Page 1

სექტ ემბერი, 2013-2014 ოწელ ი სექტემბერი, ჟურნალი ,,გამოსაშვები 2013-2014 გამოცდები“ სასწავლ N2. სასწავლო სექტემბერი, წელი 2013

ონ ლა ი ნ ჟ ურნ ა ლი ონლაინ ჟურნალი გ ა მ ოს ა შ ვ ე ბ ი გამოსაშვები გამოცდები გ ა მ ოცდე ბ ი 2013-2014 სასწავლო წელი 2013-2014 სასწავლო წელი

ქიმია

ბიოლოგია

ფიზიკა

1

გგაამმოოს ს ააშშვვეებბიი გგაამმოოც ცდ დეებბიი 22001133

2 გეოგრაფია


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ჟურნალის მეორე ნომერში მოცემულია     

რეკომენდაციები: ქიმია

 

ბიოლოგია კონსპექტი ნაწილი 2

რეკომენდაციები: ფიზიკა რეკომენდაციები: ბიოლოგია რეკომენდაციები: გეოგრაფია

ქიმიის და ფიზიკის ტესტურ დავალებათა ნიმუშები მითითებები გეოგრაფია

2


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ჟურნალის პირველი ნომრის გამოსვლის შემდეგ:

3


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

amis Semdeg gadavwyviteT gamosuliyo Jurnalis meore nomeri sadac yvelaferi ufro vrclad iqneboda. gamocda axlovdeba, gamocdebamde meti nomeri aRar gamova amitom maqsimalurad SevecdebiT rekomendaciebi mogceT gamocdebamde.

kidev erTxel giwevT rekomendaciebs ara wignebze aramed testebis krebulebze:  Jurnal ,,Naec.ge” pirveli da meore nomeri  biologia – manana burdilaZe testebi abiturientTaTvis (OwignSi mocemulia erovnuli gamocdebis sruli programa, magram mxolod gamosaSvebi gamocdebis programa amoiReT)  geografia – ana yataSvili-eriaSvili testebis krebuli  fizika – CiCua qanTaria – testebis krebuli  qimia – testebis krebuli - giuli andronikaSvili

4


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

gTavazobT geografiis programas საკითხთა ჩამონათვალი

საკითხის დაზუსტება

გეოგრაფიის შესავალი: გეოგრაფიის მეცნიერების სტრუქტურა და კვლევის საგანი

რუკა და თვალსაჩინოებები

სხვადასხვა

შესავალი, •

გეოგრაფიის შესწავლის ობიექტი და მიზნები; • გეოგრაფიის მეცნიერების სტრუქტურა და ცალკეული მიმართულებების დეფინიციები. ტიპის • რუკები (რუკის ლეგენდა, მასშტაბი, ორიენტირება, ეკვატორი, პოლუსები, ტროპიკები და პოლარული წრეები, გრადუსთა ბადე, გრძედი და განედი, გეოგრაფიული კოორდინატები, ადგილის სიმაღლის განსაზღვრა (აბსოლუტური და შეფარდებითი სიმაღლეები), საჭირო ინფორმაციის მოძიება და ინტერპრეტაცია, ანალიზი, ამოცანების გადაჭრა) • სხვადასხვა ტიპის თვალსაჩინოებების (ფოტო, ნახატი, სქემა, ცხრილი, გრაფიკი, დიაგრამა) გამოყენება, ინფორმაციის ანალიზი, ამოცანების გადაჭრა. საქართველოსა და მსოფლიოს ფიზიკურგეოგრაფიული ნომენკლატურა (მნიშვნელოვანი გეოგრაფიული 2 მსოფლიო ოკეანის ობიექტები) -

1

პროგრამაში VII, VIII, IX, X კლასებისთვის მოცემულია 2005-2011 წწ. ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისი საკითხები, ხოლო XI კლასისთვის - ახალი ეროვნული სასწავლო გეგმის. შესაბამისად, პროგრამაში არ შედის ახალი ესგ-ს მიხედვით X კლასში გათვალისწინებული „მსოფლიოს გეოგრაფიის“ კურსი. 2 გამოცდაზე აპლიკანტებს დაურიგდებათ საქართველოს და მსოფლიოს ფიზიკური რუკები.

5


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ნაწილები, კონტინენტები და მისი ნაწილები, რელიეფის ძირითადი ფორმები, შიდა წყლები.

საბუნებისმეტყველო გეოგრაფია: •

პლანეტა დედამიწა

დედამიწის დღე-ღამური და წლიური მოძრაობა; • სასაათო ზონები და თარიღთა ცვლის საერთაშორისო ხაზი. და ეგზოგენური • ენდოგენური რელიეფწარმომქმნელი პროცესები, რელიეფის ფორმები და ტიპები; რელიეფის გავლენა კლიმატზე, მეურნეობაზე. • ჰაერის ტემპერატურა (საშუალო ტემპერატურა, ამპლიტუდა), ტემპერატურის ცვლილება განედის, აბსოლუტური სიმაღლისა და ოკეანიდან დაშორების მიხედვით; • ატმოსფერული წნევა; სხვადასხვა ტიპის ქარები, მათი წარმოშობა და გავრცელების კანონზომიერებები (ბრიზი, მუსონი, პასატი, ფიონი); • ატმოსფერული ნალექები, მათი სახეები და გავრცელების კანონზომიერებები (წვიმა, სეტყვა, თოვლი, ნამი, თრთვილი); • კლიმატის გავლენა განსახლებაზე და სამეურნეო საქმიანობაზე (სოფლის მეურნეობაზე, ტრანსპორტზე, მშენებლობაზე). • მდინარეები, ტბები, მყინვარები, წყალსაცავები (საზრდოობა და რეჟიმი, გავლენა მეურნეობაზე). გავრცელება, • ბუნებრივი რესურსების მნიშვნელობა, კლასიფიკაცია და რაციონალური გამოყენება (სასარგებლო წიაღისეული და ბუნების დაცვა).

რელიეფი

ამინდი და კლიმატი

შიდა წყლები

ბუნებრივი რესურსები

საზოგადოებრივი გეოგრაფია 3: • •

მოსახლეობის გეოგრაფია და დემოგრაფია

6

მოსახლეობის სტრუქტურა მოსახლეობის ბუნებრივი მოძრაობა (შობადობის, მოკვდავობისა და


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ბუნებრივი მოძრაობის კოეფიციენტები)

სასარგებლო ბმულები: გამოცდების ეროვნული ცენტრი: http://www.naec.ge

განათლების სამინისტრო: http://www.mes.gov.ge

პრეტესტების გვერდი: http://www.pretesti.ge

7


მექანიკური მოძრაობა (მიგრაციის ტიპები, მიზეზები, ფაქტორები) • სიმჭიდროვე, განსახლების ტიპები და ურბანიზაცია. ფორმისა და • მმართველობის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობის მიხედვით; • სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების დონის მიხედვით (ადამიანის (ჰუმანური) განვითარების ინდექსი, მშპ). ნატო, ევროპის კავშირი, • გაერო, ევროსაბჭო, წითელი ჯვარი, სოკი.

ქვეყნების კლასიფიკაცია

საერთაშორისო ორგანიზაციები

საქართველოს გეოგრაფია: საქართველოსა და კავკასიის მდებარეობა

საქართველოს ბუნების კომპონენტები

საქართველოს ბუნებრივი რესურსები

გარემოსდაცვითი პრობლემები და სტიქიური მოვლენები

ბუნების დაცვა

საზღვრები, ფართობი, ფიზიკურგეოგრაფიული მდებარეობა, ფიზიკურგეოგრაფიული დაყოფა, პოლიტიკურადმინისტრაციული დაყოფა, მმართველობის ფორმა; • ევროპა-აზიას შორის საზღვრის გატარების ვერსიები. ძირითადი ფორმები და • რელიეფის ტიპები; ცირკულაციის ძირითადი • ატმოსფეროს თავისებურებები; • ჰავის ძირითადი ელემენტები; • შიდა წყლები (მდინარეები,ტბები, მყინვარები, წყალსაცავები); • შავი ზღვა; • ფლორა და ფაუნა. მნიშვნელოვანი • საქართველოს რესურსების გეოგრაფია (სათბობენერგეტიკული, შავი და ფერადი ლითონები, საშენი მასალები, მინერალური და თერმული წყლები). ატმოსფეროს, წყლის და ნიადაგის • დაბინძურება; • მიწისძვრა, მეწყერი, ზვავი, ღვარცოფი, წყალდიდობა, სეტყვა. • დაცული ტერიტორიების გეოგრაფია და ტიპები, შექმნის მიზეზები და მიზნები,


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

მნიშვნელობა და დაცვის განსაკუთრებული ობიექტები. • მოსახლეობის რაოდენობა, ტერიტორიული განლაგება და დინამიკა; • მოსახლეობის სტრუქტურა (სქესობრივასაკობრივი, ეროვნული, ეთნიკური, რელიგიური); და მიგრაციული • დემოგრაფიული პროცესები; • საქალაქო და სასოფლო დასახლებების გეოგრაფია, ურბანიზაცია. • მრეწველობა, სოფლის მეურნეობა, მომსახურების სფერო. • თბილისი, კახეთი, სამეგრელო და ზემო სვანეთი, ქვემო ქართლი, მცხეთამთიანეთი, იმერეთი, სამცხე-ჯავახეთი, რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი, შიდა ქართლი, გურია, აჭარა, აფხაზეთი (მდებარეობა, ტერიტორია, საზღვრები, ბუნებრივი პირობები და რესურსები, მოსახლეობა, ეკონომიკა, ღირშესანიშნაობები).

საქართველოს მოსახლეობა

საქართველოს მეურნეობა საქართველოს რეგიონები

გლობალური გეოგრაფია: გლობალიზაცია

პოლიტიკური ხასიათის პრობლემე სოციალურ-ეკონომიკური გლობალური პრობლემე

• •

გლობალიზაციის პროცესის არსი და ცნება; გლობალიზაციის ინდექსი და კრიტერიუმები; • გლობალური პრობლემების სახეები და მათი ურთიერთკავშირი; პრობლემები და • გლობალური საერთაშორისო ორგანიზაციები. გლობალური • მშვიდობა და განიარაღება.

ხასიათის • შრომითი მიგრაცია; • კულტურული გლობალიზაცია; • ეკონომიკური გლობალიზაცია; • მსოფლიო ფინანსური ნაკადები და ცენტრები; • ცხოვრების დონე და ხარისხი. გლობალური ეკოლოგიური პრობლემები და ტექნოგენური • ბუნებრივი კატასტროფები; 9


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

• •

სექტემბერი, 2013

ბუნებათსარგებლობა და მდგრადი განვითარება; გარემოსდაცვითი ღონისძიებები და ორგანიზაციები.

gamosaSveb gamocdebze moswavleebs daurigdebaT saqarTvelos da msoflios fizikuri rukebi ** mocemuli rukebi SegiZliaT SeiZinoT biblusis maRaziaTa

qselSi (A3) ფორმატის.

გეოგრაფიის გამოცდის დროს შემოწმდება: ფაქტობრივი მასალის ცოდნა; გეოგრაფიული ცნებებისა და ტერმინების ადეკვატური გამოყენება; გეოგრაფიული რუკების კითხვა; სხვადასხვა ტიპის თვალსაჩინოებების (ფოტოების, გრაფიკების, ცხრილებისა და დიაგრამების) გამოყენებით ინფორმაციის შეჯერება/ანალიზი; გეოგრაფიული მოვლენებისა და პროცესების დამახასიათებელი ნიშნების გარჩევა, მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების დადგენა;

გეოგრაფიის ტესტის წერის დროს კარგად დააკვირდით შეკითხვებს, გამოიყენეთ რუკა მაქსიმალურად. ტესტები ძირითადად იქნება რუკებზე ადგილების და ა.შ პოვნა, ასევე საქართველოს გეოგრაფიიდან იქნება გეოგრაფიულ რეკორდებზე შეკითხვები. ზოგადი გეოგრაფიის კურსიდან გაიმეორეთ განმარტებები (მიგრაცია, ბუნებრივი მოძრაობა, და ა.შ)

10


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

informaciebi

saqarTvelos geografia: zogadi cnobebi farTobi: 69,7 aTasi km 2 dedaqalaqi: Tbilisi mosaxleoba: 4,6 milioni (2009 wlis monacemebiT) saxelmwifo ena: qarTuli saxelmwifo wyoba: respublika saxelmwifos meTauri: prezidenti fuladi erTeuli : lari erovnuli dResaswauli: 26 maisi, damoukideblobis dRe religia – qristianoba (marTlmadidebloba) sasaaTo sartyeli: me-4 internet kodi: -GE

მსოფლიო გეოგრაფიის საცნობარო მასალა მსოფლიო მთიანი სისტემები სახელწოდება ალპები ჰიმალაი კავკასია ატლასი აპალაჩები კორდილიერები ანდები დიდი წყალგამყოფი ქედი

უმაღლესი წერტილი მონბლანი ევერესტი იალბუზი ტუბკალი მიტჩელი მაკ-კინლი აკონკაგუა კოსციუშკო

11

გავრცელების არეალი ევროპა აზია ევრაზია აფრიკა ჩრ. ამერიკა ჩრ. ამერიკა სამხ. ამერიკა ავსტრალია


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

მსოფლიოს რეგიონების ურბანიზაციის დონე: (1998) რეგიონი მთელი მსოფლიო ავსტრალია ლათინური ამერიკა ჩრდილოეთ ამერიკა აფრიკა-აზია ევროპა

ქალაქის მოსახლეობის წილი% 45 71 72 75 34 73

ოკეანეები დასახელება წყნარი ატლანტის ინდოეთის ჩრ. ყინულოვანი

ყველაზე დიდი ღრმული მარიანის პუერტო რიკოს ზონდის გრენლანდიის ზღვა

საერთაშორისო ორგანიზაციები დასახელება

დაარსების თარიღი

შტაბ-ბინა

გაერო

1945

ნიუ-იორკი

ნატო

1949

ბრიუსელი

12

ემბლემა


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

ევროკავშირი

1957

სექტემბერი, 2013

ბრიუსელი სტრასბურგი

კაცობრიობის გლობალური პრობლემები მშვიდობა და განიარაღება ეკოლოგიური დემოგრაფიული სასურსათო ენერგეტიკული ქვეყნების ჩამორჩენილობა მსოფლიო ოკეანის ათვისების პრობლემები

დაიმახსოვრეთ, სად მდებარეობს სურათზე მოცემული ობიექტები

- ლონდონი

13


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

- სან ფრანცისკო

- ლონდონი

- პარიზი

14


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

- რომი

-რიო დე ჟანეირო

- რიო დე ჟანეირო (მარაკანას სტადიონი)

15


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

- მაჩუ პიქჩუ

ზოგადი ცნობები: გეოგრაფიის მთავარი მიზანია საზოგადოების გონივრული ტერიტორიული ორგანიზაციისა და ბუნებათსარგებლობის საშუალებების გამოკვლევა, საზოგადოების ეკოლოგიურად უსაფრთხო განვითარების სტრატეგიის ფუნდამენტის შექმნა. გეოგრაფიული კვლევის მნიშვნელოვანი ობიექტია ადამიანის და ბუნების ურთიერთგავლენა, გეოგრაფიული გარემოს კომპონენტების განაწილებისა და ურთიერგავლენის კანონები ლოკალურ, რეგიონულ, ეროვნულ, კონტინენტურ, ოკეანურ და გლობალურ დონეებზე. გეოგრაფია ერთ–ერთი უძველესი მეცნიერებაა. პირველი ცდები გეოგრაფიული მოვლენების მეცნიერულად ახსნისა მიეკუთვნება ძვ. წ. მე–6 საუკუნის ბერძენ ფილოსოფოსებს, ე.წ. მილეთის სკოლის წარმომადგენლებს: თალესს, ანაქსიმანდრეს და სხვებს., ტერმინი გეოგრაფია ბერძნული წარმოშობისაა და სიტყვასიტყვით “დედამიწის აღწერას” ნიშნავს: geo (γη) – “მიწა”, graphein (γραφειν) – “აღწერა”.კაცობრიობის უდიდესი და უმნიშვნელოვანესი დარგია, რომელიც პირველ რიგში მიზნათ ისახავს დედამიწის მთელი გეოგრაფიული (ლანდშაფტური) გარსის კომპლექსურ შესწავლას, მის აგებულებასა და მნიშვნელობას. ამავ დროულად, გეოგრაფიული ანუ ლანდშაფტური გარსის განვითარება იცვლება დროსა და სივრცეში. გეოგრაფია ზუსტი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაა. მისი მთავარი ნაწილია ფიზიკური გეოგრაფია, რომელიც აღწერს დედამიწის გეოგრაფიულ გარსსა და მის სტრუქტურულ ნაწილებს. ფიზიკური-გეოგრაფიის მთავარი ამოცანაა მთელი დედამიწის ზედაპირის ბუნების შესწავლა და აღწერა, ბუნებრივი პროცესებისა და მისი მოვლენების გარკვევა.

16


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 ევერესტი ევერესტი მსოფლიოს უმაღლესი მთაა. სახელი დაერქვა გეოგრაფ ჯორჯ ევერესტის პატივსაცემად, ის სწავლობდა ინდოეთს IX საუკუნეში. მთა მდებარეობს ნეპალისა და ტიბეტის საზღვარზე და მისი სიმაღლე 8,850 მეტრია. ევერესტი საკრალური ოცნებაა ყველა მთასვლელისთვის. მიუხედავად დიდი ხარჯებისა და საშიშროებისა, ყოველ წელს ძალიან ბევრი ადამიანი ცდილობს ევერესტის დაპყრობას.

საქართველო – ქვეყანა ევრაზიაში, კავკასიაში, შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე. ესაზღვრება ჩრდილოეთიდან რუსეთი, სამხრეთიდან თურქეთი და სომხეთი, და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან აზერბაიჯანი. ტრანსკონტინენტური ქვეყანა სამხრეთაღმოსავლეთ ევროპისა და დასავლეთ აზიის გასაყარზე მდებარეობს, თუმცა სოციოპოლიტიკურად და კულტურულად ევროპის ნაწილია.

თანამედროვე საქართველოს ტერიტორია მუდმივად დასახლებული იყო ადრეული ქვის ხანიდან მოყოლებული. კლასიკურ ანტიკურ ხანაში აყვავდა ადრეული ქართული სახელმწიფოები კოლხეთი და იბერია, რამაც დასაბამი მისდა საერთო ქართულ კულტურასა და სახელმწიფოებრიობას. ქრისტიანობა გაბატონდა ადრეული III საუკუნიდან; ქვეყანა გაერთიანებული მონარქია გახდა 1008 წელს. თუმცა მას შემდეგ საქართველომ აღორძინებისა და დაცემის რამდენიმე პერიოდი განვლო სანამ XVI საუკუნეში რამდენიმე მცირე პოლიტიკურ ერთეულად დაიშლებოდა. იმპერიულმა რუსეთმა ქართული მიწები ნაწილ-ნაწილ დაიპყრო 1801-1866 წლებში. რუსეთის რევოლუციის შემდგომ აღდგენილი დამოუკიდებელი ქვეყანა — საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918-21) ბოლშევიკების მსხვერპლი გახდა და 1922 წლიდან საბჭოთა კავშირის ნაწილად იქცა. გეოგრაფია: მთათა სისტემა და ბორცვები მოიცავს საქართველოს ტერიტორიის 80%-ს. მდებარეობა 40′ და 47′ აღმოსავლეთის განედის და 41′ და 44′ სამხრეთის გრძედს შორის. დედაქალაქი – თბილისი (მოსახლეობა 1 092.9 ათასი კაცი).

17


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

უდიდესი ქალაქები: ქუთაისი (მოსახლეობა 189.7 ათასი კაცი), ბათუმი (122.2 ათასი კაცი), რუსთავი (117.9 ათასი კაცი), სოხუმი (აღწერა არ ჩატარებულა), ზუგდიდი (72.2 ათასი კაცი), გორი (50.2 ათასი კაცი), ფოთი (47.3 ათასი კაცი), თელავი (20.2 ათასი კაცი), ეთნიკური შემადგენლობა: ქართველები – 83,8%, აზერბაიჯანელები – 6,5%, სომხები – 5,7%, რუსები – 1,5%, ოსები – 0,9%, ბერძნები – 0,3%, უკრაინელები – 0,2%, აფხაზები – 0,1%, ებრაელები – 0.1%, სხვა – 0.1%. სახელმწიფო ენა: ქართული. ხოლო აფხაზეთის ტერიტორიაზე ქართული და აფხაზური. ეროვნული ვალუტა: ლარი, 1 USD – 1,7 ლ (01.02.2007 წ. მონაცემებით) ოფიციალური დასვენების დღეები: 1 იანვარი – ახალი წელი, 7 იანვარი – შობა, 19 იანვარი – ნათლისღება, 3 მარტი – დედის დღე, 8 მარტი – ქალთა დღე, აღდგომა, 26 მაისი – საქართველოს დამოუკიდებლობის დღე, 28 აგვისტო – მარიამობა, 14 ოქტომბერი – სვეტიცხოვლობა, 23 ნოემბერი – გიორგობა.

გისურვებთ წარმატებებს გეოგრაფიის გამოცდაზე 

გამოცდამდე შეგიძლიათ გადაამოწმოთ თქვენი ცოდნა ვებ-გვერდზე Pretesti.ge

18


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ჩვენს Facebook გვერდზე გამოვაქვეყნეთ შემდეგი ინფორმაცია:

გამოქვეყნების შემდეგ ძალიან ბევრი მასწავლებელი გამოგვეხმაურა ჩვენი თხოვნა იყო ის, რომ გამოეგზავნათ რეკომენდაციები მოსწავლეებისათვის წინასაგამოცდოთ

მასწავლებლების ნაწილმა რეკომენდაციები და ტესტები გამოგვიგზავნა რისთვისაც მათ ძალიან დიდი მადლობას ვუხდით.

19


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

გთავაზობთ იმ მასალებს რომლებიც მასწავლებლებმა გამოგვიგზავნეს

nino kodua Tbilisis 55-e sajaro skolis da kerZo skola ,,moZRvari” biologiis maswavlebeli (biologia: testebi –evolucia) ევოლუცია varianti I 1) ხელოვნური გადარჩევის დროს წამყვანი ფაქტორია: ა) ადამიანი; ბ) ბუნება; გ) თვითონ ორგანიზმი; 2) ხელოვნური გადარჩევის შედეგად მიიღება: ა) სახეობა; ბ) პოპულაცია; გ) ჯიში; 3) არსებობისთვის ბრძოლის ყველაზე მძაფრი ფორმაა: ა) გარემოს არახელსაყრელ პირობებთან; ბ) სახეობათაშორისი; გ) შიდასახეობრივი; 4) ბუნებრივი გადარჩევა გულისხმობს: ა) გარემოში არსებული ყველა ინდივიდის გამრავლებას; ბ) სასარგებლო ნიშნების მქონე ინდივიდების გადარჩენას და შთამომავლობის დატოვება; გ) მხოლოდ სუსტი ინდივიდების გამავრლებას; დ) მხოლოდ ძლიერი ინდივიდების გამავრლებას; 5) ევოლუციის ელემენტარული ერთეულია: ა) ინდივიდი; ბ) სახეობა; გ) პოპულაცია; 20


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

6) მიკროევოლუციური ფაქტორებია: I-გენების ნაკადი; II- მორფოლოგიური კრიტერიუმი; III- მუტაცია; IV- პოპულაციური ტალღები; სწორი პასუხია: ა) I, II და III; ბ) I, III და IV; გ) I, II და IV; დ) II, III და IV; 7) დააკავშირე სახეობის კრიტერიუმი მის შესაბამის ახსნასთან და ციფრი შეიტანე ცხრილში ა) ბიოქიმიური კრიტერიუმი; ბ) გენეტიკური კრიტერიუმი; გ) მორფორფოლოგიური კრიტერიუმი;

დ) ფიზიოლოგიური კრიტერიომი;

1) სხვადასხვა სახეობის ინდივიდებს განსხვებული ქრომოსომათა რიცხვი, ზომა და ფორმა აქვს; 2) სხვადასხვა სახეობის ინდივიდებს განსხვებული შინაგანი და გარეგანი აგებულება აქვს; 3) ერთი სახეობის ინდივიდები წარმოქმნიან ერთნაირი სახის ცილებსა და ნუკლეინის მჟავებს; 4) ერთი სახეობის ინდივიდებს ერთნაირი გამრავლების ვადები გააჩნიათ; ა

8) იპოვეთ შესაბამოსობა და შესაბამისი ციფრი ჩაწერეთ ცხრილში: ა) გენთა ნაკადი; ბ) გეოგრაფიული იზოლაცია; გ) მუტაცია; გ) პოპულაციური ტალღები;

1) ერთი სახეობის პოპულაციებს შორის გამუდმებით მიმდინარეობს თავისუფალი შეჯვარება; 2) ერთი სახეობის პოპულაციებს შორის იქმნება დაბრკოლება მნინარეებისა და ხმელეთის ნაწილებით; 3) შეიძლება იყოს სეზონური და არასეზონური; 4) შემთხვევითი მოვლენაა და არამიმართულია ანუ არ არსებობს მექანიზმი; ა

21


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

9) მასტაბილიზებელი გადარჩევა: I- პოპულაცია ინარჩუნებს საშუალო ნიშან-თვისების მქონე ინდივიდებს; II- პოპულაცია ინარჩუნებს არსებულ ფენოტიპს; III- პოპულაცია ინარჩუნებს განაპირა ნიშან-თვისების მქონე ინდივიდებს; IV-მიმდინარეობს, როდესაც საბინადრო გარემო დიდხანს არ იცვლება; სწორი პასუხია: ა) I, II და III; ბ) I, III და IV; გ) II, III და IV; დ) I, II და IV; 10) დაუკავშირე ტერმინი მოვლენას და ციფრი ჩაწერე ცხრილში: 1) მასტაბილიზებელი გადარჩევა; 2) მამოძრავებელი გადარჩევა; ა) არღვევს პოპულაციის სტაბილურობას და იწვევს ევოლუციას; ბ) თხუნელაში თვალების გაქრობა; გ) მოქმედებს, როდესაც გარემო პირობები უცვლელია; დ) უძველესი თევზის - ლატიმერიას არსებობა; ა

მე-2 ვარიანტი 1) ბუნებრივი გადარჩევის დროს წამყვანი ფაქტორია: ა) ადამიანი; ბ) ბუნება; გ) თვითონ ორგანიზმი; 2) ბუნებრივი გადარჩევის შედეგად მიიღება: ა) სახეობა; ბ) პოპულაცია; გ) ჯიში; 3) არახელსაყრელ გარემო პირობებთან ბრძოლაში გადარჩება ა) ინდივიდები, რომლებიც შეეგუებიან არსებულ პირობებს; ბ) მხოლოდ მდედრი ინდივიდები; გ) მხოლოდ მამრი ინდივიდები; დ) ყველა ინდივიდი; 4) დივერგენცია არის: ა) ადამიანის მოქმედების პროცესი გარემოზე; ბ) ერთი სახეობის ინდივიდებს შორის ნიშან-თვისებების დაცილება; გ) სხვადასხვა ინდივიდებს შორის ნიშან-თვისებების დაცილება; დ) არაცოცხალი გარემო პირობების მოქმედება ცოცხალ ორგანიზმებზე; 5) სახეობა არის: ა) განსხვავებული ინდივიდების ერთობლიობა; ბ) პოპულაციების სისტემა; გ) ჯიშების ერთობლიობა; 22


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

6) მიკროევოლუციური ფაქტორებია: I-გენების დრეიფი; II-ეკოლოგიური ფაქტორი; III-იზოლაცია; IV- მუტაცია; სწორი პასუხია: ა) I, II და III; ბ) I, III და IV; გ) I, II და IV; დ) II, III და IV; 7) დააკავშირე სახეობის კრიტერიუმი მის შესაბამის ახსნასთან და ციფრი შეიტანე ცხრილში ა) გეოგრაფიული კრიტერიუმი; გ) მორფორფოლოგიური კრიტერიუმი;

ბ) ეკოლოგიური კრიტერიუმი; დ) ფიზიოლოგიური კრიტერიუმი;

1) ერთი სახეობის ინდივიდებს მაგავსი გარეგნული და შინაგანი აგებულება აქვთ; 2) ერთი სახეობის ინდივიდები გარკვეულ არეალს იკავებენ; 3) გარემო ფაქტორების ერთობლიობა, რომელიც აუცილებელია ამ სახეობის არსებობისთვის; 4) სხვადასხვა სახეობის ინდივიდებს განსხვავებული გამრავლებისა და ცხოველქმედების ვადები აქვთ; ა

8) იპოვეთ შესაბამოსობა და შესაბამისი ციფრი ჩაწერეთ ცხრილში: ა) გენთა დრეიფი; ბ) ეკოლოგიური იზოლაცია; გ) მუტაცია;

გ) პოპულაციური ტალღები;

1) აღნიშნულ მოვლენას იწვევს მაიონიზირებელი რადიაცია, ქიმიური ნაერთები და სხვა; 2) აღნიშნული მოვლენა იწვევს პოპულაციის რიცხობრიობის მკვეთრ რიცხობრივ ცვლილებას; 3) ერთი სახეობის პოპულაციებზე მოქმედებს განსხვავებული ეკოლოგოური ფაქტორები: ტემპერატურა, საკვები და სხვა; 4) ერთი სახეობის პოპულაციებს შორის ორგანიზმების გაცვლის შედეგად ალელების სიხშირე პოპულაციის თაობებში იცვლება; ა

9) მამოძრავებელი გადარჩევა: I- არღვევს პოპულაციის სტაბილურიბს; II- მოქმედებს გარემოს ცვლად პირობებში; III- შეიძლება გამოიწვიოს ნიშან-თვისებების გაქრობაც; IV-პოპულაცია ინარჩუნებს არსებულ ფენოტიპს; სწორი პასუხია: ა) I, II და III;

ბ) I, III და IV; გ) II, III და IV; 23

დ) I, II და IV;


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

10) დაუკავშირე ტერმინი მოვლენას და ციფრი ჩაწერე ცხრილში: 1) მასტაბილიზებელი გადარჩევა; 2) მამოძრავებელი გადარჩევა; ა) პოპულაციაში ხდება ფენოტიპის ერთ-ერთი მიმართულებით გადახრა; ბ) უნარჩუნებს პოპულაციას სტაბილურობასა და არ განაპირობებს მის ევულუციას; გ) უძველესი მცენარის - გინკოს არსებობა; დ) ტარაკნების მდგრადობა შხამქიმიკატებისადმი; ა

შემაჯამებელი ტესტი სრული პროგრამა 1. ვარიანტი 1)თუ deda სისხლის III jgufis მქონე ჰეტეროზიგოტაა,ხოლომამას აქვს I jgufis სისხლი. მათ შვილებს შესაძლოა ჰქონდეთ:( 1 ქულა) ა) I და II ჯგუფის სისხლი; ბ) II და III ჯგუფის სისხლი; გ) I და III ჯგუფის სისხლი; დ)II და IVჯგუფის სისხლი; 2) დარვინ-უოლესის ევოლუციური თეორის თანახმად:( 1 ქულა) ა) ხელოვნური გადარჩევის შედეგად მიიღება ახალი სახეობა; ბ) ევოლუციის მთავარი მამოძრავებელი ძალაა არსებობისთვის ბრძოლა; გ)არსებობისათვის ბრძოლა განპირობებულიასახეობის შიგნით გამრავლების მაღალი ინტენსივობით; დ) ბუნებრივი გადარჩევის შედეგია ახალი ჯიშის წარმოქმნა; 3) ხელოვნური გადარჩევის დროს( 1 ქულა) I - მიიღება ადამიანისთვის სასურველი სახეობა; II - მიიღება ადამიანისთვისსასურველი ჯიში; III- გადაირჩევა ადამიანისთვის სასარგებლო ნიშნები; IV- გადაირჩევა გადასარჩენად საჭირო ნიშნები; ა)I და II; ბ)III და IV; გ)II და III; 4) მამოძრავებელი გადარჩევა:( 1 ქულა)

დ)II და IV;

I- არღვევს პოპულაციის გენეტიკურ სტაბილურობას; II- მოქმედებს გარემოს ცვლად პირობებში; III- შეიძლება გამოიწვიოს ნიშან-თვისებების გაქრობაც; IV-უნარჩუნებს პოპულაციას არსებულ ფენოტიპს; ა) I, II და III;

ბ) I, III და IV;

გ) II, III და IV;

დ) I, II და IV;

24


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

5) მიტოზის შედეგად: ( 1ქულა) ა) ერთი ურედიდან წარმოიქმნება ორი განსხვავებული უჯრედი; ბ) ერთი უჯრედიდან წარმოიქმნება ორი უჯრედი ქრომოსომათა ჰაპლოიდური რიცხვით; გ) ერთი უჯრედიდან წარმოიქმნება ოთხი უჯრედი ქრომოსომათა ჰაპლოიდური რიცხვით; დ) ერთი უჯრედიდან წარმოიქმნება ორი უჯრედი ქრომოსომათა დიპლოიდური რიცხვით; 6) თუ სომატურ უჯრედში 16 ქრომოსომაა, მაშინ მიტოზის მეტაფაზაში იქნება:( 1ქულა) I - 16 ქრომოსომა; II- 32 ქრომოსომა; III - 16 დნმ-ის მოლეკულა; IV - 32 დნმ-ის მოლეკულა; ა) I და II; ბ) I და IV; გ) II და III; დ) II და IV; 7) თუ უჯრედში 6 ქრომოსომაა, მაშინ მეიოზის პირველი გაყოფის შემდეგ შვილეულ უჯრედში იქნება:( 1ქულა) I - 3 ქრომოსომა; II- 6 ქრომოსომა; III - 3 დნმ-ის მოლეკულა;; IV - 6 დნმ-ის მოლეკულა;; ა) I და IV; ბ) II და IV; გ) II და III; დ) III და IV; 8) ემბრიონული განვითარებიასას ნეირულა შედგება: I- ენტოდერმისგან; II-ექტოდერმისგან; III-მეზოდერმისგან; ა) I,II და III; ბ) I და II; გ)II და III; დ)I და III; 9)თუ დნმ- ის ერთი ჯაჭვის ნაწილია ა-თ-გ-ც-ა-თ-ც-ც-გ , მაშინ ი-რნმ ჯაჭვი იქნება:( 1ქულა) ა)უ-ა-გ-გ-ც-ა-უ-გ-გ-ც; ბ) უ-უ-ც-გ-ა-გ-გ-ც; გ) უ-ა-ც-ც-უ-ა-გ-გ-ც; დ) უ-ა-ც-გ-უ-ა-გ-გ-ც; 10) ანტიკოდონს შეიცავს:( 1ქულა) ა) დნმ; ბ) ი-რნმ; გ) ტ-რნმ; დ) რ-რნმ;

11) ჩასვი გამოტოვებული სიტყვები: ორგანიზმის ემბრიონული განვითარებისას კუჭი, ნაწლავები და ფილტვები ---------------- ვითარდება; ხოლო ძვლები და კუნთები კი ვითარდება ----------------------- ; 12) იპოვე შესაბამისობა და შეავსე ცხრილი:( 2 ქულა) ა) გენთა დრეიფი; ა ბ გ დ ბ) ბიოლოგიური იზოლაცია; გ) მუტაცია; დ) პოპულაციური ტალღები; 1) აღნიშნულ მოვლენას იწვევს მაიონიზირებელი რადიაცია, ქიმიური ნაერთები და სხვა; 2) პოპულაციის რიცხვობრიობის მკვეთრი ცვლილებები; 3) ფაქტორების ერთობლიობა, რომელიც ხელს უშლის თავისუფალ შეჯვარებას სახეობის შიგნით. 4) ალელების შემთხვევითი სიხშირის ცვლილება პოპულაციის შიგნით.

25


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

13) დაუკავშირე არსებობისთვის ბრძოლის ფორმა შესაბამის მაგალითს და შეავსე ცხრილი:( 2ქულა) ა) გარემოს არახელსაყრელ პირობებთან ბრძოლა; ა ბ გ ბ) სახეობათაშორისი ბრძოლა; გ) შიდასახეობრივი ბრძოლა; 1) ბუდეში ბარტყების ბრძოლა საკვებისათვის 2) კაკტუსის სქელი ღერო; 3) მგლის მიერ კურდღლის მონადირება; 4)ხვადი ლომების ბრძოლა მდედრისთვის 5)ფრინველთა მიგრაცია; 6)რწყილისა და ძაღლის ურთიერთობა. 14) დაუკავშირე სპერმატოგენეზის დროს მიმდინარე პროცესები ცალკეულ ფაზასთან და ჩაწერე ცხრილში სათანადო ციფრი:( 2ქულა) ა) მიმდინარეობს უჯრედების მიტოზური გაყოფა; ბ) უჯრედები იმატებს ზომაში; გ) უჯრედებში მიმდინარეობს მეიოზური გაყოფა; დ) უჯრედები შეიცავენ ქრომოსომათა ჰაპლოიდურ რიცხვს; 1) გამრავლების ფაზა; 2) მომწიფების ფაზა; ა

3) ზრდის ფაზა;

15) xorbalSi maRali Rero (AA) dominirebs jujaze (a), msxvili TavTavi (BB) –wvrilze (b). diheterozigoturi maRali msxvilTavTaviani xorbaliSeajvares juja wvrilTavTavianTan. შევსეთ ქვემოთ მოცემული ცხრილი. ( 2 ქულა) მშობლიური ფორმების გენოტიპები F1 თაობის გენოტიპები და ფენოტიპები

16) wiTeli da yviTeli yvavilebis mqone titebis SejvarebiT pirvel TaobaSi miRebulma hibridebma gaikeTes wiTeli yvavili. პirveliTaobis hibridTa TviTdamtverviT miRebulma mcenareებმა gaikeTa 168wiTeliდა 53 – yviTeli ყვავილი. შევსეთ ქვემოთ მოცემული ცხრილი. ( 2 ქულა)

მშობლიური ფორმების გენოტიპები F1 თაობის გენოტიპი და ფენოტიპი F2 თაობის გენოტიპები და ფენოტიპები

26


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

17) ჰემოფილიკი mamakaci daqorwinda ჯანმრთელ qalze, romlis მამაც ჰემოფილიკია.შევსეთ ქვემოთ მოცემული ცხრილი.( 2 ქულა) მშობლიური ფორმების გენოტიპები F1 თაობის გენოტიპები და ფენოტიპები

18)იპოვე შესაბამისობა და ჩაწერე ცხრილშიშესაბამისი რიცხვი ( 2ქულა) ა) აზოტოვანი ფუზეები ადენინი, თიმინი, ციტოზინი, გუანინი; ბ) ნახშირწყალი რიბოზა; გ) ნახშირწყალი დეზოქსირიბოზა; დ) ორი პოლინუკლეოტიდური ჯაჭვი; 1) დნმ; 2) რნმ

19) იპოვე შესაბამისობა და ჩაწერე ცხრილშიშესაბამისირიცხვი :( 2ქულა) ა) გაძლიერებული კვების შედეგად წონაში მატება; ბ) კლაინფელტერის სინდრომი; გ) კურდღლის ტუჩი და მგლის ხახა;

დ) კეხიანი ცხვირის მქონე მშობლებს ეყოლათ სწორცხვირიანი შვილი; 1) გენური მუტაცია; 2) გენომური მუტაცია; 3) კომბინაციური ცვალებადობა; 4) მოდიფიკაციური ცვალებადობა; 20) წაიკითხე და მონიშნე აროგენეზების, ალოგენეზების, კატაგენეზების მაგალითები 1, 2 და 3 ხაზით:( 3ქულა) თბილსისხლიანი ცხოველების გაჩენამ განაპირობა მათი ფართო გავრცელება დედამიწაზე. თბილსისხლიანებს გააჩნიათ სხეულის ტემპერატურის რეგულირების უნარი, რის გამოც ისინი გავრცელდნენ როგორც უდაბნოში, ასევე უკიდურესი ჩრდილოეთით. ტემპერატურის მოქმედებასთან შეგუება ძალიან მნიშვნელოვანია თითოეული ინდივიდისათვის. მაგალითად, პოლარული თეთრი დათვის სქელი ბეწვი და ცხიმის ფენა ეხმარება მას სითბოს შენარჩუნებაში, ხოლო ზოგიერთი მწერი სხეულში გლიცერინს იგროვებს, რომ გაყინვის ტემპერატურა შეამციროს. თბილსისხლიანთა ნაშიერები თავიდან კვერცხში ვითარდებოდა და. შემდგომ, როდესაც გაჩნდა ცოცხალმშობიარეობა, დედის ორგანიზმში ყოფნამ უფრო მეტად დაცული გახადა ჩანასახი, როგორც გარემო პირობების, ასევე სხვა ორგანიზმებისგან.

27


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. 2. ვარიანტი

სექტემბერი, 2013

1)IV jgufis sisxlis mqone mamakaci daqorwinda I jgufis sisxlismqone qalze. მათ შვილებს ექნებათ:( 1 ქულა) ა) I და II ჯგუფის სისხლი; ბ) II და III ჯგუფის სისხლი; გ) III და IV ჯგუფის სისხლი; დ) I და IV ჯგუფის სისხლი; 2) დარვინ-უოლესის ევოლუციური თეორიის თანახმად: ( 1 ქულა) ა) სახეობა ევოლუციის ელემენტარული ერთეულია ბ) ევოლუციის მამოძრავებელი ძირითადი ფაქტორებია მემკვიდრეობა და ცვალებადობა; გ) ბუნებრივი გადარჩევის შედეგია ახალი სახეობის წარმოქმნა; დ) ორგანიზმებს გააჩნიათ შინაგანი სწრაფვა სრულყოფისკენ, რაც განაპირობებს მათი ორგანიზაციის დონის თანდათანობით სრულყოფას 3) ბუნებრივი გადარჩევის შედეგად( 1 ქულა) I-მიიღება ახალი სახეობა; II-მიიღება ახალი ჯიში; III-მიიღება გარემოსთან ადაპტირებული ორგანიზმები; IV– გარემო ფაქტორები გადაარჩევენ სასარგებლო ნიშნებს ა) I,II და III; ბ)I, II და IV; გ)II, III და IV 4) მასტაბილიზებელი გადარჩევა:( 1 ქულა)

დ) I,III და IV;

I- პოპულაცია ინარჩუნებს საშუალო ნიშან-თვისების მქონე ინდივიდებს; II- პოპულაცია ინარჩუნებს არსებულ ფენოტიპს; III- პოპულაცია ინარჩუნებს განაპირა ნიშან-თვისების მქონე ინდივიდებს; IV-მიმდინარეობს, როდესაც საბინადრო გარემო დიდხანს არ იცვლება; ა) I, II და III; ბ) I, III და IV; გ) II, III და IV; დ) I, II და IV; 5) მეიოზის ბიოლოგიური დანიშნულებაა:( 1ქულა) I - შეინარჩუნოს შვილეულ უჯრედებში ქრომოსომათა დიპლოიდური რიცხვი; II - გამეტებში მოხდეს ქრომოსომათა რიცხვის განახევრება; III - სომატური უჯრედების წარმოქმნა; IV - კვერცხუჯრედისა და სპერმატოზოიდში ქრომოსომათა ჰაპლოიდური რაოდენობის უზრუნველყოფა; ა) I და II; ბ) II და IV; გ) II და III; დ) III და IV; 6) თუ სომატურ უჯრედში 8 ქრომოსომაა, მაშინ მიტოზის პროფაზაში იქნება:( 1ქულა) I - 8 ქრომოსომა; II- 16 ქრომოსომა; III - 8 დნმ-ის მოლეკულა; IV - 16 დნმ-ის მოლეკულა; ა) I და II; ბ) I და IV; გ) II და III; დ) III და IV; 7) ოთახის ბუზის უჯრედებში 14 ქრომოსომაა. რამდენი ქრომოსომა და დნმ-ს მოლეკულა იქნება I მეიოზური გაყოფის შემდეგ:( 1ქულა) I-14 ქრომოსომა; II- 7ქრომოსომა; III- 14 დნმ-ის მოლეკულა; IV-7 დნმ-ის მოლეკულა; ა) I და III; ბ) II და III; გ) I და IV; დ) II და IV; 8) ორგანიზმის ემბრიონული განვითარებისას გასტრულა შედგება: I- ენტოდერმისგან; II-ექტოდერმისგან; III-მეზოდერმისგან; ა) I,II და III; ბ) I და II;

გ)II და III;

დ)I და III;

28


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

9) თუ დნმ- ის ერთი ჯაჭვის ნაწილია თ-ა-გ-ც-თ-ა-ც-ც-გ , მაშინ ი-რნმშესაბამისი ჯაჭვი იქნება: ( 1ქულა) ა) ა-უ-ც-გ-უ-უ-გ-გ-ც; ბ)ა-უ-ც-გ-ა-უ-გ-გ-ც; გ) უ-ა-ც-გ-უ-ა-გ-გ-ც; დ) უ-ა-ც-ც-უ-ა-გ-გ-ც; 10) კოდონს შეიცავს:( 1ქულა) ა) დნმ; ბ) ი-რნმ; გ) ტ-რნმ;

დ) რ-რნმ;

11) ჩასვი გამოტოვებული სიტყვები: ორგანიზმის ემბრიონული განვითარებისას თავისა და ზურგის ტვინი ---------------- ვითარდება; ხოლო შარდ-სასქესო სისტემა ვითარდება ----------------------- ;( 1ქულა) 12) იპოვე შესაბამისობა და შეავსე ცხრილი:( 2 ქულა) ა) ბიოლოგიური იზოლაცია; ა ბ გ ბ) გენთა დრეიფი;

გ) მუტაცია; დ) პოპულაციური ტალღები; 1) გენოტიპში წარმოქმნილიარამიზანმიმართული ცვლილებები; 2) პოპულაციაში ალელთა სიხშირის ცვლა; 3) პოპულაციაში ინდივიდების რიცხვის მკვეთრი გაზრდა-შემცირება; 4) პოპულაციის ინდივიდებს შორის თავისუფალი შეჯვარების შეწყვეტა; 13) იპოვე შესაბამისობა და შეავსე ცხრილი:( 2ქულა) ა) გარემოს არახელსაყრელ პირობებთან ბრძოლა; ბ) სახეობათაშორის ბრძოლა;

გ) შიდასახეობრივი ბრძოლა; 1) ტროპიკული მცენარეების დიდი ფოთლები; 2) კენგუროებს შორის მდედრისთვის ბრძოლა; 3) ზღარბის ზამთრის ძილი; 4) რწყილი და კატა; 5) მგელი და შველი; 6) დედა ჩიტის მიერ ერთ-ერთი ბარტყის ბუდიდან გადაგდება

29


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

14) დააკავშირე ოვოგენეზის დროის მიმდინარე პროცესები ცალკეულ ფაზასთან, ჩაწერე ცხრილში სათანადო ციფრები:( 2ქულა) ა) ხდება ქრომოსომათა დიპლოიდური რიცხვის განახევრება; ბ) უჯრედები იმატებს ზომაში; გ) მიმდინარეობს უჯრედების მიტოზური გაყოფა; დ) წარმოიქმნება მიმართულებითი სხეულაკები; 1) ზრდის ფაზა; 2) მომწიფების ფაზა; 3) გამრავლების ფაზა; ა

15)Savi qoCora diheterozigoti mamlis TeTr uqoCro dedalTan SejvarebiT miiRes 10 Savi qoCra, 9 Savi uqoCro, 11 TeTri qoCora da 8 TeTri uqoCro wiwilebi. შევსეთ ქვემოთ მოცემული ცხრილი.( 2 ქულა) მშობლიური ფორმების გენოტიპები F1 თაობის გენოტიპები და ფენოტიპები

16) wiTeli da yviTeli nayofis mqone pomidvrebis SejvarebiT pirvel TaobaSi miRebulma hibridebma gaikeTes wiTeli nayofi. პirveliTaobis hibridTa TviTdamtverviT miRebulma mcenareებმა gaikeTa 220 wiTeliდა 60 – yviTeli ნაყოფი. შევსეთ ქვემოთ მოცემული ცხრილი.( 2 ქულა) მშობლიური ფორმების გენოტიპები F1 თაობის გენოტიპი და ფენოტიპი F2 თაობის გენოტიპები და ფენოტიპები

17) daltoniki mamakaci daqorwinda normaluri mxedvelobis qalze, romlis მამაც დალტონიკია. შევსეთ ქვემოთ მოცემული ცხრილი. ( 2 ქულა) მშობლიური ფორმების გენოტიპები F1 თაობის გენოტიპები და ფენოტიპები

30


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

18)იპოვე შესაბამისობა და შეიტანე ცხრილში სათანადო რიცხვი:( 2ქულა) ა) აზოტოვანი ფუზეები ადენინი, გუანინი, ციტოზინი, ურაცილი; ბ) ნახშირწყალი რიბოზა; გ) ნახშირწყალი დეზოქსირიბოზა; დ) ერთი პოლინუკლეოტიდური ჯაჭვი; 1) დნმ; 2) რნმ

19) იპოვე შესაბამისობა და შეიტანე ცხრილში სათანადო ციფრი; ა) ალბინიზმი; ბ)ტერნერის სინდრომი; გ) მზის მოქმედების შედაგად კანის გარუჯვა; დ)ყავისფერთვალება მშობლებს ჰყავთ ცისფერთვალება შვილი;

5) გენური მუტაცია; 6) გენომური მუტაცია; 7) კომბინაციური ცვალებადობა; 8) მოდიფიკაციური ცვალებადობა; 20)წაიკითხე და მონიშნე აროგენეზების, ალოგენეზების, კატაგენეზების მაგალითები 1, 2 და 3 ხაზით; ( 3ქულა) თბილსისხლიანი ცხოველების გაჩენამ განაპირობა მათი ფართო გავრცელება დედამიწაზე. თბილსისხლიანებს გააჩნიათ სხეულის ტემპერატურის რეგულირების უნარი, რის გამოც ისინი გავრცელდნენ როგორც უდაბნოში, ასევე უკიდურესი ჩრდილოეთით. ტემპერატურის მოქმედებასთან შეგუება ძალიან მნიშვნელოვანია თითოეული ინდივიდისათვის. მაგალითად, პოლარული თეთრი დათვის სქელი ბეწვი და ცხიმის ფენა ეხმარება მას სითბოს შენარჩუნებაში, ხოლო ზოგიერთი მწერი სხეულში გლიცერინს იგროვებს, რომ გაყინვის ტემპერატურა შეამციროს. თბილსისხლიანთა ნაშიერები თავიდან კვერცხში ვითარდებოდა და. შემდგომ, როდესაც გაჩნდა ცოცხალმშობიარეობა, დედის ორგანიზმში ყოფნამ უფრო მეტად დაცული გახადა ჩანასახი, როგორც გარემო პირობების, ასევე სხვა ორგანიზმებისგან.

-საავტორო უფლებები დაცულიამოცემული მასალა ეკუთვნის ნინო კოდუას

31


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 ნანა ვარდმანიძე (ერგეს საჯარო სკოლა) ბიოლოგიის მასწავლებელი გთავაზობთ ინტერფაზა და მიტოზი (ახსნილი)

უჯრედის სასიცოცხლო ციკლი ინტერფაზა და მიტოზი: პერიოდს უჯრედის ერთი გაყოფიდან მეორე გაყოფამდე უჯრედის სასიცოცხლო ციკლი ჰქვია. ის ინტერფაზას და მიტოზს მოიცავს.

ინტეფაზა ------ უჯრედის მოსამზადებელი პერიოდია. ინტერფაზა შედგება 3 ფაზისაგან: G1 ფაზა -- დნმ-ის სინთეზისათვის საჭირო ფერმენტების სინთეზი. წარმოიქმნება რიბოსომები. უჯრედი ზომაში მატულობს. S ფაზა--- დნმ-ის სინთეზი (გაორმაგება) ხდება. G2 ფაზა -- სინთეზირდება (წარმოიქმნება) ცილები, სინთეზირდდება ცილა ტუბულინი, რომლისგანაც წარმოიქმნება ცილოვანი ძაფები. ატფ (ენერგია). ორმაგდება მიტოქონდრიები, ქლოროპლასტი და ცენტრიოლები მიტოზი არის ეუკარიოტული (ბირთვიანი) უჯრედის გაყოფის ძირითადი ხერხი. დედისეული უჯრედი ორ იდენტურ უჯრედად იყოდა. მიტოზი შედგება 4 ფაზისაგან: 32


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

პროფაზა ----- მიტოზის ყველაზე ხანგრძლივი ფაზაა. თითიეული ქრომოსომა სპირალურად ეხვევა, მოკლდება. იგი ორი ქრომატიდისაგან შედგება.ქრომატიდები ერთმანეთთან დაკავშირებულია ცენტრომერებით და ერთ მთლიან ქრომოსომას ქმნიან. ბირთვში ბირთვაკები ქრება , ცენტრიოლები უჯრედის პოლუსებისაკენ მიემართებიან. ფაზის ბოლოს ირღვევა ბირთვის გარსი.

მეტაფაზა --- ქრომოსომები განლაგდებიან ეკვატორულ სიბრტყეში და გაყოფის თითისტარას ძაფები მიემაგრება ცენტრომერებზე. წარმქმნიან ე.წ. მეტაფაზურ ფირფიტას. ანაფაზა ----- ქრომოსომები ერთიმეორეს სცილდება და დამოუკიდებელ ქრომოსომად გადაიქცევა. ქრომოსომები თითისტარას ძაფების მეშვეობით მიემართებიან უჯრედის მოპირდაპირე პოლუსებისაკენ. ტელოფაზა ----- პოლუსებთან მისული ქრომოსომების გარშემო ფორმირდება ბირთვის გარსი, წარმოიქმნება ბირთვაკი. ქრომატიდები დესპირალიზდებიან, ქრება თითისტარას ძაფები. და ბოლოს ხდება ციტოპლაზმის გაყოფა -- ციტოკინეზი და წარმოიქმნება ორი შვილეული უჯრედი 33


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

მრავალუჯრედიან ორგანიზმში არჩევენ არასასქესო უჯრედებს ---- სომატურ უჯრედებს და სასქესო უჯრედებს -- გამეტებს. ყოველი სახეობის სომატური უჯრედებისათვის დამახასიათებელია მუდმივი ქრომოსომული კომპლექტი. ქრომოსომული კომპლექტის ნიშან-თვისებების ერტობლიობას, რომელიც დამახასიათებელია მოცემული სახეობის სომატური უჯრედებისათვის , კარიოტიპი ეწოდება. ადამიანის კარიოტიპისათვის დამახასიათებელია 46 ქრომოსომა. ერთნაირი ქრომოსომები განლაგებულია წყვილად და მას ჰომოლოგიურ ქრომოსომებს უწოდებენ. ადამიანის სომატური უჯრედისათვის დამახასიათებელია

ჰომოლოგიური ქრომოსომების 23 ქყვილი, დიპლოიდური

კომპლექტი (2n)

დნმ-ის რეპლიკაცია (კონსპექტი) დნმ-ის რეპლიკაცია (გაორმაგება) დნმ--დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა, მოთავსებულია ბირთვში, კერძოდ ქრომოსომაში. ქრომოსომა არის სტრუქტურა, სადაც ინახება მემკვიდრული ნიშან-თვისებები. ქრომოსომა= დნმ-ს+ცილა , მასში მოთავსებულია გენი. გენი არის დნმ-ის უბანი, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას ცილის პირველადი სტრუქტურის შესახებ. დნმ-ის მოლეკულის ფუნქციაა მემკვიდრული ინფორმაციის შენახვა და გადაცემა. დნმ-ის მოლეკულას გააჩნია თვითწარმოქმნის (გაორმაგების) უნარი და მდგრადობა. დნმ-ის მოლეკულა ორი პოლიპეპტიდური ჯაჭვისაგან შედგება. დნმ-ის მონომერებია ნუკლეოტიდი, ის სამი კომპონენტისაგან შედგება: აზოტოვანი ფუძე, ხუთნახშირბადიანი მონოსაქარიდი --- დეზოქსირიბოზა და ფოსფორმჟავა. არსებობს 4 სახის ნუკლეოტიდი, ისინი ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან აზოტოვანი ფუძით: ადენინი (ა), თიმინინი (თ), გუანინი (გ), ციტოზინი (ც). ერთ ჯაჭვზე არსებული ადენინი 2 წყალბადური ბმით უკავშირდება მეორე ჯაჭვზე არსებულ თიმინს, ხოლო ციტოზინი 3 წყალბადური ბმით უკავშირდება გუანინს. ნუკლეოტიდები ერთმანეთს უკავშირდებიან კომპლიმენტარობის (თანხვედრა) პრინციპით.

34


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ფერმენტ ჰელიკაზას მოქმედებით დნმ-ის მოლეკულა ორ ჯაჭვად იშლება , თითიეულ ჯაჭვზე ფერმენტ დნმ პოლიმერაზას მოქმედებით ახალი შვილეული ჯაჭვები შენდება. დნმ-ის რეპლიკაცია მატრიცული სინთეზის რეაქციას მიეკუთვნება

გამრავლება: სქესობრივი და უსქესო გამრავლება. სასქესო უჯრედების ჩამოყალიბება ცხოველებში. მეიოზი უსქესო გამრავლებაში სასქესო უჯრედები არ მონაწილეობს, შთამომავლობის წარმოქმნაში მხოლოდ დედისეული უჯრედი მონაწილეობს. სომატური (არასასქესო) უჯრედები მიტოზურად იყოფა და შვილეული უჯრედები წარმოადგენს დედისეული უჯრედის ასლს. უსქესო გამრავლების ხერხი: ერთი უჯრედის ორად გაყოფა -----ახასიათებს პროკარიოტებს (უბირთვო უჯრედები) , ბაქტერიებს, ეუკარიოტებს (ბირთვიან) უჯრედებს , ამება, ევგლენა. ერთი უჯრედის პლაზმოდიუმი.

მრავალჯერადი

გაყოფა

--შიზოგონია ----მაგ.

მალარიის

სპორების წარმოქმნა (სპორა არის მკვრივი გარსით დაფარული მიკროსკოპული უჯრედი)--- მაგ. ხავსები, გვიმრები, სოკოები, ერთუჯრედიანი წყალმცენარეები. დაკვირტვა ---მაგ. ნაწლავღრუიანები, საფუარა სოკოები. სხეულის ფრაგმენტაცია --- სხეულის ნაწილებისაგან მთლიანი ორგანიზმის განვითარება ---- მაგ. ჰიდრა, ზღვის ვარსკვლავა, პლანარია, ჭიაყელა, ძაფნაირი წყალმცენარე -- სპიროგირა. ვეგეტატიური გამრავლება: გორგლით, ბოლქვით, ძირხვენით ფესურით, ფესვგორგლით, ძირხვენით, პწკალით, ფოთლით (კარტოფილი, ხახვი, ნიორი, ტიტა, სტაფილო, მარწყვი). უსქესო გამრავლებას არ ახასიათებს გენეტიკური მრავალფეროვნების ზრდა, მაგრამ მისი უპირატესობაა ინდივიდების რიცხვის სწრაფი ზრდა. 35


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

სქესობრივ გამრავლებაში სასქესო უჯრედები -- გამეტები მონაწილეობს. მდედრისა და მამრის სასქესო ორგანოებში ვითარდება ჰაპლოიდური (n=23) გამეტები, რომელთა შერწყმის შედეგად დიპლოიდური (2n=46)ზიგოტა წარმოიქმნება. სქესობრივი გამრავლება შთამომავლობაში მემკვიდრეობითი ინფორმაციის სხვადასხვა კომბინაციების მრავალფეროვნებას განაპირობებს. თუ სახეობის შიგნით არსებობენ მდედრი და მამრი ინდივიდები, სახეობას ცალსქესიანს უწოდებენ.არსებობს ორსქესიანი --- ჰერმაფროდიტული სახეობები (ნაწლავღრუიანები ბრტყელი და რგოლოვანი ჭიები, ზოგიერთი მოლუსკი). სქესობრივი გამრავლების ფორმას წარმოადგენს პართეროგენეზი, რომლის დროსაც გაუნაყოფიერებელი კვერცხუჯრედიდან ვითარდება ახალი ორგანიზმი (ჭიანჭველები, ფუტკრები, კრაზანები, უმდაბლესი კიბოსნაირები -- დაფნიები) ცხოველებში მამრობითი გამეტები ---სპერმატოზოიდები სათესლეებში წარმოიქმნება, მდედრობითი გამეტები --- კვერცხუჯრედები ---საკვერცხეებში. სასქესო უჯრედების წარმოქმნის, განვითარების და ფორმირების პროცესს გამეტოგენეზიჰქვია. კვერცხუჯრედის წარმოქმნის პროცესს --- ოვოგენეზი, სპერმატოზოიდებისას კი სპერმატოგენეზი. გამეტოგენეზის ფაზებია: გამრავლების ფაზა ---- უჯრედები მრავლდება მიტოზურად. ზრდის ფაზა ---- უჯრედები იზრდება ზომაში; მომწიფების ფაზა --- იყოფა მეიოზურად.ფორმირების სტადიასპერმატოზოიდად და კვერცხუჯრედად ჩამოყალიბება მეიოზური გაყოფის დანიშნულებაა გამეტებში ქრომოსომათა რიცხვის განახევრება, რათა მათი შერწყმისას კვლავ აღსდგეს სახეობისათვის დამახასიათებელი ქრომოსომული კომპლექტი. მეიოზი პირველი და მეორე მეიოზური გაყოფისაგან შედგება. ორივე გაყოფა იგივე ფაზებს მოიცავს, რასაც მიტოზი.

36


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

I მეიოზური გაყოფა ინტერფაზა

პროფაზა

IმეტაფაზაI

ანაფაზა

IტელოფაზაI

ინტეფაზა ---- დნმ-ის გაორმაგება. პროფაზა I--- ხდება ქრომოსომების ჩაგრეხა --კონიუგაცია და ჰომოლოგიურ ქრომოსომებს შორის მონაკვეთების გაცვლა --- კროსინგოვერი. მეტაფაზა I---ჰომოლოგიური ქრომოსომები ერთმანეთის პირისპირ ეკვატორულ სიბრტყეზე განლაგდებიან. ანაფაზა I--- ჰომოლოგიური ქრომოსომები სცილდებიან ერთმანეთს და მიემართებიან პოლუსებისაკენ. ტელოფაზა I--- წარმოიქმნება ორი შვილეული უჯრედი. პირველ მეიოზურ გაყოფას სწრაფად მოსდევს მეორე მეიოზური გაყოფა, რომელსაც ინტერფაზა და დნმ-ის გაორმაგება წინ არ უსწრებს. მეორე მეიოზური გაყოფა მსგავსია მიტოზური გაყოფის.

37


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. მეიოზი II

სექტემბერი, 2013

კროსინგოვერის პროცესი პირველი მეიოზური გაყოფის პროფაზაში

საავტორო უფლებები დაცულია მოცემული მასალა ეკუთვნის ნანა ვარდმანიძეს

38


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 დავით წულუკიძე ჩვენი გვერდის აქტიური მომხმარებელი გთავაზობთ მის მიერ მოწოდებულ ტესტს პასუხებით 1. შინაურ ცხოველთა და კულტურულ მცენარეთა ჯიშების წარმოშობა ხდება: ა) მემკვიდრეობითი ცვალებადობის სადუძველზე ბუნებრივი გადარჩევით; ბ) მემკვიდრეობითი ცვალებადობის საფუძველზე ხელოვნური გადარჩევით; გ) არსებობისათვის ბრძოლით. 2. მემკვიდრეობით ცვალებადობას არ მიეკუთვნება: ა) კომბინაციური ცვალებადობა; ბ) მუტაციური ცვალებადობა; გ) მოდიფიკაციური ცვალებადობა. 3) ხელოვნური გადარჩევა ჰგავს ბუნებრივ გადარჩევას იმით, რომ: ა) ორივე შემთხვევაში ადგილი აქვს არსებობისათვის ბრძოლას; ბ) ორივე განაპირობებს სახეობათა მრავალფეროვნებას; გ) ორივე შემთხვევაში ცოცხალ ორგანიზმთა ახალი ფორმები წარმოიქმნება. 4. კონკურენცია ფიჭვებსა და ნაძვებს შორის არის: ა) სახეობათშორისი ბრძოლის მაგალითი; ბ) შიდასახეობრივი ბრძოლის მაგალითი; გ) არაცოცხალი გარემოს არახელსაყრელ პირობებთან ბრძოლის მაგალითი. 5. უთოვლო და ყინვიანი ზამთრის პირობებში ბევრი მცენარე იღუპება. ეს მოვლენა მაგალითია: ა) სახეობათშორისი ბრძოლის; ბ) შიდასახეობრივი ბრძოლის; გ) არაცოცხალი გარემოს არახელსაყრელ პირობებთან ბრძოლის; 6. ბოლო დროს აღმოჩენილია მწერების პოპულაციები, რომლებიც შხამქიმიკატების მიმართ გამძლეობით გამოირჩევა. ეს პოპულაციები წარმოიშვა: ა) მოდიფიკაციური ცვალებადობის საფუძველზე ბუნებრივი გადარჩევის შედეგად; ბ) მემკვიდრეობითი ცვალებადობის საფუძველზე ხელოვნური გადარჩევის შედეგად; გ) მემკვიდრეობითი ცვალებადობის საფუძველზე ბუნებრივი გადარჩევის შედეგად. 7. ადამიანი საუკუნეების მანძილზე ცდილობდა, კულტურულ მცენარეთა თესლები სარეველა მცენარეების თესლებისგან გაეცალკევებინა. ამის შედეგად წარმოიქმნა სარეველა მცენარეების ისეთი სახეობები, რომელთა თესლები ფორმით, ფერითა და ზომით ძალიან ჰგავს კულტურულ მცენარეთა თესლებს. ამ მოვლენის ახსნა შეიძლება: ა) მოდიფიკაციური ცვალებადობის საფუძველზე ბუნებრივი გადარჩევით; ბ) მემკვიდრეობითი ცვალებადობის საფუძველზე ხელოვნური გადარჩევით; გ) მემკვიდრეობითი ცვალებადობის საფუძველზე ბუნებრივი გადარჩევით.

39


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 8. მასტაბილიზებელი ბუნებრივი გადარჩევის შედეგად: ა) დროთა განმავლობაში თითქმის არ იცვლება ყვავილის შემადგენელი ნაწილების პროპორციები; ბ) წარმოიშვა მიკროორგანიზმების ანტიბიოტიკებისადმი მდგრადი ფორმები; გ) მფრინავი ბანკივური ქათმებიდან წარმოიშვა შინაური ქათმების ჯიშები, რომელთაც ფრენა არ შეუძლიათ. 9. მამოძრავებელი ბუნებრივი გადარჩევის შედეგად: ა) დროთა განმავლობაში თითქმის არ იცვლება ყვავილის შემადგენელი ნაწილების პროპორციები; ბ) წარმოიშვა მიკროორგანიზმების ანტიბიოტიკებისადმი მდგრადი ფორმები; გ) მფრინავი ბანკივური ქათმებიდან წარმოიშვა შინაური ქათმების ჯიშები, რომელთაც ფრენა არ შეუძლიათ. 10. ხელოვნური გადარჩევის შედეგად: ა) დროთა განმავლობაში თითქმის არ იცვლება ყვავილის შემადგენელი ნაწილების პროპორციები; ბ) წარმოიშვა მიკროორგანიზმების ანტიბიოტიკებისადმი მდგრადი ფორმები; გ) მფრინავი ბანკივური ქათმებიდან წარმოიშვა შინაური ქათმების ჯიშები, რომელთაც ფრენა არ შეუძლიათ. 11. ევოლუციის პროცესში მემკვიდრეობითი ცვალებადობა: ა) ქმნის ახალ სახეობებს; ბ) იძლევა მასალას გადარჩევისათვის; გ) განამტკიცებს სასარგებლო ნიშან-თვისებებს. 12. ბუნებრივი გადარჩევა მიმდინარეობს: ა) ცალკეული ორგანიზმის დონეზე; ბ) პოპულაციის დონეზე; გ) სახეობის დონეზე. 13. ბუნებრივი გადარჩევის შედეგი არ არის: ა) ორგანიზმებთა შეგუება საარსებო გარემოსთა; ბ) ორგანული სამყაროს მრავალფეროვნება; გ) არსებობისათვის ბრძოლა. 14. არყის ხის თეთრი ქერქის ფონზე ბინადარი თეთრი პეპლების შეფერილობა უცვლელი რჩებოდა საუკუნეების მანძილზე, რადგან: ა) არ ხდებოდა მუტაციები, ამიტომ სხვა ფერის ინდივიდები არ ჩნდებოდნენ; ბ) უცვლელი (თეთრი) იყო არყის ხის ქერქის შეფერილობა, რის გამოც სხვა ფერის ინდივიდებს ამჩნევდნენ და ჭამდნენ ფრინველები და ისინი ვეღარ ტოვებდნენ შთამომავლობას; გ) მოქმედებდა ბუნებრივი გადარჩევის მამოძრავებელი ფორმა. 1 - ბ 2 - გ 3 - გ 4 - ა 5 - გ 6 - გ 7 - გ 8 - ა 9 - ბ 10 - გ 11 - ბ 12 - ბ 13 - გ 14 - ბ საავტორო უფლებები დაცულია. მოცემული მასალა ეკუთვნის დავით წულუკიძეს 40


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

,,skolis molodini” ,,გამოსაშვები გამოცდების მოლოდინი me-12 klaselebis mier mowodebuli Temebi ანა შოშიაშვილი, 18 წლის 

სკოლა... პასიური ცხოვრებიდან აქტიურში გადასვლა... ახალი სასწავლო წელი და კიდევ ერთი ცხოვრების ახალი ეტაპის საწყისი. გამოცდები... ციებ-ცხელება... აჩქარებული გულები და ნერვიული სახეები.... იმედი... ცოდნა... წარმატება... ”სწავლის ძირი მწარე არის კენწეროში გატკბილდების” ”ვინა ვართ,სიდამ მოვსულვართ,სადა ვართ , წავალთ სადაო?” სწორედ წელს გამოვლინდება ის,ვინც ვყოფილვართ და ვინც ვართ...ვინ რა ცოდნას ფლობს და ვის რა შესძლებია... ესაა ჩვენი ყოველდგიური საფიქრალი,ესაა ჩვენი ყოველდგიური საზრუნავი.დავუმტკიცოთ საზოგადოებას,მშობლებს,მეგობრებს,მასწავლებლებს და პირველ რიგში საკუთარ თავს,რომ ჩვენი შესაძლებლობები დიდ მაშტაბებზეა გავრცელებული... როგორც რეი ბრედბერი ამბობდა:”ცოდნა ძალაა!გოლიათის მხრებზე შემდგარი,გოლიათზე მეტს ხედავს!” სწორედ,ეს წელიც მაქსიმალურად უნდა გამოვიყენოთ ,რადგან გავიზარდოთ და შემდეგ მართლაც ”გოლიათები” გავხდეთ. ჩვენი გონების ყველა კუთხეში უნდა შევიტანოთ განათლების სანთელი,საკუთარი თავი იძულებული უნდა გავხადოთ დათმოს თინეიჯერული,მაცდური გასართობები და კონცენტრაცია მივმართოთ წიგნისკენ,ცოდნის წყაროსკენ. ამბობენ,იმ კაცს ბრძენი არ ეთქმის,ვინც გაურკვეველს გარკვეულს ამჯობინებსო. სწორედ,ახლისკენ სწრაფვა,გაურკვევლობის ამოცნობა,ინტელექტის გაღრმავება მოგვცემს საშუალებას ვიყოთ ბრძენნი,რომელიც მყარი საფუძველია ჩვენი ქვეყნის ძლიერების,წარმათების და იბერიის გაბრწყინების. სწორედ ესაა ჩვენი მოლოდინი,სწორედ ესაა ჩვენი იმედი,მივიღოთ სკოლიდან ის რესურსი,რომელიც ხელს მოგვიმართავს, თვითეულ მოსწავლესა თუ აბიტურიენტს, მყარ და წარმატებულ მომავლის მშენებლობაში. 41


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ლიკა ბოლქვაძე, 18 წლის ,,გამოსაშვები გამოცდები"

2013-2014 სასწავლო წელი ერთისმხვრივ დადებითი ემოციებით დატვირთული იქნება და მეორის მხვრივ პასუხიმსგებლობით სავსე. ეს არის წელი როცა თავს ვეღარ დავიიმედებ იმ თითქოსდა სანუგეშო ფრაზით რომ მომავალ წელს ყველაფერს გამოვასწორებ და უკეთესად ვისწავლი . დადგა დრო როცა 12 წლის განმავლობაში საგულდაგულოდ დაგროვილ ცოდნასა და გამოცდილებას ფართოდ გავუღო კარი. მზად ვარ როგორც წარმატებისთვის ასე წარუმატებლობისათვის რადგან ვთვლი ერთიც და მეორეც შესაძლებელია გაამართლო ადამიანმა თუკი მიზეზს იპოვი. ამხნის განმავლობაში ძალიან მიჭირდა გამეგო რას ნიშნავდა ბიოლოგიის ერთერთი ტერმინი „ფენოტიპური ცვლილება“ და როცა გამოცდები მოახლოვდა მაშინ გავიგე. ეს არის როცა ვერ აბარებ გამოცდას და ბრუნდები სახლში, ორი საათის შემდეგ ღებულობ ფენოტიპურ ცვლილებას( მამა გიწეწავს თმებს და აშშ) . სწორედ ახლა ვათვიცნობიერებ რამდენად დიდი სტიმულია როცა ვიღაც წარმატებას გისურვებს და რამდენად დიდ შეცდომას უშვებს ადამიანი როცა ამკეთილი სურვილისთვის ყალბი სახით უხდის მადლობას  გისურვებთ ყველას წარმატებებს. როცა სკოლას დავამთავრებ პირველი რასაც გავაკეთებ ეს იქნება „გავანადგურებ“ მათემატიკის სახელმძღვანელოს, მაგრამ სანამ დავამთავრებ პირობას ვდებ რომ ერთხელ მაინც მივიღებ 12 წლის განმავლობაში ასე ნანატრ შექებას მატემატიკის მასწავლებლისგან.  სკოლის დასრულების შემდეგ რისთვისაც ვიბრძოლებ ეს იქნება ჯანსაღი საზოგადოების წევრად გახდომა. ჩემთვის ჯანსაღ საზოგადოებას წარმოადგენს ადამიანთა ის გაერთიანება რომელიც შედგება პატიოსანი, განათლებული და მშრომელი ხალხისაგან.

ნიკა ნიკა me var erთi ჩveulebrivi metormete klasis moswavle romelic sxva bavშvebiviთ nerviulobs eძebs wignebs testebs da yoveli axali saitis aღmoჩenis შemთxvevaშi sadac ki iqneba sityva pretestebi gindac ძveli gindac axali did sixaruls ganicdis. molodini თviton am gamocdebis mimarთ aris ძalian didi mixaria kidec radgan pirvelad ჩem cxovrebaშi ragac seriozul nabijs vdgam am dros ჩemთvis da albaთ bevrisთvis ar aris mxolod niჭis gamovlenis saშualeba .es ari 42

ფiqoloiuri testic


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

romelic gvaswavlis an warmatebis sixaruls an warumateblobis simwares. madlobთ rom ჩvenთvis zrunavთ შeძlebisdagvarad . warmatebebi gvisurveთ.

გეოგრაფიის პედაგოგის ბესო მაჩიტაძის მიერ მოწოდებული ტესტები- გლობალური გეოგრაფიიდან საატესტატო 2013 გლობალური გეოგრაფია საატესტატო 2013 გლობალური გეოგრაფია 1. იპოვეთ მართებული მსჯელობა: ა) შოვინიზმი არის იგივე რასიზმი; პოლუსიანობას; გ) უზურპაცია _ ერის სიძულვილი;

ბ) ბიპორალიზმი ნიშნავს მსოფლიოს მრავალ დ) ტრაიბალიზმი_ტომებს შორის ბრძოლა.

2. იპოვეთ მართებული მსჯელობა: ა) შოვინიზმი _ სხვა ერის სიძულვილი; ბ) ბიპორალიზმი ნიშნავს მსოფლიოს მრავალ პოლუსიანობას; გ) უზურპაცია _ ერის სიძულვილი;

დ) ტრაიბალიზმი_ტომებს შორის ბრძოლა.

3. რომელი რეგიონისთვის არის დამახასიათებელი ტრაიბალიზმი? ა) ცენტრალური ამერიკისთვის; ბ) პოლინეზიისთვის: გ) სამხრეთ-აღოსავლეთ აზიისთვის; დ) შუა აფრიკისთვის. 4. რომელია გლობალიზაციის რეგიონალური გამოვლენა? ა) ვესტერნიზაცია; ბ) კულტურული იმპერიალიზმი; გ) გლოსალიზაცია; დ) უნიფიკაცია. 5. რომელი კრიტერიუმებით არ მიიღება გლობალიზაციის KOF ინდექსი? ა) ეკონომიკური; ბ) განათლების დონე; გ) სოციალური; დ) პოლიტიკური.

43


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 6. გლობალიზაციის ინდექსის რომელი მაჩვენებლით დგას საქართველო პირველ ადგილას რეგიონში? ა) ეკონომიკური; ბ) პოლიტიკური; გ) პოლიტიკური; დ) არცერთი პასუხია სწორი. 7. გლობალური პრობლემებიდან რომელი დგას პირველ ადგილას? ა) ეკოლოგიური; ბ) დემოგრაფიული; გ) დემილიტარიზაცია; დ) ტერორიზმი. 8. რომელი შედის გლობალური ქალაქების პირველ ათეულში? ა) სიდნეი; ბ) მოსკოვი; გ) სტრასბურგი; დ) ბრიუსელი. 9. რომელი ნიშნავს ქალაქში სოფლის წესის დამკვიდრებას? ა) რურბანიზაცია; ბ) რურალიზაცია; გ) სუბურბანიზაცია; დ) ურბანიზაცია. 10. ჩამოთვლილი მეგაპოლისებიდან რომელი მდებარეობს დიდ ტბათა მხარეში? ა) სანსანი; ბ) ბოსტვაში; გ) ჩიპიტსი; დ) ტოკაიდო. 11. რომელია პალესტინური ტერორისტული ორგანიზაცია? ა) ეტა; ბ) ჰამასი; გ) ალ-ქაიდა; დ) გრაპო. 12. ჩამოთვლილი ქვეყნებიდან რომელია სოციალისტური? ა) ტაილანდი; ბ) კუბა; გ) სამხრეთ კორეა; დ) რუსეთი. 13. ჩამოთვლილთაგან რომელი არ არის ამოწურვადი-აღდგენადი ბუნებრივი რესურსი? ა) ტყის რესურსი; ბ) მიწის რესურსი; გ) ქვანახშირი; დ) თერმული წყლები. 14. რომელი არ არის ნავთობმომპოვებელი რეგიონი? ა) ჩრდილოეთ აფრიკა; ბ) ჩრდილოეთის ზღვა; გ) გვინეის ყურე; დ) ბალტიის ზღვა. 15. რომელია ენერგიის ალტერნატიული წყარო? ა) ჰელიოენერგია; ბ) აეს; გ) თესი; დ) ჰესი.

44


16.

ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 რომელი სათბობი რესურსის მოპოვებას გვიჩვენებს მოცემული რუკა?

17. რა არის პედოსფერო? ა) ნიადაგური საფარი; გ) ხმელეთის ნაწილი;

ბ) ცოცხალი ორგანიზმების გავრცელების არეალი დ) არცერთი პასუხია სწორია.

18. დაცული ტერიტორია სადაც ნებადართულია მხოლოდ საგანმანათლებლო და სამეცნიერო საქმიანობა: ა) ნაკრძალი; ბ) ეროვნული პარკი; გ) აღკვეთილი; ბუნების ძეგლი. 19. რომელი ინდექსით ხდება გლობალიზაციის ხარისხის შეფასება? ა) KOF ინდექსით; ბ) ჯინის ინდექსით; გ) ცხოვრების დონით; დ) ჰუმანური განვითარების ინდექსით. 20. რომელი დაცულ ტერიტორიაზეა დაცული სავანეები? ა) იელოუსტოუნის; ბ) ვუდბაფალოს; გ) სერენგეტის; დ) კორბეტის.

45


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

რეკომენდაციები

ნინო ბეჟუაშვილი. ქიმიის პედაგოგი 82-ე საჯაროს სკოლის მასწავლებელი მოსწავლეებს: ჩემო მეგობარო, თუ შენ ზიხარ ქიმიის გაკვეთილზე და ფიქრობ, რატომ მასწავლიან ამ საგანს, რაში გამოვიყენებ ამ ცოდნას? ეს იმას ნიშნავს, რომ შენ ხარ პრაქტიკული ადამიანი და შენს ირგვლივ მიმდინარე მოვლენებზე დაკვირვებისას ხშირად გაგიჩნდება ეს კითხვა, რატომ? მაგალითად, რატომ აყრიან ბადრიჯანს მარილს? რატომ არ რეცხავენ ყურძენს დაწურვის წინ? რატომ არ შეიძლება ღვინის დიდხანს შენახვა ალუმინის ბიდონში? ეცადე, ამ კითხვების პასუხები შენ თითონვე დაუკავშირო ქიმიის, ფიზიკის, ბიოლოგიის ანდა მათემატიკის გაკვეთილებზე მიღებულ ცოდნას. თუ ვერ შეძელი, მიიხმარო თანაკლასელი ანდა მასწავლებელი და შემდეგ ამ საკითხებზე ისაუბრe მეგობრებთან. რამდენიმე ასეთ კითხვაზე პასუხის გაცმის შემდეგ ნაკებად მოსალოდნელია გაჩნდეს კითხვა, რისთვის ვსწავლობ ქიმიას........

მასწავლებლებს: მოსწავლეებში გავრცელებულია აზრი, რომ ქიმია, ფიზიკა რთული საგნებია. ვეცადოთ, დავარწმუნოთ ჩვენი მოსწავლეები, რომ ეს ასე არ არის და ნებისმიერი რთული საკითხი მარტივი და გასაგები შედარებებით ავხსნათ. მაგ ,,ლეშატელიეს პრინციპს’’ დავარქვი ჯიუტი ბავშვის პრინციპი და წონასწორული სისტემის ცვლილებებს ვუკავშირებ ჯიუტი ბავშვის საქციელს.

46

სარეაქციო


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

სახელმძღვანელოების ავტორებს: კი ბატონო, გასაგებია, რომ სახელმძღვანელო არის ერთრთი და არა ერთადერთი სასწავლო რესურსი, მაგრამ სახელმძღვანელო მაინს რჩება ერთ ერთ ძირითად რესურსად მოსწავლეებისთვის. გასაგებია ისიც , რომ სახემძღვანელოს ავტორებს აქვთ სტანდარტი მაგრამ მაინც სახელმძღვანელოების და პარაგრაფების მოცულობა ძალიან დიდია. ბავშვებს ეზარებათ ამხელა მასალის წაკითხვა და საერთოდ გვერდზე დებენ წიგნს. რა საჭიროა ამდენი ჩართული სავარჯიშოები პარაგრაფებში? მეტად ენდეთ მასწავლებელს ის თვითონ აარჩევს, რომელი სავარჯიშო რა დროს გამოიყენოს და რა გზით გავიდეს შედეგზე.

47


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 რეკომენდაციები: ფიზიკა

ხაშურის რაიონი სოფ. ტეზრის საჯარო სკოლის ფიზიკის პედაგოგი ნონა გორგაძე რეკომენდაციები ფიზიკაში გრაფიკული ამოცანების ამოხსნასთან დაკავშირებით როგორც წინა წლების გამოცდილება გვიჩვენებს, საატესტატო გამოცდაზე გამოყენებულ ტესტებში ხშირად გვხვდება გრაფიკული ტიპის ამოცანები. ძვირფასო მოსწავლეებო გთავაზობთ რამდენიმე რჩევას მოცემულ საკითხთან დაკავშირებით. გრაფიკული ამოცანების ამოხსნისას უნდა გავითვალისწინოთ ფიზიკურ სიდიდეებს შორის დამოკიდებულება და ამ დამოკიდებულების შესაბამისი გრაფიკები გავიხსენოთ მათემატიკიდან. როგორც იცით, ფიზიკურ სიდიდეებს შორის გვხვდება: პირდაპირპროპორციული, უკუპროპორციული და კვადრატული დამოკიდებულება. მათემატიკაში თქვენ ნასწავლი გაქვთ ამ დამოკიდებულებების შესაბამისი გრაფიკები. მაგალითად: პირდაპირპროპორციული დამოკიდებულების გრაფიკი არის კოორდინატთა სათავეზე გამავალი წრფე

უკუპროპორციულობის გრაფიკი არის ჰიპერბოლა

კვადრატული ფუნქციის გრაფიკი არის პარაბოლა 48


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

განვიხილოთ საატესტატო გამოცდაზე გამოყენებული ტესტები 1. პირდაპირპროპორციული დამოკიდებულება ა)რომელი გრაფიკი გამოსახავს სწორად სხეულის P იმპულსის დამოკიდებულებას მის V სიჩქარეზე?

ამოხსნა: ამ ტიპის ტესტის ამოხსნას იწყებთ მოცემულ ფიზიკურ სიდიდეებს შორის დამოკიდებულების ფორმულის გახსენებით

P=mv როგორც ვხედავთ იმპულსი პირდაპირ პროპორციულია სიჩქარის, ამიტომ გრაფიკი უნდა იყოს როგორც ზევით გავიხსენეთ მათემატიკიდან კოორდინატთა სათავეზე გამავალი წრფე. პას: 1 ბ) რომელი გრაფიკი გამოსახავს სწორად გამტარში გამავალი I დენის ძალის, U გამტარის ბოლოებზე არსებულ ძაბვაზე დამოკიდებულებას?

49


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

I

სექტემბერი, 2013

I

I

U

I

U

1

U

2

3

U 4

ამოხსნა: როგორც წინა ამოცანაში, ვიხსენებთ ამ ორი ფიზიკური სიდიდის დამაკავშირებელ ფორმულას

I=

𝑈 𝑅

, როგორც ვხედავთ გამტარში დენის ძალა

პირდაპირპროპორციულია ძაბვის , ამიტომ გრაფიკი უნდა იყოს კოორდინატთა სათავეზე გამავალი წრფე. პას:1

ანალოგიურია 

წრფივი თანაბარი მოძრაობის S გავლილი მანძილის t დროზე დამოკიდებულების გრაფიკი( S=Vt).

ზედაპირზე წარმოებული P წნევის

ზედაპირის მართობულად მოქმედ F

ძალაზე დამოკიდებულების გრაფიკი (p =

𝑆

)

Eკ კინეტიკური ენერგიის სხეულის m მასაზე დამოკიდებულების გრაფიკი(E=

𝐹

𝑚𝑣 2

)

2 N სიმძლავრის სხეულის Vსიჩქარეზე დამოკიდებულების გრაფიკი(N=FV)

და.ა.შ

50


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

2. უკუპროპორციული დამოკიდებულება ა)რომელი გრაფიკი გამოსახავს სწორად სხეულის მიერ ზედაპირზე წარმოებულიP წნევის დამოკიდებულებას ამ ზედაპირის S ფართობზე? P

P

P

S

S

S 1

2

ამოხსნა: ვიხსენებთ ფორმულას

p=

3

𝐹

როგორც ვხედავთ წნევა 𝑆 უკუპროპორციულია ზედაპირის ფართობის. უკუპროპორციული დამოკიდებულების გრაფიკი კი წარმოადგენს ჰიპერბოლას პას:2 ანალოგიური გრაფიკი იქნება 

მიზიდულობის ძალის , სხეულებს შორის მანძილძე დამოკედებულება 𝑚 ∗𝑚 (F= 2 ) 𝑟

დენის ძალის გამტარის წინაღობაზე დამოკიდებულება

𝑈

(I= 𝑅 )

3. კვადრატული ფუნქციის გრაფიკი ა) რომელი ქვემოთმოყვანილი ნახაზი გადმოსცემს სწორად თავისუფლად ვარდნილი სხეულის დედამიწიდან სიმაღლის დამოკიდებულებას მის V სიჩქარეზე? h

h

h

v 1

h

v

v

2

3

51

v 4


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. ამოხსნა: ვიხსენებთ ფორმულას

h=

𝒗𝟐 −𝒗𝟎 𝟐 𝟐𝒈

სექტემბერი, 2013

როგორც ვხედავთ h -სა და v-ს შორის

კვადრათული დამოკიდებულებაა, ე.ი გრაფიკი წარმოადგენს პარაბოლას. მაგრამ 1 თუ 4 ამის გასარკვევად ვუკვირდებით ამოცანას . ვარდნილ სხეულზეა ლაპარაკი ე.ი სიმაღლე უნდა მცირდებოდე და სიჩქარე ამ დროს უნდა იზრდებოდეს პასუხია: 1 ბ) რომელი ქვემოთმოყვანილი ნახაზი გადმოსცემს სწორად Eკ კინეტიკური ენერგიის დამოკიდებულებას სხეულის v სიჩქარეზე?

E

E

E

v

V

v 1 ამოხსნა: ვიხსენებთ ფორმულას

2 E=

𝑚𝑣 2 2

სწორი პასუხია: 3

52

და ვადგენთ

3


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ჩვენი ერთ-ერთი მომხმარებლის მიერ მოწოდებული ტესტი გეოგრაფია:

საატესტატო ტესტი გეოგრაფიაში 1.რომელ განედებში მდებარეობს საქართველო? ა) ჩ.გ 41° 43° და ა.გ 40° 46°

ბ) ს.გ 42° 45° და დ.გ 40° 48°

გ) ჩ.გ 52° 60° და ა.გ 50° 59°

2.რამდენ კილომეტრზეა საქართველო მერიდიანზე გადაჭიმული? ა)275კმ

ბ) 257კმ

გ) 325 კმ

3. რამდენ კილომეტრზეა საქართველო გადაჭიმული დიაგონალზე? ა)528 კკმ

ბ) 720 კმ

გ) 613 კმ

4. რომელ კლიმატურ სარტყელში მდებარებს საქართველო? ა) ტროპიკული

ბ) სუბეკვატორული

გ) სუბტროპიკული

5. რომელ ენათა ოჯახს მიეკუთვნება საქართველო? ა) ალთაურს

ბ) ინდო-ევროპულს

გ) იბერიულ-კავკასიურს

6. რომელია კავკასიონის უმაღლესი მწვერვალი? ა) შხარა

ბ) მყინვარწვერი

გ) იალბუზი

7. რამდენ ფიზიკურ გეოგრაფიულ ერთეულად არის დაყოფილი კავკასია? ა) 12

ბ) 2

გ)8

8. რამდენია კავკასიის ფართობი? ა) 404 00 0 კმ²

ბ) 44 000 კმ²

გ) 440 000 კმ²

9.რომელია საქართველოს უმაღლესი მწვერვალი? ა) უშბა

ბ) იალბუზი

გ) შხარა

10. მერამდენე ადგილი უკავია საქართველოს მსოფლიოში მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით? ა) 117-ე

ბ) 122-ე

გ) 121-ე

53


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 11. რამდენია საქართველოს საზღვრების საერთო სიგრძე? ა) 315 კმ

ბ) 1975 კმ

გ) 1970 კმ

12. რამდენია იალბუზის სიმაღლე? ა)5068 მ

ბ) 7896 მ

გ) 5642 მ

13. რომელ სამხრეთ მეზობელთან აქვს საქართველოს ყველაზე მოკლე საზღვარი? ა) თურქეთთან

ბ) სომხეთთან

გ) ინგუშეთთან

14.რუსეთის ფედერაციაში შემავალ რომელ სახელმწიფოსთან აქვს საქართველოს ყველაზე მოკლე საზღვარი? ა) ყაბარდო-ბალყარეთთან

გ) დაღესტანთან

გ) ყარაჩაი-ჩერქეზეთთან

15.რამდენი ავტონომიური რესპუბლიკაა საქართველოში? ა) 12

ბ) 2

გ) 4

16.ახალგაზრდა ეროზიული ფორმებია? ა) ხეობები და ვაკეები ბ) ძაბრები და ქვაბულები

გ) მეწყერები და კლდეზვავები

17.აფხაზეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს? ა) შავშეთის ქედი

ბ) არსიანის ქედი

გ) ჩხალთის ქედი

18. რელიეფის ანთროპოგენურ ფორმას მიეკუთვნება? ა) მღვიმეები

ბ) ხელოვნური ტერასები

გ) კანიონები

19.სად მოიპოვებენ მანგანუმს საქართველოში? ა) ლოპოტაში

ბ) კაზრეთში

გ)ჭიათურა-საჩხერეში

20.მეორეხარისხოვან კლიმატურ ბარიერს არ მიეკუთვნება? ა) ეგრისის ქედი

ბ) კახეთის ქედი

გ) ლიხის ქედი

21.სად მოიპოვება დარიშხანი? ა) შქმერის საბადო

ბ) ლუხუნის საბადო

გ) ტყვარჩელის საბადო

54


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. 22.სად მოიპოვებენ მარმარილოს? ა) სალიეთის საბადო

ბ) ჯავის საბადო

სექტემბერი, 2013

გ) ცანის საბადო

23. ვულკანური წარმოშობის არ არის? ა) არსიანის ქედი

ბ) ჯავახეთის ქედი

გ) კოდორის ქედი

24.რომელია გლაციალური და პალეოგლაციალური რელიეფის ფორმები? ა) კარსტული ძაბრები

ბ) ტროგები და ცირკები

გ) წკვარამები

25. დაალაგეთ ქედები დასავლეთიდან აღმოსავლეთის მიმართულებით? ა.ხარულის 1

ბ) კოდორის

2

3

გ) ქართლის

გ) გაგრის

4

26. რამდენია შავი ზღვის ფართობი? ა) 420 325 კმ²

ბ) 523 00 კმ²

გ) 2258 კმ ²

27.რამდენი რაიონია ქვემო ქართლში? ა)8

ბ) 4

გ)6

28. ზღვის დონიდან რამდენ მეტრზე მდებარეობს თბილისი? ა) 400-520მ

ბ) 380-600 მ

გ) 550-640მ

29.რამდენ ისტორიულ პროვინციას მოიცავს სამცხე-ჯავახეთი? ა) 5

ბ) 6

გ )3

30.აფახზეთის ტერიტორიაზე არ გაედინება? ა) ბზიფი

ბ) კელასური

გ) საკრაულა

31.ფორმირების რამდენი ეტაპი განვლო პოლიტიკურმა რუკამ? ა) 2

ბ)4

გ) 6

დ)7

32.რამდენი სუვერენული სახელმწიფოა მსოფლიოში? ა)191

ბ) 190

გ) 196

დ) 194

55


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 33.სად გაჩნდა პირველი კლასობრივი საზოგადოება და პირველი სახელმწიფო? ა) სარდინიაზე

ბ) კრეტაზე

გ) კორსიკაზე

34.რომელ საუკუნეებს მოიცავს მსოფლიო პოლიტიკური რუკის ფორმირების I-II ეტაპები? ა) I ეტაპი-( უძვ. დროიდან V - ს მდე) და II ეტაპი (V- XVსს) ბ) I ეტაპი-( უძვ. დროიდან VI ს მდე ) და II ეტაპი (VI-XV სს) გ) I ეტაპი-( უძვ. დროიდან IV ს მდე ) და II ეტაპი ( IV-XVსს) 35.რომელი ქვეყანა იყო მსოფლიოში უმსხვილესი კოლონიზატორი რომელსაც ხმელეთის 33,5 მლნ კმ ² ეჭირა? ა) დიდი ბრიტანეთი

ბ) ესპანეთი

გ) საფრანგეთი

36.რომელ წელს მოიპოვა აფრიკის 17-მა სახელმწიფომ დამოუკიდებლობა? ა) 1961 წელს

ბ) 1960 წელს

გ) 1964 წელს

37.რომელ ადგილზე დგას რუსეთი ათეულში მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით? ა)2

ბ) 8

გ)7

38. რომელია თეოკრატიული მართველობის მქონე სახელმწიფო? ა) ვატიკანი

ბ) დიდი ბრიტანეთი

დ) ესპანეთი

39.ინდოეთის ტერიტორიაზეა უდაბნო ? ა) გობი

ბ) ტარი

გ) ჩადი

40. ვეფხვების მხარეს არ მიეკუთვნება? ა) ფილიპინები

ბ) ბრუნეი

გ) ფიჯი

41. რომელია ყველაზე დიდი ისლამური სახელმწიფო მსოფლიოში? ა) არაბეთი

ბ) ირანი

გ) ინდონეზია

42.ჩინეთის ტერიტორიაზეა უდაბნო? ა)

კალაჰარი

ბ) საჰარა

გ) ტარის

56


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. სექტემბერი, 2013 43.რომელ მდინარეზე გადის ჩინეთის სახელმიფო საზღვარი რუსეთთან? ა)ობზე

ბ) ლესაზე

ბ) ამურზე

44. რესპუბლიკური მმართველობის რამდენი ტიპი არსებობს/? ა)4

ბ) 2

გ) 3

45.რომელია ფედერაციული ქვეყანა? ა)ზელანდია

ბ) ეგვიპტე

გ) ავსტრია

46. რომელი სრუტე გამოყოფს იაპონიას კურილიის კუნძულებისგან? ა) ბერინგის

ბ) ლაპერუზის

გ) კუნაშირის

47.აშშ-ს ტერიტორიაზეა? ა)ატლასის მთები

ბ) ანდები

გ) აპალაჩები

48.რამდენი ქვეყანაა თანამეგობრობის წევრი? ა)14

ბ) 30

გ) 20

49.რამდენი ენობრივი ოჯახია მსოფლიოში? ა) 14

ბ) 30

გ) 20

50.რამდენ ძირითად რასად იყოფა კაცობრიობა? ა) 4

ბ) 3

გ) 5

57


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

,,სკოლის მოლოდინი“ მე-12 კლასელებისათვის 

რუსუდან კვიციანი

რაც არუნდა გასაკვირი იყოს ჩემთვის სკოლის დაწყება შიშთან არ ასოცირდებ,ა მიუხდავად იმისა რომ რამოდენიმე თვეში პირველი გამოცდა მექნება, სერიოზული ამაზე მეტად მანერვიულებს იქნება თუ არა პიცა ჩემს ბუფეტშიი ან წავალ თუ არა ნანატრ ექსკურსიაზე რომელიც არ მღირსებია უკვე 3 წელია (3წლის წინ მცხეთაშI გაგვასეირნეს).ასევე მაღელვებს ჩემი კლასის კედლის სიმძლავრე რამდენ გაკვეთილს გაგვიძლებს და რამდენად მალე დაეტყობა რომელიმე ჩვენთაგანის დიდი მუშტი ან ყველაზე მძლავრი თავი ჩემს კლასში. როგორი გასაკვირიც არ უნდა იყოს ასევე მანაღვლებს რა ეშველებათ ჩემს პედაგოგებს როდესაც ვეღარ მოისმენენ ჩემს ობიექტურ აზრს მათ არასწორ შენიშვნასა ტუ შემოპასუხებაზე როცა აღარ ეყოლებათ ჩემსავით პირდაპირ და უკანდაუხეველი, ერთერთი ცოცხალი მაგალითი სვანური პრინციპულობისა და სამართლიანობის. ამდენი საფიქრალის შემდეგ დრო აღარ დამრჩა იმაზე ფიქრის ჩავაბარებ თუ არა ამ გამოცდებს მაგრამ თუ ვერ ჩავაბარებ დარწმუნებულივარ მთელი დირექცია ბედნიერი შემომხედავს და მეტYვის კეტილი იყოს შენი დაბრუნება ჯოჯოხეთში

58


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2. 

სექტემბერი, 2013

ბიოლოგია დამხმარე მასალა

  ჩარლზ რობერტ დარვინი  ინგლისელი ბუნებისმეტყველი ჩარლზ რობერტ დარვინი დაიბადა 18 09 წლის 12 თებერვალს, ქალაქშრუზბერში. მამა იყო ცნობილი ექიმი, ხოლო პაპა - ერაზმ დარვინი XVIII საუკუნის მოწინავემეცნიერი, სახელგანთქმული პოლკოვნიკი, ე ქიმი, ნატურალისტი, ფილოსოფოსი და პოეტი.  დარვინმა დაწყებითი განათლება შრუზბერში, კერძო სკოლაში მიიღო . 1825 წელს მამის რჩევით, ისედინბურგის უნივერსიტეტის სამედიცინ ო ფაკულტეტზე აგრძელებს სწავლას, სადაც მან ორი წელიდაჰყო. და რვინის მამა დარწმუნდა, რომ მისგან ექიმი არ გამოვიდოდა და ურჩია

კემბრიჯშიღმრთისმეტყველებას დაუფლებოდა. დარვინმა წინადადება მიიღო. მას სურდა სოფლის მღ ვდელიგამოსულიყო, მაგრამ, ამასთანავე, ემუშავა ზოოლოგიაში როგ ორც მოყვარულ ნატურალისტს. 1831წელს მან დაასრულა კემბრიჯის უნივერსიტეტის თეოლოგიის ფა კულტეტი და ბაკალავრის ხარისხიმიიღო.  უნივერსიტეტში ყოფნის დროს, დარვინი ძლიერ გაიტაცა ზოოლოგია მ და ბოტანიკამ.უნივერსიტეტის დამთავრებისთანავე დარვინმა გემ „ ბიგლით“ დედამიწის გარშემო იმოგზაურა(18311836 წწ.). სამეცნიერო ექსპედიციისას ჩატარებული ბოტანიკური, ზოო ლოგიური,პალეონტოლოგიური და გეოლოგიური დაკვირვებების სა 59


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ფუძველზე შეაგროვა მდიდარისაკოლექციო მასალა. 1842 წელს ის დასახლდა სოფელ დაუნში, სადაც სიცოცხლის ბოლომ დე,ცხოვრობდა. 1842 წელს დარვინმა დაწერა 35 გვერდიანი (თავისთვისდა არა გამოსა ქვეყნებლად)ევოლუციური კონცეფციის პირველი ნარკვევი. 1844 წელს ევოლუციური თეორია განავრცო და 230გვერდიანი ნაშრომ ი შეადგინა. გავიდა შეუპოვარი შრომისა და ძიების კიდევ 14 წელი, ვი დრედარვინი თავის იდეის გამოქვეყნებას გადაწყვეტდა. მეგობრების ჩ.ლაიელისა და ჯ.ჰუკერის მტკიცემოთხოვნის შემდეგ, დარვინის შრო მის მოკლე რეფერატი, ა.უოლესის სტატიასთან ერთად, 1858წლის აგვისტოს შრომებში გამოქვეყნდა. 1859 წლის 24 ნოემბერს დაიბეჭდა დარვინის კაპიტალურინაშრომი „ს ახეობათა წარმოშობა...“, რომელიც ბიოლოგიაში ახალი ერის დასაწყი სს მოასწავებდა.წიგნის ყველა ეგზემპლარი იმავე დღეს გაიყიდა, რაც მ ოწმობდა პროგრესულად მოაზროვნესაზოგადოების დიდ ინტერესს ა მ თხზულებისადმი.  გულმოდგინე მუშაობა, დიდი წინდახედულება, ფართო დიაპაზონი დარვინში შერწყმული იყოარაჩვეულებრივ თავმდაბლობასთან. მან მ რავალრიცხოვანი შრომები დატოვა. ისინი ეხებაზოოლოგიის, ბოტანი კის, გეოლოგიისა და ნიადაგმცოდნეობის საკითხებს.  დარვინის დიდი დამსახურებაა, რომ მან დაადგინა ევოლუციურის გა ნვითარებისკანონზომიერებები და სახეობათა ჩამოყალიბების პროცეს ი, აღმოაჩინა ევოლუციის მამოძრავებელიძალები.  დარვინი გარდაიცვალა 1882 წლის 19 აპრილს. ის დიდი პატივით დაკ რძალეს უესტმინსტერისსააბატოში - ინგლისის პანთეონში ნიუტონის, ფარადეისა და სხვა დიდ მოღვაწეთა გვერდით.

60


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

მასტაბილიზებელი გადარჩევა

მასტაბილიზებელი გადარჩევა არის ბუნებრივი გადარჩევის ისეთი ფორმა, რომელიც მიმართულია პოპულაციაში ნიშნის საშუალო, ადრე ჩამოყალიბებული მნიშვნელობის შენარჩუნებისა და მდგრადობის ამაღლების რეალიზაციისაკენ. იგი მიმდინარეობს ნორმიდან ნებისმიერი გადახრის ელიმინაციის გზით (სურ. 8.4).

სურ. 8.4. ბუნებრივი გადარჩევის სამი ძირითადი ფორმა: მასტაბილიზებელი (A), მამოძრავებელი (B) და დიზრუპტული (C). მოცემულია გადარჩევის მოქმედების სქემა (ნ. ტიმოფეევ-რესოფსკი და სხვ., 1977). მასტაბილიზებელი გადარჩევის მოქმედებისას უპირატესად მრავლდებიან და შთამომავლობას ტოვებენ ის ინდივიდები, რომელთაც პოპულაციისათვის დამახასიათებელი ნიშნის საშუალო მაჩვენებელი აქვთ. ინდივიდები, რომელთაც საშუალო ნორმიდან ნებისმიერი მიმართულებით ფენოტიპური გადახრა აქვთ, ელიმინირდებიან. მასტაბილიზებელი გადარჩევა ინახავს და აძლიერებს ადრე ჩამოყალიბებულ ადაპტაციურ ნიშნებს. ამასთანავე, იგი ასტაბილიზებს ორგანიზმების ურთიერთობას გარემოსთან. მასტაბილიზებელი გადარჩევა მოქმედებს მეტ-ნაკლებად უცვლელ გარემო პირობებში (ე.ი. როდესაც გარემო პირობები საშუალო მაჩვენებლის ფარგლებში ფლუქტუირებს). ბუნებრივია, ამ პირობებში მოქმედებას აგრძელებს მუტაციური პროცესი, არსებობისათვის ბრძოლა და ბუნებრივი გადარჩევა, მაგრამ ინდივიდებში ადრე ჩამოყალიბებული ადაპტაციური ნიშნები არ იცვლება. წარმოქმნილი მუტაციები მავნეა, ვინაიდან არღვევენ გარემოსთან იმ შეგუებულობას, რომელიც ჩამოყალიბდა პოპულაციის ევოლუციის პროცესში, ამიტომაც ახალი ადაპტაციები აღარ წარმოიქმნება. ინახება მხოლოდ უკვე მიღწეული შეგუებითი ნორმა. ამრიგად, მასტაბილიზებელი გადარჩევის ყველაზე თვალსაჩინო შედეგია უკვე არსებული ადაპტაციური

61


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ნიშნებისა და მათთვის დამახასიათებელი რეაქციის ნორმის შენარჩუნება და სტაბილიზაცია. მასტაბილიზებელი გადარჩევის მოქმედების საილუსტრაციოდ მოვიყვანთ რამდენიმე მაგალითს. ამერიკელმა ორნითოლოგმა გ. ბამპერსმა 1898 წლის ზამთარში მანჰეტენის ქუჩებში (ნიუ-იორკის უბანი) შეაგროვა ძლიერი ქარბუქისა და ყინვისაგან გათოშილი და ცოცხალმკვდარი 136 სახლის ბეღურა (asser domesticus) ლაბორატორიაში ისინი გაათბეს და ჩაუტარეს ბიომეტრიული ანალიზი. გადარჩნენ ის ბეღურები (მხოლოდ 72), რომელთა ნიშნები პოპულაციის საშუალო მაჩვენებლებს უახლოვდებოდა. ნებისმიერი ნიშნის მიხედვით (ფრთის, ნისკარტის და სხეულის სიგრძე, სხეულის მასა და სხვა) ნორმიდან გადახრილი ფრინველები დაიღუპნენ. მ. კარნომ და ლ.ჰენრუზმა (1952) ადამიანში გამოავლინეს კავშირი ახალშობილის წონასა და მათ სიკვდილიანობას შორის. რაც უფრო მეტი იყო გადახრა საშუალო მაჩვენებლიდან 3,6კგ (როგორც კლებადობით, ისე მატებით) მით უფრო იზრდებოდა სიკვდილიანობა. გადარჩევა „იღვწის“ საშუალო მაჩვენებლის შენარჩუნებისთვის. ენტემოფილურ მცენარეებში ყვავილის ფორმა და ზომა შედარებით უფრო სტაბილურია, ვიდრე ანემოფილურებში. ყვავილისა და მათი დამტვერავი მწერების ზომები ერთიმეორეს მიესადაგება. ყვავილის აგებულების მდგრადობა მასტაბილიზებელი გადარჩევით შენარჩუნდება. მდგრადობა მრავალი მილიონი წლის მანძილზე მიმდინარე ენტემოფილური მცენარეებისა და მათი დამტვერავი მწერების ერთობლივი (შეუღლებული) ევოლუციითაა განპირობებული. ხდებოდა შეცვლილი ყვავილის მქონე მცენარეების „წუნდება“. ვინაიდან მწერები მათ ვერ მტვერავდნენ, თესლს მხოლოდ „სტანდარტული“ ყვავილის მქონე მცენარეები იკეთებენ.

მამოძრავებელი გადარჩევა

მამოძრავებელი გადარჩევა ბუნებრივი გადარჩევის ისეთი ფორმაა, რომელიც ნიშნის ან თვისების საშუალო მნიშვნელობის ცვლილებას განსაზღვრული მიმართულებით წარმართავს. ზოგჯერ მას დარვინულ გადარჩევასაც უწოდებენ. იგი მასტაბილიზებელი გადარჩევის ალტერნატიული ფორმაა, რომელიც გარემოს შეცვლისას ვლინდება და ახალი ადაპტაციური ნიშნების ჩამოყალიბებას იწვევს. მამოძრავებელი გადარჩევის მეშვეობით ახალ გარემოში გამოუსადეგარი ძველი ნორმა ახლით იცვლება და მისი განმტკიცება ხდება. ამა თუ იმ ნიშნის გამოვლენის ხარისხი შეიძლება შესუსტდეს ან გაძლიერდეს. მამოძრავებელი გადარჩევის დროს ერთვება ევოლუციის პროცესში შეცვლილი გარემო პირობების შესაბამისი მემკვიდრული ცვლილებები, ე.წ. სამობილიზაციო რეზერვი. მუტაციები, რომელიც ადრე საზიანო ან ნეიტრალური იყო, ახლა შეიძლება სასარგებლო აღმოჩნდეს. ის 62


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

ინდივიდები, რომელთაც ახალ გარემოში უპირატესობა არა აქვთ, ელიმინირდება. პოპულაციაში თანდათანობით ვრცელდება სასარგებლო გადახრა და ყალიბდება ახალ-ახალი ადაპტაციები (სურ. 8.4).

სურ. 8.5. სხვადასხვა წლებში ინგლისში ვარფარინისადმი მდგრადი რუხი ვირთაგვას (Rattus norvegicus) პოპულაციის გამოვლენილი კერები (დ. დრუმონდი, 1970). ევოლუციური თეორიის განვითარების საწყის ეტაპზე მოწოდებული ბუნებრივი გადარჩევის დამამტკიცებელი პირდაპირი და არაპირდაპირი არგუმენტების დიდი ნაწილი გადარჩევის ამ ფორმას მიეკუთვნება და დარვინისეული, კლასიკური ბუნებრივი გადარჩევის არსის გამომხატველია. მამოძრავებელი გადარჩევის საილუსტრაციოდ რამდენიმე მაგალითს მოვიყვანთ. კლასიკურადაა აღიარებული ინგლისელი ზოოლოგის ვ.უელდონის (1877) მიერ ჯერ კიდევ ჩ.დარვინის სიცოცხლეში კიბორჩხალაზე (Carcinus maenas) ჩატარებული გამოკვლევები. ხუთი წლის განმავლობაში იგი აკვირდებოდა ცხოველებს. ქ. პლიმუტის (ინგლისი) ნავსადგურში ახალი ჯებირის აშენებამ ფართო სალაყუჩე ნაპრალის მქონე ცხოველების ელიმინაცია გამოიწვია. გადარჩნენ ვიწრო სალაყუჩე ნაპრალის მქონე კიბორჩხალები. გამოირკვა, რომ ჯებირმა წყლის ცირკულაციის დარღვევა გამოიწვია. ორი მდინარის მიერ ჩამოტანილი მინარევებით წყალი იმღვრეოდა. წყალში შეტივნარებული კირქვის მინარევები ილექებოდა ფართო ნაპრალიანი კიბორჩხალების ლაყუჩებში და ისინი იღუპებოდნენ. დასკვნა დადასტურებულ იქნა ჩატარებული ექსპერიმენტით: აკვარიუმში მოათავსეს ორივე ფორმის 248 კიბორჩხალა და განუწყვეტლივ ამღვრევდნენ წყალს. სწრაფად დაიღუპა 154 ცხოველი, ყველა მათგანს ფართო სალაყუჩე ნაპრალი აღმოაჩნდათ. 1947 წელს ინგლისში ვირთაგვების წინააღმდეგ გამოიყენეს ანტიკოაგულანტი-ვარფარინი. სატყუარათი ნივთიერების მიღების შემდეგ ცხოველები ჩხუბში ან სხვა გზით წარმოქმნილი ნაკაწრებიდან სისხლდენის შედეგად იღუპებოდნენ. 1958 წელს შოტლანდიაში პირველად აღმოაჩინეს ვარფარინისადმი მედეგი (ე.წ. „სუპერვირთაგვები“) ფორმები. 1960 წ. კი ინგლისის მრავალ მხარეში გამოავლინეს რეზისტენტული პოპულაციები, რომლებიც მთელი ალბიონის კუნძულზე განსახლდნენ. 63


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

გამოირკვა, რომ რეზისტენტულობას იწვევდა ერთი მუტანტური დომინანტი გენი (სურ. 8.5). ფუნქციური უვარგისობის შემთხვევაში მამოძრავებელი გადარჩევა ნიშნის დაკარგვას იწვევს. ზოგიერთ მწერებსა (ოკეანიის კუნძულებზე) და ფრინველებში (მაგ., კივი, სირაქლემა, პინგვინი) ფრთების, გველებში - კიდურების, ჩლიქოსნებში - თითების, მღვიმის ცხოველებში - თვალების, პარაზიტ მცენარეებში - ფოთლებისა და ფესვების დაკარგვა მამოძრავებელი გადარჩევით გამოწვეული ორგანოთა რედუქციის ნათელი მაგალითებია. ბუნებაში ვიწროქალა მემინდვრიაზე (Microtus gregalis) დაკვირვებით დადასტურებულია მამოძრავებელი გადარჩევის მოქმედება (შვარცი, 1966). ვიწროქალა მემინდვრია დიდი ხანი არ არის, რაც პოლარულ ურალში განსახლდა და ქვესახეობად ჩამოყალიბდა. იგი სამხრეთში გავრცელებული ქვესახეობისაგან მორფოფიზიოლოგიურად განსხვავდება. კერძოდ, მას აქვს დიდი ზომის სხეული (რითაც სხეულის ტემპერატურის გაცემა დაქვეითებულია), ღვიძლი და გული (ენერგეტიკული ცვლა გაზრდილი აქვს), ემბრიონების რიცხვი გაზრდილია. ბუნებაში გადარჩევის ორივე (მასტაბილიზებელი და მამოძრავებელი) ფორმა მუდმივად მოქმედებს. შესაძლებელია დროის ერთ მონაკვეთში ერთი უფრო მეტად მოქმედებდეს, ვიდრე მეორე. მასტაბილიზებელი გადარჩევა კონსერვატორულ როლს ასრულებს, ხოლო მამოძრავებელი კი პროგრესულს. ისინი კომპლემენტურ მოქმედებას ავლენენ. მასტაბილიზებელი ინახავს და ამაგრებს ევოლუციურ გარდაქმნებს, რომელიც მამოძრავებელი გადარჩევის შედეგად მიიღება.

64


ჟურნალი ,,გამოსაშვები გამოცდები“ N2.

სექტემბერი, 2013

გისურვებთ წარმატებას გამოცდაზე 5 ოქტომბრამდე კიდევ გამოვა ერთი ნომერი

65

გამოსაშვები გამოცდები N2  

ონლაინ უფასო ჟურნალი

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you