct γοcλλ. concept) ά:ποοίοε­

Το ούσιοcστικο

τοcι κοcτΟι κοcνόνοc στΟι έλληνικα. ώς t!ννοια. ΜΕ: τον ϊοιο ομως τρόπο ιΧποοίοετοcι συνήθως ΚOCL το

notio (άγγλ. ΚOCL γοcλλ. notion), μΕ: ά:ποτέλεσμοc τη οημιουργίοc σύγχ.υσης. Αύτη οΕ:ν γί­

νετοcι ίοιοcίτεροc οcίσθητη στο ποcρον εργο, άλλα. άποοειχ.νύετοcι

άφόρψη σΕ: περιπτώσεις οπου το notio όιοcκρίνετοcι κοcτηγορη­ μοcτικα. άπο το conceptus (οπως στ~ν Ήθιχfι τοu Σπινόζοc). 'Επομένως +ι οιοcφοροποίησή τους κοcθίστοcτοcι άνοcγκοcίοc. Το

notio προέρχ_ετοcι ιΧπο το ρ'ijμoc nosco (γιγνώσκω) χ.oct

προτάθηκε άπο τον Κικέρωνοc για. την ά:πόοοση των άρχ.οcίων έλληνικων ορων πρόληψις ΚOCL t!ννοια: «notio κοcλω οcύτο ποu οί

'Έλληνες χ.οcλοuν &λλοτε mοι,αν ΚOCL &λλοτε πρόληψιν. ΕΙνοcι μιΟι έμφυτευμένη κoct προσχ.ημοcτισμένη γνώση κάποιου πρά.γμοcτος ή όποίοc χ_ρειά.ζετοcι άνά.πτυζηη

(Notionem appello quod Grreci tum Εννοιοcν tum πρόληψιν. Ea est insita et ante percepta cujusque cognitio enodationis indigens), Topica, VII, 31. Ή πρό­ ληψις φοcίνετοcι να. εΙνοcι έπικούρειοcς καταγωγ'ijς (βλ. Διογένους Λοcέρτιου, Περt βίων και γνωμών τών εν φιλοσοφίρ. εVδοκψη­

σάντων, Ι, 33). Ό Λαέρτιος έζηγετ οτι στοuς έπιχ.ούρειους ό 257


~ΤΟΧΑ~λ/01

ΠΕΡ! ΤΗ~

ΙlΡΩΤΗ~ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ορος αuτος σημαίνει μια. κατά.ληψη, όρθ~ γνώμη η Εννοια &πο­ θηκευμένη &πο τις οιtσθήσεις στον νοϋ, &κείνο στο όποίο ΠΊJγαί­ νει &μέσως ό νοuς μόλις άκούσουμε μιιΧ λέξη. Ποιραοείγματος

χάριν, πρό-ληψη εΙναι ~παράσταση ποu σχηματίζεται αuτομά.­ τως στον νοϋ μόλις προφέρουμε τη λέξη &νθρωπος. Για. να. ονο­ μάσουμε Ε:πίσης iiνα συγκεκριμένο ζώο ποu βλέπουμε μπροστά.

μας άλογο η βόδι, πρέπει νιΧ εχουμε γνωρίσει κάποτε κατa πρόληψιν τη μορψfι τοϋ άλόγου η τοϋ βοοιοϋ. ΑuτΕ:ς τις Ε:νοιά.­ θετες προαντιλήψεις καλοϋν ol Επικούρειοι προλήψεις.

Ό ορος οιuτος πέρασε στοuς στωικούς, ol όποίοι τον συνέ­ ζευξαν μΕ: την έννοια: ((τών δε εννοιών αί μlν φυσικώς γίνονται

κατa τοvς εlρημένους τρόπους και aνεπιτεχνήτως, αί δε ήδη δι' ήμετέρας διδασκαλίας και επιμελείας· αύται μf:ν ούν έν­ νοιαι καλούνται μόνον, εκείναι δε και προλήψεις»,

Stoicomm Vetemm Fragmenta, Ε:πιμ. Hans von Amim, Teubner, Στουτ­ γκά.ροη 1964, τ. 11, &πόσπ. 83. Γενιχ.ιΧ ol προλήψεις οημιουρ­ γοϋντοιι μΕ: φυσικο καl αuθόρμψο τρόπο Ε:νώ ol έννοιες οιΟά.­ σκονται και όιποιιτοϋν οιανοητικ~ έφεση. Κοινες έννοιες τώρα

(λατ. communes notiones) όνομά.ζονται &κείνες ποu εΙναι τόσο προφανείς και Ε:ναργείς ωστε νιΧ γίνονται άποοεκτΕ:ς άπο ολους. Σύμφωνα μΕ: τον όρισμο τοϋ Σα.λούστιου: ((ΚΟιναι δέ εlσιν έννοιαι οσας πάντες άνθρωποι ορθώς ερωτηθέντες όμολογή­ σουσιν>>, Περι θεών και κόσμου, Ι,

2. (Πρβλ. Έπικτήτου,

Διατριβαί, Α', κβ'· Β', ιζ'· Πλουτάρχου, Περι τών κοινών

εJΨΟιών προς τοvς Στωικο{Jς.) Πολu άργότερα, ό Θωμ&ς Μά.­ γιστρος θεωρεί τις κοινΕ:ς έννοιες συνώνυμο τών όιξιωμάτων: ((dξίωμα δε παρa φιλοσόφοις ή λεγομένη κοινiι έννοια», 'Εκλο­ γfι ονομάτων και ρημάτων aττικών, λ'ίjμμα: Άξι.ώ. Ό Ντε­

κιΧρτ γράφει μΕ: τη σειρά. του: «'Αξιώματα. η κοινΕ:ς Εννοιες»

(Axiomata sive communes notiones,

ΑΤ,

VII, 164), χρησιμο­

ποιεΊ: οΕ: το notio μΕ: το νόημα μιας θεμελιώοους γνώσης πού, οντας πασιφανής, οΕ:ν χρειάζεται &πόοειξη.

'Απο τιΧ παραπάνω συνάγεται οτι ·ή άντιστοιχία. τοϋ notio μΕ:

την έννοια εΙναι τόσο tσχυρ~ κα.ι μακροχρόνια ωστε άξίζει νιΧ


ΜΕΤΑΦΡΑ~ΤΙΚΑ ~ΧΟΛΙΑ

8ιατηρηθεϊ', όπότε όφείλουμε νιΧ άναζητ~σουμε μιιΧ 8ιαφορετι­ κ~ άπό8οση για. το conceptus, ~όποία κατιΧ προτίμηση να. μ~ν άπομακρuνεται πολu άπο τιΧ παρα8ε8ομένα. Αύτο το ούσιαστι­ χ.ο προέρχεται άπο τΟ ρΊjμα

concipio ποu σημαίνει συλλαμβά­

νω καl κοιτ' έπέκτοιση συλλαμβάνω νοητικά, διανοούμαι, 8"1)λώνει 8Ε: τον καρπο τΊjς νοητικΊjς σuλληψης. 'Επομένως μπορεϊ'

νιΧ άπο8οθεϊ' ώς έννόημα ~ διανόημα. Καταλληλότερο άπο τιΧ

Μο εΙναι το πρ&Ίτο, γιιΧ τρεϊ'ς λόγους: οι) εΙνοιι συνώνυμο της Εννοιας (βλ. λεξικο Liddell-Scott, λΊjμμοι: έννόημοι)· β) στον

I'hesaurns Grιecιe Lingum τοϋ Stephanus έρμψεuεται ώς: Mentis conceptus, Cogitatum, Commentatio· γ) Εχει χρησιμο­ -;τοιηθεϊ' άπο τοuς στωικοuς σΕ: πλαίσιο συναφΕ:ς μΕ: την lννοια (βλ. Stoicomm Vetemm Fragmenta, έπιμ. Hans von Amim, Teubner, Στουτγκάρ8η 1964, τ. 11, άπόσπ. 82-89). Ό 'Αέτιος άναφέρει: ((Εστι δ' έννόημα φάντασμα διανοίας λογικού ζώου·

το γaρ φάντασμα έπειδdν λογικfΊ προσπίπτrι ψυχfΊ, τότε έννόη­ μα καλείται, είληφος τοvνομα παρa τού νου. Διόπερ τοίς aλό­ γοις ζώοις δσα προσπίπτει, φαντάσματα μόνω· έστίν· δσα δε

ήμίν και τοίς θεοίς, ταύτα και φαντάσματα κατa γένος και

έννοήματα κατ' εlδος», οιύτόθι, άπόσπ. 83. ΕΠΕΙΣΑΙΠΟΣ

(adventitius)

Το έπίθετο adventitius θΟι μποροϋσε έπίσης νΟι άπο8οθεϊ' ώς

προσερχόμενος, lπηλυς ~ έξωγενής, ομως το πρ&το εΙνοιι πε­ πλατυσμένο, το 8εuτερο Μσχρηστο, ένω το τρίτο θιΧ έπικάλυ­ πτε την άπόοοση τοϋ extήnsecus. 'Έτσι προτιμ~θηκε ~ άπό­ οοση έπείσακτος, ~όποία Εχει προτοιθετ, κατόπιν &λλων ένοε­

χομένως, άπο τον Βικέντιο Δαμοοο στο Εpγο Συνταγμάτων τijς Μεταφυσικής (βλ. Ή έλληνικ1) φιλοσοφία aπο το

1453 1821, έπιμ. Ν. ψ.ΙJμμένου, έκaόσεις Γνώση, τ. Β', Ά­ θ~να 1989, σ. 90). ΓιΟι λόγους μετοιφpοιστικΊjς συνέπειας καl νοημοιτικΊjς πληρότητας, το ρΊjμα advenio, ποu σημαίνει πpω­ /vς το

ταpχικΟι προσέρχομαι, ά-;το8ί8εται έπίσης στα σχετιχ.Οι χωρία ώς έπεισάγομαι. 259


}.; Τ Ο Χ Α Σ l\1 ΕΎ'ΦΙiΑ

Ο

I

Π ~ Ρ

I

Τ Ι-Ι ~

11

Ρ ΩΤ Η Σ Φ

I

Λ Ο ΣΟ Φ Ι Α

}.;

(ingenium)

Στdι γαλλικdι τόσο το mens οσο καΙ. το ingenium (καθως καΙ. το spiήtus, το όποϊ:ο ομως Sεν συναντιΧται στοuς ΣτοχασμοVς) dιποSίSονται γενικdι με το ούσιαστικο espήt (πνεuμα). Το ingenium ομως εχμ ενα συγκεκριμένο νόΥJμα, SΥJλώνει εtSικdι την

πλευρdι έκείνΥ) Π,ς γνωστικΎjς ίκανότψας ποu σχετίζεται με τ~

φαντασία κοιl. τη μνήμΥJ. Ό Ντεκdιρτ Sιευκρινίζει πράγματι οτι «~ i:Sια Μναμ'Υ) καλεϊ:ται ε!:τε καθαρος νοuς ε!:τε φαντασία ε!:τε μνήμ'Υ) εi:τε αi:σθ'Υ)σ'Υ)· όνομά:ζεται ομως κυριολεκτικdι εύφυtοι

[ingeniuml οταν σχψατίζει νέες tSέες στη φαντασία [phantasia] ~ έγκuπτει στl.ς ΊJSYJ φτειαγμένες>>, Κανόνες γιa την κα­ θοδήγηση η)ς εiχrΛJtας, ΧΠ, §10. Ώς έκ τοuτου ~ άπόSοσΥJ τοu ingenium ώς espήt εΙναι ά:Sόκψ'Υ) λόγω της πολu εύρuτερΥ)ς νοΥJματικΎjς εκτασΥJς τοu τελευταίου. Γι' αύτο άλλωστε όρισμέ­ νοι Γά:λλοι μελετr,τες τοu Ντεκdιρτ το άποSίSουν ώς

intelligence (Sιά:νοια ~ νο'Υ)μοσuν'Υ)) καΙ. στdι ά:γγλικdι ά:ποSίSεται έ­ νίοτε ώς native intelligence (εμφυ":"'Υ) νο'Υ)μοσuν'Υ)), καΙ. οχι ώς mind, στdι sε γερμανικdι zχει καθιερωθεϊ: ό ορος Erkenntniskraft: γνωστικ~ lκανότητα. Στdι έλλψικdι ά:ποSίSεται συνήθως ώς πνεϋμα, με άποτέ­

λεσμα νdι ά:ναπαρά:γονται οί ά.μφισrιμίες ποu ά.ναφέρθrικοιν πα­ ραπάνω. ΓιΟι τη Sιαφοροποίφ~ του προκρίθ'Υ)κε έSω ώς χα­ τοιλλ'Υ)λότερ'Υ) λUσΥJ το ούσιαστικο εVφυi'α, άπόSοσΥJ πο\.ι Εχει

χρ'Υ)σψοποι'Υ)θεϊ: ΊJSYJ ά:πο τον Πρόχορο ΚυSώνΥJ (βλ. Prochoros Kydones, ϋbersetzung von acht Briefen des Hl. Augωtinus, έπιμ. Hunger, Η., Verlag, Βιένν'Υ) 1984, σ. 21). 'Υπερ της λUσΥ)ς αύτης συνΥJγορεϊ: έπίG1Jς ~ έτυμολόΥΥJσΥJ τοu ingenium, το όποϊ:ο συ­ ντίθεται ά.πο την πρόθεσ'Υ) in καΙ. το ρΎjμα geno, ά.ρχαϊκ~ μορφ~ τοu gigno, ποu σ'ΥJμαίνει γειηι(n, φύω. "Ας σΥJμειωθεϊ: τέλος οτι το έπίθετο εύφυι]ς SΥ)λώνει πρωταρχικdι τον έκ φuσεως καλο­ φτειαγμένο, τον προικισμένο με πλοuσιες φυσικες dιρετές, κυ­ ρίως πνευμοιτικοu χαρακτηρα. Πρβλ. 'Αριστοτέλους, Ήθικa Νικομάχεια, Γ'

7, 1ll4b 6-13.

260


ΜΕΊΆΦΡΛ~ΊΊΚΑ ~ΧΟΛΙΑ

ί\!ΟΡΦΙΚΑ

(fonnaliter), ΜΟΡΦΙΚΟΣ (fonnalis) fonnaliter και το έπίθετο fonnalis θιΧ μποροuσαν,

Το έπίρρημα

γιιΧ λόγους σεβασμοu στην παρά:δοσΥ), νιΧ αποδοθοuν αντιστοί­

χως ώς εlδητικa χ.α.ι εlδητικός. Στην περίπτωση αύτη ομως θιΧ επρεπε, για. λόγους συνέπειας, να. αποδοθεΊ και το ούσιαστικο

fonna ώς είδος, όπότε θιΧ ανέκυπτε μιιΧ διπλ'i) έπιπλοκ~. 'Αφ' ένός, eα. διασαλευόταν ~ καθιερωμένη απόδοση τοu fonna ώς μορψι} καί, αφ' έτέρου, θιΧ δημιουργεΊτο έπικάλυψη με την από­ δοση τοu ούσιαστικοu

species. Ώς έκ τούτου, το πρόβλημα δεν

θιΧ λυνόταν χ_ωρις τη δημιουργία ένος σοβαρότερου. Προτιμ~­ θrικε Ε:;:σι ~απόδοση μορφικa και μορφικός, ~όποία Ε:χ_ει χρη­ σιμοποιηθεΊ Ί\δη σε ανάλογες μεταφράσεις: βλ. Θωμii 'Ακινά­ τη, Πiρi τού οvτος καi τής οvσίας, μετάφραση Γ. Τζαβάρα,

ΔωδώνΥ), Άθ~να

1998· Σπινόζα, Πραγματεία γιΔ τη διόρθωση Jacquemart, έκδ. Πόλις, 'Αθ~να 2000. "Ας συνεκτιμηθεΊ έπίσης οτι χ_άρη στην

τού vού, μετάφραση Β. ΓρΥ)γοροπούλου, Β.

απόδοση ποu ακολουθεΊται έδω έζοικονομοuνται οροι για. τη διακριτη απόδοση τοu έλλψογενοuς έπιθέτου eidetique (γερμ. eidetisch), ποu συναντiiται σε φιλοσοφικιΧ Ε:ργα τοu 20ou αίώνα. ΝΙΩΘΩ (expeήmento)

Το ρΎjμα expeήmento μεταφράζε;:αι συν~θως περιφραστικιΧ ώς γνωρίζω εκ πείρας, αλλιΧ μπορεΊ νιΧ αποδοθεΊ κάλλιστα, απο­ φεύγοντας συγχ_ρόνως την περίφραση, ώς βui>vω

'!)

vυhθω.

Προτψ~θψε ~ δε{ιτερη λύση. ΝΟΙΣ

(intellectus), :-ΙΟΗΣΗ (intellectio), ΝΟΩ (intelligo)

Στη γαλλικ'i) έκδοχ.Ί] των Στοχασμών το όμόρριζο των παρα­

πάνω ορων συσκοτίζεται πλ~ρως: το intellectιιs αποδίδεται ώς

entendement, το intellectio διττιΧ ώς intellection ou conception, νόηση lj σύλληιιn7 (στη δε ΣύvovnJ τriιν Στοχασμrίιν ώς action de l'entendement, δράση τού νού) και το intelligo IΧ.λλοτε ώς enten<h·e (voriι, fJt)Joriι, κατανοrv) και IΧ.λλοτε ώς concevoir (συλ­ λαμβάνω). Άπο όρολογικΎjς ΙΧ.ποψης, διαφωτιστιχο εΙναι το α-


l:TOXAΣMOI

ΠΕΡ!

THl:

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

κόλοuθο ά.πόσπα.σμα. τοu Λάιμπνιτς: «Κα.τ' έμέ, το entendement ά.ντιστοιχει σε έκε'i.'νο ποu ονομάζεται στοuς Λα.τίνοuς intellectus, κα.t ή &σκησΥ) τΊjς ίκα.νότψα.ς α.ύτΊjς ονομά:ζετα.ι intellection», Νέα Δοκίμια, 11, 21, §5. ('Ανα.φέρετα.ι ά.πο τον Α. Lalande στο Vocabulaire technique et critique de la philosophie, λ'ίjμμα.: Entendement.) Πρβλ. Πλωτίνου, Έννεάδες, V, 4, 2, 4. Δuο ά.κ6μα. πα.ρα.τΥ)ρ~σεις άρμ6ζοuν έaω. Π ρωτον, τα ού­

σια.στικα intellectus κα.t intellectio εχοuν μετα.ζu τοuς την ϊaια. σχέσΥ) με τα ούσια.στικα voluntas κα.t volitio, η sensus κα.t sensatio. τα πρωτα. μέλΥ) α.ύτων των ζεuγων σΥ)μα.ίνοuν ά.ντι­

στοίχως την ΠY)yYJ η την ίκα.ν6τψα. τοu νοε'i.'ν, βοuλεσθα.ι η α.tσθά:νεσθα.ι, ένω τα aεuτερα. την ένέργεια. η τη aρα.στΥ)ρι6τψα. των ίκα.νοτ~των α.ύτων, λεπτες 8ια.φορες ποu aεν μποροuν να

μετα.φρα.στοuν πάντοτε στα έλλψιχ.ά:. Δεuτερον, ή σuχvf) στtς

μέρες μα.ς ά.π68οσΥJ τοu entendement ώς διάνοια εΙνα.ι wς eνα.ν βα.θμο 8ιχ.α.ιολογΥJμένΥ), έφ6σον ή γα.λλικΥ; λέζΥ) εχει χάσει τη

νοΥ)μα.τιχ.Ίj βα.ρuτψα. ποu εΙ χε ώς ά.ντίστοι χο τοu intellectus κα.t κα.τ' έπέκτα.σΥ) τοu νου, &.λλα aεν 8ια.θέτει έρείσμα.τα. στην πα.­ ρά:aοσΥ). Πρ6κειτα.ι κα.t έ8ω για μια &.πο τtς σuχνες περιπτώ­ σεις ολίσθησΥ)ς των σΥ)μα.σιων κα.Ι. ά.λuσι8ωτΊjς &.να.aιά:τα.ζΥ)ς

των λεζιλογικων &.ντιστοιχιων. 'Απο τη στιγμΊj aΥ)λα.a.η ποu το

entendement έζέπεσε νοΥ)μα.τικά:, φά:νΥ)κε να μ Ίjν &.πο8ίaετα.ι πρόσφορα. ώς νοvς κα.t σuνεζεuχθΥ) με τη νοΥ)μα.τιχ.α στενότερΥ) b'.ννοια. τΊjς διάνοιας, μετα.τόπισΥ) ποu προκάλεσε &.κολοuθως την !J.ποσuν8εσΥ) τΊjς τελεuτα.ία.ς !J.πο το σUνΥ)θέστερο πα.ρα.aο­

σια.κό τΥJς ά.ντίστοιχο, το cogitatio. Ή σuνaεσΥJ ομως της διά­ νοιας με το entendement (γερμ. Verstand), προκάλεσε με τη σειρά: τΥ)ς μετα.τ6πισΥ) τοu cogitatio κα.t τοu γα.λλικοu τοu &.ντί­ στοιχοu (pensee), ,α όποια. &ρχισα.ν να ά.ποaίaοντα.ι στα έλλΥ[­

νιχ.α ώς σκέψη, ορος ποu στην ά.ρχα.ία. φιλοσοφία. εΙ χε ε18ικ6τερα. το ν6Υ)μα. τΊjς σκεπτιχ.'ίjς στά:σΥ)ς, τοu σκεπτιχ.ισμοu. ΠΝΈΥΜΑ

(mens)

Το ούσια.στικο mens (γα.λλ. espήt) προέρχετα.ι ά.πο το tνaoεu-


ΜΕΊΆΦΡΑΣΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

ρωπα.ίκο

men- ποu σημα.ίνει σκέπτομαι (βλ. Λεξι.κο τής νέας

έλληνικ1)ς γλr.ύσσας Γ. Μπα.μπινιώτη, λ'ijμμα.: μένος). Το στε­ νότερο ά.ντίστοιχο ούσια.στιχ.ο στην έλληνιχ.-1] γλώσσα. φα.ίνετα.ι

νά. εΙνα.ι Υ; φρήν (πληθ. φρένες), το όποίο ομως εΙνα.ι τόσο δύ­ σχρηστο κcιl. ά.πα.ρχα.ιωμένο wστε δεν μπορεί νά. χρησιμεύσει πα.ρά. στην ά.πόδοση συνθέτων οπως το amens (IΧ.φρων) η το

demens

(πα.ρά.φρων). Ώς Ε:κ τούτοu, Υ; μόνη δια.θέσιμη λύση

εΙνα.ι το ούσια.στικο πνεύμα. Πα.ρουσιά.ζει ά.σφα.λώς το μειονέ­ κτημα. οτι με τον tδιο τρόπο ά.ποδίδετα.ι κα.Ι. το ούσια.στικο spiήtus, άλλά. α.ύτη Υ; Ε:πικά.λυψΥ) δεν μπορεί νά. ά.ποφευχθεί. ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ

(meditatio) Το ούσια.στικο meditatio θέτει ενα. σοβα.ρο δίλΥ)μμα.. Ή πρω­ τα.ρχ.ικ-1] κα.Ι. κύρια. ά.πόδοσ~ του εΙνα.ι μελέτη (βλ. Μέγα λεξι­ κοv τής έλληvικής γλrl)σσας

Liddell-Scott,

λ'ijμμα.: μελετrv κα.Ι.

Λατινο- Έλληvικο λεξικΌ Κουμα.νού~η, λ~μμα.τα.:

meditor κα.Ι. meditatio). τόσο το meditatio οσο κα.Ι. Υ; μελέτη εΙχα.ν ά.ρχικά. το νόημα. της !Χ.σκησης, της Ε:ζά.σκ'f)σης. Ή ~ια.χρονικ~ τους Ε:ζέ­

λιζη ομως ~τα.ν ά.ποκλίνουσα.. Το πρώτο μετα.κι~θηκε προς το πεδίο της θεωρία.ς Ε:νω το δεύτερο προς Ε:κείνο της πρα.κτικ'ijς, με συνέπεια. τη διά.σπα.σ'Υ) της ά.ρχ.ικΊjς συνα.ρμογΊjς κα.Ι. τη στα.δια.κ-1] ά.πομά.κρυνση τοu ένος ά.πο το &λλο, γεγονος ποu Ε:πέφερε άλυσι~ωτες ά.ντι~ρά.σεις: το γα.λλικο

meditation κα.Ι. meditation ά.ποόίδοντα.ι πλέον ώς στοχασμΌς η ΙΊιαλογισμος Ε:νω Υ; μελέτη προσέγγισε το γα.λλικο etude κα.Ι. το ά.γγλικο study, ~ια.σα.λεύοντα.ς την ά.ντιστοιχία. τους με το το ά.γγλικο

έλληνικο σπουδή. 'Όσον ά.φορίi τον Ντεκά.ρτ, α.ύτος τοποθετείτα.ι στο μετα.ίχ­ μιο της πα.ρα.πά.νω Ε:ζέλιζης. Χρησιμοποιεί το

meditatio με το

νόημα. μiiλλον της Ε:ζά.σκησης κα.Ι. της μελέτης, συγχρόνως ομως συνέβα.λε ά.ποφα.σιστικά., με τον τίτλο ποu εδωσε στο σύγγρα.μ­ μά. του περl. μετα.φυσικΊjς, στη νο'f)μα.τικ-1] μετα.κίνησΥ) τοu meditation προς την πλευρά. τοu ά.φηρημένου δια.λογισμοu. 'Έτσι το ~ίλημμα. τίθετα.ι με οξύτερο τρόπο: εϊπ μιά. Μσια. ά.πό~οση


~ΤΟΧΑ~ΜΟΙ

IIIH'l

ΤΗΣ

ΠΡΩΊΊΙ~ ΦΙΛΟΣΩΦΙΑΣ

ποu μένει πιστη στl.ς ΠΎ)γΕ:ς ά.λλα δΕ:ν εΙναι έπίκαψη εl:τε μ~α IΧ.λλη ποu ενσωματώνεται καλύτερα στο σΊ)μερινο πλέγμα σΊ)­

μασιων ά.λλα στερεΊται τα εuσΊ)μα τΊjς παροcδοσ'Υ)ς. Τελικα προ­ τιμΊ]θΊ)ΚΕ -ή ά.π6δοσΊ) στοχασμΌς έπειδΊ], καλ&\ς ~ χ.ακ&\ς, έzει καθιερωθεΊ το παρον έργο να ά.ναφέρεται σχεόΟν πάντοτε στην καθ' -ήμiiς φιλοσοφικ~ γραμματεία ώς Στοχασμοί. ΤΕΚΜΗΡΙΩΝΩ

(probo)

Στην Έπιστολ~ προς ΜορΕ:ν τΊjς 13-ης 'Ιουλίου 1638 (ΑΤ, ΙΙ,

198) ό Ντεκαρτ 3ιακρίνει ρψα το ρΊjμα probo ά.πο το ρΊjμα demontro. Προκειμένου να 3ιαφοροποιΊJθοuν στην έλληνιχ.~ ά.­ π6δοσΊJ, το πρ&\το ά.πο86θΊ)κε ώς τεκμηριώνω, ένω το δεύτερο ώς aποδεικνύω.

TEXNII\OTHTA (artificium) Το οuσιαστικο artificiuιn συντίθεται ά.πο τl.ς λέξεις

ars

(τέχντι)

καΙ. facio (ποι&\). Ή συντιθισμέντι ά.π68οσΊ] του εΙναι τέχνασμα, ομως αuτη λειτουργεΊ έδω παραπλανψικα έπειδ~ δΊJμιουργεΊ συνεφμοuς ποu δυσχεραίνουν την καταν6Ί)σΊ) τΊjς tδιαίτερΊJς

σΊJμασίας την όποία έχει στον Ντεκάρτ. Θα μποροuσε έπίσΊJς να μεταφραστεΊ ώς τεχνική, τεχνουργία, τέχνημα~ τεχιιούργη­ μα, ά.νάλογα μΕ: τl.ς λεπτΕ:ς ά.ποχρώσεις σύμφωνα μΕ: τl.ς όποΊες το κατανοεΊ κανείς. 'Ωστόσο -ή ά.π68οσΊJ τεχνικότητα έξυπφε­ τεΊ καλύτερα τl.ς παροuσες ά.νάγκες για δύο λόγους. Πρ&\τον,

8Ε:ν δηλώνει tδίως οuτε την ίκαν6τψα ~ την έπιστΊ]μΊ) τΊjς τεχνικΊjς κατασκευΊjς (οπως τα οuσιαστικα τεχνουργία καΙ.

τεχνική), οuτε το ύλικο ά.ποτέλεσμα, το κα-;ασκεύασμα (οπως

το τέχνημα καΙ. το τεχνούργημα), ά.λλα εΙναι διφορούμεντι οπως ά.κριβ&\ς καΙ. το artificium. Δεύτερον, συνάδει μορφολογικα μΕ: το οuσιαστικο πραγματικότητα, κατ' ά.ναλογία προς το όποιο συλλαμβάνεται. ΥΠΕΡΟΧΙΚΑ

(eminenter)

Το έπίρρΎjμα ύπεροχικr'δς (καΙ. ό έπφρΊ)ματικος προσδιορισμος


ΜΕΤΛΦl'ΑΣΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΛ

καθ' ύπεροχiιν) χρησιμοποιεΊται στη βυζα.ντινΎj θεολογία. μΕ. το ί:?)ιο άχρι β ως νό'Υ)μα. ποu εχει κα.Ι. το λα.τινιχο eminenter. Αύτη ή συνάφεια. έπικυρώνετα.ι άπο τον 'ΑχινάτΥι, ό όποιος σ'Υ)μειώνει

πwς «ότιό~ποτε βρίσκεται στά ό'Υ)μιουρ~μα.τα. χα.Ι. λέγετα.~ έπίσΥJς γιά τον Θεό, λέγετα.ι γι' α.ύτον ύπεροχικά [eminenter], οπως λέει ό Διονύσιος στο χεφ. Ζ' τοu Περi θείωv ονομάτων,§

3n, Scrίptum super Sententiis, d. 8, q. 4, a. 3. Το σχετικο χωρίο τοu Ψεuόο-Διονύσιου εχει ώς έξΎjς: «Μήποτε ούν Cιληθiς εl­ πεϊν, οτι Θεον γιγν(lJσκομεν οvκ εκ τής αvτοv ψι!σεως (aγνω­ στον γaρ τούτο, καΙ πάντα λόγον καi νοvν ύπεραϊρον"), Cιλλ' εκ

τιϊς :τάvτων τώv οvτωι· διατάξεως, ώς ει:. αvτού προβεβλημέ111)ς, καi εlκόνας τινaς καi όμοιr!η.ιατα τιίίv θείων αvτού παρα­ δειγμάτων εχούσης, εlς το επέκεινα .πάντων όδψ και τάξει κατd δύναμιν aνεψεv εν τfι πάvτων aφαιρέσει καi ύπεροχfι, καi εν τfι πάντων αlτίrμ>. Οί λέξεις «εν τfι πάντων aφαιρέσει

καi ύ:τεροχfι» άποόίοοντα.ι άπο τον Hilduin στη λα.τινικ'ΙJ με­ τάφρα.σ'Υ) τοu 9ου α.ίώνα. ~ς «omnium ablacione et eminencian

(βλ. Etudes dionysiennes, Hilduin, trαducteur de Denys, Π, Vήn, Πα.ρίσι 1937, σ. 253). Στην ϊόια. μετάφρα.σ'Υ), χα.θwς κα.Ι. στη μετα.γενέστερ'Υ) ποu έχπο~θ'Υ)κε άπο τον 'Εριγέν'Υ), το έπίρρ'Υ)μα. ύπεροχικο!ς άποόίόετα.ι ώς supereminenter. Δυνάμει των πα.­ ρα.πάνω, προχρίθΊ)Κε ή άπόόοσ'Υ) ύπεροχικa Ενα.ντι των ένα.λλα.­

κτικων ύπέροχα η [!:,οχα, ποu εΙνα.ι &χ.ρωμες χα.Ι. στεροuντα.ι θεωρ'Υ)τικων συνο'Υ)λώσεων. ΥΓΙΟΣΤΑΣΗ (substantia)

Ό ορος substantia εχ.ει άποόοθει άπο εγχριτους μετα.φρα.στΕ.ς

ώς ο1!σία, άπόόοσ'Υ) θεμιτη στον βα.θμο ποu οί Λα.τίνοι τον zρ'Υ)­ σιμοποίψα.ν οχ.ι μόνο γιά τη λέξ'Υ) ύπόστασις άλλά κα.Ι. γιά τη λέξ'Υ) οvσία -&λλωστε οuτε στά έλλψικά ύπΎjρξε πάντοτε σα.­

φ'ΙJς όια.φορά μετα.ξύ τους- κα.Ι. όιαθέτει πολλά έρείσμα.τα. στη μετα.φρα.στικ'ΙJ πα.ράόοσ'Υ). 'Ωστόσο α.ύτη ·~ έπιλογ'ΙJ παρουσιάζει

κα.Ι. φιλοσοφικά καΙ. μετα.φρα.στικά μειονεκτ~μα.τα.. 'Αφ' ένός, εΙνα.ι ύπερβολιχά άρχ.α.ϊκ-Ιj έπειό·Ι) πα.ρα.πέμπει σΕ. ενα. α.ύστ'Υ)ρά


~Τ Ο Χ Α~

I\ I Ο

Ι

11

Ε Ρ Ι Τ Η ~

11

Ρ ΩΤ Η ~ Φ

Ο Σ Ο Φ Ι Α ~

άριστοτελικο πλαίσιο, παραβλέποντας την κατοπιν~ Ε:ξειδίκευ­

ση και Ε:κλέπτυνση της φιλοσοφικ~ς όρολογίας. ΕΙναι εύνόψο ομως οτι ~ substantia -:-ou 17ου αtώνα σχετίζεται μόνο Ε:κ τοu μακρόθεν και Ε:ν μέρει με την άριστοτελικ~ σVσία, κατά πρωτο λόγο πρέπει νά συλλαμβάνεται και νά έρμηνεύεται σε σχολα­ στικο και άκολούθως νεοπλατωνιχ.ο Ε:ννοιολογικο πλαίσιο. 'Αφ'

έτέρου, ~ άπόδοση τοu

substantia ώς οvσία όδηγεϊ σε άλυσι­

δωτά προβλ~ματα χ.αι άδιέξοδα, περιπλέκοντας άνεπανόρθω­ τα την άπόδοση των ούσιαστικων essentia χ.αι

subsistentia, των essentialis χ.αι substantialis, των ρημάτων esse και substo/subsisto, και των έπιpρΊ)μάτων essentialiter χ.αι substantialiter. Ε:πιθέτων

ΦΩΠΣΗ

(lumen)

Ό Ντεκάρτ διευκρινίζει οτι «οί φιλόσοφοι όνομάζουν

"lumen" "lux" έκεϊνο των φωτεινων ούσιαστιχο lux σ'Υ)μαίνει φcvς ένω το

το φως των διάφανων σωμάτων χ.αι σωμάτων» (ΑΤ, Π,

74).

Το

luιηen φέγγος, διαύyεια. 'Υπάρχουν δύο λόγοι νά άποδοθεϊ έν προκειμένω το lumen με τον tδιο τρόπο ποu άποδίδεται και το lux, δηλαδ~ ώς ψvς. Ό πρωτος εΙναι οτι το lumen naturale άποδίδεται στά γαλλικά ώς lumiere naturelle (φυσικο φri!ς). Ό

δεύτερος, και σπουδαιότερος, οτι και στην έλλψικ~ θεολογικ~ γραμματεία~ εννοια αύτη έκφράζεται με τη λέξη ψvς. Παρά τοιiJτοι, προτψ~θΊ)Κε το ΟUσιοιστιχ.Ο ψvτιση, άφ' ένος έπειδ~

εΙνοιι άποιλλοιγμένο άπο νοιτουροιλιστικες συνδηλώσεις χοιι άφ' έτέρου έπειδ~ ~ συ~θης zρfιση του Ε:νέχει μιά γνωσιολογιχ.~ διάστοισ'Υ): σημαίνει πράγματι τον «φωτισμο τοu μυοιλοu με τη θείοι χάρη, τf)ν παρο:χ.~ πνευμοιτικοu φωτος άπο τον Θεό, ωστε νά ύπάρχει έπίγνωσ'Υ) τοu όρθοu χ.οιι τοu πρέποντοςη, Λεξικο η]ς vέας έλληvικijς γλrvσσας Γ. Μπαμπινιώτη, λ~μμοι: φώτι­ ση. Ή φυσικΎj ψvτιση γιά την όποία μιλii ό Ντεκάρτ εχει το

tδιο άκριβως νόημα με το ποιροιπάνω, άρκεϊ μόνο νά άντικοι­ τοιστ~σουμε τη λέξη Θεος με τη λέξη φύση.

266


ΓΛΩΣΣΆΡΙΟ


ΕΛΛΗ:-1ΙΚΑ

Άγαθος 'Α γαθ6τψα

ΆSιαφορία 'Αόιά.φορος Α ίσθά.νομαι

ΑΙ:σθψ'Υ) ΈξωτερικΊ] ΈσωτερικΊ] ΚοινΊj

Αl:τ'Υ)μα Αl:τιο, Αίτία Μερικο αl:τιο

Όλικο αl:τιο Ποι'Υ)τικο αl:τιο

ΛΑτΙΝΙΚΑ

ΓΑΛΛΙΚΑ

Bonus Bonitas lndifferentia lndifferens Sentio Sensus Extemus Intemus

Bon Bonte

Coωmunis

Postulatum Causa Caιιsa paιtialis

Causa totalis Causa efficiens

'Αλfιθεια

VeιΊtas

'Αλ·ψ~ς

Verus Dubitatio Necessitas Recognosco Independens Objective Objectum Percipio Perceptio Objectio

'Αμφιβολία 'Α ναγκαι6τ'Υ)τιΧ 'Αναγνωρίζω 'Α νεξά.ρτψος

'Α ντικειμενικιΧ 'Αντικείμενο

'Α ντιλαμβά.νομαι 'Α νο:ιλ'Υ) I• ψ 'Υ)

Άντίpp'Υ)σ'Υ)

269

lndiffen~nce

Indifferent Sentiι·

Sens Exterieur Interieur Commun Demande Cause Cause paιtielle Cause totale Cause efficiente Verite Vrai Doute Necessite Reconnaltre Independant Objectivement Objet Percevoir Peι·ception

Objection


~ΤΟΧΑΣΜΟΙ

IIEPI

Άντιτείνω

ΤΗ~

ΙΙΡΩΤΗ~ ΦΙΛΟ~ΟΦΙΑΣ

Objicio Objectum Axioma Deceptor Deceptio Decipio Reprresento lnfinitus lmmensus Demonstro Demonstratio Effectus Numerus Negatio Nego Obscuritas Obscurus lmperfectio lmperfectus Arbitrii libertas

Tromperie Tromper Representer lnfini lmmense Demontrer Demonstration Effet Nombre Negation Nier Obscurite Obscur Imperfection lmparfait Libre arbitre

ΒούλΊJσΊJ

Certus Affirmo Delibero Voluntas

Certain Affirmer Deliberer Volonte

Γενεσιοuργος

Author originis

ΓενικιΧ [πράγματα)

Generalia Opinio Cognosco, Nosco Cognitio, Notitia

Auteur de l'etre, Auteur de l'origine Choses generales Opinion Connaltre Connaissance

Genium Creatura Creatio

Genie Creature Creation

'Αντικείμενο 'Αξίωμα 'Απατεώνας

'ΑπάτΊJ Άπατω 'Απεικονίζω 'Άπειρος

'Απέραντος 'Αποδεικνύω

ΆπόόειξΊJ 'Αποτέλεσμα

'Αριθμος "ΑρνΊ]σΊJ 'Αρνοuμαι 'Ασάφεια

'Ασαφ~ς 'Ατέλεια

Άτελ~ς Αuτεξούσιο Βέβαιος Βεβαιώνω Βοuλεύομαι

ΓνώμΊ] Γνωρίζω

ΓνώσΊJ Δαίμονας

ΔΊ]μιούργψα ΔΊ]μιοuργία

270

Objecter Objet Axiome Trompeuι·


ΓΛΩΣΣΑt'/0

Δημιουργω

Duratio Coordinatio Perspicuus

Creer Distinction Distinct Distinctement Remarquer, Reconnai'tre Duree Coordination Manifeste

Opeiatio Potentia Ingratus

Opeiation Puissance Desagreable

'Ενορω

Imago Extensio Defectus Rationalis Ludificatio Experientia Apertus Eyjdens Contemplo Contemplatio Actus Ago Conceptus Formalis Notio Intuitio Intueor

'Επιμέρους [πρά:γ-

Particularia

Image Extension Defaut Raisonnable Illusion Experience Clair, Manifeste Eyjdent Contempler Contemplation Acte Agir Concept Formel Notion Intuition Considerei, Regarder Choses particulieies

Διά:κρισ'Υ) Δ Lιχκρ ιτος Διιχκριτως Διιχπιστώνω Διά:ρκειιχ Διά:τιχζ'Υ) Διιχυyής, Όλοφά:-

Creo Distinctio Distinctus Distincte Animadverto

νερος

Διεργιχσίιχ, Π ρά:ζΊJ Δύνιχμ'Υ)

Δυσά:ρεστος Είκ6νιχ 'Έκτιχσ'Υ) 'Ελά:ττωμιχ 'Έλλογος

Έμπιχιγμος 'Εμπεφίιχ

'Εμφιχν~ς Ένιχργ~ς 'Ενιχτενίζω

'Ενιχτένισ'Υ)

ΈνέpγΊ)μΙΧ 'Ενεργω Ένν6Ί)μΙΧ

Μορφικο 'Έννοιιχ

'Εν6ριχσ'Υ)

μιχτιχ]

271


~ΤΟΧ ΑΣ~Ι Ο

I

Έπιστ~μ'Υ)

ΠΕΡΙΤΗΣ

11

Ρ ΩΤ

11

Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ

Σ

Scientia Contentio

Science Contention

'Ε πι χείpΎJμσι

Argιιmentum

Aτgument

Έποπ-;:-εία

lnspection Credulite, Creance

Έφαρμογfj

lnspe(:tio Credulitas lngenium Gratus Applicatio

Agreable Application

Ήόον~

Voluptas

Volupte

Θεος

Volo Deus

Θεώp'Υ)μα

Theoι-eιηa

Έπίτασ'Υ)

Εuπιστία Euφu·tα

Εuχάριστος

Θέλω

Espήt

ΘεώρrισΊJ

Consideι-atio

Θεωρώ

Considero

Vouloir Dieu Theoreme Consideration Considerer

ldea lnnata Adventitia Facta

Idee lnnee Adventice Factice

Ίόέα

'Έμφuτrι Έπείσαχτrι

π εποι rιμένrι Ίόιότψα

Propήetas

Propήete

'Ιχανότψα

Facultas Activa Passiva Vis

Faculte Active Passive

Universalia

Choses universelles Comprendre, Apercevoir Conception, Perception

Ένεργψιχ~

ΠαθΎ)τιχ~ Ίσχlις ΚαθολικιΧ [πράγματα] Καταλαβαίνω

Comprehendo

ΚατάλrιΨΊJ

Comprehensio

Foι-ce

Κατrιγόρψσι

Attήbutuιn

Attήbut

Κα7οπτεύω

lnspicio

Inspecter

272


ΓΛΩΣΣΑ\'10

ΚίνψΎ)

ΚρίσΎ)

Motus Propensio Judico .Judicium

Mouvement Inclination Juger Jugement

Λόγος, Συλλο-

Ratio

Raison

Ratio formalis Ratio naturalis Tristitia

Raison formelle Raison naturelle Tristesse

ΜνfιμΎJ

Magnitudo Nihilum Memoria

~Ιοpφη

Fomιa

ΜορφιχιΧ

Formaliter

Grandeur Neant Memoire Forme Fonnellement

Νιώθω

Experior Intellectualis Intellectio

ΚλίσΎ) Κρίνω

γισμος Μορφιχος λόγος Φυσ•.χος λόγος

ΛύΠΎJ Μέγεθος

ΜΎJ8Ε:ν

Νοερος ΝόΎ)σΎ) Νοψος Νομίζω Νοuς

No&'J,

Κατανοω,

Intelligibilis Puto Intellectus lntelligo

'Εννοω 'Όν

ΌντότΎ)τα 'Οξύνοια

'Ομωνυμία 'Ομώνυμος

"ΟρεζΎJ Όρισμος

Όρμη Οr.Jσία

Experimenter Intellectuel Intellection, Conception Intelligible Penser Entendement Entendre, Concevωr

Ens Entitas Acumen JEquivocatio JEquivocus Appetitus Definitio Impetus Essentia 273

Etre Entite Subtilite Equivoque Appetit Definition Inclination Essence


LΤΟΧΑΣΜΟΙ

Πιχνουργίιχ

Πιχντογνώστης Πιχντοοuνιχμος

Πιχριχγωγος ΠιχριστιΧνω

Πιχρόρμψη Πιχρωνυμίιχ

ΈζωγενΥ]ς Κιχθιχρη Π επεριχσμένος

Πιστεuω Πίστη

ΠλιΧθω Πλιχνερος

ΠΕΡΙ ΊΉΣ

Industria Summe intelligens Summe potens Author Exhibeo lmpulsus Denominatio Extrinseca Pura Finitus Credo Fides Fingo Fallax

ΠλιΧνΎj

Εποr

Πλιχνωμιχι

Erro

Πνεuμιχ

Mens Qualitas Callidus Dolor

Ποιότητιχ

ΠoVYJpoς Πόνος

ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟLΟΦIΑL

Πόρισμιχ

Corollaήum

ΠοσότΎjτΙΧ

Quantitas Continua Res Extensa Cogitans Realiter Realitas Objectiva Actualis Formalis Arbitror

Συνεχ_Ίις ΠριΧγμιχ Έχ:τιχτο

Σκεπτόμενο Π ριχγμιχτιχ:ιΧ Π ριχγμιχτιχ:όη;τιχ

'Α ντιχ:ειμενιχ:η

'Ενεργη Μορφιχ:Ίι Πρεσβε{Jω

274

Industήe

Tout connaissant Tout puissant Auteur, Producteur Representer, Faire paraltre lmpulsion Denomination Extήnseque

Pure Fini Croire Foie Feindre Trompeur Erreur Faillir, Se tromper, S'abuser Espήt

Qualite Ruse Douleur Corollaire Quantite Continue Chose Etendue quι pense Reellement Realite Objective Actuelle Formelle Penser, Croire


Ι'ΛΩΣΣΑΡΙΟ

ΠρόοΎJλος Π ροκατά:λΎ)ψΎ)

Manifestus Prrejudicium

Manifeste Prejudice Temeήte

Προπέτεια

Temeήtas

Προσοίοω

Tήbuo

Attήbuer

ΠρότασΎ)

Propositio

Proposition

Σαφ~ς

Clarus Clare Cogito Cogitatio

Clair Clairement Penser Pensee

Σαφwς Σκέπτομαι

ΣκέψΎ) Σ:-έρψΎ)

Pήvatio

Pιivation

Στοχασμος

Meditation Assension Confus Confusion Concevoir, Saisir

Σuναρμο~

Meditatio Assensio Confusus Confusio Concipio, Apprehendo Syllogismus Accidens Conformis Affectus Complexio

Σuνορομ~, Σuνέρ-

Concursus

Σuγκατά:θεσΎ) Σuγκεχ.uμένος Σίιγχ.uσΎ) Σuλλαμβά:νω

Σuλλογισμος ΣuμβεβΎ)κος Σίιμμορφος ΣuναίσθΎ)μα

Syllogisme Accident Conforme Affection Complexion, Assemblage Concours

γεια

Σίινθετο

Σuντ~ρψΎ) ΣuντΎ)ρω Σφάλλω, Ξεγελw

Σχ.Ύjμα Σωμα ΤεκμΎ)ριώνω

τέρψΎ)

Compositum Conservatio Conservo Fallo Figura Corpus

Compose Conservation Conserver Abuser Figure

Probo Titillatio

Prouver Plaisir

275

Coιps


ΣΊΌΧΑΣ:V/01

τ εχνικότ-ητιχ

IIEPI

ΤΗΣ

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Artificium Objectivum

Artifice Objectif

Τέλειος

Peήectus

Paήait

τ ελειότ-ητιχ

Peήectio

Peήection

Τόπος

Locus Modus

Lieu Mode

Materialiter Eminenter

Materiellement Eminemment Sujet Substance Etendue quι pense Supreme

'Α ντικειμενικ~

Τρόπος Ύλικως

ΎπεροχικιΧ 'Υποκείμενο

Sιιbjectuιn

Ύπόστιχσrι

Substantia Extensa Cogitans Summus

Έκτιχτη Σκεπτόμενrι "Υψιστος Φιχντιχσίιχ

Φιχντιχσιιχκ~ όύνιχμ'Υ)

Φιχντιχστος Φιχuλος

Imaginatio, Phantasia Potentia imaginatrice Imaginabilis Pravus

Φύσrι

Natuι-a

ΦώτισΊ] φuσικ~

Lumen

natuι-ale

Imagination, Phantaisie Puissance imaginative Imaginable Mauvais Nature Lumieι-e natuι-elle

ΧιχριΧ

Lretitia

Χρόνος

Tempιιs

Χωρος

Spatium

Joie Temps Espace

ψ εuοιχίσθησΊ]

Illusio Falsus Falsitas

Illusion Faux Faussete

Ψεuο~ς Ψεuοος

Μορφικο Ύλικο

Ψu:χ.~ Ψ ux~ εχλογΊJ

FoΓmalis

Materialis Anima Animus η6

FoΓmelle

Materielle Ame


ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ


1596, 31 Μcιρτίοu: Γένvηση τοu Rene Descartes στην πολίχvη

τΎjς Τοuραίvης ΛιΧ Αι (La Haye, σ~μερα εχει μετονομαστεΊ: σΕ: Descartes προς τιμ ην τοu φιλοσ6φοu)· τέταρτο παι3ι τοu

'Ιωακειμ ΝτεκιΧρτ (Joachim Descartes, 1563-1640) και τΎjς 'Ιωάννας Μπροσάρ (Jeanne Brochard). Άπο τιΧ τρία προ'Υ)­

γοuμενα παι3ιιΧ το fνα 3Ε:ν εΙχ. ε έπιζ~σει. ΤιΧ δύο IΧ.λλα εΙχαν όνομαστεΊ: Πέτρος (Piene, 1591-1660) και 'Ιωάννα (Jeanne,

1590/95-1640). Ό πατέρας Ντεκάρτ, γιος γιατροu, ~ταν 3ι­ καστικος (Conseiller) στο Σuνο3ικο 3ικαστ~ριο (Parlement: άνώτερο 3ικαστικο και 3ιοικητικο οργανο τΎjς προεπαναστα­ τικΊjς Γαλλίας) τΎjς Βρετάvης.

3 Άπριλίοu: Βαφτίζεται στην έκκλψία τοu Άγίοu Γεωρ­ γίοu (Saint-Georges) τΎjς γενέτειράς τοu. Το ονομα ποu τοu οίνεται, ((Renen, προέρχεται άπο το λατινικο Renatus ποu σημαίνει αναγεννηθείς.

1597, 13 Μcιίοu: Ή μητέρα τοu πεθαίνει χατιΧ τη γέννα ένος πέμπτοu παι3ιοu το όποιο θιΧ άποβιώσει έπίσης τρΕις μέρες άργ6τερα.

Ό μικρος ΡενΕ: θιΧ άνατραφεΤ άπο μιιΧ παραμάνα και άπο τη γιαγιιΧ άπο την πλεuριΧ τΎjς μητέρας τοu, όν6ματι Jeanne

Sain. 1600: Ό 'Ιωακειμ ΝτεκιΧρτ σuνάπτει 3εύτερο γάμο μΕ: την 'Άννα 1\lορέν

(Anne Μοήη). Άπο αuτο τον γάμο θιΧ γεν­

vηθοuν πολλιΧ παι3ιά, έκ των όποίων 3Ε:ν θιΧ έπιζ~σοuν

παριΧ ενα άγ6ρι και ενα κορίτσι ποu θιΧ λάβοuν τιΧ όν6ματα των γονιων τοuς: 'Ιωακεl.μ (1602-1680;) καΙ. 'Άννα (γενν.

1611).


}.; Τ

Ο Χ Α Σ λ/ Ο

I ll

Ε Ρ Ι Τ Η Σ

Π Ρ ΩΤ Η Σ Φ

Ο Σ Ο Φ Ι Α Σ

01 άί)ελφοl τοu φιλοσ6φοu θά άκολοuθ~σοuν το έπάyγελμα

-

'

τοu πατερα

τοuς.

1604: Ό βασιλιάς 'Ερρίκος Δ' (Henή ΙΥ, 1553-1610) ί3ρύει το κολέγιο των Τησοuιτων στο Λά Φλές

(La Flecl1e), βορειο-

3uτικά τ'ί'Jς Τούρ (Γours). Ό μικρος Ρενέ καl ό ά3ελφ6ς τοu Πέτρος είσάγοντΙΧL στο

κολέγιο μεταζu τοu 1604 καl τοu 1606. ('Η άκριβ~ς χρονο­

λογία εΙναι &γνωστ-η.) 'Απο το 1606 καl επειτα, 3ιεuθuντης τοu κολεγίοu γίνεται ό

πατηρ 'Ετιέν Σαρλέ (Etienne Charlet, 1570-1652), μακρινος σuγγε~ς τοu Ρενέ. Θά έζασφαλίσει στον τελεuτα1Ό προ­ νομιακ~ μεταχείριση καl θά τοu σταθετ «σάν 3εύτερος πατέρας η.

1610, 14 Moι"Lou: Ό 'Ερρίκος Δ' 3ολοφονε1'τΙΧL. 4 Ίοuνίοu: 'Η καρ3ιά τοu νεκροu μονάρχη μεταφέρεται στο κολέγιο τοu Λά Φλές. Ό εφΊ]βΟς πλέον Ρενέ λαμβάνει μέρος στην τελετη ώς μέλος μιiΧς είκοσιτετραμελοuς τιμητιχ'ijς σuνοόείας εi)γενων. Θάνατος τ'ί'Jς γιαγιiΧς

Jeanne Sain.

16ll, 6 Ίοuνίοu: Στο κολέγιο έορτάζετιΧι ~ άνακάλuψη των

3ορuφ6ρων τοu Δία~ όποία εlχε έπιτεuχθετ το προΊJγούμενο ετος άπο τον Γαλιλατο.

1612, 1613 Υ} 1614: ΆποφοιτiΧ μετά άπο σποuί)ές όκτώ ~ έννέα έτων. (Ή άκριβ~ς χρονολογία (Ην εΙναι γνωστ+ι.) 'Εγγράφεται στη νομικ~ σzολ~ τοu πανεπιστΊ]μίοu τοu Ποuατιέ

(Poitiers).

J 616, Νοέμβριος: 'ΑποχτiΧ πτuχίο 'Αστικοu καl Κανονιχοu Δι­ καίοu. Δέν θά άσκ~σει ποτέ -:ο νομικο έπάγγελμα.

1618: Μεταβαίνει στην Όλλαν3ία. Κατατάσσεται ώς έθελοντης στον στρατο τοu προτεστάντΎJ Μαuριχίοu τοu Νασσάοu (1567-1625), πρίγκιπα τ'ί'Jς Όράγ­ ΥΎJς, σuμμάχ_οu <:ων Γάλλων έναντίον των 'lσπανων.

10 Νοεμβρίου: Γνωρίζεται τuχατα στΎ)ν ολλαν3ικ-fι πόλΥJ Μπρέντα (BΓeda) μέ τον 'ΙσΙΧάκ 1\lπέεκμαν (Isaak Beecl<280


ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ

man, 1588-1637), 'Ολλαν~ο έπιστ~μονα ποu έργαζόταν γιιΧ τη συνένωση της φυσικΊjς μΕ: τιΧ μαθΊJματικοc. Ό Μπέεκμαν τον μυεΊ: στη θεωρία της μΊ)χ_ανοκρατίας

(n1ecanisme).

31 Δεκεμβρίου: Προσφέρει στον Μπέεκμαν έν εl:~ει πρωτο­ χρονιάτικου ~&ψου το πρ<7ηο του εργο, την Έ:πιτομ-fι μοv­ σικijς (Compendiuιn τnusicre).

1619: 'Εργάζεται πάνω σΕ: μαθΎ)ματικιΧ καl μΎ)χ_ανικιΧ προ­ βλ~ματα. 'Απρίλιος: 'Αποπλέει γιιΧ τη Δανία. Μεταβαίνει στη Γερμα­ νία, οπου εχ_ει ξεσπάσει ό Τριακονταετης πόλεμος. 'Ιούλιος: Παρευρίσκεται στην τελετη στέψΊJς τοu αύτοκρά­ τορα Φερ~ινάν~ου Β' (1578-1637) στη Φραγκφούρτη. ΠροσχωρεΊ: στον στρατο τοu καθολικοu ~ούκα της Βαυαρίας Μαξιμιλιανοu Α'

(1573-1651), ό όποϊος προετοιμάζει έκ­

στρατεία έναντίον της Βσημίας.

Περν& τον χ_ειμ&jνα στο Νόυμπουργκ (Neuburg), κοντιΧ στο Οuλμ, οπου γνωρίζεται μΕ: τον μαθΊJματικο Γιόχαν Φαουλ­ :ι.άμπερ

(Johann Faulhaber, 1580-1635).

'ΑσχολεΊται μΕ: ζψ~ματα ποu θιΧ συμπεριλΊ)φθοuν άργότε­ ρα στο Δεύτερο καl το Τρίτο Μέρος τοu Λόγου :περ1 τijς ι'Ι1εθόδου.

10 Νοεμβρίου: 'Ανακαλύπτει εμπλεος ένθουσιασμοu ((τιΧ θεμέ­ λ~α μι!Χς θαυμαστης έπιστ~μηςη.

Διάφορες σ-r,μει{~σεις άπο αύτη την περίο~ο θιΧ συγκεντρω­ θοuν καl θιΧ έκ~οθοuν άργότερα ύπο τον τίτλο Ίδιωτικf.ς σκέφεις

(Cogitationes privatre).

1620: ΠεριΎ)γεϊται τη ΣοuΊJβία, τ~ν Αύστρία, τη ΒοΊ)μία, την σ:ιγγαρία καl την Πομερανία. Συγγράφει τιΧ μικριΧ ε ρ γα: Πειράματα (Experiτnenta ), Παρ­ ΙJασσος

(Pamassus)

καl 'Ολυμπιακά

(Olympica).

1621: 'Εγκαταλείπει τη στρατιωτικ~ ζωή. Περν& τον zειμώνα στην Όλλαν~ία άσzολούμενος μΕ: ζψ~­ ματα μαθΊ)μοcτικων, φυσικ'ijς κα:l όπτικ'fις.

J 622-1623: Διοcμένει στη Γαλλίοc. 281


ΣτΟ Χ Α Σ

:\1 Ο

Ι

Π Ε Ρ Ι Τ Η Σ Π ΡΩτ Η Σ Φ

IΛΟ

ΣΟ Φ Ι ΑΣ

'ΕκποιεΊ: ενα. κτΥjμα. του στο Περρον (Peπon) ποu το εΙχε λ&.βει ώς κλ'Υ)ρονομιdι οcπο τη μψέρα. του. Πιθα.νολογούμεV'Υ) περίοaος συγγρα.φ'ης μιίiς χα.μέVΎ)ς πρα.γ­ μα.τεία.ς, μΕ: τίτλο Σποvδη όρθοφροσύνης

(Studium bonre

mentis). 1623, Σεπτέμβριοι;-1625, Μάιοι;: Τα.ξιaεύει στην 'Ελβετία. κα.t την 'Ι τα.λία..

'Επισκέπτεται τη Βενετία. γιιΧ τον έτ~σιο συμβολικο γ6ιμο

τοu ΔόΥΎJ μe την Άaρια.τικΊj Θ6ιλα.σσα. κα.t τη ΡώμΎJ γιdι το ίωβΎJλα.Ί:ο τοu 1625. Προσκυν& στην Πα.να.γία. τοu Λορέττο. 'Επιστρέφει στη Γαλλία. μέσω ΊΌσκ&.VΎJς κα.t "Αλπεων.

1625-1627: Διαμένει στο Πα.ρίσι. Συμμετέχει σΕ: κοσμικούς, έπιστημονικοuς κα.t θεολογικοuς κύκλους. Συνaέετα.ι στενdι μe τον aιdι βίου έπιστ~θιο φίλο του

Μα.ρeν Μερσέν (Marin Mersenne, 1588-1648), τον όπο'i:ο εΙχε γνωρίσει στdι χρόνια. τοu κολεγίου. Συνα.να.στρέφετα.ι τον λο­ γοτέχV'Υ)

Jean-Louis Guez de Balzac (1597-1654), τον μα.θ·η­ Claude Mydorge (1585-1647) κα.t τον θεολόγο Guillaume Gibieuf (1591-1650). 1627, Νοέμβριος: Γνωρίζει τον κα.ρaιν&.λιο ντΕ: Μπερύλ (Pierre de Berulle, 1575-1629), ό όπο'i:ος έντυπωσι6ιζετα.ι άπο μα.τικο

το πνεuμα. του κα.t τον έξορκίζει νdι άσχολΎ)θε'i: μΕ: τη φιλοσοφία..

1627-1628: 'Αποσύρεται στην έξο;.c~. Πιθα.νολογούμεVΎJ περίοaος συγγρα.φ'ης των Κανόνων γιa τψ καθοδήγηση τής εVφυtας

nii),

(Regulre ad directionem inge-

εργο ποu θdι μείνει ~μιτελές.

1628, φθινόπωρο: 'Rγκα.θίστα.τα.ι μόνιμα. στψ 'Ολλα.νaία., οπου θιΧ πα.ρα.μείνει, μe σύντομες άπουσίες, γιdι τιΧ έπόμενα. είκο­ σι χρόνια.. Ό άκριβΊjς τόπος κα.τοικία.ς του άλλ6ιζει συχν6ι:

]629: Franeker, 1630: Amsterdaιn, 1632: Deventer, 1633: Amsterdam, 1635: Utrecht, 1636: Leyde, 1637: Santpooι1, 1640: Leyde, 1641: Endegeest, 1643: Egmond du Hoef, 1644: Egιnond.


ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ

1628-1629: Άφιερώνειτοl.ις έννέα. πρώτους μ'Υjνες τΥjς δια.μον'Υjς του στψ 'Ολλανδία. σΕ: ζψ~μα.τα. μετα.φυσικ'Υjς.

1630, Άπplλιος-Μάιος: 'Αποστέλλει στον Μερσeν τtς έπιστολeς σχετικdι μΕ: τη δ'Υ)μιουργία. τών αιώνιων άλ'Υ)θειών. Φιλονικετ μΕ: τον Μπέεκμα.ν.

Ot

σχέσεις τους θdι ιΧποκα.τα.­

στα.θοϋv την ιΧμέσως έπ6μεV'Υ) χρονιdι λ6γω άσθένεια.ς τοϋ τελευταίου.

1630-1631: 'Επιδίδεται σε έ:ρευνες πά.νω σΕ: ζψ~μα.τα. άνα.­ τομία.ς (μΕ: τον για.τρο

Fortunatus Plempius, 1601-1671), μΎJ­ χα.νικ'Υjς (μΕ: τον μ'Υ)χα.νικο Etienne de Villebressieu, άπεβ. 1653) κα.t μα.θ'Υ)μα.τικών (μΕ: τον μα.θ'Υ)μα.τικο Jacob Golius, 15%-1667). Πραγματοποιεί ενα. σύντομο ταξίδι στΎjν 'Αγγλία..

1631-1632, χειμώνcις: 'Επιλύει το πρ6βλΎJμα. τοϋ Πάππου θέ­ τοντας ετσι τtς βά.σεις τΥjς άνα.λυτικ'Υjς γεωμετρίας.

1632-1633: Συγγράφει το έ:ργο Ό κόσμος η Πραγματεία περi τοϋ φωτός

(Le monde ou Traite de la lumiere), οπου uποστ'ΥJ"

ρίζει την κίV'Υ)σ'Υ) τΥjς Γ'Υjς κα.t την &.πειρία. τοϋ σύμπαντος. Το

τελευταίο κεφά.λα.ιο α.uτοϋ τοϋ έ:ργου εΙνα.ι ~ Πραγματεία περi τοϋ άJ•θρώπου

(Traite de l'lwmme).

Ό στεν6ς του φίλος Ρενέρι

(Henricus Reneri, έκλα.τινισμέ­ Henri Regnier ~ Reniersz, 1593-1639) έκλέ­ γετα.ι κα.θΎJΥΎJτης στο πα.νεπιστ~μιο τοϋ Ντέβεντερ (Deventer). ΘιΧ γίνει ό πρώτος δάσκαλος τΥjς κα.ρτεσια.ν'Υjς φιλο­ νο ονομα. τοϋ

σοφίας.

1633,22 Ίouνlou: Ή 'Αγία. 'Έδρα. κα.τα.δικά.ζει το ~λιοκεντρικο σύστ'Υ)μα. τοϋ Γα.λιλα.ίου.

Νοέμβριος: Ό Ντεκάρτ, μα.θα.ίνοντα.ς την κα.τα.δίκ'Υ) τοϋ Γα.λιλα.ίου, ιΧποφα.σίζει την έπ' ιΧ6ριστον ιΧνα.βολΊj τΥjς σχε­ δια.ζ6μεVΥ)ς έ:κδοσ'Υ)ς τοϋ Κόσμου.

1634: Συγγράφει τη Διοπτρική (Dioptrique). 1635: Συγγράφει τdι ilιlετέωρα

(Meteores) κα.t πιθανώς το 'Έκτο

Μέρος τοϋ Λόγου περi τής Μεθόδου.

19 Ίοuλίοu: Γεννιέται τΟ ενα. κα.t μονα.δικ6 του πα.ιδί, ~ Φρα.νσίν


2:TOXALM01

Π

1<:1-'1

ΤΗ2:

ΙΙΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟ2:0ΦΙΑ2:

(Francine), καρπος του 3εσμου τοu μέ μιιΧ UΠΎ)ρέτpια όνό­ (Hijlena Jans). 7 Auyouστou: Ή Φρανσlν βαφτίζεται χριστιαν~ οιαμαρ­ ματι Έλένη

τuρόμενη.

1636: Σuγγρά:φει τη Γεωμετρία (Geometrie). 1637, Ίοuνιος: 'Εκοίοεται στο Λέuντε (l.Ryde) τ'ijς Όλλανοίας ό Λόγος περi τfις ΜεθfJδου γιa τή σωστη καθοδήγηση τοv ΛfJγου καi τψ• aJια(ήτηση τfις &.λήθειας στ2ς eπιστfιμες

(Discours de la methode pour bien coιuluire sa raison et chercher la verite dans les sciences). 'Ως έφαρμογές τ'ijς .:\1ε­ θόοοu έκοίοονται μαζl μέ τον Λόγο τιΧ Δοκίμια: Διοπτρικτ], Μrτέωρα καi Γεωμετρία.

'Οκτώβριος: Σuγγρά:φει, μετιΧ &πο αϊτημα του φίλου τοu

Κονσταντlν Χόυ:χ.ενς (Constantijn Huygens, 1596-1687),

μιιΧ μικρ~ πραγματεία μΊ]χανικ'ijς: 'Εί:.ήγηση τιv1ι μηχω•η­ μάτωJΙ μΕ τή β01]Οεια τriιν όποίωJΙ μποροϋμt JΙa σηκdισσυμε βαρύτατο φορτ ίο ,uε μικρη δΛ1ιαμη (Explication des engins pαι· l'aide desqu,els on peut avec un,e petite force lever un fardeau. fort pesant). 1637-1640: ΆλλΊJλογραφεί πά:νω σέ θέματα ποu θίγονται στ~ Δοκίμια μέ μc&ηματικοuς (Floriιηond Debaune, Gerard Desargues, Pieπe de Fenηat, GiJles Robeι-val) καl γιατρούς (Fortnnatus Plempins, Henι-icυs Regins). 1638: Ό Ρέγκιοuς (Regins, έκλΟ'::τνισμένο ονομα του Henri ι1e Roy. 1598-1679) έχλέγεται καθ'Υ)ΥΊJΤ/ις ίατρικ'ijς χαl βο':'ανι­

κ'ijς στο νεοσύστατο πανεπιστήμιο τ'ijς Οι'ιτρέ:χ.τΊJς. Δηλώνει όπαοος του ΝτεκιΧρτ και Ε:πιοίοεται μέ ζΊjλο στη οιά:οοση των tοεwν τοu.

1639, 18 Μιχρτίοu: Θάνατος τοu Ρενέρι. 1639, Νοέμβριος-1640, ΜιΧρτιος: Συγγράφει τοuς Στοχασμοuς περi τής πρ(ότης φιλοσοφίας (Meditationes de prίmn philosoplιia).

1640, 7 Σεπτεμβρίοu: Θάνατος τ'ijς Φρανσlν στο Amersfooιi. 17 Όκτωβρίοu: Θά:νατος του πατέρα του.


ΧΓ'Ο:-iΟΛΟrΙΟ

Ή άδελφ~ τοu 'Ιωάννα πεθαίνει έπίσης την ϊδια zρονιά. Νοέμβριος: 'Αποστέλλει στον Μερσέν zειρ6γραφο τ{iJν Στο­ χασμ(!Jv κα!. των Πρώτων Άvτιρρι]σεωv και Ά;τωιτήσεωιι.

1641, 'Jοινοuά:ριος- Ίοuλιος: Παραλαμβάνει τ!. ς πέντε έπ6με­ νες σειρές Άvτιρρήσεωιι κα!. συγγράφει τ!.ς άντίστοιzες Άπαιιτήσεις. Αuγοuστος: Πρώτη εκδοση τCΝ Στοχασμ/ίJν στο Παρίσι, μέ

έπιμέλεια τοu Μερσέν. Ό πλήρης τίτλος εlναι: Στοχασμο!. περι η]ς πρ(vτης φιλοσοφίας, &του aποδεικιιύεται ή ϋπαρ!;η τού Θεού και ή aθαJ'ασία τής ψυχής (Meditatione.5 de prima philosophia, in qua Dei existentia et animre immoιtalitas demonstratur). 'Η εκδοση περιλαμβάνει τ!. ς εξ ι πρωτες σει­ ρές Άvτιρρήσεωιι και 'Απωιτήσεωv.

1642: 'Υποστ-ηρίζει τον Ρέγκιοuς στη διένεξη μέ τον Βοέτιοuς

(Voetius, έκλατινισμένο ονομα τοu Gisbert Voet, 1585-1676), καλβινιστη καθηγτ;τΎι θεολογίας χα!. πρύταντ; τοu πανεπι­

σημίοu της Ούτρέχτης. 'Αρχ.Ύι τΎjς λεγόμενης «Εριδας τΎjς Ούτρέχ_τηςη ~όποία θά διαρκέσει ως το 1648. Μά:ρτιος: Οί πολιτικές άρzές της Ούτρέχτης, uποκινούμενες άπο τον Βοέτιοuς, χ.αταδιχ.άζοuν τον Ρέγκιοuς κα!. την καρ­

τεσιαν-fι φιλοσοφία: «καταρχ_άς έπειδΎι εlναι καινούργια, Ε­ πειτα έπειδΎι έχτρέπει τouc; νέοuς άπο -:Υιν παλιά χα!. uγιΎι φιλοσοφία, χα!. τέλος έπει8-(ι διΟάσχει διάφορες ψευοε!:ς χα!. ιΧτοπες γνc7Jμεςη.

Μά:ιος: Δεύτερη εχ.δοση των Στοχασμ(i)ιι, στο" Άμστερνταμ, μέ τον τροποποιημένο τίτλο: Στοχασμοι περi η)ς πρώτης φιλοσnφίας, στοvς όποίους aποδεικιιύονται ι] ϋπαρ!;η το~) Θεού καi ή διάκριση τής avθριfιπινης ψυχής aπο το σ(vμα (Meditatione.~ de pιima philosophia, in quihus Dei existentia et animre humance α coιpore distιnctio deιnoιιstrantur). ΣτΊjν

εχδοση αύτ-fι εχ_ει προστεθεΊ: ~ εβδομη σειρά 'Αηιρρι]σεωιι καΙ 'Απαντήσεων χ.αθwς χ.α!. μιά έπιστολΎι προς τον προχ.χ­

θ~μενο των 'Ιησοuιτων στο Παρίσι πατέρχ Ντινέ (.Jacques

Dinet, 1584-1653).


ΣΤ Ο Χ Α Σ Μ Ο

I

Π ε Ρ

I

Τ Η Σ

11

Ρ ΩΤ Η Σ Φ

Ο Σ Ο Φ

Σ

1643, 'Απρίλιος: Δημοσιεuεται ενας λίβελος εναντίον τοu Ντε­ κιΧρτ uπο τον ε~ρωνικο τίτλο: Ή θαυμαστiι μέθοδος καρτεσιαι~ φιλοσοφία

phia cartesiana).

1] ή (Admiranda Metlwdus, sive philoso-

Ώς συγγραφέας φέρεται ό μαθητΎjς τοu

Βοέτιους Martin Schoock (1614-1669), καθ'Υ)yψ-Υjς στο πα­

νεπιστ~μιο τοu Γκρόνινγκεν, στην πραγματικότψα ομως

κuριος συντάκτΥJς ~ταν ό ϊόιος ό Βοέτιους. Μάιος: Ό ΝτεκιΧρτ &:παντiΧ με μιιΧ μακροσκελ-1) ό'Υ)κτικ~ επιστολ-Υj έναντί ον τοu Βοέτιους: 'Επιστολiι προς τον εύκλεέ­ στατο aνδρα Γισβέρτο Βοέτιο

(Epistola ad celeberrium vi-

mm Gisbertum Voetium). 'Αρχίζει νιΧ &:λλΊ)λογραφεί με την πριγκίπισσα 'Ελισάβετ τΥjς ΒοΥJμίας

(1618-1680), κόρ'Υ) τοu εκλέκτορα τοu Παλατινάτου

Φρειόερίκου Ε', ό όποίος εΙ χε βασιλεuσει στη ΒοΥJμία γιιΧ ε­ ναν μόλις χειμώνα, το 1619-1620. ΜετιΧ την &:πώλεια τοu θρό­

νου~ βασιλικ-Υj ο~κογένεια εΙ χε καταφuγει στην Όλλανόία. Ίοuλιος: Οί πολιτικες &:ρχες της ΟlιτρέχτΥJς καλοuν τον Ντε­ κιΧρτ σε &:πολογία. Ό τελευταίος &:ρνείται νιΧ παρουσιαστεί

και όικαιολογεί τη στάστι του σε μιιΧ &:νοιχτη έπιστολ-Υj προς τοuς ΚιΧτ'Υ)γόρους του.

Σεπτέμβριος: Έκόίόεται Ενταλμα έναντί ον του. 'Απειλείται με &:πέλαστι και κάψιμο τών γραπτών του. 'Οκτώβριος: Ό ΝτεκιΧρτ ζψiΧ την προστασία τοu Χόυχενς,

τοu Γάλλου πρέσβ'ΥJ και τοu πρίγκιπα της ΌράΥ'rΥJς. ΜετιΧ &:πο &μεστι παρέμβασ~ τους το ενταλμα &:κυρώνεται.

1644: Ό ΝτεκιΧρτ &:ντεπιτίθεται καταθέτοντας μ~νυσΊJ γιιΧ όυ­ σφ~μψ'Υ) Ε:.ναντίον τοu Schoock. Ό Γκασσέντι (Pieπe Gassendi, 1592-1665), συγγραφέας τών Πέμπτων Άντιρρήσεωv, &:νταπαντiΧ στις Πfμπτες Ά­ παι,τήσεις ότιμοσιεuοντας στο 'Άμστερνταμ ενα όγκώόες

σuγγραμμα με τίτλο Μπαφυσικiι διερεύνηση

(Disquisitio

Metaphysica ). Μάιος-Νοέμβριος: Ό ΝτεκιΧρτ πραγματοποιεί το πρώτο του ταζίόι στη Γαλλία μετα. το 1628. 286


ΧΡΟΙ'ΟΛΟΙΊΟ

'Επισκέπτετα:ι γιιΧ οίκογενεια:κοuς λόγους τη Βρετάνη κα:λ τλς περιοχΕ:ς τοu Άνζοu κα:λ Ώjς Τουρα:ίνης. Φιλοξενε"ιτα:ι στο Πα:ρίσι άπο τον άβιΧ Κλc~>ντ Πικ6

(Claude Picot, 1601-1668). Συμφιλιώνετα:ι μΕ: τον Ίψουίτ-η συγγρα:­ φέα: των 'Έβδομων 'Αντιρρήσεων ΠιΕ:ρ Μπουρντέν (Pieπe

Bourdin, 1595-1653). Γνωρίζετα:ι μΕ: τοuς μετα:φρα:στΕ:ς των Στοχασμri>ν στιΧ γα:λλικιΧ ΣιΧρλ ντ' 'Αλμπέρ, ~οuκα: τοu

Luynes (Charles d'Albert, duc de Luynes, 1620-1690) κα:λ Κλωντ ΚλερσελιΕ: (Claude Clerselier, 1614-1684) κα:θως κα:λ μΕ: τον Έκτορ-ΠιΕ:ρ Σα:νu (Hector-Pieπe Chanut, 16011662). Ό τελευτα:lΌς θιΧ γίνει το έπ6μενο ετος έπιτετρα:μμέ­ νος τοu βα:σιλι& Ώjς Γα:λλία:ς στη ΣΟU'η~ία: κα:λ θιΧ τον φέρει σΕ: έπα:φ~ μΕ: τη βα:σίλισσα: Χριστίνα:. 'Ιούλιος: "Εκ~ΟσΊ] στο ,, Αμστερντα:μ των ,Aρχri>v τής φιλο­

σοφίας

(Principia philosophire)

κα:λ Ώjς λα:τινικΥ)ς μετάφρα:­

σΊ)ς τοu Λόγου μα:ζλ μΕ: τιΧ Μο πρωτα: Δοκίμια. τίτλος: Δείγματα Φιλοσοφίας, η Διατριβη περi τής Μεθόδου, Διο­ πτρικΎι καi Μετέωρα

(Specimina Philosoplιire, seu Dissertatio de Methodo, Dioptrice et Meteora) σΕ: μετάφρα:σΊJ τοu Έ­ τιΕ:ν ντΕ: ΚουρσΕ:λ (Etienne de Courcelles, 1586-1659) έγκε­ χ:ριμένη άπο τον συγγρα:φέα:.

1645, 'Απρίλιος: Ό Schoock άποχ:Ί]ρuσσει το ~υσφΊ]μιστικο γιιΧ τον ΝτεκιΧρτ σuγγρα:μμα: κα:λ προβα:ίνει σΕ: ~-ήλωσΊJ μετα:­ νοία:ς. Ό Ντεχ:ιΧρτ ~ια:βιβάζει άμέσως α:uτ/j τη ~-ήλωσΊJ στλς πολιτικΕ:ς άρχΕ:ς Ώjς ΟuτρέχτΊJς. 'Ιούνιος: 01 τελευτα:ίες άπα:γορεuουν κάθε περα:ιτέρω ~Ί]μο­

σίευσΊJ uπΕ:ρ ~ κα:τιΧ Ώjς νέα:ς φιλοσοφία:ς.

1645-1646: 'ΑλλΊJλογρα:φεί μΕ: την πριγκίπισσα: 'Ελισάβετ πά­ νω σε θέμα:τα: ~θικΎjς.

Συγγράφει γιιΧ χάρΊ] τΊJς μιιΧ πρα:γμα:τεία: περλ πα:θων.

1646, 12 Ίοινοuοιρίοu: 'Αποστέλλει στον ΚλερσελιΕ: μιιΧ έπιστο­ λ~ οπου άπα:ντa στιΧ χ:uρια: σΊ]μεία: τοu βιβλίου τοu Γχ:α:σσέ­

ντι. ΘιΧ μείνει γνωστη ώς Έπιστολη lπi τri>ν lνστάσεων

(Lettre sur les in.stances). 287


~ΤΟΧΑ~λ!ΟΙ

Γ!Εl'Ι ΤΗ~

11

ΡΩΤΗ~ Φ!λΟ~ΟΦ!λ~

Ό Ρέγκιους οΊJμοσιεύει το εργο Θεμέλια q;υσικής

menta phxsices), στrJ όποιο παίρνει άποστάσεις

(Funda-

άπο τον Ντε­

κάρτ. α σχέσεις των Ούο άνορων έπιοεινώνονται. Δέν άργε'ϊ

νιΧ έπέλθει Υι ρ#,Ί). 1647: 'ΈκοοσΊJ στο Παρίσι της γαλλικ'ijς έκοοχΥjς των Στοχα.­ σμ(iηι ύπο τον τίτλο Μεταφvσικο! στοχασμοί, ά;ττόμενοι της πρώτης φιλοσοφίας, στοvc; όποίους aποδεικνύονται ή ϋπαρ­ ξη τού Θεού καi ή πραγματικiι διάκριση μεταξv τής ψυχής καi τού σώματος τού aνθρώπου (Meditatwns mitaphxsiques, touchant la premiere philosophie, dans lesquelles l'existeru:e de Dieu, et la distiru:tioιt reelle entre l'ame et le coιps de l'hom.me, sont demontrees) σέ μετάφρασΊJ τοu οούκα τοu Luynes καl

τοu Κλωντ Κλερσελιέ θεωρΊJμέVΊJ άπο τον συγγραφέα. Στην ΕΚΟΟσΊJ αύτη οέν περιλαμβάνεται Υι έ:βοομ·η σειριΧ Άvτιρρή­ σεωv καi Άπαvτήσεωv. 'Αντιθέτως, προστίθεται -ή 'Ε;τι­ στολi) ΕΠL τriίv εvστάσεωv.

'Απρίλιος: α θεολόγοι Τριγκλάνοιους (Γήglandius, έκλατι­

νισμένο ονομα τοu βιους

(Revius,

Jacques Tήgland, 1583-1654) καl Ρέ­ Jacques de Reves,

έχλατινισμένο ονομα τοu

1586-1658), καθΊJΥΊJτές στο πανεπιστ~μιο

":"OU

Λέυν-;:ε, κα­

τΊ)γοροuν τον ΝτεκιΧρτ γιιΧ πελαγιανισμο καl βλασψΊJμία. Μάιος: 'Αποστέλλει μιιΧ έπιστολ~ προς τοuς 'Επιτρόπους τοu πανεπιστ-ημίου καl τοuς π ροζένους της πόλΊJς στην ό­

ποία άποποιε'ϊται την κατΊ)γορία. Zψfi. ζανιΧ ,η βο~θεια τοu Γάλλου πρέσβΊJ καl τοu πρίγκιπα της Όράγyης. ΜετιΧ άπο νέα παρέμβασ~ τους οί 'Επίτροποι καl οί Πρόξενοι προστά­ ζουν την παύση κάθε συζ~τησης.

'Α ρzίζει νιΧ άλλΊJλογραφε'ϊ μέ τη νεαρ~ βασίλισσα της Σου'Υ)­ οίας Χριστίνα

(1626-1689).

'Ιούνιος-Νοέμβριος: Π ραγματοποιε'ϊ το οεύτερο ταζίοι του στη Γαλλία.

Έπισκέπτε-;:αι συγγενε'ϊς του στη Βρετά:VΊJ, την Τουραίνη καl τΟ ΠοuατοU. Φιλοζενεϊ:ται στο Παρίσι άπο τον άβιΧ Π ιχό. 'Επιβλέπει την 288


ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ

Ε:χ.aοση τ'ί'Jς γα.λλιχ.Υ;ς ά.πόaοσης των Άρχιvv τής φιλοσοφίας

(Principes de la philosophie) σε μετάφρα.ση τοu ά.βiΧ Π ιχ.ό. 'Η εχ.aοση α.uτη περιλα.μβάνει έν εϊaει προλόγου μιά. σημα.ντικ~ έπιστολ~ τοu συγγρα.φέα. προς τον μετα.φρα.στ~.

Συνα.ντiΧτα.ι με τον Μυντόρζ, τον Κλερσελιέ, τον Μερσεν χ.α.ι ϊσως τον Χόμπς. Συμφιλιώνετα.ι με τον Γχ.α.σσέντι.

6 Σεπτεμβρίου: Ό κα.ρaινάλιος Μα.ζα.ρίνος (Jules Mazarin,

1602-1661) έγχ.ρίνει, έξ όνόμα.τος τοu ά.ν~λιχ.ου βα.σιλιiΧ Λου­ aοβίχ.ου ΙΔ' (1658-1715), μιά. τιμψιχ.~ έτ-ήσια. έπιχορ~ΎΊ)ση τριων χιλιάaων λιβρων προς τον Ντεκάρτ, σε ά.να.γνώριση ((των μεγάλων του χ_α.ρισμάτων χ.α.ι τ'ί'Jς χρφιμότψα.ς την

όποία. προσφέρει στο ά.νθρώπινο γένος ~ Φιλοσοφία. του χ.α.ι οί Ε:ρευνες των μα.χ.ροχρόνιων μελετων του· χ.α.θως χ.α.ι γιά. νά. μπορέσει νά. συνεχ_ίσει τά. σπουaα.τα. πειράμα.τά του ποu ά.­ πα.ιτοuν μεγάλα. Ε:ξοaα.».

23-24 Σεπτεμβρίου: Συνα.ντiΧτα.ι με τον φυσικο χ.α.ι φιλόσοφο Μπλα.ιζ Πα.σκάλ

(Blaise Pascal, 1623-1662).

Δεκέμβριος: Ό Ρέγχ:ιους aημοσιεύει έ:να. φυλλάaιο με τίτλο 'Εξήγηση τού avθρ(iJπιvου πνεύματος

(Explicatio mentis humance), οπου έπιχ.ρίνει σφοaρά. την χ:α.ρτεσια.~ θεωρία. περι ψυχΥ;ς.

'Άμεση ά.πάντφη τοu Ντεχ.ά.ρτ με τις Σημειrvσεις σi Εvα προσχέδιο

(Notce in programma quodam).

1648, 'Ιανουάριος: ΜελετiΧτον σχ_ημα.τισμο τοu έμβρύου χ.α.ι συγ­

γράφει μιά. μιχ:ρ~Υιμιτελ~πρα.γμα.τεία. με θέμα. την Περιγρα­ ψη τού avθρ(vπιvου σ(vματος (Descrίption

du corps humain).

ΦεβρουιΧριος: 'Α να.χ:ινετ την Ε:ριaα. τ'ί'Jς Οuτρέχτης aημοσιεύο­ ντα.ς μιά. Άπολογηηκη lπιστολη (Lettre apologetique) προς τις πολιτιχ.ες ά.ρχ_ες της πόλης.

16 'Απριλίου: Συνα.ντiΧτα.ι με τον Φρά.νς Μπούρμα.ν (Frans Bunηan, 1628-1679), ό όποl'ος τοu θέτει έρωτ~σεις πάνω στο σύνολο τ'ί'Jς φιλοσοφία.ς του. τα πρα.κτιχ:ά. α.uτ'ijς τ'ί'Jς σuζ ~τ-η­

σης, συντετα.γμένα. ά.πο τον Μποuρμα.ν, θά. βρεθοuν το 1895 στο Γχ:έτινγχ:εν

(Gottingen) χ.α.ι θά. aημοσιευθοuν την έπόμε-


~Τ Ο Χ Α~ λl Ο

I 11

Ε μ

I

Τ Η ~

11

Ρ ΩΤ Η ~ Φ

I

ι\ Ο~ Ο Φ

I

νΊJ χ_ρονιιΧ uπο τόν τίτλο Συι,ομιλία μi τοι' Μπούρμαι' tι-etien

Λ~

(En-

avec Bunnan).

Μάιος-Αuγοuστος: Π ραγματοποιεl' το τρίτο και τελευταl'ο ταξίδι του στf] Γαλλία. 'Επιστρέφει εσπευσμένα εξαι•ίας των ταραχ_ων τ~ς ΣφενaόVΊJς

1 Σεπτψβρίοu: Θάνατος

(La Fronde).

70U Μερσέν.

1649, Φεβροuάριος: Ή βασίλισσα Χριστίνα τον προσκαλει στη ΣουΊJδία.

Αuγοuστος: 'ΈκδοσΊJ σ•ο Λέυντε τ~ς λατινικ'ijς ιΧπόδοσΊJς της Γεωμετρίας (Geometήa) σε μετάφρασΊJ •ou μαθΊJματι­ κοu ΦριΧντς βιΧν Σοuτεν (Franz van Schooten, 1615-1661) ΕπαυξΊJμέVΊJ με σ·ημειώσεις του ΕπίσΊJς μαθΊJματικοu Φλο­ ριμον Ντεμπόν (Floήmond Debaune, 1601-1652).

l Σεπτεμβρίοu: Άναχ_ωρει διιΧ θαλάσσΊJς γιιΧ τη ΣουΊJδία. 'Οκτώβριος: "ΑφιξΊJ στf] Στοκχ_όλμΊJ. Νοέμβριος: Ταυτόχ_ρονΊJ εκδοσΊJ στο Παρίσι και στο 'Άμ­ στερνταμ των Ιlαθιvμ τι]ς ψυχής

(Les passions de

l'δπιe).

Συγγράφει τοuς στίz.ους ένος μπαλέτου: Ή γ/ννηση η]ς Εlρι)νης (La naissance de la Paix). Π ιθανολογοuμενΊJ περίοδος συγγραφ'ijς •ou ήμιτελοuς δια­ λόγου Άvαζι)τηση τι]ς aλι}θειας διa η]ς ψυσικι]ς φι!πισης

(Rech<ffche de la verite pαι- la

lumieι·e natuι-elle).

1650, 'Ιανοuάριος: Παραδίδει μαθ~ματα φιλοσοφίας στη βασί­ λισσα. Περιποιειται τον πάσχ_οντα ιΧπο πνευμονία Σανu. 1 Φεβροuαρίοu: ΌλοκλΊJρώνει και καταθέτει Ενα προσχ_έδιο

καταστατικοί) γιιΧ τη σουΊJδικ~ 'ΑκαδΊJμία ΈπιστΊJμων. 2 Φεβροuαρίοu: Προσβάλλεται ιΧπο πνευμονία. 11 Φεβροuαρίοu: Θάνατος τοu Ρενε Ντεκάρτ.

* * * 1650: 'Εκδίδεται στΊ;ν 'Ολλανδία ή Έπιτομι) Μουσικι]ς. 1656: 'εκδίδεται σ•ο Λέυν•ε ή λατινικΎ; μετάφρασΊJ της Πραγ­ ματείας περi τού aνθρι{αου.


ΧΡΟ:\"ΟΛΟΓΙΟ

1657: Έκοίοεται άπο τον Κλερσελιε στο Παρίσι ό πρωτος τ6μος τΊjς 'Αλληλογραφίας τοu Ντεκάρτ. Θα άκολοuθ~σει ό οε{περος το

1659 και ό .-ρίτος το 1667.

1663: τα εργα τοu Ντεκαρτ εγγράφονται στον Κατάλογο &πα­ γορευμέvων βιβλίωJ'

(lndex) τΊjς ΚαθολικΥjς 'Εκκλησίας με

την ενοειξΊJ «μέχρι να οιορθωθοuν» (donec conigantuι").

1664: Έκοίοεται σ.-ο Παρίσι Ό κόσμος η Πραγματεία περ( τού φωτός.

1667: τα όστα τοu Ντεκαρτ μεταφέρονται άπο τη Σ.-οκχ6λμΊJ στο Παρίσι, οποu εν.-αφιάζονται τελετουργικά (23 Ίοuνίοu). Ό βασιλιας τΊjς Γαλλίας άπαγορεύει τfιν εκφώνψΊJ λ6γων.

1691: Έκοίοετο:ι ή βιογραφία τοu Ντεκαρτ άπο τον Άντριαν Μπαγέ (Adήen

Baillet, La vie de monsieur Descartes). 1701: Έκοίοονται στο 'Άμστερν.-αμ ol ΚανόJ,ες γιa τψ καΟο­ δ1}γηση η]ς εvφυi'ας και ή Άναζ1}τηση τής d.λήθει.ας διΛ η]ς φυσικής φcύτισης.

1720: Ό Λόγος περι η]ς Μεθόδου και ol Στοχασμοι είσάγονται ώς ύποχρεω.-ικο μάθΊJμα στο πρόγραμμα ΟιΟασκαλίας τΊjς Σορβ6ννΊJς.

1824-1826: Έκοίοονται στο Παρίσι τα "Απαντα τοu Ντεκαρτ στη γαλλικ~ γλώσσα, με επιμέλεια

'i"OU

Victor Cousin.

1896: Έκοίοεται στην Ντιζον (Dijon) ή Σv1'ομιλία με τον Μπούρμαν

(Entretien avec Bouιτnan).

1897-1909: Έκοίοον.-αι στο Παρίσι .-α 'Άπαντα τοu Ντεκαρτ σε 11 τ6μοuς, γαλλικα και λατινικά, άπο τοuς Σαρλ Άνταμ και Πωλ τανερύ (Chaτles

Adam et Paul Tannery, rEuvres de

Descartes). 1926: Έκοίοεται άπο τον ΛΥ)ον Ροθ (Leon Roth) στην Όξφ6ρ­ ΟΊJ ή άλλΊJλογραφία με .-ον Χ6uχενς (Coπespondence of Des-

cartes and Constantyn Huygens).


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ


ι

ΕΚΔΟΣΕΙΣ AΠA:-;'Hl:'-i ΤΟΥ

:-iTEKAPT

έπιμέλεια: V. Cousin, ll τόμοι, E-G. Levrault, Παρίσι 1824-1826. CEuvres de Descartes, έπιμέλεια: Ch. Adam καt Ρ. Tannery, 13 •όμοι. Τ. 1: Coπespondance ('Απρίλιος 1622-Φεβροuάριος 1638}· τ. 11: Coπespondance (Μάρτιος 1638-Δεκέμβριος 1639)· '· 111: Coπespondance ('Ιανοuάριος 1640-'Ιούνιος 1643)· τ. IV: Coπespondance ('Ιούλιος 1643-Άπρίλιος 1647)· τ. V: Coπespondance (Μάιος 1647-Φεβροuάριος 1650)· τ. VI: Discours de la metlwde et Essais· τ. VII: Meditationes de prima philosophia· τ. Vlll-1: Principia philosophire· τ. VIII-2: Epistola ad Voetium. Lettre apologetique. Notre in programma quodam· τ. IX-1: Meditations mitaphy-

CEuvres de Descartes,

siques· τ. ΙΧ-2: Principes de la philosophie· τ. Χ: Physicomathematica. Compendium musicre. Regulre ad directionem ingenii. Recherche de la verite· τ. ΧΙ: Le monde. Description du corps humain. Passions de l'ame. Anatomica. Varia. (Σu­ μπλΊJρωματικοt •όμοι: Xll: Vies et reuvres de Descartes [Βιο­ γραφία τοu Ντεκάρτ]·

XIII: lndex). Ced", Παρίσι 1897-1913.

'ΕπανέκaΟσΊJ ά:πο το 'Εθνικο Κέντρο 'ΕπιστΊJμονικών 'Ερεu­ νών (CNRS}, ll τόμοι, Vήn, Παρίσι

1964-1974. Νέα έπανέκ­

aοση σΕ: μικρο σχ'Υjμα, 1996. Descartes, CEuvres et lettres, έπιμέλεια: Α. Bιidoux, έκa. Gallimard, σuλλoyfj «Bibliotheque de la Pleiade», Παρίσι 1937, 1953. CEuvres philosophiques de Descartes, έπιμέλεια: Ε Alquie, 3 τό­ μοι, Garnier, Παρίσι 1963-1973. 295


2::ΤΟΧΑΣ~101

IIEPI

ΤΗΣ

ΠΡΩΤ112:: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ2::

The Philosophical Works of Descaιtes, μετάφρασΊj χ.αt έπιμέ­ λεια: E.S. Haldane χ.αt G.R.T. Ross, 2 τόμοι, Cambήdge Uniνersity PΓess, Κέιμπριτζ 1911, 1931. The Philosophical Writings of Descaιtes, με-:-άφρασΊ] χ.αt έπιμέ­ λεια: J. Cottingham, R. Stoothoff, D. Murdoch, Α. Kenny, 3 τόμοι, Cambι1dge Uniνersity Press, Κέιμπριcζ 1985-1991. Opere Filosojiche, έπιμέλεια: Ε. Lojacono, 2 τόμοι, Unione Tipografico-Editήce Toι1nese, Τορίνο 1994.

2

1\)'ΡIΕΣ ΕΙ\.λΟΣΕΙΣ Elli\IEPOYΣ ΕΡΓΩ:'\

Abrege de musique, Compendium musicre, μετάφρασΊJ χ.αt σΊ]­ μειώσεις: Buzon F. de, PUF, Παρίσι 1987. Regulre ad directionem ingenii, χ.ριτιχ.Ίj εχ.8ΟσΊ] τοϊ:ί κειμένου άπο τον G. Cι-apulli, ΧάγΊJ 1966. Regula! ad directionem ingenii/Regeln zur Ausrichtung der Erkenntniskrafi, μεcά.φρασΊ] χ.αt έπιμέλεια: Heinήch Spήng­ meyr, Lίibe Gabe, Hans Gίinter Zekl, 8ίγλωσσΊ] έ:χ.8οσΊ], Meiner, 'Αμβοuργο 1973. Regles utiles et claiι·es pour la direction de l'espιit en la recherche de la verite, με,άφρασΊJ: J.- L. Maι1on, σΊJμειώσεις: Ρ. Costabel, Nijhoff, ΧάγΊ] 1977. Regles pour la direction de l'esprit, μεcάφρασΊJ χ.αt σΊ]μειώσεις: J. SiιΎen, Vήn, Παρίσι 1996. Le Monde, l'Homme, παρουσίασΊ]: Α. Bitbol-Hespeι1es χ.αt J.- Ρ. Veι·det, Seuil, Παρίσι 1996. Treatise on Man, γαλλιχ.ο χ.είμενο μέ μετάφραση χ.αl σχόλια -:-οϊ:ί Th. Steele Hall, HaΙΎard UniνeΓsity Press, Κέιμπριτζ 1972. Le Monde, ou Tωite de la lumieΓe, μετάφραση χαt εtσαγωyή: l\I. Sean Mahoney, Abaι1s Books, Νέα ΤόρχΊ] 1979. Le Monde, ou Traite de la lumiere. Die Welt, oder Abhandlung iiber das Licht, Wiley/VCH, Βά.ινzα"ίμ 1998.


ΒΙΒΛΙΟΓJΟΛΦΙΑ

The World and Other Writings, μετάφραση: S. Gaukι-oger, Cambήdge University Press, Κέιμπρι.-ζ 1998. Discours de la nuf~hode: texte et commentaire, έχ..-εvf)ς σχολια­ σμος &πο τον Ε. Gilson, Vι-ίη, Παρίσι 1925. Discours de la ιnέthode, χρονολόγιο χ.αt πρόλογος: G. RodisLewis, GF-F1ammaι-ion, Παρίσι 1966. Discours de la methode, χ.αt Dioptrίque, έπιμέλεια: F. de Buzon, Gallimard, σuλλοy/] <<Folio Essais», Παρίσι 1991. Discourse on Method, Optics, Geoιnetry and Meteoωwgy, με.-ά­ φραση: Ρ .J. Olscamp, Bobbs-Meιτill, 'Ι νόιανάπολις 1965. Von der Methode des richtigen Vemunfigebrauchs und der wissenschafilichen Forschung, μετάφραση χ.αt έπιμέλεια: Lίibe Giibe, όίγλωσση έχ.όοση, Meiner, Άμβοuργο 1997. Bericht uber die Methode. Discouι-s de la ιnέthode, μετάφραση χ.αt έπιμέλεια: Η. Ostwald, Reclam, Ντίτσιγχ.εν 2001. Les meditations ιnέtaphysiques, εlσαγωyl] χ.αt σχόλια: Emile Thouveι·ez, Libraiήe classique Eugene Belin, Παρίσι 1932. Meditationes de prima phiwsophia - Meditations ιnέtaphysiques, εlσαγωγ-fι χ.αt σημειώσεις: G. Rodis-Lewis, Vι-ίη, Παρίσι 1978. Meditations ιnέtaphysiques. Objections et reponses, έπιμέλεια: J.M. Beyssade χ.αt Μ. Beyssade, GF-F1ammaήon, Παρίσι 1979. Meditations ιnέtaphysiques, λατινιχ.ο κείμενο χαt νέχ μετάφρα­ ση &πο τη Μ. Beyssade, Le livre de poche, Παρίσι 1990. Meditations on Fiι-st Phiwsophy, μπάφραση: D.A. Cress, Hackett Publishing Company, Ίνόιχνάπολις/Κέιμπρι.-ζ 1984. Meditations on First Phiwsophy, μετάφρασ·η: J. Cottingham, Cambι-idge Univeι-sity Press, Κέιμπριτζ 1996. Meditatioιιen uber die Grundlageιt deι- Phiwsophie, με.-άφραση χ.αt έπιμέλεια: Hans Gίinter Zekl, Meiner, 'Αμβοuργο 1976. Meditationen uber die Erste Phiwsophie/Meditationes de Prima Phiwsophia, με.-άφραση χ.αt έπιμέλεια: G. Schmidt, όί­ γλωσση έχ.όοση, Reclam, Ντί-:-σιγχ.εν 1986. 297


~ΊΌ Χ Α~ λ! Ο Ι

Ι Ι Ι<:

f'

Ι Τ

11

Σ

ΙΙ Ρ ΩΤ ΙΙ Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι λ Σ

Meditationen iibeι· die Gnιndlagen der Philosophie mit den siimtlichen Einwiinden und Erwidenιngen, μετάφροισΊJ χοιl έπL­ μέλεLοι: Artur Buchenau Meiner, 'Αμβοuργο 1994.

Les pιincipes de la philosophie (Premiere partie- Lettre prij'ace), εiσοιγωyΥj χοιl σΊJμεLώσεLς: G. Durandin, Vήn, ΠοιρίσL

1999.

Lettre-prij'ace des Principes de la philosophie,

ποιρουσίοισΊJ χοιl

σΊJμεLώσεLς:

D. Moreau, GF-F1ammaήon, Πα.ρίσL 1996. Principles of Philosophy, μετάφpα.σΊJ χοιl σΊJμεLώσεLς: Valentine Rodger Millerxoιl Reese Ρ. Miller, Abaris Books, Νέοι Ύόρ­ ΧΊJ 1979.

Die Pιinzipien der Philosophie, μετάφpα.σΊJ χοιl έπψέλεLοι: Aι1ur Buchenau, Meiner, 'Αμβοuργο 1992.

Les passioms de l'ame, έπψέλεLοι: G. Rodis-Lewis, Vήn,

ΠοιρίσL

1955, 1970.

Les passioms de l'ame,

έπψέλεLοι:

J.-M. Monnoyer, Gallimard,

συλλοyΥj <<Teln, ΠοιρίσL 1988. έπψέλεLοι: Β. Timmermans, Le livre de poche, συλλοyΥj HClassiques de la philosophie», ΠοιρίσL 1990. Les passions de l'ame, έπψέλεLα.: Ρ. d' Arcy, GF-F1ammιu-ion, Ιlα.ρίσL 1996. The Passioms of the Soul, με-:άφροισΎj χοιl σΎjμεLώσεLς: S. Voss, Hackett, ΚέψπpLτζ 1989.

Les passioms de l'ame,

Die Leidemschafien der Seele,

με-:άφροισΊJ χοιl έπψέλεLοι: Κ.

Hammacher, Meiner, 'Αμβοϋργο 1984.

L 'entretien avec Burman,

μετάφροισΊJ χοιl σΊJμεLώσεLς:

J.-M.

Beyssade, PUF, ΠοιρίσL 1981. Coιωersation

with

Burmaιt, εiσοιγωγ-ή, μετάφροισΊJ, σχόλLοι:

J.

Cottingl1am, Oxford University Press, Όξφόp8ΊJ 1976. Gespriich mit Burman, μετάφροισΎj χοιl έπψέλεLοι: Hans W. Arndt, 8ίγλωσσΊJ εχ8οσΊJ, Meiner, 'Αμβοuργο 1998.

La Queι·elle d'Utrecht, μετάφροισΊJ χοιl σΊJμεLώσεLς: Th. Veι·beek, Les lmpressions nouvelles, ΠοιρίσL 1988.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙ.\

Coπespondance

avec Elisabeth et autres lettres, είσα.γωyή, βι­ J.-M. Beyssade κα.Ι. Μ. Beyssade, GF-FΊammaήon, Παρίσι 1994. Philosophical Letters, μετάφρα.σΎ) καi. έπιμέλεια.: Α. Kenny, University of Minnessota, Μιννεάπολις 1981. βλιογραφία., χρονολόγιο:

3.

ΕΛΛΗΝΙΙ\ΕΣ ~ΙΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ

Λόγος :;τερi μεθόδου τού όδηγεϊν καλ(.ί)ς τον ΙJΟύν καi ζητείν την ά.λήθειαν εlς τdς επιστήμας, έπιμέλεια., μετάφρα.σΎ), σΎ)­ μειώσεις: Ν. Κέρκuρα.

Πίκκολος, Τuπογρα.φεΊ.Ό τ'ijς Διοικfισεως,

1824.

Λόγος :;τερi Μεθόδου προς καθοδήγησιι' τού Λογικού καi ά.να­ ζήτησι1' τής 'Αλήθειας εν ταϊς 'Επιστήμες, μετάφρα.σΎJ: Δ. Γ. Μοστράτος, Τύποις Bouτuρii κα.Ι. Σία.ς, Κωνσ":α.ντινού­ πολΎJ

1878.

Λόγος :;τερi τής Μεθόδου, μετάφρα.σΎ): Γ. κα.Ι. Α. Βερβενιώης, έκil. Άντωνοπούλοu, Άθ'Υjνα.ι

1939.

Λόγος :;τερi njς Μεθόδου, γιι1 την καλη καθοδ1]γηση τού λογι­

κού μας καi την ά.ναζήτηση τής ά.λήθειας στiς επιστήμες, είσα.γωy~, με.-άφρα.σΎ), σΥ)μειώσεις: Χρ. ΧριστίiΙΥ)ς, Γα.λλι­ κο 'Ινστιτοuτο Άθψών, Άθfινα. 1948· Β' έκilοσΥ), άνα.θεω­ ρΥ)μέν'Υ): έκil. Πα.πα.ζfισ·η, Άθfινα. 1976. Λόγος περi ηjς Μεθόδου, μετάφρα.σΎ): Χρ. Άνα.γνώστοu, 'Εκ­

i\οτικ-Υj 'Εταιρία. Πuθία., Άθfινα. 1972. Ό Λόγος :;τερi τής Μεθόδου καi Μεταφυσικοi Στοχασμοί, με­ τάφρα.σΎ):

Janis Lo Skokko, έπιμέλεια.: Κ. Μετρινοu, έκi\. [1969].

'Ανα.γνωστίίΙΥ), Άθfινα.

Κανόνες γιΛ τijιι καθοδήγηση τού Π1'εύματος, με.-άφρα.σΎ) καi. σχόλια.: Γ. Δα.ρilιώτΥ)ς, είσα.γωγfι: Ν. Αύγελfις, έκil. 'Εγνα­ τία., Θεσσα.λονίκΎ)

1974. Td πάθη η]ς ψυχ1]ς, είσα.γωγΎj y..oιf. μετάφρα.σΎJ: Γ. Πρελορέ­ ντζος, έπισηJμονικ-Υj έπιμέλεια.: Δ. Κοτρόγια.ννος, γλωσσι299


Σ Τ Ο Χ Α Σ λι Ο ι

Π Ε Ρ ι Τ Η Σ

11

Ρ ΩΤ Η Σ Φ ι Λ Ο Σ Ο Φ

κ~ έπιμέλεια: Ν. Καλταμπά:νος μΕ: έπίμετpο τοu

IΑΣ

J.-L.

Maιion μεταφρασμένο άπο τον Δ. Ροζά:κΎJ, έκο. Κριτικ~, Ά θ~να

4

1996.

ηιΠΛιΟIΨΑΦιΕΣ

Sebba, G., Bibliographia Caιtesiana. Α Critical Guide to the Descaιtes Literature, 1800-1960, Nijhoff, Χά:ΎΎJ 1964. Rodis-Lewis, G., L'reuvre de Descaιtes, τ. ΙΙ, Vήn, Παρίσι 1971. Curley, E.l\1. και &λλοι, Bibliography of Descaιtes Literature 1960-1970, σ. 223-243, στο Caton, Η., The Origin ofSubjectivity. An Essay on Descaιtes, Yale University PΓess, Νιοu Χέιβεν 1973. Chappell, V. και Doney, W, Twenty~five Yeaι:s of Descaιtes Scholarship, 1960-1984. Α Bibliography, GaΓland, Νέα ΎόρκΎ) 1987. Equipe Descartes CNRS, Bulletin Caιtesien · ΟΎJμοσιεuεται έτΊ)­ σίως άπο το 1970 στο περιοοικο Archives de philosophie.

5.

ΒιΟΓΡΑΦιΕΣ

La vie de Monsieur Descaιtes, 2 7όμοι, Hoιthemels, Παρίσι 1691 (άνατuπωσΎJ: Slatkine, Γενε6ΎJ 1970). Adam, Ch., Vie et reuvres de Descaιtes [τόμος XII τΎjς Ε:κοοσΎJς Adam-Tanneiγ], Cen, Παρίσι 1910. Sacy, S.-S. de, Descaιte.~, Seuil, Παρίσι 1956, 1996. Rodis-Lewis, G., Descaιtes, Calman-Levy, Παρίσι 1995. GaukωgeΓ, S., Descaιtes, An lntellectual Biography, ClaΓendon Pn~ss, ΌξφόρόΎJ 1995. Vωoman, J. R., Renέ Descaιtes: Α Biography, Νέα ΎόρχΎ) 1970. Baillet,

Α.,

JOO


ΗΙRΛΙΟΙ'ΡΑΦΙΑ

6.

ΕΡΙ'Α ΕΙΣΑΙ'ΩΙ'ΗΣ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

TO"r :'o<TEI\APT

Alquίe, Ε,

Descartes, Hatier, Ποcρίσι 1969. Descartes, PUF, Ποcρίσι 1972. Cottίngham, J., Descartes, Blackwell, ΌξφόpaΎ) 1986. Dicker, G., Descartes: An Analytical and Hi:;toricallntroduction,

Beyssade,

Oxford

Μ.,

Universίty

Press,

ΌξφόpaΎ)

1993.

Guenancίa, Ρ.,

Descartes, Bordas, Ποcpίσι 1986. Gι-ene, Μ., Descartes, Harvester, Μπράιτον 1965. Kenny, Α., Descartes, Α Study ofhi:; Philosophy, Random House, Νέα. 'Υ6pΧΎ) 1968. Mesnard, Ρ., Descartes ou le comhat pour la verite, Seghers, Ποcρίσι 1966, 1974. Rodis-Lewis, G., Descartes. lnitiation α sa philosophie, Vήn, Ποcρίσι 1964. -, Descartes et le rationali:;me, PUF, σuλλογΎι «Que sais-je?n, Ποcpίσι 1966, 1992. -, Descaιtes, textes et debats, Le livre de poche, Ποcρίσι 1984. Wilson, M.D., Descartes, Routledge, Λονaίνο 1978.

Στa έλληνικa

Lefevre, R., Γιa νa γνωρίσετε τiι σκέψη τοϋ Καρτέσιου, με­ τάφροcσ'Υ): Μ. Βερέττοcς, έκa. 'Άπειρον, Άθ~νοc 1979.

7.

Ι'ΕΝΙΚΕΣ :\ΙΕΛΕΤΕΣ

Alain, Etude sur Descartes, Gallimard, Ποcpίσι 1932· έποcνέκaο­ σ'Υ) στό: ldees, lntroduction α la philosophie, FΊammaήon, Ποcpίσι 1983. Alquie, Ε, La decouverte metaphysique de l'hoιnme chez Des. cartes, PUF, Ποcρίσι 1950, 1991. Baker, G., Morήs, Κ.J., Descartes' Dualί:;m, Routledge, Λονaίνο/ Νέα. ΎόpχΎJ 1996. 301


ΣΤΟΧΑΣλΙΟΙ

JJJ,:PJ

ΤΗΣ

ΠΡΩΤΙ!ΣΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Beyssade, J.-M., Descartes aufil de l'oι·dre, PUF, Παρίσι 2001. - , Etudes sur Descartes. L'histoire d'uπ esprit, Seuil, Παρίσι 2001. Butler, R.J., Cartesiaπ Studies, Bobbs-Meπill, Νέα Ύόρχ:η 1972. Cahne, Ρ.-Α., Un autre Descartes, Vrin, Παρίσι 1980. Cassirer, Ε., Descartes: Lehre-Persδnlichkeit- Wirkung, Στοκχόλ­ μη 1939. Caton, Η., The OriginofSuhjectivity: anEssayonDescartes, Yale University Press, Νιοu Χέιβεν 1973. Cavaille, J.-P., Descartes, la Fable du πwnde, Vrin-EHESS, Πα­ ρίσι 1991. ClaΓke, D., Descartes's Philosophy of Scieπce, ManchesteΓ UniveΓSίty PΓess, Μάντσεστερ 1982. Cottingham, J. (έπιμ.), The Cambridge Compaιιion to Descartes, Cambridge UniveΓSίty Press, Κέιμπριτζ 1992. Cottinghaιη, J., Α Descartes Dictionary, OxfΌrd UniveΓSίty Press, Όζφόρ~ΥJ 1993. DepΓe, 0., Lories, D. (έπιμ.), Lire Descartes aujourd'hui, Peeteι-s, ΛοuβΕ:ν-Παρίσι 1997. Doney, W (έπιμ.), Descaιtes, α Collection of Cιitical Essays, Macmillan, Λον~ίνο 1968. FowleΓ, Ο.Ρ., Descaιtes on the Hurrmn Soul, Κluwer Academic Publisheι-s, Ντόρντρεzτ 1999. Gabe, L., Descaιtes' Selbstkritik. Uιιteι-suchungeπzur Philosophie des jungen Descartes, MeineΓ VeΓlag, Άμβοuργο 1972. GaΓbeΓ, D., Descaιtes' Metaphysical Physics, Univeι-sity of Chicago PΓess, Σιχ.άγο/Λον~ίνο 1992. GaukΓogeΓ, S., Descartes: Philosophy, Matherrmtics and Physics, HaιΎest UniveΓSity PΓess, Μπράι-:-ον 1980. GaukωgeΓ, S., Schuster, J., Sutton, J. (έπιμ.), Descartes' Natural Philosophy, Routledge, Λον~ίνο 2000. Geιten, Μ., Wahreit und Methode bei Descartes, Meiner, Άμ­ βοuργο 2001. 302


Η ι Β Λ ι ο Ι' ρ λ Φ

GouhieΓ, Η.,

La pensee religieuse de Descartes, Vήn, Παρίσι 1924. -,Essais sur le "'Discours de la metlwde", la Metaphysique et la Morale, Vήn, Παρίσι 1937. - , Les pι·emieres pensee_s de Descaιtes, Vιin, Παρίσι 1958. Gήωaldi, Ν., L'expeιience de la pensee dans la philosophie de Descaιtes, Vήn, Παρίσι 1978. - , Etudes Cartesiennes. Dieu, le temps, la liberte, Vιin, Παρίσι 1996. Guenancia, Ρ., L 'intelligence du sensible. Essai suι·le dualisme cartesieπ, GalliιnaΓd, Παρίσι 1998. - , Liι·e Descartes, GallimaΓd, Παρίσι 2000. Haωelin, 0., Le sy.5teme de Descartes, Alcan, Παρίσι 1911. Hδokeι·l\1. (επιμ.), Descartes, Critical and lnterpretative Essays, Johns Hopkins Univeι-sity Press, Βαλημόρrι/Λονόίνο 1978. KeωιneΓling, Α., Ideeπ des lchs. Studien zu Descartes' Philosophie, Sulπkaιnp, Φραyχφοuρτη 1996. Kobayashi, Μ., La Philosophie natuΓelle de Descartes, Vιin, Παρίσι 1993. Labeι1l1onnieΓe, Ρ., Etudes suι· Descartes, Vήn, Παρίσι 1935. Lapoι1e, J., Le ratioπalisme de Descartes, PUF, Παρίσι 1945, 1988. Lauth, R., Descartes' Konzeption des Systeιns der Philosophie, Fωmωann, ΣτοuηιχάρόΎ) 1998. Loeck, G., Der caιtesische Mateιialismus: Machiue, Gesetz unΔ Simulation, Lang, ΦραyχφοuρτΎ) 1986. Maιion, J.-L., Questions caιtesiennes, PUF, Παρίσι 1991. - , Questions cartesiennes Π, PUF, Παρίσι 1996. Milhaud, G., Descartes savaπt, Alcan, Παρίσι 1921. Moyal, J.D. (Επιμ.), Reπe Descartes, CriticalAsse.5sιπeπts, 4 τόμοι, Routledge, Λονόίνο/Νέα 'Υόρκη 1991. Ong-Van-Cung, Κ., Descartes et l'ambivaleπce de la aeatioπ, Vιin, Παρίσι 2000. Rodis-Lewis, G., L' muvre de Descartes, 2 τόμοι, Vιin, Παρίσι 1971. 303


2: Τ

Ο Χ Α

2:

~I Ο

I

ΓΙ Ε ρ

I

Τ

II

Σ

11

ρ ΩΤ Η

2:

Φ

I

Λ Ο Σ Ο Φ

I

Α

2:

- , L'anthropologie cartesienne, PUF, Παρίσι 1990. - , Le Developpement de la peιιsee de Descartes, Vήn, Παρίσι 1997. Rozemond, Μ., Descartes's Dualism, HaiΎard University Press, Κέιμ πριτζ/Μασσαzοuσέττη/ Λον~ίνο 1998. Schouls Ρ.Α., Descartes and the Possibility of Science, Komell Univeι"Sίty Press, Ithaca/Λον~ίνο 2000. Sepper, D.L., Descartes 's lmagination. Proportion, lmages and the Activity of Thinking, University of Califoιτιia Press, ΜπέρκλεU/Λος 'Άντζελες/Λον~ίνο 1996. Toumadre, G., L Όrientation de la science cartesienne, Vήn, Πα­ ρίσι 1982. Voss, S. (έπιμ.), Essays on the Philosophy of Science of R. Descartes, Oxford University Pι·ess, Νέα Ύόρχ:ΎJ/'Οξφόρ~ΎJ 1993. Vuillemin, J., Matheιnatiques et metaphysique chez Descartes, PUF, Παρίσι 1960. Williams, Β., Descartes: The Project of Pure Enquiιy, Pelican Books καl HaiΎest Press, Σάσσεζ 1978. Στa ιΣλληνι.κrΊ ΒερβενιώτΎJς, Γ., Ή φιλοσοφία τού Ντεκάρτ, ΈκΟόσεις τΥjς Βερβενιωτείοu ΣzολΥjς, ΆθΊ]ναι

1967.

(Σuλλογιχ:ό): Ιlολιτι.κiς τού 'Ορθολογισμού. Δέκα μελέτες γιa τcηι Καρτέσιο, περιο~ιχ:ο Ά~ιολογικά, εί~ικο τεuχος ξάντας, Άθfινα

8.

1, 'Ε­

1999.

\ΙΕΛΕΤΕΣ ΠΑΙ\"Ω ΣΤΗ:\ 1\,-\ρΤΕΣΙΑ:'>ΙΗ λΙΕΤΑΦΥΣΙΚΗ

Beck, L.J., The Metaphysics of Descartes: α Study of the Meditations, ClaΓendon Pι·ess, Όξφόρ~ΎJ 1965. Beyssade, J.-M., La philosophie premi(πe de Descaιtes, F1ammaήon, Παρίσι 1979.


ΒΙΒΛΙΟΓΙ'ΑΦΙΑ

Beyssade, J.-M., Maήon, J.-L., Descartes. Objecter et Repondre, PUF, Παρίσι 1994. Cottingham, J. (έπιμ.), Reason, Will aιul Sensation, Studies in Descartes's Metaphysics, Clarendon Press, ΌζφόρaΊJ 1994. Flage, D., Bonnen, C., Descartes and Method: Α Search for α Method in Meditations, Routledge, Λovaίvo, 1999. Frankfurt, H.G., Demons, Dreamers and Madmen. 1'he Defense of Reason in Descartes's Meditations, Bobbs-Merήll, Ίvaια­ vά:πολις 1970. Gouhier, Η., La pensee metaphysique de Descartes, Vήn, Παρίσι 1962, 1978. Gueroult, Μ., Descartes selon lΌrdre des raisons, τ. Ι «Came et Dieun, τ. Π «Came et le corpsn, Aubier, Παρίσι 1953. - , Nouvelles rqlexions sur la preuve ontologique de Descartes, Vήn, Παρίσι 1955. Hatfield, G., Descartes and the Meditations, Routledge, Λovaίvo/ Νέα Ύόρχ.ΊJ, 2003. Kolesnik-Antoine, D. (έπιμ.), Union de l'ame et du corps. Lectures de la sixieme Meditation, Κime, Παρίσι 1998. Koyre, Α., Essai sur l'idee de Dieu et les preuves de son existence chez Descartes, Leroux, Παρίσι 1922. - , Entretiens sur Descartes, Gallimard, Παρίσι 1962. Link, Ch., Subjektivitat und Wahι·heit- Die Gmndlagen der neuzeitlichen Metaphysik durch Descartes, Κlett-Cotta, Στοuτ­ γχ.ά:ρaΊJ 1998. Maήon, J.-L., Sur le pιisme metaphysique de Descartes, PUF, Πα­ ρίσι 1986. Moyal, J.D.G., La critique cartesienne de la ι-aison. Folie, reve et liberte dans les «Meditations», Bellarmin/Vήn, Μόντρεαλ/ Παρίσι 1997. Oksenberg Rorty, Α. (έπιμ.), Essays on Descartes' Meditations, University of Califomia Press, Μπέρχ.λεί.ί 1986. Rod, W., Descartes 'erste Philosophie, Bouvier Veι-lag, BόvVΊJ 1971. Secada, J., Cartesian Metaphysics. The Scholastic Origins of Μο-


Σ Τ Ο Χ Α Σ λ! Ο Ι

Π Ε ρ Ι

Τ Η Σ

Ι Ι ρ ΩΤ ΙΙ Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Α Σ

Cambι-idge University Press, Κέιμπριτζ 2000. Scribano, Ε., Guida alla lettura delle Meditazioni metaphisiche di Descartes, Bari Laterza, ΡώμΎ] 1997. - , L'Esistenza di Dio, Laterza & Figli, Ρώμ'Υ) 1994.

dem Philosophy,

Στa έλληνικa Βερβενιώτης, Γ., ΆΗ μεταψυσικiι τού Ντεκάρτ, έχ.ό. Γ. Σερ­ μπίVΎJ, 'Εν Άθ~ναις

1943.

9. λ!ΕΛΕΤΕΣ ΠΑ:\"Ω ΣΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΙ\0-ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Ariew, R., χ.αt Grene, Μ. (έπιμ.), Descartes and His Contemporaries, University of Chicago Press, Σιχ.ά.γο/Λονόίνο 1995. Aι-iew, R., Cottingham, J., Sorell, Τ., Descartes' Meditations, Background Source Materials, Cambridge University Press, Κέιμπριτζ 1998. Ariew, R., Descartes and the Last Scholastics, Coπιell University Press, lthaca/Λoνόίνo 1999. Belaval, Ύ'., Leibniz, critique de Descartes, Gallimard, Παρίσι 1960, 1978. Cottingham, J., 1Ίιe Rationalists, Oxford University Press, Όζ­ φόρόΎ) 1988. (έλλ. μτφρ.): Οί ορθολογιστές, μετάφραση: Σ. ΤσοuρτΊJ, Στά.χ.u, 'Αθ~να 2000. Curley, Ε., Descartes against the Sceptics, Blackwell, Όζφόρό'Υ) 1978. Daphnos, Ρ., Stoische elemente bei Descartes und Spinoza, S. Athanassopoulos, S. Papadamis, G. Zacharopoulos, Verlag, Άθ~να 1976. Des Chene, D., Physiologia: Philosophy of Nature in Late Aristotelian and Caιtesian 1Ίιought, Comell University Press, Ithaca 1996. 306


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Faye, Ε., Philosophie et peτfection de l'homme de la Renaissance α Descartes, Vι-in, Παρίσι 1998. Fichant, Μ., Science et Metaphysique dans Descartes et Leibniz, PUF, Παρίσι 1998. Geyer, Ρ., Die Entdeckung des modernen Subjects. Anthropologie von Descartes bis Rousseau, Niemeyer, Τuμπινγκεν 1997. Gilson Ε., lndex Scolastico-cartesien, Alcan, Παρίσι 1913· Vήn, Παρίσι, 1966, 1979. - , La liberte chez Descartes et la theologie, Alcan, Παρίσι 1913· Vήn, Παρίσι 1982. - , Etudes sur te role de 1α pensee mediέvate dans ιaJormation du systeme cartesien, Vήn, Παρίσι 1930, 1951, 1976. Gueroult, Μ., Etudes sur Descartes, Spinoza, Malembranche et Leibniz, "Ολμς 1970. Gouhier, Η., Cartesianisme et Augustiπisme, Vήn, Παρίσι 1978. Gregory, Τ., Geπese de la raison classique de Chaπon α Descartes, PUF, Παρίσι 2000. Grene, Μ., Descartes amoπg the Scholastic.5, Marquette University Press, Μιλγουόκι 1992. Jolley, Ν., τhe Light of the Soul: Theories of Ideas in Leibniz, Malembranche and Descartes, Oxfonl University Press, Όξ­ φόρa'Υ) 199ο.

Lennon, Τ. Μ., τhe Battle of the Gods and Giants. τhe Legacies of Descartes and Gassendi, 1655-1715, Pήnceton University Press, Πρίνστον 1993. Maήon, J.-L., Sur lΌntologie grise de Descartes. Scieπce cartesienπe et savoir aristotelicien dans les «Regulm», Vι-in, Παρίσι 1975, 1993. - , Suι· la theologie blanche de Descartes. Analogie, creation des verites eternelles etfoιιΔement, PUF, Παρίσι 1981, 1991. Menn, S., Descaιtes and Augustiπe, Cambήdge University Press, Κέιμπριτζ 1998. Nadler, S., Arnault and the Cartesian Philosophy ofldeas, Manchester University Press, Μάντσεστερ 1989. 307


Σ Τ Ο Χ Α Σ :\Ι Ο Ι

ΙΙ Ε Ρ Ι Τ Η ~

ΙΙ Ρ ΩΤ Η Σ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ

IΑΣ

Niebel, W.Fr., Descartes im Discurs der Neuzeit, Suhrkamp, ΦραγχφοuρτΊJ 2000. Popkin, R.H., The History of Scepticismfrom Erasmus to Descartes, Humanity Press, Νέα Ύ6ρχΊJ 1960· University of Califomia Press, Μπέρχλεij, Λος 'Άντζελες, Λονaίνο 1979. Rosenfield, D., Metaphysique et raison moderne, Vrin, Παρίσι 1997. Schίitt, Η.-Ρ., Die Adoption des "Vaters der modernen Philosophie", Κlostermann, ΦραγχφοuρτΊJ στον Μάιν 1998. Woolhouse, R.S.,Descartes, Spinoza, Leibniz: the Concept ofSubstance in Seventeenth-Century Metaphysics, Routledge, Λον­ aίνο 1993. Zanowski, Ζ., lndex Augustino-Cartesien, Vrin, Παρίσι 2000.

308


ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΡΕΝΕ ΝΤΕΚΑΡΤ «ΣΤΟΧΑ ΣΜΟΙ

ΠΕΡ! ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ»

ΣΕ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΒΑΝΤΑΡΑ ΚΗ ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΦΙΛΜΟΓΡΑΦΗ ΘΗΚΕ ΣΤΟ ΑΝΑΓΡΑΜΜΑ τΙΣ "ΓΥΠΟΓΡΑΦΙ

ΚΕΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ ΕΚΑΝΕ Η ΑΝΝΑ ΜΑΡΑ ΓΚΑΚΗ. Η ΕΚ"ΓΥΠΩΣΗ ΕΓΙΝΕ ΣΤΗ Χ. ΖΑΧΑ

ΡΟΠΟΥΛΟΣ- Δ. ΣΠΑΡΑΣ- Σ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥ ΛΟΣ Ο. Ε ΣΕ

MOIS 100

2.000 ΑΝτΙ~ ΣΕ ΧΑΡτΙ CHA

ΓΡΑΜΜ. ΚΑΙ Η ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ ΑΠΟ

ΤΟΝ Σ. ΜΠΑΣΤΑ ΤΟΝ ΜΑΡτΙΟ ΤΟΥ 2003 ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΕΚΚΡΕΜΕΣ

- - - -.....~•<<8>• .....~---Εύμεvείς έλεnοι όιp.3


Στοχασμοί περί της πρώτης φιλοσοφίας - Ντεκάρτ Ρενέ  
Στοχασμοί περί της πρώτης φιλοσοφίας - Ντεκάρτ Ρενέ  
Advertisement