Page 1

Βιωματικό Πολυδύναμο εργαστήριο με τίτλο: Το Καταξιωτικό Δέντρο

Τμήμα Εκπαίδευσης και Α.Α. Δυναμικού ΟΚΑΝΑ Γκότσης Ηλίας


Το Καταξιωτικό Δέντρο Εισαγωγή Στο κείμενο που ακολουθεί περιγράφεται αναλυτικά ένα σημαντικό εργαστήριο με το οποίο εργαζόμαστε στην Καταξιωτική Συστημική προσέγγιση, στο Τμήμα Εκπαίδευσης του ΟΚΑΝΑ, το οποίο βασίζεται στην αξιοποίηση του Δέντρου. Όπως γνωρίζουμε τα Δέντρα από την Αρχαιότητα μέχρι σήμερα αξιοποιούνται από πολλούς πολιτισμούς ως σημαντικά σύμβολα για να μιλήσουν οι άνθρωποι για μια σειρά θεμάτων όπως είναι ο θάνατος, η αναγέννηση, οι ρίζες, οι αξίες κ.α. Στην Ψυχολογία το Δέντρο αξιοποιήθηκε ως ένας συμβολικό στοιχείο από τον C.G. Jung, για να μιλήσει σχετικά με την ιδέα του εαυτού, ενώ πολύ συχνά το συναντάμε στις πρακτικές που βασίζονται στα εκφραστικά μέσα. Στις Συστημικές Πρακτικές συναντήσαμε για πρώτη φορά την χρήση του Δέντρου ως ενός θεραπευτικού εργαλείου στην Αφηγηματική Ψυχοθεραπεία όταν ένας Αφηγηματικός Θεραπευτής και μια Αφηγηματική Θεραπεύτρια δημιούργησαν μια αφηγηματική μέθοδο για να εργαστούν με παιδιά που είχαν υποστεί τραύματα ή απώλειες. Αυτοί οι δυο πρωτοπόροι ονόμασαν την Πρακτική τους ως το «Δέντρο της Ζωής», (http://narrativetherapy.gr/wp-content/uploads/2015/01/to-dentro-thszwhs_greek-leptomeres.pdf), και όπως οι ίδιοι αναφέρουν στο επίκεντρο της προβληματικής τους τέθηκαν τα ακόλουθα: - «..Πώς µπορούν να αντιμετωπιστούν οι ζωές παιδιών, που έχουν υποστεί κάποια τραυματική εμπειρία (trauma), ή απώλειες, µε τρόπους τέτοιους, ώστε να µην ξαναβιώσουν το τραυματικό γεγονός, να µμειώσουν τις επιρροές του τραύµατος και να φέρουν στο φως τις δεξιότητες και τις γνώσεις των ίδιων των παιδιών. - Πώς µπορούµε να δώσουµε στα παιδιά εμπειρίες, που να αυξάνουν τους δεσµούς τους µε την οικογένειά τους, τις αξίες τους και την πολιτισµική τους κουλτούρα…».

Αυτά τα δυο ερωτήματα προσκάλεσαν όλους/ες όσους/ες από εμάς εργαζόμαστε με τις Καταξιωτικές πρακτικές να συνδεθούμε με το Δέντρο Της Ζωής και να σκεφτούμε πως θα μπορούσαμε να το αξιοποιήσουμε στην εργασία μας με ένα ευρύ φάσμα διαφορετικών ομάδων (γονέων, παιδιών, εθελοντών, εργαζομένων, επαγγελματιών ψυχικής υγείας, φροντιστές στην Παιδική Προστασία κ.α.) καθώς από την μία συνέδεαν την επεξεργασία του τραυματικού γεγονότος με τις δεξιότητες και τις γνώσεις των ίδιων των παιδιών και αφετέρου έθεταν ως κεντρικό θέμα την ενίσχυση αυτών των δεξιοτήτων μέσα από την σύνδεση με τα ευρύτερα υποστηρικτικά συστήματα αναφοράς. Τόσο η διεθνής όσο και η ελληνική εμπειρία υπήρξαν βοηθητική προς αυτή την κατεύθυνση αφού στα χρόνια που μεσολάβησαν, από την πρώτη κατασκευή του, το Δέντρο της Ζωής αξιοποιήθηκε, ευρέως σε πολλές χώρες στην εργασία με ευάλωτους πληθυσμούς αλλά και με ολόκληρες κοινότητες, ενώ μια σειρά από Αφηγηματικοί Θεραπευτές και Σύμβουλοι, το εξέλιξαν και το προσάρμοσαν στις δικές τους πρακτικές με διαφορετικές ομάδες ανθρώπων, επεκτείνοντας την χρήση τους και στην δουλειά με τους ενήλικες. Στην Ελλάδα βρήκαμε πολλά στοιχεία για το Δέντρο της Ζωής στο site για την Αφηγηματική Ψυχοθεραπεία ( http://narrativetherapy.gr) και η Ψυχολόγος Βίκυ Στέκα εργάστηκε με αυτό συστηματικά, με μαθητές, στο πεδίο της Πρωτογενούς Πρόληψης για την Προαγωγή της Ψυχοκοινωνικής Υγείας στο Κέντρο Πρόληψης


του Ν. Ευρυτανίας και εκπαίδευσε, σε συνεργασία με το Τμήμα Εκπαίδευσης ΟΚΑΝΑ, μια ομάδα Στελεχών Πρόληψης από όλη την Ελλάδα, προωθώντας έτσι την διάχυση του Δέντρου της Ζωής σε ευρύτερες κοινότητες. Το «Δέντρο της ζωής» μας έχει προσφέρει επίσης εξαιρετικές δυνατότητες για να το συνδέσουμε με την βασική προσέγγιση με την οποία εργαζόμαστε στο Τμήμα Εκπαίδευσης του ΟΚΑΝΑ, την Καταξιωτική Συστημική Διερεύνηση (Κ.Σ.Δ.). Πριν συνεχίσουμε την παρουσίαση του εργαστηρίου για το Καταξιωτικό Δέντρο, ας δούμε εν συντομία τα βασικά χαρακτηριστικά της Κ.Σ.Δ, όπως αυτή παρουσιάστηκε σε ένα αναλυτικό άρθρο στον ΜΕΤΑΛΟΓΟ ( Γκότσης Η. 2017), καθώς στο διαδίκτυο υπάρχουν αναρίθμητες αναφορές και παρουσιάσεις. Η Κ.Σ.Δ. είναι μια προσέγγιση που βασίζεται στο Appreciative Inquiry (A.I.), η οποία εντάσσεται στο μεταμοντέρνο ρεύμα της Συστημικής Σκέψης και χαρακτηρίζεται τόσο από την εστίαση στις ικανότητες των συστημάτων, από τις δυνατότητές τους να οραματιστούν μια επιθυμητή κατάσταση και από την πρόσκληση να μετασχηματίσουν την πραγματικότητα στην οποίαν υπάρχουν. Ο όρος Appreciative Inquiry οφείλεται στον David Cooperrider, (Cooperrider και McQuaid, 2012· Elliott, 1999), ο οποίος θεωρείται ο κύριος εμπνευστής του μοντέλου. Αρχικά εφαρμόστηκε σε οργανισμούς και εταιρείες για να αξιοποιηθεί αργότερα στη δουλειά με την κοινότητα, την εκπαίδευση και τη θεραπεία, με αποτέλεσμα ο όρος να μετεξελιχθεί σε Appreciative Inquiry Systemic Approach (Προσέγγιση Συστημικής Καταξιωτικής Διερεύνησης). Προκειμένου να παρουσιάσουμε τις αρχές της Κ.Σ.Δ. είναι σημαντικό να μιλήσουμε για τους βασικούς όρους. Η λέξη Appreciative (Καταξιωτική) παραπέμπει σε μια πράξη αναγνώρισης, εκτίμησης και καταξίωσης των δυνάμεων, των ικανοτήτων, των αξιών και των δυνατοτήτων που ενυπάρχουν σε ένα άτομο ή σε ένα σύστημα. Τα αποθέματα ενδέχεται να αφορούν στο παρελθόν ή το παρόν. Η λέξη Inquiry (Διερεύνηση) παραπέμπει σε μια διαδικασία διερεύνησης και ανακάλυψης αυτών των αποθεμάτων. Παραπέμπει επίσης σε μια διαδικασία ερωτήσεων με στόχο την ανακάλυψη οραματισμών, νέων δυνατοτήτων και εναλλακτικών δράσεων. Η μέθοδος Appreciative Inquiry (Καταξιωτική Διερεύνηση) αποτελεί κατά συνέπεια μια συστηματική έρευνα για τις ικανότητες και τις δυνατότητες των ατόμων, των οργανισμών και των συστημάτων με στόχο αυτές να αξιοποιηθούν στο σχεδιασμό και την εφαρμογή δράσεων για την υλοποίηση των ατομικών και συλλογικών ονείρων. Μέσω της Appreciative Inquiry εστιάζουμε στις εμπειρίες των ανθρώπων που συνδέονται με τις δυνάμεις και τις ικανότητές τους. Ένα βασικό μοντέλο εργασίας με το οποίο εργαζόμαστε στην Καταξιωτική Συστημική Προσέγγιση, όπως έχουμε μεταφράσει τον όρο A.I. στα Ελληνικά, είναι αυτό των 4 βημάτων (Discovery, Dreaming, Design , Delivery, δες σχήμα 1 για το 4 D).


Σχήμα 1 Το στάδιο των 4 βημάτων: Η διευρυμένη εκδοχή.

Βασική θεωρητική παρουσίαση Το Δέντρο της Ζωής, βασίζεται στην ιδέα να προσκαλέσουμε τα παιδιά ή τους ενήλικες να εργαστούν αξιοποιώντας όλα τα μέρη του Δέντρου, καθώς και το πλαίσιο που το περιβάλλει. Έτσι οι προτάσεις να εργαστούμε με τις ρίζες σαν ένα πεδίο που βρίσκονται τα αποθέματα ή με τον κορμό σαν το πεδίο των δεξιοτήτων μας θυμίζουν σε μεγάλο βαθμό το στάδιο της Διερεύνησης των ικανοτήτων, ενώ οι προτάσεις για τα κλαδιά στα οποία εντοπίζονται οι επιθυμίες και τα όνειρα μας συνδέει με το στάδιο του Dreaming και των συνδέσεων με τις ανάγκες και τις επιθυμίες. Ωστόσο σταδιακά καθώς διευρύναμε την ιδέα της Καταξιωτικής Συστημικής Διερεύνησης για την εντάξουμε τελικά σε ένα ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο το οποίο ονομάσει Συστημικό Συνθετικό Μοντέλο Καταξιωτικής Διερεύνησης,1 μας

1

Το Σ.Σ.Μ.Κ.Δ. (Γκότσης Η., 2017) βασίζεται θεωρητικά στη Συστημική Επιστημολογία και ειδικότερα στα εξής:  Στον Κοινωνικό Κονστραξιονισµό.  Στις Πολυφωνικές ιδέες  Στις Αφηγηματικές Προσεγγίσεις  Στη Συνεργατική/Διαλογική Προσέγγιση  Στην Συντονισμένη Διαχείριση του Νοήματος (CMM)


απασχόλησαν ιδιαίτερα οι Ενδιάμεσοι Μεταβατικοί Χώροι που συνδέουν τα τέσσερα βασικά στάδια της Καταξιωτικής Διερεύνησης, που αποτυπώθηκαν ανωτέρω. (δες σύντομη παρουσίαση στο Blog της ΕΛΕΣΥΘ, Σε αυτό τον προβληματισμό σημαντικά στοιχεία ήταν το πώς θα εργαστούμε περαιτέρω με τον Πολυφωνικό και Διαλογικό Εαυτό, την διερεύνηση των Εσωτερικών Φωνών που διευρύνουν ή περιορίζουν τις δυνατότητες για την ανάπτυξη εναλλακτικών δράσεων, σε σχέση με την επίδραση των προβλημάτων, την σημασία που έχει ο Συντονισμός στα Νοήματα για την δημιουργία λειτουργικών Δομικών Συζεύξεων και συγκατασκευών Διαλογικών Τοπίων Ασφάλειας. Σημαντικά στοιχεία επίσης ήταν το πώς θα δημιουργήσουμε ένα πεδίο αναγνώρισης και φροντίδας για τα ματαιωμένα όνειρα μέσα από μια σύνδεση με την ιστορικότητα των αφηγήσεων για τον εαυτό, ώστε αυτά να μην καταστούν εν καιρώ απειλητικά. Την αξία αυτής της αναγνώρισης την έχει επισημάνει επίσης η Ivana Crestani, (Crestani I. η οποία, μιλώντας για την σημασία της «σκιάς», τονίζει την διττή διάσταση που υπάρχει στην Κ.Σ.Δ., η οποία από την μία επικεντρώνει στην ανάδειξη του θετικού αλλά ταυτόχρονα μέσα από την ανάδυση μιας γλώσσας που φέρνει στην επιφάνεια την ελπίδα, διευκολύνει τις συνομιλίες για τα αρνητικά συναισθήματα και τις αρνητικές εμπειρίες, των ανθρώπων2. Η ιδέα ότι οι αφηγήσεις για τον εαυτό, χαρακτηρίζονται δεν είναι στατικές, αλλά κυρίως αναφορικές και ότι χαρακτηρίζονται από μια ιστορική διάσταση, μας έχει φανεί πολύ χρήσιμη καθώς μας προσκαλεί να αναγνωρίσουμε και και να εντοπίσουμε μια ποικιλία και μια εναλλαγή των μορφών των αφηγήσεων σε σχέση με τις βιωμένες εμπειρίες . (P. Lang &E. McAdam , Metalogos 2017 ). Σε σχέση με τις μορφές αφήγησης ( Hermans J.M.H., & Hermans-Konopka A. 2016, Littlejohn S.W, Foss. K.A. 2012) έχουμε περιγράψει στο εργαστήριο για τον Ηθικό Αναστοζασμό, που δημοσιεύσαμε στο Blog της ΕΛΕΣΥΘ3, ότι υπάρχουν μια σειρά από αλληλοεξαρτώμενες μορφές, στις οποίες αποτυπώνονται τόσο οι διαφορετικές γραμματικές των αφηγήσεων (π.χ. το είδος της γλώσσας και το εάν αυτή θα λεκτική ή εξωλεκτική), όσο και οι διαλογικές και διαλεκτικές σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ τους ή μεταξύ αυτών και των εξωτερικών πλαισίων.

2

Σημ Με τον όρο σκιά , H αρθρογράφος αξιοποιεί τις ιδέες του αναφέρεται στον Jung για την «σκιά» και μιλά για τα αρνητικά συναισθήματα ή τις δύσκολες εμπειρίες που ενδέχεται να παραμένουν ανείπωτα, παραμένοντας συχνά στο πλάι μιας αφήγησης που προκαλεί στην αναγνώριση του θετικού, μέσα σε μια αφήγηση που βασίζεται στην Καταξιωτική Διερεύνηση. 3

https://issuu.com/home/services?embed_cta=publish_for_free&embed_context=e mbed&embed_domain=elesythblog.blogspot.com )


Σχήμα 2 : Οι μορφές των Αφηγήσεων και η σχέση με την βιωμένη εμπειρία.

Όπως παρατηρούμε στο σχήμα 2 οι μορφές αφηγήσεων αφορούν είτε τον εσωτερικό διάλογο μέσα σε ένα σύστημα είτε τον εξωτερικό διάλογο, με φωνές και αφηγήσεις από τα εξωτερικά συστήματα και βρίσκονται σε μια διαλεκτική και διαλογική αλληλεπιδραστική σχέση μεταξύ τους. Ένα σημαντικό στοιχείο το οποίο μας έχει απασχολήσει, και όπως θα δούμε το Καταξιωτικό Δέντρο μας έδωσε την δυνατότητα να εστιάσουμε σε αυτό, είναι ότι οι αφηγήσεις (είτε οι εσωτερικές, είτε οι εσωτερικές σε σχέση με τις εξωτερικές μορφές) μπορεί να βρίσκονται σε μια συμφωνία ή αντίθετα σε μια σύγκρουση. Επίσης, όπως αναφέραμε, μέσα από την ιδέα της ιστορικότητας μπορέσαμε να αναγνωρίσουμε ότι οι μορφές των αφηγήσεων δεν είναι στατικές μέσα στον χρόνο, αλλάζουν μορφή ανάλογα την ιστορική στιγμή που αναδύονται καθώς και το γεγονός ότι το πλαίσιο διαλόγου, τα σχήματα σύνδεσης, το περιεχόμενο των αφηγήσεων, οι συναισθηματικές διεργασίες, οι κατασκευές για την ταυτότητα, οι πολιτιστικές κατασκευές και τα αρχέτυπα είναι καθοριστικοί παράγοντες για την


μορφή που θα λάβει η αφήγηση για να αναφερθεί και να περιγράψει την βιωμένη εμπειρία. Την ιστορικότητα των αφηγήσεων την έχουμε κατανοήσει κυρίως μέσα από την θεωρία της Διαλογικότητας, η οποία μας προσκαλεί να σκεφτούμε σχετικά με δυο σημαντικές έννοιες, αυτές της Χρονοτοπίας και αυτή του Μεγάλου Χρόνου. Ο χρονότοπος στην διαλογικότητα θεωρείται ως ο χώρος που «λύνονται ή δένονται» οι αφηγήσεις ενώ ο Μεγάλος χρόνος (Μπαχτίν Μ. 2014) εμπεριέχει σύμφωνα με τον Μπαχτίν τους υπάρχοντες «τεχνητά» διαχωρισμένους χρόνους, όπως το παρελθόν, το παρόν ή το μέλλον. Με οδηγό αυτές τις δυο έννοιες προσπαθήσαμε να αναζητήσουμε τρόπους και μέσα για την δημιουργία πεδίων που διευκολύνουν την ανάδυση των εναλλακτικών αφηγήσεων και παράλληλα να συνδέσουμε διαφορετικές θεωρητικές επιρροές ώστε να διευκολύνουμε την ύπαρξη αυτών των πεδίων. Αυτή η σύνδεση αποτυπώθηκε στο Συστημικό Συνθετικό Μοντέλο Καταξιωτικής Διερεύνησης, (Δες σημείωση 1 ), και οδήγησε στην δημιουργία μιας σειράς Πολυδύναμων Βιωματικών εργαστηρίων τα οποία αξιοποιούν Βιωματικές, Συμβολικές και Αφηγηματικές πρακτικές με στόχο την ενίσχυση των περιθωριοποιημένων, από τις επιδράσεις των προβλημάτων, αφηγήσεων. Σε αυτό το πλαίσιο προέκυψε ως ανάγκη η μετεξέλιξη του Δέντρου της Ζωής ώστε μέσα από αυτό να προσκαλέσουμε σε μια Πολυφωνική Καταξιωτική Αφήγηση για τον Εαυτό, ως ένα Πολυφωνικό Μυθιστόρημα (Holquist M. 2014), που συμπεριλαμβάνει τόσο τις αφηγήσεις για τα αποθέματα, τις δεξιότητες, τα όνειρα και τους σημαντικούς άλλους όσο και τις αφηγήσεις για τις εσωτερικές αντιφάσεις, για τα ματαιωμένα όνειρα, για τα «χαρακτηριζόμενα ως αρνητικά» συνασιθήματα, για τις υποκειμενικές και συλλογικές κατασκευές, για τα νοήματα με τα οποία επενδύονται οι δράσεις των ανθρώπων, για τις Αισθητικές και Ηθικές στάσεις. Μέσα από αυτή διεργασία προέκυψε η πρακτική του Καταξιωτικού Δέντρου, το οποίο βασίζεται κατά κύριο λόγο στο Δέντρο της Ζωής, ωστόσο εκτιμούμε ως μας προσφέρει ορισμένες διαφορετικές δυνατότητες για να συνομιλήσουμε σχετικά, με ορισμένες έννοιες που είναι κεντρικές στο Σ.Σ.Μ.Κ.Δ. όπως είναι οι διαφοροποιήσεις, οι ασυνέχειες, η τροφοδοσία. Η τροφοδοσία μας ενδιαφέρει καθώς μέσα από το Καταξιωτικό Δέντρο εργαζόμαστε στην κατανόηση των αποτελεσμάτων που έχουν οι δράσεις μας σε σχέση με τα αποθέματα τόσο για το δρών υποκείμενο όσο και για τους αποδέκτες. Το πεδίο της τροφοδοσίας αποτυπώνει την σημασία που έχει στην προσέγγιση της Κ.Σ.Δ. η μετασχηματιστική διάσταση τόσο του Discovery όσο και του Dreaming. O Gervase R. Bush (Gervase R. B., 2007), εστιάζει σε αυτή την διάσταση αναφέροντας πως στο Appreciative Inquiry αυτό που είναι σημαντικό δεν είναι η εστίαση στο θετικό αλλά το γεγονός ότι πρόκειται για μια δημιουργική διαδικασία, κατά την οποία οι άνθρωποι, μέσω παραγωγικών ερωτήσεων και συνομιλιών τροποποιούν τις ιδέες τους, τα όνειρα τους και την κουλτούρα τους. Στο άρθρο του ο Bush επικαλείται την άποψη του Gergen (1978), ο οποίος στο άρθρο του με τίτλο "Towards Generative Theory υποστήριξε ότι το πιο το σημαντικό πράγμα που μπορεί να κάνει ο κοινωνικός κονστραξιονισμός, είναι να μας δώσει την δυνατότητα για να σκεφτούμε σχετικά με τις κοινωνικές δομές και τους θεσμούς που μπορούν να μας οδηγήσουν σε νέες επιλογές δράσεων.


Σε αυτή την κατεύθυνση η Κ.Σ.Δ. μπορεί να ενισχύσει αυτές τις δυνατότητες φέρνοντας στην επιφάνεια διαστάσεις που δεν ήταν πριν ορατές και επιτρέποντας την ανάδυση ή την παραγωγή καινούργιων νοηματοδοτήσεων. Ο Bush τονίζει την μετασχηματιστική ιδιότητα που επιτρέπει στους ανθρώπους να συνδεθούν με νέες ιδέες και να επιλέξουν νέες μορφές δράσεων Το πεδίο της τροφοδοσίας συνδέεται επίσης με τις ιδέες των B. Pearce & V.Crohen σχετικά με τον Συντονισμό των Νοημάτων. Οι Pearce & V.Crohen εστιάζουν και αναδεικνύουν την διαλογική σχέση ανάμεσα στην Πράξη και το Νόημα. νόηματοδότηση μελλοντικών πράξεων

παραγωγή πράξης

το πεδίο της τροφοδοσίας

παραγωγή πράξης

παραγωγή νοήματος νοηματοδότηση μελλοντικών πράξεων

Σχήμα 3: Η διαλογική αλληλεπιδραστική σχέση μεταξύ του Πράττειν και της Παραγωγής Νοήματος

Στο σχήμα 3 παρατηρούμε ότι κάθε φορά που αποδίδουμε νόημα και προθετικότητα σε μια μέλλουσα πράξη (σε μια επιθυμία, την οποία ο B. Pearce ονομάζει Υπαινικτική Δύναμη, ή σε μια δυνατότητα να συμβεί μια πράξη), ενδυναμώνονται οι πιθανότητες αυτή να γίνει πραγματικότητα. Χρειάζεται, σε αυτό το σημείο, να επισημάνουμε ότι στην Κ.Σ.Δ. αντιλαμβανόμαστε την «Πράξη», ως μια δημιουργική διαδικασία, σύμφωνα με την προτροπή του Αριστοτέλη να πράτουμε μέσα από μια επιθυμία δημιουργίας, να χαιρόμαστε για τα πράγματα που κάνουμε «ανεξάρτητα από τον στόχο τους, να αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα του "εδώ και τώρα", να αποδεχόμαστε την αβεβαιότητα και να αναπτύσσουμε την αίσθηση του αυτοσχεδιασμού.»4 Η καινούργια πραγματικότητα που αναδύεται μέσα από την «τροφοδοσία», συνδέεται άμεσα με τα αποτελέσματα δηλαδή των πράξεων μας και μας προσκαλεί σε μια γέννηση καινούργιων νοημάτων ή σε μια εκ νέου νοηματοδότηση και εμπλουτισμό των νοημάτων που ήδη υπάρχουν στο διαλογικό πεδίο μεταξύ του πράττειν και της νοηματοδότησης. Έτσι εξελίσσεται μια συνεχής αλληλουχία νοημάτων και πράξεων και εμπλουτίζεται η Συστημική πείρα ανέλιξης τροφοδοτώντας αέναα την αυτοποίηση.

4

Απόσπασμα από το βιβλίο του από το βιβλίο του Damien Clerget - Gurnaud , «Το Πράττειν

σύμωνα με τον Αριστοτέλη» https://sapientiavivendi.gr/2015/04/11/%CF%84%CE%BF%CF%80%CF%81%CE%AC%CF%84%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%BD%CF%83%CF%8D%CE%BC%CF%86%CF%89%CE%BD%CE%B1-%CE%BC%CE%B5%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%B1%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%84%CE%AD%CE%BB%CE%B7/


Επίλογος Εν κατακλείδι το Καταξιωτικό Δέντρο, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, είναι ένα εργαστήριο που προσκαλεί στην αυτογνωσία, και προσφέρει μια ευκαιρία για να αποτυπωθούν συμβολικά διάφορα στοιχεία της ταυτότητας που συνδέονται με τα αποθέματα, τις ικανότητες και τις δεξιότητες, τα όνειρα, τις ανάγκες και τις επιθυμίες ενώ ταυτόχρονα αποτελεί μια πρόσκληση να εργαστούμε σε ένα Διαλογικό Πολυφωνικό πλαίσιο, το οποίο επιτρέπει την ανάδυση των δυσκολιών, των αντιφάσεων και των εσωτερικών συγκρούσεων ως αναπόσπαστο στοιχείο της ταυτότητας. Η σύνδεση με αυτές τις πλευρές θα μας δώσει την δυνατότητα να συνομιλήσουμε για τα προβλήματα ως ματαιωμένα όνειρα και για τις μη εκφρασμένες ανάγκες που συνδέονται με αυτές. Τέλος όπως κάθε σημείο του Δέντρου, μας δίνει την δυνατότητα να εργαστούμε διεργασιακά με το μοντέλο 4D, αποφεύγοντας εργαλειακές πρακτικές και συνδέεται περισσότερο ή λιγότερο έντονα με κάποιον από τους Ενδιάμεσους Μεταβατικούς Χώρους. (Γκότσης Η. 2017)


Αναλυτική παρουσίαση

Εισαγωγικό Φύλλο εργασίας 1 Αξιοποιούμε μύθους, παραμύθια ποιήματα ή βίντεο 5 Στην συνέχεια προσκαλούμε τα μέλη να συνομιλήσουν σε δυάδες ή μικρές ομάδες αξιοποιώντας το υλικό και να αφηγηθούν ιστορίες (ή εμπειρίες ) που έχουν οι ίδιοι σχετικά με τα δέντρα. Στόχος: Να συνδημιουργήσουμε και να συγκατασκευάσουμε με τα μέλη της ομάδας ένα Διαλογικό Τοπίο Ασφάλειας, στο οποίο τα μέλη της ομάδας θα συνδεθούν τόσο μέσα από το κοινό μοίρασμα των αφηγήσεων όσο και μέσα από τις συναισθηματικές διεργασίες.

5

ενδεικτικά site για υλικό https://mythoplasieskiafigiseis.wordpress.com ή https://www.youtube.com/watch?v=7kHZ0a_6TxY)


Κύριο Φύλλο εργασίας 1 Προσκαλούμε τα μέλη της ομάδας να εργαστούν σύμφωνα με περιγράφονται στην συνέχεια.

τα βήματα που

Αρχικά σχεδιάζουμε ένα Δέντρο σε ένα μεγάλο χαρτί και στην συνέχεια εργαζόμαστε με οδηγό τα βήματα που περιγράφονται:

Ρίζες : Διαγενεακό και ιστορικό πεδίο αποθεμάτων Τα τοπία της μνήμης και των αναπαραστάσεων - Η Δημιουργία Διαλογικού πεδίου ασφάλειας. Οι Ρίζες αποτυπώνουν τους Ιστορικούς χώρους, προσκαλούν σε μια αναδρομή στο παρελθόν, ενθαρρύνουν τις αφηγήσεις και την σύνδεση με τα Τοπία της Μνήμης και διευκολύνουν την δημιουργία Διαλογικών Τοπίων Ασφάλειας. Παράλληλα αποτυπώνουν τη σχέση με τους Κοινωνικούς/Πολιτιστιστικούς χώρους. Μέσα από τις αφηγήσεις για τις ρίζες θα αναδυθούν θέματα που συνδέονται με τις κυρίαρχες ή εναλλακτικές πολιτιστικές αφηγήσεις. Σε αυτή την πλευρά του Δέντρου επίσης θα προσκαλέσουμε τους ανθρώπους σε αφηγήσεις για την σύνδεση, για τους σημαντικούς άλλους, που προσδοκούμε ότι θα ενθαρρύνουν και θα διευκολύνουν την δημιουργία πεδίων ασφάλειας. Καθώς εργαζόμαστε με τους ανθρώπους σε αυτή την περιοχή θα μας δοθεί ακόμα η δυνατότητα να συνομιλήσουμε για τους συναισθηματικούς δεσμούς, τις σχέσεις, τα μοντέλα επικοινωνίας με τους σημαντικούς άλλους. Παράλληλα στις ρίζες θα εστιάσουμε στα γλωσσικά σχήματα με τα οποία οι άνθρωποι μιλούν για τις κατασκευές τους σχετικά με τις βασικές έννοιες που μας απασχολούν, όπως π.χ. το πρόβλημα, η λύση, το όνειρο . Η εστίαση στις γραμματικές των ανθρώπων, στους ιδιαίτερους τρόπους που οι άνθρωποι οργανώνουν την γλώσσα και τις πρακτικές τους είναι πολύ σημαντική καθώς ανάλογα τα σημεία στίξης, συν-κατασκευάζονται διαφορετικές συνομιλίες. Εργαζόμαστε στα πεδία που αφορούν την μνήμη, την σύνδεση με τους σημαντικούς άλλους, τις πράξεις φροντίδας, τα δώρα τις υποκειμενικές κατασκευές, τις ασυνέχειες και τις διαφοροποιήσεις. Στις ρίζες καταγράφουμε τα ακόλουθα στοιχεία:  Αποθέματα που συνδέονται με γνώσεις –πράξεις φροντίδας-αξιακά πλαίσια-μύθους και παραδόσεις που μας έχουν επηρεάσει – τελετουργίες που έχουμε ζήσει και οι οποίες έχουν καταγραφεί ως σημαντικές.  Δώρα που συνδέονται με υλικά ή συμβολικά στοιχεία όπου τα υλικά στοιχεία νοούνται εκείνα που παραπέμπουν σε αντικείμενα και συμβολικά όλες εκείνες οι εμπειρίες που νοηματοδοτούνται από τον αφηγητή ως δωροδοσίες (π.χ. εμπειρίες που αποτελούν εξαιρέσεις ή που συνδέονται με πράξεις αναγνώρισης, φροντίδας και προστασίας .


Εμπειρίες δύναμης όπως είναι οι αλλαγές που έχουμε κάνει, οι πράξεις αντίστασης, ασυνέχειας, διαφοροποίησης από τα επαναλαμβανόμενα σχήματα που εγκλωβίζουν τους ανθρώπους. Οι εμπειρίες δύναμης συνδέονται επίσης με τις στιγμές που οι άνθρωποι ελέγχουν τα προβλήματα ή κατορθώνουν να διαφύγουν της καθήλωσης που τα προβλήματα προκαλούν «Βλέμματα, Ματιές, Γλωσσικά Σχήματα » : Πεποιθήσεις, κατασκευές για την ατομική και συλλογική ταυτότητα και τον εαυτό. Τι πιστεύουμε για τον εαυτό μας; Ποιες είναι οι αντιλήψεις μας για τα προβλήματα και τη λύσεις σε αυτά;

Σχήματα από εφαρμογές στο πεδίο


Έδαφος: (Περιγραφή του πλαισίου αναφοράς) Εργαζόμαστε στο πεδίο των συλλογικών και υποκειμενικών κατασκευών και στο πεδίο των συν-κατασκευών Στο έδαφος οι συνομιλίες στρέφονται γύρω από τους Αντικειμενικούς χώρους και τους Κοινωνικούς –Πολιτιστικούς / Πολιτικούς χώρους. Καθώς το έδαφος αποτελεί το Τοπίο που θα γεννηθούν ή θα πραγματωθούν οι δράσεις είναι αναπόφευκτο να υπάρξουν συνομιλίες για τις δυνατότητες ή για τους περιορισμούς του πλαισίου. Σε αυτό το σημείο επίσης διεξάγονται οι ιδεολογικές ή υλικές συγκρούσεις για τον έλεγχο, την εξουσία, τις αφηγήσεις για το φύλο ή την διαφορετικότητα. Στο έδαφος επίσης ξετυλίγονται οι Διαλογικοί χώροι που αφορούν στις δια-συστημικές συνομιλίες, οι κατασκευές για την ομάδα ή την κοινότητα. Το πλαίσιο χαρακτηρίζεται ως γόνιμο ή άγονο, ως τροφοδοτικό ή στερητικό ανάλογα με τις συνθήκες του ευρύτερου πλαισίου που παράγεται η αφήγηση. Στο έδαφος αντιστοιχούν π.χ. οι εξωτερικές δυσκολίες ή οι ευνοϊκές συνθήκες. Εντοπίζονται, όπως αναφέραμε, οι αντικειμενικοί όροι για τις δράσεις των ανθρώπων όπως είναι το πλαίσιο αναφοράς και δράσης, οι δυνατότητες και οι περιορισμοί και πως αυτοί επηρεάζουν την καθημερινή μας ζωή. Μπορούμε για παράδειγμα να αναφερθούμε στις κοινωνικές συνθήκες, στις οικονομικές ή επαγγελματικές και οικονομικές δυσκολίες ή δυνατότητες, για αρρώστιες, για τους φίλους και τους ανθρώπους που μας ενδυναμώνουν κ..τλ. Όπως αντιλαμβανόμαστε έχει ιδιαίτερη αξία που επιλέγουμε να τοποθετήσουμε το Δέντρο, καθώς αυτή η επιλογή είναι πάντοτε αναφορική, συνδέεται με τις ιδέες των κοινωνικών κονστραξιονιστών σχετικά με την αναφορικότητα της ταυτότητας, καθώς και με τις ιδέες σχετικά με τον Διαλογικό εαυτό.

Ρίζες και έδαφος – σχήματα από εφαρμογές στο πεδίο


Κορμός : Ο Ενδιάμεσος Μεταβατικός Χώρος ανάμεσα στην Διερεύνηση του προβλήματος και στην φάση Discovery Τα τοπία της μνήμης .Τα πεδία των εσωτερικών συνομιλιών Εργαζόμαστε κυρίως στην περιοχή της Αισθητικής και της Κατανόησης. Ο κορμός αποτυπώνει τις ικανότητες και τις δυσκολίες. Συνδέεται άμεσα με τους Υποκειμενικούς χώρους εκεί που οι συνομιλίες αφορούν τις κατασκευές για τον εαυτό και την αναφορική ατομική ή συστημική ταυτότητα. Οι συνομιλίες αφορούν επίσης τις εσωτερικές συγκρούσεις και τις αντιφάσεις σχετικά με τις δυνατότητές μας. Στην αποτύπωση του κορμού έχουμε την δυνατότητα να διερευνήσουμε ακόμα τις κατασκευές σχετικά με την αυτοεκτίμηση. Στον κορμό τοποθετούμε τις ικανότητες, τις δεξιότητες, τις αξίες, τους τρόπους με τους οποίους συνδεόμαστε, τους τρόπους που συνήθως επικοινωνούμε π.χ. αν εκτιμούμε πως είμαστε ανοικτοί στην επικοινωνία, αν εκτιμούμε πως είμαστε ανεκτικοί και κατανοητικοί κ.τ.λ..

Ο κορμός - σχήματα από εφαρμογές στο πεδίο


Κλαδιά : Dreaming – Ο Ενδιάμεσος Μεταβατικός Χώρος ανάμεσα στο Discovery και στο Dreaming. Τα τοπία του μέλλοντος Εργαζόμαστε κυρίως στην περιοχή της Αισθητικής και της Κατανόησης. Τα κλαδιά εμπεριέχουν τις συνομιλίες που αφορούν στον Πολυφωνικό εαυτό, τα ματαιωμένα όνειρα, τις ανάγκες, τις επιθυμίες, τα όνειρα για τον μέλλον μας. Τα κλαδιά συμβολίζουν τα όνειρα και τις επιθυμίες και τις ανάγκες και διακρίνονται σε δύο μέρη : Τον κεντρικό κορμό και τις απολήξεις. Ο κεντρικός κορμός συμβολίζει τα όνειρα και οι απολήξεις τις επιθυμίες και τις ανάγκες Σε αυτό το πεδίο δίνουμε την δυνατότητα στους ανθρώπους να συνομιλήσουν για ματαιωμένα όνειρα και τους προσκαλούμε να σκεφτούν μέσα σε ένα εναλλακτικό πλαίσιο. Αυτό το εναλλακτικό πλαίσιο βασίζεται στην ιδέα ότι ακόμα και τα ματαιωμένα όνειρα είναι μια σημαντική πηγή από η οποία μπορεί να μας τροφοδοτήσει με καινούργιες επιθυμίες. Εκτός από τα ματαιωμένα όνειρα στα κλαδιά αποτυπώνονται ακόμα τα ζωντανά όνειρα του παρόντος (όνειρα, ανάγκες και επιθυμίες για το άμεσο παρόν και το μέλλον), καθώς και τα ολοκληρωμένα όνειρα.

Τα κλαδιά - σχήματα από εφαρμογές στο πεδίο


Φύλλα: Ενδιάμεσοι Μεταβατικοί Χώροι ανάμεσα στο Dreaming, στο Design και το Delivery. Τα φύλλα συμβολίζουν τους σημαντικούς άλλους, τις ιδέες μας για τις δράσεις που συνδέονται με την επίτευξη των στόχων μας και των ονείρων μας καθώς και τις πράξεις μας . (Φάση Design και Delivery ) Στα φύλλα εργαζόμαστε κυρίως στην Περιοχή της Παραγωγής και της Κατανόησης με οδηγό τις Συνεργατικές πρακτικές, την Συστημική ολότητα και τον Συνεργατικό Σχεδιασμό. Τα φύλλα θα μας δώσουν την δυνατότητα να μιλήσουμε για τους σημαντικούς άλλους, για να προσκαλέσουμε σε συνομιλίες για τους τρόπους που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την συνεργασία, την ομάδα, την κοινότητα, το πλαίσιο, τους περιορισμούς και τις δυνατότητες, την σύνδεση με την συλλογική και ατομική ευθύνη. Όλα τα φύλλα τροφοδοτούν τα κλαδιά και τις ρίζες με οξυγόνο, αλλά πιθανά ορισμένα τροφοδοτούν το έδαφος και τις ρίζες με στοιχεία που θα τροφοδοτήσουν μελλοντικές δυσκολίες. Η σύνδεση με αυτά τα «φύλλα» μας δίνει την δυνατότητα να κινητοποιηθούμε, να συνδεθούμε με αιτήματα για ενδεχόμενες «μετακινήσεις» και αλλαγές.

Τα φύλλα - σχήματα από εφαρμογές στο πεδίο


Καρποί: Ενδιάμεσος Μεταβατικός χώρος ανάμεσα στην υλοποίηση δράσεων και στον Ανακάλυψη των Ικανοτήτων Το Πεδίο της Τροφοδοσίας και της Ανατροφοδότησης Εργαζόμαστε στις τρείς περιοχές ταυτόχρονα. Οι εμπειρίες οργανώνονται τόσο στην Παραγωγή όσο και τις περιοχές της Κατανόησης και της Αισθητικής. Οι καρποί συνδέονται με την παραγωγή που προκύπτει από τις δράσεις μας και τα αποτελέσματα που αυτές έχουν. π..χ πως είναι όταν κάποια όνειρα μας έχουν εκπληρωθεί; Τι αποτελέσματα έχουν υπάρξει στη ζωή μας; Θυμηθείτε την φράση ¨έδρεψε τους καρπούς των προσπαθειών του», για να μπορέσετε να βοηθήσετε τους ανθρώπους να εργαστούν. Οι καρποί συμβολοποιούνται ανάλογα με τα νοήματα που τους δίνουμε και την επίδραση που ασκούν στη ζωή μας.

Οι καρποί - σχήματα από εφαρμογές στο πεδίο


Κύριο Φύλλο εργασίας 2 Προσκαλούμε τα μέλη της ομάδας να :  μοιραστούν σε ζευγάρια τα Δέντρα που έχουν δημιουργήσει και να επικεντρώσουν στα σημεία που είναι σημαντικά για αυτούς/ες.  να δημιουργήσουν, σε μικρές ομάδες δάση, (να θέσουν σε διάλογο τα Δέντρα τους) και να μοιραστούν τις ιδέες τους για το πώς το ένα Δέντρο μπορεί να τροφοδοτήσει και να ενδυναμώσει το άλλο Δέντρο  να μοιραστούν σε ολομέλεια τα συναισθήματα και τις σκέψεις που έχουν αναδυθεί από την διαδικασία


Κύριο Φύλλο εργασίας 3  Προσκαλούμε τα μέλη να εργαστούν ατομικά, στο Πεδίο της Τροφοδοσίας μέσω της Πρακτικής των Αφηγηματικών Γραμμάτων από το μέλλον (Futuring letters ), (Sools A., Tromp T.., Mooren H., 2015). Μέσα από αυτή την πρακτική επιλέγουν ένα σημαντικό/η άλλο/η από τον/την οποίο/α λαμβάνουν ένα Γράμμα από το Μέλλον, στο οποίο αυτός/η τους ευχαριστεί για τις επιδράσεις που έφεραν στην ζωή του/της οι πράξεις του δημιουργού του Δέντρου.  Προσκαλούμε τα μέλη της ομάδας να μοιραστούν σε ζευγάρια και σε μικρές ομάδες τα γράμματα τους και να δημιουργήσουν χάρτες σημαντικών πράξεων (καρπών) που μπορούν να έχουν θετικά αποτελέσματα στους σημαντικούς άλλους  Προσκαλούμε τα μέλη να οραματιστούν τον εαυτό τους σε ένα μελλοντικό χρόνο και να θέσουν στοχοθεσίες σχετικά με δεξιότητες που θα επιθυμούσαν να αποκτήσουν προκειμένου να δημιουργούν «περισσότερους καρπούς»  Ολομέλεια –Κλείσιμο εργαστηρίου


1. Πληθυσμός στόχος: Με το Καταξιωτικό Δέντρο μπορούμε να αργαστούμε τόσο με παιδιά, όσο και με ενήλικες , τροποποιώντας την γλώσσα με την οποία εργαζόμαστε. Προτεινόμενης ομάδες ενηλίκων: Εκπαιδευτικοί, Φροντιστές, Γονείς. 2. Διάρκεια Εργαστηρίου : Προτείνονται από 3 έως 4 δίωρες συναντήσεις για την ολοκλήρωση του εργαστηρίου.

Σημειώσεις:

4.

5.

6.

7.

1. Περιβάλλον: Το πεδίο των εξωτερικών διαλόγων Όπως έχουμε ήδη επισημάνει από το έδαφος το Δέντρο μας βρίσκεται σε διάλογο με τα εξωτερικά πλαίσια. Αν το έδαφος αναφέρεται περισσότερο στο στενό εξωτερικό πλαίσιο, το περιβάλλον αφορά στο ευρύτερο πλαίσιο. Σχεδιάζουμε το περιβάλλον στο οποίο ζει το Δέντρο μας, πως το φανταζόμαστε; 2. Τίτλος : Αφού έχουμε τελειώσει με τον σχεδιασμό του Δέντρου μας, βάζουμε ένα τίτλο που μας αντιπροσωπεύει Σημείωση : Στον σχεδιασμό του Δέντρου σας προσκαλούμε να εργαστείτε με εστίαση στους καρπούς που μπορούν να είναι τροφοδοτικοί, που προσφέρουν τροφή στον εαυτό και στους άλλους. 3. Τα συναισθήματα ρέουν σε ολόκληρο το Δέντρο. Μπορούμε να τα καταγράψουμε με φράσεις, λέξεις κ.τ.λ Μπορούμε επίσης να τα αποτυπώσουμε με μικρά σχέδια, να βάλουμε αυτοκόλλητα ή με όποιο άλλο δημιουργικό τρόπο μπορούμε να φανταστούμε. Ενθαρρύνουμε τις Αφηγήσεις που αφορούν τους διαλόγους με το περιβάλλον. Τι αποτυπώνουν π.χ. ο ήλιος, το οξυγόνο ή πως τροφοδοτούν οι καρποί μας άλλα δέντρα, πως συνομιλεί ή πως συνδέεται το Δέντρο μας με άλλα Δέντρα; Έχουμε στο νου μας ότι ίσως χρειαστεί να εργαστούμε με τους καρπούς που προκύπτουν ως κάτι μη επιθυμητό, που φέρνουν στο προσκήνιο καινούργιες ματαιώσεις ή δυσκολίες. Τα κλαδιά, τα φύλλα, οι καρποί ακόμα και όταν δεν είναι ενδυναμωτικοί δίνουν ερέθισμα για εξέλιξη για αλλαγή. Αποτελούν ευκαιρία για ανατροφοδότηση ή για διαφοροποιήσεις. Είναι σημαντικό να έχουμε στο μυαλό μας ότι με βάση το Καταξιωτικό Δέντρο καις ε αναλογία με αυτό μπορούμε να προσκαλέσουμε τις ομάδες να δημιουργήσουν μια σειρά από εστιασμένα δέντρα, όπως π.χ. το Δέντρο της Φροντίδας, ή το Δέντρο των Δώρων (με το οποίο έχουμε αργαστεί στην ΚΙΒΩΤΟ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ). Σε αυτές τις περιπτώσεις στις ρίζες προσκαλούμε να τοποθετηθούν π.χ. οι εμπειρίες φροντίδας, στον κορμό οι δεξιότητες αλλά και οι δυσκολίες σε σχέση με την φροντίδα, στα κλαδιά τα μελλοντικά όνειρα που συνδέονται με την φροντίδα, στα φύλλα οι σημαντικοί άλλοι που έχουν δώσει ή λαμβάνουν φροντίδα από εμάς και στους καρπούς το πώς οι εμπειρίες φροντίδας τροφοδοτούν τον εαυτό μας ή τους άλλους)


Το δέντρο των δώρων από εργαζόμενους στην ΚΙΒΩΤΟ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ


Βασικές βιβλιογραφικές πηγές

1. Αναφορές για το Δέντρο της Ζωής : Ncazelo Ncube (2006 & 2007), &

David Denborough http://narrativetherapy.gr/wp-content/uploads/2015/01/to-dentro-ths-zwhs_greekleptomeres.pdf 1. Crestani I. (2018). Appreciative Inquiry as a Shadow Process in Communicating Change https://www.researchgate.net/publication/309319200_ Appreciative_Inquiry_as_a_Shadow_Process_in_Commu nicating_Change 2. Cronen, V., & Pearce, W. B. (1982). The Coordinated Management of Meaning: A theory of communication. In F. E. X. Dance (Ed.)., Human communication theory, 6189. New York: Harper & Row. 3. Γκότσης Η. (2017): Η εμπειρία της εκπαίδευσης με τον Peter Lang στην προσέγγιση της Συστημικής Καταξιωτικής Προσέγγισης (Appreciative Inquiry Systemic Approach) ως πηγής αξιών και αποθεμάτων.(Α΄ Μέρος) Μετάλογος, 30: 1-13. 4. Γκότσης, Η. (2016): Οι Ενδιάμεσοι Μεταβατικοί Χώροι των Αλλαγών και οι εφαρμογές στο πεδίο της εκπαίδευσης με επαγγελματίες φροντιστές. Τμήμα Εκπαίδευσης ΟΚΑΝΑ. Εκπαιδευτικές σημειώσεις 2016. Υπό δημοσίευση 5. Lang, P., & McAdam, E. (2017). Το αφηγείσθαι: Μελλοντικά όνειρα στο ζην του παρόντος. Σημειώσεις για ένα τιμητικό θέμα. ΜΕΤΑΛΟΓΟΣ, 30 6. Lang, P., & McAdam, E. (2017). Ιστορίες, προοπτικές και θέσεις. Τροφοδοτώντας και ενισχύοντας τους ανέμους της δημιουργικής φαντασίας στις συζητήσεις. ΜΕΤΑΛΟΓΟΣ, 30 7. Littlejohn S.W, Foss. K.A. 2012. Θεωρίες της ανθρώπινης επικοινωνίας . Επιστημονική επιμέλεια . Αντώνης Γαρδικιώτης Αθήνα: Εκδ. Πεδίο 8. Μπαχτίν Μ. Δοκίμια Ποιητικής (Μεταφ.: Πινακούλας Γ.) Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014. 9. Holquist M. (2014). Διαλογικότητα. Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του. (Μεταφ. Σταματάκη Ι. . Αθήνα. Gutenberg 10. Pearce, W.B. http://www.pearceassociates.com/essays/cmm_seminar.pdf 11. Gervase R. B. (2007). Appreciative Inquiry Is Not (Just) About The Positive. http://www.gervasebushe.ca/AI_pos.pdf 12. Sools A., Tromp t., Mooren H.,( 2015). Mapping letters from the future: Exploring narrative processes of imagining the future Article in Journal of Health Psychology · March 2015


Καταξιωτικά Δέντρα από εφαρμογές στο πεδίο

Γκότσης Ηλίας –Τμήμα Εκπαίδευσης ΟΚΑΝΑ Αθήνα Δεκέμβριος 2017

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ- (ΟΚΑΝΑ) Τμήμα Εκπαίδευσης και Α.Α. Δυναμικού ΟΚΑΝΑ. Εκπαιδευτική ομάδα για το Συστημικό Συνθετικό Μοντέλο Καταξιωτικής Διερεύνησης: Γκότσης Ηλίας , Άννα Κιαπόκα, Γιώργος Λεχουρίτης, Κρυσταλλία Λεοντιάδου, Ευάγγελος Χαραλαμπίδης

Profile for Ηλίας γκότσης

ΤΟ ΚΑΤΑΞΙΩΤΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ  

Πολυδύναμο Βιωματικό εργαστήριο με τίτλο: ΤΟ ΚΑΤΑΞΙΩΤΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ

ΤΟ ΚΑΤΑΞΙΩΤΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ  

Πολυδύναμο Βιωματικό εργαστήριο με τίτλο: ΤΟ ΚΑΤΑΞΙΩΤΙΚΟ ΔΕΝΤΡΟ

Profile for 464365
Advertisement