Issuu on Google+

อลังการ คชปกษา หัสดีลิงค

นายเฉลิมพร อวนโพธิ์กลาง


1 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ในสังคมปจจุบันนั้น ชุมชนใหความสําคัญกับการจัดงานศพของ พระเถระชั้นผูใ หญกันเปนอยางมาก โดยเฉพาะในเขตจังหวัดทาง ภาคเหนือของไทย หรือที่รูจกั กันวาดินแดนลานนาและในลานนา นั้นมีประเพณีการ “สงสการ” หรือประเพณีการเผาศพของ พระเถระชั้นผูใ หญ ที่มีความงดงามเปนอยางยิ่งจึงทําใหเกิดการ บมเพาะชางฝมือเปนจํานวนมาก ในการสรางสรรคเมรุที่ใชในการ สงสการแกพระเถระหรือคนลานนาเรียกวา เมรุปราสาท นกหัสดีลิงค ชาวลานนานัน้ มีความเชื่อเกี่ยวกับนกหัสดีลิงควา เปนชื่อของนกใหญชนิดหนึ่งในเทวนิยาย ที่อาศัยอยูใน ปาหิมพานตจะมีรูปรางลําตัวสวนใหญเปนนก เวนแตจงอยปาก เปนงวงชางมีหางเปนหงส ในภาษาบาลีวา หัตดีลิงคสกุโณ (หัตดี คือ ชาง ลิงค แปลวา เพศ สกุโณ แปลวา นก) ในภาษา สันสกฤต คือ หัสดินลิงคะ นกหัสดีลิงค เปนชื่อเต็มๆ ของนก ประเภทนี้แตในลานนานิยมเรียกเพียงสั้นๆ วา “นกหัสดิ”์

2 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


การสรางเมรุปราสาทนกหัสดีลิงคในดินแดนลานนานัน้ ปรากฏขึ้น ครั้งแรกเมื่อในปลายสมัยราชวงศมังราย และปรากฏใชครั้งแรก เนื่องในงานพระราชพิธีปลงพระศพของพระนางวิสุทธิเทวี กษัตริยลานนาพระองคสุดทาย แลวหลังจากนั้นก็มิไดจัดงานศพ ประเภทนี้อีกเลย จึงสันนิษฐานไดวาประเพณีการเผาศพบนหลัง สัตวหิมพานตนั้นคงจะมีมาตั้งแตปลายสมัยราชวงศมังรายและ ขาดชวงไป เพราะวาเนื่องจากเชียงใหมถูกพมาเขายึดและปกครอง เมื่อเชียงใหมไดรับเอกราชแลวก็จึงไดนําเอาขนบธรรมเนียมการ เผาศพตางบนหลังสัตวหิมพานตกลับมาใชใหมอีกครั้ง ในการใช ปราสาทนกหัสดีลิงคนั้นเชื่อวาเปนพาหนะในการนําพาเอาดวง วิญญาณของผูตายนั้นไปสูเขาพระสุเมรุ และแดนนิพพาน

3 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


นกหัสดีลิงคนนั้ ชาวลานนาเชื่อวาจะสามารถพาดวงวิญญาณของ ผูมีบุญญาธิการไปยังเขาพระสุเมรุ ซึ่งเปนดินแดนที่สถิตแหงปวง เทพเทวา ในการใชปราสาทนกหัสดีลิงคนนั้ พบวาใชกับกษัตริย 4 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ชนชั้นผูปกครองและพระสงฆทรงสมณศักดิ์ เพื่อใชเปนพาหนะ ในการนําดวงจิตวิญญาณของผูตายนั้นไปสูเขาพระสุเมรุ หรือแดนนิพพาน และเปนสิ่งที่แสดงออกถึงความยิ่งใหญ และมี อํานาจเหนือชนชั้นใตปกครอง รวมทั้งเปนการแสดงออกถึงความ รักและเคารพศรัทธาในศีลจริยาวัตร และความดีงามความเมตตา และยังเปนหนาเปนตาใหกับเหลาบรรดาลูกศิษยทั้งหลาย ยิ่งปราสาทนกหัสดีลิงคนั้นมีความใหญมากเทาไรก็แสดงถึงความ ยิ่งใหญมากเทานั้น ดังนัน้ ชาวลานนาจึงเชือ่ วาครูบานั้นเปน ผูมีบุญญาธิการมาก เมื่อทานละสังขารมรณภาพลง คณะศิษยจึงได ทําเมรุปราสาทนกหัสดีลิงคเพื่อสงสการใหกับทานเปนครั้งสุดทาย สําหรับเมรุปราสาทนกหัสดีลิงคนิยมใชกบั พระภิกษุและเจานาย เทานั้น หากชาวบานหรือสามัญชนใชถือกันวา “ขึด” เปนอาเพศ และเปนอัปมงคลแกคนตาย ในการจัดสรางเมรุปราสาท นกหัสดีลิงคจะตองมีนายชางผูชํานาญการ ในการสรางปราสาท นกหัสดีลิงคในทางลานนาเรียกวา สลา เปนคนที่คอยควบคุมดูแล ทั้งหมด ในดินแดนลานนามี สลา อยูหลายคน โดยฝมือของ แตละคนนัน้ จึงแตกตางกันออกไปตามวิชาความรูที่ไดร่ําเรียนมา

5 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ปราสาทศพพระครูธรรมชยาภรณ์ วัดธรรมชัย (บ้านแม่) อําเภอสันป่าตอง จังหวัดเชียงใหม่

6 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


รูปลักษณ์ของคชปักษาล้านนา ทรงยอดมณฑป ลักษณะของยอดมณฑปนั้น มีลักษณะเปนเรือนยอดขนาดใหญมี รูปสี่เหลี่ยมจัตรุ ัสหรือเปนรูปตัดยอมุมไมสิบสอง หรือยอมุมไมแปด ยอดหลังคาเปนทรงจอมแหจะมียอดตั้งตอขึ้นไปจากหลังคาทรง จัตุรมุขนั้น แสดงใหเห็นวาปราสาทนกหัสดีลิงคที่มีลักษณะเปน ทรงไทยยอดมณฑป อาจไดรบั อิทธิพลหรือแนวความคิดมาจาก พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เนื่องจากลักษณะยอดหลังคาที่เปน ทรงมณฑปเหมือนกันและมีหนาจัว่ เปนจัตรุ มุข เชนเดียวกัน

7 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


8 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ทรงยอดพรหมพักตร์ ลักษณะของยอดพรหมพักตรนั้น มีความเหมือนและใกลเคียงกับ ยอดมณฑปมากที่สุด เพราะวามีการเปลี่ยนแปลงตรงบริเวณที่เปน ชั้นจากเชิงกลอนขึ้นไปในกรณีถาเปนยอดมณฑปจะเปนบัวขึ้นไป แตถาเปนยอดพรหมพักตรนนั้ ก็จะเปนหนาพระพรหมออกไปทั้ง สี่ดาน จึงเรียกวายอดพรหมพักตร รูปแบบยอดนัน้ มีลักษณะคลาย กับพระเมรุมาศของสมเด็จพระนางเจารําไพพรรณี พระบรมราชินี รัชกาลที่ 7 ซึ่งมีหนาพระพรหมประดับอยูบ นยอดของพระเมรุมาศ เชนเดียวกัน ก็แสดงใหเห็นวารูปแบบปราสาทนกหัสดีลงิ คทรงไทย ยอดพรหมพักตรไดรับอิทธิพลแนวความคิดมาจากพระเมรุมาศของ สมเด็จพระนางเจารําไพพรรณี หรืออีกประการอาจไดรบั แนวคิดมา จากจิตรกรรมฝาผนังในระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในตอนที่ เผาศพทศกัณฑเพราะปรากฎยอดเมรุของทศกัณฑนั้นก็เปนรูปหนา พรหมสี่หนาเชนเดียว จึงสันนิษฐานไดวา อาจจะไดรับแนวความคิด จากทั้งสองประการดังที่ไดกลาวมาแลว

9 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ปราสาทศพครูบาจันทร์แก้ว คนฺธสีโล วัดศรีสว่างวัวลาย อําเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่

10 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ทรงยอดเกีย้ ว ลักษณะของยอดเกี้ยวนัน้ จะมีความคลายกับยอดมณฑปแต แตกตางกันตรงที่ยอดมณฑปมีการลดหลั่นกันขึ้นไปในแตละชั้น แตยอดเกีย้ วนัน้ ตัวที่เปนชองวางระหวางชัน้ จะมีความสูงมากกวา ยอดมณฑปจะเปนเหมือนลักษณะของดอกบัวที่นํามาเรียงซอนกัน ขึ้นไป ตั้งแตดอกบัวบานมากไปจนถึงดอกบัวบานนอยยอด ประเภทนี้จะทําตอขึ้นไปจากหลังคาที่เปนทรงจัตุรมุขเชนเดียวกัน กับทรงอื่น ยอดเกีย้ วที่นาํ มาทําเปนยอดปราสาทนั้นจะมีความ ใกลเคียงคลายคลึงกับยอดเกีย้ วพระเมรุมาศของ สมเด็จฯพระศรีนครินทรา บรมราชชนนี จึงแสดงใหเห็นวายอด เกี้ยวของปราสาทนกหัสดีลงิ คนั้นอาจไดรับแนวความคิดอิทธิพล จากยอดพระเมรุมาศของสมเด็จพระศรีนครินทรา บรมราชชนนี

11 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ปราสาทศพพระครูมงคลวิทิต (ทอง ถาวโร) วัดศรีปิงเมือง อําเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่

12 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ทรงยอดเกีย้ วห้ายอด ลักษณะของปราสาทลานนานั้นจะมีการทําหลังคาเปนหลังกูบ ขึ้นมา หรือวามีลักษณะหลังที่โคงขึ้นมา แลวก็จะมีการยอมุม ไมสิบสองแลวยอดบนตอจากหลังคาทรงกูบขึ้นไปก็จะเปน ยอดเกีย้ วแบบภาคกลาง ในแตละดานที่เปนหลังกูบนั้นจะมีหนาจัว่ ออกมาทั้งสี่ดาน และบริเวณดานบนของหนาจั่วนั้นก็จะมียอดขึ้น ไปจนนับรวมทั้งหมดไดหายอด จากรูปทรงปราสาทหายอดแบบ ทรงเกี้ยว หากนํามาพิจารณาแลวจะมีสวนคลายยอดของธรรมาสน วัดสวนดอก นัน่ ก็เปนการแสดงใหเห็นถึงการสงอิทธิพลจาก ยุคลานนาโบราณมาใหกับปจจุบัน

13 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ปราสาทศพพระครูบาต๋าคํา จารุวณฺโณ วัดต้นจั���ทน์ อําเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่

14 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ทรงหลังกูบแท่นแก้วห้ายอด ลักษณะของปราสาทรูปทรงนี้จะเปนทรงหลังกูบโคงขึ้นมามีการ ยอมุมไมสิบสองแตไมมีหนาจั่วยื่นออกไปสี่ดาน เหมือนทรงเกี้ยว แตจะมีหนาบันแถลงติดไวแทน แลวบริเวณยอดนั้นมีการทําเปน ฝาใหมีลักษณะเปนปากผายออกโดยมีการยอและลดหลั่นกัน เมื่อ ขึ้นไปถึงดานบนแลวก็จะทําเปนยอดปลีทรงสี่เหลี่ยมรอบทั้ง สี่ดาน มียอดตรงกลางอีกหนึง่ ยอดเมื่อ ทําการเปรียบเทียบและ สอบถามผูที่คิดคนแลวทําการออกแบบคือคุณธีรยุทธ นิลมูล ไดบอกวาไดรบั เอาแนวคิดจากยอดของเจดียในวัดพระสิงห เชียงใหม เพื่อตองการใหงานนั้นออกมาสอดคลองกับรูปแบบ สถาปตยกรรมภายในวัด ดังนั้น เราจะเห็นไดวายอดของปราสาท ไดรับอิทธิพลจากยอดของเจดียขาวของวัดพระสิงห รูปแบบนี้เปน รูปแบบที่ไดทาํ จากคิดและริเริ่มจากการสรางปราสาทนกหัสดีลิงค ของทานเจาคุณพระธรรมสิทธาจารย เจาอาวาสวัดพระสิงห

15 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


16 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


การถ่ายโอนทางวัฒนธรรม ดังนั้น เราเห็นวารูปแบบปราสาทในแตละรูปทรงนั้นจะมีความ เปนมาและมีรปู รางที่แตกตางกันไป ในกรณีถาเปนรูปราง แบบไทยภาคกลางนั้นก็จะมีรูปรางคลายกับงานสถาปตยกรรมที่ สําคัญของทางภาคกลางเชน พระเมรุ พระที่นั่งตางๆ นั่นก็เปน การแสดงใหเห็นถึงการสงผานรูปแบบของงานศิลปะดาน สถาปตยกรรมของทางภาคกลาง ขึ้นมาปรับใชกับงาน สถาปตยกรรมของทางภาคเหนือ จึงนับวาเปนการนํามาปรับใช อยางลงตัวและมีความงดงามที่ถูกถายทอดออกมาอยางวิจิตร บรรจง และมีการรับเอารูปแบบของงานสถาปตยกรรมของลานนา แบบโบราณมาปรับใชใหเขากับยุคปจจุบนั เปนการแสดงใหเห็น ถึงความเจริญรุงเรืองของงานศิลปะแบบฉบับโบราณของลานนาที่ ยังรักษาความงดงามทรงคุณคาและสงตอมาจนถึงยุคปจจุบัน

17 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


18 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ลักษณะของหัสดีลงิ ค์ล้านนา ตัวปราสาท มีลักษณะรูปเรือนที่มีทรงหลังคาจัตุรมุข มีหลังคาลดหลั่นกันลงมา เปนชั้นๆ มีการประดับดวยหนาบันชอฟา ใบระกา และหางหงส ไมมีการปดฝาผนัง มีเสาตั้งรับเปนชวงและมีฐานรองอีกชัน้ หนึ่ง ในระหวางเสาแตละตนจะมีการประดับตกแตงดวยผามานสีตางๆ สําหรับตัวปราสาทนั้นจะตั้งไวบนหลังของนกหัสดีลิงค

19 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


20 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ตัวนกหัสดีลงิ ค์ มีลักษณะมีลําตัวเหมือนนก มีสวนหัวเปนชางบริเวณหัวสามารถ สายไปมาได สวนหูสามารถโบกไปมาเหมือนมีชีวิต ในสวนของ ลูกตากรอกไปมาไดหนังตากระพริบได และสวนปกนั้นก็สามารถ กระพือได และมีบริเวณสวนหางเปนหงส และบางตัวก็สามารถ สงเสียงรองไดเหมือนเสียงชาง โดยกลไกทัง้ หมดจะถูกติดตั้งไว ในตัวนก และบังคับโดยคนจะเขาไปอยูดานในลําตัวนก สําหรับโทนสีที่ใชนั้นจะตามใจเจาภาพตองการจะใชสีอะไร หรืออาจจะใชสีตามวันเกิดของครูบารูปนั้นก็ได สําหรับ ตัวนกหัสดีลิงคนั้นจะมีฐานชั้นลางคอยรองรับอีกหนึ่งชัน้

21 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ฐานชั้นที่ 2 22 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ตัวฐานปราสาท มีลักษณะเปนฐานชั้นลางสุดที่เตรียมไวรองรับตัวนกหัสดีลิงค และตัวปราสาท จะมีลักษณะเปนฐานปทม และมีบันไดขึ้นลง ตรงกลางทั้งสี่ทิศ โดยฐานนัน้ จะมีสองชั้นชั้นที่หนึ่งจะรองรับ ตัวนก และชัน้ ที่สองนั้นจะทําเปนฐานทีใ่ ชสําหรับเวียนรอบ นกหัสดีลิงคดา นบน จะปูดว ยพรมและมีปราสาทประจําทั้งสี่ทิศ

23 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


24 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


อลังการผู้สร้าง สําหรับรูปแบบของปราสาทนกหัสดีลิงคทไี่ ดกลาวมานี้ไดจําแนก รูปแบบมาจากรูปแบบของพระครูบาบุญหลวง ชื่อ นิวัต ฉายา กิตติโสภโณ นามสกุล กาวิรส อายุ 38 ป พรรษา 18 ( เจาอาวาส ) วัดเกาะกลาง ต.ปาแดด อ.เมือง จ.เชียงใหม พระครูบาบุญหลวงทานเริ่มทํานกหัสดีลิงค เมื่อป พ.ศ. 2543 ครูบาฯ เลาใหฟงวาชวงแรกทานไดไปเรียนวิชาโหราศาสตรกับ พระอาจารยจรัญ ฉนฺทกโร อดีตเจาอาวาสวัดปาพราวใน ตําบลศรีภูมิ อําเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม ตอมาพระอาจารยของทานอาพาธ เขารักษาตัวทีโ่ รงพยาบาลบอยครั้ง ซึ่งพระอาจารยของทานก็รูตัวดีวา สังขารมนุษยเรานั้นเปนสิ่งไมเที่ยง มีเกิดและจะตองมีดบั เปนธรรมดา ของโลก ทานพระอธิการจรัญจึงไดเรียกใหครูบาฯ เขาพบกอน ที่ทานจะมรณภาพและบอกแกครูบาฯวาใหเปนคนทําปราสาทศพใส รางทานตอนทานมรณภาพ หลังจากที่ทานพระอธิการจรัญไดถึงแก มรณภาพ ครูบาฯ จึงไดจัดสรางปราสาทนกหัสดีลิงคบูชาพระคุณของ พระอาจารยเปนครั้งสุดทาย 25 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


อัตลักษณ์อนั เป็นปัจเจกลักษณะ จากนั้นมาทานก็ไดสรางปราสาทนกหัสดีลิงคจนถึงปจจุบัน จนมีชื่อเสียงเปนที่รูจักอยางแพรหลายและมีอัตลักษณอันเปน เอกลักษณที่โดดเดนของปราสาทนกหัสดีลิงคพระครูบุญหลวงนั้น ก็คือ ลําตัวนกนั้นจะมีโครงสรางเปนนกเปดน้ํา มีการใชสีในโทน ที่สดใสฉูดฉาด ลักษณะของปกจะเรียวลงคลายปกหงสมีปกซอน ดานใน แลวมีขนหางมาปดกนนก และมีหางทั้งสองเพศใน ตัวเดียวกันมีหงอนตรงหัวนกยื่นออกไปขางหนา หัวชางจะมี ขนาดพอดีกับลําตัว ตัวนกจะมีตีน ลําคอนกจะเอียงเขาหาตัวนก เล็กนอย และลวดลายที่ประดับตกแตงนั้นจะเปนลายไทย ภาคกลาง และนกนั้นจะมีตนี ทั้งสองขางซึ่งปกตินกหัสดีลิงคของ ชางทั่วไปจะไมมีดังนั้น ครูบาจึงเปนผูที่นํารูปแบบการใสตีน ใหกับนกหัสดีลิงคมาเปนคนแรกในดินแดนลานนา

26 อลังการคชปักษา หัสดีลิงค์


ปกหน้า: ปราสาทนกหัสดีลิงค์พระครูบาทอง ถาวโร อดีตเจ้าอาวาสวัดศรีปิงเมือง ต.หายยา อ.เมือง จ.เชียงใหม่


Nok Hussadee 120831