Page 1

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ «ӨРЛЕУ» БАҰО АҚ ФИЛИАЛЫ ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ БІЛІКТІЛІГІН АРТТЫРУ ИНСТИТУТЫ ФИЛИАЛ АО «НЦПК ӨРЛЕУ» ИНСТИТУТ ПОВЫШЕНИЯ КВАЛИФИКАЦИИ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ РАБОТНИКОВ ПО ЖАМБЫЛСКОЙ ОБЛАСТИ

«ЕҢСЕЛІ ЕЛДІҢ ҰЛЫ ТАРИХЫ: ҰЛАҒАТ ПЕН МӘҢГІЛІК ЖОБА» ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ-ПРАКТИКАЛЫҚ ONLINE-КОНФЕРЕНЦИЯ БАЯНДАМАЛАР ЖИНАҒЫ

Тараз, 2015 1


ӘОЖ 94 (574) КБЖ 63.3 (5 Қаз) Е63 «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғасының филиалы Жамбыл облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтының Ғылыми Кеңесінің шешімімен баспаға ұсынылған (Хаттама № 5, 9 қазан 2015ж.). Жалпы редакциясын басқарған: Г.У.Сыздыкбаева п.ғ.к., қ/профессор Редакция алқасы: Г.О.Медетбекова п.ғ.к., қ/профессор, Л.К.Куатбекова т.ғ.к., қ/профессор, Ш.М.Тойганбекова п.ғ.к., қ/профессор, А.О.Есмырзаева аға оқытушы, К.К. Бектурганова аға оқытушы, Е.Х.Избасаров аға оқытушы.

Бұл халықаралық ғылыми - тәжірибелік online - конференция жинағында қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толуы және қазақ хандығы XV ғасырдың ортасында құрылғандығы, хандықтың құрылуы Керей мен Жәнібектің басшылығымен Шу мен Талас өзендерінің жазығына бастау алып, ұланбайтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық аумағын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып, тарих толқынында ұранды ұлысқа, ордалы жұртқа айналғаны, толысып қалыптасқандығы көрсетілген. Ең маңыздысы, сол кезде мемлекетіміздің негізі қаланғандығы, бұл оқиға қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға бірі болғандығы айқындалады. Бұл жинақ материалдары тек қана педагог қызметкеркерлерге ғана емес, сонымен қатар оқырман қауымға, білімгерлер мен магистранттарға ұсынылады. «Еңселі елдің ұлы тарихы: ұлағат пен мәңгілік жоба» халықаралық ғылыми-практикалық onlineконференция. «Өрлеу» БАҰО АҚ филиалы Жамбыл облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты, 2015 -278б.

© Филиал АО «НЦПК «Өрлеу» иститут повышения квалификации педагогических работников по Жамбылской области, 2015 2


Алғы

сөз

«ЕҢСЕЛІ ЕЛДІҢ ҰЛЫ ТАРИХЫ: ҰЛАҒАТ ПЕН МӘҢГІЛІК ЖОБА»

Халықаралық ғылыми-практикалық online-конференциясы Сыздыкбаева Г.У п.ғ.к., асс. профессор, «Өрлеу» БАҰО АҚФ Жамбыл облысы бойынша ПҚБАИ директоры Тарихқа көз жүгіртсек, талай қиындықтар мен тағдырдың соққылары қазақ халқының басына таяқ болып тиді. Біз бүгінгі күнге көптеген сындардан өтіп келіп отырмыз. Ең алғаш туын тіккен елдің болашағы қашанда бұлыңғыр болатыны белгілі. Ол үшін құрылмақшы болып жатқан елге білгір де қайратты, парасатты көшбасшылар керек. ХV ғасырдың ортасы Моғолстан, Әбілқайыр хандығы т.б. мемлекеттердің дипломотиялық байланысы шиеленісіп тұрған қиын кезең болатын. Бүгінде сол қиындықтардың бәрі артта қалып, тұғырлы тәуелсіздікке жетіп отырмыз. Тарихқа үңілсек, Керей мен Жәнібек 1465 жылы алғашқы хандықты құрды, қазақтың мемлекеттілігінің тарихы сол кезден бастау алады. Бәлкім ол бүгінгі шекарасындағы бүкіл әлемге осынша танымал әрі беделді, осы ұғымның қазіргі мағынасындағыдай мемлекет болмаған да шығар. Бірақ бұлай деп сол кезеңдегі басқа барлық мемлекеттер туралы да айтуға болады. Ең маңыздысы, оның негізі сол кезде қаланды, біз – бабаларымыздың ұлы істерінің жалғастырушыларымыз. Керей мен Жәнібек хандардың өмірі толыққанды зерттеліп бітті деуге әлі ерте. Өйткені, Тәуелсіздік алғанымызға енді 24 жыл болады. Қазақ хандарының өмірін зерттеу енді ғана қолға алынып жатыр. Жалпы, Керей мен Жәнібек хандар Қазақ мемлекетінің негізін салушы тұлғалар болып есептеледі. Олар Әбілхайыр хандығынан бөлініп, 1465 жылы Жетісу жерінде хандықтың негізін қалады. Бұл 15 ғасырдың екінші жартысы. Жалпы қазақ хандығы тарихындағы әрбір ханның орны ерекше. Қазақтың ұлт ретінде қалыптасуын, мемлекет құрудағы хандардың рөлін, хандық құрған кезеңін тереңірек зерттеу - болашақтың еншісіндегі іс. Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты ең маңызды дәйекті деректі біз Мырза Мұхаммед Хайдар Дуғлаттың «Тарих- и Рашиди» еңбегінен аламыз. XVI ғасырдағы белгілі тарихшы Мырза Мұхаммед Хайдар Дуғлаттың «Тарих-и Рашиди» шығармасы XIV-XVI ғасырлардың басында Қазақстан аумағы мен көрші аумақтарда өмір сүрген ірі мемлекеттердің бірі Моғолстан тарихына арналған. Бұл еңбек - Қазақ хандығының тарихын зерттеу үшін де аса маңызды бастапқы деректеме. Онда тоқсан жыл ішіндегі қазақ хандарының тарихы қысқа, дәйекті түрде баяндалған. Қазақ хандығының пайда болуы Шығыс Дешті Қыпшақтың, Жетісу мен Түркістанның кеңбайтақ аумағындағы әлеуметтік-экономикалық процестердің заңды қорытындысы болды. 2015 жылы Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толмақ. Бұл оқиғаның саяси және қоғамдық маңызы сол, 1465-66 жылдары іргесін көтерген қазақ хандығы Орта Азиядағы бірінші ұлттық мемлекет, оның ең басты маңызы бұл хандықты құрған ұлт - қазақ халқы бүгінде өміршеңдігімен көрініп отырған жұрт. Қазақ халқы хандықты құрып қана қойған жоқ, оны ғасырлар өте әлем халқы таныған мықты елдер қатарына қосуға бүгінгі таңда еңбек етуде. Қазақ хандығының төрт ғасырға созылған шерлі шежіресінде жиырмадан астам хан билік құрған екен. Ел билігін қолға ұстаған бұл тарихи тұлғалардың талайым тағдырлары да сан қилы, билік құрудағы қабілеттері де әр деңгейде болды. Мемлекет іргесін нығайтып, туған халқының мәңгілік сүйіспеншілігіне бөленгендері де, елін тоздырып, дұшпанға таба қылғандары да жоқ емес. Осыдан бес ғасырдан астам уақыт бұрын Көк Орда билеушісі Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілқайыр ханға бағынудан бас тартып, Шу өзенінің бойындағы Қозыбасы атты қоныста дербес хандықтың туын көтерді. Еркіндік аңсаған елін азаттық ұранымен жігерлендірген батыр бабаларымыз Керей мен Жәнібек жаңа бір ұлыстың дербестігін жариялап, жаңғырған қазақ этносының атауын алған тарихта тұңғыш тәуелсіз Қазақ хандығын құрды. Атақты тарихшы Мұхамед-Хайдар Дулатидің қалдырған нақты деректеріне сүйене отырып, тарихшы-ғалымдарымыз Қазақ хандығының құрылған кезі 1465 жылы болғанын белгіледі. Алғашқыда Керей мен Жәнібек сұлтандардың соңына еріп, қазақ болып бөлінген халықтың саны екі жүз мың адам екен. Сол заман үшін бұл санның да көп халық болғанымен, байтақ ұлысты жайлаған қазақтардың қандастары бұдан сан есе артық болатын. Шу бойына ту тіккен жаңа хандық біраз орныққаннан соң бүкіл Көк Орда жерін түгел қайтару жолындағы жорықтарын бастады. Сонымен, 1465 жылы тұңғыш рет Қазақ хандығы атты тәуелсіз мемлекет дүниеге келіп, бүгінгі біртұтас қазақ халқының негізі қаланған болады. Қазақ ордасы құрылғанда алдымен жасы үлкен Керей сұлтан ақ киізбен хан көтеріліпті. Одан кейін Жәнібек хан билік құрды.

3


1 секция: ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ АУМАҒЫНДАҒЫ АЛҒАШҚЫ ҰЛТТЫҚ СИПАТТАҒЫ МЕМЛЕКЕТ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ҚҰРЫЛЫСЫН ТЕРЕҢДЕТЕ ТҮСІНДІРУ Абдуллина Динара Ысқаққызы №30 орта мектеп тарих пәні мұғалімі Ақтөбе қаласы Ұланғайыр Орта Азия жерінде нешетүрлі тайпалар қоныстанған болатын. Олар ежелгі сақ, сармат, ғұн, қаңлы, үйсін, найман, қыпшақ және тағы басқалардан құралды. Сақ пен сармат тайпаларының тілдері қазіргі Осетия елінде сақталынған. Ал ғұндар Еуропадағы мәдениет пен тілдерінің дыбыстық өзгеріске ұшырауына әсер етті. Венгрия еліндегі мадияр тайпасы ғұндардың ұрпағы. Тілі мен мәдениеті қазіргі қазақтарға ұқсас. Түркі тайпасының дәуірін тасқа қашап қалдырған Күлтегін ескерткіші - соның бір айғағы. Міне, Қойшығара Салғарин ғалым айтқандай өзге түркі халықтарының ішінен тілін, тарихын және салт-дәстүрін тек қана қазақ халқы ғана сақтап қалған дейді. Яғни, қазақ халқының пайда болуы Күлтегін заманынан бастау алады.Тарихымызда Шыңғыс ханның Отырарды ойрандауы қайғылы кезең болып табылады. Сол дәуірдегі мәдениет толығымен күйреп, моңғол мәдениетінің ықпалы дамыды. Десек те, Отырардың үйінділері әлі де сақталынған. Әбілхайыр хандығының құрамынан азаттықты аңсаған, ержүрек алғашқы хандарымыздың бөлінуіне тоқталайық. Керей мен Жәнібек құрған Қазақ хандығы Керей мен Жәнібек Шу мен Талас өзендері бойына келіп, Қазақ хандығын тұрғызды. Қазақ тарихындағы жаңа беттің ашылып, қазақ ұлтының қалыптасуы еді. Ел болып қалыптасқалы түбегейлі өзгерістерге ұшырап, елеулі оқиғаларға толы болды. Хандық күшейген сайын халық саны да артып, жер көлеміде ұлғайды. Мұхаммед Хайдар Дулати-қазақ хандығын толығымен суреттеп қағазға жазған алғашқы қазақ тарихшысы. Дулат тайпасынан шыққан ол Кашмир елінде басшылық ете отырып, Орта Азия елдері жөнінде көптеген мәліметтер қалдырды. Қазақ халқы үш жүзден құралды. Әрбір жүз пен рудың өз алдына жеке таңбалары мен ұрандары бар. Жүзге жатпайтын рулардың да таңбалары мен ұрандары сақталынған. Олар әртүрлі себептермен қазақ халқының құрамына кірген. Әрине, жүзге бөліну жауларымыздың ру мен жүздер арасына қақтығыстар туғызу арқылы өз мақсаттарын іске асырып отырды. Бірақ, қазақ хандығының үш жүзді басқарған билер жүйесі өте пайдалы еді. Би ханның кеңесшісі қызметін атқарып, қарабайыр халық пен ханды байланыстырып, жүзге, руға бөлінген елдің ұйытқысы бола отырып, ұлттың мүддесін өте жоғары дәрежеде қорғап отырды. Үш жүздің билері Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би Әз-Тәуке ханмен бірігіп, жоңғарды тарих сахнасынан жойды. Әз-Тәуке хан өзінің дипломатиялық, әрі әскери шеберлігін көрсетті. «Ақтабан шұбырынды алқакөл сұламада» көптеген қазақтар Қытай жеріне өтіп, шалғайда атамекенін аңсап қалды. Ал, қаншамасы мерт болды. Киелі Түркістан қаласы - қазақ хандығының рухани, діни, мәдени және саяси астанасы. Қожа Ахмет Йассауи кесенесі Әмір Темірдің бұйрығымен тұрғызылып, күллі қазаққа, мұсылман қауымына зиярат орнына айналды. Онда Әзірет Сұлтан, Есімхан, Тәуке хан, Қаз дауысты Қазыбек би және т.б. ХV-XVIII ғғ. қазақ тарихындағы ірі тұлғалар жерленген. Түркістан - орта ғасырлық қала іспеттес, нағыз қазақтың рухани, әрі мәдени орталығы. Кесенедегі Тайқазанда тарихымызда алар орны ерекше. Ленинград қаласындағы мұражайдан әкелініп, кесенені одан әрі сұлулығыментолықтыра түсті. Ислам Орта Азияға келгенге дейін қазақтар жерге, отқа, суға, Көк Тәңірге, Ұмай анаға табынған болатын. Ғалымдардың айтуйынша, тайқазандағы төмпешіктер Ұмай ананың киелі сүтімен байланыстырылады. Қазақ хандығының Ресей империясының қол астына өту кезеңі Кіші жүздің ханы Әбілхайыр хан Ресейге бодандыққа өткеннен бастап, жалпы қазақ даласына Ресейдің отарлық саясаты басталды. Қазақ арасындағы рушылдық-тайпалық бөлінудің арқасында Ресей империясы толықтай бодандыққа алып, орыстарды шұрайлы жерлерге орналастырды. Қазақтың тұңғыш ақыны, ұлы ойшыл Абай Құнанбаев, географ және зерттеуші Шоқан Уәлиханов, ағартушы Ыбырай Алтынсарин орыс білімінен сусындап, еуропа біліміне қол жеткізген болатын. Шоқан орыс экспедициясына басшылық ете отырып, Қашғарияға сапары зерттеуін жүргізеді. Қазақтың Шоқаны мен орыс жазушысы Михаил Достоевскийдің арасындағы достығы жөнінде мына сөздер дәлелдейді: «Сіз маған мені жақсы көремін деп жазыпсыз, ал мен сізге ғашық болып қалдым дегім келеді. Мен ешқашан да, ешкімге, керек десеңіз, туған бауырыма да мұндай бауырмалдықты сезінген емеспін. Мұның қалай екенін бір құдайдың өзі білер.» Абай грек ойшылдарынан нәр алып, олармен өз ойының ұштасқанын аңғарады. Ең алғашқы қазақ мектебін ашқан Ыбырай қазақ тілінің әліппесін құрастырып, халықтың сауатын ашты. Кеңес Одағы дәуіріндегі Қазақстан Кеңес дәуіріндегі аштық, репрессия, Ұлы Отан соғысы қазақ халқының тарихында қайғылы іздер қалдырды. Өзге елдерге қоныс аудару орын алып, қазақ халқының саны күрт азаюына ықпал етті. Отаршылдық саясатқа халық бірнеше рет қарсы шығып, мысалы Амангелді Иманов бастаған ұлт-азаттық көтеріліс, Адайлар көтерілісі жеңіліске ұшырап отырды. 4


Ахмет Байтұрсыновтың құрастырған төте жазуымыздан айырылып, кириллицаға ауыстырылды. Расул Ғамзатов айтқандай: «әлдекімді ауруынан ана тілі сауықтырады, мен ана тілімде ән айтамын. Егер ертеңгі күні менің тілім жоғалып кетсе, мен бүгін өлуге дайынмын.» Тек қана Шыңжаңдағы қазақтар ғана төте жазуды сақтап қалған. Қазіргі таңда қазақ тілінің сұранысы өте төмен. Қазақ мектебін тәмамдаған адамдарға жұмысқа орналасуда ауыр. Қазақ ұлтының мүддесін көздеп, өз өмірлерінен де елді жоғары қойған азаматтар қуғын- сүргінге түсіп, итжеккенге айдалып, атылып кетті. Міне, қазақтың бетке ұстар қаймақ азаматтарынан айырылдық. Бірақ, аққа Құдайда жақ деп, олардың есімдері мен істері ақталып, өз бағаларын да алды.Ұлы Отан соғысында қайтқан қазақтың батыр қыздары Әлия мен Мәншүк не деген мәрт еді. Ал, Жамбыл Жабаев өз әнімен ленинградтықтарға қанат бітіріп, демеу болған еді. Соғыс кезінде қазақ еліне көптеген ұлттар қоныс аударылып, қазақтар өз астарынан бөліп беріп, өнеге көрсете білген ұрпағына. Сол үшін де ата-бабалырымыздың алдында үнсіз бас иіп, үлгі тұталық. Көк ту астындағы егеменді Қазақстан 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы егемендікке бастаған ең алғашқы қадам болып табылады. 1989 жылғы Жаңаөзен оқиғасынан соң, Колбин мүлдем Қазақстаннан кетіп, 1991 жылы айымыз оңынан туды. Қасиетті шаңырағымыздың үстінен көк туымыз желбіреп, бабалар аңсаған арманымызға қол жеткіздік. Әрине, ол оңай келген емес. Қаншама қиыншылықтыр, құрбандықпен жетті десеңші?! Орта Азияның барысына айналған қазіргі Қазақстан ата-бабаларымыздың арманы болар. Өзге елдермен еңсемізді тең ұстап, білім мен ғылымға мүмкіндіктер ашыла түсуде. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев «Болашақ» бағдарламасымен жастарды шетелдерде, соның ішінде дамыған елдерде оқыту арқылы дамыған экономиканың озық технологиясынан тәжірибе алып, елімізге ендіру, әрі Азияның барысына айналуға қатты мән береді. 150 ұлтпен бір шаңырақ астында тату- тәтті өмір сүрудің өзі - халқымыздың дархан мінезі мен кеңдігі деп білемін. Қазаққа ала көздеген көрші елдерден қорғана да отырып, татулық қатынасты сақтай алған қазақтар нағыз дипломат халық. Қытайда 56 ұлттың балаларын өз баласындай асырап, қамқор болған қазақ ананың өзі мейірімділік пен ізеттіліктің символындай, әрі татулықтың белгісі болып қалмақ өзге ұлттарға. Қорытынды Менің ойымша, Қазақстанда әлі де болса, білмейтін елдер, танымайтын адамдар көп. Ірі қалалар Астана, Алматыда ғимараттар заманға сай болуы мүмкін. Себебі, біздің мұражайларымызды, қазақ театрларымызды, қорықтарымызды жергілікті халықтың, қазақтың өзі өте сирек барады. Ол дегеніңіз мәдениет пен тілге деген алшақтықтың белгісі. Халыққа тегін қылып, балалар алаңдарын қарастырып, асхана бөлімдерін салып, жаңа технологиялармен қамтамасыз етіп, мағлұматтарды жарға не үстелдерге бекітілген компьютерлерден алатын болса, кейбір шараларды өткізуге халыққа колжетімді қылу керек. Гидтер үш тілді жетік меңгеріп, кез-келген шетелдіктерге мәдениетімізді жеткізуі тиіс. Мұражай – ол халықтың, ұлттың мұрасы мен рухын, тарихын атадан балаға сақтап жеткізетін киелі мекен, алтын қор. Ал, театр – ол халықтың тілі мен мәдениетін, жан дүниемізді саралап, адами қасиеттерге баулитын, салтдәстүрін үгіттеп, санамызға және жадымызға мәңгілік қондыратын қасиетті орын. Егерде мұражай, қуыршақ театр мен драма театрларға адамдардың бару саны көбейсе, ішкі туризмге де сұраныс көбейе түседі. Керемет жерлерімізді мұражай арқылы алған мағлұмат оларды көруге итермелей түспек. Ол дегеніңіз халыққа жұмыс пен табыс көзі, еліміздің бюджетіне қаржы. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: Алматы.1986.Желтоқсан.-Қазақстан Жазушылар одағының «Шабыт» 3 кітап/Құраст.Т:Айтбайұлы, Т.Зейнәбін, 1992-176 бет Сұлтанов Т.И. Қазақ мемлекетінің құрылуы. Қазақ хандығының тарихы-(«Жетінші сөз» сериясы).Алматы: Мектеп, 2003-160 бет Жеменей И. Мырза Хайдар Дулат (1499-1551) тарихшы-қаламгер (монография)-Алматы: «Зерде» баспасы, 2007-360 бет Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші: Зерттеунама. Алматы: «Ана тілі», 1995-232 бет. Алмас Ордабаев.Номадтар кітабы. 73 бет. Тарихы терең Түркістан.-Алматы:«Білім»,2000,-200бет ЕРЛІКТІҢ АРҚАУЫ, ЕЛДІКТІҢ БАСТАУЫ – ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНА 550 ЖЫЛ Есмырзаева Аманкуль Орынбаевна «Өрлеу» БАҰО АҚФ Жамбыл облысы бойынша ПҚБАИ, «Инновациялық технологиялармен жаратылыстану-ғылыми (гуманитарлық) пәндерді оқыту әдістемесі» кафедрасының аға оқытушысы Тараз қаласы Биылғы жылғы Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Нұрлы жол-болашаққа бастар жол» атты халыққа жолдауында «2015 жыл - ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау тұрғысынан 5


мерейлі белестер жылы» деп, «Қазақ хандығының 550 жылдығын, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын» ерекше атап өткен болатын. Қазақ халқы ерте заманнан қоныстанған және билік жүргізген өңірде сақтардан, ғұндардан, түріктерден, тағы басқа рулық ұлыстық елдерден қалған аса құнды мұралардың және ескерткіштердің табылғаны жұртқа аян. Солтүстік және Батыс Шыңжаң өңірінен, Қазақстаннан, Моңғол Халық Республикасына қарасты Орхон, Тамыр, Тұла өзендері аңғарларынан табылып жатқан мұралар мен тарихи еркерткіштер жұртты қызықтырып отыр. Осы ұлан-ғайыр кең далада қазақ шежіресі бойынша қазақтың үш жүзінің құрамын толықтырған, тіпті қазірге дейін байырғы атын өз қалпында сақтаған тайпалар және ұлыстар жасаған. Үйсін, қаңлы, түрік, түркеш, оғыз, қарлық, керей, найман, жалайыр, қоңырат, меркіт, уақтар сияқты өз заманындағы рулық, ұлыстық атаулар қазірге дейін қазақ тайпалары арасында сақталып отырғаны даусыз. Олар қоныстанған және өмір сүрген өңірді 13-ғасырдың басында араб, парсы тарихшылары «Дешті Қыпшақ» деп атаған. Ал 15-ғасырдан кейінгі тарихшылар мен этнографтардың «Қазақ даласы» деп атағаны жұртқа аян. Міне, осы «Қазақ даласына» 15-ғасырда күннің шығысынан күннің батысына дейін алып жатқан ұлан байтақ даламызда, Керей мен Әз-Жәнібек туын тігіп негізін қалаған Қазақ хандығына биыл 550 жыл толып отыр. Кезінде қазақ - тарихсыз, бұл халық еуропалық жұрттар сияқты таңбалауға жарайтын, шежіреге, хатқа түсіруге татитын тарих жасамаған. Ашық айтылмаған бұл тұжырым қалай негізделеді десеңіз, ең алдымен қазақта бұрын-соңды ұлттық мемлекет болмады деп жарияланады. Мемлекет болмаған, мемлекеттік құрылыстың кейбір элементтері ғана ұшырасқан. Оның өзінде бұл – біртұтас құрылым емес; әрбір ру, әрбір аймақ өз басына би болған; бұл қазақ басы біріккен хандық құрып көрген жоқ дейді. Тәуба, коммунистік программа жүзеге аспады, қызыл империализм келмеске кетті; тәуелсіздік алдық, дербес ел болдық деп отырмыз. Бірақ еңсемізді қайта көтеру үшін, рухани жаңғырып, санадағы жарақат жазылу үшін әлі де бірталай еңбектенуге тура келді. Иә, тарих - үнемі даму үстіндегі ғылым. Тарих бұл адамзатты, әлемді, өткен өміріне кеңістік пен уақыт аралына саяхат.Өз халқыңның тарихын білу барлық адамдар үшін қасиетті парыз. Халқымызда мынандай мақал бар: «Жеті атасын білмейтін ер жетесіз, жеті ғасыр тарихын білмейтін ел жетесіз» демекші біріншіден қазақ хандығы 13-ғасырдың басынан 15-ғасырдың ортасына дейін (қазақтар біртұтас халық болып қалыптасқанға дейін) Шыңғыс хан мен оның ұрпақтарының қол астында болған көшпелі түркі тайпалар «Алаш» қауымынан бастап біртіндеп бірлесіп екі ғасырдан астам уақыт «қазақ» атты халық болып қалыптасу барысын бастан кешірді. Екінші сөзбен айтқанда, алғашқы «Алтын орда» хандығы, одан кейінгі «Ақ орда» хандығы мен Өзбек хандығы дәуірі, міне, осылайша біртұтас «қазақ» халқы болып қалыптасуға алғышарт-жағдай әзірлеген. Ежелден түркі тілдес, көршілес, аралас жасаған түркі тайпалары ұзақ тарихи дәуірді бастан кешу арқылы табиғи түрде «Қазақ хандығы» аталып ел болып құрылған. «Қазақ» деген аттың ертеде ру-тайпа атынан қазақ біртұтас халық атына айналуы және Қазақ хандығының құрылуы барысы сияқты тарихи оқиғалар жөнінде ел ішінде көптеген аңыз-деректер сақталған. Қазақстан аумағында біртұтас мемлекеттік Алтын Орданының бөлінуі кезінен бастап, Қазақ хандығы пайда болып, нығайғанға дейін жергілікті этникалық негізде қалыптасты. Әбілқайыр хандығы ыдырағаннан кейін нақ сол қалыптасқан халықта, нақ сол этникалық аумақта, нақ сол шаруашылық-экономикалық жағдайларда билеуші әулет қана алмасып. Жошы ұрпақтарының бұрынғы тармағының билігі қалпына келтірілді. Ақ Орда мемлекетін, Әбілқайыр хандығын, Моғолстанның солтүстік бөлігін және Ноғой Ордасын қазақ халқының ірі-ірі этникалық топтары мекендеді. Қазақ хандығы Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы мемлекеттігінің және жоғарыда айтылған басқа да мемлекеттердің тікелей жалғасы болды. Осы мемлекеттер шеңберінде қазақ халқы қалыптасуының ұзаққа созылған процесі, ал Қазақ хандығында біртұтас халықтың біржола топтасуы аяқталды. Қазақ хандығының қалай құрылғаны, қандай дәуірлерді бастан кешіргені туралы тоқталудан бұрын алдымен хандарының ақылшысы болған қоғам қайраткері, философ, ойшыл Асан қайғы жайлы аңызға тоқталу керек болады. Қазақтың бұл ірі аңыз кейіпкері халық қамын, ел болашағын ойлап, үнемі мұңға батып жүргендіктен, замандастары оны «Асан қайғы» деп атап кеткен екен. Асан қайғы атамыз екі хандық аумағында яғни, Орта және Кіші жүз мекендеген қазақтардыңда ортақ ойшылы, философы болды. Аңыз – деректерге сай «Тауарих хамсада» жазылуынша, қазақтың үш жүзге бөлеген қазақтың тұңғыш хандары «Әз- Жәнібек», Керей, Хақназар,Тәуекел Есім, Жәңгір, Тәуке хандар қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы арқасында қазақтың әдет-ғұрып заңдары қалыптасты. Бұл заңдар «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Тәуке ханның «Жеті жарғы» заңдары кемелдену өткенін дәлелдейді. Бұл заң 17- ғасырға жетіп, Есімнің кезінде «Есім ханның ескі жолы» деп аталды.Сол дәуірде қазақ үш жүзінің атақты үш төбе биі Ұлы жүз биі –Төле, Орта жүз биі – Қазыбек, Кіші жүз биі - Әйтеке бұл заңға «жер дауы», «күн дауы» деген екі тарау қосып толықтырады да, ежелгі әдет- ғұрып заңдары ендігі жерде «Жеті жарғы » деп атала бастады. «Жеті жарғы» заңын бүкіл қазақ халқы атқаруға тиісті заң болғандықтан,13-18 ғасырларда мәдениеттен келе көшпелі ел, өзі ортақ мойындаған заңдарын табиғи түрде өзі бағынатын жол- жосынға айналдырған. Біз XV ғасырдың орта шенінде қазіргі ұлттық республикамыздың шегінде Қазақ Ордасы аталатын айбынды мемлекет құрдық. Бұл қуатты ұлыс төрт жүз жыл бойы кең даланы еркін жайлап, өзгеше тұрпатты озық мәдениет жасады. Бай болды, бағлан болды. Елімізді, жерімізді еркін сақтап 6


тұрды, ешкімге кеудесін бастырған жоқ. Нәтижесінде осыншама бай, ұлан-байтақ жерді иеленді, өзіне лайық ұрпақ өсірді. Кейінгі зерттеушілер 1465 жылды, 1470 жылды, тіпті, бұрын соңғы кезеңдерді атап жатады. Бұл тарихшылардың пайымдауынша, Қазақ Ордасының ту көтеріп, ірге бекітуі тек Әбілқайыр кенеттен қайтыс болған соң ғана жүзеге асқан сияқты. Осыған дейінгі ұзақ он екі жыл тепе-тең күрес үстінде өткені есепке алынбайды. 1465-1470 жылдар – хандықтың құрылған емес, нығайған уақыты, халықтың өз тәуелсіздігін жариялаған емес, көрші жұрттарға біржола танылған мезгілі. Түптеп келгенде мұның бәрі қазақ тарихының бастауын мүмкін болғанынша кейіндету талабының бір көрінісі ғана. Қазақ хандығының құрылуы жөнінде бірден-бір дерек «Тарих-и Рашиди» дерегіне сүйенетін болсақ, Қазақ хандығының негізін қалаушылар Керей мен Жәнібек хан Шибан әулетінен шыққан Әбілқайыр ханмен саяси күрес, жауласудан кейін оның билігінен бас тартып, соңына ерген жұртымен көтеріле көшіп, Шу өзінінің бойындағы Қозыбасы дейтін қоныста дербес Қазақ хандығының туын көтереді. Алғаш туымыз тігілген Қозыбасы жері XIV-XV ғасыр басында өмір сүрген Моғолстан мемлекетінің батыс бөлігіндегі аумақ. Қозыбасы атауының түп мағынасы – төңірегендегі жоталардан оқшау тұрған қозының басындай ғана жұмыр, аласа шоқы-төбені білдірсе керек. Қазақ Ордасы құрылғанда алдымен үлкен Керей ақ киізге хан көтеріліпті. Керейдің нақты қай жылы қайтыс болғаны белгісіз. Одан соң Жеңібек хан әмір жүргізеді. Сірә, қазақ жұртының Әбілқайырдың жеңіп, біржола іргеленуі Жәнібек тұсында болса керек, жаңа хандықтың өзіндік құрылымы мен заң жүйесі де осы Жәнібек заманында жөнге түскен сияқты. Жәнібектің қазақ тарихындағы айрықша тұлға екендігінің бір белгісі – ол халық санасында әулиеге пара-пар, ақылды әрі әділетті әмірші ретінде таңбаланған, ұлттық тарихымызда жай ғана Жәнібек хан деп аталмайды, ӘзЖәнібек хан деп аталады. Әз-Жәнібек – қазақ жұртының іргесін бекітіп, ордасын орнықтырған ұлы хан ғана емес, сол халықтың бар игілігне ұйытқы болған асыл ұрық, ұлы әулеттің де негізін салушы. Қазақ Ордасының құдіретті әміршілері, қазақ халқының ұлы перзенттері: Қасым хан, Хақ-Назар хан; Әз-Тәуке хан, Абылай хан, ең соңы Қенесары хан, ұлы ғалымдарымыз Шоқан, Алаш-Орда көсемі Әлихан Бөкейханов – барлығы да осы әулие Әз-Жәнібек ханның тікелей ұрпақтары. Түрік жұртының бұған дейінгі мың жылдық тарихында сыннан өткен жол-жора, қалыптасқан жүйе негізінде соңғы екі жарым ғасыр орайында ер халықтың, мерт халықтың жиын ортасынан жарып шыққан, бар тілегі туған елінің мұратымен берік астасқан асыл тұқым – Шыңғыс хан – Жошы хан – Орыс хан - Әз-Жәнібек хан әулеті өз жұртын тарихтың барлық қиын өткелінен алып өтті. Әбілқайырдың 1731 жылы Ресей бодандығын қабылдап, сол бодандықтың шырамауынан шығу үшін Сырым Датұлы, Кенесары Қасымұлы, Исатай мен Махамбет, Есет бастаған күресімен, 1916 жылғы тар жол тайғақ кешуді бастан өткерген, 1930-1932 жылдардағы ашаршылық, 1936-1938 жылдардағы қуғын-сүргін, 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы, 1986 жылғы қазақ жастарының қасқалдақтың қанымен келген бұл тәуелсіздік бізге оңайлықпен келмеді. Тұғыры көк байрағымызды аспанда желбіретіп ұстау енді келешегі кемел, білімді болашақ ұрпақтың еншісінде. Ата-бабаларымыздың аңсап келген «Мәңгілік ел» болу өсиетін қазақ халқының маңдайына біткен көрегендігі мен даналығы, әрбір ісін халқы үшін жасап отырған «Елін сүйген,елі сүйген» елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жүргізіп отырған сындарлы саясатының арқасы. Бүкіл дүние жүзі халықтары бүгінгі күнде қазақ халқын картадан ғана емес, оның жер байлығы мен экономикасы дамыған алдыңғы қатарлы мемлекеттердің санатындағы мемлекеттің бірі болуының өзі Елбасымыздың көреген саясатының жемісі. Сонау Қасым хан негіздеген «Қасым ханның қасқа жолы», «Есімханның ескі жолы» мен Елбасы салған сындарлы сара жолымен жүріп келе жатқан және «Қазақстан – 2030 стратегиясының» бүгінгі күнде мерзімінен бұрын орындалып, 2010 жылы ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі, Әлемдік діндер ұйымының конференциясының өтілуі, 2010 жылы Қысқы Азияда ойындарының өтілуі, ЕXPO-2017 көрмесінің ұтып алуы бұл қазақ халқының дүние жүзі алдындағы бірлігі жарасқан, толерантты мемлекет екенін дәлелдеді. Керей мен әз-Жәнібек құрған қазақ хандығының жалғасын бүгінгі күні 23 жыл бойы Тәуелсіз Егеменді елдің көк байрағын көкке желбіретіп, әнұранымен рәміздерін, халқымыздың мәдениетін, салт-дәстүрін дүниежүзіне мойындатқан Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың ерен еңбегінің нәтижесі. Оған дәлел биылғы 2014 жылғы 11 қарашадағы Елбасының «Нұрлы жол» халыққа жолдауында «Біздің Жалпыұлттық идеямыз - Мәңгілік елді басты бағдар етіп, тәуелсіздігіміздің даму даңғылын Нұрлы жолға айналдырдық. Қажырлы еңбекті қажет ететін, келешегі кемел Нұрлы жолда бірлігімізді бекемдеп, аянбай тер төгуіміз керек. Mәңгілік Ел - елдің біріктіруші күші, ешқашан таусылмас қуат көзі. Ол «Қазақстан-2050» Стратегиясының ғана емес, XXI ғасырдағы Қазақстан мемлекетінің мызғымас идеялық тұғыры! Жаңа Қазақстандық патриотизм дегеніміздің өзі - Мәңгілік Ел! Ол - барша Қазақстан қоғамының осындай ұлы құндылығы. Өткен тарихымызға тағзым да, бүгінгі бақытымызға мақтаныш та, гүлденген келешекке сенім де «Мәңгілік Ел» деген құдіретті ұғымға сыйып тұр. Отанды сүю - бабалардан мирас болған ұлы мұраны қадірлеу, оны көздің қарашығындай сақтау, өз үлесіңді қосып, дамыту және кейінгі ұрпаққа аманат етіп, табыстау деген сөз. Барша қазақстандықтардың 7


жұмысының түпкі мәні - осы! «Мәңгілік Ел» идеясының бастауы тым тереңде жатыр. Осыдан 13 ғасыр бұрын Тоныкөк абыз «Tүркі жұртының мұраты - Мәңгілік Ел» деп өсиет қалдырған. Бұл біздің жалпыұлттық идеямыз мемлекеттігіміздің тамыры сияқты көне тарихтан бастау алатынын көрсетеді. Жалпыұлттық идеяны өміршең ететін - Елдің бірлігі. Ауыз біршілік қашқан, алауыздық тасқан жерде ешқашан да жалпыұлттық идеялар жүзеге асқан емес. Қазақстанның шыққан шыңы мен бағындырған биіктерінің ең басты себебі – татулық,бірлік, берекесі» деген еді. Қазақ хандығының 550 жылдық тойын атап өтілуі, бұл халқымыздың Егеменді, Тәуелсіз «Мәңгілік ел» болғанымызды дәлелдейді. Тарихы,тілі,діні, салт-дәстүрі ғасырдан-ғасырға ұласып, ата-бабаларымыздың мұра етіп қалдырған жерін,байлығын бүгінгі күні «Мәңгілік ЕЛ» болашақ ұрпақтары жалғастырады және ұрпақтан- ұрпаққа мұра етіп қалдырады деп кәміл сенеміз. Пайдаланған әдебиеттер: 1. Н.Назарбаев. «Тәуелсіздік алу бар, оны сақтап қалу бар». «Оңтүстік Қазақстан» газеті, №192, 2014 2. Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? “Қазақ тарихы” журналы, №2, 1993 3. Мұхаммед Хайдар Дулат. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). А., 2003. КЕРЕЙ ХАН Изтулеуова Сан Далбаевна, Хасенова Баршагуль Омиржанкызы М. Жұмабаев атындағы №39 гимназиясы, тарих пәні мұғалімдері Қарағанды қаласы Керей хан (туған, өлген жылы белгісіз – 1473) – Қазақ хандығының негізін қалаушы ұлы екі тарихи тұлғаның бірі, алғашқы қазақ ханы. Ақ Орданың ханы Ұрыстың ұрпағы. Ұрыс ханнан Тоқтақия, одан Болат, одан Керей хан тараған. «Тауарих-и гузида-йи нусратнаме» дерегі бойынша, Керей хан – Болаттың жалғыз баласы. XV ғасырдың ортасына дейінгі тарихи оқиғаларда Керей хан туралы мәліметтер кездеспейді. Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінде Керей хан туысы Жәнібек ханмен бірге XV ғасырдың 50-жылдарының аяғында Қазақ хандығының құрылуына қатысты оқиғаларда алғаш рет атала бастайды. Онда Керей хан мен Жәнібек ханның Әбілхайыр хандығынан бөлініп, Моғолстанның батысындағы Шу бойы мен Қозыбасы өңірі аралығына келіп қоныстанғаны туралы баяндалады. Бұл аймақ – сол жылдардағы Моғолстан билеушісі Есенбұға хан мен оның туған ағасы Жүніс хан иеліктерінің арасы болды. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465-1466) билей бастады… Соңғы жылдары ғылыми айналымға енгізілген аңыз мәліметтері бойынша, Керей хан мен Жәнібек хан қол астындағы ру-тайпалармен 1457 жылдың күзінде Шу өңіріне көшіп келген. Ал 1458 жылдың көктемінде Керейді хан етіп көтерді. Керей хан мен Жәнібек ханның бөлінуімен Көшпелі өзбектер мемлекетінде ыдырау процесі басталады. Әбілхайыр ханға наразы сұлтандар, әмірлер, ру-тайпа басылары Керей хан мен Жәнібекке келіп қосылады. Аз уақыт ішінде Қазақ хандығындағы халықтың саны 200 мыңнан асып кетеді. Керей хан мен Жәнібек ханның арқасында Есенбұға хан ағасы Жүніске қарсы күресте сенімді, әрі мықты одақтас табады. Жүніс 1461-1462 жылы Есенбұға хан қайтыс болғанға дейін Моғолстан тағына қарсы ешқандай әрекет жасай алмайды. 1461/62 –1469 жылдары Моғолстан ханы Досмұхаммедтің мәнсіз, мағынасыз жүргізген саясаты салдарынан Керей хан Жүніске қолдау көрсете бастайды. Ақыры, 1469 жылы Досмұхаммед хан қайтыс болғаннан кейін, Моғолстандағы билік басына еш қиындықсыз Жүніс хан келеді. Керей хан тұсында негізі қаланған Қазақ-Моғолстан қатынасы XVI ғасырдың 30-жылдарына дейін достық, бейбіт сипатта болады. Әбілхайыр хан Керей хан мен Жәнібек хан ықпалының күшейе бастағанынан қауіптеніп, оларды дер кезінде талқандау мақсатымен 1468/69 жылы жорық ұйымдастырады. Жорық кезінде Әбілхайыр хан ауырып, қайтыс болады да, әскері кейін оралады. Көп ұзамай Көшпелі өзбектер мемлекетінде билік үшін талас-тартыс басталып кетеді. Кешегі Әбілхайыр ханның қарсыластары – Ахмет пен Махмұт хандар, ноғай мырзалары Мұса мен Жаңбырлы, Сібір ханы Ибақ, шайбанилық Берке сұлтан және қазақ хандары Әбілхайыр ханның мұрагері Шайх Хайдар ханға қарсы шығады. «Тауарих-и гузида-йи нусратнаме» дерегінде қазақ хандары ретінде Керей хан мен Жәнібектің есімдері аталса, «Фатхнама», «Шайбанинаме» деректерінде тек қана Жәнібек ханның есімі кездеседі. Дегенмен Керей хан есімі тарихи деректерде соңғы рет 1472 – 1473 жылдары, Жүніс хан ордасына Бұрыш оғлан деген сұлтанның шабуыл жасауына байланысты аталады. Соған 8


қарағанда Керей хан 1470 жылдың бас кезінде қайтыс болған. Аңыз бойынша, Керей хан Қазақ хандығын 10 жылдай билеген және Хан тауы етегінде жерленген. Керей ханның қандай жағдайда, қай жылы қайтыс болғандығы жөнінде нақты мәліметтер жоқ. Керей ханның үш баласы болды. Олар: Бұрындық хан, Қожа-Мұхаммед және Сұлтан Әлі. Олардың ішінде 30 жылдан астам Қазақ хандығын билеген Бұрындық ханнан соң тақ билігі түпкілікті түрде Жәнібек ханның ұрпақтарының қолына өтеді. Керей ханның қалған екі ұлы жөнінде деректер кездеспейді. Керей хан есімі тарихи деректерде соңғы рет 1472—1473 Сырдария жағасындағы қалалар үшін Моғолстан ханы Жүністің ордасына Бұрыш сұлтанның шабуыл жасаған кездерінде айтылады. Тарихи материалдарда Керей ханның хандық билікті ұлы Бұрындыққа бергені туралы, Керей ханның Өзбек ұлысын басқарған кезеңі, оның тағдыры қай уақытта, қандай жағдайларда қаза болғаны туралы нақты мәліметтер көрсетілмеген. Керей хан 1472—1473 жылдары оқиғалардан кейін қайтыс болған деп есептеледі. Әбілқайыр хан өлгеннен кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар Дешті-Қыпшақта өрши түсті, оған туған жерге оралуды көздеп жүрген Жәнібек хан мен Керей хан да араласып кетті. Олар Әбілқайыр мұрагері Шейх-Хайдар ханмен кескілескен шайқасқа түсті. Өз әміршілері тарапынан ешқандай көмек ала алмаған Шейх-Хайдар билік үшін күресте жеңіліске ұшырады. Бұдан кейін ДештіҚыпшақтағы билік Орыс ханның тұқымдары — Жәнібек хан мен Керей ханның қолдарына өтті, олар тағы да отыз жыл бойы шайбанилықтармен табан тіресе шайқасты. Биліктің Орыс хан тұқымдарының қолына өтуі де «Көшпелі өзбектер мемлекетіндегі» саяси жағдайды өзгерткен жоқ. Дегенмен, бұл оқиға «Көшпелі өзбектер мемлекеті» атының Дешті-Қыпшақ болып өзгеруіне ықпал етті. Бір кездері Моғолстанға қоныс аударған адамдар Өзбек ұлысында «қазақтар» деп атала бастады және бұл атау бүкіл хандыққа тарай бастады. Билік үшін күресе келе, Жәнібек хан мен оның үзеңгілестері қазақтардың бірігуі мен Қазақ хандығының құрылуына үлес қосты.XV ғасырдың орта шенінде ежелден Жетісу өңірін мекендеген түркі тайпалары бір этникалық топқа біріге келе, қазақ халқын құрады. Жәнібек хан мен Керей хан Жетісу өңірі, Шу мен Талас өзендерінің бойын мекендеген қазақтардың басын қосуда көп еңбек сіңірді. Бұл мақсатпен олар өзара қырқысуларды басып, ірі феодалдарды маңайына топтастырды.Жәнібек ханның Дешті-Қыпшаққа оралғаннан кейін билігін күшейткені туралы, өмірінің соңғы жылдары мен өлімі туралы деректер жоқ. Оның есімі тарихи деректерде соңғы рет 1473 жылы кездеседі. Бұдан кейінгі жылдары Керей хан туралы ғана айтылған. Жәнібек хан жиі болатын шайқастардың бірінде қаза тапқан деп болжауға болады. Сақталып қалған халық аңыздары мен өлеңдерінде Жәнібек ханды Әз Жәнібек деп атаған. Пайдаланылған әдебиеттер: 1.

2. 3. 4.

Материалы по истории Казахских ханств XV – XVІІІ вв. («Извлечение из персидских и тюркских сочинений»). Составители: С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пищулина, В.П. Юдин, А.-А., 1969. Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П.Джалиловой, Л.М. Епифановой. Таш., 1996. Султанов Т.И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. А., 2001. Елеуұлы М., Шу өңірі: аңыз бен тарих ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. ғ3.

«ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ НЕГІЗІН ҚҰРАУШЫ КЕРЕЙ МЕН ЖӘНІБЕК ХАНДАР» Изтлеуова Акмарал Актамбаевна, «Өрлеу» БАҰО Ақтөбе облысы бойынша ПҚБА институты ДБО тренері, техника ғылымдарының магистрі. Ақтөбе қаласы Досмағамбетова Айым Шынбайқызы Ақтөбе қаласы, Шалқар қаласы, №6 орта мектебі, тарих пәні мұғалімі Ақтөбе облысы Қазақтың хандығының тарихы Керей мен Жәнібек 1465 жылдары алғашқы хандықты құрған кезден басталады. Бұл туралы Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев биылғы жылы еліміз қазақ мемлекеттілігінің 550 жылдығын мерекелейтінін айтқан болатын: «Керей мен Жәнібек 1465 жылы алғашқы хандықты құрды, қазақтың мемлекеттілігінің тарихы сол кезден бастау алады. Бәлкім ол бүгінгі шекарасындағы, бүкіл әлемге осынша танымал әрі беделді, осы ұғымның қазіргі мағынасындағыдай мемлекет болмаған да шығар. Бірақ бұлай деп сол кезеңдегі басқа да барлық мемлекеттер туралы да айтуға болады. Ең маңыздысы, сол кезде оған негіз қаланды, біз — бабаларымыздың ұлы істерінің 9


жалғастырушыларымыз. Бүгінде біздің еліміз барлық таяу мемлекеттермен көпғасырлық достық және тату көршілестік дәстүрлерін сақтап отыр. Осы қарым-қатынасты әрдайым сақтағанымыз жөн». Тарихи деректемелер алғашқы қазақ хандарының хандықтың территориясын кеңейтуге, Сырдария өңіріндегі қалармен Шығыс Дешті – қыпшақтың қырдағы аудандарындағы өз билігін нығайтуға бағытталған белсенді сыртқы саясаты туралы баяндайды. Әбілқайыр хандығы мен Моғолстанның құлдырауын пайдалана отырып, Керей мен Жәнібек XV ғасырдың 60 жылдырдың соңында қазақтар мекендеген бүкіл территорияның біріктіру жолында ойдағыдай күрес бастады. Қазақ хандығының саяси –экономикалық базасын ңығайту үшін Сырдария бойындағы қалаларды қарату төтенше маңызды еді. Осы орайда, қазақ хандығының алдына 3 үлкен тарихи міндет қойылды: 1.Мал жайылымдарын пайдаланудың Дешті – Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан дағдылы тәртібін қалпына келтіру (бұл тәртіп Әбілқайыр хандығындағы аласапран арқылы бұзылған) көшпелі шаруалардың көкейтесті мүддесі еді. 2.Шығыс пен Батыс арасындағы сауда керуен жолы үстінен орнаған Сырдария жағасындағы Сығанақ, Созақ, Отырар, Ясы (Түркестан) т.б. қалалары қазақ хандығына карату. Бұлар осы өңірдегі саясиэкономикалық және әскери- стратегиялық берік база болатын. 3.Қазақ тайпаларының басын қосып, қазақтың этникалық территолриясын біріктіру. Бұлардың ішіндегі ең маңызды міндет – Сырдария жағасындағы қалаларды қарату күресі болды. Сырдария бойындағы қалалар мен Дешті – Қыпшақ даласы үшін күресте қазақ хандығының басты бәсекелесі және ата жауы Әбілқайыр хан еді. 1468 жылы қыста ол қазақ хандығын қиратпақ болып, Жетісуға жорыққа атанды, бірақ сапары сәтсіз болып, жорық жолында қаза тапты. Әбілқайырдың қаза болуы қазақ хандығының ңығайуына және территорияның көлемінің кеңеуіне үлкен себеп болды. Ол өлгеннен соң, оның елігінде қиян-кескі феодалдық қырылыс басталып, хандық ыдырай бастады. «Өзбек ұлысының» шаңырағы шайқалды, ірі шиеліністер басталды. Оның қарамағындағы үлкен бөлігі Керей мен Жәнібек ханға көшіп кетті. Мұндай тиімді жағдайды дер кезінде пайдаланған қазақ хандары Керей мен Жәнібек бұдан 12 жыл бұрын өздері ауып кеткен ата қоңысы Шығыс Дешті-Қыпшаққа қайта оралды. Қазақ хандары Әбілхайыр ханың мұрагерлеріне қарсы күресті. Олардың саяси қарсыластарыАхмед хан мен Махмұд Батыс Сібірдің билеушісі Ибақ хан мен сондай-ақ Ноғай одағын билеген мырзалармен одақтасып, бірге күрес жүргізді. Әбілхайыр ханың орнына отырған мұрагер баласы Шайх Хайдар бұл күресте мүлде жеңіліп, өлтірілді, ал Әбілхайырдың немерелері Мұхаммед Шайбани мен Махмұд султан Астраханға барып паналады. Әбілқайыр ханның мұрагерлермен күресте толық жеңіске жеткен қазақ хандығы Әбілхайыр хан 40 жыл билеген Шығыс Дешті –Қыпшақ даласын және ондағы көшпелі тайпаларды бірте-бірте өзіне қосып алды. XV ғасырдың 70 жылдарында қазақтар Сырдария бойымен оған жалғас Қаратау өңірінің бірсыпыра территориясын басып алды. Сөйтіп, қазақ хандығының территориясын әлқайда кеңейіп, нығайды. Оған тұс-түсынан қазақ тайпалары келіп қосылып жатты. Алайда, Сырдария жағасындағы қалалар үшін Әбілхайырдың немересі Мұхаммед Шайбани мен күрес отыз жылдан астам уақытқа созылды. Ол осы соғыстарда бірде Әмір-Темір әулетіне, бірде ноғай мырзаларына, ақырында Моғолстан хандарына сүйенді. XV ғасырдың ақырында Отырар Яса (Түркестан) Орхон, Бозкент қалалары мен Түркістан аймағының бір бөлігі Мұхаммед Шайбаниге қарады да, Сығанақ, Сауран, Созақ қалалары мен Туркістан аймағының солтүстік бөлігі Қазақ хандығының иелігіне қалды. Ташкент пен Сайрам қалаларын Моғолстан ханы султан Махмұдбиледі. ҚазақхандарыДешті –Қыпшақты басып алуға умтылғандардың бірінен соң бірін жеңіп, өзиеліктерінедәуірұлғайтты. ҚазақхандығыныңнығайюыШайбанихандыШығысДешті –Қыпшақ тайпаларының біраз бөлігінен Мауараннахрға ығысуға мәжбүр етті. Ол 1500 жылы ондағы Әмір Темір әулетін талқандап, Мауараннахрды жаулапалды да, Шайбани әулетінің негізін қалады. Мұхаммед Шайбани ханғаілесіп Мауараннахрға енген көшпелі тайпалар бірте – біртежергіліктіотырықшыхалыққасіңіп, олардыңтілі мен мәдениетінқабылдап, өздерініңбұрынғыДешті – Қыпшақтағыөзгешіліктеріненбірте-біртеайырылды. БұлкөшпелітайпаларДешті –Қыпшақтан ала келген «өзбек» дегенатаубірте-біртеМауараннахрдыңбайырғытұрғындарынажалпыласты. Бірақолар «өзбек» дегенатыболмаса, жергіліктіхалықтыңтұрмыс-тіршілігінеықпалжасайалмаған. XV ғасыр мен XVІ ғасырдыңарасында (1500 жыл) Мұхаммед Шайбаниханның Дешті –Қыпшақтанығысыпжаулапалуы Орта Азия тарихындағы, әсіресе қазақ пен өзбекүшінелеуліоқиғаболды. Бұл ең алдымен қазақ хандығының жерін кеңітіп, беделін арттырып, ерікті елдігін нығайтты. Бұрынғы дәуірлерде бытыранқы болып келген қазақ тайпаларының басын бір жерге қосуға, қазақтың этникалық территориясын біріктіруге, сонау қола ғасырдан басталған қазақтардың халық болып қалыптасу барысын бір жолата аяқтатуға мүмкіндік берді. Бұрын Ақ Орда мен Әбілқайыр хандығында қолданылған «өзбек- қазақ» деген жалпы атау бір-бірімен ажырады. «Қазақ» терминібірте-бірте Шығыс Дешті –Қыпшақ пен Жетісада қалыптасқа нхалықтың тұрақты атына айналды. «Өзбек» термині Мұхаммед Шайбаниге еріп кеткен тайпалардың этникалық атауы ретінде Орта Азияда ғана қолданылатын болды.

10


XV ғасырдың 60-шы жылдары сұлтандар билігі өздері құрған әлеуметтік құрылымда нығая түсті. Өздерінің көшпелі бірлестіктерге тән белгілері қалыптасты: билер соты, салық жүйесі, аумақтық шекаралары, т.б. Сығанақ қаласы билеушілер ордасы, хандықтың астанасына айналды.Халқымызға белгілі қазақтардың Алаш деген де атауы бар. Дұрысы «Алаш баласы» ұғымы болуы тиіс. Аңызәңгімелер бойынша қазақтың барлық тайпалары мифологиялық Алаш тұқымынан тарайды. Ал шынында осы мезгілге дейін Алаш этнонимінің пайда болуы әлі де жұмбақ. Қазақтың өздерінен басқа құрамына ноғайлар, өзбек, қырғыз, түркімен, қарақалпақтар, тіпті қалмақтар (ойраттар) кіретін «Алаштың алты баласы», «Алты Алаш» ұғымдарының қалыптасуы ежелден бастау алған және оның тамыры ежелгі түріктерге немесе Алтын Орда кезеңіне жайылады. Қазір Кавказ ноғайлары бізді «Алаш» деп атайды. Жаңадан құрылған Қазақ хандығы өмір сүруге қабілетті болып шықты. Өзіне қарсы сұлтандардан құрылған саяси топтың көрші болуы Әбілқайырдың Моғолстанға қарсы жорыққа шығуына түрткі болды. "Бахр аль-Асрар" кітабының мәліметтеріне сай, 1468 жылы Әбілқайыр ханның кенеттен қайтыс болуына байланысты жорық тоқтатылған. Әбілқайыр өлімінен кейін оның ұлысы ыдырай бастайды, көптеген тайпалар Мұхаммед Хайдар Дулати көрсеткендей, қазақ сұлтандары Керей және Жәнібекке жаппай кете бастайды. Ал 1465-1466 жылдары қазақ хандарының билігі түпкілікті бекиді, Әбілқайыр хандығы аумағының үлкен бөлігі қазақтар жағына өтеді. Мұндай жағдайдың кереметтігі сол, хандық басында бір-бірімен туысқан екі адамның тұруы. Бірақ тарихшылар (М.Әбусейітова, Б.Карибай) тұжырымдағандай, алғашқы хан Керей болған-ды. Жас жағынан да үлкен болған еді.Әбілқайыр өлімінен кейін "Көшпенді өзбектер мемлекетінде" хан тағы үшін күрес басталды. Керей мен Жәнібек қол астындағы тайпалар өзбек ұлысына қайта оралған соң тақ тартысының қарқыны үдей түсті. Соғыс басталды. Әбілқайыр ханның ұлы, хан тағының мұрагері Шейх-Хайдар қолбасшыларының бағынбауы салдарынан жеңіліске ұшырады. Шейх-Хайдар үзеңгілестерінің көпшілігінің көзі жойылды, тірі қалғандары жан-жаққа босып кетті. "Көшпенді өзбектер мемлекетіндегі" билік Әбілқайыр хан әулетінен Керей мен Жәнібек қолына өтті.Керей хан есімі тарихи деректерде соңғы рет 1472-1473 жылдары Моғол ханы Жүністің ордасына Бұрыш оғлан сұлтан шабуыл жасаған кезде айтылады.Тарихи материалдарда Керей ханның хандық билікті ұлы Бұрындыққа бергені туралы, Керей ханның өзбек ұлысын басқарған кезеңі, оның тағдыры, қай уақытта, қандай жағдайларда қаза болғаны туралы нақты мәліметтер көрсетілмеген. Керей хан 1472-1473 жылдардағы оқиғалардан кейін қайтыс болған деп есептеледі. Керейдің өлімінен кейін 1470 жылы билік Жәнібекке өтеді. Жәнібек қайтыс болғанда, хандық билікке Бұрындық келеді. Кейбір, зерттеушілер оның есімін шежіре жазушылар дұрыс бермегенін, нақтысында оның есімі, шындыққа жақын қазақ тіліндегі айтылуына сәйкес Мұрындық болған деп есептейді. Бұрындық (Мұрындық) хан қазақтың көшпелі мемлекетінің негізін нығайтуда маңызды рөл атқарды. Одан кейінгі қазақ хандары әулетін жалғастырушылар – Жәнібек ханның ұрпақтары болды. Керей мен Жәнібек хандардың жерленген орындары жөнінде де бірнеше нұсқалар бар. Бір аңыз бойынша, Керей Астана қаласынан 100 шақырым жердегі Қазақстанның солтүстігінде, ал Жәнібек Оңтүстік Қазақстан облысындағы Созақтан (Сығанақ) алыс емес жерде жерленгендігі айтылады. Қазақ хандығы құрамының түпкі негізі, қазіргі тілмен айтқанда, көпұлтты интернационалды болды. Қазақтардың өздерінен басқа қалыптасушы халықтың құрамына өзбектер, ноғайлар, қырғыздар, қарақалпақтар, қалмақтар, солтүстік кавказ халықтарының өкілдері және араб қожаларының ұрпақтары кірді. Кейінірек «өзбектер» мен қазақтар арасы бөліне бастайды. Бірақ шығу тегінің ортақтығы жөнінде есте сақталған. Мысалы, «Өзбек – өз ағам, сарт – садағам» деген ұғымдар бұл халықтардың өткені бірегейлігінен хабар береді. Тәуелсіз Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің «Тарих толқынында» еңбегінде «Қазақ хандығы» Орталық Азиядағы тұңғыш ұлттық мемлекет болғандығын» атап өткен болатын. Және бұл мемлекет бір орталыққа бағынған саяси құрылым болды. Қазақ елінде ешқашан руаралық не аймақтық соғыс болмаған. 2010 жылы Қазақстанның жаңа астанасы – Астанада Жәнібек пен Керей хандарға ескерткіш орнатылды. Керей ханның шығу тегі, бұған дейін айтылғандай, Жошы ханның үлкен ұлы – Орда Еженнен бастау алады. Орда Ежен, оның ұлы Сасы бұқа, оның ұлы Ерзен, оның ұлы Шымтай және оның ұлы Орыс хан болып жалғасады. Орыс ханнан Керейге дейінгі шежіре ортағасырлық деректерде жақсы сақталған. 1377 жылы Ақ Орда билеушісі Орыс хан қайтыс болғаннан кейін таққа оның үлкен ұлы Тоқтақия, яғни Керейдің атасы келеді де, 2 ай ғана билік құрады. Т.И.Сұлтановтың жазуы бойынша, Керей ханның атасы Тоқтақия «жұмсақ мінезді және әділетті» адам болып, Әмір Темір мен Тоқтамысқа қарсы күресте қайтыс болған. Ал Керейдің әкесі Болатқа келсек, ол – Тоқтақияның үш ұлының бірі. Оның есімі деректерде шежірелерге қатысты ғана айтылады. Басқа жағдайларда Болат туралы ешқандай мәліметтер айтылмайды. «Тауарих-и гузида-йи нусрат-нама» бойынша Керей хан – Болаттың (Анике Болаттың) жалғыз ұлы. Тоқтақияның Болаттан басқа Тәңірберді және Бұғышақ атты екі ұлы болып, Бұғышақтың Мұхаммед, Ахмет және Әли атты үш ұлы және Имен би атты қызы болғандығы белгілі. Керейдің қай жылы дүниеге келгендігін деректер айтпайды. Ал енді Жәнібек ханға келсек, тарихи деректерде оның есімі әртүрлі жағдайларға байланысты Керей ханға қарағанда жиі кездеседі. Жәнібек ханның шығу тегі мен ата-бабаларына келсек, ол Керей ханның шөберелес туысы болғандықтан, олардың Орда Еженнен Орыс ханға дейінгі бабалары ортақ болып келеді. «Орыс ханның бірінші ұлы – Тоқтақия. Ол билік құрған… Орыс ханның сегізінші ұлы – 11


Құйыршық. Оның Пайанде-сұлтан, Рукйиа деген екі қызы және Барақ атты бір ұлы болды. Барақта төрт бала: Саадат-бек деген қызы және Әбу Сайд, Мир Қасым, Мир Сайд деген үш ұлы болған». «Тауарих-и гузида-йи нусрат-намада» Әбу Сайд Барақ ханның үш ұлының кішісі және Жәнібек хан деген қосымша есіммен берілсе, Қадырғали Жалайыр ол туралы Барақтың ұлы «кіші Жәнібек хан» деп дәлірек түсіндіреді. Осылайша деректердегі Жәнібек хан туралы айтылатын шежірелік мәліметтерде оның шын есімі – Әбу Сайд, ал лақаб есімі – Жәнібек екендігін білеміз. Ал Қазақ хандығының құрылуы барысын баяндайтын мәліметтердің бәрінде оның есімі Керей ханның есімімен бірге Жәнібек хан деп кездеседі. Мұхаммед Хайдар Дулати Керей мен Жәнібектің Моғолстанға келуін, Есен Бұға ханның оларға Шу мен Қозыбасы жайлауы арасында орналасқан жерді бергенін жазады. Әбілқайырдан бөлініп кету мен Керейдің хан сайланылуы – жаңа мемлекеттің толық қалыптасуындағы алғашқы қадам болды. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 1. Б.Кәрібаев. 2. «Ана тілі» газеті, №5 - 2015 жыл 3. «Ана тілі» газеті, №4 - 2015 жыл 4. Қазақ хандығының құрылу тарихы. «Сардар», 2014ж

ХАҚНАЗАР ХАННЫҢ БИЛІГІ КЕЗІНДЕГІ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ НЫҒАЮУЫ № 36 жалпы білім беретін орта мектеп» КММ директоры Изтулеуова Сауле Далбаевна Қазақ хандығының нығаюы, оның құрамында этникалық аумақтың бірігуі XVI ғасырдың ортасында Хақназар ханның билік ету кезімен байланысты. Оның билігі тұсында Қазақ хандығының мемлекеттік аумағы барлық қазақ ру-тайпалары мекендеген этникалық шекаралармен толық дерлік сәйкес болатындай етіп кеңейтілді. Мұхаммед Хайдар Дулатидің айтуына қарағанда, Қасым хан өлгеннен кейін таққа оның ұлы Мамаш отырған. Бұл ханның билеу оқиғалары бізге мәлім емес Мамаш хан соғыстың құрбаны болған. Мамаш хан шайқастардың бірінде жауынгерлік жарақтарының ауыр болуы салдарынан қаза тапқан. Хайдар Разидің мәліметтеріне қарағанда, бұл оқиға 1522 жылы болған. Мамаш хан өлгеннен кейін Қазақ хандығында тағы да «үлкен алауыздық» басталды: «Дешті Қыпшақтың қазақ ретінде белгілі сұлтандары бір-бірімен көп соғысты». Ақыр-соңында Жәнібек ханнын ұлы (Әтік, Әйтік) сұлтанның ұлы Тахир сұлтан хан болып жарияланды. Бұл оқиға кеш дегенде 1523-1524 жылдарда болған, Тахир сол кезде-ақ хан аталған [1, 302 б]. Тахир ханның немере ағасы Қасым сияқты ықпалы болған жоқ. Оның дипломатиялық та, әскери де дарыны жоқ еді. Мұны оның талай рет соғыста жеңіліс тауып, дипломатиялық сәтсіздікке ұшырағаны дәлелдейді. Тахир хан сыртқы саясатында маңғыттар мен Орта Азия өзбектерінің билеушілеріне қарсы күрес жүргізді. Бірақ қазақ хандығы үшін сәтсіз күрес болды. Қазақ елін біріктіру ісін Қасым ханның кіші ұлы Хақназар 1538 жылы қолына алды. Қиыншылық жылдарында ноғай мырзаларына тәуелді болған Хақназар саясаткерлігімен және әскери қабілетімен дараланып, қайраткер тұлға болып қалыптасты. Хақназар хан 1538-1580 жылдары 42 жыл бойы қазақ хандығының ханы болды. Хақназар тұсында Қазақ хандығы нығайып, қайтадан қуатты, ықпалды мемлекетке айналады. Хақназар хан елді басқаруда және әскери-саяси істері жөнінде қажырлы, қабілетті қайраткер болды. Ол өзінен бұрынғы Тахир хан және Бұйдаш хан тұсында бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп аталды. Башқұрт аңыздарында Хақназарға башқұрттардың да бағынғаны айтады. Осы аңыздарды негізге ала отырып, Рычков былай деп жазған: «Осы Хақназар хан болған соң, қатты күшейіп алды да, бір ғана ноғайлар мен Башқұртстанға ие болып қана қоймай, сонымен қатар Қазан, Сібір және Астрахан патшалықтарын, Бұхарияны, Хиуаны, Ташкентті және басқа да көптеген қалаларды өз қол астына бағындырып, олардан алым жинады... Ал башқұрт халқына дейін Хақназар хан Оралдың арғы жағындағы сібірлік Көшім ханды, Белая мен Жайықты, яғни Белая мен Жайық өзендерінің бойында тұпя-тындарды, қазандықтарды бағындырды; ал таулықтарды, ноғай хандарын аталған Хақназар хан бәрін өзінің қол астына қаратты; олардың тұрақсыздығын және әр түрлі ұрлық-қарлығын көріп, оларды барынша титықтатты сөйтіп дәрменсіз күйге жеткізді; өйткені үш үйге бір ғана қазан ұстауға рұқсат етті, малы мен керек-жарақтарын, олардың балаларын да өзіне алып қойды жер иеленуде де солай істеді және Белая өзенінен өтуге рұқсат етпеді, ал аң аулауды кәсіп ететіндер сол үшін оған әрбір адамнан бір түлкі, 12


құндыз және сусар терісінен ясак төлеуге мәжбүр болды, соның салдарынан олар ақырында әбден азыптозып, бейшара күйге түсті» [2, 306 б]. Хақназар хан тұсында Қазақ хандығы Москвамен сауда байланыстарын орнатып, саяси қарымқатынас жасады. Қазақ хандығының аралық етуімен Москва Түркістандағы өзбек хандықтарымен байланысты жолға қойды. Ресеймен сыртқа саяси қатынастарында Хақназар хан әкесі Қасымның жолын ұстанды. Патша архивінің тізбесінде III Иванның Қасым ханмен байланыс жасағаны тіркелген. [2, 221]. Хақназар ханның көрші халықтарға беделді және ықпалды болып қана қоймағаны, сол кезге қарай-ақ Ресей мен Қазақ хандығы арасында қатынастар орнатуда айтарлықтай табыстарға қол жеткізгені көрінеді. 1573 жылы ағайынды Строгановтардың қатты өтінуімен Хақназар ханға Третьяк Чебуков бастаған орыс елшілігін жіберген кезде Иван Грозныйдың елшілердің алдына Қазақ хандығымен тікелей байланыс орнату мақсатын ғана емес, онымен Сібір ханы Көшімге қарсы әскери одақ жасасу мақсатын да қойғаны кездейсоқ емес [5, 121]. Хақназар батыста Ноғай Ордасының Қасым хан заманында қазақ құрамында болған үлкен бір бөлігін қайта қосып алады, онымен ғана шектелмей, Ресей басқыншылығынан ығысқан қаншама жұртты қабылдайды, қажетті кезінде ноғай әміршілерімен ашық соғыстан да тартынбай, Қазақ Ордасының батыс шекарасын Еділ мен Жайық аралығына жеткізеді. Ендігі жерде көршілес шектес болып қалған туысқан башқұрт халқының Ресейге мойынұсынбаған бір бөлігі Қазақ Ордасының құрамына енеді. Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс-солтүстік және солтүстік жағындағы жағдайға да өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Хақназар ханның жеңісті жорықтарының нәтижесінде бүкіл Шығыс Түркістанды иеленіп отырған кеше ғана Жетісуға көз алартқан Моғолстан мемлекеті қазақ үшін қатер болудан қалады, моғол қонысы Тәңірі тауының арғы бетіне ысырылады [3, 115]. Сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «қазақтармен қырғыздардың патшасы» деп аталады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, Моғолстан хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді [2, 307 ]. ХVI ғасырдың 50-ші жылдардың соңында Хақназар хан сырдария бойындағы сауда орталықтары болған қалаларды және Орта Азияның орталығы Ташкентті өзінің қол астына алу саясатын ұстанған болатын. Хақназар кезіндегі өзбек-қазақ арасындағы байланысқа, қазақ ордасының Бұхармен одақ жасауы ықпалын тигізді. Бұхараның билеушісі Абдаллах та өзбек мемлекетінің сыртқы билігін арттыру үшін көшпелі қазақ тайпаларымен бейбіт қарым-қатынас ұстауға ықыласты болды. Бұқар ханы Абдаллах тұсында Ташкент маңын Наурыз-Ахметтің (Барақ) ханның баласы Баба сұлтан биледі. Ол Бұхарға бағынбай өз алдына тұрды. Үнемі Абдаллах ханмен соғысты. Баба сұлтан Бұхара хандығынан бөлініп шығуға әрекет етті. Қазақ ханы Хақназар хан өзбек хандарының өзара қырқысына араласып, біресе Абдаллах ханды, біресе Баба сұлтанды қолдап екеуін де әлсіретуге, осы арқылы өздеріне үлкен пайда түсіруге тырысып бақты. XVІ ғасырдағы жетпісінші жылдарының аяғына қарай қазақтарға сәтсіздік әкелген ірі оқиғалар болды. Бұл кезде Абдаллах пен Барақтың (Наурыз-Ахметтің) ұлы Баба сұлтан арасында күрес туды. Соғысқа Ташкентті басып алған Баба сұлтанның Абдаллах билеуші етіп отырғызған Дәруішті өлтіруі себеп болды. Абдаллах ханға бұл күресте қазақтың қандай күрес ұстанатынын білу өте маңызды еді, өйткені ол біріншіден, қазақтар Баба сұлтан жағына шығып кетуі мүмкін деп қауіптенді және екіншіден, өз күштеріне ғана үміт арта алмады. Абдаллах ханға сол кездің өзінде-ақ бүлікшілер қазақтармен сөз байланысып, өздерінің заңды әміршісіне қарсы жорық жасамақшы екен деген лақаптар жеткен еді. Алайда Хақназар хан Абдаллахты қолдады. Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан басқа қалалар сияқты, Ташкенттің де XV ғасырдан бастап Шайбани ұрпақтары мен қазақ хандары арасындағы күрестің себепшісі болғанын атап өтелік. Сыр өңірі қалалары қазақ ханын соғыс олжаларының объектісі ретінде және жеңіліс тапқан жағдайда сенімді пана ретінде қызықтырды, олардың қазақ хандарының экономикасы үшін өмірлік зор маңызы болды. 1580 жылдың сәуірінде Баба сұлтан, Абдаллахқа қарсы бірлесіп аттануды ұсынып, қазақтарға Жанқұлы биді елші етіп жіберген кезде, қазақ сұлтандары, соның ішінде Хақназар хан, Баба сұлтанның қайын атасы Жалым сұлтан Баба сұлтанды өлтірмек болып қастандық ұйымдастырады. Қастандық кездейсоқ ашылып қалды. Жанқұлы биді өлтіру тапсырылған адам оны аяп босатып жіберді. Ол Баба сұлтанға қазақтардың қастандығы туралы ескертіп үлгерді. Бұл арада Жалым сұлтан мұның бәрі жөнінде ешнәрсе білмей, өзінің екі ұлымен және Хақназар ханның екі ұлымен, орасан көп адам ертіп, Баба сұлтанға жүріп кетті. Қазақ сұлтандары сол жерден Хақназар ханға бармақшы болып, Шарапхана өзенінің жағасына жиналған кезде, Баба сұлтанның жауынгерлері олардың бәрін қырып тастады[7, 8 б].

13


Баба сұлтан Бұзағыр сұлтанға Хақназар ханды қуып жетіп, өлтіруге бұйрық берді. Бұл оқиғалардан жақсы хабардар бірақ әулет тарихын сыртқа шығарғысы келмеген тарихшы Қадырғали Жалайыр: «Хақназар хан өз аралығында бұлғақтық болып, опат тапты»,- деп қысқа қайырған [5, 221]. Хақназар хан соңғы мүмкіндігіне дейін қазақ хандығының күш-қуатын арттыру үшін күресті. Хақназар хан осының алдындағы қилы оқиғалардан соң қайта көтеріліп келе жетқан Қазақ Ордасын біржола ұйымдастырып, мемлекеттің өрлеуінің басында тұрған кеменгер басшы бола білді. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 1. Дулати Мұхаммед Хайдар. Тарих-и Рашиди. – Алматы: М.Х. Дулати қоғамдық қоры, 2003. 616 б. 2. Қазақтың тарихы: көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. ІІ том. Алматы. Атамұра. 2010. 470 б. 3. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. Алматы. 1995 ж. 4. Абусеитова М.Х., Баранова Ю.Г. Письменные источники по истории и культуры Казахстана и Центральной Азии в XVIІ- XVIІІ вв. Алматы, 2001, 364с. 5. Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы. Алматы «Қазақстан» 1997. 6. Абусейітова М.Х. Казахское ханство во второй половине XVІ века Алматы 1985. 7. Абусеитова М.Х. Хақназар хан және ХVІ ғасырдың екінші жартысында мемлекеттің нығаюы. Егемен Қазақстан, 1998, 11 қараша. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ - ҰЛТТЫҚ СИПАТТАҒЫ ЖҮЙЕЛІ, ОРНЫҚТЫ МЕМЛЕКЕТ Матекова Бақтыгүл Темірханқызы «Өрлеу» БАҰО АҚФ ОҚО бойынша ПҚБАИ, «Инновациялық технологиялармен жаратылыстану-ғылыми (гуманитарлық) пәндерді оқыту әдістемесі» кафедрасыныңаға оқытушысы Шымкент қаласы Тәуелсіз Қазақстан тарихы тарихи жаңалықтарға толы. Тәуелсіз Қазақстан тәуелсіздікті бекемдеу, мемлекеттілікті қалыптастыру, елшілік ынтымақ пен келісімді сақтау шарттарын нақтылады. Мемлекет басшысының салиқалы, бейбітшілік пен келісімге бағытталған саясатының арқасында халқымыз Тәуелсіз Қазақстанда өмір сүруде. Елбасы Н.Ә.Назарбаев«Тәуелсіздік толғауында» Қазақстанның көк байрағын шалқытып жүріп өткен жолда мемлекеттің алдынан талай-талай сынақтар өткенін, оларды еңсеру тарихын баяндайды. Елбасымыз «Тәуелсіздік дегеніміз – жалпыға ортақ еңбек» дей келе, баға жетпес басты құндылығымыз – Тәуелсіздікті сақтауда барша мамандық иелерінің өзіндік үлесі барлығын атап көрсетсе, мына ұлан-ғайыр жер, бабалар жазған ұлы тарих – біздің ұрпақтарға ұлы мұра. Ұлы тарихымызды дәріптеуде2015 жыл -еліміздегі елеулі оқиғалар ауқымды түрде өткізілетін ерекше жыл. Атап айтқанда, Қазақ Хандығының құрылуына 550 жыл, Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығы, Қазақстан Конституциясының 20 жылдығы, сонымен қатар Ұлы Жеңістің 70 жылдығы қамтылып отыр. Биылғы жылы Керей мен Жәнібек хандардың Шу мен Талас өзендерінің арасындағы аймаққа орналасып, қазақтың туын көкке көтергеніне 550 жыл толады. Осыған байланысты, елімізде бұл оқиғаны мерейтой күндерінің қатарына қосу және Қазақ Хандығының 550 жылдығын атап өтуге арналған іс-шараларды өткізу жөнінде мәселе қаралды. Бұл мерейтой ең алдымен азаматтардың патриоттық сезімдерін арттыру мен қазақстандық мемлекеттілікті нығайтуға бағытталып отыр. Қазақ Хандығының құрылғанына 550 жыл толғанын дәлелдейтін тарихи еңбектер бар. Сол тарихи еңбектердің ішінен қазақстандық тарихшы ғалымдардың Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегін негізге ала отырып, жан-жақты зерттеу нәтижесінде Қазақ Хандығының құрылған жылы 1465 жыл деген қорытындысы басшылыққа алынды. Қазақстандық тарих ғылымында Қазақ Хандығының құрылуы жан-жақты зерттеліп, қарастырылуда. Десе де, қазіргі күні зерттеушілер арасында Қазақ Хандығының құрылғандығы жөнінде қарама-қайшы пікірлер қалыптасып отырғандығы бәрімізге белгілі. Тарихи зерттеулерге назар аударсақ, бірі Қазақ Хандығының құрылуы 1428 жылдан бастау алады десе, енді бірі 1445, 1456, 1465 жылдар көрсетілген. Қазақ Хандығының 1465 жылы құрылғандығын Мұхаммед Хайдар Дулатидың еңбектері дәлелдеп отыр. Оның сөзін парсы тарихшылары жазып қалдырған еңбектер де дәлелдей түседі және М.Х.Дулати өз зерттеулерінде Қазақ Хандығының мемлекеттік басқару құрылымдары өте жақсы дамығанын айтқан. Бұл дерек Қазақ Хандығында мемлекетті басқарудың тиімді жүйесі болғандығын дәлелдейді. Қазақ Хандығының құрылуына ұйытқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың 14


өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақ Хандығы атана бастады. Қазақ Хандығы Моғолстан, Өзбек хандығы, Сібір хандығы, Орыс мемлекеттерімен саяси, дипломатиялық байланыс орнатты. Қазақ мемлекеттілігі туралы Елбасы өз сөзінде: «1465 жылы сұлтандар Керей мен Жәнібек алғаш рет хандық құрып, біздің тарихымыз қазақ мемлекеттілігін осы кезден бастайды. Мүмкін, бұл термин біздің қазіргі түсінігіміздегі, бүгінгі шекарамыздағы бүкіл әлемге танымал және беделді болғанымыздай мемлекет бола алмаған да шығар. Бірақ, солзамандағыбасқабарлықмемлекеттертуралы да осылайайтуғаболады. Еңмаңыздысы, солкездемемлекетіміздіңнегізіқаланғандығы, ал біздердіңатабабаларұлыістерінжалғастырғанымыз» - дегенеді. Қазірде бүкіл әлем мойындап, Орталық Азиядағы көшбасшы елге айналып отырған еліміздің мемлекет болып қалыптасуы мен алғашқы хандарымыз туралы даталы тарихи мерекені атап өту туралы шешім барша халықты қуантты. Биыл Қазақстан халқы үшін аса маңызды мерейлі мерекелер жылы, ең маңыздысы - Қазақ Хандығының 550 жылдығы. Бұл – ұлы тарихымызды қастерлеп, дәріптеудің бастамасы. Елімізде мемлекет деңгейінде тойланып жатқан төрт атаулы мерекенің бірі –Қазақ Хандығы қазақ халқының алғашқы мемлекеттілігінің бір көрінісі. Біздің бұған дейінгі түркі әлемі, тіпті, сонау сақтардан бастау алған тарихымыз бар десек, Қазақ Хандығының ерекшелігі ол біздің ұлттық сипаттағы алғашқы мемлекетіміз. Тарихқа көз жүгіртсек, дүниежүзіндегі барлық елдер өз мемлекеттілігінің тарихын анықтап, мемлекеттік деңгейде тойлап өткізуде. Мәселен, Қытай 5000 жылдығын, Иран 4000 жылдығын, көрші Қырғыз халқы да 2000 жылдығын әлдеқашан тойлаған. Қазақ Хандығы құрылғаннан бастап «қазақ» сөзі саяси термин ретінде тарихқа алтын әріптермен енді. Сондықтан да «Қазақ Хандығының 550 жылдығының» тарихи, рухани маңызы орасан. Тарихшы ғалымдар Ұлы тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарихи Рашиди» деген кітабында Керей ханның Шу бойына көшкен уақыты ретінде Хижра жыл санауымен 1465 жылға осы жыл көрсетілген. Керей мен Жәнібек құрған хандық 1864 жылдан 1847 жылы ең соңғы легитимді қазақ ханы Кенесары хан өлгенге дейін 4 ғасыр бойы өмір сүрді. Кеңес үкіметінің өзі 70-ақ жыл тұрды. Яғни, алғашқы қазақ хандары құрған мемлекеттің өзіндік басқару болды. «Қазақ Хандығы белгілі бір жүйесі бар орнықты мемлекет болды. Жәнібек пен Керейдің құрған мемлекетінің Ақсақ Темір құрған мемлекеттен айырмашылығы осы да еді. Ақсақ Темір құрған мемлекет өзі дүниеден өткен соң ыдырап кетті. Ал, Жәнібек пен Керей құрған мемлекет жүйелі түрде атадан балаға мирас болып келді. Қазақ Хандығының мемлекеттік құрылымы жағынан айырмашылығы – орталықтандырылған мемлекет болды. Айталық, Орта Азиядағы өзбектердің мемлекеттік жүйесімен салыстырсаңыз, олар бірнеше хандықтарға бөлінеді. Біздің Қазақ Хандығының жүйесіндегі тағы бір ерекшелік, елдің билеушісі хан болса, оның бақылаушысы билер мен батырлар болды. Ал, таптық тұрғысынан Қазақ Хандығында басыбайлылық деген болған жоқ. Дәл осы уақытта басыбайлылық Ресейде белең алып тұрғанын тарих өзі көрсетіп берді. Құқықтық жүйесінде жазалаудың түрлері бола тұра түрме салынбады. Оның орнына «құн салығы» айып ретінде қарастырылды. Заманына сәйкес экономикалық жүйесі де болды. Осы жүйемен салық ісі де реттеліп отырды. Бұқаралық ақпарат құралдарында қазір «Қазақ Мемлекеттілігінің 550 жылдығы» деп жазып жүр. Бұл мүлдем қате пікір десек қателеспейміз. Дұрысы Қазақ Хандығының 550 жылдығы. Ал, қазақтың мемлекеттілігінің түп-тамыры сонау Үйсін, қаңлы ғұн мемлекеттерінде - тереңде жатыр. Түркі Академиясының президенті Дархан Қыдырәлінің айтуынша, мұндай мемлекеттік шараларға өзге мемлекеттер бірнеше жыл бұрын дайындалады екен. Академия президенті осы орайда Түркия Республикасының тәжірибесін мысалға алды. «Түркия қазіргі уақытта ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлар жасап, оны жүзеге асыру үшін Қазақстанның тәжірибесін назарға алып отыр. Солардың қатарында, 2023 жылы өтетін Республиканың 100 жылдығы мерейтойы бар. Айтулы шараға дайындық жұмыстары бүгіннен басталып кетті. Уақыттың молдығына қарамастан Түркия бұл іске тиянақты дайындалып жатыр. Бір қызығы, Республиканың 100 жылдығын атап өткелі отырған Түркия өз әскерінің жасын екі мың жылдан артық екенін айтады. Бұл дегеніміз Түркияның мемлекеттік тарихының тереңде екенін көрсетеді», — деді Дархан Қыдырәлі. Қазақ Хандығының 550 жылдығын атап өту басты үш концептуалды негізде жүзеге асырылуда: - Патриоттық: қазақ халқының Отанына сүйіспеншілігі; - Ақпараттық: ғылымикөпшілік бағдарламаларды, ғылыми-танымдық деректі фильмдерді, қазақ халқының жоғары мәдениеті мен өнегелік қасиеттері туралы көркем фильмдер түсіру; - Ғылыми: Қазақ Хандығының құрылуы бойынша зерделеу мәселелері бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, ғылыми конференциялар ұйымдастыру. Сондай-ақ, мемлекетімізде «Мәңгілік ел» ұлт тарихына арналған деректі, көркем және анимациялық фильмдер сериясын түсіру қолға алынса, еліміздің оңтүстік және батыс өңірлерінде келешекке мәңгілік мұра болар тарихи монументтер мен хандардың, билердің ескерткіштері бой көтермек. Бұл игі іс15


шаралар ерліктің, елдіктің бастауы - Қазақ Хандығының жалғасы - Қазақ елініңұлы істерін жалғастыра отырып жас ұрпақтың бойына отансүйгіштік патриотзмді қалыптастыруда. Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев «Өз тарихын білмеген халық, өзін де сыйламайды» - деген. Біз де өз кезегімізде бүгінгі мемлекеттік деңгейдегі тарих ғылымына деген жаңа көзқарас пен Елдік тарихымызды дәріптеуде өз еліміздің тарихын әрқашанда жадымызда сақтап, мақтан етейік. Пайдаланған әдебиеттер тізімі: 4. Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. «Нұрлы жол – Болашаққа бастар жол». Астана, 11 қараша 2014. 5. Н.Назарбаев. «Тәуелсіздік алу бар, оны сақтап қалу бар». «Оңтүстік Қазақстан» газеті, №192, 2014 6. Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? “Қазақ тарихы” журналы, №2, 1993 7. Мұхаммед Хайдар Дулат. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). А., 2003.

КЕНЕСАРЫ КӨТЕРІЛІСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰРҒАНХАНДЫҚ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ТАРИХИ МАҢЫЗЫ Махадиева Б.О. «Өрлеу» БАҰО АҚФ Жамбыл облысы бойынша ПҚБАИ, ДБО тренері Тараз қаласы Көшпенділер өркениетінің құдіретінің бірі-хандық билеу құрылымы. XIX ғасырдың ортасында қазақ даласында Кенесары құрған хандық мемлекет-соның бірі. Хандық құрылыс көшпенді даланың болмысына сай келеді. Жаугершілік заманда атқамінген халық оның тірегіне айналды. Әсіресе, Абылайдың тұсында ол ұлттық сананы оятатын, ұлттық туды, мақсатты асқар шыңға көтеріп халықтың тілегі мен бірлігін қорғай алатын болып ерте қалыптасты. Міне, осындай дала диктатурасы мен дала демократиясы жаугершілік заманда өзінің үндестігін тапты. Хандар жанында билер алқасы, әділқазылар алқасы, хан Кеңесі қалыптасты.Басқаша айтқанда дала демократиясы дүрілдеді. Хан Кене азғантай ғана билік еткен ғұмырында Ресейден азат бола алмайтындығын біліп, қазақ елін империяның көлеңкесінде өз еркімен, ішкі бостандығын, халықтық болмысын хандық құрылысты сақтаған ел болуды армандады. Қазақтың үш жүзінің басын қосам деген ақиық арман жетегіндегі ел тарихындағы ең соңғы хан туралы талантты ақын Мағжан Жұмабаев: «Алашта Кенекемдей ер болмайды» деп бекер жырлаған жоқ. Хан Кене де өз ортасының перзенті. Ол өзін Абылай ханның мирасқоры ретінде барша қазақ жерін өз меншігі санады. Ал көтеріліске қатысқан халықты, жерді, суды, нуды, өз ата бабасынан қалған дәулет деп санаған. Патша өкіметі болса, барша қазақ жерін империя меншігі деп жариялады. Жер мәселесі, дін мәселесі, халықтың ғасырлық өмірлік ғарекетінің мәселесі- ешбір пәндені жайбарақат қалдырмады.Алайда Солтүстік Кавказдағы сияқты қазақ елінде дін шешуші роль атқары алмады. Қазақ елінде халықтар тұтастығы, оынң ата заңының,өмір салтының, қаракетінің бұзылуы, жер мәселесі халық санатыныда жойылып кету қаупі қатты толғандырды. Кенесары өзінің реформаларымен қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуын тежеген патриалхалдық-рулық институттардың ескі түрін жойып, шаруашылықтың егіншілік, сауда сияқты алдыңғы қатарлы жүйелерін құруға жағдай жасады. Кенесары Тәуке ханнан кейінгі феодалдық негіздегі қоғамдық құрылыстың озық түрлерінің негізін қалаған ірі мемлекеттік қайраткер болды. Атасы Абылайдың азаттық жолындағы даңқты өмірін естіп өскен, әкесі Қасымның патша әкімшілігі тарапынан қуғындалғанын көріп есейген ол ағалары Сржан мен Есенгелдінің 1824-1836 жж. жүргізген көтерілісіне қатысып, шайқастарда ержүрек батыр ретінде көзге түседі. [1.212-215-б] Қазақ жұртының басшылары Ресей мен Қоқанға бағынып, олардың ықпалынан аса алмағанда, тек Қасым әулеті ғана Абылай заманындағы еркіндікті қалпына келтіруге күш салды. Мәшһүр Жүсіп «Отыз ұлды Абылайдың 29-ның тұқымы Кенесары, Наурызбайға қас болған... Бір ғана Қасым ұрпағынан басқа Абылай ұрпағы ас ішіп, аяқ босатқаннан басқа ешнәрсеге жарамаған [1.197-б]Қасым Абылайұлы тұқымынан басқалары тек өз бастарының қамын ғана ойлайды, олардың басқа ештеңемен ісі жоқ.»[2. 215-б.]деп баға береді. Ағалары Саржан мен Есенгелдінің жүргізген күрес жолынан өтіп, шыңдалған Кенесары өмірінің екінші кезеңін де (1837-1845жж.) өз жақтастарының да, қарсыластарынң да кем-кетігін таныған тәжірбиелі қолбасшы, саясаткер ретінде толысып, кең ауқымды күрес ұйымдастыруға қол жеткізеді. Қазақстан жерінде ұлт-азаттық қозғалысты жүргізген 1837-1845 жылдардағы Кенесары өмірінің ең мәнді кезеңі туралы деректер Ресейдің мұрағат құжаттарында да, ел санасында сақталған аңызәңгімелерінде де мол шоғырланған. 1836 жылы Саржан өлімінен кейін саяси күрес басына Кенесары келгені белгілі. Мәшһүр Жүсіп жазбасында Ташкент бегі Қасым, Саржандарды өлтірген соң, Бопай ханым апалары келіп, Түркістандағы медреседе оқып жүрген Кенесары, Наурызбайды алып, Сарыарқаға 16


барып, көтерілісті бастайды. Ал, Ахмет Кенесарин естелігінде Саржан, Есенгелді, Қасымды ұстаған қоқандықтардың Қарнақтағы Кенесарыны да қолға түсіріп, Ташкент зынданына салғаны айтылады. Бір жыл өткен соң ол Қоқан ханы Мәделіге адамын жіберіп, өзін босаттырып алады. Шуға барғанында қасына қосып берген 100 қоқандық жігітті есебін тауып өлтіріп, Торғай өзеніне жеткенінде әкесі мен ағаларына арнап ас береді. Сол аста Орта жүз бен Кіші жүз қазақтары Кенесарыны ақ киізге салып, хан көтереді [2. 257-б.] Е.Бекмаханұлының монографиясында бауырларынан айырылған ол Ортаазиялық хандықтардан ешқандай көмек болмайтынын түсініп Қоқан иеліктерінен кетіп, 1837 жылдың көктемінде Ақмола округіне келеді. «Бұл дәрісі бар бөшкеге түскен ұшқындай әсер етті. Бұған дейін ішінен тынып жүрген қазақтар Кенесары Қасымовтың туы астына топ-топ болып жинала бастады»[2, 223-б.] 1837-1845 жылдардағы Кенесары қозғалысының жалпы даму барысын «Аяғы кеше Кенесары 8-ақ жыл хандық дәуірі болды. 7-8 жыл ішінде жел-құйын үргін-сүргінмен өмірі өтті, дәурені бітті. Баяғы атам замандағы Бұхарекеңнің: «Қала салады, орыс алады» деген жерлеріне Абылай ханның немересі Кенесары заманында салынып, Кенесары, Наурызбай барымташы дай шеттеп, жырмалап жүріп, екі мыңға анық толмайтұғын жігіт-желеңмен оған бір тиіп, бұған бір тиіп... ойда орыс, қырда қазақпен өш болып жүріп, 8 жыл үргін-сүргін жүріспен хандық қылып... деп сипаттайды. Айтылған «екі мыңға анық толмайтұғын» жігіттері Кенесары әскерінің тек таңдаулы бөлімі екендігі белгілі. Кенесары 1844-1845 жылдары «Кіші жүздің бергі шеті бес Жаппас, төрт Шөмекеймен жау болады. Бұл кездегі Жаппас билеушілерінің бір тобы Қоқан мен Ресей ықпалында болып, көтерілісті қолдаудан бас тартады... Мысалы, Кенесары көтеріліске қосылудан бас тартқаны үшін Жаппас руының адамдарын 3 рет- 1843, 1844, 1845 жылдары аяусыз талқандады». [2. 364-б.]Кенесары әскері 1843 жылы Ресейге дос Жаппас, Алшын руының сұлтаны Алтыбай Көбековтың ауылдарын шауып, Алтыбай сұлтанның өзін өлтірген. [3. 262-б.] 1844 ж. Кенесарының күш-қуаты артып, атақ даңқы асып тұрған жыл болды. «Шабандоз партизан ретінде ол таңғажайып әрекеттер жасап, қырғыз даласының ержүрек сайыпқыран жігіттерін маңайына топтастыра білді. Иығына «полковник эполеті» тағылған әдемі барқыт бешпетті Кенесары ту ұстаушысы мен ұзын қарағай найзаларын кезей даланы дүбірлетіп жүрген кездері болды.» -деп жазды Статистикалық комитеттің толық мүшесі Е.Т.Смирнов.[4. 45- б.] 1845 жыл патшалық Ресеймен достық келісім жасай алмайтын боған соң, Кенесары Бұқара мен Хиуамен қызу асуда келісімін жасау туралы шешім қабылдайды. Бұл екеуімен жақындасуының мақсаты Қоқан Қоқанды әлсірету еді, Сарыарқадан өзімен көшкен ауылдар үшін Сыр бойындағы жайылымдарды алу болды.Ол Кіші жүз қазақтарынан көмек сұрады. Керей, шекті, шөмекей, алшын, әділ рулары ерікті жасақтар құрып Кенесарыға аттандырды. Әлімнен Жанқожа келіп қосылды. Алайда осы жылы оның әскерін жалмаған жұқпалы аурудың пайда болуы, бұл әрекетін сәтсіздікке әкеп тіреді. 1846 жылдың басында Кенесары Балқаш көлі мен Іле аймағына қоныс аударуға мәжбүр болды. 1847 жылы қырғыздар иелігіне басып кірді. Сол жылы жазында Кекілік тауынның етегінде Кенесары қырғыздардың қолынан дәл қырық бес жасында қаза табады. Кенесары реформалармен түпкілікті бетбұрыс жасай қойды деп айтуға болмайды. Тарихи жағдайларға байланысты ол ғасырлар бойғы патриалхалдық – рулық қатынастардың қалдықтарын, ру араздығын, халықтың территорыялық бытыраңқылығын жоя алмады. Кенесарының барлық қызметі осы қалдықтарды жоюға және біртұтас мемлекет құруға бағытталған еді. Бірақ Кенесары өмірінің соңына дейін қазақтың үш жүзін біртұтас мемлекетке шоғырландыра алмады. Хан Кене қозғалысының тағы бір ерекшелігі оның көсемінің заңды ел билеушісі болып тағайындалуы. Қазақ елі – отар ел - Ресей империясы-метрополия бетпе - бет кездесті. Олар заңды кездесті, мемлекеттік дәрежеде кездесті, белдесті. Бірі күшпен билік жүргізгісі келсе, екіншісі күшке күшті қарсы қойды. Екі арадағы соғыс келіссөздің жалғасы сияқты. Патша өкіметі хан Кенемен қайраткер, мәмлергер, қолбасшы ретінде санасуға мәжбүр болды. Хан Кене қозғалысының тағы бір ерекшелігі ол қозғалыс туралы Европа жұртышылығының хабардар болуы, прогресшіл зиялы қауымның қазақ сахарасындағы сол бір қиямет оқиғаларына рухани қатысуы, көңілін, ниетін бұруы.Хан Кене қозғалысын еске алғанда патша жазалаушы қосынының стратегиясы мен тактикасы. Жазалаушы қосын көтерілісшілерді әуелі қуып жүрді, қалың елді жазалап жүрді. Бірте бірте қазақ даласындағы әкімшілікпен бірлесті, сатқандарға сүйенді. Хан Кененің өрісі тарыла бастады. Көтерілісшілер қасқырдың соңына түскен аңшылар сияқты қызыл жалаумен шектелді. Тек бір ғана бағытта қозғалуға мүмкіндік алды. Ақыр аяғы хан Кене Кіші жүзді, Орта жүзді тастап, Ұлы жүзге бет алуға мәжбүр болды. Хан Кене хандық билікті қалпына келтіремін деп күрес бастады, атасы Абылайдың, әкесі Қасымның жолын қуды. Ол - қазақ елінің егемендік жолы болатын. Хан Кене хандық биліктің кеселге ұшырамаған, дала демократиясына негізделген сипаты үшін күресті. Ол Сырым батыр сияқты патша мен халық арасында жүріп, мал тапқан сатқын сұлтандарға, билерге, батырларға қарсы соғысты. Хан Кененің күресі бүкіл халықтық соғысқа айналды. Кененің бастаған қозғалысының ерекшеліг- елдің егемендігі, мемелекетілігін негізгі күрес мотиві етіп, күн тәртібіне қоюында.

17


Кеңестік тарихнамада хан Кене қозғалысын «баукеспелер» дәрежесіне, ал хан Кененің өзін қара жолдың бойын торуылдаған қарақшы бейнесіне дейін төмендетіп келді. Ал қазір хан Кенеге деген көзқарас құрметті жоғары сатыға көтерілгенде, оның тарихи тұлғасының қадір қасиетін ашып көрсету тарихшылардың борышы. Пайдаланған әдебиеттер: 1. Бекмаханов Е. XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан. А., 1994. 2. Бекмаханов Е. Қазақ халқының Кенесары Қасымов бастаған ұлт азаттық күресі. Хан кене А.1993. 266-б. 3. Мырзахметов Е. Сардаланың сардары. Алматы. 1989. 4. Хан Кене. Алматы.1993. 121-б. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНА 550 ЖЫЛ (1465-2015) Мұханова Майгүл Жүндібайқызы Ерекше дарынды балаларға арналған мамандандырылған «Дарын» мектеп-интернатының тәрбиешісі Қазақ тарихының атасы Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди»атты еңбегінде «Қазақ хандарының билік ете бастағаны Хижраның 870 жылы» деп жазады.Бұл қазіргі жыл санау бойынша,1465-66 жыл. Биылғы жыл--ата-баба аруағы жатқан жерінен бір аунайтын жыл болғалы тұр.Бұлай деуіміздің жөні бар.Елбасының сұңғыла саясатының арқасында бірінші рет Алаш баласының жүріп өткен тарихы— ел болып,етек түріп,шаңырақ құрған хандық дәуіріміздің 550 жылдығы аталып өтпек.Дайындық сансалалы өрбуде.Елбасының бастамасымен Қазақ хандығының 550 жылдығына байланысты көп сериалы фильм түсіру басталуда.Басты мақсат ,Жәнібек пен Керей хандардың түр-тұлғасын, айбынын, бойындағы жігерін халыққа жеткізіп, олардың бейнесі арқылы қазақ халқының болмысын көрсету. Біз хандықты алғаш жеке мемлекет ретінде жариялаған Жәнібек хан екенін біле жүргеніміз жөн. Керей хан Жәнібектің қасында биліктің тізгінін ұстаған немере ағасы.Немере ағасы тұрмақ туған бауырымен хандық билікке таласқандар қаншама.Мұнда Жәнібектің даналығы мен көрегендігі байқалады. Киноны көрген өзге жұрт: «сонау сақ Мәди мен Томиристің, ғұн Мөде мен Еділ патшаның, түрік Естеміс пен Күлтегіннің ұлы ұрпағы қазақтар осындай ғажайып батыр халық екен ғой» деп таңғалса шіркін. Қазақ хандығы — қазақтардың XV және XIX ғасырлар аралығында қанат жайған, тәуелсіз ұлттық мемлекеті. Қазақ хандығы қазақ халқының ғасырлар бойы сақтап, қорғап келген мемлекеттігінің нышаны. Ол ұлан – байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші роль атқарды. Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде Әбілхайырхандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) Жошы-Шайбан- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты.Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын (Тоқа Темір тұқымы) жеңді. 1446 жылы ӘбілхайырТемірұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы —Сығанақ, Созақ, Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Үз-Теміртайшыбастапанойраттардан (жайылым жер іздеген) Түркістан өңіріндежеңіліпқалды. Масқараауыршартжасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында, қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деген өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды. 18


Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде, хандар мен феодалдардың қоластынан көшіпкетіп, қонысаударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісурулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моголстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуылынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақханныңұлы, ал Керей оның ағасы Болатханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы,1462жылы Моғолстан ханы Есенбұға өлгенненк ейінондағытартыстыңкүшеюінебайланысты, өзара ынтымақтық тынығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинаған және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты билеужолындағы күресіне қосылды. Бұлкүрес 1468 ж. Әбілхайырөлгенненкейінқайтаданөршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлеріоның ұлы Шайх-хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды. Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе Мұхамед Шайбани басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға (Созақ, Сығанақ, Сауран) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін ұлғайтты,Дешті Қыпшақта қазақ хандары билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды. Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қоластындағылар мен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбекұлысына келіп, үкімет билігін басыпалуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақ хандығы атана бастады. Пайдаланған әдебиеттер 1.Хасенов А. Қазақ тарихының баяны. А., 1996. 175 б. 2.Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? “Қазақ тарихы” журналы №2 1993, 38-41 бб. 3. Тынышпаев М. Великие бедствия... (Актабан шубырынды) А., 1992. 605 б., Чулошников 4. А.П. Очерки по истории казак –киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских народов. Оренбург, 1924, ч. 1, 134-161 бб. 5.Кәрібаев Б.Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. “Қазақ тарихы”. 1993, №3, 31-37 бб;

19


2 секция: ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІНІҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫ МЕН ТИІМДІЛІГІН АЙҒАҚТАУШЫ ФАКТОР: ТАРИХИ ШЫНДЫҚ ЕЛІМЕН ЕТЕНЕ ЕЛБАСЫ Абдикеримова Назира Жорабекқызы «Өрлеу» БАҰО» АҚ Жамбыл облысы бойынша ПҚ БАИ «Тұлғаны тәрбиелеу және әлеуметтендіру» кафедрасы Тараз қаласы Адамзат тарихында ХХ ғасырдың соңы өзіндік аса маңызды саяси оқиғалармен ерекшеленеді. Соның ішіндегі ең маңыздысы-әлемдік аумақтың үштен бірін алып келген дүниежүзілік социалистік жүйенің ыдырап,құрамындағы елдердің тәуелсіздік алып, дербес мемлекеттердің құрылуы болды. Тәуелділіктен құтылған көп мемлекеттің ішінде Қазақстан да бар еді. Замана көшіне дербес ел болып қосылған алғашқы күннен бастап еліміздің алдында көптеген мақсаттар тұрды. Қазақ елі бұл мақсаттарға жету жолын ел болып ойласты.Соның нәтижесінде, еліміз үлкен жетістіктерге жетті.Осылардың қатарынан ана тіліміздің мемлекеттік мәртебеге ие болуын, рәміздеріміздің, Ата Заңымыздың қабылданып, ұлттық валютамыздың айналысқа енуін ерекше атап өткен абзал. Әрине,мұның барлығы да жұдырықтай жұмылған жұрттың,бұрынғы тәуелсіздікті аңсап өткен ата-бабаларымыздың және Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың табанды еңбегінің жемісі. Тұңғыш президент-қай мемлекет үшін де даусыз тарихи тұлға. Қазақстан Республикасының дамуы, ұлттық қауіпсіздігі және де мемлекеттік басқару жүйесі бар ұлттық мемлекетіміздің қалыптасуы мен еліміздің күллі әлемге танылып үлгеруі Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың есімімен тығыз байланысты. Қазақ бұрын толыққанды мемлекет орнатпаған, өзінің жеке астанасын да салмаған ел еді. Ал, қазір, Елордалы, Елбасылы еркін ел болды. Елордамыз-Астана бүгінде егемен Қазақстанның ғана емес, халықаралық қатынастардың да астанасына айнала бастады. Астана салу былай тұрсын, бір кездері қу тақыр болып жатқан даламыз да енді бүгін жайқалған орманға айнала бастады. Байтақ даланы орманға,жасыл елге айналдырамын деген Елбасының «Жасыл ел» жобасы байырғы қазақ халқының «Мәңгі ел» орнатамыз деген асыл мұратын еске салады. Ал, «Болашақ» бағдарламасы талай қазақ баласының жоғарғы білім алуына және ең бастысы-шетелдерде білімін одан әрі дамытуына үлкен көмегін тигізді. Қазіргі таңда «Қазақстан-2030» стратегиясының арқасында-еліміз танымастай болып өзгерді.Халықтың жағдайы жақсартылды.Бұл стратегия бойынша алға қойылған міндеттер мерзімінен бұрын орындалып,елімізде «Қазақстан-2050» даму Стратегиясы бекітілді. Елордамызда алдағы уақытта «ЭКСПО-2017» көрмесінің өткізілуін-елдіктің ерен жемісі десе де болады.Себебі,бұған дейін ТМД кеңістігінде көрмені өткізу бақыты ешбір елге бұйырған емес.Ал, Қазақстан болса,алпауыт елдермен аламанға түскен бәйгеде жеңімпаз атанып,тағы да талайды таңқалдырды. Әрине,осындай жетістіктердің барлығы да Елбасымыздың салиқалы саясатының арқасы.Осы саясаттың арқасында біз Тәуелсіздіктің тәтті дәмін сезініп отырмыз. Нұрсұлтан Назарбаев-халқының жағдайын тереңінен түсінетін,замана ағымын жіті ойлайтын,әлемнің озық тәжірибесін ұтымды пайдаланып,оны ата-бабамыздан қалған асыл өнегемен әдемі ұштастырып келе жатқан озық ойлы, пайым парасатты, азаматтық тұлғасы биік Елбасы.Сонымен қатар,әлем мойындаған,жаһанға атағы таралған,қазақ елін дүниежүзіне әйгілі етіп жүрген бүгінгі заманның көшбасшысы,туған халқының Бәйтерегі,Көсемі,Кемеңгері.Елінің аманатын арқалаған тірегі,алтын діңгегі. Сондықтан да біз Елбасымызбен мақтанамыз. Нұрсұлтан Әбішұлы қазақтың тәуелсіздік тарихында тұңғыш Президент ретінде ғана емес Елімен етене Елбасы ретінде де қалып, әрбір жүректің төрінен орын ала берері даусыз.

ТӘУЕЛСІЗДІК ЕЛ ТЫНЫШТЫҒЫМЕН ТҰҒЫРЛЫ Алдабаева Гульдана Тлеукабыловна «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы АҚ филиалы Қарағанды облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтының аға оқытушысы Қарағанды қаласы Елбасы мұраты – ел бақыты. Әрине, Елбасы арқалаған жүк ауыр. Іргесі берік, татулығы бекем халқымыздың тыныштығы, өркендеуі және саяси ахуалы ел ағасының басты назарында. Қазақ елі тәуелсіз мемлекет болғанына биыл жиырма төрт жыл толды. Ғасырларменсалыстырғанда өте аз уақыт ішінде басқа халықтар жүздеген жылдар бойы өткен жолдан өттік.Иә, ежелден еркіндік аңсаған ер қазақтың ең асыл мұраты еңселі ел болу еді. Елім деп еңіреген ақындарымыз «Егемен болмай ел болмас, етектен кесіп жең болмас» деп жырлайтын еді. Арғы 20


замандарды айтпағанныңөзінде, тек кейінгі екі ғасырдың ішінде халқымыздың өз бостандығы жолында 200-ден астам ұлт азаттық көтерілістерге шыққаны осының дәлелі. Ел ішіндегі тұрақтылықты сақтау хан мен қарашаға бірдей маңызды. Тұрақтылық – мемлекет дамуының кепілдігі. Оны ұстап тұру, одан әрі дамыту сол елде тұрып жатқан халықтың бірлігіне байланысты. «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» дейді қазақ. Мемлекетіміз Қазақстан Республикасы егемен ел болып тәуелсіздігін алған күннің алғашқы сәтінен бастап Елбасының алдында бір ғана мақсат болды. Бұл көпұлтты қазақстандықтарды саясиэкономикалық дағдарыстарға ұшыратпай, жарқын даму жолына алып шығу еді. Жаңа қоғамға өтудің, қуатты мемлекет құрудың негізгі тетігі – саяси тұрақтылық. Қазақстан – өзіндік бет-бейнесі, ерекшеліктері мен ұстанымы бар, халқы біртұтас, бірлігі мызғымас кемел елге айналды. Көпұлтты және көпконфессиялы қоғамымыз жаңа қазақстандық патриотизмді қалыптастырып, әлемге үлгі болды. Орынды мақсаттар ғана табысқа жеткізеді демекші, этностық, мәдени және діни әр алуандыққа қарамастан, елімізде бейбітшілік пен саяси тұрақтылықты сақтай алдық. Азаматтық татулық пен ұлтаралық келісім – Тәуелсіздігіміздің басты құндылықтары болып табылды. Еліміздің шыққан шыңы мен бағындырған биіктерінің ең басты себебі – бірлік, берекесімен Елбасымыздың жүргізіп отырған әділ саясаты. Елбасымыз өзінің Қазақстан халқына «Нұрлы жол - болашаққа бастар жол» Жолдауында біз барлық қазақстандықтар арасындағы сенімді нығайтуға тиіспіз деп айтып кетті.Этносаралық келісім - ол өміршеңдік оттегі деп елбасымыз айтқандай ұлттар арасындағы жақсы қарым қатынасты бұзбай бейбітшілікте өмір сүру керек деген еді. Сондықтан да Елбасы айтқандай, дамыған 30 елдің арасына кіру үшін біз әрқашан да тұрақтылықты, келісімді, бейбітшілікті қамтамасыз етуіміз қажет.Әрине, этносаралық бірлік – ел байлығы. Елдің тұтастығы мен бірлігі, татулығы мен тыныштығы ең басты назарда. Ел бірлігі – біздің барша табысымыздың кілті, әрі ең асыл қасиет. Жыр алыбы Жамбыл бабаның «Жігерлі болса, ер болар, бірлікті болса, ел болар» деген даналық сөзі бар. Шындығында, ел бірлігі болмаса, онда экономика мен әлеуметтік даму тұрмақ тәуелсіздік пен тұғырлылық туралы да сөз айтуға шама жетпес еді. Сондықтан да, бейбітшілік пен бірліктің маңызын ұғынған Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев 1992 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы идеясын жарияласа, құтты мекенге тұрақтылықтың тамырын жайғызатын, бірлікке сызат түсірмеуді көздейтін Қазақстан халқы Ассамблеясын 1995 жылдың 1 наурызында құрды.Осы күннен бастап, бұл құрылым жұмыс істеп келеді, қазіргі таңда бұл орган, бұл ұйым теңдесі жоқ ұйым болып табылды. Ассамблея ұлтаралық достықты сақтау, мемлекеттік саясатпен ұштастыру, бірыңғай шешім қабылдауды қарастырады.Содан бері бақандай 20 жыл өтіпті. Елбасының сол жылдары жасаған қадамы өз жемісін беріп, жұртшылықты жетістікке бастады, ең бастысы - Ассамблея татулық пен тыныштықтың тірегіне айналды. Осындай киелі құбылысты нығайта түсу мақсатында биылғы 2015 жыл - Қазақстан халқы Ассамблеясының жылы деп жарияланған болатын. Сондықтан да, табалдырықтан аттағаннан бастап Қой жылында елдің түкпір-түкпірінде осынау мерейтойға арналған шаралар бастау алса, бүгін ресми түрде Қазақстан халқы Ассамблеясының жылы ашылып отыр. Бұл – Елбасы айтқандай, той тойлайтын емес, ой ойлайтын жыл. Себебі, елдегі бейбітшілік пен келісімді, тұрақтылық пен татулықты сақтап, дамытудың бірегей тетігіне айналған Қазақстан халқы Ассамблеясы еліміздің өшпес құндылығы – Тәуелсіздікке тірек болған Ел бірлігінің ең басты тұтқасы. Еліміз Қазақстандағы түрлі мәртебесі бар, сан алуан қоғамдық немесе мемлекеттік институттардың мерейтойларын мемлекеттік деңгейде атап өтпейді. Дегенмен, Ассамблеяның орны ерекше. Қоғамды біртұтас ағзаға баласақ, оған қан жүгіртетін алуан түрлі қантамырлар іспетті барлық салаларды біріктіретін, бәрінің жолын бір арнаға тоғыстырып, бір ағысқа бағыттайтын бір жүрек бар. Ол жүректің аты – Ел бірлігі. Бірлік болмаса, бейбітшілік пен келісім болмаса өлшеусіз термен, қыруар қажырқайратпен жасалып жатқан елімізді өркендету жолындағы еңбектің бәрі де бекер. Яғни, ресми түрде Қазақстан халқы Ассамблеясы жылы деп жарияланған 2015 жыл Ассамблея институтының мерейтойы емес, құнды қазынамыз – Ел бірлігі жылы, бейбітшілік пен келісімнің Назарбаев моделінің жылы. 1995 жыл – тәуелсіздігін дүйім дүниеге паш етіп, өзін егемен ел ретінде жариялағанына бірнеше жыл ғана болған Қазақстанның күйреген империядан мұраға қалған құлдыраған экономикасының ауған жүгін түзету жолындағы арпалыспен қатар шекарасын шегендеп, мемлекеттілігін нығайтып, алдағы даму жолын айқындау мақсатында әлемдік үрдістердің беталысын байыптап, барлай отырып, ешкімге ұқсамайтын, ешкімді қайталамайтын бірегей Қазақстан жолын салуға кіріскен кезі болатын. Сол жылы көктемнің алғашқы күнінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы Жарлыққа қол қойды. Араға бірнеше апта салып, өзінің тікелей бастамасымен шақырылған Қазақстан халқы Ассамблеясының бірінші сессиясында тарихи баяндамасын жасады. «Мен елімнің Президенті ретінде қоғамдық тұрақтылықты және ұлтаралық келісімді қамтамасыз етуді өзімнің басты міндетім деп санаймын. Бірлік аспаннан өзі келіп түспейді, тек қарқынды жұмыс арқылы ғана келеді. Мен кең-байтақ жерімізде татулық пен тыныштық болғанын тілеймін. Мұның, ең алдымен, миллиондаған қазақстандық отбасына керек екенін еске аламын. Мен қайғыдан шашы ағарған аналардың балаларын жоқтамағанын, сәбилердің мүгедек болмауын, қарт адамдардың күйреген үйлерінің алдында қасірет шегіп, жыламағанын қалаймын», деген Нұрсұлтан Назарбаевтың сөздері сол кездегі ең өзекті, ең маңызды 21


мәселе ретінде әрбір қазақстандықтың жүрегінің төрінен орын алды. Арада 20 жыл өтсе де Елбасының бұл сөздерінің өзектілігі артып, күн өткен сайын өміршеңдігі айқындала түсті. Қазақстан халқы Ассамблеясының алғашқы құрылтайында Елбасы жаңа институттың қоғамдағы рөлі мен жұмысының басты контурларын сол кезде-ақ: «Осыдан бастап қоғамдық мәселелердің барлық қырлары бойынша, әсіресе, ұлттық саясатта мемлекеттік актілер Ассамблеяның пікірлерін ескеріп және оның тікелей қатысуымен қабылдануға тиіс. Ол актілердің әрқайсысы еліміздегі барлық этностардың мүдделеріне қайшы келмеуі қадағаланып, сараптан өткізілуі керек», деп қолмен қойғандай нақтылап берді. Бұл кейіннен идеологиялық тренд ретінде орнығып, әлемге «бейбітшілік пен қоғамдық келісімнің Назарбаев моделі» деген атпен белгілі болған Қазақстан халқы Ассамблеясының алғашқы қадамы еді. Содан бері сынаптай сырғып тарихи оқиғаларының маңызы тұрғысынан дәуірлерге татитын 20 жыл өтті. Биылғы мерейлі белес, сөз басында айтқанымыздай, ой ойлайтын жыл. Өткен 20 жылда Ассамблея қандай жолды жүріп өтті? Қандай табыстарға жетті? Қазақстан басшысының «Ел бірлігі» саясаты елімізге не берді? Әлі қандай бағыттар бойынша жұмыстарды ширата түсу керек? 20 жылдық қарқынды жұмыстан кейін, өз дамуының үшінші онжылдығына аяқ басар тұста бұл сауалдарға егжей-тегжейлі жауап берілгені абзал. Сол арқылы халқымыз бейбітшілік пен қоғамдық келісім саласында бағындырған биік, жеткен мақсаттарын нақтылап, алдағы белестерге көз жібере алады. 1995 жылдан бастап Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқы Ассамблеясының әрбір сессиясында сөйлеген сөзі мен көтерген бастамалары сол кездегі ел дамуының ең өзекті мәселелерін қамтып отырды. Сондықтан, Ассамблеяның тарихы – соңғы жиырма жылдағы Қазақстан тарихы. Тиісінше, дербес институт ретінде Ассамблеяның жүрген жолы, оның жеткен жетістіктері мен шыққан биіктері еліміздің даму даңғылындағы айтулы оқиғалармен тығыз астасып жатыр.2015 жыл - ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы. Қазақ хандығының 550 жылдығын, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын атап өтеміз. Осынау тарихи белестер Жаңа Қазақстандық Патриотизмді ұрпақ жадына сіңіруде айрықша рөлге ие. Елдің тұтастығы мен бірлігі, татулығы мен тыныштығы ең басты назарда.Биылғы жыл тарихи тағдыры ортақ халық бiрлiгiнiң жарқын көрiнiсiне айналуы тиіс. Қазақстан - бiр ел, бiр халық, бiр болашақ. Сондықтан Ассамблея Жылының басты идеясы - «Менiң елiм - мәңгiлiк ел!», - дейді Елбасымыз. Шындығында, Қазақстан халқы Ассамблеясы Конституцияның 20 жылдығы, Қазақ хандығының 550 жылдығы, Ұлы Жеңiстiң 70 жылдығы секілді мемлекеттік маңызды мерейтойлар қатарында аталып тұр. Қатарында аталып қана тұрған жоқ, тұтастай бір жылды осынау бірегей институтқа арнағалы отырмыз. Ендеше, бұндай органға осыншама мемлекеттік мән беретін оның ерекшелігі нешік? Мәселені осы тұрғысынан алсақ та Ассамблеяның қоғамдағы орнының маңыздылығын мейлінше түсінер едік. Өйткені, Ассамблеяның басты ұраны - Ел бірлігі! Ал бірлік болмайтын жерде береке де, тірлік те болмайтыны бесенеден белгілі, бұл жайында бабалардан қалған даналық ой, асыл сөздер де жеткілікті. «Бақ қайда барасың? Бірлігі жарасқан елге барамын!» демеп пе еді сондай даналықтың бірі. Түптеп келгенде, Тәуелсіздік жылдарынан беріге қарай жеткен әрбір жетістіктің, асқан әрбір асудың өзегінде елдегі тыныштық пен тұрақтылық, бейбітшілік пен бірлік жатқаны да ақиқат. Бұл жайында Елбасы Н. Назарбаевтың осыдан 20 жыл бұрынғы: «Бірлік аспаннан өзі келіп түспейді, тек қарқынды жұмыс арқылы ғана келеді. Мен кең-байтақ жерімізде татулық пен тыныштық болғанын тілеймін. Мұның, ең алдымен, миллиондаған қазақстандық отбасына керек екенін еске аламын. Мен қайғыдан шашы ағарған аналардың балаларын жоқтамағанын, сәбилердің мүгедек болмауын, қарт адамдардың күйреген үйлерінің алдында қасірет шегіп, жыламағанын қалаймын» деп мәлімдеуі институттың шын мәніндегі миссиясын ашып көрсетсе керек. Ал Қазақстан халқы Ассамблеясы бұл миссиясын лайықты деңгейде атқарып та келеді. Оның бірден бір айғағы осындай қазақстандық үлгідегі институттың керектігін әлемнің көптеген елдерінде мойындалуында болып отыр. Нақтыласақ, Назарбаев айқындаған қоғамдық келісімнің қазақстандық үлгісін зерттеу үшін Қазақстан халқы Ассамблеясына әлемнің 15 мемлекетінен, атап айтқанда, Болгария, Ұлыбритания, Германия, Франция, Испания, Италия, Қытай, Малайзия, АҚШ, Ресей, Түркия, Украина және Армения елдерінен шетелдік сарапшылар мен ғалымдар, дипломаттар, журналистер мен үкіметтік емес ұйым өкілдері 60-тан астам өтініш білдіріпті. Түрлі деңгейдегі кездесулер барысында елімізге келген мәртебелі меймандар қазақстандық үлгіні мойындап қана қоймай, толеранттылықтың ең таңдаулы үлгісі ретінде зерттеп, зерделеуге және оны өз елдерінде қолданысқа енгізуге ынталы екендерін де айтып жатады. Таңыматтыарайлапқарсыалатын, Барлықелдерқайранқалыптамсанатын. Елдігімніңтірегі – Тәуелсіздік, «Мен қазақпын!» депәлемге жар салатын.

«Елім-ай» депеңіресекешехалқым, «Абылайлап» өміргеқайтакелдім. Мақтанбайын қазақпын деп неге мен, Халық болдық Тәуелсіздік, Егемен. Ырыс, бірлік қонған менің төріме, Бақыт нұры сәуле шашып төбеден.

Мен, мен едім, мен едімбайтақелмін, Келеді «Қазақпын» депайтабергім.

22


Осы өлең шумақтарын тебіреніп оқыған сайын өзімнің ҚАЗАҚ деген керемет елдің перзенті болғанымды мақтан тұтамын. Елбасы салған сара жолда терең білім алып, еліміздің мәртебесін өсіруде адал еңбек етіп, қазақ елінің атақ – даңқын аспанға әуелетер жас ұрпақты бірге тәрбиелейік. Әр қазақстандықтың бойында ұлтжандылық қасиеттері басым болып, еліміз – жеріміз үшін өмір сүрейік. Пайдаланылған әдебиеттер: 1.Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 2014 жылғы 11 қараша. 2.Абрахманов С. Тәуелсіздік шежіресі. — Алматы: Атамұра, 2006. — 392 б. 3.http://e-history.kz 4.http://egemen.kz/ 5.http://ortalyk-kaz.kz КАЗАХСТАН НАКАНУНЕ И В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ. Бектурганова Карлыгаш Кемельхановна старший преподаватель кафедры «ИТиМПЕ(Н)Д» «АО «НЦПК Өрлеу» институт повышения квалификации педагогических работников по Жамбылской области В 1939 году Коммунистическая партия взяла курс на расширение индустриальной мощи страны, укрепление сё обороноспособности. В третьей пятилетке Казахстан должен был превратиться в крупную базу по производству цветных металлов, район добычи угля, нефти, а также район развитого сельского хозяйства. В предвоенные годы получили развитие народные стройки. На них использовался бесплатный труд крестьян, находившихся, по существу, на лагерном положении. Накануне войны в народном хозяйстве увеличилось число инженеров и техников. Высокими темпами развивалась цветная металлургия. В результате было покончено с зависимостью народного хозяйства страны от импорта цветных металлов. Быстро развивалась химическая промышленность и радиофикация. В предвоенные годы утвердился колхозный строй. Сложились стабильные механизаторские кадры. Набирал темп почин Паши Ангелиной, призвавшей девушек овладевать трактором. Интенсивно шло освоение Голодной степи (Бетпакдала). Методом ударных строек вооружались каналы. В ЗападноКазахстанской области был построен Урало-Кушумский канал. По плану «Барбаросса» фашисты хотели создать, на захваченной территории рейхкомиссариаты: Остланд (Белоруссия, Прибалтика), Украина, Московия (Россия), Кавказ, в восточных окраинах страны – Туркестан и Идель-Урал. Была подготовлена карта будущей колонии «Большой Туркестан», в неё должны были войти: Казахстан, Средняя Азия, Татарстан, Башкирия, Азербайджан, Северный Кавказ, Крым, Синьцзян, часть Афганистана. «Большой Туркестан» имел задачу образовать мощный сырьевой и продовольственный базис для «великой Германии». Но многонациональный народ выступил на защиту Родины. Осуществлялся переход экономики на военный лад. Казахстан являлся глубоким юговосточным тылом и должен был с первых дней войны переориентировать свою экономику на обеспечение нужд фронта: освоить и расширить производство оборонной продукции и стратегического сырья, широко развернуть промышленное строительство, осуществить перераспределение трудовых и материальных ресурсов, принять массу перемещаемых из прифронтовой полосы предприятий и ускорить ввод их в действие на новых местах. Основными районами размещения перебазированных заводов и фабрик стали Алма-Ата, Уральск, Петропавловск, Чимкент, Семипалатинск, Караганда, Актюбинск. В Казахстан было эвакуировано боксе 300 предприятий. При размещении в Казахстане в годы Великой Отечественной войны эвакуированных и перебазированных предприятий, прежде всего, требовалась сверхсрочная выдача фронту военной продукции. В основу развития военной экономики легли научные рекомендации Комиссии Академии паук СССР по мобилизации ресурсов Урала, Западной Сибири, Казахстана. Огромную работу по мобилизации на нужды обороны чёрных, цветных металлов, всех возможных ресурсов провели учёные во главе с К.Сатпаевым. Казахская ССР превратилась в крупнейшую базу животноводства. Немаловажное значение имела и казахстанская нефть. Заработал первый в республике Гурьевский нефтеперерабатывающий завод. За годы войны республика увеличила добычу нефти почти на 40%. На военные нужды были переориентированы предприятия лёгкой и пищевой промышленности. Значительную часть рабочей силы Казахстана составляли спецпереселенцы. В годы войны на фронт ушёл каждый пятый казахстанец. За время войны на фронт было призвано более восьми миллионов двухсот тысяч казахстанцев. Среди защитников Бреста были казахстанцы: В.Фурсов, К.Турдыев, Ш.Чультуров. Одним из первых казахстанских соединений, вступивших в бой с врагом была 312-я стрелковая дивизия, которой командовал полковник А.Наумов. Под Москвой сражалась прославленная 316-я стрелковая дивизия под командованием генерал-майора И.В.Панфилова. Всему 23


миру известен подвиг группы истребителей танков 1075-го стрелкового полка, остановившей врага в ноябре 1941 года у разъезда Дубосеково. Весь фронт облетели слова политрука роты В.Клочкова: «Велика Россия, а отступать некуда, позади - Москва». Первыми, кто совершил таран и обрушил свой горящий самолёт на врага, был экипаж А.Маслова и в его составе казахстанец - Б. Бейсекбаев. Посмертно звание Героя Советского Союза было присвоено Тулегену Тохтарову, который уничтожил немецкий штаб в селе Бородино. Подбив вражеские танки, группа автоматчиков под командованием политрука роты Малика Габдуллина сумела выйти из окружения. Битва за Ленинград, продолжавшаяся более трёх лет, охватила всю северо-западную часть страны. Воины-казахстанцы участвовали в освобождении 22 населённых пунктов Ленинградской области. В летописи боёв за Ленинград навсегда осталось славное имя Алии Молдагуловой, отважной девушке-снайперу посмертно было присвоено звание Героя Советского Союза. В тяжёлые дни боёв за Ленинград Султан Баймагамбетов погиб смертью храбрых, грудью закрыв вражеский дзот. Казахский народный поэт посвятил защитникам Ленинграда стихотворение «Ленинградцы, дети мои!». На Ораниенбаумском плацдарме сражался известный фронту снайпер 48-й стрелковой дивизии Дуйсенбай Шыныбеков. Направив горящий самолёт в гущу вражеских танков, погиб смертью героя посланец горняцкой Караганды Нуркен Абдиров. Пламя небывалых по своим масштабам сражений под Сталинградом коснулось и степей Казахстана. Тысячи казахстанцев за подвиги в Приволжских и Донских степях были награждены орденами и медалями. Четверо - лётчик Нуркен Абдиров танкист Тимофей Позолотин стрелок Гияз Рамасв миномётчик Карсыбай Спатаев удостоены звания Героя Советского союза. Осенью 1942 года в бассейне Каспия было введено военное положение. В театр военных действий Сталинградского фронта в 1942 году были широко втянуты ресурсы Западно-Казахстанской области. Оборонительные сооружения возводились в некоторых районах Актюбинской области. Инициатива создания танковой колонны «Комсомолец Казахстана» в сентябре 1942 года принадлежала комсомольцам Чимкента. Членом интернациональной семьи героев - гарнизона «Дома Павлова» в Сталинграде был воин пз Южного Казахстана Толыбай Мурзасв. Герою обороны Сталинграда, кавалеру двух орденов Славы И.Айтыкову было присвоено звание Героя Советского Союза. В Сталинграде «Высотой одиннадцати героев Востока» называют высоту, которую отстояли отважные воины, среди которых были и казахстанцы. Во время операции по окружению вражеской группировки на берегах Дона и Волги отличился 17-й гвардейский полк под командованием казахстанца подполковника Т. Позолотина. Одним из первых форсировал Днепр, уничтожил 5 фашистских танков, самоходку «Фердинанд» и удостоен звания Героя Советского Союза Койгельды Аухадиев. Самым юным героем Великой Отечественной войны стал 18-лстний Жанибск Елеусов. На берегу р.Оки под г. Серпуховом погиб сын Амангельды Иманова Рамазан Амангсльдисв. В годы войны па фронте сражалось 3,5 тысячи партизан-казахетанцев в их числе Г.Ахмедьяров, С.Тулешев, Г.Омаров, Т.Жанкельдин. Суранчиев был участником подполья в городе Лида в Белоруссии. Известны имена казахстанцев, принимавших активное участие в Движении Сопротивления. В их числе, спасая народы Европы, были Герои Советского Союза А.Егоров и З.Хусаинов. В бой за Берлин вел своих воинов Сагадат Нурмагамбетов. В одном из окон рейхстага водрузили знамя Победы Р.Кошкарбаев и Г.Булатов. Около 500 Казахстанцев стали Героями Советского Союза, десятки тысяч человек стали обладателями высоких воинских Наград и знаков. 110 казахстанцев стали полными кавалерами ордена Славы. Первым звание Героя Советского Союза получил генерал танковых войск Семенченко, четыре героя-лётчика - были дважды удостоены звания Героя Советского Союза - Л.Беда, Т.Бегельдинов, И.Павлов, С.Луганский. Звание трижды Героя Советского Союза удостоен Иван Кожедуб, закончивший Чугуевское военное училище под Шымкентом. Звание Героя Советского Союза в годы войны были удостоены девушки-казашки Маншук Маметова и Алия Молдагулова. Победоносно закончив войну с фашисткой Германией, казахстанские воины сражались с Квантунской армией Японии. Михаил Янко повторил подвиг Гастелло в этой войне. Всенародная помощь вдохновляла защитников Родины на новые подвига, укрепляя их веру в победу над врагом. Трудящиеся Казахстана шефствовали над 12 городами, 45 районами, жители которых перенесли тяготы фашистской оккупации. Республика приняла более 532 тысяч эвакуированных М административном порядке были переселены и депортированы в Казахстан немцы, калмыки, карачаевцы, ингуши, чеченцы, крымские татары, корейцы, курды и другие народы. Годы войны стали большим испытанием для народа Казахстана, который перенес суровые военные будни, ожесточённые сражения и самоотверженно трудился во имя победы.

24


ОБРАЗОВАНИЕ КАЗАХСКОЙ НАЦИИ Бектурганова Карлыгаш Кемельхановна старший преподаватель кафедры «ИТиМПЕ(Н)Д» « АО «НЦПК Өрлеу» институт повышения квалификации педагогических работников по Жамбылской области В первые века I-го тысячелетия нашей эры на территории степной зоны Центральной Азии процветала кочевая скифо-сакская цивилизация, памятники культуры которой сохранились до наших дней. Особенно впечатляют предметы быта и украшения, выполненные в "зверином стиле" из бронзы и золота, извлеченные из курганов в различных регионах Казахстана. Знаменита своей целостностью, красотой и изяществом гробница Золотого сакского воина, обнаруженная в городище Иссык, недалеко от Алматы.В последующие века в степях современного Казахстана сформировалась могучая гуннская держава, оказавшая огромное влияние на геополитическую карту мира той эпохи. Под ударами гуннских воинов Атиллы пала Великая Римская империя. Вместе с завоеваниями гунны принесли в Европу и культурные достижения, оказавшие значительный вклад в формирование современного облика культурного человека.В дальнейшем преемниками гуннов стали тюркоязычные племена, создавшие несколько крупных государственных образований - каганатов, простиравшихся от Желтого моря на Востоке, до Черного моря на Западе. Эти государства отличались передовой для того времени культурой и основывались не только на кочевом типе хозяйствования, но и создали оригинальную городскую культуру, имевшую богатую торгово-ремесленную традицию. Так, в оазисах Центральной Азии (территория Южного Казахстана) возникли города и караван-сараи, через которые проходил знаменитый караванный торговый путь, известный как Великий Шелковый путь, связывавший Византию и Китай.Важное значение имел и караванный путь вдоль берегов Сырдарьи, который вел в Приаралье и на Южный Урал, а также так называемая "соболья дорога" через Центральный Казахстан и Алтай в югозападные районы Сибири, через которую весь Ближний Восток и Европа получали дорогую пушнину. На этих путях образовывались крупные города и торговые центры, наиболее известные из которых Отрар (Фараб), Тараз, Кулан, Яссы (Туркестан), Сауран, Баласагун и другие.Великий Шелковый путь не только стимулировал развитие торговли, но и явился трансформатором передовых идей в области науки и культуры. К этой эпохе относится деятельность философа аль-Фараби (870-959), родившегося в Фарабском округе, прозванном на Востоке Вторым Учителем после Аристотеля за свои глубокие исследования в области философии, астрономии, теории музыки и математики. В XI веке здесь жил выдающийся филолог-тюрколог Махмуд Кашгари, написавший трехтомный "Словарь тюркских наречий" и обобщивший в нем фольклорный и литературный опыт тюркских народов. Здесь родилось "Кутадгу Билиг" ("Благодатное знание") Юсупа Баласагуни - известного поэта-философа, стоявшего у истоков современной социально-политической и этической мысли. К XII веку относится деятельность знаменитого на весь мусульманский мир поэта-суфия Ходжи Ахмета Ясави, написавшего сборник поэтических мыслей "Диван-и-Хикмет" ("Книга мудрости"). Особенно примечателен факт напряженных и многоликих религиозных исканий в регионе. Разнообразна палитра религиозных конфессий, мирно сосуществовавших здесь на протяжении многих веков. Это и буддийские монастыри, и зороастрийские общины, и христианское течение несторианского толка, мусульманские мечети и суфийские ордена, причудливо сочетавшие свои проповеди с традиционным представлением тюрков - тенгрианством (культ Неба и других природных стихий). Все это впоследствии в синкретическом виде оказало влияние на мировоззренческий облик казахского народа. Выдающимся наследием того времени является изящная городская архитектура. Архитектурные памятники - мавзолеи Арыстан Баба, великого суфия Ходжи Ахмета Ясави (Туркестан) и Айша Биби (Тараз) сохранились до наших дней. Вместе с тем еще древнейшими кочевниками региона была изобретена совершенная для их быта и мировосприятия юрта (куполообразное, легко разбирающееся переносное жилище из деревянных решеток и войлока). В 1221 году монгольские племена под предводительством Чингисхана завоевали Центральную Азию. Монгольское нашествие оказало значительное влияние на историю казахского народа. В числе мер, которые предпринимал Чингисхан в отношении казахских кочевников, были попытки заменить родоплеменное деление территориальным управлением и объединить кочевников в качестве правящего класса под верховной властью самого Чингисхана и его преемников.Большая часть нынешнего Казахстана вошла в состав Золотой Орды, улуса, который принадлежал наследникам Джучи, старшего сына Чингисхана. Казахские ханы впоследствии являлись его прямыми потомками и их прерогатива на верховную власть в стране не подвергалась сомнению. В период своего политического и военного могущества Золотая Орда оказала значительное влияние на становление русской государственности и в целом определила геополитическую расстановку сил в Восточной Европе. При этом Восток в ее лице стал донором и катализатором этнокультурных процессов в этой части света.На рубеже XIV-XV в.в. на территории Южного Казахстана и Средней Азии образовалась могущественная империя Темирлана 25


(1336-1405 г.г.), подчинившего своей власти огромные пространства Среднего Востока и Северной Индии. До сегодняшних дней прекрасно сохранились памятники архитектуры этой эпохи, богатые собрания книг из библиотеки Улугбека, религиозные и исторические трактаты, исследования путешественников, с восторгом описывавших достижения культуры государства тимуридов. Ко второй половине XV века в регионе начался процесс консолидации народов кочевой степи, сложившихся из многообразных этнокультурных субстратов на основе общей ментальности и образа жизни.Стали образовываться первые казахские ханства, а к первой половине XVI века формирование единой нации завершилось. Этноним "казах" в переводе с древнетюркского языка означает "вольный, независимый" и вполне отражает характер народа, во все времена устремленного к независимому, самостоятельному существованию.В первые века своего существования казахскому ханству под руководством мудрых правителей-ханов Аз-Джанибека, Тауке-хана удавалось сохранить государственную мощь и территориальную целостность. Была разработана правовая система, отражавшая нормы кочевого быта и взаимоотношения между различными слоями казахского общества. Казахский народ идейно оформился как мусульманский этнос. Система образования и письменность строятся на основе арабской графики, мусульманского образования и традиционного кочевого воспитания. К этому времени относится расцвет традиционной устно-поэтической и музыкальной традиции казахов, что является и до сегодняшних дней своеобразной культурной "визитной карточкой" казахской нации.Вся современная казахская духовная культура основана на знании и реконструкции лучших образцов поэтической импровизации и мудрости таких известных акынов и биев той эпохи как Асан-кайгы, Казтуган-жырау, Толе би, Айтеке би, Казыбек би, Бухар-жырау и других. В то же время, несмотря на этнокультурное единство, Казахстан представлял собой образец своеобразной "кочевой демократии" с неустойчивой политической структурой. Племена южного и юго-восточного Казахстана сформировали Старший жуз, племена средней части - Средний жуз, а племена западного Казахстана - Младший жуз. В состав племен входили роды, которые возглавлялись биями. Несколько родов подчинялись султанам - "торе" (потомкам Чингисхана). Во главе государства стоял хан, избранный из числа султанов-чингизидов представителями всех племен и родов казахской степи.Кочевали казахи главным образом в меридиональном направлении, двигаясь вслед за теплом. При этом каждый род имел свои строго определенные маршруты кочевки, на которые другие роды не имели права посягать. Таким образом, существовала достаточно стройная система родоплеменного землевладения и землепользования, основанная на цикличности природных процессов. Зимние месяцы считались самыми тяжелыми: скот содержался на подножном корму, если же на снегу образовывалась ледяная корка, он не мог пробить ее и погибал. Это называлось джутом. Катастрофические джуты, повторявшиеся раз в 10-12 лет, основательно разоряли кочевое хозяйство. В засушливые периоды кочевое хозяйство ослабевало и как следствие слабела государственная и военная мощь. В бассейнах Сырдарьи, Таласа и Чу, в предгорьях Алатау, по долине Иртыша и в Зайсанской котловине также велось поливное земледелие. Однако и здесь кочевое скотоводство оставалось приоритетным. Казахстан - это страна с богатым историческим и культурным прошлым. Расположенный в центре Евразии, Казахстан оказался на перекрестке древнейших цивилизаций мира, на пересечении транспортных артерий, социальных и экономических, культурных и идеологических связей между Востоком и Западом, Югом и Севером, между Европой и Азией, между крупнейшими государственными образованиями евразийского континента. На различных этапах истории на территории Казахстана возникали и развивались государства с самобытной культурной историей, наследником которой стал современный Казахстан. БОПАЙ ХАНЫМНЫҢ МӘМІЛЕГЕРЛІК ҚЫЗМЕТІ Жанбибі Дүйсенбаева филология ғылымдарының докторы, Махамбет сыйлығының иегері. Ақтау қаласы. Тәуелсіздікке қолымыз жетіп, ел егемендігін алғанымен, халық арасында өзінің ақылпарасатымен, қайраткерлігімен, елге істеген қызметімен аты шыққан қазақ қыздары мен әйелдерінің тарихи өмір жолы толыққанды зерттелмей, лайықты бағасын ала алмай келе жатыр. Қазақ әйеліне тән бар жақсы қасиеттерді бойына жинаған арулардың бірі - Бопай ханым. Тарихта белгілі екі Бопайдың қазақ үшін – екеуі де жағымды. Оның біріншісі – Кенесарының қарындасы, жауынгер Қасымқызы Бопай. Ол - халқымен бірге қилы кезеңдердібастан өткізіп,орыс отаршылдарына қарсы Кенесары бастаған қозғалысқа белсене қатысқан күрескер.Екіншісі – Бопай ханым,Кіші жүз ханы Әбілқайырдың қосағы. Ол туралы жазылған энциклопедиялар мен анықтамалықтарда: «Бопай – қазақ халқының тарихындағы өзіндік орны бар тұлға. Шын аты – Бәтима. Шамамен, 1690-1780 жылдарда өмір сүрген. Ел басқару ісіне араласқан қайраткер, мәмілегер» деп жазылған.

26


Ал жазушы Ә.Кекілбаев «Үркер», «Елең-алаң» романдарын жазарда Әбілқайыр ханның, Бопай ханымның зираттарыныңбасында болып, көнекөз қариялармен кездесіп, әр түрлі деректер жинаған. Ол: «Табылдыныңінісі Сатыбалдының қызының айтуына қарағанда Бопай ханым 1780 жылы31 мамырда жасы 105-ке келіп, өмірден өткен. Бопай ханымның зираты - Соль-Илецк қаласынан 70-50 шақырымдай жерде, оңтүстікте – Орал облысының Шыңғырлау ауданымен шекарадағы әскери полигонның жерінде. Қасында «Бопай сайы» деген жылға бар»,-дейді [1.]. Осы келтірілген анық дерекке сүйенсек, Бопай ханым 1675 жылы туылған болып шығады. Осыны ескере, болашақта бұрын шығарылған энциклопедиялар менанықтамалықтардатарихи тұлға – Бопай ханымның өміріне қатысты жаңсақ кеткен қателер нақты деректер негізінде жөнделуге тиісті. Бопайдың шыққан тегі - Адай қызы екендігі- бірқатар шежірелер мен В.Н. Витевскийдің «Неплюев және Орынбор губерниясы» тақырыбындағы монографиясында анық жазылған. Бопай есімі В.Н. Витевский монографиясынан басқаИ.Неплюев, Дж. Кэстль, И. Кириллов, тарихшы В. Татищев жазбаларында, А. Бестужев-Рюминнің «Арнайы хатында», елші А.И.Тевкелевтің қазақ даласынан жазған күнделігінде кездеседі. Сондай-ақ І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясында(«Жанталас»), Ә. Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң»,Ә. Әлімжановтың «Жаушы» романдарында, Т.Ахтановтың «Ант» драмасында, Б. Төлеуғалиевтің «Бас сардар» тарихи деректі повесінде адал жар, кемел ақыл иесі, танымал тарихи тұлға ретінде,жағымды кейіпкер бейнесінде суреттелген.Ол туралы тың мәліметтер С.Ақтаевтың «Қазақ ханымдары» кітапшасында, С.Өтениязовтың «Әбілқайыр» және «Бопай» атты көлемді зерттеу мақалаларында да бар. Бопай ханым –ана, жұбайлық өмірі аңызға айналған адам. Оның мәмілегерлігі, ең бірінші, өз отбасының ынтымағы мен бірлігін, ырысы мен берекесін сақтай білгендігінен көрінеді. Бопайдың көркіне сай ақылды, айнымас сенімді жар бола білгені, сынықшылық қасиет ерте дарыған аруақты жан екендігі жазушы Ә.Кекілбаевтың «Елең-алаң» тарихи романында жан-жақты суреттелген. «Енді бір әйелі – башқұрт қызы - Зүбәржат. Ақылды Бопай бұған күң деп қараған жоқ. Үйіндегі дүние-жиһаздың салихалы кісілерге лайық сары ала, қоңыраласын өз төрінде қалдырып, қызғалдақтай құлпырған жасқа лайық қызылды-жасылдысын соның төріне көшірді. Күндесіндей емес, ұзатар қызындай қып күлтелеп ұстап отыр.Бұл Бопайдың ғана қолынан келетін ақылдының ісі еді»,- деп келтіреді қаламгерӘ. Кекілбаев[2.]. Бұл көркем шығарма мәтіні болғанымен, оның астарында тарихи шындық өрілген. Шығармада Бопай ханым - берекелі отбасының ұйытқысы. Жас жеткіншеккеберілетін тәрбие ата-ананың айтқан ақылымен, олардың жылы ілтипатымен, көрсеткен өнегесімен қалыптасатыны белгілі. Отбасында қалыптасқанжағымды адами қарым-қатынас, асыл қасиеттер кейін балаларға беріледі. Бопай ханымның өнегеге толы отбасында жарасымды татулықтың орнауына табанды ықпал ете алғандығында сөз жоқ.Бұл жайлар Дж. Кэстль еңбегінде де жазылған. Бопай ханымның қай ұлы да осал болмаған. Ол балаларына орыс халқына сіңетіндей жағымды тәрбие дарытты. Бірқатар ұлдары орыс елінде аманатта болған. Кезкелген адамды аманатқа алмайтыны белгілі.Сыртқы көркі келіскен, мінез-машығы да көңілге қонымды, ісіне парасаты сай, қолында билігі, дәулетті байлығы бар адамдардыңбалаларын патша үкіметі текедей таңдап ұстаған. Соламанатта болғанның бірі -Ералы. Ағылшын суретшісі Дж. Кэстль: «Ералының суретін салып алып келгенде, Бопай ханым ұзақ қарап, көзіне жас алды. Ризашылықтың белгісі ретінде, маған шымылдықтың астынан қымыз ұсынды», – деп жазған[3.]. Аманат жайы уайым-қайғы әкеліп, Әбілқайыр екеуі де ойсырай қиналады. Баласын ұзақ уақыт көрмей, сағынып-сарғаю - ана үшін үлкен қайғы. Сол ауыртпалықты алғыр да ақылды Бопай шыдамдылықпен жеңе білді. Бұл тұста Бопайханым мемлекеттер арасындағы тыныштықты сақтаушы мәмілегер-ел мүддесін жеке басының мүддесінен жоғары қойған ақылман, ел анасы ретінде көрінеді. Бопай ханымның сыншылдық қасиеті де болғаны І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясында анық әрі жақсы суреттелген. Оның сыншылдық қасиеті туралы ел аузындағы әңгіме ерлі-зайыптылардың отбасылық өзара кеңесі арқылы шығармада былай өрілген. «Әбілқайыр бірде көңілденіп отырып, бәйбішесі ақылды Бапайдан: «Мен өлсем, қай ұлым хан болуға лайық?» – деп сұрағаны бар. Сонда Бапай тұрып: «Айшуақты қойсаң, ат үстінен тұрып сиерсің; Ералыны қойсаң – жауыңа күнде тиерсің, Нұралыны қойсаң – мауыты шапан киерсің», – деп жауап берген...»[4.] (І. Есенберлин шығармасында есімді сәл өзгертіп «Бапай» деп жазғанын ескертеміз). Балаларының болашағын болжай білген ханымның түйсік-танымы да, сөзге шешендігі де мол. Оның пайымдауынша, Ералы ыссы, қатқылдау мінезімен танылып, Айшуақ өз билігі кезінде шеті жоқ дауға қалып, ел ішінің, ру арасының тыныштығы болмайтынын меңзеген. Таққа ие болуға лайық, халыққа жайлы, жағымды мінез – Нұралынікі болатынын күнілгері сезіп, алдын ала болжаған. Шынында да, тарихта қазақтарды Жайықтың арғы бетіне шығарып, қоныстандыруда Нұралының көп еңбек сіңіргені белгілі. Ол кезеңде халықты Жайықтың арғы бетіне орналастыру оңай шаруа емес еді. Саясатқа алғыр Бопай ханым отбасында әр баласына мейірім нұрын төге тәрбиелей отырып, осының бәрін іштей екшеп, заман, уақыт аужайымен санаса, балаларының әрқайсысын сыннан өткізген. Бопай ханымның орыс патшасы Анна Иоановнаға жазған бір хатының мазмұны осы ойымызды жалғағандай: «...Құдайға шүкір, балаларым: Нұралы, Ералы, Қожахмет, Әділ, Шыңғыс (Әбілқайырдың 27


аяқ салған қалмақ қызынан туған) – кенжем Әділмен бір емшекті тел емген – бәрі де тілімді алып, айтқанымды екі етпейді, ал, Айшуағым өз ұлысыңызда, Орынборда тұрып жатыр», – делінген [5.]. Бопайсаясаткер ме?А. Левшин ХІХ ғасырдың 30 жылдарында: «Бопай.... өзінің ақылдылығы арқасында бүкіл Кіші жүздің құрметіне бөленді, кейде ол ел басқару ісіне үлкен ықпал етті», – деп жазған [6].Ал А.И. Тевкелев: «Әбілқайыр ханның кейде асығыстық істеп, ашуға салынып, кейбір мемлекеттік мәселелерді жеке шешуге баратынын байқап отыратын. Ол (Бопай ханым) кейде іске өзі араласып, дұрыс шешім қабылдауға көмектесіп жіберетін», – дейді [7]. Хан Әбілқайыр бірде шапшаңдық жасап, қалмақпен құдамдал болуға шешім қабылдайды. Сонда Бопай: «Кешегі шайқаста қайтқан сарбаздардың қабірінің топырағы әлі кеппей жатып, құдаласуымыз қалай болады!?»- деп, күйеуін байыптылыққа шақырып, шешімді кейінге қалдыртқан.Бопай ханымның байыппен, парасаттылықпен, ойлана шешкен осындайістерінен оның ақылды, сабыр иесі ғана емес, саясаткерлік қабілетінің де ерекше екенін көруге болады. Атақты Аңырақай шайқасы кезінде ол нөкерлерімен бірге қолбасшы Әбілқайырдың жеңіс қуанышын бөліскен. Ал «1742 жылы Әбілқайыр ұлы Қожахметті орыстардан құтқару үшін,қамал бекінісіне шабуыл жасағанда, қолына қару алып,Бопай да бірге барған» деген деректер де кездеседі [8]. Осы ойымызды толықтыратын екінші деректі келтірейік: «Әбілқайыр сарбаздар қатарын жағалай қарай түсуде... Жас ханшаның күлкісі күміс, үні жұмсақ әрі әмірлі еді. Өзін сонша еркін ұстайды, ат үстінде аса сәнді, тік отыр. Ханша ғана емес, нөкер қыз-келіншектері де тегіс жұқа сауыт пен жарасымды дулыға киіпті. Әрі жеңіл, әрі берік қалқандары әсем өрнектелген ойыншық тәрізді. Көркіне ақылы сай, ханға кеңесші, әмірлі ханша жайлы аңыз бекер тарамаған екен», – деп келтіреді жазушы Ә. Әлімжанов «Жаушы» романында [9]. Маңғыстаудағы өзім жазып алған ел арасында кең тараған аңыздың бірінде Әбілқайыр Кіші жүзге сауын айтып, кезекті бір шайқасқа сарбаз жинайды. Сол кезде Бопай 100-ге жуық найзаны ұзындығын бірдей етіп жасатады. Сапқа тұрғанда, найза ханның көзіне бірден түсіп, жасатушыныңБопай екендігін біледі… Жоғарыда Ә. Әлімжановтың келтірген дерегі- ел аузында бар осы әңгіме. Бопай ханымның орыстың билік иелеріне жазған 40 шақты хаты сақталған. Оларды зерттеп, ғылыми айналымға қосу – тарихшылардың келешекте атқарар мәнді ісі. Бопай ханымның бар болмысы, бейнесі, қайраткерлігі сонда ғана танылады. Хат - эпистолярлық шығарма. Өз дәуірінің шындығынан сыр суыртпақтайтын нағыз тарихи дереккөзі. Сонымен қатар, онда адамдар арасындағы байланыс, қарым-қатынас, сыйластық жайлары, қоғамдық дәуірдің белгілі бір тұстарының мәліметтері жатуы мүмкін [10]. Бопай ханым Анна Иоановна патшаға: «Императорлық мәртебеңізденбіздерді, өзіңіздің үмбеттеріңізді, ешқашан құр қалдыра көрмесеңіздер екен. Өйткені қазір дұшпандарымыз тіпті көбейіп кетті. Бірақ өзіңіздің ұлы императорлық мархабатыңызға сеніп, олардан етіміз сескеніп отырған жоқ», – деп жазады[11]. Бұл жағыну емес, қорғану мақсатында жазылған хат.Кіші жүз ханы Әбілқайырдың басты мақсаты – башқұрттар мен Еділ қалмақтарының шабуылын тоқтату еді. Оны ол Ресеймен одақтас болу арқылы шешкісі келді. Ол кез үшін тиімді жол сол еді. Мұны мәмлегер Бопай ханым терең түсіне білді. Сондықтан да күйеуінің осы бағыттағы жұмыстарына түпкілікті қолдау көрсетті. Жоғарыдағы хаттар – соның дәлелі. Бопай ханымның мәмлегерлік ісіне дәлел болар да дереккөздер осы. Кеңес кезеңінде хандық қоғам жайында: хан, би, батырлар туралы әңгімелер айтылмайтын.Оларды халықты қанаушы тап ретінде көрсетіп, ұлттық тарихты, ұлттық нанымды, ұлттық шежірені тануға тыйым салынды. Осының салдарынан олардың тегі елеусіз қалды. Солардың бірі – Махамбет Өтемісұлы өлеңдеріндегі Баймағанбет сұлтан бейнесі.Жалпы білім беретін орта мектеп оқулықтарында Махамбет ақынның50-ден астам өлеңі оқытылады. Ең ұзақ өлеңі - «Махамбеттің Баймағанбет сұлтанға айтқаны». Бұл өлең арқылы Баймағанбет сұлтанның бейнесі жағымсыз екені мәлім. Алайда оның шығу тегін зерделесек, ол Әбілқайыр хан мен Бопай ханымға келіп тіреледі. Тегін айтпай кету мүмкін емес.Дауылпаз Махамбет ақын Жәңгірге: «Сен аталарыңдай бола алмадың», дегенде, ол аталары - Әбілқайыр және Бөкей хандарды меңзегені. Әбілқайыр хан өмір бойы ат үстінен түспей, Жайық казактарымен шайқасса, Бөкей хан қазақтарды жаңа қоныс-Бөкей ордасына қоныстандырды. Отаршылдық сана құрсауымен шектелген мәліметтер сол күйі сақталып, тарихи тың деректерге мән берілмей Баймағанбет сұлтан тарих және әдебиет оқулықтарында әлі бір жақтыжалаң жазылып келеді. Оның өмірінің ақтаңдақ беттері зерттеліп, ол қайта, жаңаша танылуы тиіс. Оның танылуына ру шежіресі де дереккөз бола алады. Осыған назар аудару қажет. Баймағанбет сұлтанның Әбілхайыр хан мен Бопай ханым немересі екендігін мұғалімдердің көпшілігі біле бермейді. Бүгінгі күні тақырыпты тереңірек меңгертуде тарихи сананы қайта жаңғырту, жаңаша толықтыру қажеттілігі туындап отыр. Ел арасындағы деректерде Бопай ханымның өнер, ғылым жанашыры екендігі туралы да мәліметтер сақталған. Орыс патшасыныңсұратуы бойынша Петербургте ашылған бұрынғы ескі мұражайға Бопайдың қолдан соғылған әр түрлі зергерлік бұйымдары, құнды дүниелері жіберіліп отырғандығы туралы жайлар да жазылған [12]. Бопай ханым - қазақ халқының ұлттық құндылықтарын өз кезеңінде жоғары бағалап, ата-бабаның асыл мұрасын сақтап, тани білген елжанды отаншыл адам. Оның елге істеген істері қоғамдағы ізгілік қарым-қатынасты сақтауды, екі елдің мәдени байланыстарын 28


жақсартуды, ұлтаралық мәдениеттідамытуды көздегеніне және оғанайтарлықтай өз үлесін қосқанына дәлел. Ол, шын мәнінде, өз елінің өресі биік,шынайыпатриоты. Тарихта белгілі ел басқарушыларына ақылшы әрі саясатта ықпалды болған, өздері ел басқарған әйелдер қаншама?! Оларды тарих жоққа шығармайды әрі оларды шынайы танып, бағасын беріп отыр. Қазақтың Бопай ханымы да сондай тарихта өз орнын алатын, саясаткерлігі мен мәмілегерлігі зерттелетін тұлға. Бопайдың зираты Елекке құятын Жосалы өзенінің жоғарғы жағындағы қорымда. Ханныңмүрдесісол қаны төгілген жер Өлкейек өзеніне жақын жерде қалды. Зиратының қазіргі атауы – «Хан моласы». Ерлі-зайыптының: «Бір молада қалсақ» деген тілегі орындалмады. Бұл да – трагедия. Шын мәнісінде, ұлт трагедиясының орда ұстаған отбасына жеткен сілемі. Осыған орай келешекте мына мәселелерге назар аударылып, нақты шаралар алынса екен:  Бопай ханым өмірі мен хаттары зерттеліп, зерделеніп, энциклопедиялар мен анықтамалықтарды жаңа мәліметтермен толықтыру;  Жалпы білім беретін орта мектептің «Қазақстан тарихы» оқулығына қазақ халқының елдігін, бірлігін сақтауда өлшеусіз еңбек сіңірген, ел тарихында өзіндік ізі қалған тарихи тұлға Бопай ханымның суреті мен қысқаша өмірбаяны берілсе, сонымен қатар хаттары хрестоматиялық материал ретінде енгізілсе;  Қазақстан-Түрікменстан аралығындағы жаңадан ашылған темір жол станциясына Бопай ханымға ескерткіш тақта орнатылып, қысқаша мәлімет берілсе;  Астананемесе Қазақстан қалалары көшелерінің бірінде Бопай ханымға ескерткіш орнатылса;  Қазақстан өлкетану мұражайларында Бопай ханым туралы материалдар қамтылса. Қазақ хандығының 550 жылдығы мерейлі тойында Бопай ханым сынды тұлғалар туралы айтпау бізге сын. Бопай ханым жаңа тұрпатта жазылатын ұлттық тарихымыздың толымды бір тарауы болуы тиіс. Пайдаланылған әдебиеттер 1.Ж.Дүйсенбаева. Қазақстан халық жазушысы Ә Кекілбаевпен сұхбат. Алматы. «Өлке». 1999 ж.22 б. 2.Ә. Кекілбаев. Елең-алаң. – Алматы: «Жазушы», 1984. – 432 б. 3.Дж. Кэстль. 1736 жылы Кіші жүз ханы Әбілқайырға барып қайтқан сапары туралы. – Алматы: Санат, 1996. – 96 б. 4. І. Есенберлин. Көшпенділер. Алматы: «Жазушы». 2007. – 912 б. 5. П.И. Рычков. История Оренбурга 1730-1750 / Под ред.: Н.М. Гутыра. – Оренбург: Изд. Оренбургского губернского Статического комитета, 1896. – С. 321. 6.А.И.Левшин. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей в трех томах. – Алматы: «Санат», 1996. – 665 с. 7. А.И. Тевкелев күнделігі. 8.И. Ерофеева . Хан Абулхаир: полководец, правитель, и политик. – Алматы: «Санат», 1999. – С. 336. 9. Ә. Әлімжанов. Жаушы. – Алматы: «Жазушы», 1976. – 320 б. 10.Қ. Әбдікова.Қазақ әдебиетіндегі тұлға мәселесі. – Алматы: Абай атындағы Қазақ мемлекеттік университеті баспаханасы, 1998. – 100 б. 11. Э.А.Эверсман,С.С. Неуструева Оренбургские степи в трудах П.И. Рычкова. – М.: Гос.изд. географической литературы, 1949. – 212 с. 12. Б. Байекеев. Өскен орда. – Алматы: «Информ», 2005. – 266 б. ХVІІІ ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ МЕН ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН МӘДЕНИЕТІ Абулсинова Гульжан Шалабаевна № 35 орта мектебі, қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі Тараз қаласы Қазақ халқының ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы мен ХІХ ғасырдағы мәдениеті ежелгі қазақ жерінде өмір сүріп, қазақ халқын құраған ұлыстар мен тайпалардың материалдық мәдениеті мен рухани мәдениетінің заңды жалғасы және жаңа заманға сай дамып қалыптасқан түрі болды. Рухани мәдениеті: Қазақ халқының ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетінің маңызды бір саласы қазақ шежіресі екені анық. Қазақтың байырғы салт-дәстүрі бойынша әрбір қазақ азаматы өзінің жеті атасын білуге тиісті еді. Мұны балаларына үйрету әрбір атаның, отбасы тәрбиесінің негізі болды. Тек ата-анасынан айырылған жетімдер ғана мұндай тәрбиеден қалған. Соның үшін қазақ қауымы “жеті атасын білмеген жетімдіктің салдары” дейді. Ру, тайпа және жүздің шежіресін таратып айта алатын адамдар халық ішінде құрметтеліп “шежірешілер” деп аталды. Ерте заманда шежіре ауызша түрде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілсе, ХVІІІ-ХІХ ғасырларда бірсыпыра шежірелік жинақтар таспаға түсірілген. 29


Олар: “Көшен-Қарауыл шежіресі” (ХVІІІ ғ.), “Жәңгір хан шежіресі” (1835), Ш.Уәлиханов жазып алған “Ұлы жүздің шежіресі” және т.б. Сол сияқты ХVІІІ ғасыр “ақындар поэзиясы ғасыры” деп аталған. Қазақ мәдениеті мен әдебиетінің өте құнды мұралары – ақын-жыраулардың өлең-жырларында халықтың өмір тіршілігі, көңіл-күйі, салт-санасы, өндірісі мен тұрмысы, мінез-құлық өлшемі, сол дәуірдің рухы бейнеленді. Олар халық басына келген қайғыға да, жұрт кенелген мерейге де ортақ болды. Ел басына ауыр күн туғанда шапқыншы жауларға қарсы жан аямай күресіп, елін қорғаған ерлерді дастан етіп жырлап отырды. ХVІІІ ғасырда танымал болған Ақтамберді, Тәттіқара, Үмбетей, Бұқар, Шал, Көтеш секілді жыраулар өз өмірінде ұшан-теңіз жыр шығарды. Қазақ әдебиеті тарихында көрнекті орын алатын ХVІІІ ғасырдағы атақты жырау Бұқар Қалқаманұлының (1668-1781) бірнеше шығармалары сақталған. Ол тәуелсіздікті сақтау және нығайту идеясын білдірген көрнекті дидактикалық өлең-толғаулар шығарған. Қазақ ханы Абылайды қолдап, әр түрлі даулар мен таластарды шешкен. Жырау қазақтың барлық үш жүзін біріктіріп, бір орталыққа қараған күшті мемлекет болуын армандады. Тәттіқара, Үмбетей, Шал, Көтеш сияқты жыраулардың жырлары халық жадында үзік-үзік сақталған. Үмбетейдің Бөгенбай батырдың қайтыс болуына арналған естірту жыры - жоқтауы белгілі. Үмбетей жоқтауында Бөгенбай халық қорғаушысының мінсіз бейнесі. Ал Тәттіқара ақын қатардағы жауынгер ретінде көптеген шайқастарға қатысып, жорықта туған толғауларында жауынгерлерді бостандық жолындағы күресте қандай да болсын қиыншылықтың алдында бас имеуге шақырады. XІX ғасырда қазақ әдебиеті ұлттық дарынды тұлғалардың көптігімен де, бір-біріне ұқсамайтын дара туындылардың сан қырлы сипатымен де ерекшеленді. Бұл дәуірде айтыс өнері дамып, даңқты ақындар Жанақ, Шөже, Орынбай, Түбек, Сүйінбай, Шернияз, Біржан, Бақтыбай, Жамбыл сияқты әйгілі ақындар қатары Сара, Ырысжан, Ұлбике, Тәрбие, Ақбала және басқалар сияқты ақын қыздардың есімдерімен толықты деуге болады. Түрі мен мазмұны жағынан айтыстар бір-біріне ұқсамайды. Олардың кейбіреулерінің негізгі мазмұнында халықтың өмірі, оның шаруашылық-тұрмыстық проблемалары, рулық қоғамдастықтың ерекшеліктері сөз болса, Біржан мен Сара айтысында қазақ әйелдеріне жеке бостандық беру мәселесі көтеріледі. Мұндай айтыстармен қатар бірін-бірі қалжыңмен қағыту, танысу, амандасу, көңіл көтеретін әзіл-оспаққа құрылған айтыс түрлері де аз кездеспейді. Осы кезеңнің музыкалық мәдениетінде Махамбет Өтемісұлы (1804-1846) өзіндік даралығымен көрінді. Ол 1836-1838 жылдардағы Исатай Тайманұлы бастаған шаруалар көтерілісінің белсенді қатысушысы ғана емес, көтерілістің “жаны” мен “жылнамашысы” болды. Оның “Исатай көтерілісі”, “Исатайдың өлердегі сөзі” сияқты шығармалары көтерілісті жан-жақты сипаттады.Сол сияқты Шернияз Жарылғапұлы (1817-1881) Кіші жүз қазақтарының отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күресінің жыршысы және ту көтерушісі болды. Жалынды жырларымен халықты күреске үндеді.Шығармалары қайшылыққа толы, күрделі тұлға саналған зар-заман ақындары да қазақ әдебиетінде өзіндік орын алады. Зар-заман ақындарының көрнекті өкілдері - Дулат Бабатайұлы (1802-1874), Шортанбай Қанайұлы (18181881), Мұрат Мөңкеұлы (1843-1909). Олар қазақ халқының өмірін ақиқатпен жырлаған ақындар болды. Ахмет Байтұрсыновтың “Ақындық жалғыз өз көңілінің күйін толғай білуде емес, басқалардың да халін танып, күйіне салып толғай алуында” деп тұжырымдағаны сияқты, бұл ақындар да қара басын күйттеген ақын емес, халқының үнімен елдің мұңын жеткізуші болды. Зар-заман ақындары өмір сүрген кезең патшаның отаршылдық саясаты дәуірлеп, қазақ жерінің нағыз талауға түскен кезі еді. Мәселен, Мұрат Мөңкеұлы “Үш қиян”, “Сарыарқа”, “Әттең, бір қатты дүние-ай” сияқты толғау-дастандары арқылы қазақ жерін отарлаушыларды батыл әшкерелеп, озбыр саясатқа қарсы тұрса, Дулат Бабатайұлы “Бейшара менің қазағым”, “О, Сарыарқа, Сарыарқа” өлеңдері арқылы қазақтың ауыр тұрмысын бейнелейді. ХVІІІ-ХІХ ғасырларда ақын-жыраулық поэзиямен қатар шығыстық ақындық дәстүр үлкен орын алды. Қазақтың дастандары араб-парсы әдебиетімен, фольклорымен байланыста болды. Абай қазақтың классикалық әдебиетіне дастандар алып келді. (“Ескендір”, “Масқұт”, “Әзімнің әңгімесі”). Абай (Ибраhим) Құнанбайұлы (1845-1904) өзі туған ортадан шоқтығы биік тұрды. Оның пікірінше, әрбір ойлы адам қоршаған өмір шындығына өзінің саналы көзқарасын қалыптастыруға тиіс. Абайдың бүкіл шығармашылығы әрекетсіздік пен жалған ұятқа деген ымырасыздық идеяларына толы. Ол ел ішінде бірлік пен татулық болғанда ғана қоғамның негізгі күштері - ғылым, алдыңғы қатарлы идеялар, мәдениет толық көлемде дами алады және бүкілхалықтық игілік әкеледі деп санады. Қоғамды алға дамыту жолдарын үнемі іздестіріп отырды. Яғни, бұл даму егіншілікті, қолөнерді, сауданы дамытумен тығыз байланыстырылды. Сол сияқты ақын орыс әдебиеті мен мәдениетімен таныс болды. М.Ю. Лермонтов, А.С.Пушкин, Н.Крылов шығармаларын аударумен шұғылданды. Орыс әдебиеті үлгілерін қазақ халқы арасына тұңғыш таныстырушы болып, олардың өскелең идеяларын насихаттады.Осы кезеңнің дара тұлғаларының бірі ретінде Ш.Уәлихановты (1835-1865) атаймыз. 1856 жылы Ш.Уәлиханов екі экспедицияға қатысады. Біреуі Орталық Тянь-Шань арқылы Алакөлден Ыстықкөлге дейінгі, екіншісі дипломатиялық тапсырма бойынша Құлжаға сапар. 1857 жылы Уәлиханов Алатау қырғыздарына тағы да сапар шегіп, қырғыз халқының энциклопедиялық дастаны “Манасты” көшіріп алды. Ыстықкөлге экспедиция кезінде Ш.Уәлиханов тарихи деректермен қатар көненің көзі - ерте заман бұйымдарының құнды үлгілерін жинады. “Ыстықкөлге барған сапардың күнделігі”, “Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы”, “Қырғыздар туралы жазбалар” деген тарихи-этнографиялық туындылары жоғарыда аталған сапарларының нәтижесі болатын. Ш.Уәлихановтың ғылыми қызметі 30


Орыс географиялық қоғамының назарын аудартып, 1857 жылдың ақпанында ол қоғамның толық мүшелігіне қабылданады. Оның ғылыми мұрасы Қазақстанның және көп ұлтты Ресейдің, басқа да халықтардың проблемаларының өзекті тұстарын қамтиды. Шоқан Орта Азия мен оған іргелес жатқан аймақтар халқының географиясын, этнографиясы мен фольклорын зерттеуге де үлкен үлес қосты. А.Құнанбаев пен Ш.Уәлиханов XІX ғасырдағы екі үлкен білім жүйесінің өкілдері болды: діни (мұсылмандық) және зайырлы (орыстық). Мектеп пен медреселерде діни білім беріліп, молдалар мен мұғалімдер даярланды. Медреселерде теологиялық діни білім философия, тарих, әдебиет, астрономия, медицина, математика, лингвистика пәндерін оқытса, зайырлы оқу орындары қазақтарды Ресейге қызмет ету мен орыс мәдениетіне қызығушылық жолдарына салды. Олар отарлау аппараттарына шенеуніктер, аудармашылар, оқытушылар, әскерилер, дәрігерлер даярлады. Орынбордағы зайырлы оқу орындарының бірін 1857 жылы танымал жаңашыл-педагог, ағартушы Ы.Алтынсарин аяқтайды. Ы.Алтынсарин (1841-1889) бастамасымен және тікелей қатысуымен Қазақстанда халықтық азаматтық мектептер желісінің құрылуына қол жеткізілді. Ол, әсіресе, қолөнер және ауылшаруашылығы училищелерін ашуға көп күш-жігер жұмсап, байырғы халық арасынан Қазақстанның экономикалық дамуы үшін қажетті мамандар даярлауға ерекше мән берді. Ы.Алтынсарин орыс-қазақ мектептерінің оқушыларына арнап “Қырғыз (қазақ) хрестоматиясы” және “Қырғыздарға (қазақтарға) орыс тілін үйретуге алғашқы басшылық” атты оқу құралдарын жазды. Орыс кластарына қазақ тілінен сабақ беріп, ол ұлттық әдебиет пен мәдениетті дамыту, қазақ әдеби тілін қалыптастыру жолында жемісті еңбек етті. XІX екінші жартысында Қазақстандағы музыка өнерінің дамуына Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Ықылас Дүкенұлы сияқты композитор-музыканттар үлкен үлес қосты. Домбыра, қобыз, сыбызғы сияқты музыкалық аспаптар арқылы түрлі эпостарды, тарихи дастандарды, аңыз-әңгіме мен жырларды орындап отырды. Аталған композиторлардың дүниетанымы тарихи тұрғыда шектеулі бола тұрса да, олардың шығармаларында әлеуметтік қайшылықтар бейнеленді. Біржан Қожақұлы, Мұхит Мералиев, Ақансері Қорамсаұлы, Жаяу Мұса Байжанұлы, Құлтума Сармұратұлы сияқты және тағы басқа көптеген ақын, әнші, композиторлардың шығармашылық және орындаушылық шеберлігі арқасында қазақ ән мәдениетінің классикалық үлгілері дамып, жоғары дәрежеге көтерілді. Қазақтардың XVІІІ-XІX ғасырлардағы материалдық мәдениетінің күйі қоғамның экономикалық даму деңгейімен анықталды. Оның даму барысына көшпелі қазақтар экономикасының дамуындағы басты фактор ретінде көшпелі мал шаруашылығы әсер етті. Бұл жағынан алғанда егіншілік, саудасаттық, көрші халықтардың ықпалының маңыздылығы да аз болған жоқ. Отырықшы халықтар өмірінде жер шаруашылығы үлкен рөл атқарса, көшпелі халықтарда мал шаруашылығы маңызды болды. Қазақ көшпенділерінің салт-дәстүрі, діни-наным сенімі, тұрмысы көшпенділік өмірмен тікелей байланысып жатты. Көшіп-қону мал өсірушілерге маусымдық жақсы жайылымдарды пайдаланып отыруға мүмкіндік берді. Көшіп-қону көбінесе меридиан (оңтүстіктен солтүстікке) бағытымен жүрді. Ірі рулар мен олардың бөлімшелерінің қоныстары негізінен бір территорияда болды. Әрбір рудың өзінің көш жолдары болды. Қазақтың мал шаруашылығының өріс, қоныстары жылдың төрт маусымына қарай қыстау, көктеу, жайлау және күзеу деп төртке бөлінді. Жаздық жайылым қазақтардың ортақ пайдалануында болып келсе, көктеу мен күзеу бір орында болды. Қыстауда малшылар құйма кесектен қаланған үйлерде қыстады, жылдың басқа мезгілдерінде киіз үйлерде тұрды. Киіз үй – көктем, жаз және күз мезгілдерінде қоныстан-қонысқа көшіп жүру жағдайына қолайлы құрама үй. Оның қабырғасы айқыш сағанақтардан көктелген керегеден тұрғызылды. Кереге жиналмалы болып бөлек-бөлек қанаттан жасалды. Ал керегеден жоғары сидам жіңішке ағаштан жұмырлап жасалып, қарны иілген уықтардан қаусырыла күмбез шығарылды. Уықтардың аяғы дөңгелене жайылған керегенің аша басына айқастыра байланып, ұшы (қаламшасы) шаңырақтың көзіне шаншылды. Шаңырақ - үй күмбезінің төбесі әрі терезесі. Үй ағашының сыртынан арнаулы киіздер, қабырғасына туырлық, үстіне үзік, төбесіне түңлік жабылды. Үйдің ортасында ошағы, оң жағында төсек, оның тұсында тұскиіз ұсталып, төсекті қоршап шымылдық тартылады. Үйдің төріне жүкаяқ қойылып, оның үстіне көрпежастық жиналады. Үйдің сол жағына кебеже, қазан-аяқ, саба сияқты ыдыстар қойылып, ол шимен қоршалған. Қазақтардың ұлттық киімінде этнографиялық белгілері сақталып қалғанымен, олардың да пішіні мен түрлеріне өзгерістер енді. Ер адамдар бітеу пішілген, кеудесінде тік өңір қақпағы бар, жалпақ қайырма жағалы, етегі біршама ұзын көйлек киетін болды. Ер адамдардың көп таралған сыртқы киімінің түрі шапан болды. Ол көбінесе фабрикалық маталардан тігілді. Ауқатты қазақтар түрлі-түсті бұқара жібегінен, барқыттан қымбат матамен әдіптеп тігілген шапан киді. Қазақтар әдемі “мәуіті шапан” мен “мәуіті шекпен” де дайындады. Олардың қос шабуынан өрнек салынды. Шабудың төменгі жағынан тілік қалдырылып, жұқа түйе жүннің тоқымасынан тігілді. Қазақстанның барлық облыстарында қазақтардың кеңінен қолданылған қысқы сырт киімінің ежелгі түрлерінің бірі – күпі көктемде қырқылған түйе немесе қой жүнінен дайындалды. Сырт киетін қысқы киімнің қадірлісі аң және үй жануарларының терісінен тігілген ішіктер болды. Қазақтардың көбінің қолы жететін және кең таралған қысқы киім түрі қой терісінен өңделіп, жүні ішіне қаратып тігілген тон болды. Енді аяқ киім түрлеріне келетін болсақ, 31


қазақтардың негізгі аяқ киімі былғары етік, кебісті мәсілер болды. XVІІІ ғасырда қазақтардың жазда киетін өкшесі биік, тұмсығы қайқы етіктері XІX ғасырдың екінші жартысында жоғала бастады. Барлық жастағы ер адамдар қыс кезінде негізінен ішінде киіз байпағы бар ұзын қонышты саптама етік киді. Неғұрлым ауқаттылары жаз кезінде былғары кебісі бар мәсі киіп жүрді. Бұл аяқ киімдердің барлығы оң және сол аяқ деп бөлінбей бірдей тігілетін. Бас киім түрлеріне келетін болсақ, ересек ер адамдардың барлығы шаштарын алдырып, басына тақия, тебетей киді. Бұның сыртынан тігілген терісіне сәйкес сусар, пұшпақ және елтірі деп аталатын бөріктер киді. Әйелдердің киімдері жас ерекшеліктеріне сәйкес бір-бірінен біршама ерекше болды. Қазақ әйелдері ерекше сәнді киініп, киімдерінің сыртынан тағатын кемер белдіктерін күміспен күптеп, алтынмен аптап, қымбат бағалы тастармен әшекейлеп отырды. Әйелдердің жасы мен отбасындағы жағдайына байланысты бас киімдері де ерекше болды. Мәселен, жас қыздар шет-шетіне моншақтан немесе бағалы металдан шекелік тағылған, бай нақышты үкілі тебетей “қасаба” киді. Ұзатылған қыздың бас киімі сәукеле бір жылдан соң ақ мақта-матадан дайындалған кимешекпен ауыстырылатын еді.Мал шаруашылығына негізделген қазақтардың тұрмысы олардың ішетін тамақтары мен ыдыс-аяқтарынан айқын көрінеді. Негізгі тамақтары ет-сүт өнімдері болды. Қазақтар ыдыс пен керек-жарақтарды көбінесе сынбайтын материалдардан: ағаштан, теріден, киізден және шұғадан жасаған. Олар: торсық, саба, күбі, қазан, таба, ожау, астау, ағаш табақтар, мес, мал сауға арналған көнек және т.б. Көшкен кездерінде ыдыс-аяқты сыртқы беті түрлі-түсті құрақтармен өрнектелген арнаулы киіз қаптарда (аяққаптарда) сақтаған. Сусымалы мал өнімдері үшін тоқыма қаптар дайындаған. Сүр ет пен сары майды ағаштан жасалған кебежелерде сақтаған. Сөйтіп, XVІІІ ғасырдың аяғы мен XІX ғасырда қазақтардың рухани және материалдық мәдениетінде көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс-салтына байланысты дәстүрлі ерекшеліктер сақталып қалды. Сонымен, қорыта айтқанда, 1867-1868 жж. әкімшілік реформасы Ресейдің қазақ жеріндегі саясиәкімшілік, әлеуметтік-экономикалық үстемдігін нығайту болса, ал қоныс аударушы орыс шаруаларын жаңа елдерде өзінің саяси-әлеуметтік тірегіне айналдыра отырып, қазақтардың рухани және мәдени дамуына ықпал жасау арқылы оларды орыстандыру, шоқындыру негізінде империяның тұтастығын күшейтуді көздеді. ҰЛТТЫҚ ТАРИХЫМЫЗДЫ ҰЛЫҚТАУ - ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНА 550 ЖЫЛ Есмырзаева Аманкуль Орынбаевна «Өрлеу» БАҰО АҚФ Жамбыл облысы бойынша ПҚБАИ «Инновациялық технологиялармен жаратылыстану-ғылыми (гуманитарлық) пәндерді оқыту әдістемесі» кафедрасының аға оқытушысы Тараз қаласы Еліміздің мемлекеттік мүддесіне сай Отан тарихын оқыту мен зерттеудің және жастарымыздың тарихи санасын қалыптастыру мен дамытудың ұрпақ тәрбиесі үшін айрықша маңызға ие екендігі белгілі. Бұл тұрғыда тарих ғылымының атқарар рөлі мен көтерер жүгі үлкен, елдің ұлттық нышанын, тарихи дәстүрі мен мәдениетін сақтап, келер ұрпаққа жеткізудегі жауапкершілігі зор. Тарих – әрбір халықтың өткен өмірі мен жүріп өткен жолының айнасы іспеттес тұңғиығы терең, тәрбиелік мәні зор, жас ұрпаққа өте қажетті гуманитарлық ғылымдардың атасы. Міне, сондықтан да елімізде жастарымызды отаншылдыққа, патриоттыққа тәрбиелеуде Отан тарихын оқытудың мәні мен мазмұнына айрықша маңыз берілуде. Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2015 жылға халыққа арналған Жолдауында осы жылдың еншісіндегі атқарылатын әлеуметтік-экономикалық негізгі міндеттерге тоқтала келе, руханимәдени салада атқарылатын ірі-ірі ауқымды шараларды да белгілеп: «2015 жыл – ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы. Қазақ хандығының 550 жылдығын, Қазақстан халқы ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын атап өтеміз. Осынау тарихи белестер жаңа қазақстандық патриотизмді ұрпақ жадына сіңіруде айрықша рөлге ие», – деп атап көрсеткен еді. Халқымыздың арғы тарихы ежелгі Сақ, Үйсін, Ғұн, Қаңлы тайпалық одақтарынан басталып, одан кейінгі Түрік, Түркеш, Қарлұқ, Оғыз, Қарахан, Қыпшақ мемлекеттері және Шыңғыс ханның шапқыншылығынан кейін Қазақстан территориясында құрылған Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы секілді мемлекеттердің құрамында болып келген қазақтың ру, тайпалары бірігуінің нәтижесінде дербес ұлт – қазақ ұлты қалыптасты, одан кейін олар тәуелсіздікке қол жеткізіп, Қазақ хандығы құрылды. Қазақ хандығының құрылуы жайындағы ең негізгі және құнды мәліметті атақты тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи-и Рашиди» деген еңбегінде келтіріп, былай деп жазады: «Сол заманда Әбілхайыр ханның Дешті Қыпшақ даласына түгелдей билік жүргізіп отырған кезі еді. Жошы ұрпағының сұлтандары жорық жасап, Жәнібек хан мен Керей хан одан қашып, Моғолстанға кетіп қалған еді. Есенбұға хан оларды құрметпен қарсы алып, қоныстануға Моғолстанның батыс жағындағы Шу өзені алабындағы Қозыбасыны берді… Олардың саны 32


екі жүз мың адамға жетті, оларды өзбек-қазақ деп атай бастады. Қазақ сұлтандарының алғаш билік жүргізуінің басы 870 (1465–1466) жылдан басталады. Алла жақсы біледі». Бүгінгі күні осынау тарихи мәнді шара «Қазақ хандығының 550 жылдығы» республика көлемінде кеңінен аталып өтуде. Осы айтулы шараны атап өту барысында негізгі екі мәселеге айрықша көңіл бөлінсе дейміз. Біріншіден, Алтайдан Атырауға дейін созылған кең байтақ территориямызды атабабаларымыз «бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып», «білектің күшімен, найзаның ұшымен» қорғай білгендігін бүгінгі Тәуелсіз еліміздің жастарына тереңінен түсіндіріп, олардың бойында отаншылдық сезімді күшейту, екіншіден, халқымыздың тарихын зерттеуге мемлекет тарапынан ерекше көңіл бөлініп жатқаннан кейін, бар күшті тарихымызды тереңінен зерттеуге жұмылдырып, оның әлі де ашылмаған «ақтаңдақ» тұстары жөнінде іргелі зерттеу жұмыстарын жүргізу болып табылады. Киелі тарихымызды жастарымызға оқытудың үлкен тәрбиелік мәні бар екендігін әрдайым есімізге салып отыратын Елбасымыз Н. Назарбаев: «Біле білсек, Отанды сүю – біздің перзенттік парызымыз, қарыс қадам үшін жанын қиған бабалардың асыл аманатына адалдағымыз», – деген еді. Бұдан артық не деп айтуға болады Биылғы жылғы Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Нұрлы жол-болашаққа бастар жол» атты халыққа жолдауында «2015 жыл - ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы» деп, «Қазақ хандығының 550 жылдығын, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын» ерекше атап өткен болатын. Қазақ халқы ерте заманнан қоныстанған және билік жүргізген өңірде сақтардан, ғұндардан, түріктерден, тағы басқа рулық ұлыстық елдерден қалған аса құнды мұралардың және ескерткіштердің табылғаны жұртқа аян. Солтүстік және Батыс Шыңжаң өңірінен, Қазақстаннан, Моңғол Халық Республикасына қарасты Орхон, Тамыр, Тұла өзендері аңғарларынан табылып жатқан мұралар мен тарихи еркерткіштер жұртты қызықтырып отыр. Осы ұлан-ғайыр кең далада қазақ шежіресі бойынша қазақтың үш жүзінің құрамын толықтырған, тіпті қазірге дейін байырғы атын өз қалпында сақтаған тайпалар және ұлыстар жасаған. Үйсін, қаңлы, түрік, түркеш, оғыз, қарлық, керей, найман, жалайыр, қоңырат, меркіт, уақтар сияқты өз заманындағы рулық, ұлыстық атаулар қазірге дейін қазақ тайпалары арасында сақталып отырғаны даусыз. Олар қоныстанған және өмір сүрген өңірді 13-ғасырдың басында араб, парсы тарихшылары «Дешті Қыпшақ» деп атаған. Ал 15-ғасырдан кейінгі тарихшылар мен этнографтардың «Қазақ даласы» деп атағаны жұртқа аян. Міне, осы «Қазақ даласына» 15-ғасырда күннің шығысынан күннің батысына дейін алып жатқан ұлан байтақ даламызда, Керей мен Әз-Жәнібек туын тігіп негізін қалаған Қазақ хандығына биыл 550 жыл толып отыр. Кезінде қазақ - тарихсыз, бұл халық еуропалық жұрттар сияқты таңбалауға жарайтын, шежіреге, хатқа түсіруге татитын тарих жасамаған. Ашық айтылмаған бұл тұжырым қалай негізделеді десеңіз, ең алдымен қазақта бұрын-соңды ұлттық мемлекет болмады деп жарияланады. Мемлекет болмаған, мемлекеттік құрылыстың кейбір элементтері ғана ұшырасқан. Оның өзінде бұл – біртұтас құрылым емес; әрбір ру, әрбір аймақ өз басына би болған; бұл қазақ басы біріккен хандық құрып көрген жоқ дейді. Тәуба, коммунистік программа жүзеге аспады, қызыл империализм келмеске кетті; тәуелсіздік алдық, дербес ел болдық деп отырмыз. Бірақ еңсемізді қайта көтеру үшін, рухани жаңғырып, санадағы жарақат жазылу үшін әлі де бірталай еңбектенуге тура келді. Иә, тарих - үнемі даму үстіндегі ғылым. Тарих бұл адамзатты, әлемді, өткен өміріне кеңістік пен уақыт аралына саяхат.Өз халқыңның тарихын білу барлық адамдар үшін қасиетті парыз. Халқымызда мынандай мақал бар: «Жеті атасын білмейтін ер жетесіз, жеті ғасыр тарихын білмейтін ел жетесіз» демекші біріншіден қазақ хандығы 13-ғасырдың басынан 15-ғасырдың ортасына дейін (қазақтар біртұтас халық болып қалыптасқанға дейін) Шыңғыс хан мен оның ұрпақтарының қол астында болған көшпелі түркі тайпалар «Алаш» қауымынан бастап біртіндеп бірлесіп екі ғасырдан астам уақыт «қазақ» атты халық болып қалыптасу барысын бастан кешірді. Екінші сөзбен айтқанда, алғашқы «Алтын орда» хандығы, одан кейінгі «Ақ орда» хандығы мен Өзбек хандығы дәуірі, міне, осылайша біртұтас «қазақ» халқы болып қалыптасуға алғышарт-жағдай әзірлеген. Ежелден түркі тілдес, көршілес, аралас жасаған түркі тайпалары ұзақ тарихи дәуірді бастан кешу арқылы табиғи түрде «Қазақ хандығы» аталып ел болып құрылған. «Қазақ» деген аттың ертеде рутайпа атынан қазақ біртұтас халық атына айналуы және Қазақ хандығының құрылуы барысы сияқты тарихи оқиғалар жөнінде ел ішінде көптеген аңыз-деректер сақталған. Қазақстан аумағында біртұтас мемлекеттік Алтын Орданының бөлінуі кезінен бастап, Қазақ хандығы пайда болып, нығайғанға дейін жергілікті этникалық негізде қалыптасты. Әбілқайыр хандығы ыдырағаннан кейін нақ сол қалыптасқан халықта, нақ сол этникалық аумақта, нақ сол шаруашылық-экономикалық жағдайларда билеуші әулет қана алмасып. Жошы ұрпақтарының бұрынғы тармағының билігі қалпына келтірілді. Ақ Орда мемлекетін, Әбілқайыр хандығын, Моғолстанның солтүстік бөлігін және Ноғой Ордасын қазақ халқының ірі-ірі этникалық топтары мекендеді. Қазақ хандығы Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы мемлекеттігінің және жоғарыда айтылған басқа да мемлекеттердің тікелей жалғасы болды. Осы мемлекеттер шеңберінде қазақ халқы қалыптасуының ұзаққа созылған процесі, ал Қазақ хандығында біртұтас халықтың біржола топтасуы аяқталды. Қазақ хандығының қалай құрылғаны, 33


қандай дәуірлерді бастан кешіргені туралы тоқталудан бұрын алдымен хандарының ақылшысы болған қоғам қайраткері, философ, ойшыл Асан қайғы жайлы аңызға тоқталу керек болады. Қазақтың бұл ірі аңыз кейіпкері халық қамын, ел болашағын ойлап, үнемі мұңға батып жүргендіктен, замандастары оны «Асан қайғы» деп атап кеткен екен. Асан қайғы атамыз екі хандық аумағында яғни, Орта және Кіші жүз мекендеген қазақтардыңда ортақ ойшылы, философы болды. Аңыз – деректерге сай «Тауарих хамсада» жазылуынша, қазақтың үш жүзге бөлеген қазақтың тұңғыш хандары «Әз- Жәнібек», Керей, Хақназар,Тәуекел Есім, Жәңгір, Тәуке хандар қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы арқасында қазақтың әдет-ғұрып заңдары қалыптасты. Бұл заңдар «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Тәуке ханның «Жеті жарғы» заңдары кемелдену өткенін дәлелдейді. Бұл заң 17- ғасырға жетіп, Есімнің кезінде «Есім ханның ескі жолы» деп аталды.Сол дәуірде қазақ үш жүзінің атақты үш төбе биі Ұлы жүз биі –Төле, Орта жүз биі – Қазыбек, Кіші жүз биі - Әйтеке бұл заңға «жер дауы», «күн дауы» деген екі тарау қосып толықтырады да, ежелгі әдет- ғұрып заңдары ендігі жерде «Жеті жарғы » деп атала бастады. «Жеті жарғы» заңын бүкіл қазақ халқы атқаруға тиісті заң болғандықтан,13-18 ғасырларда мәдениеттен келе көшпелі ел, өзі ортақ мойындаған заңдарын табиғи түрде өзі бағынатын жол- жосынға айналдырған. Біз XV ғасырдың орта шенінде қазіргі ұлттық республикамыздың шегінде Қазақ Ордасы аталатын айбынды мемлекет құрдық. Бұл қуатты ұлыс төрт жүз жыл бойы кең даланы еркін жайлап, өзгеше тұрпатты озық мәдениет жасады. Бай болды, бағлан болды. Елімізді, жерімізді еркін сақтап тұрды, ешкімге кеудесін бастырған жоқ. Нәтижесінде осыншама бай, ұлан-байтақ жерді иеленді, өзіне лайық ұрпақ өсірді. Кейінгі зерттеушілер 1465 жылды, 1470 жылды, тіпті, бұрын соңғы кезеңдерді атап жатады. Бұл тарихшылардың пайымдауынша, Қазақ Ордасының ту көтеріп, ірге бекітуі тек Әбілқайыр кенеттен қайтыс болған соң ғана жүзеге асқан сияқты. Осыған дейінгі ұзақ он екі жыл тепе-тең күрес үстінде өткені есепке алынбайды. 1465-1470 жылдар – хандықтың құрылған емес, нығайған уақыты, халықтың өз тәуелсіздігін жариялаған емес, көрші жұрттарға біржола танылған мезгілі. Түптеп келгенде мұның бәрі қазақ тарихының бастауын мүмкін болғанынша кейіндету талабының бір көрінісі ғана. Қазақ хандығының құрылуы жөнінде бірден-бір дерек «Тарих-и Рашиди» дерегіне сүйенетін болсақ, Қазақ хандығының негізін қалаушылар Керей мен Жәнібек хан Шибан әулетінен шыққан Әбілқайыр ханмен саяси күрес, жауласудан кейін оның билігінен бас тартып, соңына ерген жұртымен көтеріле көшіп, Шу өзінінің бойындағы Қозыбасы дейтін қоныста дербес Қазақ хандығының туын көтереді. Алғаш туымыз тігілген Қозыбасы жері XIV-XV ғасыр басында өмір сүрген Моғолстан мемлекетінің батыс бөлігіндегі аумақ. Қозыбасы атауының түп мағынасы – төңірегендегі жоталардан оқшау тұрған қозының басындай ғана жұмыр, аласа шоқы-төбені білдірсе керек. Қазақ Ордасы құрылғанда алдымен үлкен Керей ақ киізге хан көтеріліпті. Керейдің нақты қай жылы қайтыс болғаны белгісіз. Одан соң Жеңібек хан әмір жүргізеді. Сірә, қазақ жұртының Әбілқайырдың жеңіп, біржола іргеленуі Жәнібек тұсында болса керек, жаңа хандықтың өзіндік құрылымы мен заң жүйесі де осы Жәнібек заманында жөнге түскен сияқты. Жәнібектің қазақ тарихындағы айрықша тұлға екендігінің бір белгісі – ол халық санасында әулиеге пара-пар, ақылды әрі әділетті әмірші ретінде таңбаланған, ұлттық тарихымызда жай ғана Жәнібек хан деп аталмайды, ӘзЖәнібек хан деп аталады. Әз-Жәнібек – қазақ жұртының іргесін бекітіп, ордасын орнықтырған ұлы хан ғана емес, сол халықтың бар игілігне ұйытқы болған асыл ұрық, ұлы әулеттің де негізін салушы. Қазақ Ордасының құдіретті әміршілері, қазақ халқының ұлы перзенттері: Қасым хан, Хақ-Назар хан; Әз-Тәуке хан, Абылай хан, ең соңы Қенесары хан, ұлы ғалымдарымыз Шоқан, Алаш-Орда көсемі Әлихан Бөкейханов – барлығы да осы әулие Әз-Жәнібек ханның тікелей ұрпақтары. Түрік жұртының бұған дейінгі мың жылдық тарихында сыннан өткен жол-жора, қалыптасқан жүйе негізінде соңғы екі жарым ғасыр орайында ер халықтың, мерт халықтың жиын ортасынан жарып шыққан, бар тілегі туған елінің мұратымен берік астасқан асыл тұқым – Шыңғыс хан – Жошы хан – Орыс хан - Әз-Жәнібек хан әулеті өз жұртын тарихтың барлық қиын өткелінен алып өтті. Әбілқайырдың 1731 жылы Ресей бодандығын қабылдап, сол бодандықтың шырамауынан шығу үшін Сырым Датұлы, Кенесары Қасымұлы, Исатай мен Махамбет, Есет бастаған күресімен, 1916 жылғы тар жол тайғақ кешуді бастан өткерген, 1930-1932 жылдардағы ашаршылық, 1936-1938 жылдардағы қуғын-сүргін, 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы, 1986 жылғы қазақ жастарының қасқалдақтың қанымен келген бұл тәуелсіздік бізге оңайлықпен келмеді. Тұғыры көк байрағымызды аспанда желбіретіп ұстау енді келешегі кемел, білімді болашақ ұрпақтың еншісінде. Ата-бабаларымыздың аңсап келген «Мәңгілік ел» болу өсиетін қазақ халқының маңдайына біткен көрегендігі мен даналығы, әрбір ісін халқы үшін жасап отырған «Елін сүйген,елі сүйген» елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жүргізіп отырған сындарлы саясатының арқасы. Бүкіл дүние жүзі халықтары бүгінгі күнде қазақ халқын картадан ғана емес, оның жер байлығы мен экономикасы дамыған алдыңғы қатарлы мемлекеттердің санатындағы мемлекеттің бірі болуының өзі Елбасымыздың көреген саясатының жемісі. Сонау Қасым хан негіздеген «Қасым ханның қасқа жолы», «Есімханның ескі жолы» мен Елбасы салған сындарлы сара жолымен жүріп келе жатқан және 34


«Қазақстан – 2030 стратегиясының» бүгінгі күнде мерзімінен бұрын орындалып, 2010 жылы ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі, Әлемдік діндер ұйымының конференциясының өтілуі, 2010 жылы Қысқы Азияда ойындарының өтілуі, ЕXPO-2017 көрмесінің ұтып алуы бұл қазақ халқының дүние жүзі алдындағы бірлігі жарасқан, толерантты мемлекет екенін дәлелдеді. Керей мен әз-Жәнібек құрған қазақ хандығының жалғасын бүгінгі күні 23 жыл бойы Тәуелсіз Егеменді елдің көк байрағын көкке желбіретіп, әнұранымен рәміздерін, халқымыздың мәдениетін, салтдәстүрін дүниежүзіне мойындатқан Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың ерен еңбегінің нәтижесі. Mәңгілік Ел - елдің біріктіруші күші, ешқашан таусылмас қуат көзі. Ол «Қазақстан-2050» Стратегиясының ғана емес, XXI ғасырдағы Қазақстан мемлекетінің мызғымас идеялық тұғыры! Жаңа Қазақстандық патриотизм дегеніміздің өзі - Мәңгілік Ел! Ол - барша Қазақстан қоғамының осындай ұлы құндылығы. Өткен тарихымызға тағзым да, бүгінгі бақытымызға мақтаныш та, гүлденген келешекке сенім де «Мәңгілік Ел» деген құдіретті ұғымға сыйып тұр. Отанды сүю - бабалардан мирас болған ұлы мұраны қадірлеу, оны көздің қарашығындай сақтау, өз үлесіңді қосып, дамыту және кейінгі ұрпаққа аманат етіп, табыстау деген сөз. Барша қазақстандықтардың жұмысының түпкі мәні - осы! «Мәңгілік Ел» идеясының бастауы тым тереңде жатыр. Осыдан 13 ғасыр бұрын Тоныкөк абыз «Tүркі жұртының мұраты - Мәңгілік Ел» деп өсиет қалдырған. Бұл біздің жалпыұлттық идеямыз мемлекеттігіміздің тамыры сияқты көне тарихтан бастау алатынын көрсетеді. Жалпыұлттық идеяны өміршең ететін - Елдің бірлігі. Ауыз біршілік қашқан, алауыздық тасқан жерде ешқашан да жалпыұлттық идеялар жүзеге асқан емес. Қазақстанның шыққан шыңы мен бағындырған биіктерінің ең басты себебі – татулық,бірлік, берекесі» деген еді. Қазақ хандығының 550 жылдық тойын атап өтілуі, бұл халқымыздың Егеменді, Тәуелсіз «Мәңгілік ел» болғанымызды дәлелдейді. Тарихы, тілі, діні, салт-дәстүрі ғасырдан-ғасырға ұласып, ата-бабаларымыздың мұра етіп қалдырған жерін,байлығын бүгінгі күні «Мәңгілік ЕЛ» болашақ ұрпақтары жалғастырады және ұрпақтан- ұрпаққа мұра етіп қалдырады деп кәміл сенеміз. Пайдаланған әдебиеттер 1. Ә. Әлімжанов. Жаушы. – Алматы: «Жазушы», 1976. – 320 б. 2.Қ. Әбдікова.Қазақ әдебиетіндегі тұлға мәселесі. – Алматы: Абай атындағы Қазақ мемлекеттік университеті баспаханасы, 1998. – 100 б. 3. Э.А.Эверсман,С.С. Неуструева Оренбургские степи в трудах П.И. Рычкова. – М.: Гос.изд. географической литературы, 1949. – 212 с. 4. Б. Байекеев. Өскен орда. – Алматы: «Информ», 2005. – 266 б. ТӘУКЕ ХАН ТҰСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ Жумалина Жана Мараловна Ә.Молдағұлова атындағы орта мектебі, тарих пәні мұғалімі Ақтөбе облысы Сулейменова Сауле Куанышбековна «Өрлеу» БАҰО АҚ филиалы Ақтөбе облысы бойынша ПҚБАИ Деңгейлік бағдарлама орталығының тренері Қазақ хандығының Сырдария бойындағы қалалар үшін ұзақ уақыт бойы жүргізген күресі Есім ханнан (1598-1628 жж.) кейін Қазақ хандығының жағдайы одан сайын нашарлай түсті, феодалдық қарқысулар ұлғайып, жоңғарлар Жетісудің бір бөлігін уақытша басып алып, бұл өңірде көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұхара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастаған кезде, қазақ ханы Жәнгір (1628-1652 жж.) Бұхара хандығымен одақтасып, жоңғар феодалдарынның шабуылына қарсы күресті. Жәнгір хан өз өмірінің деңін жоңғарлардың шапқыншылығына тойтарыс берумен өткізіп, оларға қарсы үшінші рет 1652 жылы болған шайқаста Жәнгір хан өлтірілді.1680 жылы хандықтың тағы Жәнгірдің баласы Тәуке ханға (1680-1718 жж.) көшті. Тәуке хан 1680 жылы таққа отырғанда Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайлары мәз емес еді. Феодал шонжарлардың арасында бақталастық пен алауыздықтар күшейе түстіп, әрбір сұлтан өз иелігіндегі ұлыстарды жеке-дара билеп, дербестенуге тырысты. Қазақ жүздерінің арасында бұрыннан келе жатқан байланыстар нашарлап, олар бір – бірінен оқшаулана түсті. Үш жүз үшке бөлініп, сөз жүзінде қазақтың ұлы ханына тәуелді болғанымен іс жүзінде өз алдына билік жүргізді. Бұл жағдайлар жалпы қазақ халқын біріктіріп, сыртқы шапқыншылықтан қорғануға кесірін тигізді. Алауыздық пен өзара дау-жанжал, қақтығысқа белшісінен батқан қазақтарға Шығыстан, Арқадан төтеп берген жоңғарлардың шабуылы күшейе түскен еді XVII ғасырдың соңы мен XVIIІ ғасырдың басында жоңғар феодалдары қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасап тұрады. Олар Оңтүстік Қазақстанды және Сырдария бойындағы базарлы қалаларды, сонымен қатар ең маңызды кереуен жолдары өтетін 35


территорияны да басып алуға тырысты. 1681 – 1685 жж. жоңғар феодалдары Оңтүстік Қазақстанға бірнеше рет жабуыл жасады, Сайрам қаласын қиратып, егіншілікпен айналысқан ауылдарды күйретті. XVIIІ ғасырдың бас кезінде жоңғар әскерілерінің бір тобы Сарысу өзеніне жетсе, екінші бір бөлігі Орта жүздің шығыс солтүстік аудандарына басып кірді .Қазақ ханы Тәуке береке – бірлікті барынша күшейтіп, сыртқы жауға батыл күрес жұмсау үшін қажымас қайрат жұмсады. 1710 жылы жауға қарсы қалай төтеп беру мәселесін талқылау үшін Қарақұм маңында барлық қазақ жүздерінің өкілдері бас қосты. Халық жасақтары құрылды, бұлар жоңғар әскерлерін шығысқа қарай ығыстырды. Бірақ, бұл жеңіс баянды бола алмады. Өйткені бұл кезде жоңғарлар- жұм (біріккен), қазақтар- бытыраңқы болды. Қазақтың феодал шоншарларының арасындағы алаусыздық пен енжарлық, сыртқы жаудан қорғану үшін жалпы халық күшін жұмылдыруға кедергі болып отырды. Бұл жағдайды пайдаланған жоңғарлар шабуылды қайта бастады. 1716 жылы бұлардың әскерлерінің негізгі бөлігі Іле өзенінен Аягөзге қарай жорық бастады. Нақ осы кезде жоңғарлардың отрядтары Абақанға қарай беттеп, Бие және Катун өзендерінің арасындағы жерді басып алды. XVІІІ ғасырда Есіл өзеннің жібек шалғынды көкорай жағасындағы Күйгенжарда (Астана қаласынан 10 шақырым жерде) атақты Салқам Жәңгірдің баласы Әз Тәуке ханның ордасы қоныстанған. Жоңғарлардың тегеуірінді бір шабуылы Түркістанды уақытша амалсыз қалдыруға мәжбүрледі. Сарыарқаның айтулы сайыпқырандары мен сайраған әділетті билері мен қанжығалы қарт Бөгенбай, қаракерей Қабанбай, Шақшақұлы Жәнібек, бәсентиін Малайсары, қыпшақ Қошқарбай, қаз дауысты Қазыбек би, Бұқар жыраулармен ел тағдыры мен жер тағдырын ойлап кездесуге мейлінше қолайлы жер еді. Тәуке хан тұсында Қазақ хандығы саяси жағынан нығая бастап және бір орталыққа бағынған үлкен мемлекет бола бастады. Оны Тәуке ханның үш жүзге және Қырғыз бен Қарақалпаққа билігі жүргенінен көреміз. Сыр бойында Қазақтың 32 қаласының болғанынан да білеміз. Қысқы Ордасын Тәуке Хан Түркістан қаласына орналаса.жазғы ордасы Күйгенжарда болды Тәуке ханның билік құру кезеңі 1680-1718 жылдар. Мұрагерлік жолмен келіп,қазақ даласында отыз жылға жуық хандық билік құрды Қазақ хандығының билік тізгінін қолға алған кез Тәуке ел бірлігі бұзылуының ұйтқышылары феодал ақсүйектер мен сүлтандарды әлсіретуге, мемлекеттік құрылысты күшейтуге тырысты. Тәуке билікті өз қолына алды. «Қара қазаққа» сүйенген Тәуке хан көп нәрсе ұтты. Өйткені билер кеңесі барлық румен тығыз байланыс орнатып, ел бірлігін халық көкөйіндегі көкейтесті мәселелерді: қөш - қоныс, ел тыныштығы, сыртқы жаудан қорғану, т.б. талқыланды. Ақыры, билер кеңесі ханның кеңесу органына айналып, зор саяси маңызға ие болды. Сондықтан да ол таққа отырып, әке ісін алға жалғап, оның саясатын жүргізгенімен, оны жүзеге асыруға келгенде бұрынғы сүрлеумен кетпей, өзіндік жаңа жолмен жүрді. Тәукені өзге қазақ хандарынан ерекшелеп, оның шын мәнінде көреген басшы, ақылды реформатор екенін танытанын қасиеті де осы өзіндік жолмен жүруінде. Бұл ретте ол ұлы бабасы Қасым ханға қарай бейімделеді.Тәуке ханның елі үшін сіңірген ерен еңбегі екі қырымен айрықша назар аударады. Бірі – елдің іргесін аман сақтауда сыртқы саясатты білгірлікпен жүргізіп, анталаған көп дұшпанға бел аудырмағаны. Екіншісі – елдің ішкі жағдайын реттеудегі саяси-құқықтық тәртіпті орнатуы. Ол төңірегіне топтан торай шалдырмайтын, сыртқа сыңар сабақ жіп алдырмайтын, бір ауыз сөзімен жұртты жатқызып - өргізетін, беделімен елдің бірлік-берекесін кіргізетін ақыл иелерін жинап, халқын солар арқылы басқарды, ақыл-ой, парасат үстемдігін орнатқанда Тәуке ханның қасында халықтың ішінен уақыттың өзі екшеп шығарған, даналық сөзімен, әділетті ісімен, қара қылды қақ жарған тура билігімен аттары бұл күнде аңызға айналған атақты билердің болғанын айтады. Осындай алыптардың замана тынысын тамыршыдай тап басып танып, халықтың басын қосып, елдің бірлік – берекесін кетірер ішкі дау – жанжалды, барымтаны тыйып, елді ынтымақта ұстау мақсатында ой тоғыстырып, бір бағытта игілікті ісқимыл жасау арқасында Қазақ хандығының жағдайы күрт жақсарып, сыртқа айбарын асырды..Бірақ, бұл, әрине ол кезде ешқандай шапқыншылық болған жоқ, бірыңғай бейбіт күн туып, қазақ халқы сыртқы жаудан қаймықпай алаңсыз ғұмыр кешті дегенді білдірмейді. Керісінше, Тәукенің кезінде қалмақтармен қақтығыс жиілей түспесе, кеміген жоқ. Сонау 1681 жылғы қалмақтың қоңтайшысы Галдан Бошоктудың қалың қолмен Шу өзенінің бойына жетіп, Сайрам қаласын қоршағаннан басталған шабуылдар легі кейін оның немересі Цеван Рабтан билік басына келген кезде де толастаған емес. Ұсақ қақтығыстарды есептемегеннің өзінде 1711-1712, 1714, 1717 жылдары қазақ пен қалмақ арасында ірі соғыстардың болғаны белгілі. Бұл арада мәселе елдің өз ішінде тыныштық орнауында, халық арасында ырыс қазығы ынтымақтың берік қағылып, ағайынаралық алауыздықтың жойылуында, осыған ұйытқы болған ел басшысының төңірегіне халықтың ақыл-ойының жоғары көтеруінде. Сондықтан Тәукені орыстың белгілі тарихшысы А.И.Левшин - көне Спартаның ақылгөй заңгері Ликургпен теңеген. Қазақ ордасы Тәуке ханның тұсында тұрақты мемлекеттік органдар: хан кеңесі, билер кеңесі жұмыс істеп, жыл сайын үш жүздің шонжарларының съезін өткізу қалыптасты. Тарихқа «Жеті жарғы» деген атпен енген Тәуке ханның заңдарын зерттеушілер қазақтардың бұған дейінгі қолданылып келген әдеттегі құқық нормаларының бір жүйеге келтіріліп, толықтырылған нұсқасы деп қабылдайды.

36


Қазақ жеріне орыс елшілігін бастап келген М.Тевкелев 1748 жылы жазған құжатта: «Тәуке хан өте ақылгөй кісі болған, оны қырғыздар (қазақтар) үлкен құрметпен еске алады», - деп көрсетеді. Халық зердесінде Тәуке заманы Қазақ хандығының, «алтын ғасыр» деп еске алынады. Тәуке ханның билік құрған алғашқы жылдарында оның билігін қазақтың барлық рулары мойындамаған. Сондықтан Тәуке хан бытыраңқы қазақ қоғамының басын біріктіріп, бір орталыққа бағынған мемлекет құруды басты міндеті деп санады. Осы мақсатта әр түрлі әлеуметтік топтан шыққан дарынды, ақылды адамдарды мемлекетті басқару ісіне тартты. Бұған дейін мемлекетті басқару ісіне тек Шыңғыс ханның ұрпақтары мұрагерлік жолмен тартылатын еді. Мемлекетті басқару ісіне де үлкен өзгерістер енгізді. Билер кеңесін құрып, оның билік ауқымын кеңейтті. Билердің әлеуметтік тегі тек ақсүйек табынан болмағанын ескерсек, қарапайым халықты мемлекетті басқару жүйесіне тарту Тәуке хан енгізген үлкен өзгеріс болды.Билер кеңесі қазақ елінің ішкі және сыртқы саясатына қатысты мәселелерді шешуде үлкен қызмет атқарды. Билер шешіміне хан қарсылық көрсетпеді, яғни мемлекеттік биліктің басым бөлігі халықтың қолында болды. Тәуке ханның тұсында “Билер кеңесінің” құрамына атақты Төле би, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке, Досай, Едіге, Сырымбет, Қабек, Даба, Есейхан, Жалған, Ескелді, Сасық би, Байдалы, Тайкелтір, Қоқым сияқты дарынды қайраткерлер енді Бұл органның шешімі негізінде ғана Тәуке хан мемлекеттік мәселелерді шешуге құқықты болған және билер кеңесі қабылдаған заңдар мен шешімдерді жүзеге асырып отырған. Сонымен қатар «Билер кеңесі» хандық билікті шектеу құқығына ие болған олардың қазақ қоғамындағы орны мен рөлін көтерді. Билер кеңесі мерзімді түрде Сырдарияның бойында орналасқан Әңгірен, Түркістан мен Сайрам жеріне орналасқан Битөбе, Мәртөбеде шақырылған. Жыл сайын Ташкент қаласының маңындағы Күлтөбеде үш жүз өкілдерінің басын қосқан жиналысын өткізіп тұрған. Бұл халық арасында «Күлтөбенің басында күнде кеңес» деп аталды. Тәуке хан - қазақ халқы арасында бұрыннан қолданылып келген ру-тайпалардың ұрандары мен таңбаларын қайта анықтап белгілеген. Бұл тарихта Орта Азияда өмір сүрген көшпелі хандықтарда болып келген салт еді. Жаңадан таққа отырған хан өзіне қарасты тайпалардың таңбасын белгілеп беріп отырған. Бұл көшпелі тайпалар арасында хандық өкімет билігін күшейтудің дәстүрлі шараларының бірі еді. Тәуке хан өзінен бұрынғы хандар тұсында ішкі тартыс салдарынан ыдырай бастаған үш жүздің басын қосты, жеке-жеке ұлыстарды билеген сұлтандардың бөлектенуіне тежеу салып, Қазақ хандығының ішкі бірлігін бекемдеуге барлық шараларды қолданып, оны едәуір күшейтті. Бұл іс жүзінде жоңғарлардың шабуылынан қорғануды негіз еткен қазақ, қырғыз және қарақалпақ халықтарының әскери-саяси одағы еді. Сонымен қатар ол сыртқы жағдайды да тұрақты ұстай білді. 1678 жылы ол Бұхар хандығынан елшілерді қабылдаса, 1686-1693 жылдар аралығында Тәуке Ресейге бес рет елшілік аттандырып, көршілік, достық қарым қатынасты сақтау туралы бітімдер жасасқан. Бұл кезде Қазақ хандығының көршілерімен терезесі тең мемлеет болғанын көре аламыз. Тәуке ханның заманында оның саясатына сәйкес тыныштық пен бейбітшілік орнады, дегенмен жаугершілік заманда, ел басына күн туған сәттерде ол өзінің қолбасшылық дарыны мен батырлығын да таныта білді. Соның ішінде Тәуке хан халық жадында күні бүгінге дейін асқан кеңмеңгер, дана ақыл иесі ретінде де сипатталады. Соған орай ол кісінің есіміне Әз (данышпан) сөзін жалғап, Әз-Тәуке деп атайды. Халықтан «Әз» атағын иемденген Қазақта тек екі хан болған — Әз-Жәнібек және Әз-Тәуке хандар. Соның ішіенде Әз-Жәнібек Алтын Орданың ханы болса, Әз-Тәуке Қазақ Ордасының ханы. Сонымен қорыта келе, Тәуке хан билік басында өте ұзақ, әбден қартайып, қаусаған шал болғанша отырып, 1718 жылы өз ажалынан қайтыс болдыКейін қазақтың Сәмеке ханы Қоқан мен Бұқараның үздік шебер құрылысшыларын жинап әкесі Тәуке хан зираты қасында Есілдің шұрайлы жерінде қала соққан дейтін аңыз бар.. Тауке хан қазақ тарихында «Әз Тауке», «адамзаттың данасы» деп аталды. Ол хан тағына отырған соң, қазақ хандығында асқынған ішкі феодалдық алауыздық пен бытыраңқылықты жойып, бір орталыққа бағынған қазақ хандығын құруға қажырлы қайрат жұмсаған мемлекет қайраткер деп, толық есептеумізге болады. Пайдаланған әдебиеттер: 1. Қазақстан тарихы., 2 –том, 1998 ж 2. Қазақстан Энциклопедиясы 3. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» 4. Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd. 5. Қазақстанның құқықтық және саяси ой тарихының хрестматиясы., Алматы - «Жеті жарғы», 2010ж 6.Орта ғасырдағы Қазақстан тарихы., Байпақов К.Е., «Мектеп» 2001ж 7.Қазақстан тарихы: әдістемелік журнал 2012 .№7 8.Түркі халықтарының тарихы .Аманжолов К. 3 –кітап Алматы «Білім» 1999ж 9. Қазақтың ата заңдары., Алматы «Жеті жарғы» 2004ж 10. Қазақстан тарихы 7 класс оқулығы., «Атамұра» 2012ж 37


ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ АЙМАҒЫНДАҒЫ ЕРЕКШЕ ҚОРҒАУҒА АЛЫНҒАН НЫСАНДАРДЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ Избасаров Ербол Хусаинович «Өрлеу» БАҰО АҚФ Жамбыл облысы бойынша ПҚБАИ «Инновациялық технологиялармен жаратылыстану-ғылыми (гуманитарлық) пәндерді оқыту әдістемесі» кафедрасының аға оқытушысы Тараз қаласы 2004 жылғы 13 қаңтарда Қазақстан Республикасы Президентінің №1227 Жарлығымен бекітілген «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы Қазақстанның ғылымын және қоғамын еліміздің тарихимәдени құндылықтарын қорғау мен ұқыпты пайдалануға бағдарланған. Осы маңызды құжатта зерттеулердің археологиялық бағытына ерекше көңіл бөлінген. Соның ішінде барлық тарихи орындарды зерттеуге, ұлттық тарихи мұраларды халықаралық деңгейде насихаттауға, тарихи-мәдени мұраларды кешенді түрде зерделеуге басымдық берілген. Елбасы бағдарламаны іске асыру барысында тарих пен мәдениеттің 35 ескерткішінде қайта жаңғырту жұмыстары аяқталып, Қазақстан аумағындағы 30 қалашықта, қоныста, тұрақта, обалар мен қорғандарда маусымдық археологиялық зерттеулер жүргізілгенін мәлім етті. Айта кету керек, тарихи-мәдени құндылықтарды қорғау және ұқыпты пайдалануға қатысты мемлекеттік реттеу мәселелері Қазақстан Республикасындағы басымдық берілген міндеттердің бірі екені анық. Материалдық мұра объектілерінің сақталуын, ғылыми және мәдени пайдаланылуын қамтамасыз ету мемлекеттің өзіндік мәдени-ұлттық ерекшелігін дамытуға жағдай жасайды, қазіргі заманғы жаһандық және интеграциялық үдеріс жағдайында қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз етеді. Бүгінгі таңда тарихи, археологиялық, сәулеттік және мәдени ескерткіштердің қирауы мен мүлдем жойылып кету қаупі төніп тұрғандықтан, бұл проблема одан сайын өзекті бола түсуде. Орын алып отырған күрделі экологиялық, антропогендік факторлар қоршаған табиғи және мәдени ортаның жағдайына, оның маңызды құрамы болып табылатын тарихи және мәдени ескерткіштердің үгітіліп қирай түсуіне ықпал етуде. Сондай жағдайда тұрған ескерткіштерді анықтау және зерттеу арнайы археологиялық зерттеу әдістерін қолдануды, әртүрлі ғылым мен білім жүйелерін бір арнаға тоғыстыратын жаңа бағдарламалар мен жобалар кешенін әзірлеуді талап етеді. Барлау-іздестіру жұмыстарына нанотехнологиялық және инновациялық әдістер қолдану көп жағдайда алға қойылған міндеттің нақты маңыздылығына және, әрине, мамандардың кәсібилігіне тікелей байланысты болмақ. Қазіргі Қазақстан территориясындағы құрылыс ісінің мыңдаған жылдық тарихы бар. Бұл өнер Қазақстанның таулары мен жазықтарын ертедегі адам бірте-бірте игеріп, бұлар алғашқы қоғамның өндіргіш күштерін дамыту үшін негіз болған заманда туған болатын. Бұл адам жетілуінің ұзақ жолын басынан өткерген адамзат мәдениетінің іргесі жасалып құрылыс техникасының негізі қаланған бір ұзақ дәуір еді. Жамбыл облысы көне Тараз қаласы өз тағдырының тарихи ізін әлем тарихының беттерінде қалдырды. Араб, пaрсы, қытай, грек және еуропалық тілдердегі азды - көпті аса құнды дерек мағлұматтар осының айғағы. Тақырыптың тарихнамасы өте құнды деректер мен зерттеулерге толы. Академик Әлкей Марғұлан, шығыстанушы В.В. Бартольд, А.Н. Бернштам тәрізді зерттеуші-тарихшылар Тараз қаласының пайда болуы және ондағы түркі замандарынан қалған тарихи архитектуралық ескерткіштерге ерекше мән беріп зерттеді. Ертедегі материалдық өндірістің бізге келіп жеткен ескерткіштерінің көрсетуі бойынша алғашқы адам ұзақ уақыт бойы орныға алмай өзіне азды-көпті қолайлы тұрақ таба алмаған. Өйткені ол тіршілік ету қиыншылығымен жаншылып келген еді. Мұнымен бірге феодалдық үстем таптың салт сана қажетін өтейтін ірі монументалдық құрылыстар шыға бастады. Құрылыс ісінің өнер дәрежесіне жетіп оның өркендей бастауы қола дәуірінің соңғы кезінен басталады бұл кезде құрылыс ісінің негізі мен принциптері жасалып құрылыс тәсілдері қалыптасады. Өзінің маңызын кейінгі ұзақ дәуірлер ішінде де жоймаған балшықтан, ағаштан, тастан жасалған конструкциялар құрылды. Қола дәуіріндегі құрылыс техникасының табыстарына ең алдымен кеңістік көлем мекемелерін шешкендікті қосуға болады, одан кейінгі күрделі табыс-төбе тіркеулерін ойлап шығару бүрме төбе негізіне сүйелген баспалдақты шатыр төбе идеясын табу. Қаралып отырған дәуірдегі құрылыс ісінің бір ерекшелігі Орталық және Оңтүстік- Шығыс Қазақстанда тас құрылыстар көп өркендесе осы кезде Сырдария, Талас алаптарында балшықты құрылыстар белең алып, Жетісуда балшықтан, ағаштан, тастан жасалған аралас конструкциялар дамиды. Қарахандықтар дәуірінде қалыптасқан осы табыстардың барлығы кейінде монументальды құрылыстар формасымен архитектура құрылыс тәсілдерінің негізгі түріне айналды. Ашық қарапайым жоба орталық порталды құрылыстардың төбелері не порталды күмбез не конус түрінде жасалды. 38


Мысалы, Тараздағы монша сияқты көп күмбезді үйлер мен құдық үстіне салынған құрылыстар Мырзашөлдегі Мырза-Рабат сардобасы күмбездің формасы белгілі мөлшерде киіз үйдің түріне еліктеген .Алдңғы фасадтың сипаты мен қосымша архитектуралық өңдеу ісі туады. Бұл кейінгі дәуірлерді Пештақтың туылуына жағдай жасайды. Х-ХІІ ғасырларда бірталай жоғарғы өркендеген, әсіресе декоратив өнер құрылыстың кіре беріс аузындағы әдемі пропорция мен салынған жарма бағаналардың сыртын кілемнің түріндей етіп безерлеу, сол бағаналарға тірелетін саңылау арқалар сол кездегі құрылыс фасадтарын қандай декоратив тәсілмен өңдеудің айқын мысалы Айша –Бибі мовзолейі. Кірпіштен сызып қалауды өркендету (Қарахан мавзолейі), ойынды террахат тақталардан бет жасау (Айша-бибі мавзолейі), құрылыстың ішкі қабырға бетін жапсырма ете шимай өрнектермен безендіру ертедегі (Тараз моншасы), Қазақстанның ою-өрнек өнерінің бұрынғы дәстүрі жаңадан көркейгенін көрсетеді. Қарахандық дәуірінде қабырға архитектурасын өңдеу қолданылған ою-өрнек сарындары қазақ халқының өнерінде сақталып келеді. Бұл әрине айтылған өнердің халықтық тамыры күшті екендігін дәлелдейді. Қазақстанның бұрынғы декоратив ою өнерінің жаңадан көркейген дәстүрін көрсететін ҮІІ-ХІІ ғасырларда жасалған архитектура мұралары біздің архитектурамыз үшін де өте құнды болып саналады. Бірақ сол архитектура белгілерінен біздің заманымызға дейін жеткені тіпті аз.Оның көпшілігі табынуға байланысты ескерткіш мавзолейлер. Бұл дәуірден Орта Азия мен Қазақстанда мәдениеттің жалпы дамуының өзіде прогресшіл еді. Архитектураның дамуын да осы жағдаймен байланыстыруға болады. ҮІІ-ХІІ ғасрлардағы көптеген қалаладың ішінен тек олардың кейбіреулеріне ғана қысқаша шолу жасамақпыз. Қазіргі Қазақстан территориясында ҮІІ-ХІІ ғасырлардан бері сақталып келе жатқан біраз азаматтық және діни архитектуралық құрылыстар құнды заттар болып табылады. Бұлардың негізгілері төмендегі ескерткішер: Қарахан мавзолейі (Х-ХІ ғасырлар), Тараздағы монша (ХІ-ХІІ ғасырлар), Мырзашөлдегі Мырза-Рабат сардобалары (Х-ХІІ ғасырлар), Бабаджа қатын (Х-ХІ ғасырлар), Айша бибі (ХІ-ХІІ ғасырлар) кесенелері. Қарахан (Әулиеата) мазары Орта ғасыр дәуірінен бізге жеткен сәулет өнерінің тамаша үлгісінің бірі – Қарахан кесенесі. Ол көне Тараз қаласының батыс жағындағы ғасырлардан келе жатқан мұсылман зиратына жақын орналасқан. Қарахан кесенесі орналасқан қала зираты Х ғасырда ислам дінін қадылдауына байланысты адам жерленіп, кейіннен Қарахан, Шомансұр кесенелері тұрғызылған. 1870 жылдары Түркістан өлкесінің генерал губернаторы Әулиеата қаласында болып, Қарахан кесенесінде оның айналасындағы зиратта бірнеше сағаналардың бар екенін тілге тиек етеді /19/. Сөз жоқ, ғасырлар бойы мекен еткен қала тұрғындары осында жерленіп басына құлыптас немесе шамасына қарай сағана кесене орнатқан. Түптеп келгенде зираттар да тарихи ескерткіштер қатарына жатады. Әулиеата (Қарақан) кесенесі Х-ХІІ ғасырлардағы сәулет өнерінің ескерткіші. Тараз қаласындағы «Ежелгі Тараз ескерткіштері» қорық- музейінің қарау аймағында тұр. ХХ ғасырдың бас кезінде қайта салынғандықтан бұрынғы конструциялық қағидасы сақталынғанымен өзінің алғашқы сәулеттік безендіру өрнектерінен айырылған . Ол қабір үстінен тұрғызылған ғимарат типі. Оны алғаш В.П.Денике жан-жақты зерттеп, өзінің «Орта Азияның сәулеттік өрнектері» деген кітабында жазған болатын. Қарахан кесенесі туралы Түркістан әуесқой археология үйірмесінің мүшесі В. Панков «Бұл анаумынау мазар емес, назар аударарлық ежелгі замандардың аса құнды ескерткіші... Онда екі минареті ғана сақталған. Уақыт оның көптеген ою-өрнектерін жойып жібергенімен алдыңғы жағынан қарағанда кесене әлі асқақ көрінеді. Мен сондай-ақ әсем қытай кірпішінен тұрғызылған бұл құрылыстың түзу әрі үйлесімді салынғандығына назар аудардым. Ескерткіштің төменгі бөлігіндегі кірпіштерде крестер бейнеленген, биіктігі шамамен алты қадам»- деп жазып қалдырған. Тектұрмас мазары. Тектұрмас мазары Талас өзенінің оң жағалауында төңіректен биік тұрған төбе үстінде, Тараз қаласының шығыс жағалауында орналасқан. Талас бойында Тараз қаласын салған халық тектұрмастың да басына тамаша құоылыс салған. Мазар ХІІІ ғасырда салынды деп есептелінеді. Оның авторы мен салушысы белгісіз. Қазір толық қирап біткен. Ол ХІХ ғасырдың 80 жылдарында сақталған фотосурет арқылы ғана белгілі. Мазар күйдірілген кірпіштен салынған, күмбезі болған, іргесі төрт бұрышты болып келген. Оған кіретін үшкір арка тәрізді қақпа батыс жаққа, Таразға қарай қараған. Мазардың бұрыштары пилястрілмен тамамдалған, қабырғаларында сызық іздері болған. Ескерткішті ХІХ ғасырдың аяқ кезінде В.А. Каллаур, 1949 жылы А.Н. Ремпель, 1939-1950 жылдары Г.И. Ппцевич, 1963 жылы Т.Н. Сенигова археологиялық жұмыстар жүргізген, зерттеген. Тектұрмас жайында бір жазба дерек бар. Оның авторы орыс отрядын басқарып, 1864 жылы көктемде Қоқандықтарды Әулиеата қамалынан қуып шыққан Черняев. Оның 1864 жылы 1 маусымдағы 39


«Әулиеата қамалы» деп аталатын жазбаларында былай делінген: «Әулиеатадан батысқа қарай 40 сажень жерде зират бар, сонда кірпіштен салынған, жартылай мүжілген, іші айтарлықтай кең, кесене тұр, ол Қарахан деген қасиетті әулиенің есімімен аталады. Мұның өзі қамалды да осылай атауға негіз болған. Осы арада біржарым шақырымдай жерлегі әжептеуір дөңесте Тектұрмас деп аталатын тағы бір әулиенің моласы бар, бұл жота соның атымен аталады». А. Момышев құрған «Тектұрмас әулие» қоғамдық қорының қаржысына 2002 жылы қыркүйекте сол ескі кесененің орнына жаңа кесене орнатылды. Ақыртас кешені XVIII - XIX ғасыр Ақыртас археологиялық кешені қазіргі Тараздың шығысында 40 км жерде, Ақшолақ теміржол станциясынан 6 км оңтүстікте, Қырғыз Алатауының етегінде орналасқан. Қазір бұл тау шатқалынан бастау алатын, құрғап бар жатқан бұлақтардың арналары кескен тау бөктері. Ескерткішті зерттеу 19 ғасырда басталды. Шығыстанушылар, архитекторлар және археологтар өз еңбектерін осы бірегей ескерткішке арнаған. Ақыртас кешені алғаш өлкетанушылар мен ғалымдар В.А. Каллаур, П.И. Лерх, Д.И. Иванов, В.В. Бартольд және Г.И. Пацевич зерттеген. 1936 ж. Ақыртас қирандыларында КСРО ҒА мен ММЗИ Қазақ филиалының археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам) болды. Сол кезде обалар қазылған болатын. 1940 және 1945-46 жж. Ақыртасты Г.И. Пацевич зерттеді. 1945 ж. ескерткіште ҚазКСР МК жанындағы архитектура ісінің Басқармасы өлшеу жұмыстарын жүргізді. Материалдарын 1950 ж. Т.К.Басенов жариялап, солтүстік қасбетте мұнаралар барын анықтады, Ақыртас жоспары түзетілді. Ескерткішті археологиялық тұрғыдан жоспарлы зерттеуді проф. К.М.Байпақовтың басшылымен ОҚКАЭ 1992 ж. бастады. «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жүргізіліп келе жатқан археологиялық зерттеулер барысында бірнеше әр заманғы археологиялық және археологиялықархитектуралық ескерткіштер анықталып, құжатталып және кешенді зерттелуде. Олар: сарай – монументалды құрылысы, жоспарда төртбұрышты, қызыл құмтастың ірі блоктарынан 1 ден 1,5 м-ге дейін қаланған. Құрылыс көлемі 169х145 м. Ғимарат ұзын жақтарымен солтүстік-оңтүстік сызығымен бағытталған. Құрылыс жоспары жақсы оқылады: бас көшесі солтүстік және оңтүстік кірістерді байланыстырады. Оған перпендикуляр шығыстан батысқа тағы бір көше өтіп, терең айвандарға тіреледі. Көшелер құрылысты төрт бөлікке бөледі, оның үшеуі аула айналасында орналасқан бөлмелерден тұрады, ал, біреуі (солтүстік-батысы) құрылыстан ада. Бүкіл құрылыстың ортасында аула бар, оның периметрі бойынша бағаналардың тастан қаланған, көлемі 5х5 м, базалары бар. Ауланың оңтүстік бөлігінде екі қауыздың орнындағы қазаншұңқырлар байқалады. Аршылған қабырғалардың биіктігі 3 м-ге жетеді. Қамал – жоспарда шаршы тәрізді құрылыс, көлемі 39х40,5 м, сарай кешенінен оңтүстік-батысқа қарай 1 км қашықтықта орналасқан. Қамал дүниенің төрт тарапына қараған. Құрылыстың бұрыштарында кесіндісінде домалақ мұнаралар орнатылған; шартты түрде қамал деп аталатын құрылыс табиғи қырда орналасқан. Оның көлемі 40х25 м., биіктігі 3-3,5 м. Ғимарат жоспарда тікбұрышты, ұзын жағымен шығыстан батысқа созылған. Құрылыс VII ғ. екінші жартысы – X ғ. мерзімделеді; бау-бақша аймағы сарай кешенінен шығыста, көлемі 250х250 м. қабырғамен қоршалған аумақ орналасқан. Бұл аймақта баубақша отырғызылу көзделген болса керек; шартты түрде қала сыртындағы тұрғын жайлар немесе «тұрғынжай орамы», сарай кешенінен солтүстікте орналасқан, және кешен маңында орналасқан, тұрғын жайлар деп болжанған, бірнеше төбешіктер; тас кен орны, саз алатын карьер, қарауыл мұнара, құлдардың жертөлелері, агроирригациялық құрылыстар және сумен қамтамасыз ету жүйесі, сақ дәуірінің обалары, 18 ғ. – 19 ғ. басындағы мекенжұрт. Айша бибі кесенесі (ХІ-ХІІ ғасырлар). Тараз қаласының оңтүстік жағында 20 шақты шақырым жерде Аса өзенінің жағасындағы Айша бибі ауылында екі ғимарат тұр. Олардың бірі –Айша бибіге орнатылған ескерткіш. Бұл архитектуралық көркемдік жағынан өте құнды, біздің заманымызға дейінгі ою-өрнек сарынын және композициялық тәсілдерінің байлығы мен алуан түрлілігін сақтап келген тамаша ескерткіш болып табылады. Облыстағы барлық ескерткіштер арасындағы Айша бибі мавзолейі тек республикада, тіпті елімізден сырт жерлерде де Қожа Ахмет Яссауи кесенесімен қатар ерекше назарда. Ұлы археолог А.Н. Бернштамның өткен жүз жылдықтың 30-40 жылдарындағы зерттеулері негізінде бұл ғимараттың ХІ-ХІІ ғасырларда салынғаны дәлелденіп отыр. 1987 жылы В.А. Каллаур мұқият зерттеген . 1938-1939 жылдары А.Н. Бернштамның басшылығымен ИИМК және Эруда экспедициялары, 1943 жылы КСРО сәулет академиясының ассистенттер тобы, 1953 жылы ҚазақССР академиясының экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Б.П.Деникенің айтуына қарағанда,бұл ескерткіш Орта Азия мен Қазақстан территориясындағы ең тамаша ескерткіштердің бірі. Ол қима терракотпен безендірілген.Мұны қолдану Орта Азия мен Қазақстан аймағында ғана кең тараған. Бұл Бабаджа қатын кесенесімен қатар тұр. Олардың шығыс фасадтары бірқатар болып орналасқан. Мавзолейдің көлемі, бағаналардың сыртқа шығып тұрғаныңн есепке алмағанда, сыртқы қабырғалары 723х723 см жоба бойынша тұрғызылды. Бабаджа қатын кесенесі сияқты Айша бибі кесенесінің кеңістігі құрылысы шаршы формалы болып келді, бірақ күрделі архитектуралық бөлшек салаларының және бай декоратив құрылысының 40


арасында бұл әсем істелген жоғары бойлай түскен құрылыс ретінде көрінеді. 1953 жылы өлшеп зерттеу Айша бибі кесенесінің конструктив схемасы өте қызық екенін және өзінің сипаты жағынан алғанда Орта Азия мен Қазақстанның құрылыстарының конструктив шеңберінен тыс жататынын көрсетті. Диаметрі 86 см болып келетін төртбұрыштағы мықты бағаналар, барлық ойықтарының бұрыштарындағы шағын бағаналар мен шатырлардың және аркалардың системасы кесене қаңқасын құрайтын негізгі конструктивтік өзек болып табылады. Қабырға бөліктер мен бағана системаларын биіктігінен алғанда әрбір 60-80 см кейін қалау арасына салып отырған арша байламдар арқылы жалғасады. Айша-бибі мавзолейінің арқа шатыр системасы қабырғаға күш түсірмейді және түсетін күшті бағаналар мен кірпіш тіреулерге ауыстырыладфы.Фасадтағы 4 ойықтың бәрі де жартылай шатырмен жабылған.Бұл жартылай шағын бағаналарға және ойықтардағы кірпіш тіреуге сүйенеді. Арқа шатырлар өз кезегінде 384 өлшеуден басталатын көлденең арқалар системасына сүйенетін болған.Мавзолей үйінің күмбезбенжабылғандығын 286 өлшеудегі бұрыш арка тромптарының қалдықтары дәлелдейді. Қазақ жеріндегі тарихи ескерткіштер қилы-қилы заманын бастарынан кешірді. Еліміз патшалық Ресейдің құрамына өтпестен бұрын, Қазақстанның жеріндегі кейбір археологиялық ескерткіштер жөніндегі мағлұматтар Ресей ғалымдарының еңбектерінде өте сирек болса да кездеседі. Ал, Қазақстан Ресейдің отар елі болғаннан соң, қазақ жерінің үстіндегі және астындағы байлықтарын және рухани мәдениет мұраларын патша үкіметі билеп- төстегені баршаға мәлім. Атадан балаға мирас болып қалып келе жатқан ескерткіштер патшалық Ресей отаршылық көзбен қараған және олардың мұра екенін түсінгісі келмеген. Солай бола тұра Ресейден Қазақстан жеріне келген ғалымдар, саяхатшылар кездескен ескерткіштерге көңіл аударуды ұмытпаған. Тіпті кейбіреулері сол ескерткіштерге барлау жүргізген. Қолға тиген археологиялық заттарды өздерінің еңбектерінде жазған. Тараз қаласының баршаға мәлім Айша бибі күмбезі де бізге жартылай бұзылған қалпында жеткен. Бұл аса көркем ескерткіштен қазақ халқының атадан балаға мұра болып келе жатқан ою-өрнек әшекей түрлерінің бәрін ұшыратамыз. Күмбезді сақтау үшін Кеңес үкіметі кезінде оны әйнек семсермен қаптаған. Бірақ та ескерткіштерді мұндай жолмен ұзақ сақтаудың келешегі бұлдыр. Жылма-жыл күмбездің қабырғаларының астары үгіліп түсіп жатты. Егер дер кезінде қимылдағанда көп ұзамай бұл ғимарат құлап қалуы мүмкін еді. Айша бибі кесенесін 2005 жылы толық реставрацияу аяқталды. Қазіргі уақытта мазар «Ежелгі Тараз ескерткіштері» қорық музейінің қорғау аймағына алынған. Тағы бір айтатын нәрсе, ескерткіштерді бұрыңғы қалпына келтілру,әлі де болса дұрыс жолға қойылмай келе жатыр. Қайтадан қалпына келген ескерткіштердің сапасы нашар. Сондықтан, ескерткіштерді сақтаймыз десек, бұл күрделі мәселені қолға алып оны ғылыми дәрежеде жолға қоюмыз керек. Тіпті Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің жанына ескерткіштерді қорғау және оларды зерттеу жөнінде дербес мекеме құрылса да артық етпес еді.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Пайдаланылған әдебиеттер. Басенов Т. Орнамент Казахстана в архитектуре. Алма-Ата, 1957. Маргулан А.Х., Басенов Т., Мендикулов М. Архитектура Казахстана в ҮІІ-ХІІ вв. Алма-Ата, 1959. Алпыспаев Х.А. Находки памятников каменного века в хребте Каратау. М., 1966. Бернштам А.Н. памятники стрины Таласской долины. Алма-Ата, 1971. Рыспаев К.Р. Древний Тараз. Тараз, 2002. Кәрібай Б. Түркістан және Қазақ хандығы. Алматы, 1999. Винник А.Ф. Тюркские памятники таласской долины. Фрунзе, 1963. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. Алма-Ата,1972. 97 стр. Бартольд В.В: Соч., т.1. М., 1930. Байпаков К.М., Нұржанова А. Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. Алматы, 1992. Әулие Ата – Қарахан. Айша бибі. Тектұрмас. Алматы, 2003. 15 бет. Пацевеевич Г.И. Древний гуристан Тараза на горе Тик-Турмас. Труды СЭА. Алма-Ата, 1970. ТАМЫРЫ ТЕРЕҢ ТАРИХ Куатбекова Л.К., т.ғ.к. «Өрлеу» БАҰО АҚФ Жамбыл облысы бойынша ПҚБАИ Инновациялық дамуды әдістемелік қамтамасыздандыру бөлімінің бастығы Қоянбаева Ш.Б. Инновациялықдамудыәдістемелікқамтамасыздандыру бөлімінің жетекші маманы «Өз тарихын білмеген халық, өзін де сыйламайды» Н.Ә.Назарбаев Адам өткенін жақсы білмей – болашаққа нық қадам баса алмайды. Тәуелсіз ел ретінде өткенімізді зерттеу, бұл күнге қалай келгенімізді, кімдердің арқасында жеткенімізді білу құнды 41


деректерді игеру біз үшін өте маңызды. Өз тарихымызды білу – тек өткенімізден хабардар болу үшін емес, болашағымызға айқын бір ұстаныммен қадам басу үшін де өте маңызды. Биылғы жылы Қазақ елі Қазақ хандығының 550 жылдығын тойлағалы отыр. Бұл той біздің патриоттық рухымызды өрістетеді. «Қазақ хандығының 550 жылдығы» – Тәуелсіздік пен теңдіктің, ынтымақ пен елдіктің тойы. Елдің еңсесін көтерген бұл мерекелік шара талай ақтаңдақтардың бетін ашып, жоғалған асылдарымызды түгендеуге мол мүмкіндік беретіні сөзсіз. Кеңес үкіметі құлап, ел елдер тәуелсіздік алып жатқан тұста етек-жеңін жинай біліп, қазақты қиын кезеңнен алып шықан бүгінгі Президентіміз Н.Назарбаев екені белгілі. Сонау 90 жылдардың орта тұсында ішерге тамақ, киерге киім таппай қалған кезеңде осындай көшбасшымыздың болуы қазақ халқының бағы еді. Бүгін Тәуелсіз Қазақстан дүние жүзіне ықпал ете алатын, беделі зор, бейбітшілікті ту еткен ерекше қонақжай халық болып өмір сүруде.Елбасымыздың саясатының арқасында хандық дәуіріміздің 550 жылдығы бірінші рет тарихымызда аталып өтілуде. Тәуелсіздік дегенде ұлан-байтақ жерімізді анталаған жауларынан қызғыш құстай қорғап, ат үстінде арыстандай арпалысып өткен асыл бабаларымыз ойға оралады. Ардақты бабаларымыз қазақтың байтақ даласын ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен ата жауларынан қорғап қалған. Бұл оқиға қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болып отыр. Ол ұлан-байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық аумағын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл атқарды. Белгілі ғалымдар бұл ретте Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегіне сүйене отырып, 1465 жылға тоқталады, яғни, Қазақ мемлекеттілігінің дүниеге келуін Керей мен Жәнібек хандармен байланыстырады. Бұдан бес жарым ғасыр бұрын даңқты Керей мен Жәнібек бабаларымыз іргетасын құрып берген Қазақ хандығы талай тар жол, тайғақ кешулерді бастан кешті. Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы, әз Тәукенің Жеті Жарғысы халқымыздың Темірқазығы болды. Алты Алаштың айбынды әміршісі Абылай хан бастаған, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Жәнібек, Баян, Олжабай, Өтеген, Ақтанберді, Байғозы, Жанатай, Жауғаш, Малайсары, Елшібек батырлар қостаған қазақ сарбаздары туған жерін ата жаулардан қорғап қалды. Ал, Абылай хан бастаған айбынды батырлар қазақ хандығының туын құлатқан жоқ! Бұл еліміздің тәуелсіздігін қорғап қалу жолындағы жан алысып, жан беріскен қиян-кескі майдан болатын. Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде XІV-XV ғғ. болған әлеуметтікэкономикалық және этникалық-саяси процестерден туған құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі XV ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Қазақ хандығының құрылу тарихына байланысты жазылған тарихи зерттеулер мен әдебиеттердің бәрінде хандықтың негізін салушылар – Керей (1458-1473 жж.). мен Жәнібек(1473-1480 жж.) хандар деп айтылатыны белгілі. Дерек мәліметтеріне сүйенсек, «олардың Әбілқайыр ханнан бөлініп, Жетісудағы Моғолстан атты хандыққа келуімен Қазақ хандығы құрылды» деген пікірді зерттеушілердің бәрі мойындайды. XIX ғасырдың ортасында айтылған бұл пікір қазіргі күндерге дейін тек даму үстінде болды. Бірақ та осы саяси үрдісте жетекші рөл атқарған тұлғалар – Керей мен Жәнібек хандар туралы зерттеулер толық жүргізілмеді. Керей мен Жәнібек хандарға тағдыр жаңа этникалық бірлестікке негізделген мемлекетті құру және оны басқару үлесін берді. Бұл үлес кездейсоқ сияқты болып көрінгенімен, заңдылық болатын. Өйткені екі ханның арғы ата-бабалары – Шыңғыс ханнан Керей мен Жәнібек хандарға дейін Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы саяси билікті мұрагерлік жолмен иемденіп, атадан балаға қалдырып отырған. Басқаша айтқанда, Керей мен Жәнібек бірнеше ғасыр бойы уысынан билік кетпеген өте мықты әрі өте беделді әулеттің өкілдері болып табылады. Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинап және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды. Сыр өңірі мен Қаратау, қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. Осы орайда, қазақ хандығының алдына 3 үлкен тарихи міндет қойылды: 42


1. Мал жайылымдарын пайдаланудың Дешті – Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан дағдылы тәртібін қалпына келтіру (бұл тәртіп Әбілқайыр хандығындағы аласапран арқылы бұзылған) көшпелі шаруалардың көкейтесті мүддесі еді. 2. Шығыс пен Батыс арасындағы сауда керуен жолы үстінен орнаған Сырдария жағасындағы Сығанақ, Созақ, Отырар, Ясы (Түркестан) т.б. қалалары қазақ хандығына карату. Бұлар осы өңірдегі саясиэкономикалық және әскери- стратегиялық берік база болатын. 3. Қазақ тайпаларының басын қосып, қазақтың этникалық территолриясын біріктіру. Бұлардың ішіндегі ең маңызды міндет – Сырдария жағасындағы қалаларды қарату күресі болды. Ата- бабаларымыз алдарына осындай міндеттерді қоя біліп, өз жерлерін жаулардын сақтап қалып отырған. Қорыта келе,Қазақ хандығының 550 жылдық тойын атап өтілуі, халқымыздың Егеменді, Тәуелсіз «Мәңгілік ел» болғанымызды дәлелдейді. Өткен тарихымызға тағзым да, бүгінгі бақытымызға мақтаныш та, гүлденген келешекке сенім де «Мәңгілік Ел» деген құдіретті ұғымға сыйып тұр.Тарихы,тілі,діні, салтдәстүрі ғасырдан-ғасырға ұласып, ата-бабаларымыздың мұра етіп қалдырған жерін,байлығын бүгінгі күні ұрпақтары жалғастырады және ұрпақтан- ұрпаққа мұра етіп қалдырады деп кәміл сенеміз.Менің елім, бұл – менің Қазақстаным, баршамыздың – Мәңгілік еліміз! Сол еліміздің қанаты талмай, көк байрағымыз көк аспанда шарықтасын! Пайдаланған әдебиеттер: 1. Қазақ энциклопедиясы 2. Тараз энциклопедиясы 3.Ақпараткөзі: http://egemen.kz/2015/06/05/65377 4.Образовательный сайт Казахстана 2009-2015 5. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. (Хақжолындағылартарихы). – Алматы, 2003. -616

ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНАН БАСТАЛҒАН БҮГІНГІ ЕЛ ТАҒДЫРЫ Манахбай Сергей Жалпы білім беретін №36 орта мектебі КММ, тарих пәнінің мұғалімі Қазақстан- сан ғасырлар бойы бабалар армандаған тәуелсіздікке қол жеткізген, елімізді мекен еткен 130-дан аса ұлт өкілдерінің дәстүрі мен дінін, мәдениеті мен тілін, тарихы мен тағдырын тоғыстырған көпұлтты мемлекет. Әлем елдерінің бірқатары Қазақстанның 20жылдан аса уақыт ішінде осыншама қарқынды дамуы көп ұлтты мемлекетімізде орнаған бейбітшілік пен татулықтың негізі десе, бірқатары Елбасымыздың салиқалы саясатының арқасы деп баға береді. Еліміздің даму жолында жоғарыда айтылған пікірлерді бір-бірінен ажыратып айту негізсіз, себебі еліміздің тағдыры Елбасының кемеңгерлігінің айғағы. Тәуелсіз еліміздің тағдыры сыналған тарихымыздың ширек ғасырға жуық кезеңі тек қазақтар үшін ғана емес, қазақ жерін мекендеп, кіндік қаны тамып, бірге қайнап бітіскен, туған топырағым деп қастерлеген басқа ұлттар мен ұлыстардың да ортақ игілігі. Иә, бұлай деп сенімді сөз саптауымның да өзіндік дәлелдері бар. Тарих тереңіне көз жүгіртер болсақ,біріншіден, еліміздің көп ұлтты мемлекет болып қалыптасуының бірден-бір себебі- қазақтың қанына біткен қонақжайлылығы.Оған «Шешен-ингуш этномәдени бірлестігінің» төрайымы Мариям Байрамқұлованың мына сөзі дәлел бола алады: «Біз өмірімізге тыныштық сыйлаған қазақ халқына ризамыз. Қиын кезде бәрімізді бауырына басты. Бірлікке жетер ештеңе жоқ». Шынында, тағдырдың тауқыметімен елімізге табан тіреп, келер ұрпағына жерімізді атамекен еткен талай ұлт пен ұлысты бауырына тартып, бауыр еткен қазақтың өз даласындай дархан көңілі халқымыздың маңдайына біткен бағы десек, артық емес. Екіншіден, ХYIII-XX ғасырдың басында Қазақстанның байырғы халқы өлкенің басым көпшілігін құрағанымен, халықтың қалған бөлігін басқа да этностық топтар құрады. Орыс, украин, неміс, поляк, ұйғыр, дүнген сияқты әртүрлі ұлт өкілдерінің елімізге қоныстана бастауы біздің көп ұлтты қоғамымыздың қалыптасуына алып келді. Алғашқы болып келгендері әскери шенді орыстар, кейін шаруаларды қазақ өлкесіне кеңінен тарту үшін патша үкіметі әр түрлі шаралар қолдана бастады. Осы кезден бастап қазақтар мен орыс, украиндер арасында өзара шаруашылық, мәдени алмасулар орын алды. Әр ұлттың келіп қоныстануы қазақ өлкесіне жаңаша жаңалықтар қосып, түрлі саланың мамандарымен толыға түсті. Мәселен, татар ұлтының келуі елімізге жаңа әдіспен оқытатын мектептер ашудың бастамашылары болса, неміс халқы Қазақстанның тарихын, географиясын, этнографиясын зерттеуге қызықты. Олар негізінен өңдеуші өнеркәсіп саласында, мұнай кен орындарын игеруде, мыс өндіруде белсенділік танытты. Аласапыран заманда елдегі демографиялық ахуалдың күрт төмендеуін осы жер аударылғандар толықтырды. Қазақстанға екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында корей, шешен, 43


ингуш,түрік, болгар және тағы басқа этникалық топ өкілдері қоныстанды. Бұл халықтар еңбек саласында ауыр жұмыстарда жүріп, қиын кезеңдерді бастан өткізді, еліміздегі түрлі салаларды дамытуға елеулі үлес қосты. Осылайша ғасырларға ұласқан ұлттар арасындағы достық еліміздің тәуелсіздік алғанынан кейін де жалғасын тауып, беріктігін нығайта түсті.Оның бірден-бір дәлелі, осыдан 20 жыл бұрын ел бірлігінің бастауы болсын деген мақсатпен құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясы. Қасиетті қазақ жерін татулықтың талбесігі етіп, бейбітшілікке бөлегенҚазақстан халқы Ассамблеясының мерейтойлық ХХ сессиясын «Бір халық – бір ел – бір тағдыр» деп атаудың астарында үлкен мән бар екенін Елбасымыз былайша түсіндіреді: «Кезінде тағдырдың жазуымен қасиетті қазақ даласына сан түрлі ұлт өкілдері қоныс тепкен еді. Бүгінде олар тегі басқа болғанмен теңдігі бір, қаны бөлек болғанмен жаны бір, арманы ортақ біртұтас халыққа айналды. Туған елдің туының астында бірігіп, туған жердің тұғырын биік етуге бел шешкен азаматтарды бір тағдыр күтеді. Осылай, елдігіміздің ертеңі ошақтың үш тағаны сияқты «бір халық – бір ел – бір тағдыр» деген үш сөзге сыйып тұр. Бір халық-бұл барлығымыз үшін ортақ ұлттық мүдделер,Бір ел-бұл барлығымыз үшін ортақ Отан, Бір тағдыр-бұл біз бірге жүріп өткен қиындықтар мен жеңістер!» Міне, халқымыздың осындай құндылықтарының арқасында Қазақстан тарих сахнасына қайта шықты. Ендігі біздің міндетата-бабаларымыздың жылдар бойы құрған бірлігін, тұрақтылық пен бейбітшілігін, келісімін одан әрі нығайта түсу. Бұл біздің мемлекет ретінде, ұлт ретінде алға басуымыздың басты қағидалары. Мемлекетіміз тыныштықта,бейбітшілікте өмір сүру үшін барлық қазақстандықтарға тең құқықты,тең дәрежелі,тең мүмкіндікті міндеттер мен талаптар қойылуда. Оның дәлелі- ұлтына, тілі мен діліне қарамай барша этнос өкілдерінің теңдігін сақтағанАта Заңымыз. Айқын мақсаттардың бағдары, стратегиялық жоспарарқылы армандарымыздың орындалуына жол ашылады. «Арман алға жетелейді» демекші,ендігі арман Қазақстанның мәңгілік ел болуы. Тарих сахнасында ұлттың ұлт болып қалыптасуы оның тілі мен мәдениетіне тікелей байланысты екендігі бірнеше мәрте дәлелденген.Чамикуро тілінде сөйлейтіндердің ең соңғыларының бірі Наталия Сангама былай деген: «Мен чамикуро тілінде армандаймын, бірақ өз армандарымды ешкімге айтып бере алмаймын, өйткені ендігі жерде чамикуро тілінде ешкім сөйлемейді. Сенің ең соңғы болуың жалғыздыққа ұрындырады». Сондықтан да елімізде орнаған бейбітшілік пен келісім алдымен, басқа халық үшін емес, қазақ халқы үшін маңызды екенін әр қазақ естен шығармауы тиіс. Оны да Елбасымыз осы сессияда тайға таңба басқандай етіп қадап айтқан болатын:«Қазақстандағы қоғамдық келісім – ең алдымен қазақтың келісімі екенін мықтап есте ұстаған абзал.Татулық пен тұрақтылық ел иесі ретінде ең алдымен қазаққа керек. Қазақтың ынтымағы мен бірлігі мықты болмайынша, мемлекеттің тұтастық келбетін сақтау мүмкін емес». Тәуелсіздік жылдарында елімізді мекен еткен бірде-бір ұлт өзінің ана тілін ұмытқан жоқ. Елбасымыздың салиқалы саясатының арқасында өзге ұлт өкілдері өз ана тілімен қатар қазақ тілін де еркін үйренуге мүмкіндік алды. Осы ретте еліміздегі ұлтаралық татулықты әлем елдеріне үлгі-өнеге ретінде көрсетуге болады. Халқымыздың берік бірлігі, тату тірлігі, ырысты ынтымағы «Мәңгілік Ел» идеялогиясына жол ашты.Біздің жалпыұлттық идеямыз-Мәңгілік елді басты бағдар ету, ал «Мәңгілік ел»-елдің біріктіруші күші. Біз қайда бет алдық? Жарқын болашаққа! Тәуелсіз еліміздің өзіндік бет-бейнесі бар,ұстанымдары мен ұзақ мерзімді даму жоспары бар. Ол- «Қазақстан-2050» стратегиясы, Елбасы бекіткен -«Нұрлы Жол» бағдарламасы. Қазақстанды дамыған,өркениетті отыз елдің қатарына қосу.Бұл «Қазақстан- 2050»стратегиясы арқылы жүзеге аспақ. Жарқын болашаққа жету үшін ел болашағына барлық жағдайлар жасалған. Мемлекеттікті одан әрі дамыту,экономикалық саясаттың жаңа жүйесіне көшу, мемлекеттің шекарасының беріктігі,әлеуметтік үлгі,білім беру,ұлт денсаулығына баса көңіл аударылуда. Біздің елімізде балаларға да, жастарға да, кәсіпкерлікпен айналысушыларға да мемлекет тарапынан қолдаудабар, мүмкіндік те бар.Мемлекетіміз білім іздеп,ғылыммен айналысамын деген жастарға «Болашақ» халықаралық стипендиясын тағайындады.Қазақстанның дамуы мен келешегі үшін жасалған тың жобаның мақсаты-Қазақстандық жастардың шет елдердің таңдаулы жоғарғы оқу орындарында білім алып, тәжірибе алмасып, алған білімдерін ел игілігіне жұмсап, еліміздің дамуына өз үлестерін қосу. Қазір білім беру-көп ұлтты еліміздің дамуының негізгі тірегі екені анық.Себебі, мемлекетіміздің дамуы–тікелей жастардың қолында! Біздің Астанамыз –әлем картасындағы ең жас қалалардың бірі.Соған қарамастан әлемге танылып үлгерген, келбеті көз тартарлық, көрікті қала.Мен үшін Астана – армандар орындалатын қала. Сондықтан «ЭКСПО-2017» көрмесін өткізу құрметі Астанаға бұйырды. Біз қалаған «болашақтың энергиясы» әлем елдеріне таныстырыла отырып, елімізге жаңа технологияларды енгізуге, энергия көзін дұрыс пайдалануға жол ашады. Бұл көрме арқылы Қазақстан әлем елдерінің алдында өзін тағы бір қырынан таныта отырып, бәсекеге қабілеттілігін дәлелдей түседі.

44


Сөзімді қорыта келе, халқымыздың жарқын болашағын салауатты өмір салтын ұстанған, үш тілді еркін меңгерген, бойында еліне, жеріне деген патриоттық сезім ұялаған, саяси сауатты, ғылым жолын қуған талапты жастары бар Орта Азияның барысы бейнесінде көремін. ХVIII - ХIХ ҒҒ. КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ЖҮЗ АУМАҒЫН ЭКСПЕДИЦИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР Мырзахметова А.Ж. г. Караганда Среди особо сложных проблем современной исторической науки стоит история Казахстана в XVIII – середине XIX веков, когда территория Младшего и Среднего жузов вошла в состав Российской империи, и все последующее развитие Казахской степи было связано с политикой Российской империи. Основным источником для современных исследователей по этому периоду являются труды военных российских востоковедов, которые, во-первых, находясь на службе царскому престолу, являлись непосредственными проводниками политики царизма, а,во-вторых, военные востоковеды, часто бывая в Казахской степи, были очевидцами событий в жизни казахского народа в исследуемый период, и излагали их достаточно точно и достоверно. Военное востоковедение изначально играло роль прикладной формы исследования, но постепенно оно превратилось в самостоятельную отрасль знаний о Востоке. Становление русского военного востоковедения происходило параллельно с продвижением российского влияния вглубь Центральной Азии. По мнению исследователей, на развитие военно-востоковедных исследований воздействовали два фактора – стратегический и административный. Первый фактор связан с борьбой России за выход к границам сопредельных азиатских государств, военно-политическое соперничество мировых держав в Азии, потребность стратегического планирования и подготовки войск для азиатских театров военных действий. Второй, административный, фактор обусловлен обеспечением российской системы управления территориями Казахстана и Средней Азии, военно-статистическое и естественнонаучное исследование азиатских территорий и народов, проживавших на этих территориях. Военное востоковедениезанималось не только изучением вооруженных сил азиатских государств, но также и их политического, социально-экономического развития, особенностей географического расположения, этнического состава населения, его традиций, обычаи, религию и т.д. Самым большим препятствием для работы военных исследователей было незнание или слабое владение местными языками. Следствием этого явилось то, что на государственном уровне принимались меры по изучению местных языков, в частности, создание восточных факультетов, на которых велось обучение восточным языкам. В связи с этим шел процесс становления востоковедения как отдельногонаправления в военнонаучной отрасли. Военное востоковедение стало неотъемлемым звеном государственной политики, с помощью которого разрабатывалась и осуществлялась имперская политика России в рассматриваемый период в юго-восточном направлении. Постепенно складывалась группа офицеров, специализировавшихся на изучении Востока. В основном это были офицеры Генерального штаба, на которых в мирное время возлагалось выявление вероятных центров военных действий – Бларамберг И.Ф., Красовский М.И., Мейендорф Е.К., Венюков М.И., Гейнс А.К., Мейер Л.Л., Терентьев М.А. и многие другие[1]. Крупные военные востоковедческие центры России действовали в Санкт-Петербурге, на Кавказе, в Туркестане, на Дальнем Востоке. Подготовка специальных кадров военных востоковедов системно проводилась на офицерских курсах восточных языков при Азиатском департаменте МИД (г. Санкт-Петербург), в Ташкентской офицерской школе восточных языков и на офицерском отделении Восточного института (Владивосток). В штаты пограничных военных округов, корпусов, дивизий, отдельных крепостей и постов была включена неизвестная ранее военная специальность – «офицервостоковед». Кроме того, были образованы специальные военно-востоковедные издания, такие как «Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии» (г. СанктПетербург), «Вестник Ташкентской офицерской школы восточных языков» и «Сведения, касающиеся стран, сопредельных с Туркестанским военным округом» (г. Ташкент), «Известия штаба Кавказского военного округа» (г. Тифлис), «Китай и Япония» (г. Хабаровск), «Материалы по Маньчжурии, Монголии, Китаю и Японии» (г. Харбин). Русские военные востоковеды внесли весомый вклад в изучение Казахстана. Научное наследие русских военных востоковедовпоистине уникально – это работы по географии и статистике, общей и военной истории, этнографии, демографии, лингвистике, археологии и истории материальной культуры Младшего и Среднего жузов. В дореволюционной России многие труды востоковедов были опубликованы военным ведомством, Российской Императорской Академией наук, опубликованы на страницах научных и ведомственных изданий. Комплексное и всестороннее исследование трудов военных российских востоковедов, изданных в XVIII – середине XIX вв. благодаря деятельности военного ведомства и Российской Академии наук, 45


позволяет воссоздать наиболее достоверную и объективную картину исторических процессов, происходивших в Младшем и Среднем жузах в указанных рамках. Становление военного востоковедения в России как научного направления шло параллельно с изучением соседних территорий, в том числе и земель Младшего и Среднего жузов, которые в XVIII веке стали объектом нового курса внешней политики Российской империи. Уникальные сведения, полученные в результате деятельности российских военных экспедиций, направленных в Казахстан в XVIII – середине XIX вв., носили, по мнению ученых, в большей степени случайный и бессистемный характер, но, тем не менее, эти экспедиции были планомерны, так как каждая последующая экспедиция дополняла своими изысканиями предыдущую. Исследования, выполненные российскими военными экспедициями, не только легли в основу государственного курса по колонизации территории Младшего и Среднего жузов, но и были продолжены в рамках деятельности Императорского Русского географического общества, функционировавшего с середины XIX века. Первым казахским военным востоковедом по праву считается штабс-ротмистр Ч.Ч. Валиханов – чингизид, ученый, историк, этнограф, географ, экономист. Яркую характеристику деятельности Валиханова дал российский востоковед Н.И. Веселовский: «Как блестящий метеор промелькнул над нивой востоковедения потомок казахских ханов и в то же время офицер русской армии ЧоканЧингисович Валиханов. Русские ориенталисты единогласно признали в лице его феноменальное явление и ожидали от него великих и важных откровений о судьбе тюркских народов…» [2]. Труды Ч.Ч. Валиханова «О кочевках киргиз», «О мусульманстве в степи»,«Заметки по истории южносибирских племен», «Следы шаманства у киргизов»,«Киргизское родословие» и многие другие являются ценным источником по изучению истории, этнографии, культуры казахского народа, детально и красочно описаны в них история и быт населения Восточного Казахстана и Туркестана[3]. В связи с изменением характера отношений между казахскимижузами и Россией происходит также качественное изменение и содержания востоковедных трудов: от фрагментарности, отрывочности и случайности сведений до целенаправленного, конкретного и профессионального анализа всех сторон жизни кочевого населения. В военном востоковедении, подробно исследовавшем хозяйствующие субъекты казахского общества, преобладало мнение, что кочевое скотоводство было единственным выгодным способом выживания в степи, а переход к оседлости не принес бы пользы ни казахам, ни русскому народу. Военные востоковеды, исследовавшие социальную и экономическую структуру казахского общества, подмечали, что царское правительство, отменив ханскую власть, искало в степи другую силу, на которую ей можно было бы опереться, при этом, по их представлению, ставка делалась на представителей казахской аристократии – ага-султанов. Одной из научных и социально значимых проблем, стоящих перед казахстанским обществом на современном этапе, является определение конкретных путей его возрождения и укрепления как основы национально-государственной, духовной интеграции общества. В последнее время начался процесс переоценки ценностей, изменились приоритеты в оценке духовного недавнего прошлого, настоящего и будущего, что зачастую приводит к появлению взаимоисключающих точек зрения. В такие переломные моменты истории обостряется внимание казахстанской общественности к истории народа, возникает необходимость поиска параллелей в историческом прошлом современным событиям, нахождение путей решению насущных проблем. Список использованной литературы: 1.Басханов М. Русские военные востоковеды до 1917 г.: Библиографический словарь. – М.: Вост. лит., 2005. – 295 с. 2. Веселовский Н.И. Метеор /Сочинения ЧоканаЧингисовича Валиханова. – СПб.: Типография Главного Управления Уделов, 1904. – С.I. 3. Сочинения ЧоканаЧингисовича Валиханова. – СПб.: Типография Главного Управления Уделов, 1904. – 531 с. ЖӘНІБЕК ПЕН КЕРЕЙ ҚҰРҒАН ТҰҒЫРЛЫ МЕМЛЕКЕТ Жұмағалиев Нұржан Жұмағалиұлы Түгіскен орта мектебі, тарих пәні мұғалімі Сарысу ауданы Адам өткенін жақсы білмей – болашаққа нық қадам баса алмайды. Тәуелсіз ел ретінде өткенімізді зерттеу, бұл күнге қалай келгенімізді, кімдердің арқасында жеткенімізді білу т.б. құнды деректерді игеру біз үшін өте маңызды. Сонау 1465 жылы қазақтың ел алғашқы хандары Жәнібек пен Керейдің қазақ деген хандықтың туын тіккеніне міне биыл 550 жыл толып отыр. Елбасымыздың Қазақ хандығының 550 жылдығын мемлекеттік деңгейде атап өту туралы жрлығы шығып, былтырдан бері бүкіл ел болып үлкен дайындық жүргізіп келеміз. Бұл дегеніміз, Қазақстан елінің өткенді білуге деген үлкен құлшынысын көрсетеді. 46


Тарихқа көз жүгіртсек, талай қиындықтар мен тағдырдың соққылары қазақ халқының басына таяқ болып тиді. Біз бүгінгі күнге көптеген сындардан өтіп келіп отырмыз. Ең алғаш туын тіккен елдің болашағы қашанда бұлыңғыр болатыны белгілі. Ол үшін құрылмақшы болып жатқан елге білгір де қайратты, парасатты көшбасшылар керек. ХV ғасырдың ортасы Моғолстан, Әбілқайыр хандығы т.б. мемлекеттердің дипломотиялық байланысы шиеленісіп тұрған қиын кезең болатын. Дәл осы уақытта Әбілқайыр хандығына сыйыса алмаған Керей мен Жәнібек қазақ халқының этникасын құрайтын көптеген ру-тайпаларды алып шығып, Шудың бойына Қазақ деген хандықтың туын тігеді. Алғашында халқының саны әрең жететін хандыққа сырттан төнетін қауіптер шаш етектен болған. Дегенмен, жоғарыда айтып өттікаемес пе? Бір адам бір елді құтқара алады, дәл сол уақытта да Жәнібек пен Керей хандар Қазақ хандығын түрлі қауіптерден қорғап, болашаққа қарай жылжуына, дамуына жағдай жасады. Қазақ хандығы туралы бізге жеткен нақты жазба деректердің бірі Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и-Рашиди» атты еңбегі. Жалпы бұл еңбек Моғолстан хандығы тарихына арналған. Алайда сол кездегі саяси жағдайға байланысты Қазақ хандығы туралы да көп мәлімет келтірілген. Абулғазы, Қадырғали Жалайыри өз еңбектерінде Қазақ хандығы, оның билеушілері туралы мәліметтер қалдырды. Сонымен қатар Қазақ хандығы кезеңіне байланысты шығыс деректерінің маңызы зор. Қазақ хандығы — шаруашылықтың дамуы, өндіргіш күштердің өсуі, феодалдық қатынастардың қалыптасуы нәтижесінде ерте заманнан бері Орта Азияның ұлан-байтақ өңірін мекендеген көшпенді тайпалардың бірыңғай этникалық топ — қазақ халқының негізінде бірігуі арқылы XY-ғасырдың орта шенінде құрылды. Қазақ хандығының құрылуына 1457-жылдан кейін Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайпаларын бастап шығыс ДештіҚыпшақтан батыс Жетісу жеріндегі Шу мен Талас өңіріне қоныс аударуы мұрындық болды. Ол кезде Жетісуді билеген Моғолстан ханы Есенбұға (1434—1462-жылдары билік еткен) қоныс аударған қазақтарды Әбілхайырға қарсы пайдалану үшін қарсы алып, қоныс берді. Осы оқиға жөнінде тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и-Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шегіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң, Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп, олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Оларды өзбектер - «қазақтар» деп атады. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465—1466) билей бастады...». Алғашында Қазақ хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Ежелден осы алапты мекендеген тайпалар Дешті- Қыпшақтан қоныс аударған қазақ тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс салдарынан күйзелген қазақ тайпалары бұл араға келіп ес жинап, етек жауып, экономикалық тұрмысы түзеле бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ қөшпенділері Әбілхайыр хан қол астынан шығып, бөгеуін бұзған судай ағылып, Қазақ хандығына қеліп жатты. Алайда жаңадан құрылған Қазақ хандығының экономикалық негізі әлсіз еді және бірсыпыра қазақ тайпалары Әбілхайыр хандығының, Моғолстанның, Ноғай Ордасының және Батыс Сібір хандығының қол астында төрт хандыққа бөлшектеніп отырған болатын. Ал Әбілхайыр хан болса өзіне қарсы шығып, Жетісуға қоныс аударған қазақтардың өз алдына хандық құрып отырғандығына және оған көптеген тайпалардың ағылып барып жатқанына азуын басып, қылышын қайрап отырды. Жаңа кұрылған Қазақ хандығы құрамына, яғни батыс Жетісу өңіріне он шақты жыл айналасында екі жүз мыңдай саны бар көшпелі тайпалардың жиналуы кең өріс-қонысты керек етті. Сонымен қатар көшпелі елдің отырықшы-егіншілігі көркейген аудандармен, әсіресе қолөнері мен саудасы дамыған экономикалық орталық - Сырдария жағалауыңдағы қалалармен сауда-саттык қарым-қатынасқа қолайлы жағдай жасау маңызды мәселеге айналды. Бұл қарым-қатынастьң оңалуына тек көшпелі ел ғана емес отырықшы аймақтардағы халықтар да мүдделі болды. Осы жоғарыдағы жағдайлардың талабына сай, Қазақ хандығының алдында үлкен тарихи міндеттер тұрды. Қазақ хандығының құрылуы бір оқиғамен және бір мезетте жүзеге асқан саяси үрдіс емес, керісінше, 10 жылдан астам уақытқа созылып, өз ішінде оқиғалардың дамуына қарай бірнеше сатыға бөлінген. Бөлініп кету – хандықтың құрылуындағы алғашқы және маңызды қадам болса, Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында Қазақ хандығының билігінің толық және түпкілікті орнауы — хандықтың құрылуының аяқталғанын көрсетеді. Қазіргі кезде еліміздің егемендігі бекіп, іргесі нығайған сайын оның болашағы мен тарихына деген қызығушылықтар арта түсуде. Әсіресе, соңғы жылдарда “Қазақ мемлекеттілігі қай дәуірден басталады?”, “Қазақ хандығы қашан құрылды?” немесе “Қазақ хандығының құрылғандығына қанша жыл?” деген нақты сауалдарға көпшіліктің ынтасы ауып отыр. Мұндай мәселелер бұрынырақта тек тарихшы-мамандардың ғана айналысатын нысаны болса, бүгінгі күндері бұл тақырыптар тарихшылармен қатар, көзі ашық, көкірегі ояу, өз елінің тарихына сүйіспеншілікпен қарайтын әуесқой тарихшылардың, әдебиетшілердің, журналистердің, сондай-ақ кейбір мамандық иелерінің зерттеу обьектісіне айналуда.Қазақ хандығының Дешті Қыпшақ аумағында ежелден бері үзілмей жалғасып келе 47


жатқан этникалық, мәдени-рухани дамулар мен XIII-XV ғғ. саяси процестердің заңды қорытындысы ретінде XV ғасырдың ортасында тарих сахнасына шыққандығын зерттеушілердің бәрі мойындайды. Сондай-ақ хандықтың құрылуында Керей мен Жәнібек хандардың атқарған басты рольдерін ешкім де жоққа шығармайды. Қазақ хандығының жері бірнеше есе ұлғайып, халқының саны миллионға жеткен тұс – Қасым ханның дәуірі болатын. Жалып, қазақ үшін ең маңызды кезеңдердің бірі дәл осы тұс. Тарихта Қасым ханның есімі Қазақ хандығының күшеюі және нығаюымен тікелей байланысты. Жазба деректерде Қасым хан 15 ғасырдың 70 – 90 жылдары Қазақ хандығының Сыр бойындағы қалалар мен өңірлер үшін жүргізген күрестерге белсене қатысады, басшылық етеді. Осы кезеңдегі оқиғаларды баяндайтын деректер Қасым ханды «белгілі сұлтан және атақты баһадүр» деп атайды. Ширек ғасырға созылған Сыр бойы үшін күресте Қасым хан және Жәнібек ханның басқа да ұлдары Сығанақ, Сауран, Отырар,Сайрам түбінде бірнеше рет Шайбани хан әскерін тас-талқан етіп жеңеді. Қазақ тарихында Қасымханнан кейін де көптеген мықты хандар хандыққа билік жүргізді. «Есім ханның ескі жолы» деген заңдар жинағымен белгілі Есімхан, 600 әскермен 50 000 жоңғардың әскеріне тойтарыс берген Жәңгір хан, қой үстіне бозторғай жұмыртқылаған заманды орнатқан және «Жеті жарғы» атты заңдар жинағын шығарған әз-Тәуке хан, дипломатияны шебер пайдалана білген Абылай хан, ең соңғысы орыс әскерлерін тітіреткен Кенесары хандардың есімі қазақ тарихына алтын әріптермен сақталды. Бұлар хандық үшін көптеген тірліктерді жасай алғандар. Кейіннен Кеңес үкіметі орнаған тұста Алашордашылардың көсемі Әлихан Бөкейхановтың, Қазақ КСР-ін 40 жыл басқарып, 40 қала тұрғызған Дінмұхамед Қонаевтың орасан еңбегі ел үшін ерекше. Кеңес үкіметі құлап, ел елдер тәуелсіздік алып жатқан тұста етек-жеңін жинай біліп, қазақты қиын кезеңнен алып шықан бүгінгі Президентіміз Н.Назарбаев екені белгілі. Сонау 90 жылдардың орта тұсында ішерге тамақ, киерге киім таппай қалған кезеңде осындай көшбасшымыздың болуы қазақ халқының бағы еді. Бүгін Тәуелсіз Қазақстан дүние жүзіне ықпал ете алатын, беделі зор, бейбітшілікті ту еткен ерекше қонақжай халық болып өмір сүріп жатыр. 17 миллион халқы бар еліміз тарихын тіктеп, болашаққа қарай нық қадаммен келе жатыр. 2050 стратегиясы бар еліміз «Мәңгілік елге» айналу үшін тырысып бағуда. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 1.Хасенов А. Қазақ тарихының баяны. А., 1996. 175 б. 2.Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? “Қазақ тарихы” журналы №2 1993, 38-41 бб. 3. Тынышпаев М. Великие бедствия... (Актабан шубырынды) А., 1992. 605 б., Чулошников 4. А.П. Очерки по истории казак –киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских народов. Оренбург, 1924, ч. 1, 134-161 бб. 5.Кәрібаев Б.Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. “Қазақ тарихы”. 1993, №3, 31-37 бб;

ЕЛДІГІМІЗ – МӘҢГІЛІК Нұрмаханова Жанат Жанашқызы, т.ғ.к., доцент Өрлеу» БАҰО» АҚ Маңғыстау облысы бойынша ПҚ БАИ Ел Президентінің «Қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында ұсынылған«Мәңгілік ел» идеясы барша қазақты рухтандырды. Бұл баршамыздың көкейкесті арманымызбен үндесіп, Жұбан ақын айтқан «Мен мәңгілік тірілдім, мәңгі өлмеске, Айта бергім келеді, айта бергім...» сөздерді санамызда жаңғыртты.Еліміздің ғұмыры мәңгілік! Болашақтағы ғана емес, бұрынғы жасап өткен жолдары да Қазақстанның ежелден жасап келе жатқан, адамзат жаралғаннан бері тіні үзілмегенмәңгілік ел болғандығын дәлелдеп келеді. Қазақтың ғасырлар қойнауына кеткен кезеңдердің шындықтары енді аршылып, айқынданып, көк туымыздағы күндей жарқырап, әлемге Қазақ паш етілуде. Күні кеше ғана Конституциямыздың 20 жылдығына орай Елбасы: «Қазақтың байтақ даласы аналардың көз жасымен, аталардың қанымен суарылған... Қазақ елінің мәңгілік үш тұғыры бар: ол – Тіл, Тарих, Мәдениет. Осы үш таған елімізді, елдігімізді сақтайды» деді емес пе? Біз де бүгінгі баяндамамызда еліміздің мәңгілігін тұрақты ұстап тұрған осындай берік негіздер, мәңгілік тұғырлар туралы әңгіме етпекпіз. Ең алдымен,550 жылдығын атап өткелі отырған Қазақ хандығы – Қазақ жеріндегі ежелгі мемлекеттердің заңды мұрагері екендігін айтуымыз қажет. Тарихшы ғалымдар Қазақ хандығына дейін қазақ жерінде жиырмамемлекеттік құрылым мен саясижүйелер болғандығын дәлелдеді. Бұлардың барлығы сол мемлекеттерді қалыптастырған тайпалардың атауымен аталды: Ғұн мемлекеті, Үйсін, Қаңлы, Оғыз мемлекеттері, Түрік, Батыс түрік қағанаттары, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қарахан мемлекеті, Қаңлы, Қимақ, Қыпшақ, т.б. Бұл мемлекеттердің көбінің аты жеке ру ретінде Қазақ жерінде өздерінің рулық таңбаларымен күні бүгінге дейін сақталған. Яғни аты өзгергенмен заты бір, бір негіздегі, өзара 48


мұрагер, «мың өліп, мың тірілген» бұл мемлекеттер кезеңі келгенде жаңа этникалық бірлік – ҚАЗАҚ хандығы атымен өзін әлемге паш етті. (Жалпы, Қазақ халқының этногенезі Қола дәуірінен басталатыны да өз тарихымызды өзіміз зерделей бастаған кезеңнен бері батыл айтылып келеді). Қазақ елінің мәңгіліктігі немен дәлелденеді дегенге азғана шолу жасайық: Бірінші: территориясы, яғни өмір сүрген ареалы (кеңістігі):Әр тарихи кезеңде түрліше атауға ие болғанымен, қазіргі «Қазақ» аталып отырған халық қай заманда да осы топырақта өмір сүрді (автахтон).Мұны қазіргі Қазақ рулардың тарихы мен жер-су атаулары, көне жазбалар дәлелдеп келеді. Мысалы, Сақтарғақатысты ескерткіштер,үйсіндерге қатысты ескерткіштер еліміздің барлық түкпірінен табылуда: Жетісудағы Есік, Бесшатыр, Сырдың төменгі ағысындағы Үйғарақ қорымы, Орталық және Солтүстік Қазақстандағы Тасмола мәдениетіне жататын обалар, Шығыс Қазақстандағы Берел, Шілікті қорымдары, Атырау жеріндегі Аралтөбедегі алтын адам, т.б. Қазақ жерінің қилым заманнан бергі территориялықтұтастығын көрсетеді. Бұл аумақта өмір сүрген халықтаерлер мен әйелдердің теңдігі (демократиялық ұстаным), шаруашылық жүргізу үрдістері (көшпелі елдің мәдениеті), киім үлгілері, сәндік бұйымдардың формалары (мәдениет біркелкілігі) бүгінгі Қазақ елінен айырмасы жоқ. Екінші: сөздік, тілдік мұра да ел мәңгілігінің бұлтартпас дәлелі. Осы топырақтан шыққан ғұламалардыңкөне жазба мұраларының тілібүгінгі ұрпаққа түсінікті. Қазақ-Түрік лицейінің бір мұғалімі айтқандай, Лондон кітапханасында сақталған түрік елдерінің бірінің көне кітаптарындағы сөздердің көбі қазіргі қазақ тілінде өзгеріссіз жүр. Яғни ғасырлар біздің тілімізді бұза алмаған. Ықылым замандағы бабатілін бүгінгі ұрпақ түсінеді. Қазақ тілінде басқа халықтар секілді диалект жоқ. Қазақтың салты мен тілінің біркелкі бірегей болуы дүниежүзі ғалымдарын таңғалдыруда. Үшінші; халқымыздың өмір сүру үрдісі мен салт-дәстүрі Қазақстанның төрт бұрышында бірдей. Көшпелілік, киіз үй, құда түсу, қыз ұзату, баланы бесікке бөлеу салты, көші-қон, шашу шашу, өнері, тағамдары, құмалақ ашу-жору, түс жору, өлік жөнелту,жоқтау...Әрине, жиырмасыншы жылдардың аштықтары мен жұттары қазақты ат-көлікке қатысты сән-салтанатының біразынан айырды. Мысалы, Қазақ көшінің салтанатын соңғы үш ұрпақ көрген жоқ. Бәсіре мінгізу, «ашамайлап тай байлау» (І.Жансүгіров), т.б. қазір жоққа тән. Жиырмасыншы ғасырдың алпысыншы жылдары Сәбит Мұқанов Қытайға барғанда ауыл тұсынан өтіп бара жатқан көштің даусын естіп, таңғы ұйқысынан шырт оянып, киіз үйішінен далаға атып шыққан деседі. Төртінші: біздің келбетіміз, бет әлпетіміз. Қанша басқыншылық кезеңді бастан өткерсе де Қазақ халқы ұлттық келбетін жойған жоқ. Жан-жақтағы іргелес елдердегі адамдарға, соның ішінде өзімен тілі ұқсас өзбек, әзербайжан, түрікмендерге ұқсай бермейді. Бұл да ғасырлар бойы сақталған салтымыздағы қан тазалығының жемісі. Қазіргі жаһандану үрдісіндегі аралас неке, ұлтсыздықты насихаттау көңілге кірбің түсіретінін де жасырғым келмейді. Ұлттық кейіптен айырылып қалмау – біздің, қазақтардың мәңгілік халық екендігінің бір белгісі болып қалса екен. Бесінші:«Хан», хандық» деген атаудың ұзақ сақталуы, ХҮ-ХІХ ғғ.Қазақ хандығы – ең демократиялық мемлекет болды. Себебі Ханның сайланбалы болуы, хан билігінің шектеулі болуы, басқару ісінде, әскери мәселеде, экономикалық-шаруашылық мәселелерде ханның рубасыларына тәуелді болуы, билер институтының болғандығы, рулардың еркін көшіп-қона алуы, т.б. басқа еш халықта болмаған теңдік пен еркіндіктің көріністері. Қазақ елінің ежелден жасап келе жатқан ел екендігін мойындағысы келмейтіндердің бар екендігі жасырын емес. «Қазақ» атаудың талқыға салынуының өзі осыны көрсетеді. Және бұған қазақтың кейбір көзі ашық азаматтарыныңүн қосуы қынжылтады. Мысалы, Қазақты «қас-сақ», «қашақ», «ақ қаз» немесе «қаз ақ» (нағыз қаз дегені), «кас пи», т.б. («Аңыз адам»журналының 2011 жылғы 19 санын қараңыз) деп түрлендіре жорамал жасауҚазақтың ежелгі замандарда болмағандығы туралы ойларға итермелейді. Бұл жерде ҮІІІ ғасырдағы византиялық жазбаларда «Касог» (Қазақия) деген жұрттың бар екендігі жазылғаны қазақтың ежелден бар екендігіне жақсы дәлел.Өз елімізде «Қазақ» сөзінің буындық, дыбыстық(фонетикалық) жіктеуге түскенімүлде дұрыс емес деп есептеймін. Соңғы жылдары мемлекет басшысының бастамасына сәйкес республикада ұлттық тарих саласындағы зерттеулерді өрістетубойынша ауқымды шаралар жүргізіліп келе жатқаны қуантады. Ғылыми-тарихи қоғамдастықтар қыруар іс тындырған. «Қазақстан тарихы» (e-history.kz) веб-порталы іске қосылды.Қазақстандық тарихшылар мен мұрағатшылардыңИран, Үндістан, Қытай, Египет, Түркия, Моңғолия, Ұлыбритания, Германия, Өзбекстан, Ресейден тарихи деректер жинағаны, түркі тайпаларының тарихи сабақтастығы мен бірыңғай этнографиялық байланыстары жөнінде жұмыс атқарылып жатқанына қуаныштымыз. Ғылыми іссапарлар нәтижесінде көне дәуір, түркі руналық тасжазба, көнеүнді, қытай дерек көздерінің негізіндегі ежелгі көшпелілер тарихы бойынша тарихи куәліктердің көшірмелері елімізге әкелінген. Британ кітапханаларында, Қытайдың Тұңғыш тарихи мұрағатында, Үндістанның Рампур қаласындағы кітапханасында, Хайдарабад қаласындағы Саларджанг мұражайында, Қалмақ Республикасының Ұлттық мұрағатында сақталған құнды шығыс қолжазбалары айқындалып, көшірмелері келтірілген.

49


«Геоархеология» артефактілерді археологиялық даталау жөніндегі халықаралық ғылыми зертхана, популяциялық генетика зертхансы құрылған. «Mangi el» жаңа халықаралық ғылыми-көпшілік тарихи журналы шықты. Тарихы айқын халық –қашанда мәңгілік. Ұлттың ұлылығы да тарихы арқылы айқындалады. «Қазақстан халқы ұлы тарихтың иесі атануға лайық». «Қазақтың Мәңгілік Ғұмыры ұрпақтың Мәңгілік Болашағын баянды етуге арналады». «Біз болашаққа көз тігіп, тәуелсіз елімізді «Мәңгілік Ел» етуді мұрат қылдық. Мәңгілік Ел болу жолындағы ұлы істеріміз жаңа дәуірлерге жол ашсын!» деген Елбасымыздың сөздері бізге, мемлекет құраушы ұлт өкілдеріне үлкен міндет жүктейді. «Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен гөрі оны ұстап тұру әлдеқайда қиын. Бұл – әлем кеңістігінде ғұмыр кешкен талай халықтың басынан өткен тарихи шындық. Өзара алауыздық пен жан-жаққа тартқан берекесіздік талай елдің тағдырын құрдымға жіберген. Тіршілік тезіне төтеп бере алмай, жер бетінен ұлт ретінде жойылып кеткен елдер қаншама. Біз өзгенің қателігінен, өткеннің тағылымынан сабақ ала білуге тиіспіз. Ол сабақтың түйіні біреу ғана - Мәңгілік Ел болу – біздің өз қолымызда» (Н. Назарбаев) деген ұлағат та біздің жадтан шығармайтын сөздеріміз болуы керек. Пайдаланылған әдебиеттер: 1. Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты»желтоқсан2012 жыл. 2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: «Қазақстан жолы-2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ». 17.01. 2014. 3. Өтениязов С., Жаңа заманның шамшырағы – Қазақ мемлекеті. // ЕҚ, 11.12.2014. 4. «Қазақ атауы қашақтан шыққан» //Аңыз адам, 2011. № 19. ТАРИХИ ДАТАЛАРДЫ ӨЗЕКТЕУ - ТӘУЕЛСІЗДІКТІ НЫҒАЙТУ НЫШАНЫ Нұртаева Күлзағира Бикенқызы СҚО, Петропавл қаласы Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев сөйлеген сөздерінде, сұхбаттарында еліміздің тарихы мен тәуелсіздігі, ел мен жер, тіл мен дін, ұлт пен ұлыс мүддесі төңірегінде кеңінен толғап келеді. Осыған орай Елбасының да, елінің де бар арман-тілегі, мақсат-мүддесі бір арнаға тоғысып отыр. Ол тәуелсіздігімізді көздің қарашығындай сақтап, мәңгілік ел болу. Тәуелсіздікке халқымыз оңай қол жеткізген жоқ. Тәуелсіздік жолында өткен аға ұрпақтың жанқиярлық ерлігі мен қиын тағдыры жатыр. Ата-бабаларымыздың сан ғасырлардан бергі күресінің нәтижесінде келген ел тәуелсіздігін ардақтап, құрметтеу - біздің міндетіміз. Елбасы талай рет атап көрсеткеніндей, Қазақстанның ең басты байлығы да, игілігі де - оның тәуелсіздігі. Осы жағдайларды ескере отырып, ұлттың тарихи санасын жаңғырту және жаңа қазақстандық патриотизмді қалыптастыру мақсатында Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев өз Жолдауында: «2015 жыл ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы болады. Қазақ хандығының 550 жылдығын, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын атап өтеміз. Осынау тарихи белестер жаңа қазақстандық патриотизмді ұрпақ жадына сіңіруде айрықша рөлге ие. Біз 2015 жылды Қазақстан халқы Ассамблеясы жылы деп жарияладық. Елдің тұтастығы мен бірлігі, татулығы мен тыныштығы ең басты назарда», - деп атап өтті.Қазақ елдігінің Қазақ хандығынан бастау алатындығын, өзара тарихи сабақтастыққа ие екендігін ешкім жоққа шығара алмайды. Тарихшы Мұхамед Хайдар Дулати Қазақ хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына, яғни 1465 жылға жатқызады. Керей мен Жәнібек хандар негізін қалаған Қазақ хандығы қазақтардың XV және XIX ғасырлар аралығында қанат жайған, тәуелсіз ұлттық мемлекеті. Қазақ хандығы қазақ халқының ғасырлар бойы сақтап, қорғап келген мемлекеттігінің нышаны. Қазақ хандығы ұлан-байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл атқарды. Сондықтан Қазақ хандығының 550 жылдығының мемлекеттік деңгейде тойлануы ел мерейін өсіріп қана қоймай, тәуелсіз Қазақстанның халықаралық аренадағы беделін одан сайын арттырып, қазақ мемлекеттілігі тарихының тереңде жатқандығын бүкіл әлемге таныта түседі. Ел тарихының осындай айшықты тұстары жоғары оқу орындары мен мектептерде де кеңінен сөз етіліп, оқытылуы керек деген мақсатта жәнеел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2014 жылғы 11 қарашадағы «Нұрлы жол - болашаққа бастар жол» атты халыққа Жолдауын, 2015 жылғы 26 қаңтар №32 ҚР Білім және ғылым министрлігінің бұйрығын іске асыру мақсатында және Қазақ хандығының 550-жылдығын, Қазақстан халқы Ассамблеясының 20-жылдығын, Қазақстан Республикасы Конституциясының 20жылдығын, Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70-жылдығын тойлау аясында 2015 жылдың 11 наурыз – 5 мамыр аралығында «Өрлеу»БАҰО» АҚ филиалы «СҚО ПҚ БАИ» «Уақыт таспасы: өткеннен 50


-

болашаққа» атты тарих, қоғамтану, құқық, дінтану мұғалімдеріне арналған облыстық сырттай байқауөткізілді. Байқау мақсаты:педагогтардың кәсіби шеберлігін арттыру және тарихи білім мазмұнын жанартудағы тарих, қоғамтану, құқық, дінтану мұғалімдерінің шығармашылық белсенділіктерін дамыту, 2015 жылдың тарихи даталарына арналған ғылыми-тәжірибелік зерттеулерді қолдау және мәліметтерді өзектеу. Байқау міндеттері: - 2015 жылдың атаулы даталар: Қазақ хандығының 550-жылдығы, Қазақстан халқы Ассамблеясының 20-жылдығы, Қазақстан Республикасы Конституциясының 20-жылдығы, Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70-жылдығы аясындағы білімдерді шыңдау; Білім беру жүйесін жаңғырту жағдайында тарихи ойлауды арттыру; - Тарих, қоғамтану, құқық, дінтану мұғалімдерінің кәсіби шеберлігін үнемі арттыру үшін жағдай жасау; - Тарих, қоғамтану, құқық, дінтану мұғалімдерінің педагогикалық тәжірибесін тарату; Байқауға келесі ұсынылған бағыттардың бірі бойынша 76 жұмыс тапсырылды: 1.«Тарихтағы тұлғаның рөлі» тақырыбында тарихи эссе. 2. Сабақтың әдістемелік жоспары (5 бетке дейін) +таныстырылым (20 слайдқа дейін). 3. Тарихи білім беру мәселелеріне арналған педагогикалық мақала. Талдау барысында дарынды ұстаздарды анықтауға мүмкіндік болды, сонымен қатар мұғалімнің тәжірибесіндегі қиындықтар мен кемшіліктер ашылды. Үздік эссе, сабақ жоспарлары, мақалалар байқау материалдарының жинағында басылып шығарылды. Ата заңға құрмет еліміздің азаматтарының құқықтарына, демократиялық ұстанымдарына жасалған құрмет деп түсінеміз. Конституция елдің негізгі заңы ретінде қоғамның басты саяси және құқықтық құжаты саналып, мемлекеттің құрылуын қамтамасыз ете отырып, маңызды саяси және әлеуметтік-экономикалық жүйелерін бекітеді, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын және мақсат-міндеттерін айқындайды. Конституцияны саяси биліктің тетіктерін жүзеге асыратын, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ететін қоғам мен мемлекетті басқарудың микромоделі есебінде қарастыруға болады. 1995 жылы 30 тамызда бүкілхалықтық дауыс берудің (референдум) нәтижесінде Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды. Республикамызды мекендеген барша ұлт пен ұлыстың атсалысуымен, кең көлемде қолдауымен еліміздің басты заңы - Конституциямыз жарыққа шықты. Біздің Конституция өзінің тиімділігін, өміршеңдігін көрсетті. Оның аясында елімізде қоғамдық келісім, тұрақтылық қамтамасыз етіліп, саяси-әлеуметтік дамудың өтпелі кезеңі жақсы нәтижелермен аяқталды. Мереке қарсаңында «Ата заң – қоғамның тұрақты дамуының кепілі» атты онлайн тәртібінде облыстық ісшара өткізілді. Онлайн-сабақтың ұйымдастырушысы «Өрлеу»БАҰО» АҚ филиалы «СҚО ПҚ БАИ» және «Бірінші қалалық жалпы білім беретін лицей» ММ. «Конституциямыз – қабылданған күннен бастап, тағдыр тоғыстырған көпұлтты халқымыздың татулығы мен тұрақтылығына тұғыр болып келеді», "Конституция для любой страны - это закон жизни", «Ата Заң – біздің азаттық алғалы атқарған барлық істеріміздің алтын таразысы» және басқа Елбасымыздың Ата Заң туралы қанатты сөздері баршылық. Өткен сабақ – атаулы тарихи жылда өткізіліп жатқан онлайн-сабақтардың жалғасы болып табылды. Филиалда тағы «2015 жыл - ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау жылы", Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығына арналаған, Ұлы Отан соғысы Жеңістің 70 жылдығына арналған онлайн-сабақтар өткізілді. Облыс ұстаздары мен оқушылары үшін бұл сабақтардың тәрбиелік, тарихи маңыздылығы өте зор. «Ата заң – қоғамның тұрақты дамуының кепілі» сабақта лицейдің 8 сынып оқушылары тарих пәні мұғалімі бастауымен Ата Заңның оқытылуы жайында, Қазақстан Республикасы азаматтарының құқықтары мен бостандықтары туралы әңгімеледі. Сабақ оқушылардың құқықтық мәдениетін дамытуға, адами құндылықтарды бағалауға мақсатталды. Мұндай сабақтар қалалық білім бөлімі мен филиал арасындағы ынтымақтастықтың негізінде жасалады. Атаулы тарихи оқиғаға арналған сабаққа филиал оқытушылары, курс тыңдаушылары да қатысты. Онлайн тәртібінде сабақты тамашалауға облыстың 35 мектебі мүмкіндік алды. Биылғы тарихи жылда тәуелсіздігіміздің 24 жылдығын атап өтеміз. Осыған орай филиалда «24 игі іс» атты жоба жүзеге асуда. Игі істер қатарында: солтүстікқазақстандық суретші Игорь Борисович Поляковтың жеке көрмесі ашылды, облыстық жетiм балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп-интернаты оқушыларына кеңсе тауарларын сыйлық етіп тапсырылды, Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 70 жылдығына арналған мерекелік концерт өтті,көмекке зәру екі сәбиге 72 мың теңге көлемінде ақшалай көмек көрсетілді, ауыл мектебінің кітапханасына әдебиетті сыйға тартылды,СҚО-ның «Отбасылық типтегі балалар ауылы» тәрбиеленушілеріне табыс етілді, т.б. «Тәуелсіздіктің біздің бәрімізге артар міндеті мол. Енді еңселі ел болудың жолына шыңдап түсуіміз керек. Әулетіміздің асуы да, дәулетіміздің тасуы да өз қолымызда. Кең байтақ жеріміздің байлығы осы даланың түпкілікті халқына да, тағдыр қосып бірге өмір сүріп жатқан басқа ұлт өкілдеріне де молынан жетеді. Не істесек те ақылмен істейік, арзан ұранға ермейік, ұшпа сезімге ерік бермейік дегім 51


келеді. Әсіресе, жастар, салқынқандылықтан, үлкенді сыйлаудан, сөзге тоқтаудан айнымаса, қашан да достыққа адал болса, бауырмал, кеңпейіл болса, халықтың атына сөз келтіретін ұстамсыздық атаулыдан аулақ жүрсе деп тілейік», деп Елбасы Н.Назарбаевтың сөздері Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін сақтауға шақырады. Бұл мақсат еліміздің әр азаматының жеке мақсаты болуы тиіс. Әдебиеттер тізімі: 1. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол» атты 11.11.2014 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы 2.Н.Назарбаев: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам,2012 3. «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011 - 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы», Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 7 желтоқсандағы № 1118 Жарлығы 4. ҚР Білім және ғылым министрлігінің 2015 жылғы 26 қаңтардағы №32 «ҚР Білім және ғылым министрлігінің 2014 ж.30 желтоқсандағы №554 «Қазақстан тарихы» пәні оқу бағдарламасын, оқулықтарын, оқу-әдістемелік материалдарын жетілдіру туралы» бұйрығына өзгерістер мен толықтыруларды енгізі туралы» бұйрығы ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ ТАМЫРЫ ТЕРЕҢДЕ Сарсекенова Айсұлу Бағытқызы, Балапанова Жаңыл Темірқызы «Өрлеу» БАҰО» АҚФ Атырау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты Ұлттық идея тамырын тереңнен алады және этностың болмыстық табиғатын түзеді, оның тарихымен және мәдениетімен байланысты. Ұлттық идеяны адамдар жасамайды, ол табиғи түрде пайда болады. Оның қайнар көзі әлеуметтік-тарихи негіздері тұрғысынан алып қарағанда оның шығу тегі тайпалық, рулық құрылыста, ал психологиялық және гносеологиялық негіздері тұрғысынан алып қарағанда этникалық сезімдерге жатқан сияқты. Сезімге қоршаған табиғи орта, отбасы, әлеуметтік және рухани факторлар да әсер етеді. Егер табиғаты бай болса, ол жердің халқы да дарқан болмақ. Ұлттық идея туған жерге, отанына, үйіне, туғантуыстары мен жақындарына, табиғат мезгілдеріне, достарына деген генетикалық және патриоттық сезімдерден туылады. Бұл сезімдер арнайы қалыптаспайды, адамға туған кезінен бастап беріледі. Ұлттық сезім осындай генетикалық сезімдерден бастау алады. Адамдағы осы психикалық сезім сана арқылы туған өлке туралы идеяға айналады. Барлық этнос үшін ортақ ұлттық идея болмайды. Әр этностың өз ұлттық идеясы болады. Тарихи қалыптасқан ұлттық-этникалық қауымдастықтардың тұрақтылығы, беріктігі оның адамдардың маңызды қажеттілігі, сұраныстарынан, тіпті мұқтаждықтарынан туып отырады. Біріншіден, ұлттық сана-сезім, психология оның мәдени және рухани құндылықтарының бейнесі, ұлттың ұлт ретінде басын біріктіріп, тұтастығына, тарихын сақтауына негіз болады. Екіншіден, этникалық стереотиптер, ұстанымдар басқа ұлттарды қабылдауға, «біз» бен «оларды» салыстыруға, олармен араласып, алысып, берісіп өмір сүруге бағыт берді. Үшіншіден, адамның дүниетанымы, рухани бейнесі, мәдени таңдауы, өмір салты, дәстүрі, наным-сенімі көп жағдайда этникалық тегіне байланысты. Сондықтан ұлттық идея белгілі бір тарихи қажеттіліктен пайда болып, адам өміріне зор ықпал жасайды. Ұлт өміріндегі айтулы оқиғалар, қайғы-қасірет, жеңістер мен табыстар, оның жанына салған жарақат немесе ерлігі талай ұрпақтардың мақтанышы мен қайғысына айналады. Жоңғарларға тойтарыс беру, ұлт-азаттық қозғалыстар, Желтоқсан көтерілісін, ұлт батырларын бүгінгі ұрпақ қастерлеп еске алса, тарихи сана жалғасады. Ал бүгінгі көрікті Астананы, жаңарып келе жатқан елімізді, мәдени мұраны мақтаныш ету кешегі мен бүгінді байланыстырады. Сонымен бірге қазақтың кең даласы, қалалары мен ауылдары, сулары мен таулары, табиғаты ұлтымыздың рухын көтеріп, келешегі мен бүгінгіні жалғастырып, ұрпақтың басын біріктіреді. Ұлттық сезім адам бойына ырықсыз, өзінен-өзі ұялататын сезімдердің бірі, тіпті басқа тілдерді меңгерсе де, нақ осы тіл, басқа тіл не тілдер емес, тек менің ана тілім деп қабылданады. Тәуелсіздік – кез келген халықтың маңдайына жазылмаған, тағдыр – талайына бұйырмаған ғажап сый. Адамзат тарихының өзі – ұлттар мен ұлыстардың, халықтардың еркін ел құру жолындағы жан алып, жан беріскен күрестер тарихы. Жылнамаға түскен соңғы екі мың жылдың ішінде осы азаттық күресінен үстем шыққандардан гөрі, жеңіліс тапқандар мыңдап саналады. Біздің маңдайымызға жазылған, тағдыр – талайымызға бұйырған бағымызға қарай үстем шыққандардың ұлы көшінде Қазақстан да бар. Ал, Тәуелсіздіктің тарихы оңай жазылған жоқ. Елбасымыздың өз сөзінде: «Қазақ тарихында қазақ ұялатын ештеңе жоқ. Біз кешегісі тұлдыр, болашағы бұлдыр халық емеспіз. Бабаларымыз тірі болу үшін бір болған, енді біз ірі болуымыз үшін бір болуымыз керек» - деп көрсеткеніндей, біздің мемлекетіміз тарих көшінен қалмау былай тұрсын, өзінің тынымсыз талпынысы, қажырлы қайраты, талмас ізденістерінің арқасында алдыңғы қатарға табан тіреді. 52


«Қазақтың бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану тарихы. Қазақ тек бірігу, бірлесу жолында келе жатқан халық» - деп президентіміз Н. Ә. Назарбаев айтып өткендей бұл ғасырда өмір сүріп отырған барша ұрпақ ғылым саласында өзіндік жол салар дара ұрпақ болуы тиіс. Олай болса болашаққа нық қадам жасау бүгіннен басталады. 2015 жылы Керей мен Жәнібек Шу мен Талас өзендерінің арасындағы аймаққа орналасып, қазақтың туын көкке көтергеніне 550 жыл толады. Бұл оқиға қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Ол ұлан - байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық аумағын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл атқарды. Осыған байланысты, елімізде жастардың патриоттық сезімін барынша күшейту мақсатында бұл оқиғаны мерейтой күндерінің қатарына қосу мен Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтуге арналған іс - шараларды өткізу жөнінде мәселе қарастырылды. Ата - бабаларымыз бізге бірліктің, ынтымақтың, тұтастықтың ұлы үлгісін көрсетіп кетті. Қазақстанның арғы - бергі тарихының ең ғибратты тағылымы міне осында. «Осыдан 13 ғасыр бұрын Тоныкөк абыз «Tүркі жұртының мұраты — Мәңгілік Ел» деп өсиет қалдырған. Бұл біздің жалпыұлттық идеямыз мемлекеттігіміздің тамыры сияқты көне тарихтан бастау алатынын көрсетеді. Жалпыұлттық идеяны өміршең ететін — Елдің бірлігі. Қазақстанның шыққан шыңы мен бағындырған биіктерінің ең басты себебі — бірлік, берекесі. Біз тұрақтылықты бағалай білгеніміздің арқасында бүгінгі табыстарға жеттік. Біздің кейінгі ұрпаққа аманаттар ең басты байлығымыз — Ел бірлігі болуы керек. Осынау жалпыұлттық құндылықты біз әрбір жастың бойына сіңіре білуге тиіспіз», — деді Мемлекет басшысы. Қазіргі таңда шәкірттердің бойына патриоттық, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру барысында Қазақ елі, Қазақ жері – Мәңгілік ел тізгінін ұстау өз қолдарында екенін есте сақтайық! Жалпы «патриотизм» ұғымына тоқталар болсақ, қазақ энциклопедиясының 9 томында (1976) былайша сипатталған: ««Патриотизм» (грек. Patriotes —отандас, patris — отан, туған жер) — Отанға деген сүйіспеншілік, бойындағы күш-қуаты мен білімін Отан игілігі мен мүддесіне жұмсау. Туған жерін, ана тілін, елдің әдет-ғұрпы мен салт дәстүрін құрмет тұту сияқты патриотизм элементтері ерте заманнан бастап-ақ қалыптаса бастайды. Патриоттық тәрбиені ойға алғанда, бірінші санаға Отан түсінігі келеді. Сондықтан осы түсініктің санада орнығуына байланысты патриотизмнің мынадай екі қырын көруге болады: 1. Отан туралы жалпы түсінік. Ол халықтың дамуы, тарихы, қорғаныс тәсілдері, патриоттық пікірлер, көңіл күйі, дәстүрлері мен саналы сезімі кіреді. 2. Патриотизмнің теориялық деңгейі. Ол — Отанның құрылуы, дамуы, сақталуы, оның егемендігі мен тәуелсіздігі туралы ғылыми білімдерді жете меңгеруі. Отанға қызмет көрсету турасындағы патриоттық идеялар, патриоттық мінез-қылық нормалары. Қазіргі қоғамдағы патриоттық сана екі топтан тұратын біртұтас жүйе ретінде беріледі: 1.Оқушылардың сана-сезімін өз ұлтының мәдениеті мен ана тілін меңгеру негізінде дамыту. 2.Әлемдік өркениет жетістіктерін, жалпыадамдық қасиеттер жүйесін меңгеру негізінде дамыту; Патриотизм — қоғамдық сананың бір формасы, ол тарихи және топтық категория бола отырып қоғам дамуымен бірге дамып жаңа мағынаға, мазмұнға толықтырылып отырады. Патриотизм — әлеуметтік тарихи қалыптасқан сезім. Ол Отанға деген сүйіспеншілік сезім, олай болса ол Отанға қызмет көрсетуден басталады. Патриоттық тәрбие, ұлттық намыс, ұлттық сана-сезім рухани байлықтан көрініс табады. Патриоттық тәрбие — өлшемдер ретінде таңдап алынған, бірнеше бөліктерден тұратын сабақтас сапа. Оған мыналар жатады: Өзін өз мемлекетінің азаматы ретінде сезіну. Мемлекет рәміздері мен дәстүрлерді қастерлеу. Қазақ халқының тарихын білу қажеттілігі. Қазақ халқының мәдениеті мен дәстүрлерін түсіну. Қазіргі уақытта қоғамның дамуына байланысты оқушыларға білім беру, оларды тәрбиелеу және дамыту міндеттері барған сайын күрделеніп бара жатыр. Басты міндеттің бірі: орта мектепті бітірген оқушы өмірге белсене араласа отырып, ғылымның шапшаң дамуына ілесуі, ашылған жаңалықтарды өздігінше оқып меңгеру, оларды өзі қызмет ететін салаларына қатыстыларын іс жүзіне асыра білуі, өмірде қолдана алуы. Сонымен қатар оқушылар мектеп қабырғасында жүріп –ақ әлемдік құрылым қалыптасуының негізгі ғылыми ұстанымдарын, ойлаудың әдіс-тәсілдерін, Отанға деген сүйіспеншілік, патриотизм, танымның заңдылықтарын игеруі тиіс. Педагогика ғылымында баланы тәрбиелеуде бірнеше бағытты басшылыққа алады, олар: қазақстандық патриотизм мен азаматтық тәрбиедегі мектеп оқушыларын патриотизмге тәрбиелеудің өткені мен бүгінгі таңдағы жай-күйін зерттеу барысында оның әдісі, тәсілі мен формаларының сан алуан болғанына және оларды бүгінгі күн жағдайына бейімдеп қолданудың мүмкіндігі мол екеніне көзіміз жетті. Ғасырлар бойы халқымыз ұрпағын ізгіліктілік, өз елін сүюге баулып келеді. Қазақстанның білім және ғылым қызметкерлерінің ІІ съезінде еліміздің Президенті Нұрсұлтан 53


Назарбаев: «Қазақстанның Отаншылдық сезімін тәрбиелеу білім берудің мектепке дейінгі орталықтарында, барлық ұйымдарда көкейкесті болып табылады. Балаларды Отанды, туған жерді, өзінің халқын сүюге тәрбиелеу — мұғалімнің аса маңызды, аса жауапты да қадірменді парызы» — деген еді. Заңғар жазушымыз Мұхтар Әуезовтің “Ел боламын десең бесігіңді түзе” дегені бар. Біз болашақ ұрпақтың елдік рухы мықты болсын десек, оларды рухани мәдениет уызына жарытып өсіруге тиіспіз. Мемлекетшілдік, елдік, бірлік, татулық ұғымдарын бала санасына жастайынан сіңіруіміз қажет. Елбасы Н.Ә.Назарбаев бір сөзінде: “Біз өзіміздің балаларымызды, жастарымызды өзгелерді тыңдауға және түсінуге, басқа ұлттардың тілі мен ділін, салт-дәстүрін құрметтеуге тәрбиелеуіміз керек. Мәңгі ел құндылығы бүгін, Қазақстан мемлекетінің түп қазығы – ұлттық идеясына айналуы тиіс. Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Ұлытау төріндегі сұхбатындағы ой-пікірлерін «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігі – Мәңгілік Елдің Ұлы тарихы» атты баяндамасында: «Ел тәуелсіздігі, ұлт мұраты, ұрпақ болашағы сияқты ұлы құндылықтар ғана ғұмырлы» деген өзекті ойларын өрбіте келіп: «Біздің ұлттық тарихымыз – теңдессіз тарих» деп мәлімдеді. Ол Ұлы Түркі елінің тарихын Көк түріктер заманынан бастап Алтын орда («Осының өзін санайтын болсақ, 2000 жылдық тарихымыз шығады»), Қазақ хандығы, апайтөс даланы мекендеген «бабалардың заңды мұрагері», «бүкіл тарихтың түп-тамыры» – Бүгінгі Қазақстан мәртебесін, қастерлі Тәуелсіздігін асқақтатып, Мәңгілік Еліміздің болашағын кестелеп-өрнектеп жеткізіп, «Тәуелсіздік толғауын» керемет бір көсемдікпен, шешендікпен туындатты. Ежелден қазақ мемлекеттігі қалыптасқан тұста қабылданған «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның – ескі жолы» заңдары айқындаған ел өз бағытын өзгертпей ұзақ жылдар жасады. ХХ ғасырдың соңында өз тәуелсіздігін алған Қазақстанның алдағы бағдары Н.Ә.Назарбаевтың «Нұрлы жолы» болмақшы. «Қазақ мемлекеті жиырма жылда жасампаз істерімен әлемге танылды. Ендігі жерде еліміз әлемнің саяси картасынан қуатты, бәсекеге қабілетті, технологиясы дамыған мемлекет ретінде ерекшеленуі тиіс. Мәңгілік Ел болудың бізде барлық алғышарттары дайын», – деп атап өтті ел Президенті «Қазақстан-2050» атты Қазақстан халқына жолдауында. Мәңгілік Ел атану жолында жастарымыз бәсекеге қабілетті деңгейде сапалы білім алып, өз ісінің шебері болуға ұмтылуын қажет етеді. Бүгінгі дәуір өркениетке бастар жолдың озық технологияда екендігін дәлелдеді. Жас ұрпақтың ғылым мен білімге ден қоюы керек кезек күттірмейтін мәселе екендігі ақиқат.Жолдаудың кең ауқымды бағыттары еліміздің экономикалық қуаты мен мерейін асыруда бәрімізге міндет-мақсаттар жүктеді. Ұлттық тәрбие туралы идея бүгінгі күн талабы мен өмірлік қажеттіліктен туындап отыр. Қазақ елінің әлемдік кеңістікте өз жолын таңдауы әр қазақтың жаһандану дәуірінде еркін өмір сүруінің кепілі. Ол әрине ұрпақтар қамын ойлау деген ұғыммен үндеседі. Ел болу, елімізді, жерімізді сақтап қалу деген түркі заманынан келе жатқан ата-баба арманын жүзеге асыру. «Мәңгілік Елдің іргетасын қаладық» деген Н.Назарбаевтың жолдаудағы осы сөзі бастаған жолымыздың ұзаққа жеткізетінін білдіреді. Елбасымыздың бұл сөздерінен әрбір қазақстандық қуат алады деп түсінемін. Біз тұрмысы бақуатты, түтіні түзу ұшқан , ұрпағы ертеңіне сеніммен қарайтын бақытты ел ретінде алға жылжуға үлес қосып, Мәңгілік Елдің іргетасын нығайта береміз. Келешек келер ұрпақтың мақсаты-ғасырдан –ғасырға жалғасып келе жатқан бабалар аманатын орындап, жалғастыру, мәңгі өлмейтін халықтың, мәңгілік елдің, тәуелсіздіктің туын жықпай ұстау, ата-бабаларымыздың ұлан байтақ жерді қорғауда, бостандықты аңсап, қастерлегенін, кешегі тектілердің ұрпағы екенімізді ұғыну, келешекке жеткізу. Әдебиеттер тізімі: 1.Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына Жолдауы. Алматы, 2012. 2.Әлімбаев М. Халық - ғажап тәлімгер. - Алматы: Рауан, 1994. 3.Бөлеев Қ. Қазақ отбасындағы отбасылық тәрбие. 2008. 4.Қалиев С. Тамыры - ұлттық, танымы - ғылыми тәрбие // Қазақстан мектебі, 2010. 5.Айталы А., Ұлттану: Оқу құралы. Алматы. «Арыс». 2000ж., 226-бет. 6.Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. Алматы. «Ғылым», 1999ж.,200-бет. 7.Сейдахметов Л. Оқушыларда патриоттық тәрбиені қалыптастыру. «Қазақстан мектебі». 2001ж.

54


Қазақстандық патриотизм мен тәрбиені қалыптастыру Сарсенова Н. Қ. «Өрлеу» АҚ филиалы Атырау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтының «Инновациялық дамуды әдістемелік қамтамасыз ету» бөлімінің бас маманы Юсупова И. Т. «Өрлеу» АҚ филиалы Атырау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтының «Инновациялық дамуды әдістемелік қамтамасыз ету» бөлімінің жетекші маманы Патриотизм–Отанға, елге, туған жерге, халыққа деген сүйіспеншілікті білдіретін қасиетті ұғым, мемлекеттің күш-қуатын, өміршеңдігін, тұтастығын қорғайтын ұлы рухани тіректің бірі. Ал патриоттық идея, отаншылдық сезім–адамның саналы өмірімен бірге тәрбиемен берілетін, тарихи-әлеуметтік құбылыс. Атадан ұрпаққа жалғасып келе жатқан салт-дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды жалғастыру, туған елге, тілге, жерге, ұлттық құндылықтарға деген сүйіспеншілікті қалыптастыру, сақтау. Өткен тарихымызды білу арқылы ата-бабаларымыздың ерлігінен сабақ алу, құрметпен қарап, қастерлеу, тәуелсіздікті қорғау, оны баянды ету. Елінің, жерінің өткенін білмей, оның ерлікке толы тарихын жаттамай, отаншылдық сезімді ояту мүмкін емес. Қазақстандық патриотизм-біздің тәуелсіздігімізбен қоса туған ұғым. Ол еңбек сүйгіштіктің, бауырмалдықтың, парасаттылықтың қайнар көзіне айналды. «Қазақстандық патриотизм» арқылы оқу–тәрбие үрдісінде Отансүйгіштік сезімді дамыту, ұлттық салт–дәстүрді сақтау, мемлекеттік рәміздерді құрметтеу, ана тілін қадірлеу сияқты сезімдерді оқушылар бойында қалыптастыру жүзеге асырылады. Бұл ұғымның педагогикалық жүгіне келер болсақ, ол болашақ Қазақстан азаматтарын тәрбиелеумен тығыз байланысты. Қазақстандық патриоттық тәрбие бүгінгі өмірден оқшауланбайды, қайта жаңа өмірмен қауышып ұлттық тәрбиеге жаңа мән береді. Бүгінгі күні ата-бабалар, одан кейінгі ұрпақтардың салып кеткен жолымен жүріп, сол жолды ары дамыту, өмір жаңалығын ескеру, ескімен жаңаны ұштастыру-Қазақстан халқының міндеті. Қазiргi қоғамдық-әлеуметтiк жағдайда жеке тұлғаның бойындағы Қазақстандық патриотизмдi қалыптастыру тәрбиенiң күре тамыры:Күлтегiн,Тоныкөк,ХVI-ХVIII ғасырларда елi мен жерi үшiн жан аямай күрескен Жалаңтөс, Қарасай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай т.б. батырлар ісінен бастау алады. Сондай-ақ Қазақстан Республикасының мемлекет болып қалыптасуы жолында тарихи тұлғалардың еңбектері ерен. Қазақ хандығының дәуірі–қазақтың ұлттық егемендігі мен тәуелсіздігінің шарықтаған шыңы. «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Тәуке ханның «Жеті Жарғысы»-тайға таңба басқандай қазақ мемлекеттігінің нышандары, қазақ тәуелсіздігінің айқын айғағы. Жәнібек пен Керей, Қасым мен Хақназар, Тәуекел мен Есім хандардың жетекшілігімен халқымыз 300 жылдық тәуелсіз хандық дәуірінде өмір сүрді. Осы дәуірді халқымыз «қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған» бейбітшілік пен азаттық дәуірі деп еске түсіреді. Алайда, халқымыздың бейбіт өмірі тәуелсіздік үшін күреске түскен сындармен қатар жүрді. Тәуелсіздік жолында қазақ халқы ұлт тарихында қайталанбас ерліктің үлгілерін көрсетті. Ел қорғаны болған батырлардың осындай ерен ерліктері, ұрпақ бойындағы ерлiк сезiмдерiн оятуға, туған жерге деген сүйiспеншiлiгiн қалыптастыруға негіз болады. Бүгінгі ХХІ– ғасырда өмір сүріп жатқан жас ұрпақтың бойындағы ерлік пен елдік қасиеттің рухани негізі туып-өскен жері мен елінің салт-дәстүрінен, ұлттық мәдени мұраларынан, ел мен жер байлығын қорғап қалған батырлардың ерлік істерінен бастау алады. Тәуелсіздік тұғырын нығайтуда, баянды ету жолында елбасымыздың үлесі аса зор. Президентіміздің басшылығымен бүгінгі күні егеменді еліміз бүкіл әлемге танымал, қарқынды дамып жатқан елге айналып, Мәңгілік Ел идеясы аясында халқымыз бірігуде. Сонымен қатар, жастарға патриоттық тәрбие беруде «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері арқылы жас жеткіншектердің патриоттық құндылықтарын қалыптастыру», Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына әр жылғы жолдаулары арқылы жеке тұлғаның бойындағы патриоттық құндылықтарды қалыптастыруға игi ықпал етедi. Ел басының Қазақстан халқына әр жылдарғы жолдауларын зерделей келе, Қазақстандағы әлеуметтік жағдайларының жылдан-жылға дамып отырғаны еліміздің ұлттық білім беру жүйесінің әлемдік білім жүйесімен кіріктірілуі, экономикалық өсу, денсаулық мәселесі, Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 30 елдің қатарына кіру стратегиясы, қазақ халқының моральдық және рухани құндылықтарын, ұлтжандылығын қалыптастыруға игі әсер ететіні сөзсіз. Сонымен қатар, «патриотизм», «ұлттық патриотизм», «қазақ патриотизмi» және «қазақстандық патриотизм» ұғымдары жаңа санатқа ие болып, қайта қолданысқа енуі ұлттық тәрбиенің маңыздылығын арттыратындығы дау туғызбайды. Қазақстандық патриотизмді әлемдiк тыныштық пен бейбiтшiлiктi сақтаудың негiзгi бiр тұғыры деп те айтуға болады. Осыған орай, патриотизмнің мәні мен патриоттық тәрбиенің мазмұны «мәдениет, тарих, білім» деп аталатын ұғым қоғам дамуының негізгі үрдістері арқылы дамиды. Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының мемлекеттік идеологиясының негізгі ұстанымы—Қазақстандық патриотизмді 55


қалыптастыру.Ұлттық идея мен мемлекеттік идеология тұрғысынан қазақстандық патриотизмді қалыптастырудың негізгі өзегі ұлттық патриотизм болып табылады. Сондықтан ұлттық құндылықтарымызды ұрпақтарымыздың бойына сіңіре білу— уақыт талабы демекпіз. Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан елінің жас ұрпақтарын отаншылдыққа тәрбиелеу – аса маңызды идеологиялық міндеттеріміздің бірі деп білеміз.Ал оны елдің Туын, Елтаңбасын, Әнұранын қастерлеуден, заңды, өкіметті құрметтеуге тәрбиелеуден бастау керек. Әрбір адам бала кезінен: Қазақстан–менің Отаным, оның мен үшін жауапты екені сияқты, мен де ол үшін жауаптымын деген қарапайым ойды бойына сіңіріп өсетіндей еткен жөн» деген сөздері еліміздің әрбір азаматын өз елінің патриоты етіп тәрбиелеу міндетін жүктейді. Білім беру мен тәрбиенің негізгі міндеті-қашан да өз елінің азаматын, патриотын тәрбиелеу. Қазір біз ғасырлар тоғысында, өркениеттің қанат жайған заманында өмір сүріп отырмыз,яғни ғаламдандыру күннен күнге өсіп келе жатқан халықаралық бәсекелестік қоғамда ел бірлігі мен бейбітшілікті сақтау– барша қазақстандықтар үшін ең маңызды мәселе. Елбасы Н.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында жаңа қазақстандық патриотизм туралы: «Өз бойымызда және балаларымыздың бойында жаңа қазақстандық патриотизмді тәрбиелеуіміз керек. Бұл ең алдымен елге және оның игіліктеріне деген мақтаныш сезімін ұялатады. Бірақ бүгінде қалыптасқан мемлекеттің жаңа даму кезеңінде бұл түсініктің өзі жеткіліксіз. Біз бұл мәселеге прагматикалық тұрғыдан қарауымыз керек. Осындай тәсіл ғана патриотизмді және оны тәрбиелеу мәселесіне прагматикалық және шынайы көзқарасты оятады. 2050 жылға қарай біз Қазақстанның кез келген азаматы ертеңгі күнге, болашаққа өте сенімді болатындай саяси жүйе құруымыз керек. Біздің балаларымыз бен немерелеріміз сырт елден гөрі Отанында өмір сүргенді артық көретіндей, өйткені өз жерінде өзін жақсы сезінетіндей болуға тиіс. Біздің еліміздің әрбір азаматы өзін өз жерінің қожасы ретінде сезінуге тиіс» деп патриотизм мәселесіне ерекше тоқталып өткен болатын. Парасатты қоғам құру, қазақстандық жастардың тәрбиесін қалыптастыру – баршамыздың қасиетті парызымыз болуы тиіс. Қазақстандық патриотизм-бүкіл қазақстандықтарға тән. Себебі, ортақ Отан, ортақ тарих, ортақ салт-дәстүр, ортақ қазақтың тілі. Азаматтардың биік отаншылдық сезімі бүгінге ғана емес, ертеңге, болашаққа да керек. ҚР Президентінің «Қазақстан жолы-2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» Жолдауында «Біздер Қазақстандықтар-бір халықпыз! Біз үшін ортақ тағдыр–бұл біздің Мәңгілік Ел, лайықты әрі ұлы Қазақстан! Мәңгілік Ел–жалпы Қазақстандық ортақ шаңырағымыздың ұлттық идеясы. Бабаларымыздың арманы»-деп айтылғандай, армандарды ақиқатқа айналдырған Мәңгілік Елдің ұрпағына патриоттық сезімдерді жеткізе білсек, жастардың көкейіне патриотизм туралы ой сала білсек, үлгі көрсетсек, онда заманға сай, қоғамға керекті азамат, отансүйгіш, елге қайраткер, елсүйгіш азамат тәрбиелейміз. Пайдаланылған әдебиеттер: 1.«Қазақстан жолы-2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдау 2014ж, 18.01 2.Интернет ресурстары: www.bnews.kz веб-сайты ТӘУЕЛСІЗ ЕЛ Сейлханқызы Ботакөз Ақтөбе қаласы, №30 орта мектеп тарих пәні мұғалімі Мен бүгінгі сөзімді мынадай сөзбен бастағалы тұрмын. Елбасы Н.Ә.Назарбаев өзінің "Тарих толқынында" атты кітабында: "Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекетімізді ұзақ уақытқа меңзеп тұрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн. Ал оған барар жол халық даналығының негізінде жатыр", деген болатын. Енді міне "Қазақстан жолы-2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ" атты Қазақстан халқына Жолдауында ежелгі ата-бабаларымыз-түркілердің Мәңгілік ел идеясын-Қазақ елінің ұлттық илеясы ретінде жарияланып отыр. Елім дейтін, жерім дейтін, елінің, жерінің қамын жейтін әрбір қазақ үшін, ой-арманын астастырып үлгерген әрбір қазақстандық үшін Президент Н.Ә.Назарбаевтың бұл жолғы сөзі ең алдымен ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманын-әлем елдерімен терезесі тең қатынас құрып, әлем картасынан ойып тұрып орын алатын Тәуелсіз Мемлекет атану арманын, тұрмысы бақуатты, түтіні түзу ұшқан, ұрпағы ертеңіне сеніммен қарайтын бақытты ел болу арманын ақиқатқа айналдырғанымызды атап айтумен, боашағымызға бағдар ететін, ұлтты ұйыстырып, ұлы мақсатқа жетелейтін идеяны-Мәңгілік Ел идеясын Қазақ елінің ұлттық Идеясы деп жариялауымен айрықша, бөлекше бағалы. Елбасының «Қазақстан- 2050» Жолдауында көтерілген «Мәңгілік ел» ұғымының пәлсапалықсаяси түп негіздері сонау сақ, ғұн, түркілерден бастау алған. Мысалы, Хасен Қожа Ахмет «моңғол» сөзінің астарын «мәңгі елден» іздейді. Оның «Күлтегін мәтініндегі «мәңгі ел» сөзі мемлекет атауынан 56


гөрі қағанатты құрушы халықтың идеологиялық ұстанымына келіңкірейді. Кезінде айбарлы сақ, ғұн, түркі, Шыңғыс қаған, Алтын орда империялары салтанат құрған бүгінгі Қазақстан мемлекетіне «мәңгілік ел» идеясы мирас болып қалды. Осындай «мәңгілік ел» идеясы алпауыттардан құтқарып қалды және бұл үзілмеуі тиіс. Себебі «Бабалардың ерлігі, бүгінгі буынның ерен істері және жас ұрпақтың жасампаздығы арасында сабақтастық болса ғана, біз «Мәңгілік ел» боламыз» деп Президенттің Жолдауында айтылып отыр. Даңқты өткен тарихымызда «мәңгілік ел» идеясы көшпелі империяларды әлемдік өркениетпен тікелей жалғайтын алтын көпір болған. Мәселен, алып елдермен тең дәрежеде әріптестікте болу, саудасаттық жасау, Ұлы Жібек жолын өз уысында ұстау, салт атты әскери өркениет құру, адамгершілік пен көпшілдікті, дарқандықты, ақжүректіктікті ту еткен елдік қасиеттер «мәңгілік ел» қағидаттары болып саналған. Бүгінгі жолындағысын жұтып жатқан жаһандану дәуірінде «Мәңгілік ел» идеясы бағзы түркілік тектік-болмысымыздың, асыл тұрпатымыздың заманауи қайта жаңғыруының, озық, қуатты ел болып гүлденуінің кепілі. Тәуелсіз ел атанғаннан кейін бұл идеяны іске асырудың тарихи мүмкіндігі туып отыр. Демек, халықаралық қауымдастықта мәмілегерлік, бейбітсүйгіш қырымен танылған тәуелсіз Қазақстанның әлі де ешкім мән бере қоймаған, толық іске қосылмаған әлеуеті бар. Демек, «Мәңгі ел» идеясы –ұлттық кодымыздың кілті. Үдеудің сыры-бірлікте, Жүдеудің сыры-алауыздықта. Осыдан 3 ғасыр бұрын аңырақайда болған шайқаста ата-бабаларымыз бірліктің құдіреті қандай боларын өзіне де, өзгеге де дәлелдеді. Сын сағат татуға нелгеперзенттік парызды бәрінен биік қоя білді. Солшайқастатөгілгенқанбаршақазақтыңтамырында бар. Біздібір-бірмізбен біріктіретін де, бауырететін де бабалардың бостандықжолындағыұлыерлікәрқашанаталарымыздыңбойынантабылған. Бабаларымыз тірі болу үшін бір болса, біз әрдайым ірі болу үшін бір болуымыз керек. Бейбіт күндегі белестерді бағындырып, алдағы сындардан сүрінбей өтуіміз, ең алдымен, өзімізге, бірлігіміз бен берекемізге байланысты. Біз бір атаның - қазақ халқының перзентіміз. Бәріміздің туған жеріміз біреу-ол қасиетті қазақ даласы. Бұл дүниеде біздің бірғана Отанымыз бар, ол-Тәуелсіз Қазақстан. Бізболашаққакөзтігіп, Тәуелсізеліміздің "Мәңгілік ел" етуді мұратқылдық. "Қазақстан-2050" стратегиясы осынау жолдағы буындар бірлігі, ұрпақтар сабақтастығы. Тәуелсіз елдің өз қолымен құрған буыннан басталған ұлы істерді кейінгі ұрпақтың лайықты жалғастыратынына кәміл сенім білдіруіміз керек.. Бабалардың ерлігі, бүгінгі буынның ереністері және жасұрпақтың жасампаздығы арасында сабақтастық болсағана, біз "Мәңгілік ел" боламыз. Қазақстан жастары, яғни мектеп оқушылары-болашаққа деген үкілі үмітіміздің тірегісіңдер. Сендердің озатойларың мен кемел білімдерің-елімізді биік шыңдарда көрінетін тың мақсаттарға апаратын құдіретті күш. «Елбасымыз “Қазақстан - 2050 стратегиясының” түпқазығы етіп, «Мәңгілік ел» ұғымын ұсынды. Ұлттық идеологияға №7 орта мектеп ұстаздары мен оқушылары үнқосып, патриоттық акция ұйымдастырып отырған мақсатымыз осы. Тәуелсіздік – кез келген ел үшін жаңа сатыға көтерілу мен қайта түлеудің, гүлденіп дамудың тың қадамы, елеулі тарихи кезеңі. Алтайдан Атырауға дейінгі кең байтақ өлкемізді cан жылдар бойы отарлықтың құрсауында ұстаған кеңестік империя күйрегеннен кейін Қазақ елі еркіндікке қол жеткізді. Алғашқы Конституциямыз бекітіліп, республикалық мемлекеттілігімізді заңдастырған кезден бастап, дербестіктің игілігін сезіне бастадық. Қазақелі - әлемдегі ежелгі тарихи терең тамырлы елдердің бірі. Бүгінгі таңда гүлденіп дамуы мен ғылыми - технологиялық жағынан әлемде танымал кейбір елдердің өзі бізден кейін пайда болған мемлекеттер. Сонау Сақ, Ғұн дәуірінен бастап, ежелгі түрік қағанатының балбал тасқа қашалған дерек көздерінен негізге алып, таратсақ тарихымыздың тамыры тереңде жатқанына көз жеткізуге болады. Көшпенділердің біріккен мемлекеті құрамынан бөлініп шығып, Қазақ елінің жеке шаңырақ көтеруіне Керей мен Жәнібек ханның қосқан тарихи рөлі айтарлықтай. Ел басқарудың, тұрақты әрі бейбіт қоғам қалыптастырудың озық әрі әлемніңе шбірелінде кездеспеген ғажайып үлгісін жасады. Оның айқын дәлеліретінде көшпендіру тайпалардың сотсыз, абақтысыз, сақшысыз ел басқарып, «ЖетіЖарғы», «Есім занның ескі жолы», «Қасымханның қасқа жолы» секілді құжаттарымен қоғамдық қатынасты үйлестірулері еді. Шешен билердің бір ауыз сөзіне тоқтап, «Күлтөбенің басындағы күндекеңесте» айтылған ақсақалдар шешімінің алдында ханның да, қарашахалықтың да теңерікті болуы биік өркениет кежеткенеш бір елде болмаған озық ойлы ақылды жұртқа лайық үрдіс болатын. 1991 жылы КСРО ыдырап, Одақтың құрамындағы елдер өз алдарына жеке мемлекет болып жатты. Солардың қатарында Қазақстан да болды. 1991 жылы 16-желтоқсанда Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі “Тәуелсіздік пен мемлекеттің егемендігі туралы” заңды қабылдады. Ескеретіні, Қазақстан КСРО құрамындағы елдердің арасында ең соңғысы болып Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Бұл заң 1990 жылы 25-қазанда қабылданған Қазақстанның Егемендігі туралы Декларациямен бірге Қазақ елінің елдігін нығайта түсті. Қазақстанның Тәуелсіздігін ресми түрде ең алғаш болып мұхиттың арғы жағында жатқан Америка Құрама Штаттары мойындады, екінші болып айдаһардай айбарлы Қытай, сонан соң Ұлыбритания мойындады. Оның артынан Моңғолия, Франция, Жапония, Оңтүстік Корея және Иран Ислам мемлекеті мойындады. Иран — Қазақстанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы мұсылман мемлекеті. Ал “Тәуелсіздігімізді ең алғаш болып бауырлас Түркия мемлекеті мойындады” деген сөздің 57


ақиқат еместігін білгеніміз жөн. Түркия алғаш болып Қазақстанда өз елшілін ашты, бірақ тәуелсіздігімізді мойындауда он жетінші болды. Бұл деректі еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған, елдің сыртқы саясат тұжырымдамасы авторларының бірі болған Вячеслав Ғиззатов келтірген. ҚР Сыртқы Істер министрлігінде тіркелген дипломатиялық құжаттарда Түркияның Қазақстан тәуелсіздігін ресми түрде мойындайтын протоколға 1992 жылдың 2наурызы күні қол қойғандығы көрсетілген. Алғашықы күндері әлемнің салмақты елдері мойындап, кейіннен басқа да елдер мойындап жатты. Осылайша әлемдік саясат аренасында ҚАЗАҚСТАН деген мемлекет тәй-тәй басты. Небары бірнеше аптаның ішінде әлемнің көптеген беделді елдері Қазақ елінің тәуелсіздігін мойындап, дипломатиялық қатынастар басталды.

КЕНЕСАРЫ ҚАСЫМҰЛЫ ҚОЗҒАЛЫСЫ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚ ТАРИХНАМАСЫНДА Сугурбаева Анаргул Сагинбаевна «Өрлеу» БАҰО АҚ филиалы Ақтөбе облысы бойынша ПҚБАИ Деңгейлік бағдарлама орталығының тренері Байшов Бақыт Батырбекұлы Қ.Жұбанов ат. Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті, тарих факультетінің аға оқытушысы Еуразияның қақ ортасында орналасқан қазақ ұлтының тәуелсіз ел болып өмір сүре бастағанына 20 жылдан аса уақыт өтті. Тарихи тұрғыдан алғанда бұл өте қысқа мерзім. Соған қарамастан осы өте қысқа уақыт ішінде төл тарихымыздың көптеген беттері қайта жазылып, қазақ жерінің тарихы халқымыздың талабына сай қызмет ете бастады. Тәуелсіздік алған кезеңде Кенесары Қасымұлы қозғалысына немесе оның жеке тарихи тұлғасының кейбір мәселелерін зерттеуге ұмтылған көптеген дүниелер жарық көрді. Қазіргі қазақстандық тарихнамада Кенесары Қасымұлы көтерілісі мен ХҮІІІ-ХІХ ғасырдағы қазақ-орыс қатынастарын бағалау түбегейлі өзгеріскке ұшырады. Қазақ тарихнамасының тағы бір ерекшелігі көтеріліс мәселесін тереңдетіп оқыту мен оны бағалауға баса назар салып, мән берілуінде. 1992 жылы Қазақстанда К.Қасымовтың дүниеге келгеніне 190 жыл толуы кеңінен аталып өтті. Осы айтулы датаға байланысты сұлтанның атқарған қызметі мен өмірбаянына арналған ғылыми мақалалар сериялары мерзімді басылымдар беттерінде жарық көреді [1]. Ал осы жылы жарық көрген Н.Кенжебаевтың «Хан Кене» атты мақаласында автор сұлтанның көтерілісіне қазақтардың мемлекеттілігін қалпына келтіруге, отарлаушыларға қарсы жүргізілген азаттық, жалпыұлттық күреске теңейді [2]. К. Елемесовтің «Рыцарь свободы» мақаласы да мазмұнда жазылды. Онда Кенесарының қырғыз көшпелілерінің жеріне басып кіруі қоқан билігіне қарсы күресу мақсатындағы игі оймен жүргізілді және қырғыз манаптарымен болған қақтығыс патша үкіметінің айдап салуымен болды деген қорытынды жасалады [3]. Н. Жармағамбетовтің «Соңғы хан» мақаласы өзінің мазмұны және мақсатының айқындылығымен көзге түседі. Аталған мақалада сұлтанның саясаты, көтерілістің жеңілу себептері Абылай уақытынан бергі қазақ жүздері мен Ресей арасындағы қарым-қатынастарда болған өзгерістер сарапталады. Автор Кенесарының ең ірі саяси қателігі көтеріліске қосылудан бас тартқан бейбіт ауылдарды шабуында деп есептеп, Кенесарыны Абылаймен салыстыра келе, сұлтанның саясаткер емес, көңіл-күй ауанын ақылдан жоғары қоятын қолбасшылыққа, әскербасылыққа көбірек жақын болды деген тұжырым жасайды [4]. Көптеген ғылыми-көркем мақалалардан басқа Кенесары көтерілісінің мәселелеріне көптеген қазақ зерттеушілері қызығушылықтарын білдіргенімен де, аталған мәселеге байланысты 90-жылдардың аяғына дейін ортақ еңбектер шығарылмады. Барлық ғылыми жұмыстар негізінен мерзімді басылымдардағы мақалалармен, кітаптар, оқулықтардағы ұлт-азаттық қозғалысқа арналған бөлімдермен шектелді. М.Ж.Абдиров Кенесарының әскери тактикасына көңіл бөлгенімен, көбінесе бұрыннан белгілі дәлелдермен шектеліп қалып отырды. Ол көбінесе К.Степняк деген лақап атпен жазды және өз еңбегінде Кенесары өліміне қатысты басқаша нұсқаларды дүниеге келтіреді [5]. 1990 жылдардағы зерттеулерде Ж.Қасымбаевтың «Кенесары хан» [6] деп аталған, 1993 жылы шыққан кітабында Кенесары туралы ілгерілі-кейінді айтылған пікірлерді қорытып, жаңа тұжырымдар ұсынған, тарихтың тасада қалып келген кейбір куәліктерін келтірген. Бұл еңбекте Кенесарының ұлылығын сипаттайтын көптеген мағлұматтар көрініс тапқан. Ғалымның «Кенесары бар қабілетін патшаның жаулаушылық қимылдарын тоқтатуға немесе оның қарқынын әлсіретіп, үш жүздің бірлігін нығайтуға жұмсады» деген пікірі де аты аңызға айналған қайраткердің күрес мұратын нақты ұғындырады. Онда сонымен қатар, 1837—1855 жылдар кезеңіне қатысты материалдар мен кұжаттар жинақталып, археогеографиялық тұрғыдан баяндалған. 58


Осымен байланысты, Кенесары хан бастаған көтеріліс жөнінде қоғамдық пікір қайта оянып, жаңа, тың мәліметтер жариялана бастады. Алғаш бұл мәселеге терең мән беріп, дөңгелек стол ұйымдастыруды қолға алған көрнекті жазушы Мұхтар Мағауин «Жұлдыз» журналында тарихшы әдебиетшілерді жинап бас қосып, алғаш рет Кенесары қозғалысына әділ баға беруді қолға алды [7]. 2006-2010 жылдары шығарылған 20-томдық «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы» жинағы тәуелсіз елімізде болған көтерілістер мен қозғалыстар жөніндегі барлық мұрағат құжаттары мен деректерді қамтыған бірден-бір ерекше еңбек деп айтуға тұрарлық. Осы аталған жинақтың 9-шы [8] және 18-нші томдары [9] осы мақаламыздың тақырыбына тікелей арналған. Нақты айтсақ аталған жинақтың 9-шы томында қазақ халқының даңқты қолбасшысы және соңғы ханы Кенесарының орыс билігіне қарсылық күресінің соңғы жылдары мен бұл күресті одан әрі жалғастырған оның ұрпақтары мен Саржан Қасымұлының ұрпақтарына қатысты мұрағат деректері мен халық ауыз әдебиетінің кейбір мұралары енгізілген. Жинақта сонымен қатар, Кенесарының ұлдары Тайшық, Жапар, Сыздық, Ахмет және Қошқарбай Саржанұлдарының азаттық үшін Ресей империясына қарсы күрестері мен олардың патша үкіметі тарапынан қуғындалуы, Сібір жеріндегі аянышты тағдырлары мен жағдайлары суреттеледі. Ал 20-томдық жинақтың 18-ші томы Е.Бекмахановтың зерттеуімен алғаш рет 1947 жылы профессор М.П.Вяткиннің басшылығымен жарық көрген, қазақ тіліндегі тұңғыш басылымы 1994 жылы т.ғ.д., профессор Ә.Тәкеновтың жетекшілігімен «Санат» баспасынан шығарылған «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында» еңбегі негізінде жазылған. Жаңадан шығарылған бес томдық «Қазақстан тарихы (көне заманнан қазіргі кезге дейін)» еңбегінің ІІІ томының Ж.Қасымбаев жазған «ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы қазақтардың Ресей отарлаушылығына қарсы ұлт-азаттық күресі» атты тарауында Кенесары көтерілісі де қамтылады. Алайда аталған тарауда Кенесары көтерілісінің басталу уақытын белгілеудегі қателіктерден басқа (1837 жылы басталған көтерілісті автор 1838 жылы басталды деп жазады) қозғалысқа қатысты шешуші, маңызды мәселелер айтылмай кетеді. Мысалы, Кенесарының Орынбор губернаторы Перовскиймен, Г.Ф.Генспен жасасқан жазбалары мен өтініштері, Сібір губернаторы П.Д.Горчаков пен Орынбор губернаторы В.А.Перовский арасындағы Кенесарының жүргізген алдарқату саясаты айтылмай қалған [10]. Атақты ханның тарихына қалам тартқан тағы бір еңбек – «Кенесары хан Ұлытау өңірінде» деп аталады [11]. Бұл шағын кітапқа орыс отаршылдығына қарсы қайтпай күрескен, қазақтың батыр ханы Кенесары туралы деректер арқау болған. Аталған ғылыми жұмыста автор Кенесары және оның ұрпақтары туралы тарихи деректерді шұрайлы тілмен баяндайды. Кенесары көтерілісіне байланысты соңғы уақыттары елімізде бірнеше диссертациялық жұмыстар да қорғалды. Мәселен Х.А. Аубакирова «Участие сибирского казачества в подавлении национально-освободительного движения казахского народа под предводительством султанов Саржана и Кенесары Касымовых 1824-1847 гг.» тақырыбындағы өз диссертациясының кіріспесінде Кенесары қозғалысын отарлауға қарсы азаттық сипатта болды деп бағалайды. Автор сонымен бірге, «казактардың бейбіт ауылдардан тонап алған материалдық заттары олардың басты мақсаты- ұлт-азаттық қозғалыс пен оның көсемін жоюға кедергі келтірді», - деп есептейді [12]. Осындай үлгіде Қасымовтар әулетіне қарсы жүргізілген казактардың қимылдары тұтастай алғанда тонаушылыққа бағытталғандығы айтыла келіп, автор К.Қасымовтың Қырғызстандағы жергілікті халықты аямауын үлкейтіп көрсеткен. Ғалым Кенесарының өлімін «көрші-азиаттардың сатқындығынан» деп түсіндіре келіп, Кенесары көтерілісі Ресейдің Орта Азияға жылжуына мықты кедергі болды деген түйін жасайды. 2002 жылы Ж.Д.Құсайынованың «Кенесары Қасымов жетекшілігімен болған ұлт-азаттық қозғалыстың (1837-1847жж) тарихнамасы» тақырыбындағы дщиссертациясы жарық көрді. Бұл еңбек революцияға дейінгі, кеңестік, қазіргі қазақстандық және шетелдік тарихнамадағы көтерілісті оқытудағы ең алғашқы жасалған әрекет болып есептеледі. Алайда авторлар қозғалысты қазіргі ресми тұжырымдармен бағалауға көп көңіл аударып кеткендіктен аталған жұмыс жаңаша тұрғыда қарастырылуға толық қол жеткізе алмаған [13]. Шетелдік тарих ғылымында Кенесары көтерілісіне Ресейдің империялық саясатын оқытуы аясында ғана мән берілді. Бұлардың ішінде қазіргі тарих ғылымы неміс зерттеушісі Э.Саркисянцтың «История восточных народов России до 1917 г» еңбегін бөліп айтуға болады. Бұл еңбек арнайы Кенесары қозғалысына арналмағандықтан тек қана Ресейдің отарлаушылық саясатының оның территориясын мекендейтін халықтарға байланысты қалай жүргізілгендігін зерттеу мен шектелді. Аталған мәселеге байланысты шетелдік еңбектер тарихнамашылар К.Л.Есмағамбетов [14], М.Т.Лаумулина, Ж.Д.Кусайновалардың еңбектерінде қарастырылды. Рамазан Дулаттың «Хан Кененің қазасы» [15] атты 2002 жылы шыққан еңбегінде Кенесары ханның тағдыр-талайына қатысты мақала-материалдар, ханның басын іздеуде жасалған экспедициялар, осындай экспедициялар жасақтауға моральдық-материалдық жағынан қолдау көрсеткен Қайрат Сатыбалдыұлы Назарбаев пен Мұхтар Шахановтың қызметтері сөз етіледі. Аталған еңбек те журналистжазушының қаламынан дүниеге келген еңбек болғандықтан осы тақырыбымызға мықты үлес қосады деп айтуға келмейтіндей. 59


1991 жылы «Қазақстан коммунисі» журналының үшінші санында жарияланған академик Р.Б.Сулейменов пен профессор Ж.Қасымбаевтың Кенесары қозғалысына арналған мақаласы да архив деректері негізінде жазылған [16]. Алайда әлі де болса Кенесарының қайшылығы мол күрделі тұлғасын толық зерттелді деп айту қиын. Тіпті көтерілістің әскери жағынан ұйымдастыру мәселелері, Орта Азия иеліктерімен саяси қатынастарының өзгеріске ұшырап отыруы, көтеріліске старшын, би-болыстардың қатысу дәрежесі, сарбаздарды қару-жарақпен қамтамасыз ету ісі, салық және т.б. көптеген мәселелер тбегейлі байыпты зерттеуді қажет етеді. Қазақтың ірі тарихшысы М.Қ.Қойгелдиев өзінің «К.Қасымұлы қозғалысы: мәселені қорытудағы өзгерістер» мақаласында: «А.Г.Серебренниковтың көп томдығының алғашқы бес томында Кенесары хан бастаған қозғалысқа қатысты 176 құжат жарық көреді. Оларсыз бұл азаттық қозғалыстың шынайы ғылыми бейнесін ашу бізге қиынға соғар еді», - деген пікірін білдіреді. [17]. Ал қазақ халқының тағы бір белгілі тарихшысы К.Есмағанбетов болса өзінің «Кенесары қозғалысының зерттелуіндегі білгірліктер» атты мақаласында «Серебренников жинағының археологиялық талдауы қанағаттанарлықсыз болса да, құрастырушылар құжаттардың мазмұны мен мәнділігіне қол сұқпаған, қысқартпаған, бұл әрине оның бағасын көтереді», - маңызды тұжырымдары мен ой-пікірлерін көрсетеді [18]. М.Қозыбаев «Хан Кене және Сырым батыр» атты мақаласында Кенесарыға хан ретінде жоғары баға береді. «Қазақ мемлекеттігі туралы мәселені хан Кене нақты қойды. Ол Ресейден біржолата азат бола алмайтынын түсінді, сондықтан да қазақ елін Абылай хан тұсындағыдай империяның көлеңкесінде өз еркімен ішкі бостандығын, халықтық болмысын, хандық құрылысты сақтаған ел қылуды армандады» – деп жазады [19]. М.Ж.Көпейұлы жазбасында ханның бір ерекше қасиеті мергендігі көрсетіледі [20] және Мәшһүр Жүсіп Кене хан туралы сөз бастамас бұрын оның 1837 жылғы көтеріліске басшы болуға дейінгі жылдардағы тарихи оқиғаларға шолу жасайды. Кенесары Қасымұлы құрған мемлекеттік құрылымның ерекше бір көңіл аударарлық мәселесіоның ішкі экономикалық саясаты мен экономикалық құрылымдарындағы жүргізілген реформалары. Атақты ханның қылмыс пен жаза мәселесіне байланысты жүргізген реформасы, оның мемлекеттілігінің күшеюіне және оның ішкі бірлігінің сақталуына жағдай жасады. Кенесары ханды оның жүргізген саясатын сараптай отырсақ, аса ірі реформатор, саясатшы, қолбасшы, дипломат ретінде көруге болады. Кенесарының қайта құрушылық қызметі билікті ұйымдастырудың барлық жағын қамтыды. Бұл жолда К.Қасымовтың мемлекеттік аппаратты құру ісіне және саяси-құқықтық реформаларына байланысты тарихи талдау жасаған жас тарихшы Айдос Төлепбергеновтың «Кенесарының мемлекеттік қызметі» атты ғылыми мақаласын ерекше бөліп айтып кетуге болады деп санаймыз [21]. Ал Кенесарының ішкі саясатының бір саласы болып табылатын салық саясатына байланысты қалам тербеген тарихшы Б.Базарбаев өз мақаласында «Кенесарының алым-салық саясаты, дәстүрлі қазақ қоғамында бұрыннан келе жатқан алым-салықтарды жаңғыртуға негізделген саясат болып табылды. Ол біздің ойымызша, мынандай алым-салық түрлерін енгізіп, жүзеге асырды: біріншіден, отырықшы елдерден жинайтын салықтар; Екіншіден, мал шаруашылығына негізделген қауымнан алынатын алым-салықтар; Үшіншіден, сауда және сауда керуендерінен алынатын алым-салықтар; Төртіншіден, ерікті түрде, халықтың өзі беретін садақа түріндегі алымдары; Бесіншіден, хан сотын жүзеге асырғаны үшін алынатын хандық алымы. Кенесарының алым-салық мәселесі бойынша жүргізген реформасы бүгінгі таңдағы Қазақстанның салық саясатын жетілдіруде тарихи берері мол, тәжірибенің бірі болып табылады», - деген түйін жасайды [22]. Біздің Қазақ халқы мекендейтін байтақ аумақты тұтас қамтыған Кенесары көтерілісінің тарихы әлі таразыланып біткен жоқ. Оны зерттеу мен зерделеу деңгейінің нағыз биікке көтеріліп, Кенесарының баршамыздың санамызда тұғырланар заманы алда. Қалай болғанда да кешегі аумалы кезеңде хан Кене қозғалысы мәселесіне қалам тартқан жанкешті ағаларымыз Бекмаханов пен Есенгелдиндер салып кеткен сүрлеудің даңғыл жолға айналары ақиқат. Оның кепілі – бүгінгі тәуелсіздігіміз. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 1. Ыбырай Ш. Кенесары. Алты алаштың ардағы // Ана тілі. – 1992ж. – 60 ақпан; Мырзахметов Е. Хан Кененің оң қолы (Кенесарының туғанына 190 жыл толуына орай) // Қазақ әдебиеті. – 1992. -5 маусым. 2. Кенжебаев Н. Хан Кене. // Тургайская новь. 26 декабря. 1992г. 3. Елемесов К. Рыцарь свободы // Казахстанская правда. 1994. 16 декабря 4. Жармагамбетов Н. Хан Кене // Мысль. 2001. № 1. С. 82-85. 5. Абдиров М.Ж. Воин степей // Простор. 1993. № 7. С.253-269. 6. Қасымбаев Ж. Кенесары хан. А., 1993. 112-б. 60


7. Ғалымдардың бас қосуы (академик М.Қозыбаев, мүше-корреспондент Р.Бердібаев, зерттеушілер М.Абсеметов, Ғ.Ахметов және т.б.). // Жұлдыз., 1990, №7. 153-177-бб 8. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. Алматы., 2008. Т.9. Кенесары ұрпақтары мұрағат құжаттарында.36-б. 9. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. Алматы., 2010. Т.18. 450-б. 10. История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). В пяти томах. Том 3. - Алматы: «Атамура», 2000. 11. Ахметов Қ. Кенесары хан Ұлытау өңірінде. Астана., 2002ж. 76-б. 12. Аубакирова Х.А. Участие сибирского казачества в подавлении национально-освободительного движения казахского народа под предводительством султанов Саржана и Кенесары Касымовых (18241847 гг.). Автореф. дисс. на соиск. уч. степ, к.и.н. Астана, 2000. С. 20-21. 13. Кусаинова Ж.Д. Историография национально-освободительного движения под предводительством Кенесары Касымова (1834-1847 гг.). Дисс. на соиск. уч. степ. к.и.н. Астана., 2002. 14. Есмағамбетов К.Л. Қазақтар шетел әдебиетінде. А., 1994ж. 240-б. 15. Рамазан Д. Хан Кененің қазасы. Алматы, 2002ж. 240-б. 16. Сулейменов Р.Б., Қасымбаев Ж.Қ. Тарихи тұлғалар: Кенесары көтерілісі – көне шындыққа жаңаша көзқарас. // Қазақстан коммунисі., 1991. №3, 62-72-бб 17. Қойгелдиев М.Қ. К.Қасымұлы қозғалысы: мәселені қорытудағы өзгерістер» // К.Қасымұлы туғанына 200 жыл толуына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. А., 2003ж. 2-б. 18. К.Есмағанбетов Кенесары қозғалысының зерттелуіндегі білгірліктер // К.Қасымұлы туғанына 200 жыл толуына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. А., 2003ж. 221-б. 19. Құсайынов Қ. Кенесары Қасымұлы басқарған ұлт-азаттық қозғалыстың 165 жылдығына орай бірер сөз немесе тарихи зерттеу // Қазақстан тарихы., 2004. - №6. – 3-12бб. 20. Жүсіпов Е. Мәшhүр Жүсіп жазбасындағы Кенесары тұлғасы // Қазақ тарихы.-2000.- №2. -33-40-бб. 21. Төлепбергенов А. Кенесарының мемлекеттік қызметі. // Ақиқат., 2011. №2. 23-27-бб. 22. Базарбаев Б. Кенесары ханның салық саясаты. // Заң газеті. - 2001. - 25 шілде. - 6-б. ТӘУЕЛСІЗДІГІМІЗ – МӘҢГІЛІК ЕЛДІҢ ҰЛЫ ТАРИХЫ Торебекова Эльмира Абсематовна «Өрлеу»БАҰО» АҚ филиалы Атырау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты Инновациялық дамуды әдістемелік қамтамасыз ету бөлімінің басшысы Тарихқа зер салсақ, жатқа жалтақтамай, елдігін сақтап өмір сүру қашан да әр халық үшін арман болған. Сол үшін қан төккен, басты оққа байлаған. Елдің болашағын ойлаған. Аттың жалы, түйенің қомында күн кешсе де, сол арман ұрпақтан-ұрпаққа аманатталып, ұлт тұтастығының кепіліне айналып отырған. Егер қазақ халқы XV ғасырда қазақ хандығын құрып, дербес ұлт ретінде өмір сүруін бастады десек, мәңгілік ел болу мұратының да сол кезде-ақ тарих сахнасынан орын алғаны. Міне, биыл ерлік пен елдікке толы осынау тарихи кезеңнің тарих сахнасына шыққанына 550 жыл толып, Қазақстан Конституциясына 20 жыл, Қазақстан халқы Ассамблиясына 20 жыл, Ұлы жеңістің 70 жыл толуына орай «Мәңгілік ел» идеясы қайтадан халыққа жол тартып отыр. «Мәңгiлiк Ел» идеясыныңЕлбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: бiр мақсат, бiр мүдде, бiр болашақ» атты Жолдауында тұңғыш рет бүкіл халықтық ауқымда көпшілік назарына ұсынылуы – соның айғағы. Көп талқысына түсіп, оң бағасын алып үлгерген идеяның негізгі мақсаттарының бірі – «Мәңгілік ел» ұлттық идеясы контексінде өскелең ұрпақ қанында бар ұлттық ойлау жүйесін отаршылдық саясаттың салқыны – ұлтсыздық дертінен сауықтырып, отаншылдық сезімдерін қайта қалыптастыру. Қазақы ойлау жүйесінің қазақ елі хандық құрған кезеңнен қалыптаса бастағаны ақиқат. Оның теңдессіз үлгілерінің бірі – билер шығарамшылығы. Сондай-ақ хандық дәуірдің ойшыл-жыраулары Асан жырау, Қазтуған жырау Сүйінішұлы, Сыпыра жырау Сұрғалтайұлы, Доспамбет жырау, Шалкиіз жырау Тіленшіұлы, Марқасқа жырау, Жиембет жырау, Ақтамберді жырау, Үмбетей жырау, Есет жырау, Бұқар жырау, Жанкісі жырау мен Қобыланды жырау. XVIII ғасырда қазақ даласында хандық жойылып, Ресей отаршылдық жүргізе бастағандажыраулық дәстүр де жойылды. Міне, осындай қазақ елі руханиятының тереңдігінің, биіктігінің үлгісі болып табылатын мәдени мұра жайлы жастарға білім берудің маңызы зор. Ал, әлемді билеген азулы Шыңғыс ханның ұрпағы Әбілхайыр ханның ықпалынан ығыспай, Дешті Қыпшақ мемлекетінен 1457 жылы кейін Керей мен Жәнібек сұлтанның бөлініп шығып, Қазақтың хандығын құру – қазақ қанының тектілігінің айғағы. Қазақ хандығы — шаруашылықтың дамуы, өндіргіш күштердің өсуі, феодалдық қатынастардың қалыптасуы нәтижесінде ерте заманнан бері Орта Азияның ұлан-байтақ өңірін мекендеген көшпенді тайпалардың бірыңғай этникалық топ — қазақ халқының негізінде бірігуі арқылы XY-ғасырдың орта 61


шенінде құрылды. Ол кезде Жетісуді билеген Моғолстан ханы Есенбұға (1434—1462-жылдары билік еткен) қоныс аударған қазақтарды Әбілхайырға қарсы пайдалану үшін қарсы алып, қоныс берді. Осы оқиға жөнінде тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и-Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шегіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң, Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп, олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Оларды өзбектер – «қазақтар» деп атады. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465—1466) билей бастады...». Міне, осындай қиындықпен құрылған қазақ хандығының жеңісі мен табысы көп болды. Қазақ халқы Жоңғар шапқыншылығынан паналап, Ресейдің құрамына, қоластына кіргенге дейінгі 400 жылда бірде жеңіп, бірде жеңілсе де, қазақты жауға бермей, елдігімізді сақтауға үлес қосты. Бұл – осы аралықтағы ұлтқа басшылық еткен қазақ хандарының күрескерлік еңбегінің жемісі. 2015 жылы Қазақ мемлекеттілігіне 550 жыл толады. Бұл біздің, қазақ халқының тарихта дербес мемлекет құрып, оныкөршілес Ресей мен Еуропа елдеріне танытып, үлкенимперия Қытайға да мойындатып, елі мен жерінінің біртұтастығын қорғап, сақтап келе жатқан іргелі елекенімізді дәлелдейді. Кеңес өкіметі жүргізген тарихты бұрмалау саясатының бұған көп залалы тигізді. Халық өз атабабасының тарихын теріс түсініп, дәстүрін де ұмыта жаздағаны – тарихи шындық. Осындай саяси жағдайларға байланысты олқылықтың орнын толтыру мақсатында жоғары мектептерде студенттерге ұлттық ойлау жүйесін дамытатын, тегімізде тұнған тұлғалық қасиеттерімізді, ең бастысы – ұлттық намысты оятатын тұлғатану атты арнайы курстардың ашылуы – кезек күттірмейтін мәселелердің бірі. Ұлт өз дүниетанымын тілі, діні, фольклоры арқылы білдірген. Демек, ұлттық ойлауды зерттеу үшін негізгі сүйенетініміз – халықтың мәдениеті мен рухани мұрасы, өмір сүру тәсілі, діни нанымы, күнделікті тұрмыстағы әдет-ғұрып, салт-санасы. Шын мәнінде, Елбасы айтқандай, «Бабалардың ерлігі, жас ұрпақтың жасампаздығы арасындағы сабақтастықты», мәдениетті де, әдебиетті де жалғастыратын» да қазақтың тілі. Тіл – ұлттың ең құнды дүниесі. Тәуелсіздігіміздің тірегі де, жаршысы да – тіл. Олай болса, мемлекетіміздің «Қазақ елі, яғни «Мәңгілік ел» ел боларына сенім білдіру – азаматтық парызымыз. Мәңгілік ел – елдігіміздің ертеңін ойлаған білім мен ғылым саласын жетілдіру, жандандыру, өскелең ұрпаққа түсіндіру парыз болып табылады. Елбасы білім беру саласында халықаралық үлгідегі куәліктер беру арқылы инженерлік білім беруді және заманауи техникалық мамандықтар жүйесін дамыту міндетін алға қойды. Жарқын болашаққа жету жолдары бүгінде қоғамның түрлі салаларынан көрініс табуда. Соңғы кезде әлемде болып жатқан елеулі өзгерістер білім беру саласына да әсер етпей қоймады. Ғылым мен техника бұрынсоңды болып көрмеген қарқынмен дамып келеді. Бұл қарқынға ілесу үшін білім саласынан оң өзгерістер, тың іс-әрекет пен жаңаша көзқарас талап етілуде. Әлемдік білім беру саласында қоғамның әрбір қоғамның әрбір мүшесінің назарынан тыс қалмайтын мәселелер төңірегінде түбегейлі өзгерістер жасалуда. Тарихқа тағылым, ұрпаққа ұран болған тәуелсіздік талай шыңдарды бағындыра алды, әлі де бағындырмақ. Бұл ретте ұстаздар қауымының қосқан үлесі зор екені сөзсіз. Ендеше, Тәуелсіз еліміздің ертеңі үшін атқарар істеріміз жемісті, болашағымыз бедерлі болып, игі мақсаттарымыз орындала берсін! Пайдаланған әдебиеттер: Хасенов А. Қазақ тарихының баяны. А., 1996. 175 б. Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? “Қазақ тарихы” журналы №2 1993, 38-41 бб. Тынышпаев М. Великие бедствия... (Актабан шубырынды) А., 1992. 605 б., Чулошников А.П. Очерки по истории казак –киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских народов. Оренбург, 1924, ч. 1, 134-161 бб. 5. Кәрібаев Б.Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. “Қазақ тарихы”. 1993, №3, 31-37 бб; Соныкі . Қазақ хандығының құрылуы. “Қазақ тарихы”. 1995, №4, 21-29 бб, №5, 20-27 бб, №6, 15-20 бб; Соныкі. Қазақ хандығы құрылуының өзекті мәселелері. КазМУ хабаршысы, тарих сериясы. 1998, №6. 6. Абусейтова М.Х. Казахское ханство во второй половине XVI века. А.,1985.40 б. 7. Сұлтанов Т.И. Кочевые племени Приаралья в XV-XVII вв. М., 1982. Құрманәліұлы Қ. Тарихи кезеңге тереңірек үңілсек. “Қазақ тарихы” журналы. 1993 №2 18-21 бб. 8. Вельяминов- Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. Часть вторая . СП б., 1864. 134-143. 9. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. А., 1994. 16 б. 10. Мұхаммед Хайдар Дулат. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). А., 2003. 110 б. 11. Сұлтанов Т.И. Кочевые племени Приаралья в XV-XVII вв. М., 1982. Мұхаммед Хайдар Дулат. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). А., 2003. 92 б.. 1. 2. 3. 4.

62


XVIII ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНЫҢ ҚЫТАЙ ДЕРЕКТЕРІНДЕ КӨРІНІС ТАБУЫ Шоманова Калима Нурмахановна №54 жалпы білім беретін орта мектеп коммуналдық мемлекеттік мекемесінің тарих пәнінің мұғалімі Қарағанды қаласы «Қазақ тарихына қатысты деректердің 50 пайыздан астамы қытай мұрағат деректерінде жатыр». Ясиын Құмарұлы Биылғы жылы Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алғанына 24 жылға аяқ басты. Осы 24 жыл бойына Егемен Еліміз басқа ғылым салаларымен қоса, тарих, оның ішінде Қазақстан тарихын дамыту ерекше жолға қойылып отыр. Сол үшін әрбір тарихи кезеңдегі деректеме мен тарихнамаға сүйеніп жазуда. Соның ішінде әр түрлі деректерге ерекше көңіл бөлініп отыр.«Мәдени мұра» бағдарламасы– Ұлттық идея, Қазақстан тарихы мәселелерін зерттеу мақсатында көп жұмыс қолға алған еді. Бағдарламаның негізгі мақсаты – Қазақ тарихына қатысы бар құжаттар мен деректерді шетелдік қорлардан іздеп, тауып, көшірмесін түсіріп, елге әкеліп, жариялау. Содан кейін сол жаңа деректердің негізінде жаңа еңбектер жазу. Осы бағытта бірқатар жұмыс атқарылды. Қытай, Ресей, Еуропа елдері мен Америка Құрама Штаттарының мұрағаттарынан көптеген қолжазбалардың көшірмесі әкелінді. Сирек кездесетін кітаптар сатып алынды. Материалдық байлық та біршама. Оның ішінде картиналар, аудио және бейнетаспалар бар. Олардың біразы қайтадан жарық көріп те үлгерді. Шығыстану институтында «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша алғашқы кезеңде 21 кітап басылып шықты.[2] Оның бес томы «Қазақстан тарихы Қытай деректерінде» деген атпен шықты. Сонымен қатар, «Қазақстан тарихы моңғол деректерінде», парсы, түркі, араб деректерінде деп, көптеген материалдар шықты. Олардың басым көпшілігі осы уақытқа дейін ғылыми айналымға кірмеген зерттеулер болды. Ол тек Қазақстан үшін ғана емес, әлем ғылымы үшін жаңа материалдар болды. Қазір бұл игілік көпшіліктің қолында. Барлық облыстық кітапханаларға, барлық жоғары оқу орындарына таратылған. Онымен қалың көпшілік танысып жатыр. Сонымен бірге, сол деректердің негізінде көптеген оқулықтар жазылуда. Осы ретте тағы бір проблема көрініп қалды. Шетел деректерінің негізінде Қазақтың тарихы мен мәдениетіне қатысты құжаттарды жариялағаннан кейін, осы тарих пен мәдениетке сыртқы көзқарас деген теория пайда болды. Өйткені, деректер араб, парсы немесеқытайқазақтартуралы не ойлады, не көрді, не жазды, солтұрғыдаберілген. Ендігі жерде қазақтың тарихы мен мәдениетіне ішкі көзқарас тұрғысындағы деректерге қажеттілік туды. Қазақ халқының ұзақ тарихын анықтайтын әртүрлі тілде жазылған тарихи дерек көздері баршылық. Олардың қатарына мұсылман әлемі елдерінің дерек көздері, батыс деректері, парсы және қытай деректері болып табылады. Осылардың ең маңыздысы қытай деректері болып табылады. Өйткені Қытай байырғы өркениетті мемлекеттердің бірі болғандықтан, оның жазу мәдениеті ерте дамыған және жазба дерек көздері жүйелі түрде сақталған. «Аспан асты елінің» тағына отырған әрбір әулет сол кездегі тарихи жағдайды жазып қана қоймай, өзіне дейінгі әулеттердің жазбаларын қайта көшіртіп отырған.Қазақ елінің жері Қытай елімен іргелес көрші болғандықтан, екі елдің бір – бірімен қарым – қатынасы заңдылық деп есептеуге болады. Қытайдың ресми жылнамалық (хронологиялық) деректерінде және бейресми жазбаларында көшпенділерге қатысты, яғни қазақ халқының тарихына байланысты мәліметтер көптеп кездеседі Қытайды 1368 -1643 жылдар аралығында Мин әулеті билеген болатын. Мин әулеті кезінде жазылған жазба деректері «Мин ши» және «Мин хойя» деп аталады. «Мин ши» мен «Мин хойя» жазба деректерінде қазақ хандығы, орта ғасырлардағы Қазақстан жерінің жағдайы жайлы мәліметтер кездеседі.1644 жылы манчжурлардың таққа келуімен Қытайда Мин әулетінің орнына Цинь әулеті келген болатын. Цинь әулеті кезінде Мин династиясының жазбаларын жинақтау жүргізілді.Сондай-ақ ескі жазбалар ретке келтіріліп, жаңалары жазылып жатты. Шығыс Түркістанның және Орта Азияның, сондайақ Қазақстан аумақтарының тарихи-географиялық аймақтарына байланысты очерктер жазылды. Бұған Іле аумағының генерал –губернаторы, цзянцзюн Сун Янның «Сичуй цзитун шидюэ» (Батыстағы елдердің тарихи очерктері) классикалық еңбек болып табылады. Сондай-ақ «Или цзунтун шилюэ» мен «Циньдин Синцзян шилюэ» еңбектері де Қытайдың батысында орналасқан елдердің тарихы жайлы сыр шертеді. «Циньдин Синцзян шилюэ» еңбегі 1821 жылы императордың қолдауымен жазылған маңызды еңбек болып табылады.Үш кітап та әрбір кітабы екі бөлімнен тұратын 12 томнан құралған. Бұларда Қазақ хандығына, қоқандықтарға, сондай-ақ ойраттар мен қырғыздарға байланысты жазылған арнайы бөлімдері бар[1. −б. 36 ]. Көріп отырғанымыздай, бұл еңбекте XVIII ғ. аяғы мен XIX ғасырдың бас,\дағы Қазақ хандығының жағдай сипатталады.Осылайша ежелгі Қытайдағы Сыма Цянь, Бань ГУ және Фань Е бастап берген дәстүр жаңа заманда да сақталуда. Олар да Шығыс Түркістан аумағына көршілес елдерге сипаттама беріп, маңызды саяси және тарихи мәліметтерді жазып отырған. Бұл есте ұстауға тиісті қытайдың геосаясатының маңызда факторы болып табылады.Қытайдың «Си-юй-т'у-чжи» 63


және «Си-юй-вынь-цзянь-лу» дерек көздерінде Цинь империясы мен Қазақ хандығының елшілерінің кездесудерінің болғандығын, бірақ Жоңғар хандығы өзінің гүлденген кезеңінде бұл екі елдің толыққанды байланыс жасап отыруына кедергі болып отырғанын айтылады[1. б. 3 − 4]. Жоңғар хандығының негізгі мақсаты Қазақ хандығын басып алу, жерлерін жаулап алу болды. Ерте кезден Қытай мен Қазақ хандығының достық қатынаста екенін ескеріп, мынадай әрекетке баруы Қазақ хандығын Қытайдан алшақтату болғаны анық. Әуел баста Қытай императорларының негізгі мақстаты Жоңғарияны жаулап алу болды.Олар бұрынғы Қытай империясының жерлерін қайтару мақстаымен осындай мақсатты алға қойды. Бұл Цяньлун императордың қолжазбаларында айқын көрсетілген. Олардың Жоңғар хандығының әлсірегенін, іштен талас-тартыс жағдайын күтіп,тарпа бас салуы бұрыннан келе жатқан жоспар екенін көруге болады.Қытайтанушыларға жоғарыда айтылып кеткен «Синьцян шилюэ» еңбегіне ұқсас «Дай Цин личао шилу» («Ұлы Цин династиясының хроникалары») еңбегі де жақсы таныс. «Дай Цин Личао Шилу» (қыстқартылып «Шилу» деп аталады) жазбалары сарайлық хроникалар жиынтығы болып табылады және ондағы жазбалар үш тілде: маньчжур, қытай және монғол тілдерінде жүргізілген болатын.Олар билік етіп тұрған әулеттің жеке мұрағаттарында орналасқан болатын, сондықтан ол жазбаларға жетуге тек шектелген адамдар тобы ғана жете алатын. Ол жазба - құжаттар алғаш рет 1260 томды құрайтын жинақ ретінде 1937 жылы Жапонияда басып шығарылған болатын. Бұған енген құжаттар Цин империясын ішкі саясатын зерттеумен қоса, Қиыр Шығыс пен Орталық Азиядағы сыртқы саясаты жайлы мәлімет береді[1. −б. 57]. Осы және басқа да деректер Цинь империясының күш-қуатын көрсетуге, манчжур династиясының стратегиялық және қолбасшылық таланттарын көтермелеуге бағытталған. Бұл деректерде бізді қызықтыратын мәліметтер көп. Бұл құжаттардың көбісі император Цяньлун (1736 -1795) кезінде жүргізіліп отырған.Бұл хроникаларда Шығыс Түркістан мен Жоңғарияда оқиғаларды тізбегімен қоса, сол кездегі Қазақ хандығы туралы да деректер кездеседі. «Шилу» хроникасындағы № 6 құжатта Қытай императорының жеке тапсырмасын орындап жүрген басқолбасшы Нинюаня Юэ Чжунцидің 1731 жылғы 6 айдағы сол кездегі императорға болған жайтты жеткізеді: «Тұрфан қорғанысына көмектесіп жүрген Чжан Юаньцзяо өздерінің қонысына тұтқынға түскен Мамуяр және Даолян деген екі ойратты (жоңғарды) алып келіп, олардан сұраулар жүргізіді. Олардың көрсетуіңше Галдан Цэренның кіші інісі Лобуцзян –Шуну әйелдікке Әбілқайыр ханның қызын алып,қазақ даласында өмір сүруде. Оның Галдан Цэренге елші жіберіп әкелік мұратты қайта қарау жөнінде сұрақты қоғаған болатын. Галданнан аналарын, іні –қарындастары үшін кек алу мақстымен қазақ хандарын жорық жасауға көндірді. Нәтижесінде 70 мыңдық әскерімен Әбілқайыр хан өзінің інісі Буэрхайлыға әскерге қолбасшылық еткізді. Жорық сәтті өтіп, барлық Шу-Талас маңындағы жоңғар сарайлары мен жері жаулап алынды, сондай-ақ қазақтар басқа Жоңғарияның көшпелілерінен 2-3 мың жылқыны айдап әкеттті»[1 − б. 63]. Біз бұдан 1731 жылдың өзінде Қазақ хандығының жағдайы жаман емес екнін көріп отырмыз. 70 мыңдық қолды халі нашар мемлекеттің жинау екі талай. Сондай-ақ Галдан Цэрен мен оның інісі арасындағы жауластық, пен екеуінің таққа қайта таласуы Қазақ хандығы мен Қытай империясы үшін таптырмас жағдай екенін білеміз. Алайда бұл Жоңғар хандығының ішкі талас-тартысқа апармағанын да көре аламыз.Осы хроникаларда уақыты 1753 жылға келетін Қазақ хандығына байланысты деректер де кездеседі. Соның бірі қытай қолбасшысының Қытай императорына жеткізуі бойынша: «Жоңғария тағындағы Лама-Даржыға қарсы шыққан Даваци, Әмірсана, Баньчжур ақылдаса келе бізге берілмей, Алтай-Ертіс жерлері арқылы қазақтарға кетті»деп жеткізеді[1 − б. .65 ]. Бұдан таққа үміткер болған төртеуінің Лама Даржы дегені Жоңғар тағына отырып, қалғандарының оған қарсы біріккенін көріп отырмыз.Келесі бір деректер 1753 жылдың аяғына сәйкес келеді. Онда араларында кикілжің шыққан Даваци мен Әмірсананың татуласқандығы, сол кездегі Әмірсанаға қолдау болып отырған Қазақ хандығының 50 мыңдық әскерін оны кері қайтартқандығын айтады.Бұл жөнінде императордың өзі былай айтқан: «Менің ойымша бұның бәрі ойдан шығарылған қауесеттер. Қазақтар бөлек-бөлек тұрып жатыр, сондай –ақ бәрінің үстінен қарайтын билеушісі жоқ және олар мұнша әскерді мынадай жағдайда жинай алмайды. Сондай-ақ Әмірсана мен Давацидің татуласқандығына да сенінкіремеймін. Бұл бізді алдау үшін жасалған әрекет»[1. 67 б. ]. Қытай мемлекеті сол кездегі Қазақ хандығының жағдайын жақсы біліп отырғандығын көруімізге болады. Шынымен де, сол кезде солтүстіктен төніп Ресей империясы жылжып келе жатты, ал әлі де Ресей құрамына кіре қоймаған жерлер тату болмағанына және ішкі талас – тартыстын болғанына біз келісе аламыз. Бұл Жоңғар хандығының Қытай басып кірмес үшін жасалған лақап екендігін көруімізге болады. Жоңғар хандығының Цинь империясымен жаулап алынуы мен жоңғарлардың Орта Азия мен Қазақстан жерлеріне жорықтарының доғарылуымен байланысты 1760 жылы қыста император Цяньлунның Абылай ханға жіберілген грамотасында былай делінген: «Ертеректе сенің көшпелілерін вэйлатэлармен (ойраттармен) қас болдындар және олардың сендерге тигізген зардаптары да көп. Сендер шынымен де көп азап шектіндер, соның кесірінен сұмдықтан құтылу үшін өз жерлерінен көшіп кеттіңдер.Қазірде барлық ойраттар біздің қол астымызға кірді, сондықтан өз жерлерінде ендігәрі емін-еркін көшіп жүрулеріне болады. Біз қазірде шекаралық аймақтарда әскери қоныстарды ұйымдастырудамыз. Біздің заңдарымыз олардың сендердің халықтарына тиісуге және тонауға тыйым салады»[1. −б. 16].Бұдан біз екі елдің –Қазақ хандығы мен Цинь империясының «жақындастығын», сондай-ақ олардың әлі де болса қарым –қатынастары жақсы екенін көруге болады. 64


Қытайдың Маньчжур-Цин патшалығы дәуіріне тән қазақ-қытай қарым-қатынастарын айғақтайтын деректердің қоры да едәуір. Қазір қытай тіліндегілері біршама аударылды. Тек қалып отырғаны манжу тіліндегі құжаттар. Онымен еліміздегі бірден-бір манжу тілін оқи алатын білікті маман, тарихшы ғалым Бақыт Еженханұлы түпнұсқа түрінде айналысуда. Б. Еженханның Пекиндегі Қытайдың Бірінші тарихи мұрағатынан зерттеп анықтағанындай, тарихта Абылай ханның Цин патшалығына «бодандық» білдіріп жазды делінетін қытайша хатының тотын-монғол және манжу тілінде тағы екі нұсқасы бар екені мәлім болды. Бірақ ол нұсқаларда ешқандай «бодандық» туралы сөз айтылмайды. Демек, қытай ордасы Абылай ханның елшілігін өздерінің бұрынғы конфуциандық идеологиялық дәстүрімен бодандық сұраушы ретінде қабылдаған, сондай-ақ, Абылай ханның хатын қытайшаға өз білгендерінше аударып, өңдеп, оған «бодандық» сөзін қосып жіберген. Әйтпегенде, Абылай хан «атабабасынан қытай ағартуында бола алмай келгенін» (конфуциандық мәнер) қайдан білсін. Б.Еженхан Абылай ханның хатының қытайша, тотын-монғолша және манжуша нұсқаларына текстологиялық, тарихи сараптама жасау арқылы қытайшасының түпнұсқа құжат еместігін дәлелдеп берді. Осы жайданақ, қытай деректерін зерттеуде аса қырағы деректанулық талдау, салыстыру тәсілдерінің, сонымен бірге, терең философиялық, тарихи білімнің ауадай қажет екенін байқаймыз. Ең бастысы, кез келген дерекке сыни көзқараспен қарау керек. Қытай жазбаларын игерудегі тағы бір қиыншылық – адам және жер-су, мемлекет аттарының қытай иероглифі бойынша мүлде өзгеріске түсіп жазылатындығы. Бүгінде бұл атауларды қазақ тілінде қайта реконструкциялау қиынның қиыны. Өйткені, бұл атау-терминдердің баламасы немесе түпнұсқалық атауы біздің қолымызда жоқ. Қытай деректерін қазақшаға аударғанда көптеген адам аттары мен жер-су аттарының біздің ат қою дағдымызға жат, бөгде болып тұратыны сол себептен. Осы мәселені шешу үшін ғалымдар қытай тілінің байырғы фонетикалық ерекшеліктерін зерттей бастады. Соған сәйкес, біз бүгінде қазіргі қытай тілінің дыбыстық ерекшелігі бойынша атап жүрген атау-терминдердің тарихта мүлде басқаша дыбысталғаны белгілі болуда. Ертедегі қытай тілінің солтүстік диалектісінде көшпенділер тіліне жақын келетін буындардың, төл дыбыстардың болғанын ескерсек, келешекте кейбір атаулардың оқылуы өзінің бұрынғы қалпына анағұрлым жақындайды деген үміттеміз. Қытай деректерінде кездесетін тағы бір жаңалық – Абылай ханның тұсында канцелярия болған. Сол кездің өзінде дипломатиялық хаттарды жазған хатшылар қызмет еткен. Осы уақытқа дейін түркі, шағатай тілдерінде жазылған бұл деректер Ресей мұрағаттарында сақталмаған деп келген едік. Кейін мәлім болғандай, Қытай мұрағаттарында сақталған екен. Енді сол құжаттарды қолға алып, өзіміз зерттеуіміз керек.Қазақ хандары шетелдермен тең дипломатиялық қарым-қатынас жасады. Елшілер жіберді, елшілерді қабылдады. Басқа шет елдердің басшыларына хат жазды, оны жөнелтті.Бұдан біз сол кездегі біздің ханның көрегендігін, сол кездің өзінде хат алысып-беріміп отыратын дипломатиялық дәстүрдің сақталғанын көреміз. 2012 жылы Бейжін қаласында барлығы 283 кітап болатын жинақтар басылып шығарылды. Кітап жинақтары Қытай тарихының бірінші мұрағатында сақтаулы. Ол мұрағатта Қазақстанға қатысты үш мыңға жуық құжаттар бар және бұл Қытай еліндегі қазақ даласы туралы мәліметтің жартысы ғана. Ғалымдар көптомдық жинаққа кірмеген, бірақ тарихи құнды болып табылатын XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ хандарының хат жолдауларын жинап алды. Бұл құжаттарда 1750 жылдан 1820 жылға дейінгі қазақ хандары мен сұлтандарының саны көп дипломатиялық миссияларының жіберілгенін, сондай-ақ елшілердің құрамы мен олардың іс-әрекеттері, Бейжіндегі кездесулері туралы баяндалады. Отандық тарихшылармен 2013 жылы Қытай мен Ресейден Қазақстанға тарихи құжаттар әкелінген болатын. Шоқан Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының мамандарының мәлімдеуінше, жинақтың бірінші бөлімі Қазақ халқының 1730 жылдан 1911 жылға дейінгі 200 жылдық тарихын қамтитын Цинь империясы дәуірінің архивтік құжаттары болып табылады.[3] Қазірде оларды біздің тілімізге аударып, жинақ қылдырып шығару ісі қолға алынып отыр. Бұл деректердің біздің тілімізге аударылуы нәтижесінде біз білмейтін деректер шығып, жаңа замандағы Қазақстан тарихы жаңартылуы мүмкін.

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Пайдаланылған әдебиеттер: Садвакасов Г.С«Китайские документы и материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и КазахстанаXIV-XIXвв.» Алматы., «Ғылым»., 1994 – 272 с. «Қазақ тарихына қатысты Қытай деректері».http://lib.enu.kz/kz/wpcontent/uploads/2013/09/Dokument51.pdf Новые данные о казахской истории найдены в зарубежных архивах.http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novyie-dannyie-kazahskoy-istorii-naydenyi-zarubejnyih-239489/ «Қазақ хандығының тұсында кеңсе қызметі болған».http://www.akjolgazet.kz/?p=15865 Қытай деректерінің шындығы мен шытырманы. http://www.writers.kz/journals/?ID=10&NUM=332&CURENT=&ARTICLE=8895 М.К. АбусеитоваАрхивные документы эпохи Циньской империи III-том.. – Алматы: «Дайк-Пресс», 2005. -154 с. 65


3 секция: ТҰҒЫРЛЫ

ТӘУЕЛСІЗДІК – ЕҢСЕЛІ ЕЛ ТАРИХЫ

ВОПРОСЫ ИСТОРИИ НАЦИОНАЛЬНО-ОСВОБОДИТЕЛЬНОГО ДВИЖЕНИЯ ПОД ПРЕДВОДИТЕЛЬСТВОМ КЕНЕСАРЫ КАСЫМОВА Абдуллаева А.А., Жумагалиев Р.А., Таразский государственный педагогический институт, г.Тараз Период 20-40-х годов XIX в. является одним из судьбоносных в отечественной истории. Именно в это тридцатилетие произошли события, определившие судьбу казахского народа на предстоящие 150 лет. В 20-х годах власть царского правительства прочно закрепилась в Казахстане, а ханская власть к тому времени была ликвидирована «Уставом о сибирских киргизах» 1822 г. в Среднем жузе и реформой 1824 г. («Уставом об оренбургских киргизах») в Младшем жузе. В конце 30-х годов была сделана новая попытка создания Казахского государства под протекторатом России. Казахский народ, долгие годы стоявший перед альтернативой — быть ли подчиненным царской России, Китаю или среднеазиатским ханствам, избрал первый путь. Первостепенное значение имеет детальное выяснение причин, побудивших казахский народ ориентироваться на Россию и связать свое будущее с судьбой русского народа, а также методов его борьбы против царской политики присоединения, подчинения и превращения Казахстана в конечном счете в колонию. Реакционная, жесткая колонизаторская политика российского самодержавия, против которого боролись лучшие сыны как русского, так и казахского народов, встретила ожесточенный отпор казахских народных масс [1, с.204]. В 30-40-е годы XIX в. происходит одно из наиболее крупных в истории казахского национальноосвободительного движения восстание под руководством Кенесары Касымова. Оно продолжалось в течение десяти лет, последовательно охватив все три казахских жуза, и вовлекло в борьбу широкие народные массы. Административно-политические нововведения царского правительства были направлены на присоединение не вошедших в состав России казахских земель. Были ликвидированы основные атрибуты казахской государственности: упразднен институт ханской власти, суд биев заменен общеимперским российским судом, кроме того, были введены российские военные суды, сбор налогов шел в пользу российских властей, строились города, крепости, укрепленные линии, усиливалась роль русского казачества как колониальной опоры царизма. В социальном отношении права всех сословий были ущемлены введением чиновничьих должностей, что полностью изменило структуру правления в казахском обществе. Все эти мероприятия коренным образом изменили всю жизнь казахского традиционного общества и привели к росту недовольства реформами царской администрации. Непосредственным поводом для выступления Касымовых стало образование Каркаралинского и Кокшетауского округов. Это был стратегический ход царского правительства, целью которого были разъединение Среднего и Старшего жузов и захват их территорий. Главным последствием данных преобразований явилось сокращение кочевий казахов, нарушение традиционных кочевых маршрутов, что приводило к потере самостоятельности казахских жузов. Росло недовольство казахского населения, которое сгруппировалось вокруг потомков Аблай-хана. Во главе недовольных встал султан Саржан Касымов и выступил против политики колонизации казахских земель. Отряды Саржана нападали на царские крепости и укрепления. Для подавления вспыхнувшего восстания царским правительством были посланы карательные отряды. Повстанцам пришлось отступить в южные районы Среднего жуза. Отсюда Саржан с родственниками вынужден был перекочевать в пределы Кокандского ханства, где в 1836 г. он был убит ташкентским бегляр-беком. Кенесары и его аулы остановились на своих старых кочевьях в горах Улытау, Кшитау, под Джиланчиг, и Киынды — на реке Тургай. Здесь кочевали казахи рода кыпшак. До откочевки в Кокандское ханство султан Касым был предводителем этого рода. После смерти Саржана Кенесары Касымов возглавил восстание, часть участников которого были связаны с событиями предшествующих народных движений под предводительством Исатая Тайманова, Жоламана Тленчиева, и оно стало мощным взрывом после всех выступлений, имевших локальный характер. Принципы и идеи борьбы, провозглашенной Кенесары, были понятны людям различных сословий — они носили объединительные, социальные начала. В письмах и обещаниях, исходивших лично от Кенесары, наличествовали идеи о том, что крестьянам будут даны пастбищные наделы, будет прекращено взимание налогов со стороны царского правительства. Кенесары требовал не возводить среди степей новых укреплений, призывал уничтожать возведенные, остановить продвижение царских войск по казахской земле [2, с.157]. Из слов участников движения явствует, что в отряды Кенесары люди шли в надежде на лучшую жизнь. Многих привлекали требования Кенесары о возвращении казахских земель, уничтожении возведенных укреплений. Выступая против кокандцев, Кенесары также выдвигал земельный вопрос. Все это находило 66


отклик в различных слоях казахского населения, прежде всего, конечно, у бесправных и неимущих — байгушей, жатаков, егиншей. В ноябре 1837 г. Кенесары со своим отрядом совершил нападение на отряд казаков Актауского укрепления, которые сопровождали караван из Петропавловска на юг. Против Кенесары был послан военный отряд, который разорил аул Кенесары и соседние аулы. В том же году сторонники Кенесары призвали народ к откочевке из административных единиц, созданных по приказу царского правительства. Это нашло отклик. Многочисленные казахские роды присоединились к Кенесары. Когда Кенесары с приверженцами напал на Акмолинский приказ в 1838 г., это послужило сигналом для развития восстания. За короткий промежуток времени к восставшим присоединились около 5000 человек, в основном казахи из средней части Оренбургского ведомства, т.е. из Младшего жуза. Ближайшими помощниками Кенесары стали бывшие туленгуты его отца и деда. В состав вооруженных отрядов вошли главным образом аргыны и часть кыпчаков [3, с.369]. К декабрю 1838 г. отряды Кенесары контролировали все торговые пути из Сибири, Урала в Среднюю и Центральную Азию. Те казахские аулы, которые не поддерживали повстанцев, подвергались барымте. Большое значение сыграло присоединение к Кенесары отрядов батыра Жоламана Тленчиева. Призыв Кенесары к откочевкам поддержали и многие казахи Сибирского ведомства. К весне 1839 г. влияние Кенесары Касымова возросло настолько, что под его контроль попали все торговые пути от Троицка и Сибирской линии до Ташкента. Это давало возможность взимать пошлины, что послужило поводом для генерал-губернатора В.А.Перовского весной 1839 г. предупредить Кенесары и послать против султана отряд под командой войскового старшины Лебедева, который разгромил аулы дяди Кенесары — султана Абдуллы Аблаева. Но продвинуться дальше в степь Лебедев не смог. В это время Кенесары появился вместе с джигитами Жоламана и разгромил аулы казахов, не желавших присоединяться к нему. Особенно пострадали кыпчаки. С Сибирской линии был послан отряд под командованием полковника Горского, разгромивший часть аулов Кенесары. В июне того же года нападение повторилось. Кенесары вынужден был перекочевать в Каракумы. Но там не хватало пастбищ, шел падеж скота. Зимой 1839-1840 годов большое количество аулов ушло от Кенесары. Наметился временный краткосрочный спад восстания. От Кенесары потребовалась более четкая программа действий. Под напором карательных отрядов летом 1840 г. Кенесары и его отец Касым вынуждены были откочевать с аулами в пределы Кокандского ханства. Здесь отец Кенесары Касым был убит коканд-цами. Сам Кенесары откочевал в Кызылкумы, где кочевали роды шекты и торткара. К этому времени вопрос о национально-освободительной борьбе отошел на второй план. Кенесары задумал отомстить Кокандскому хану за гибель близких, это подтолкнуло его на переговоры с царским правительством о примирении. Обеспечив тыл со стороны русской границы, Кенесары начал борьбу с Кокандом. В октябре 1841 г. отряд Кенесары осадил Сузак, но взять его не смог. Затем Кенесары вступил в союз с Бухарой против Коканда. К началу 1842 г. Кенесары кочевал по Сарысу и был совершенно недосягаем для Оренбургской администрации. Восстание Кенесары Касымова поддерживалось народными массами. Это объясняется сочувствием народа идее Кенесары, который стремился объединить силы трех жузов и образовать единое государство, а отношения с Россией строить на основе протектората, при котором сохраняется территориальная целостность и государственная самостоятельность Казахстана. Однако царское правительство и местная военная администрация делали все для того, чтобы «обескровить» движение Ке-несары, силой оружия поставить на колени и добиться признания того, что казахские земли — неотъемлемая собственность Российской империи. С этим не могли согласиться ни казахский народ, ни Кенесары Касымов. Своим героизмом, преданностью делу борьбы за свободу своего народа Кенесары заслужил то, что в 1841 г. был избран ханом. Но он не стремился им быть и впоследствии подписывал все документы скромно — «султан Кенесары». Среди соратников Кенесары были батыры из различных жузов и родов: Агыбай из рода шубыртпалы, Жанайдар из рода суюндук, Иман Дулатов, дед Амангельды, из кипчаков, Жоламан Тленчиев, Бухарбай из рода табын, Бугубай и Саурык из рода дулат, Ангай из рода атыгай, Босыгара из рода кипчаков. Помощницей в восстании была сестра Кенесары Бопай. Именно она убеждала своего мужа Семеке и его сородичей принять участие в восстании. Когда они отказались, Бопай покинула мужа и вместе с сыном ушла к Кенесары, возглавив один из отрядов восставших. Наивысший подъем борьбы под предводительством Кенесары Касымова приходится на 1841-1845 годы, когда Кенесары был провозглашен ханом. Программные положения его после многолетней борьбы стали конкретнее. Кенесары и его ставка в этот период логично и стройно проводили внутреннюю, финансовую, военную политику. Взвешенность и реальность характеризовали отношение к России и Среднеазиатским ханствам. Кенесары по-прежнему отвергал предложения России и Хивинского ханства о подданстве. В июле 1843 г. к озеру Акколь выступил карательный отряд под командой войскового старшины Лебедева. Дойдя до реки Иргиз, Лебедев встретил отряды Кенесары и потребовал, чтобы тот прикочевал к линии, как ему было приказано. Место для кочевок аулов Кенесары отвели на южных склонах Мугоджарских гор. 67


Кенесары со своим отрядом появился в районах, смежных с линией, и разгромил аулы рода ти-леу, которые были сторонниками царского правительства. Для подавления отрядов Кенесары из Оренбурга были посланы крупные вооруженные силы под командой полковника Бизанова. К ним присоединились отряды султанов — правителей Средней и Западной части Младшего жуза. В начале сентября 1843 г. произошло несколько стычек, после чего, из-за полного истощения, отряд Бизанова вынужден был вернуться на линию. Между тем Кенесары господствовал в степи, его влияние распространилось на районы рек Тургай и Сырдарья. Не добившись сколько-нибудь значительных успехов в борьбе против Кенесары в течение семи лет, царская администрация временно пошла на примирение с ним. С этой целью к нему в ставку были направлены сначала посольство Долгова, а несколько позже — офицер генерального штаба Герн с группой послов. Они обещали привлечь Кенесары на административную службу, выделить для зимней и летней кочевки урочище Кара-Куга и так далее. Однако Кенесары не захотел принять ни Долгова, ни Герна, ни их условий. Мятежный султан отказался принести присягу на верность царскому правительству. Тогда каратели начали решительную атаку Кенесары. По предписанию Николая I, в 1845 г. в степь были направлены новые отряды для борьбы против Кенесары и создания укреплений на Иргизе и Тургае. Правительство стремилось вытеснить Кенесары из Оренбургского края, построив несколько укреплений в районе Аральско-Сырдарьинского бассейна. Зажатый с двух сторон, Кенесары вынужден был оставить Сары-Арку и перенести центр восстания в Старший жуз. Сибирские же власти, предупреждая прибытие отрядов Кенесары в этот регион, под видом проведения переписи населения и скота направили в Жетысу значительные силы с артиллерией под командой председателя Сибирского пограничного правления генерала Вишневского. Под давлением превосходящих сил противника Кенесары перешел на правый берег реки Или и оттуда перекочевал в предгорья Алатау, создав угрозу алатауским киргизам. С постройкой военных укреплений царские войска оказались в центре кочевий Кенесары Касы-мова. Больше оставаться на Тургае стало невозможно из-за близкого соседства русских укреплений, пришлось откочевать в район рек Сарысу и Чу. Здесь он хотел объединить казахов Старшего жуза и население Киргизии для борьбы с Кокандом. Но его намерение не получило поддержки среди киргизов. После поражения, нанесенного ему киргизами весной 1846 г., он ушел в Каратау, а в сентябре того же года занял труднодоступный полуостров Камал в устье реки Или. Здесь Кенесары вновь сделал попытку привлечь киргизов на свою сторону для ведения совместной борьбы против кокандцев и приближающихся со стороны Капала отрядов Абакумова. Переговоры Кенесары с киргизами остались безуспешными. Более того, они начали подстрекать своих сородичей к нападению на казахские аулы. Внезапно напав на отряд известного батыра Старшего жуза Саурыка во время пребывания его на отдыхе, киргизы перебили его джигитов и угнали более семисот лошадей. Сам Саурык во время погони попал в засаду и был убит. Это послужило поводом для начала новых столкновений. В 1847 г. Кенесары вторгся в пределы Киргизии с основной целью — вести борьбу с Кокандом, врагом казахского и киргизского народов, а также с киргизскими манапами, являвшимися верными союзниками кокандских беков. Но при этом он допустил большую ошибку, заключавшуюся в том, что в Киргизии Кенесары применил типично феодальные методы борьбы. Его репрессии обрушились не столько на манапов, сколько на киргизский народ. Правда, жестокость проявлялась обеими сторонами. Киргизские манапы, подкупленные царскими генералами, в своих письмах к властям хвалились тем, что умертвили «бесчисленное количество приверженцев Кенесары». В Киргизии Кенесары пришлось иметь дело не с феодальными дружинами манапов, а с сопротивлением значительной части народа, что погубило его. Последнее сражение Кенесары с киргизами происходило в горах Кеклы, недалеко от Бишкека. Исход сражения заранее был предрешен в пользу манапов, так как Кенесары, по существу, был окружен с трех сторон, а пробиться через болотистую реку Карасу было делом опасным и рискованным. В итоге попытка вырваться из окружения окончилась неудачно. Наурызбай (брат Кенесары) вместе со своим отрядом погиб в неравной борьбе, а Кенесары был захвачен в плен. Перед казнью, при огромном стечении людей, Кенесары запел песню. В ней он вспомнил весь суровый путь борьбы во имя свободы и независимости своей страны, привольную степь Сары-Арки и своих соратников, павших на поле брани. Голова казненного Кенесары была доставлена в Омск, оттуда — в Петербург. За этот «подвиг» Калигула Алибеков и ему подобные, по их же свидетельствам, были удостоены наград царя и Российской империи. Внук хана Аблая, сын султана Касыма, Кенесары родился в 1802 г. в семье, почти столетие игравшей руководящую роль в политической жизни Среднего жуза. Активная политическая деятельность, по свидетельству Е.Б.Бекмаханова, была традицией семьи, начиная с деда и кончая братьями и сестрами Кенесары. Образ деда, прославленный в песнях и легендах, был любим Кенесары. Он гордился Аблаем и подчеркивал, что является продолжателем его дел и законным наследником его прав Жесткая колониальная политика царизма вызвала гневный протест Кенесары. Уже в 20-30-х годах царская Россия, наступая на казахские степи с двух сторон, — со стороны Сибири и Оренбурга, захватила значительную часть лучших казахских земель и вплотную придвинулась к центральным районам Казахстана. Кенесары в отчаянии писал царским властям: «Теперь, с каждым днем захватывая наши земли, на них закладывают укрепления и этим доводят население до отчаяния. Это не только для 68


нашей будущности, но и для сегодняшнего существования опасно». Это и другие письма оставались без ответа, и, наконец, в 1845 г. наступил финал переписки. «Все киргизы Оренбургского ведомства, кочующие на землях Киргиз-Кайсацкой степи, составляют неотъемлемую собственность Российской Империи», - говорится в высочайшем царском повелении. Далее в письме царского правительства следовали еще несколько не менее унизительных для казахского народа пунктов. Ханская власть высочайшим постановлением отменялась. Степные правители теперь назначались царем, а не путем традиционного избрания. Из вышесказанного ясно, что именно в 20-40-е годы прошлого века явилось причиной одного из наиболее крупных в истории казахского освободительного движения восстания под руководством Кенесары Касымова, в котором так или иначе участвовали все основные казахские роды, хотя вступали они в него не одновременно. Казахстан оказался в центре сложного узла внешних и внутренних политических проблем. С одной стороны, агрессия среднеазиатских ханов Хивы, Бухары и Коканда создавала угрозу порабощения, с другой — такая же угроза исходила от царской России. Казахский народ, испытывавший двойной гнет, пошел за Кенесары, ожидая, что его победа облегчит ставшие невыносимыми условия жизни. Документы и современники мятежного султана свидетельствуют, что с первых же дней восстания к Кенесары присоединились представители различных национальностей, жившие поблизости. Вместе с казахами на борьбу с общим врагом — царизмом — поднимались скрывавшиеся в казахских степях от преследования властей русские, каракалпаки, киргизы, башкиры, татары, узбеки, туркмены. Кене-сары с распростертыми объятьями встречал всех бежавших к нему представителей других народов, предлагая им, в соответствии с их знаниями и опытом, хорошие посты [4, с.95]. К Кенесары с уважением и сочувствием относился подполковник Российского генерального штаба и оренбургский военный губернатор В. Перовский. Среди множества положительных отзывов можно выделить следующие два. Штабс-капитан Фомаков в 1844 г. говорил: «Умный, отважный потомок Аблая, хан Средней орды, успел все покушения сибирских отрядов против себя сделать тщетными, так как приобрел в этих странах некоторую славу как предводитель. К нему слетались роями все разбойники, скитавшиеся в сих местах...». Историк И. Я. Коншин в 1903 г. писал: «Это был выдающийся во всех отношениях человек, далеко стоявший выше таких вождей, волновавшихся за киргиз, как Худайнеды Газин, Сиванкул Ханжожин и другие. Все они не были способны выйти из узкой сферы родовых киргизских отношений, и только в лице Кенесары Касымова мы встречаем в истинном смысле народного киргизского героя, мечтавшего о политическом единстве всех киргиз без различия племен и даже орд». Этим русские офицеры признавали право последнего казахского хана на требования, выдвигаемые им царской администрации. Крупным политическим просчетом Кенесары было то, что он во время борьбы с султанами и бия-ми нападал на аулы мирных родов. Трижды подверг жестокому разгрому аулы рода жаппас за отказ примкнуть к восстанию. К сожалению, в отличие от деда, он, скорее, был полководцем, чем политиком. Эмоции часто брали в нем верх над разумом. Вместо того, чтобы обрушиться на феодально-родовую верхушку, а народ привлечь на свою сторону, он без разбора громил тех и других, тем самым увеличивая число врагов восставших. Царское правительство воспользовалось этой его ошибкой. Оно стравливало казахов между собой, а на Кенесары наклеило ярлык деспота, тирана, разбойника, врага казахского народа. Между тем историческая справедливость требует признать за Кенесары Касымовым право быть человеком своего времени. Будучи государственным деятелем, он не мог преследовать интересы однодневной значимости. Хан Кенесары думал о будущем своего народа и государства [5, с.219]. После введения в жизнь Устава 1822 года, население Среднего жуза сполна испытало на себе тяжесть колониальной политики. Массовый захват земель, запреты на пользование сенокосными угодьями, порубку леса, пользование крупными источниками воды, на рыболовство резко ухудшили качество жизни племен и родов жуза. С них начали взиматься новые налоги – ясак, ремонтный сбор (по одной голове с каждой сотни скота), сбор с байгушей (50 копеек в месяц). Губительными для аулов были так называемые «воинские поиски» - карательные экспедиции. Все это стало причинами крупнейшего восстания, начавшегося в Среднем жузе – восстания Кенесары Касымова. В отличие от всех остальных, в нем участвовали казахи всех трех жузов, оно имело широкий размах и ярко выраженный политический характер. Движущими силами восстания выступили все слои казахского общества – знать, кочевникишаруа, егинши, жатаки, байгуши. В рядах восставших было много известных всем казахам людей – Агыбай, Жанайдар-батыр, Иман Дулатов (дед Амангельды), Жоламан Тленчиев, Жеке-батыр, Байсеит и многие другие. В рядах воинов Кенесары были представители других народов - русские, татары, башкиры, каракалпаки, туркмены, киргизы, узбеки. Численность восставших доходила до 20000 человек. В сентябре 1841 года на курултае казахской знати Кенесары избрали ханом. Таким образом, в 1841 году Казахское ханство было на короткий срок восстановлено, за исключением районов вдоль Ишима, Урала, Иртыша. Кенесары создал ханский совет, организовал дипломатическую службу, упорядочил налоговую систему. В войсках поддерживалась строгая дисциплина. Касымову удалось организовать

69


систему разведки и контрразведки, он имел агентуру и в крепостях на севере и в пределах Кокандского ханства. Большую роль сыграло и то, что его семья полностью поддержала Кенесары. В 1847 году Кенесары вторгся в пределы Киргизии. Целью его была борьба с кокандцами и прококандски настроенными киргизами. Ошибочная политика Кенесары по отношению к киргизам привела к сплочению последних под знаменем хана Ормона. У Токмака, недалеко от реки Чу состоялось сражение, в котором Кенесары попал в плен и вскоре был убит. Калигула Алибеков доставил голову Кенесары Горчакову и был награжден медалью [9, с.326]. Список использованной литературы: 1. Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 20 - е годы 19 века. - Алматы, 2002 г. – с.204 2. Национально - освободительная борьба казахского народа под предводительством Кенесары Касымова: Сб. док. - Алматы, 2006 г. – с.157 3. Национальные движения в условиях колониализма (Казахстан, Средняя Азия, Северный Кавказ). Целиноград, 2001 г. - с.369 4. Исторический опыт защиты Отечества. - Алматы, 2009 г. - с.95 5. Историческая наука Советского Казахстана. - Алма-Ата, 2000 г. - с.219 6. Касымбаев Ж. История Казахстана А., 2004 г. 7. Кузембаев А. и Абил Е. История Республики Казахстан А., 2001г. 8. Козыбаев М. История и современность А., 2003 г. 9. Тынышпаев М. История казахского народа А., 2006 г.- с.326 ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ТАРИХИ, МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕР Абдикеримова Н.Ж., Абдикеримова А.О. «Өрлеу» БАҰО» АҚ Жамбыл облысы бойынша ПҚ БАИ «Тұлғаны тәрбиелеу және әлеуметтендіру» кафедрасы Тараз қаласы Халқымыздың ғасырлар бойы бұрмаланып келген тарихын егемен еліміздің мүддесі тұрғысынан қарап Қазақстанның шынайы тарихын жазып жатқан шақта еліміздегі сан алуан тарихи, мәдени, археологиялық ескерткіштерді зерттеудің өзектілігі арта түспек. Адамзат тарихының күре тамыры мәдениет болса, мәдениеттің күре тамыры – адам баласының ақыл-ойы мен қимыл-қаракеті, дүниеге әкелген ғажайып рухани және материалдық құндылықтары. Қай халықтың болсын өзге ешбір жұртқа ұқсамайтын бөлек болмыс-бітімін даралап, өзгеше тағдыр талайын айқындайтын да, түптің түбінде сол тарихи ескерткіштер мен жауһар жәдігерлер болып есептеледі. Тарихи - мәдени мұраны сақтау – стратегиялық маңызы бар мәселе. Ұлттық дәстүр, әдеби және мәдени құндылықтар, тарихи тәжірибе ұрпақтан ұрпаққа ауысып отыратын қазына. Сондықтан да еліміздің ұлттық тарихи, мәдени мұрасын зерделеуде Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының жүзеге асырылуына бастамашы болды. Біз мыңдаған жылдар бойы жинақталған барлық мәдени-тарихи қазыналарды тереңдеп білуге, зерделеп зерттеуге ұмтылған заманда өмір сүріп жатырмыз. Еліміздің егемендік алуымен өткенді пайымдауға кең жол ашылды. Осыған орай Елбасының жарлығымен мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бекітілгені белгілі. Міне, осы бағдарлама аясында көне жәдігерлерімізді түгендеп, барымызды жаңғырту, паш ету біздің азаматтық борышымыз. Мемлекет тәуелсіздігінің 21 жыл ішіндегі ең маңызды бағдарламаның бірі осы «Мәдени мұра» десек артық айтқандық емес. «Мәдени мұра» бағдарламасы – тәуелсіз ел тарихында ерекше орын алатын жаңа әлеуметтік жоба. Тарихи бағдарлама ел рухының көтеріліп, ұлт жадының жаңғыруына септігін тигізетін сарабдал құбылыстардың біріне айналғаны ақиқат. Ел президентінің: «Қазір елдің жағдайы жақсарды, енді ұлы мұраларымызға қайырылып қарауымыз керек, бүкіл әлемдік рухани байлықты мемлекеттік тілімізде сөйлетуіміз керек, ол үшін орнықты бағдарлама керек, қаржы қарастыру керек. Бұл біздің болашақ алдындағы парызымыз. Тарихи парызымыз» - деген сөздері баршамызға күш-жігер қосады. Мәдени мұра бағдарламасын жүзеге асыруда мынадай мәселелердің шешімін табу көзделді: -Мемлекеттік маңызы бар бірқатар ескерткіштерді қалпына келтіру; -Ежелгі және орта ғасырлық тарихи қалалық орталықтарға археологиялық-этнографиялық зерттеулер жүргізу; -Қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде әдеби, ғылыми, жазба мұраның озық үлгілерін насихаттау және тарату; -Жаңа ғылыми-зерттеу, этно мәдени, тарихи орталықтар мен қорық-мұражай базаларын ұйымдастыруды жүзеге асыру. 70


Осы тұрғыдан атқарылып жатқан жұмыстардың нәтижесінде Қазақстан территориясында көне тарихи және мәдени ескерткіштердің сыры ашылып, тарихқа жаңа бетбұрыс алып келді. Қазақстанның тарихи және мәдени мұрасының қазіргі жағдайы жаңа тарих пен мәдениет ескерткіштерін ашумен, мавзолейлер, ескі мешіттер, көне қалаларды жөндеуден өткізу арқылы жаңа тарихи-мәдени мұражай-қорықтар ашу жұмыстарын белсендірудегі көпғасырлық дәстүрлерді дамыту мен сақтау бойынша жасалатын шаралар кешенін қамтамасыз етумен сипатталады. Ықылым замандармен бүгінгі өркениетті жалғастырып тұрған алтын желі іспеттес тарихимәдени ескерткіштеріміз біздің еліміздің барлық өңірінде де жетерлік. Ресми тіркеліп, мемлекет қорғауына алынғандардың өзі мыңнан асады, ал, зерттелмей, тарихи сыры ашылмай жатқандары қаншама? Өңірдің қай қиырына қарасаңыз да, еліміздің қалыптасып дамуына іргенегіз болған қадауқадау тарихи және мәдени ескерткіштеріміз мен мұндалаумен тұр. Олар терең тарихи тамырларымызбен – сақ, үйсін, түркі, түркеш, қараханидтер заманымен ұштасып жатыр. Сондай-ақ, мәдени мұрамызды сақтау ұлт дәстүрі ғана емес, елдің әлеуметтік-эканомикалық даму факторы деп қараған дұрыс. «Мәдени мұра» - мұнай мен газдан ешбір кемдігі жоқ ұлт байлығы. Осы жалпыұлттық мәселені шешуде мынадай кедергілер кездеседі: -Жаңа мәдени кеңістікте жаңа технологиялардың рухани қажетін жоғары деңгейде өтей алмау; -тарихи - мәдени ескерткіштер негізінде біртұтас инфрақұрылым жүйесінің жоқтығы; -объектілерді қорғау бойынша келісілген бас дамыту жоспардың жоқтығы; Мәдени мұралық, археологиялық және басқа объектілер қорғау аумағы айқындалмаған, күзету, абаттандыру нысандары толық зерттелмеген; -кітап шығаруға, құрастыруға, аударуға қатысты шығармашыл санаттағы жұмыскер еңбегі төмен бағаланады. Кітап таралымы аз, оқырманға жетпейді; -көне дәуірлік түркі жазбалардан бастап, рухани жәдігерлерді зерттеп, пайдалану жүйесі төмен. -әлемдік мәдени кеңістікте кірігу проблемалары да бар. Еліміздің ұлан байтақ териториясының қойнауы тарихи, мәдени мұралар болады. Соның ішінде отыз мыңнан астам тарихи – мәдени ескерткіштің бес мыңы – ғылыми іздестіру жұмысына мұқтаж және бүгінгі күні терең зерттеп талдауды қажет етеді. Сондай-ақ, олардың негізгі орналасқан тарихи аймақтары анықталып, мемлекет қарамағына алына бастады. Бұл жұмысты атқару мемлекет тарапынан Мәдениет министірлігіне, өнер және өлкелік-тарихи мұражайлардың қызметкерлеріне арнайы сарапшыларды қатыстыра отырып жүзеге асыру жүктелді. Кеңес өкіметінің «жартылай» саясаты жұмысты аяғына дейін жеткізбеді, дегенмен бұл шара тарихи ескерткіштерге деген көзқарастың өзгеруінің басы болды. Сақ дәуірінен бері Қазақстанда түзілген мәдени өмір мен мұраға тән бірнеше мәнді белгілердің ішінде ең алдымен атап өтуге лайықты – жібі үзілмеген сабақтастық. Байырғы тұрғындардың шаруашылығына іргетас болып қаланған көшпелі өмір салты, отырықшылық, материалдық-заттай ескерткіштер, сақтар, үйсіндер, қаңлылар жайлы жазба деректердегі байлам-тұжырымдар, байырғы түркілер мен қыпшақтардың жеткен жазу – айғақтар ұлттық болмыс – бітімінен ажырамаған әрбір қазақ баласына таныс, оттай ыстық десек, қателесе қоймаспыз. Тарихи-мәдени мұра – ықылым замандардан жеткен нағыз энциклопедия, ол адамның танымы мен санасына әсер етуші құпия қырларын, сырларын тамтұмдап аша беретін қасиетке толы. Бір ғана Күлтегін ескерткішінен әр ғасыр ғалымдары бұрын беймәлім болып келген ақпараттық – деректіктік мағлұматтар табуда. Мұның негізінде әлеуметтік дамушы шапшаңдатып жіберген ғылым мен техниканың табыстары жатыр. Пайдаланылған әдебиеттер 1.Шәлекенов Ұ. Жер қойнауы тұнған жер.-/Мәдени мұра, 2005 ж. 2.Ибашева Т. Атадан қалған қазына. – Алматы, 2001 ж.

ТІЛ – ШЕЖІРЕ, СӨЗ –ӨНЕР Аманова Гүлхан Сабырханқызы «Өрлеу» БАҰО» АҚ Жамбыл облысы бойынша ПҚ БАИ «Тұлғаны тәрбиелеу және әлеуметтендіру» кафедрасның аға оқытушысы Қазақ хандығы — қазақтардың XV және XIX ғасырлар аралығында қанат жайған, тәуелсіз ұлттық мемлекеті. Қазақ хандығы қазақ халқының ғасырлар бойы сақтап, қорғап келген мемлекеттігінің нышаны. Ол ұлан – байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктуде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші роль атқарды.

71


Қазақ хандығының құрылу кезеңін баян еткен шығыс жылнамаларын талдап шыққан ресейлік зерттеуші Т. Сұлтанов Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханның бөлініп шығу жылын Һижраның 864/1459-60 жж. деп көрсеткен болатын. «Тіл тарихы – ел тарихы» деген сөз негізінен бекер айтылмаса керек. Ата-бабаларымыздың өмірден алған мол тәжірибесі арқылы олардың ой тұжырымы мен тәлім-тәрбиесінен хабардар болып, тіліміздегі тұрақты тіркестердің ана тіліміздегі байлығын анық танимыз. Әсіресе, халықтың салтдәстүрлер жүйесі қалыптастырған фразеологизмдер ұлттың жай-күйі мен тарихи танымын айқындап, бабаларымыздың тұрмыс-тіршілігінен анық хабардар етеді. Фразеологизмдерді ғалымдар мазмұнына қарай, бірнеше түрге бөліп қарастырады. Мысалы: ● халықтың киім кию дағдысына қарай тілде қалған атаулар мен анықтамалар бойынша жасалған фразеологизмдер; ● наным-сенім негізінде туындаған фразеологизмдер; ● жаугершілік заманнан бүгінгі күнге дейін сақталған фразеологизмдер; ● аңыздық, ертегілік сипаты бар фразеологизмдер т.б. [1]. Сондай-ақ қазақ ру-тайпалары туралы да тілімізде фразеологизмдерді көптеп кездестіре аламыз. Ру-тайпа атауларынан, танымал, белгілі адамдар есімінен қалыптасқан тұрақты тіркестерді жинастырудың бірден-бір көзі – жергілікті жер-су аттары, соның ішінде әр рудың, оның тармағының тарихын зерделейтін – шежірелік дерек көздер. Бірақ шежірелік деректер тарихтың нақ өзі емес, тарихты генеологиялық, этникалық, тілдік деректермен толассыз толықтырып отыратын оның қайнар бұлақтарының бірі болып саналады. Исі қазақ «қандас туыспыз, бір сүйекпіз», «жақынбыз» тіпті «жамағайн жақынбыз» деп бірін-бірі сыртқа теппеген. Осыдан біз Ел болдық, осы қасиет арқылы халқымыз өз ұл-қыздарын бауырмал етіп тәрбиеледі, әрі бірлік, берекесі артып, ырысы шалқыды. Сол арқылы әркім өзінің тегін біліп, ұлтын, халқын, Отанын танып, елін сүйетін, нағыз азаматқа айналды. Әр отбасы өз ұрпағына шежірені бес саусағындай жаттатып өсірді. Сөйтіп өздерінің бойындағы абзал қасиеттерін, тегін таныта отырып, тұтас бір елге айналды. Сондықтан да болар, кейде «қарға тамырлы қазақ» атанудың бірден-бір себебі де сол қандас, туыстықтың арқасы деуге болады. «Текті атаның баласы» деген атқа ие болудың өзі – белгілі бір рудың немесе әулеттің ондаған, жүздеген, ғасырлар бойғы өмір тарихы, ізгі, асыл қасиеттерге, бай, кісілікті, адамгершілікті өмірінің мәні еткен басқаларға үлгі боларлықтай бойына құт қонған асыл адамдар ұрпағына берілген баға [1]. Қазақ баласы «жеті атасын білмеген жетесіз» деп біліп, бесіктен белі шықпай жатып-ақ, шежіре жаттатып, білгірлікке үйретті. Бала шежіре арқылы өзінің тегін, кіндік қаны тамған жері мен ата қонысын біліп өсті. Ата-бабаларының қауымға қосқан үлесін, отан қорғаудағы орнын, т. б. қасиеттерін білетін болған. Былайша айтқанда, ру, бау, сан, тайпа, тұқым, тек, арыс, жүз, жұрт, ел, отан сияқты халықтың барша тарихын көрсететін категориялар – айтар болсақ, шежіренің, негізгі категориялары, тұтас алғанда этнос, халық тарихының сырын ашуға қажет дереккөздердің өзі. Шежіре арқылы ел ішінің ішкі жүйесін, билік жүргізу тәсілін, ел басқару дағдысын қалыптандыруға болатыны – ел тарихы, мәдениеттану т.б. ғылым салаларында зерттеліп, ол құқықтық норманы уәждейтін дала институты деп анықталған. Соған сәйкес, қазақ үш жұртынан тұрады: өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты. Шежіреде осы үш жұрттың динамикасын көрсетіп, соның нәтижесінде барша халық қалыптасқандығы даусыз. Қоғамдық құрылымда жеті ата ғана емес, тұтас елді саралап танып, сабақтап тарата білу кез келген қазақ үшін әрі өмір салтына, әрі өмірлік қажеттілігіне, әрі кісілік нормасына айналған Сонымен шежіре мәні ұлттың руға, тайпаға, арысқа, жүзге бөлінуі үшін емес, оның тұтастығына, туыстығына ортақ тілі, ортақ діні, ортақ ділі, ортақ Отаны, елі, жұрты бар екеніне, тірлікке, бірлікке, ұлттық сананы қалыптастыруға бағытталған. Руын білмеу – русыздыққа, атасыздыққа, тексіздікке, жетесіздікке, қансыздыққа ұрындырады [2]. «Төре – Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын ұрпақ, қазақ даласында әлеуметтік топ. Олар қазақ руларына қосылмайтын өз алдына дербес қауым болып саналған. Төрелер өздерін «ақсүйек» қатарына жатқызған. Қазақ қоғамында хандар тек төрелерден шыққан сұлтандар арасынан сайланатын. Төрелер әкімшілік және сот билігін жүзеге асырды. Сонымен қатар олардың соғыс кезінде жасақ құрып, оған қолбасшылық ету құқығы болды. Қазақ жүздерінің Ресейге қосылуы барысында Орта жүз бен Кіші жүзде бірте-бірте хандық жүйе жойылып, төрелер қазақ қоғамының саяси-экономикалық өмірінде бұрынғыдай рөл атқара алмады. Қазақстанда 1867 – 1868 жылдардағы реформалардың енгізілуі төрелердің экономикалық және саяси артықшылықтарын біржола жойды [3]. Көшпелі дала халқы – қазақтар негізінен «ақсүйек», «қарасүйек» деп екіге бөлінді. Ақсүйектерге Шыңғысханнан тарайтын төрелер мен пайғамбар тұқымы саналатын қожалар кірді. Бұдан басқа былайғы халық «қарасүйек» немесе «қараша халық» деп аталды. Сұлтандар сословиесінде қызметте жүрген адамдар төлеңгіттер деп аталды» деп тарихта қысқаша ғана анықтама беіледі. Қазақта «аталы ұлға сөз берсе – алты атасын мақтайды, жетесіз ұлға сөз берсе – жеті атасын боқтайды»,– деген ұлағатты сөз бар. Біздің мақсат – аталарымызды мақтап, немесе даттау емес, қазақ арасында төресін ұлықтап төрге шығарғандығын, төлеңгітін сыйлап, өрге шығарғандығын тілге тиек етіп, «төре», «сұлтан» сөздеріне этнолингвистикалық тұрғыдан талдап-таратуды мақаламызға 72


арқау етпек ойымыз бар. Мысалы тілімізде: «Құс төресі – аққу», «Нағыз жігіттің төресі», «Жігіттің сұлтаны», «Жігіт жақсысын – Сұлтан дейді, Ит жақсысын –Сырттан дейді» сынды т.б сөз тіркестері тілімізде жетіп артылады. Мысалы бабаларымыз ас атасы ет деп біліп, сыйлы кісілерге табақ тарту салтына да жете мән берген. Бұған дәлел, халық арасында мынадай сөз бар: «Әр төреге бір табақ, төрт қожаға қос табақ, он қазаққа бір табақ» (Тараз қаласының құрметті азаматы Меделбай Үшкемпірұлының аузынан жазып алынды). Осыдан біз төре тұқымы ел арасында өте беделге ие этнос екендігін анық байқаймыз. *Төресіз ел болмайды, төбесіз жер болмайды – Біздің білуімізше қазақ арасында бұл сөз көп айтылады. Шыңғыс хан бабамыз өз ұрпағын жер-жерге жіберіп, сол елді басқарып, көсегесін көгертіңдер, бейбіт өмір орнатып, халықты бірлікке жұмылдырыңдар деген өсиетінен қалған сөз екен деседі. Осы сөзді тілге тиек ететін халық арасында мынадай сөз бар: «Қарқаралы өңірі аузы дуалы, сөзі өтімді, би-шешендерден кенде қалған емес. Қаз дауысты Қазыбек бабамыз күллі қазақты аузына қаратып, қалмақ ханына сөзін өткізген болса, одан кейінгі орында Нұралы би тұр. Бұл кісі, Аблай ханның билік еткен тұсында өмір сүрген. Қалың қалмақ қолы, қазақ даласына басып кіріп, өзара қырқысып жатқан қазақ руларын талқандап, жерін алып, елін босытып, Сыр өңірін толықтай өз қарамақтарына өткізіп алған шақта, Қаз дауысты Қазыбек би бас болып, Нұралы сынды ел ағалары қос болып, қалың Қаракесек руын Арқаға қарай қоныс аударады. Әуелде Ұлытау өңіріне келіп тоқтаған жұрт, ел арасындағы шапқыншылық, жортуыл, соғыстан қалжырап, 1740 жылы Қарқаралы өңіріне келіп бекінеді. Туған халқын, қауіпсіз жерге орналастырған батырлар қолдарына қаруларын алып, ел шетін қоруға майданға аттанады. Біразы сол жорықтай қайтпай, қаза табады Қалмақ кетіп, ел арасы тынышталған шақта, Қарқаралы өңірінің байырғы халқы, Қаракесектерді түртпектей бастаса керек. Ру аралық барымта басталып, арты бітпес дауға ұласып кетер болған соң, Нұралы би Түркістанға аттанады. Түркістанда, Барақ төреге жолығып, «Елімде төре жоқ сондықтан мені ешкім елемейді. Төресіз ел болмайды, төбесіз жер болмайды»- деп төре, баласы Бөкейді Қарқаралыға жіберуді сұрайды. Барақ төре, Бөкей сұлтанды өзі тәрбиелемек болып, сұрап келгендерге бермей отырған екен. Бірақ, Нұралы бидің абырой-даңқын сыйлап, 17 жасар Бөкейді Арқаға жөнелтеді. Көпке танымал би, Қарқаралы ауданы, Бүркітті ауылының іргесіндегі Бадыран тауының етегінде жерленген. *Төреңе құлдық – берген билікке риза болу деген мағынада [4]. *Төрелікке көнбеді – айтқан ақылды тыңдамады, құлақ аспады, ешкімді тыңдамады [4]. *Төресінен жаңылды – әділдіктен айрылу деген мағынада жұмсалып тұр[4]. *Таста тамыр жоқ, Төреде (ханда) бауыр жоқ.– Таста тамыр болмайтыны сияқты, «төреде бауыр жоқ» деген сөз қазақ қауымында Шыңғыс хан әулетімен байланысты қалыптасқан ел-жұртты билеп төстеуші, ақсүйектер ұрпағы, төре тұқымы ұзақ уақытқа дейін қарапайым жұрт – қара қазақпен туыстық араласқа (қыз беріп, қызалу салтына) бара қоймауы салдарынан төреден тараған тұқымның, өз бауырының азайып кетуіне байланысты қалыптасқан. Таспен салыстырып, «төреде бауыр жоқ» деген сөздің астарында халықтың билеуші топқа (төрелерге) деген пікірін, оларға тап ретінде ұнатпауын, жек көруін аңғартады [5]. Дегенмен тілдік қорымыздағы «Жеті жоқ» былайша айтылады ғой: . Жерде өлшеуіш жоқ. Аспанда тіреуіш жоқ. Таста тамыр жоқ. Тасбақада талақ жоқ. Аллада бауыр жоқ. Аққуда сүт жоқ. Жылқыда өт жоқ. Ал тіліміздегі «Таста тамыр жоқ, Төреде (ханда) бауыр жоқ» тіркесін «Аллада бауыр жоқ» сөзімен алмастыра қолданудың өзіндік сыры бар сияқты. Су перісі – сұлтан (Сүлеймен) – су адамның өмір-тіршілігінің айнасы. Су перісі - (Водяной) славян фольклорында жиі кездесетін жағымсыз кейіпкер. Ол - судың иесі, судың рухы болып есептеледі. Әдетте, жалаң кәрі шал, бақа көзі бар, үсті-басы балдырмен шылауланған. Су перісінің кәсібі – су астында балықтарды жайып, құрбақаларды бағып жүреді. Өзінің қожалығына адамдар зиян келтірмесін деп бақылап тұрады. Оның қалыпты ісі – ұнамаған адамдарды қорқытып, үркітіп, әртүрлі жағымсыз дыбыстарды шығарып: ұлып, уілдеп, ысқырады, суды толқындатып адамның зәресін ұшырады, суға адамдады тартып алып кетеді. Алайда халқымыз «Су бар жерде ырыс бар: ұстап балық жейсің, ақ бидай егіп, нанын жейсің» деп, суды да ерекше қадірлеген. Суға ысырап жасамай, ұрпағына: «Судың да сұрауы» бар екенін түсіндіріп отырған. Су иесін сұлтанға балап, оған үнемі құрметпен қарауды назардан тыс қалдырмаған. *Кісі елінде сұлтан болғанша, Өз еліңде ұлтан бол –.ауыс. өзіңнің туып-өскен еліңнен, не атабаба жұртынан алыстағы жат, бөтен елде сұлтан, хан, бек болып, ел билеп, үстемдік жүргізуден де, өз еліңде ең қарапайым жұрт қатарында жүргенің артық. Өйткені, жат елдеадам қанша шарықтап билік иесі болса да, ол билік мәңгілік емес, ертең-ақ қартаясың, міне, сонда қадіріңді білетін ел-жұртыңды аңсайсың, ата-баба салт-дәстүрін сағынасың, жалғыздықты сезінесің 5]. *Аз қойда айраны бар да, өресі жоқ, Аз елде азары бар бар да, төре жоқ – аз мал болса да айран ұйтып күнелткен қауымның өмір-тіршілігі өз басын ғана ойлайтыны белгілі. Ал аз ел басқосса да, әділ адам орталарынан табылмай, мақсат-мүдделеріне жете алмаған халықтың мұң-зарына ешкімнің құлақ аспауы деген мағынада қолданып тұр. *Төре – ел тіреуі, Бақан – үй тіреуі, – қазақ қашанда игі жақсыларын бағалай білген, жақсы басшы – ер қосшы деп түсініп, оларға иек артып қана қоймай, ел ағаларын өздерінің қысылғанда сүйеніші деп білген. Кейде ел ағалары жұртқа сүйеніш бола алмауы да мүмкін. Сондықтан да болар Шал ақын кезінде: «...Ағайынның ішінде бір жақсысы бар болса, Қаңқылдаған көп жаман, Сол жақсысын көре 73


алмас. Күндердің күні болғанда, Сол жаманның басына Қиында-қыстау іс келсе, Бағанағы жақсысын Қанша іздесе таба алмас» деп толғаған. Өз тағдырын халық: «Тірілігіміздің билігі – «Арқар» ұранды төреде. Өліміміздің билігі – «Алдияр» ұранды қожада» деуінде де үлкен мән жатыр. *Төрден орын тисе, төредей орнық – кез келген үйдің ең құрметті орны төр болып есептелетіні белгілі. «Тойға барсаң бұрын бар, бұрын барсаң орын бар» деген қағиданы ұстанған кейбір жандар төрге шығудың мән-мағынасы осы ғой деп, төрден орын тисе, табандап отырып алатындардатабылады. Бірде Мұқтар Әуезов ағамыз қонаққа сәл кешігіп келіпті. Қонақтардың бәрі жайғасып отырып алған екен. Ешкім орындарынан тұрмай, қыр көрсеткендей мінез танытыпты. Бұған үй иесі қысылып, жайсыздана, ұялған сыңай танытады. «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деген ғой, ұлы Мұқтар: «Қысылмаңыз,отағасы! Оқасы жоқ, мен отырған жердің бәрі төр» ,– деген екен. Сөйтіп «төредей боп төрде отырғандарды» сөзбен түйреп алыпты. Бұл сөз халық арасында қазірдің өзінде жиі айтылып, кейбір мәдениетсіз жандардың сабасына түсіріп, «Жаман ат – тершіл, жаман адам – төршіл» деген сөзді естеріне салады. * Түйе аяғы – маймақ,Төре аяғы тайғақ– (ауыспалы ) Ел ішінде төре тұқымы туралы өткен дәуірлерде әр түрлі теріс пікірлер көп болған, (мыс.: жоғарыда айтқан «Төре асырағанша – төбет асыра», «Төреге ерген ер арқалайды, Қожаға ерген тері арқалайды», «Таста тамыр жоқ, төреде (ханда) бауыр жоқ т.б.) Бұл мақал да төрелердің билеуші тап өкілі ретінде елге берген уәдесін орындамайтын, айтқан сөзінде тұрмайтын аяғының тайғақ екенін аңғартып тұр [5]. Халық қашанда сыншыл. Ел басқарып жүрген адмдардың арасында қара болсын, төре болсын, хан болсын олардың кейбір әрекетін сынап, орамды ой айта білген. Ондай мақал-мәтелдер де тілімізде жетіп артылады. Төменде біз төреге қатысты бірнеше мақал-мәтелдерге талдау жасамақпыз. *Күшті есіктен кірсе,Төре түндіктен шығады – білекті бірді жығады демекші, өз күшіне сенген адам ашу үстінде қорықпай кез келген үйге баса-көктеп кірген кезде, жан сауғалаған адам түңдңктен шығып кетуі ду әбден мүмкін. Қанша төре болсаң да, яғни ел басқарып отырсаң да жан сауғаламайтын жан жоқ дегенге саяды. *Қойды құртаң бүлдіреді, Елді сұлтан бүлдіреді – қара халықтың қамын ойламай, қара басының күнін күйттеген сол елдің бектеріне қатысты айтылған сөз. *Төреге ерген ер арқалайды, Қожаға ерген тері арқалайды – 1. Шашбауын көтеріп, атқосшы, шабарман, не жолсерік – жора болып төреге ерген адам төренің қызметінде болуға (атын отқа қою, ерттеп беру) аты табылмаса, ерін арқалап жүруге, не өз атын беріп,өзі жаяу жүруге т.б. істерін атқаруға міндетті. 2.ауыс. әркім өзінің тірлік-тіршілігінде, өнер-кәсібінде өз атынан еріп, қызмет істеп,тағылымын алып үйренген басшы, жетекші ұстазының алдындағы кәсіби қызметін атқарып, қалауына лайықты көмегін көрсетуге міндетті дегенді аңғартады [5]. *Төренің тілі тәтті, діні қатты – Әдетте бұл тіркес «мейірімсіз», «қатыгез» мағынаын байқатады. Сырт қарағанда, тұрақты тіркес ішіндегі сөздердің бәрі де түсінікті, төркінін іздестірудің қажеті де жоқ сияқты. Алайда кейбір тіл деректеріне жүгінсек, алғашқы тіркестегі «дін» қазіргі түсінігіміздегі «дінге» (религия) қатысының шамалы екенін аңғаруға болады. Қазақтарда көп жағдайда «діні қатты» деуден гөрі «дініне берік» тіркесі жиі қолданылады және мұндағы алғашқы сөз қазіргі ұғымымыздағы «дінмен» қабысып жататыны дау тудырмайды. Сөз төркінін зерделеп қарасақ, оның астарында сыры тереңде жатқан асыл өрнектердің өріліп жатқандығы сөз сырын түсінетін жандарды бейжай қалдырмасы сөзсіз. Сөз өнері – тіліміздің ұшан-теңіз байлығы. Ойымызды қорыта келе айтпағымыз, 2015 жылы Керей мен Жәнібек Қозыбасыға орналасып, Қазақтың туын көкке көтергеніне 550 жыл толып отыр, яғни қазақ хандығының құрылуы қазақ халқының тарихындағы төтенше маңызды оқиға болды. Ол ұлан-байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл атқарды. Ата-бабамыз қалдырған осындай кең-байтақ жердің лайықты мұрагері болайық!. Қазіргі кезеңде тек бірлікпен болашаққа сенімді қадамдармен жүгіруіміз керек. Мың жаса тәуелсіз Қазақ Елі!!! Пайдаланылған әдебиеттер: 1.Ғазылхан А. Қазақтардың дүниетанымы. Алматы: 1993. 125 бет. 2. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері. Алматы, 1998. 194 бет. 3.Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы: Оқулық-хрестоматия. – Астана: «Фолиант». 2000. – 204 б. 4. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, Ғылым,1977.710 бет. 5. Қайдар Ә. Халық даналығы.Алматы, Тоғанай Т, 2004,559 б.6.

74


ТАРИХЫ ТЕРЕҢ ҚАЗАҚ ЕЛІ Беисенкулова Андия Ахбергеновна «Өрлеу» БАҰО» АҚ филиалы Жамбыл облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтының «Инновациялық дамуды әдістемелік қамтамасыздандыру бөлімінің» жетекші маманы «Бір халық өзінің тарихын білмесе, бір ел өзінің тарихын жоғалтса, оның артынша өзі де жоғалуға ыңғайлы болып тұрады. Демек, бүтін бір елдің рухымен қалыптасқан тарихты ешқашан өшіруге болмайды». Әбіш Кекілбаев Биылғы жылғы Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Нұрлы жол-болашаққа бастар жол» атты халыққа жолдауында «2015 жыл - ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы»деп, «Қазақ хандығының 550 жылдығын, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын» ерекше атап өткен болатын.Тарих бұл адамзатты, әлемді, өткен өміріне кеңістік пен уақыт аралына саяхат.Өз халқыңның тарихын білу барлық адамдар үшін қасиетті парыз. Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқының тарихындағы төтенше маңызды оқиға болды. Ол ұлан-байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл атқарды. Қазақ хандығының 550 жылдығы сияқты айтулы мерекелер жалпыұлттық идеямызға айналған «Мәңгілік елге» жету жолындағы халық сенімін арттыра түседі. Осыдан бес жарым ғасыр бұрын шаңырақ көтерген Қазақ хандығы бүгінде алып елге айналды. Мемлекеттіліктің қалыптасуы - бұл барынша ұзақ, әрі тым күрделі процесс. Өйткені, талай тар жол, тайғақ кешулерден өткен ұлы көш әрқилы жымысқы саясаттың ықпалында қалып қойғандықтан, төл тарихымызды тереңінен тани алмай келдік. Ал тарих - халқымыздың өткен өмірі, атабабаларымыздың өмір жолы. Тәуелсіздік пен теңдіктің, ынтымақ пен бірліктің белгісі - Қазақ елінің төл мерекесін тұңғыш рет мемлекеттік деңгейде атап, ұлттық қадір-қасиетіміз бен ақ жолымызды ұлықтау Алты Алаштың рухын көтереді деп сенеміз! «Мәңгілік елдің» қағидасы біздің дамуымыздың арқаулық құндылықтарын, Қазақстан халқының ортақ мүддесі мен тарихи тағдырын айшықтайды. Себебі Мәңгілік ел мұратына жету ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығының көрінісі арқылы жүзеге асатындықтан да Елбасының халықтың үш буынына үн қатуы кешегі тарих қойнауындағы бабалар үнін тағы да жаңғыртқандай әсер қалдырады. 2015 жылы Керей мен Жәнібек Шу мен Талас өзендерінің арасындағы аймаққа орналасып, қазақтың туын көкке көтергеніне 550 жыл толады. Осыған байланысты, елімізде бұл оқиғаны мерейтой күндерінің қатарына қосу мен Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтуге арналған іс-шараларды өткізу жөнінде мәселе қарастырылды. Мемлекет құрылуының мерейтойы ең алдымен азаматтардың патриоттық сезімдерін арттыру мен қазақстандық мемлекеттілікті нығайтуға бағытталып отыр. Қазақстандық тарихшы-ғалымдардың Мұхамед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегін негізге ала отырып, жан-жақты зерттеу нәтижесінде Қазақ Хандығының құрылған жылы 1465 жыл деген қорытындысы алынды. Көптеген тарихшылардың пікірінше, осы уақыттан бастап Керей мен Жәнібек құрған Қазақ хандығы Еуразия құрлығындағы мемлекетаралық қатынастардың жеке субъектісіне айналды. Қазіргі таңда Қазақ Хандығының 550 жылдығын атап өту тұжырымдамасында, Қазақ Хандығы құрылуының ғылыми деректері, мерейтойдың концептуалдық негіздері, идеологемалары, негізгі мақсаттары мен міндеттері және оның кезеңдері келтірілген. Қазақ Хандығының 550 жылдығын атап өту басты үш концептуалды негізде жүзеге асырылатын болады, олар: – патриоттық:- қазақ халқының Отанына сүйіспеншілігі; – ақпараттық:- ғылымикөпшілік бағдарламаларды, ғылыми-танымдық деректі фильмдерді, қазақ халқының жоғары мәдениеті мен өнегелік қасиеттері туралы көркем фильмдерді жасап, жетекші орталық телеарналар арқылы тарату; – ғылыми: қазақ хандығының құрылу проблемаларын зерделеу мәселелері бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, ғылыми конференциялар ұйымдастыру. Оған сәйкес, жылдың басынан Қазақ Хандығының құрылу тарихын зерттеу мәселелерін талқылау бойынша жобалар іске аса бастады, соның ішінде қазақ мемлекеттілігі туралы ақпараттарды анықтау мақсатында Батыс Еуропа, Ресей, Түркия, Қытай, Иран, Египет, Өзбекстан сияқты елдердің 75


мемлекеттік мұрағаттары мен музейлерінен, ғылыми-зерттеу орталықтарынан іздестіру жұмыстары қолға алынды. Жоғарыда айтылғандарға орай, патриоттық видеороликтер, ғылыми-көпшілік, ғылымитанымдық бағдарламалар мен ғылыми дәйектерге негізделген деректі фильмдер көрсетіліп, халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар, патриоттық акциялар, ойындар, фестивальдар, көрмелер т.б. өткізіледі. Қазақ хандығы – Қазақстан аумағында бұрын болған мемлекеттік құрылымдардың мұрагері, этникалық процестермен байланысты әлеуметтік қатынастардың өзгерістер мен экономикалық даму нәтижесі. Қазақ хандығының құрылуы осыған дейін бүкіл Қазақстан аумағында болған әлеуметтікэкономикалық және этно саяси процестердің заңды қорытындысы еді. Сондай-ақ,,жылдың аяғына дейін өңірлерде мерейтойлық іс-шаралар жалғасады. Бұл ұлы мерейтойдың өткізілуі Елбасымыздың 2014 жылғы «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол» атты Жолдауында ресми түрде мәлімденіп, Қазақ хандығының 550 жылдығын қазіргі жас ұрпақ бойына сіңіріп, есіне сақтаулары тиіс. Қазақ хандығы — бүгінгі Қазақстан Республикасы мен көрші аймақтардың территориясында 1465-1847 жылдар аралығында құрылған мемлекет. Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде ХІV- ХV ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады Орта Азияның барысына айналған қазіргі Қазақстан ата-бабаларымыздың арманы болар. Өзге елдермен еңсемізді тең ұстап, білім мен ғылымға мүмкіндіктер ашыла түсуде. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев «Болашақ» бағдарламасымен жастарды шетелдерде, соның ішінде дамыған елдерде оқыту арқылы дамыған экономиканың озық технологиясынан тәжірибе алып, елімізге ендіру, әрі Азияның барысына айналуға қатты мән береді. 150 ұлтпен бір шаңырақ астында тату- тәтті өмір сүрудің өзі халқымыздың дархан мінезі мен кеңдігі деп білемін. «Халқымыздың ертеңін ойлаған, болашағын болжаған хандарымыз бен билеріміз сол кездің өзінде-ақ еліміздің дәулеті мен сәулетін, ынтымағы мен қауіпсіздігін арттыру бағытымен жүріп, оны жалпы қазақ даласына жариялап отырған. Қазақ халқы ежелден басқа халықтардай Отанын, ұлтын сүйген. Батырларымыз бастаған қазақ халқы Отанын, жерін, ұлтын жаудан қорғаған. Оны Қазыбек би өз сөзінде былай келтіреді: «Біз қазақ деген мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай, жай жатқан елміз. Елімізден құт береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз; ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөзді асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәмі-тұзын ақтай білген елміз; асқақтаған хан болса, хан ордасын таптай білген елміз.Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса, күң боламын деп тумайды» дей отырып, қазақ халқының өз елін, жерін қорғаудағы қажырлығын, жанын аямайтын патриоттығын, такаппарлығын көрсетеді. Олай болса, біз жастарға осындай ұлағатты сөздерді санасына сіңіру арқылы, оның өз ата-тегін, ұлтын, халқын силауға, Отанын сүюге, өз еліне деген мақтаныш сезімін оятуға бағыт береміз. Енді, міне, бүгінде әлем таныған Қазақстан ынтымағы жарасқан, көк байрағы көк күмбезімен таласқан, экономикасы артып, бақ-берекесі шалқып, асудан асуға адаспай асқан еңсесі ерен егемен елге айналғанын танытпақ.. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: Алматы.1986.Желтоқсан.-Қазақстан Жазушылар одағының «Шабыт» 3 кітап/Құраст.Т:Айтбайұлы, Т.Зейнәбін, 1992-176 бет Сұлтанов Т.И. Қазақ мемлекетінің құрылуы. Қазақ хандығының тарихы-(«Жетінші сөз» сериясы).Алматы: Мектеп, 2003-160 бет Жеменей И. Мырза Хайдар Дулат (1499-1551) тарихшы-қаламгер (монография)-Алматы: «Зерде» баспасы, 2007-360 бет Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші: Зерттеунама. Алматы: «Ана тілі», 1995-232 бет. Алмас Ордабаев.Номадтар кітабы. 73 бет. Тарихы терең Түркістан.-Алматы:«Білім»,2000,-200бет

76


ТАРИХСЫЗ ХАЛЫҚ ТҰЛ ТАУКЕ ХАН Р.А.Губайдуллаева, Р.А.Жумагалиев Тараз мемлекеттік педагогикалық институты Тараз қаласы А.С. Пушкин: “Тарих - барлық ғылымдардың анасы” десе, өнердің екінші бір алыбы М. Горький осы ойды “Өткенді білмейінше, бүгінгі күннің мәнін және келешектің мақсатын түсіну мүмкін емес ” деп, тереңдете түседі.[4, с.2] “Зорыққан сағаттарыңды ұмытсаң да, одан алған сабағыңды ұмытпа” дейді С. Геснер [4, с.2] Тағы бір дәлелдеуді қажет етпейтін шындық бар - адамның санасы өскен сайын ол өз тарихын білуге құмартады, бұл оның жан дүниесінің қажеттілігіне айналады. Өз тарихын білуге тырыспайтындар - ішіп - жеу үшін ғана тіршілік етіп жүрген тоғышарлар мен өздігінше ойлау қабілетінен айырылған мәңгүрттер ғана. Сондықтан да тарихты ұмыту дегеніміз - Отан - Анаңды ұмытумен пара - пар нәрсе.Қазақ халқы әр дәуірде ел тізгінін ұстаған білікті билеушілерін естен шығармай, олардың жамағат алдындағы өшпес қызметін қанатты сөздермен мінездеп отырған. “Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол” деген секілді бейнелі тіркестер тасасында терең мағына жатқаны анық. Қазақтың ең әйгілі хандарының бірі әз Тәуке. Ол қазақ халқының тарихи санасында өзінің кемеңгерлігімен, даналығымен, ақылдылығымен, әділдігімен, бітімгерлігімен сақталған хандарымыздың бірі. Тәуке хан қазақ елінің тарихындағы хандық дәуір деп аталатын тарихи кезеңнің ең соңғы және ең кемеңгер ханы бола білген. Жәңгірұлы Тәуке хан - Қазақ хандығының ханы, Салқам Жәңгір ханның баласы. Шешесі - қалмақтың хошоуыт тайпасының билеушісі Күнделен тайпасының қызы. Мұрагерлік жолмен Қазақ хандығының билік тізгінін алған кезде Тәуке ел ағасы жасына келіп ақыл тоқтатқан, мемлекет ісіне араласып, мол тәжірибе жинақтаған білікті жан болатын.Сондықтан да ол таққа отырып,әке ісін алға жалғап, оның саясатын жүргізгенімен, оны жүзеге асыруға келгенде бұрынғы сүрлеумен кетпей, өзіндік жаңа жолмен жүрді.Тәукені өзге қазақ хандарынан ерекшелеп, оның шын мәнінде көреген басшы, ақылды реформатор екенін танытатын қасиеті де осы өзіндік жолмен жүруінде.Бұл ретте ол ұлы бабасы Қасым ханға бейімделген.Тәуке ханның елі үшін сіңірген ерең еңбегі екі қырымен айрықша назар аударады.Бірі - елдің іргесін аман сақтауда сыртқы саясатты білгірлікпен жүргізіп, анталаған көп дұшпанға бел аудармағаны. Екіншісі - елдің ішкі жағдайын реттеудеги саяси құқыктық тәртіпті орнатуы. Ол төңірегіне топтан торай шалдырмайтын, сыртқа сыңар сабақ жіп алдырмайтын, бір ауыз сөзімен жұртты жатқызып - өргізетін, беделімен елдің бірлік - берекесін кіргізетін ақыл иелерін жинап, халқын солар арқылы басқарды, ақыл - ой, парасат үстемдігін орнатты.Тарих дерегі сол кезде Тәукенің қасында Ұлы жүз Әлібекұлы Төле, Орта жүз Келдібекұлы Қазыбек, Кіші жүз Байбекұлы Әйтеке, қырғыз Қарашораұлы Көкім, қарақалпақ Сасық би, қатаған Жайма секілді халықтың ішінен уақыттың өзі ерекшелеп шығарған,даналық сөзімен, әділетті ісімен, қара қылды қақ жарған тура билігімен аттары бұл күнде аңызға айналған атақты билердің болғанын айтады.Осындай алыптардың замана тынысын тамыршадай тап басып танып, халықтың басын қосып,елдің бірлік берекесін кетірер ішкі дау - жанжалды, барымта - сырымтаны тиып, елді ынтымақта ұстау мақсатында ой тоғыстырып,бір бағытта игілікті іс - қимыл жасау арқасында Қазақ хандығының жағдайы күрт жақсарып,сыртқа абыройын асырды.Жұрт ерді ел қолдаса - береке, ханды ел қолдаса - мереке екенін көрді.Сол себепті Тәуке хан ел билеген кез - халық есінде “қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған” тыныш берекелі заман болып қалды. Бірақ, бұл, әрине ол кезде ешқандай шапқыншылық болған жоқ, бірыңғай бейбіт күн туып, қазақ халқы сыртқы жаудан қаймықпай алаңсыз ғұмыр кешті дегенді білдірмесе керек. Керісінше, Тәукенің кезінде қалмақтармен қақтығыс жиілей түспесе, кеміген жоқ. Сонау 1681 жылғы қалмақтың қоңтайшысы Галдан Бошоктудың қалың қолмен Шу өзенінің бойына жетіп, Сайрам қаласын қоршағаннан басталған шабуылдар легі кейін оның немересі Цеван Рабтан билік басына келген кезде де толастаған емес. Ұсақ қақтығыстарды есептемегеннің өзінде 1711-1712, 1714, 1717 жылдары қазақ пен қалмақ арасында ірі соғыстардың болғаны белгілі. Бұл арада мәселе елдің өз ішінде тыныштық орнауында, халық арасында ырыс қазығы — ынтымақтың берік қағылып, ағайынаралық алауыздықтың жойылуында, осыған ұйытқы болған ел басшысының төңірегіне халықтың ақыл-ойының жоғары көтеруінде. Сондықтан тарихшылар Тәукені «Қазақ ордасының Ликургі» деп бағалайды. «Ликург» деген бір кезде ежелгі Грекияда көне Спартаның ақылгөй Заңгері болған, сондықтан ақылды, көреген қайраткерлердің бәрін Еуропалық ғалымдардың «Ликург» деп атауы қалыптасып кеткен. Тәуке ханды бұлай сипаттаған кейінгі зерттеуші Еуропалық ғалымдар. Тәуке ханның тұсында тұрақты мемлекеттік органдар: хан кеңесі, билер кеңесі жұмыс істеп, жыл сайын үш жүздің шонжарларының съезін өткізу қалыптасты. Тарихқа «Жеті жарғы» деген атпен енген Тәуке ханның заңдарын зерттеушілер қазақтардың бұған дейінгі қолданылып келген әдеттегі құқық нормаларының бір жүйеге келтіріліп, толықтырылған нұсқасы деп қабылдайды.

77


XVІІІ ғасырда Есіл өзеннің жібек шалғынды көкорай жағасындағы Күйгенжарда (Астана қаласынан 10 шақырым жерде) атақты Салқам Жәңгірдің баласы Әз Тәуке ханның ордасы қоныстанған. Себебі, жоңғарлардың тегеуірінді бір шабуылы Түркістанды уақытша амалсыз қалдыруға мәжбүрледі. Сарыарқаның айтулы сайыпқырандары мен сайраған әділетті билері қанжығалы қарт Бөгенбай, қаракерей Қабанбай, Шақшақұлы Жәнібек, бәсентиін Малайсары, қыпшақ Қошқарбай, қаз дауысты Қазыбек би, Бұқар жыраулармен ел тағдыры мен жер тағдырын ойлап кездесуге мейлінше қолайлы жер еді. Қан кешуде болашағын болжағыш көреген, кемел ойлы Әз Тәуке хан дала даналары үйсін Төле би, алшын Әйтеке би, қаз дауысты Қазыбек билермен ақылдасып, қазақ елінің құқықтықконституциялық құжаты “Жеті жарғыны” дүниеге әкелді. Кейін қазақтың Сәмеке ханы Қоқан мен Бұқараның үздік шебер құрылысшыларын жинап әкесі Тәуке хан зираты қасында Есілдің шұрайлы жерінде қала соққан дейтін аңыз бар. (Ақмола округінің ең соңғы аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы Сәмекенің немересі, Тәуке ханның тікелей ұрпағы). Туған елінің ой-тілегінен шыққан Тәуке ұрпақтарының бірі Абылай еді. Ол осы ата жолынмен қырық сегіз жыл Сарыарқа төрінде отырып қуатты мемлекет құрды. Жәңгірдің баласы Тәуке хан тұсында Қазақ хандығының күш - қуаты өсіп, бірлігі артты.Ол асқынған ішкі феодалдық алауыздық пен бытыраңқылықты жойып,бір орталыққа бағынған Қазақ хандығын құруға қажырлы қайрат жұмсады.Хандық билікті күшейтуге бағытталған реформалар жүргізді.Тәуке хан өзінің даналығы арқасында ел арасында “әз - Тәуке” деген атқа ие болған.Тәуке ханның билік құрған алғашқы жылдарында оның билігін қазақтың барлық рулары мойындамаған.Сондықтан Тәуке хан бытыраңқы қазақ қоғамының басын біріктіріп, бір орталыққа бағынған мемлекет құруды басты міндеті деп санады. Осы мақсатта әр түрлі әлеуметтік топтан шыққан дарынды, ақылды адамдарды мемлекетті басқару ісіне тартты.Бұған дейін мемлекетті басқару ісіне тек Шыңғыс ханның ұрпақтары мұрагерлік жолмен тартылатын еді.Тәуке хан мемлекетті басқару ісіне туа біткен данышпан, ел арасында асқан ерлігімен дараланған тұлғаларды, яғни билер мен батырларды тартты.Бұл шаралар нәтижелі болды. Мемлекетті басқару ісіне де үлкен өзгерістер енгізді.Билер кеңесін құрып, оның билік ауқымын кеңейтті.Билердің әлеуметтік тегі тек ақсүйек табынан болмағанын ескерсек, қарапайым халықты мемлекетті басқару жүйесіне тарту Тәуке хан еңгізген үлкен өзгеріс болды. Тәуке ханның аты тарихта «Жеті жарғы» заңдарымен де тығыз байланысты. Ол қазақтың атақты билерімен ақылдаса отырып, қазақтың әдет-ғұрып заңдарын, билер сотының тәжірибелерін, аса дарындылықпен айтылған түйінді биліктерді жинақтап, өзінен бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» сияқты қазақ заңдарын жаңа жағдайға сай өзгертіп, толықтырып, дамыту негізінде «Жеті жарғы» атты заңдар жинағын құрастырды. «Жеті жарғы» орыс деректерінде «Тәуке хан заңдары» деген атпен белгілі. Жеті жарғыға әкімшілік, қылмысты істер, азаматтық құқық нормалары, сондай-ақ салықтар, діни көзқарастар туралы ережелер енгізілген, яғни онда қазақ қоғамы өмірінің барлық жағы түгел қамтылған. Оларда орта ғасырдағы қазақ қоғамының патриархаттық-феодалдық құқығының негізгі принциптері мен нормалары баянды етілген. Қазақша «жарғы» әділдік деген ұғымды білдіреді. Жеті жарғы» - жеті әдеттік құқықтық жүйеден тұратын қоғамдық қатынастарды реттейтін салалардың жиынтығы. Олар: жер дауы, жесір дауы, құн дауы, бала тәрбиесі және неке, қылмыстық жауапкершілік, рулар арасындағы дау, ұлт қауіпсіздігін қамтамасыз ету. 1-жарғы.Көтеріліс жасап,бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы бұйырылсын.(Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігі талабынан туды). 2-жарғы.Түркі халқының мүддесін сатып,елге опасыздық еткендер өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы халықтың ортақ мүддесі –елдің бүтіндігін қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі). 3-жарғы .Мемлекет ішінде жазықсыз кісі өлтіргендер өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы да жабайылықтың төменгі сатысына тән кісі өлтірішулікке тыйым салған және мәдениеттіліктің белгісі ретінде танылуға тиіс өте елеулі жаңалық). 4-жарғы.Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап,ақ некені бұзушыларға өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы да шаңырақтың бірлігін қамтамасыз еткен,неке парызына адалықты талап еткен маңызы зор жаңалық). 5-жарғы.Өреде тұрған,тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кісіге өлім жазасы бұйырылсын.(Ол кезде «ер қанаты – ат» елдің,мемлекеттік соғыс күші ретіне бағаланады). 6-жарғы.Төбелесте мертігуің түріне қарай төмендегіше мүліктей құн төленсін: а)біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді,ал қызы жоқ болса қыздың қалыңмалын береді. ә)төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі айыпқа ат береді. 7-жарғы.Ұрланған жылқы өзге де құнды мүлік үшін он есе артық айып төлеттірілсін. Тәуке хан билік басында өте ұзақ, әбден қартайып, жасы ұлғайған шал болғанша отырып, 1718 жылы өз ажалынан 92 жасында қайтыс болған.

1.

Қолданылған әдебиет Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2 78


2. 3. 4.

Қазақ Энциклопедиясы Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1 Рахманқұл Бердібай Абылай асуы - Жазушы баспасы,1993 ISBN 5-605-01420-1

ТҰҒЫРЫ БИІК ТӘУЕЛСІЗДІК Жанысова Куралай Айтжановна ағылшын тілі пәнінің мұғалімі, Гранитогор санаториялық мектеп-интернаты, Меркі ауданы Сансызбаева Айнур Габиденовна Инновациялық дамуды әдістемелік қамтамасыздандыру бөлімінің бас маманы, «Өрлеу» БАҰО» АҚ Жамбыл облысы бойынша филиалы, Тараз қаласы Биылғы қой жылы қазақ халқы үшін тарихта той болып қалатыны хақ. Елбасы Н.Ә Назарбаев «Нұрлы жол» - болашаққа бастар жол» атты халыққа Жолдауында «2015 жыл –ұлттық тарихымызды ұлықтау және биіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы деп ерекше атап өткен болатын. Бұл ретте тойдың төресі «Қазақ хандығының 550 жылдығы» мерекесі біздің өңірде, Тараз төрінде өтетіні екі есе қуаныш екені анық. Біз қазақпыз! Ежелден –ақ қазақ болып аталған, Қатал болы әр күн, әр түн, атар таң Күйдірсе де ызғарлы аяз, жалынды от, Ел боп келдік, қалып қоймай қатардан. Деген өлең жолдарынаң біздің тарихымыз өте тереңде жатқаның көруімізге болады. Қазақ хандығы –қазақтардың XV және XIX ғасырлар аралығында қанат жайған тәуелсіз ұлттық мемлекет. Қазақ хандығы қазақ халқының ғасырлар бойы сақтап қорған келген мемлекеттігінің нышаны. Қазақ хандығының қурылуы қазақ халқы тарихындағы төтенше маңызды оқиға болды. Ол ұлан-байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда қазақтың этникалық территориясын біріктіруде қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл атқарды. Қазақ хандығы бір күнде құрылған жоқ. Әбілқайыр ханнан іргесін бөлек салған Керей хан мен Жәнібекке алғаш соңдарынан ерген халықпен хиджраның 864 жылы Монголстанға қоңыс аударды. Осы жылдан бастап олардың соңынан ілескен халық күші күн санап толастамады. Әбілқайыр хан қол астынан қашқан ел Жетісудың батысын қоныстаған Керей мен Жәнібек ауылына қарай ат басын бұрды. Бұл жайлы Мухаммед Хайдар Дулати былай деді: «Әбілқайыр ұлысында алауыздық пайда болды. Әркім мүмкіндіктеріне қарай қауіпсіз дұрыс өмір сүру үшін Керей хан мен Жәнібек ханды паналады. Олар осылай күшін нығайтты.Басында өстіп елден қашып, олардан бөлініп жарылып қалып, біраз уақыт тарығып әрі сергелдеңде болғандықтан оларды «қазақ» деп атады. Бұл лақап ат қазақтарға осылай танылды» М.Х Дулатидің «Тарихи Рашиди» еңбегінде қазақтар атауы әуелде «өзбек –қазақ» кейін «қазақ» ретінде Жетісуға көшкен, Жәнібек пен Керей бастаған саяси топтарды білдіру үшін қолданылған. XV ғасырдың 60 жылдарының екінші жартысында Шу мен Талас өзендерінің аңғарында Қазақ хандығының пайда болуы әбден заңды еді. 2015 жылы Керей мен Жәнібек Қозыбасыға орналысып, Қазақстан туын көпке көтергеніне 550 жыл толып отыр. Тәуелсіздік біз үшін көпті берді, ол ата-бабамыздан мирас болып қалған ұлы құндылықтарымызды ділімізді, тілімізді, жаңғыртуға мүмкіндік берген асыл қазына. Әрі қысқа, әрі ұзақ 23 жыл ішінде елдігімізді, ерлігімізді танытар ауқымды істер жасалынды. Соның ішінде білім саласында әлемдік стандартқа сай білім алуға нақты мүмкіндіктер беріліп отыр. 150 ұлтпен бір шаңырақ астында тату-тәтті өмір сүрудің өзі - халқымыздың дархан мінезі мен кеңдігі деп білемін. Атабабамыз қалдырған осындай кең-байтақ жердің лайықты мұрагері болайық! Пайдаланылған әдебиеттер 79


1.Ибашева Т. Атадан қалған қазына. – Алматы, 2001 ж. 2. М. Жолдасбекұлы, А. Сейдімбек, Қ. Самюраұлы «Ел тұтқа» Астана 2001ж. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН Каркабаева Парида Пазыловна «Өрлеу» БАҰО АҚФ Жамбыл облысы бойынша ПҚБАИ «Инновациялық технологиялармен жаратылыстану-ғылыми (гуманитарлық) пәндерді оқыту әдістемесі» кафедрасының аға оқытушысы Тараз қаласы «Еліңнің ұлы болсаң, Еліңе жаның ашыса, азаматтық намысың болса, қазақтың ұлттық жалғыз мемлекетінің нығайып — көркеюі жолында жан теріңді сығып жүріп еңбек ет. Жердің де, елдің де иесі өзің екеніңді ұмытпа!» (Н. Назарбаев). Бір қаламның ұшымен жазылып, барша қауымның жүрегіне орнаған, бір ауыздан айтылып, кең өлкемді шарлаған осынау бір ыстық сөз, ыстық көңіл лебізі бүгін ғана емес, бар уақытта да қан тамырымыздың лүпіл — бүлкіліндей естіледі бізге. Иә, бұл – бүкіл қазақ жұртының, дүйім Қазақстан елінің қызу құштарлықпен, сарқылмас сүйіспеншілікпен айтар, ардақ тұтар асыл лебізі. Ол – өлең, ол – ән, ол – сұлулық, ол – асқақ арман, ол – шалқыған дәулет, көркейген сәулет! Елдік туымыз тігілген үлкен үйіміз, алтын шаңырағымыз да осында. Жарастығымыздың да, жақсылығымыздың да, тыныштығымыздың да қиясы, махаббатымыздың да ұясы – Қазақстан. Қазақстан бай тарихпен, көне мәдениетпен және ерекше табиғатпен ұлы мемлекет. Қазақстан қазақ халқының ата-баба мекені, ежелгі қонысы. Бұл жерде ата-бабамыз туды, тұрды, өмір сүрді, оның топырағында ата-бабамыздың кіндігі кесілген кең жазира жері. Бұл жерді мекен еткен көшпелілер мен отырықшылардың бір-бірімен шендескен әлемі ғасырлар қойнауында талай-талай ұлыстар мен ұлағаттарды дүниеге әкеліп, мәдениеті мен діні жаңғыра түлеп, әйгілі күре жолдардың үстінде саудасы қызып, Шығыс пен Батыс арасы тұтастанып жататын болған. Біздің еліміздің жерінен Жерорта теңізінен Қытайға дейін Еуразияны көктей өтіп жатқан «Ұлы Жібек жолының» керуендері тоғысқан кіндік Азияны басып өтетін Қазақстандық телімі болған. Қазақстанның табиғаты таңғажайып: мұнда аспанмен тілдескен мұзарт шыңдарды, тұңғиығы тұнжыраған жұмбақ көлдерді, ақ жал толқындары асау арғымақтардай көкке шапшыған шалқар теңізді, күні от шашқан шөлейтті, арналы өзен, ну орманды көруге болады. Қазақстан картасы – қазына картасы қазір. Даласы дархан, топырағы қасиетті, қойнауы қазыналы. Қазынаның барлығы да қазақ жерінің топырағында тұнып жатқанын екінің бірі айтпай- ақ біледі. Қазақстан Республикасы Еуразия құрлығының түкпірінде орналасқан. Қазақстан батыста, солтүстік-батыста және солтүстікте Ресеймен, оңтүстікте, оңтүстік-батыста Орта Азия республикалары Түрікменстан, Өзбекстан және Қырғызстанмен, оңтүстік-шығыста және шығыста Қытай Халық Республикасымен шектеседі. Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы –13034км. Қазақстан аумағының көлемі – 2 млн. 714,9 мың шаршы км. Оған Батыс Еуропаның Франция, Португалия, Испания, Италия, Греция, Норвегия және Финляндия мемлекеттері түгел сыйып кетер еді. Міне, қазақ даласы – кең байтақ! Қазақстан жер көлемі жөнінен Ресей, Қытай, АҚШ, Австралия мен Үндістаннан кейін алтыншы орын алады. Сондығынан ғой, күмбір – күмбір көне күй мен толғауы тоқсан жырларымызда – «Ұшса құстың қанаты талады, шапқан аттың тұяғы тозады, Атырауы – айшылық, Қаратауы – күншілік,» - деп толғаған. «Отан – оттан ыстық», «Ер ел үшін туады, ел үшін өледі» - деп түйген халықтың қаһарманы Бауыржан батыр: «Отаның үшін отқа түс күймейсің», - дейді. Қазақ елінің есімі аңызға айналып, дастандарға арқау болған батыр ұл – қыздары толып жатыр. Олар – атамекенін, туған елін жан аямай қорғап, ата- бабаларының ерлік дәстүрін сақтау арқылы өздерінің өшпес даңқын шығарғандар. Қазақ батыр халық, ержүрек халық, намысшыл халық. Ел басына қиын – қыстау күн туғанда ерлері намыс отын жағып, туған топырағын қасық қаны қалғанша қорғағанына өткен тарих куә, кешегі сұрапыл заман куә. XX ғасырдың сүргінін бастан кешіп, жаңа мыңжылдықтың табалдырығын жаңғырған қалпында аттаған Қазақстан өзінің барша төлтума болмысын, жарқын да бай мәдениетін, ғасырлар қойнауында қалыптасқан салт-дәстүрін, қызық та қилы-қилы тарихын әлем халықтарының алдына жайып салып, құлдығы мен зорлығы жоқ жаңа өмірді жаңғырту үшін, еңбек пен мәдениетті жарастыру үшін, сұлулық пен парасаттың салтанат құруы үшін, жаппай келісімі жарасқан прогрессивті адамзатпен бір сапта болу үшін жаңаша өмірге қадам басты. Байтақ ел, күн сәулетті Қазақстан бүгінде дамудың даңғыл жолына түсті. Өлшеусіз табиғат байлығымен ғана емес, ең алдымен сан түрлі ұлттардан құралған халқының ауызбірлігімен аты шықты. Бүгінгі Қазақстан - өзі орналасқан аймақтың ғана емес, бүкіләлемдік проблемаларды талқылауда және шешуде ықпалды рөл атқаратын ел. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың пікіріне әлем саясаткерлері ықылас қоятын болды. 80


Егемендік алған жылдар ішінде өзіне тән барлық институттары бар, әлемдік қауымдастықтың ықпалды мүшесі болып табылатын мемлекет құрылды, оның қауіпсіздігі мен тәуелсіздігі қамтамассыз етілді. Конституциялық жолмен мемлекеттік және саяси билік құрылымдарын жаңарту негізінде елдің демократиялық жолмен дамуының берік іргетасы қаланды. Елдің ішкі экономикалық жүйесі түбірімен өзгеріп, дамыған өркениетті елдердің ешқайсысынан кем түспейтін нарықтық қатынастар мен институттар құрылды. Соның негізінде Қазақстан дүниежүзілік экономикада өз орны бар елге айналды. Он бес жыл ішінде қазақ халқының ұлттық санасы жаңғырып, өзін - өзі тану, өзінің бай ежелден қалыптасқан тарихы мен ұлттық дәстүрлерін құрметтеу, ұлы тұлғаларын бүкіл дүниеге таныту, бай рухани қазынасын әлемдік өркениетпен ұластыру бағытында қыруар шаруалар атқарылды. Ең бастысы, қазақ халқымен бірге әр түрлі этностардың да отаны болып табылатын біздің еліміз бүкіл әлемге қоғамдағы татулық пен ынтымақтастықты сақтаудың, әр түрлі ұлттық мәдениеттер мен діндердің үйлесімді дамуына қамқорлық жасаудың жарқын үлгісін көрсетіп берді. Бүгінде Қазақстанның негізгі ұлтын қазақ халқы құрайды. Одан кейін славян халықтарының өкілдері орыс және украин халықтары. Сонымен қатар ең елеулі этносты құрайтындар өзбек. немістер және татар халықтары. Осы біздің елдегі халықтар басын біріктіріп, олардың ұлттық тегіне қарамастан, теңдігін бекітетін құжат бар. Ол еліміздің Ата Заңы, Конституциямыз. Қаншама рет туы тігіліп, қаншама рет туы қайта қисайған, қаншама мемлекеттің құрамында болып, қаншама рет мемлекетсіз қалған әрі көне, әрі жас қазақ халқы қайтадан әлемдік дүбірге қосылып, әлем елдерімен иық тіресуде

1. 2.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: Қазақстан тарихы /әдістемелік журанал 2005ж. «Қазақ» газеті, №14-15 2006ж. ЕЛІМНІҢ ШАТТЫҚ БЕСІГІ -ТӘУЕЛСІЗДІК Мусабекова Рабига Исматовна «Өрлеу» БАҰО АҚ Жамбыл облысы бойынша ПҚ БАИ» филиалы Деңгейлік бағдарламалар орталығының тренері Тараз қаласы Қазақстан - тәуелсіз ел. Тәуелсіздік – ұлттық тілдің, жаңаша білім берудің алтын діңгегі, халықтың бақ жұлдызы. Әр халық ана тілін дамытуына, әлемдегі бүкіл елдің мемлекеттік тілді дамыту жөніндегі құқығын жүзеге асыруына заң жүзінде мүмкіндік алды. Соның ішінде қазақ тілі заңнамасының түп негізі – Қазақстан Республикасының Конституциясы. Елімізде тұғырлы тәуелсіздік арқасында өз тілімізде сөйлей отырып, оқып үйрену мен дамыту үшін жағдай жасау жөніндегі міндеттерін белгіледі. «Еліңнің ұлы болсаң, Еліңе жаның ашыса, азаматтық намысың болса, қазақтың ұлттық жалғыз мемлекетінің нығайып - көркеюі жолында жан теріңді сығып жүріп еңбек ет. Жердің де, елдің де иесі өзің екеніңді ұмытпа!»,- деп ҚР Президенті Н.Назарбаев айтқандай орта білім беру жүйесінде әлемдік жоғары деңгейге қол жеткізген анағұрлым танымал оқыту әдістемелері арасында сындарлы теориялық оқытуға негізделген тәсілді өз облысымыздың мұғалімдері жан-тәнімен меңгеріп жатыр. Дайын білім беруге негізделген «дәстүрлі» оқыту арқылы алынған білім оқушылардың механикалық есте сақтау, үстірт білім алу жағдайларына әкелді. Егер оқушы пәнді терең түсініп, алған білімін кез-келген жерде пайдаланып, өз ойын ашық жеткізе алса әрине, еліміздің еңсесі биіктейді. «Өрлеу» «БАҰО» АҚ ЖОПК БАИ» филиалының директоры, п.ғ.к., қауымдастырылған профессор Ғ.Сыздықбаева 3 (базалық) деңгей бағдарламасын игеріп, сындарлы оқытуға негізделген сабақтарда оқушылардың білімін толықтырып, өз білімдері мен ұстанымдары жайында ойланып, өз түсінігін өзгерткен мұғалімдерді дайындауға барлық мүмкіндікті жасады. 3 (базалық) деңгей бағдарламасын игеру облысымыздағы көп ұлтты мұғалімдердің арасындағы достықтың бастауы, олардың ынтымағы мен береке-бірлігінің тірегі болды. Бұл тәуелсіздігіміздің маңызды нышандарының бірі. Тамыры тереңге кеткен ұстанымдар мұғалімнің жаңашыл идеяларды қабылдауына шектеулер қойды. Оларды сыни тұрғыдан ойландырып, жаңашыл идеялармен сусындату барысы қалай жүзеге асырылды? Оқыту мен оқу үрдісінде жоспарлау маңызды орын алады. Оқытудағы Колб моделін қолданып, жоспарлауды жетілдірдім себебі, оны пайдалану болашаққа тәжірибемді дамытуға көмектесетін жол ашты. Қалай пайдаландым? «Талантты және дарынды балаларды оқыту» тақырыбында бұрынғы тәжірибелеріне сүйеніп, белсенді пікірталаста іс-әрекеттерін бақыладым, ойларын жетілдіру мақсатында талантты және дарынды балалардың айырмашылығын талдаттым, оларға берілетін тапсырмалардың түрлерін түсіндіріп, түйіндеп, теорияның тамырына тереңдеді де өздері кеңейтілген тапсырмаларды дайындап бекітіп, кері байланыста шешімін шығарды. Бұрын сабақ ортасында топқа бөлетінмін, барлық заттарын жинап біршама уақыт алатын. Қазір топтарға бөлуді сабақ басында аз уақытта жылдам ұйымдастырамын, тиімді себебі, топтық жұмыс тек қана әлеуметтік ғана

81


емес, эмоциялық және танымдық кедергілерді де жояды. Қолайлы орта жасау қажет себебі, мұғалім өзін сабақта еркін, өз ойын толық жеткізе алатындай деңгейде сезінбесе, ол сабақ табысты сабақ болмайды. SMART-қа сүйеніп, Колб моделін қолдандым өйткені, жақсы сабақ жүйелі жоспарлауға тікелей байланысты. Он бір бастауыш мұғалімдерінің ерекшеліктерін ескеріп, «Үш торай» тапсырмасына ертегінің мазмұнын меңгерте отырып, аудиал, визуал, кинестетик дарынды оқушыларға арналған таныстырылымды құру және талдау, іскерлігін дамыту мақсатын қойдым. Мұғалімдер ертегінің мазмұнын бірлесе оқу арқылы меңгеріп, аудиал, визуал, кинестетиктік қасиеті бар дарынды оқушыларға арналған таныстырылымды құрып және тақырыпты өмірмен байланыстырып талдады, ерекшелігін анықтап күтілетін нәтижеге жетіп, дамыды. Бұрын тек сабақтың мақсатын айтқызсам, қазір қандай нәтижеге жетем, нені біліп, меңгеріп шығуым керек деп ойланып, сабақ соңында өзіне сол нәтижеге жеттім бе?- деген сұрақ қойып, талдайды. Өйткені, бұл маған нәтижеге жетуге, талдау арқылы келесі сабақта неге көңіл бөлу керектігін түсінуіме көмек болды. Мұғалімнен күтілетін нәтиже мен сабақтың үстінде орындалатын тапсырмалар арасындағы сәйкестікке мән бердім өйткені, олар бір-біріне байланысты. Аудиториядағы әртүрлі деңгейдегі мұғалімдердің оқу қажеттіліктерін ескере отырып, барлық, көпшілік және жекелеген мұғалімдердің табыс критерийлерін айқындадық. Бұрын табыс критерийін мұғалімдермен бірге құрастырып, өзім тақтаға жазатынмын, қазір эксперт пікірін ескеріп, табыс критерийін құрастырғанда әр топқа талдауға бөліп беремін, дұрысын тақтаға жапсырады. Қазіргі бұл өзгеріс табыс критерийін құруда өз беттерінше жұмыс істеп, нәтижеге жетіп, шеберлігін арттырды. Он бір бастауыштың қажетін қанағаттандырып, тапсырмаға табыс критерийі құрылды: «Жоғарғы» деңгейге жетеді егер: Теорияға сүйеніп жаңа, анық тұжырым жасайды, Қайта қарайды, жинайды, ұйымдастырады, дайындайды; Білімге сүйеніп, сындарлы ойлайды, проблема шешуде теңдесі жоқ жауап айтады. «Орташа» деңгейге жетеді егер: Теория негіздерін жақсы дамытады, көрінбейтін проблемаларды шешеді қолданады ажыратады, келтіре алады, салыстырады. «Төменгі» деңгейге жетеді егер: Теория негіздерін біледі, түсінеді, маңызды ақпаратты айтады, толықтырады, қайталайды. Сыни тұрғысынан ойлау элементтері, топпен оқыту, сұрақ-жауап, ассоциация және мнемоника сияқты әдістер менің бұрынғы тәжірибемде көңіл бөлінетін тұстары болғанымен, сонда да қазіргі уақытта құзырлы мұғалім болу үшін әлі де дамыту керек деп мақсат қойдым. Осы тұрғыда Темпл Ч., Стил Дж., Мередит К. Сыни ойлауды дамыту әдістері. «Сыни ойлауды оқу мен жазу арқылы дамыту» жобасы үшін әзірлеген II, V, VI оқу құралы арқылы білімімді жетілдіру менің жұмысыма өзгеріс әкелді. Кездесетін кедергілердің алдын алу және модульдердің өзара байланысын табыс критерийін негіздей отырып, мұғалімдердің деңгейлеріне қарай жұмыс жасаймын өйткені, қабілеттерін ескеремін. Бұрынсоңды «Бумеранг» тәсілін бірден қолданатын едім. Енді осы тәсілге АКТ-ы бірге пайдаландым өйткені, «Одаренные дети» бейнеүзігін көрсету мұғалімдерге ой салып, «Анағұрлым жоғары нәтижелерге қол жеткізе алуы үшін орта буын деңгейінде қандай тәсілді қолданады? сияқты жоғары деңгейлі сұрақтарды оңай құрастыру дағдылары дамыды. Тағы себебі, бейнеүзік арқылы алған апараттың 30% есте сақталғаны да тиімді болды. Мұғалімдердің жетістіктеріне жағымды үлес қосу үшін топтық жұмыста нені анықтадым? «Суретті салуды жалғастыр» шығармашылық тапсырмасын алу себебім, топта кеңейтілген тапсырмаларға тең қол жеткізу үшін өз-өзімен диалогқа түсіп, қабілеттерінің әртүрлілігіне қарамастан бір-бірін түсініп, сан алуандық пен айырмашылықты бағалап, өздеріне басқаның көзімен қарап талдау жасау болды. Нәтижесінде бір-біріне сенудің, ауызбіршіліктің кең өріс алғаны көрінді. Бұл нәтижеге қалай жеттім? Двек теориясын ескеріп, «сен мықтысың» деп мұғалімге бағытталған мақтаудан гөрі, «сен шынымен де тырыстың» кейде, «мұны орындауда бұл жақсы тәсіл болды» деген сияқты үдеріске бағытталған мақтауды пайдаландым өйткені, үдеріске бағытталғандықтан табысқа жетуге ынталандырды. Соңғы кездері «сіздің ойыңызды мұқият тыңдадым, пайдаланған дәлелдеріңіз сапалы деректерді қамтыды» деген сияқты міндеттерге бағытталған Двектің мақтауларын пайдаландым өйткені, бұл мұғалімдердің тапсырманы орындаудағы жауапкершілігін арттырды. Ойы ұшқыр, тапсырмаларға икемділігі бар, мәселені шешуге құштар мұғалімдер топтық жұмыста ерекшеленді. Ынтасы төмендерге шешімдерді табуға жетелейтін «Олай болса сіз осыны ашып айтсаңыз…?», «Мен дұрыс түсінсем, онда …?» дәлдікті қажет ететін сұрақтармен осал тұстарын жетілдіруге тырыстым себебі, талқылау арқылы, олар да нақты тұжырым жасаулары қажет. Мұғалімдер Талантты балалар дегеніміз кімдер? деп сұрақ құрастырды. Осы сұрақ арқылы мұғалімдерден нені естимін? деп ойландым өйткені, бұл дамытуға ынталандыратын және ойландыратын 82


сұрақ емес. Болашақта талантты балалардың қандай ерекшеліктері бар? сияқты сұрақты өзгертуге жетелеймін. Бастапқыда жауапқа уақыт бермейтінмін, жауап неге аз болатынын түсінбедім. Қазір ойлануға 2 секунд уақыт беремін өйткені, аудиторияда аудиалдар (ақпаратты есту мүшесі арқылы қабылдайтындар) өте сирек кездесетінін ал, визуалдар мен кинестетиктер көп екенін Google браузерінен оқып, уақыт өте келе топтан соны байқадым. Сондықтан кейінгі кезде көбінесе бейнеүзіктерді пайдаланып, келесі сұрақты беру үшін тағы да кідіріс жасайтын болдым себебі, сұраққа мұғалімдердің назарын аудару және олардың бір-біріне ойлануға уақыт беруін қадағалаймын, бұл табысқа жетеледі. Топты жетілдіру үшін нақты, айтылған жауапты қайталамауын сұрадым өйткені, ізденіп тың жауаптар айтуын, терең меңгеруін қамтыдым. Мұғалімдерге сурет бойынша ертегі құрастыру тапсырмасын бердім өйткені, топта визуалдар мен кинестетиктер көп екені белгілі. Суреттің артқы фонында мұғалімдерге белгісіз бір зат бейнеленген болатын. Мұғалімдер сурет бойынша ертегі құрастыруға емес, назарлары сол суреттің артқы фонындағы белгісіз затты талқылауға көшті. Мен ол суретке мән бермеуді сұрадым. Бірақ суреттің не екенін сұраумен болды. Сабақтан кейін, мен осындай кедергінің болатынын болжамағанымды, уақыттың біраз бөлігі сол суреттің не екенін анықтауға кеткенін ойладым, болашақта суретті таңдауда мұқият боламын. Соңғы кездері өз тәжірибемдегі өзгерістің бірі тапсырманы талдап жатқанда қолданатын жаңа тәсілдердің бірі сүйсініп, қанағаттанса оң қолын көтереді, ал ауытқып кетсе немесе ойланбай айтқан жауаптар болса, талдап жатқан кезде сол қолын көтереді. Бұл тәсіл тиімді өйткені, уақытты босқа шығындамайды және әр топ тиімді талдауға дағдыланады, сондықтан жиі пайдаланамын. Күрделендірілген тапсырмаларды дайындап үйрену мақсатында үлгі ретінде «Түймедақ гүлінің пайдасы мен зияны, оның басқа гүлдерден айырмашылығы неде?» тақырыбын бердім. Мақсатым: Ақпаратты талдау, салыстыру, таңдау жасау мүмкіндігін пайдалану. Пән бойынша интернет материалдарын пайдаланып, креативті идеялары бар постерлер дайындады. Егер Сіздің үйіңізде түймедақ гүлі өсіп тұрса не істер едіңіз? деген проблемалық сұраққа деңгейі төмен мұғалім интернеттен материал алса да пайдасы мен зиянын аз анықтады өйткені, сыни тұрғыдан ойлану үшін үнемі бағыттаушы сұрақтарды күтеді. Мұғалімнің тілегі мен ынтасын ескеріп, сен шынымен де тырыстың деп мадақтап, сабақта жеке жұмыс істеуіне мүмкіндік беріп отырдым. Салыстырмалы түрде оған тапсырманы дайындауға көбірек уақыт, жеке жұмыс түрлерін берген дұрыс деп шештім. Деңгейі жоғары мұғалім тыныштандыратын, ауруды басатын қасиетін ескеріп, тұнба, шай ретінде пайдаланамын, бірақ ол қанды сұйылтады деген сияқты қажет ақпараттарды талдап жеткізді. Өйткені, деңгейі жоғары мұғалім топтың жұмысына жақсы қатысады, бағыт береді, талдау, жинақтау кезеңіндегі тапсырмаларды қажет етеді, тәсілдерді өзі таңдайды. «Блум гүлі стратегиясын» жиі пайдаландым себебі, 6 түрлі сұрақ қою мұғалімдердің жеке ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік берді және жеңілден күрделіге жетуге, сыни тұрғыдан ойлануға көмектесіп, таңқаларлық сұрақтар көбейді. Бұрын жауап беруге көп уақыт кететін, қазір дереу сол сұрақтарға жауап табылатын дерекнамаларды ұсынамын, тиімді. Жауапты топтың әрбір мүшесі алады және менің уақытымды сақтайтын сәтті тәсілдердің бірі болды. Кері байланыста «Өзіндік бақылау парағын» толтырттым. Парақты жинап алып А, В мұғалімдеріне қиындықты жеңу туралы ертеңгі сабақ басында пікірімді айтамын өйткені, үйде жақсартудың жолдарын ойланамын. Тиімді себебі, қандай да бір пікірді жақтауда сенімділіктері артты, қарсы дәлелдер сенімді болған жағдайда өз тұжырымын қайта қарауға және әрекетін өзгертуге дайын болды, тәжірибеме осындай oң өзгeрicтeр әкeлдi. Әрине, елімнің шаттық бесігі –Тәуелсіздіктің арқасында осы жұмыстар жүзеге асырылып жатыр. Пайдаланған әдебиеттер 1. «Қазақ»/Субхардина Ү., Сахов Қ, Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. 2. М. Жолдасбекұлы, А. Сейдімбек, Қ. Самюраұлы «Ел тұтқа» Астана 2001ж. 3. Әлімов А. Интербелсенді әдістерді жоғары оқу орындарында қолдану. Оқу құралы. –Алматы, 2009. -328 б. 4. Хохотва О.И. Релективті есептерді жазу және таныстырылым сөздерін дайындау бойынша әдістемелік ұсыныстар. Астана, 2013. -75 б. 5. Педагогикалық диалог. Ақпараттық-әдістемелік журнал. Астана, №2, №3 2013. 6. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық. Астана, 2012. -306 б. 7. Тренерге арналған нұсқаулық. Астана, 2012. -108 б. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУ ТАРИХЫ: ШЕРЛІ ШЕЖІРЕ МҮБАРАК НҰРБЕК ӘБІЛХАНҰЛЫ Жамбыл облысы Жуалы ауданы №17 Ы.Алтынсарин атындағы орта мектеп Осыдан бес ғасырдан астам уақыт бұрын Көк Орда билеушісі Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілқайыр ханға бағынудан бас тартып, Шу өзенінің бойындағы Қозыбасы атты

83


қоныста дербес хандықтың туын көтерді. Еркіндік аңсаған елін азаттық ұранымен жігерлендірген батыр бабаларымыз Керей мен Жәнібек жаңа бір ұлыстың дербестігін жариялап, жаңғырған қазақ этносының атауын алған тарихта тұңғыш тәуелсіз Қазақ хандығын құрды. Атақты тарихшы Мұхамед-Хайдар Дулатидің қалдырған нақты деректеріне сүйене отырып, тарихшығалымдарымыз Қазақ хандығының құрылған кезі 1465 жылы болғанын белгіледі. Алғашқыда Керей мен Жәнібек сұлтандардың соңына еріп, қазақ болып бөлінген халықтың саны екі жүз мың адам екен. Сол заман үшін бұл санның да көп халық болғанымен, байтақ ұлысты жайлаған қазақтардың қандастары бұдан сан есе артық болатын. Шу бойына ту тіккен жаңа хандық біраз орныққаннан соң бүкіл Көк Орда жерін түгел қайтару жолындағы жорықтарын бастады. Сонымен, 1465 жылы тұңғыш рет Қазақ хандығы атты тәуелсіз мемлекет дүниеге келіп, бүгінгі біртұтас қазақ халқының негізі қаланған болады. Қазақ ордасы құрылғанда алдымен жасы үлкен Керей сұлтан ақ киізбен хан көтеріліпті. Одан кейін Жәнібек хан билік құрды. Тарих сахнасына шыққан біртұтас Қазақ мемлекетінің ұлттық ұраны – «Алаш», мемлекеттік Елтаңбасы – «Төре таңба», яғни көне түрік заманынан келе жатқан бас таңба. Бас байрағы – төре таңбалы қызыл ту, Астанасы – қасиетті Түркістан қаласы болды. Қазақ хандығының төрт ғасырға созылған шерлі шежіресінде жиырмадан астам хан билік құрған екен. Ел билігін қолға ұстаған бұл тарихи тұлғалардың талайым тағдырлары да сан қилы, билік құрудағы қабілеттері де әр деңгейде болды. Мемлекет іргесін нығайтып, туған халқының мәңгілік сүйіспеншілігіне бөленгендері де, елін тоздырып, дұшпанға таба қылғандары да жоқ емес. Бірақ олардың бәріне ортақ бір қасиет – өз замандарының қалыптасқан жағдайларына байланысты қал-қадірінше хандық туын жықпауға тырысты әлемді алып жатқан қазақ тайпаларының арасында қыпшақтардың орны ерекше еді. Тіпті, Қаламгер Мұхтар Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» атты еңбегінде: «Алтын Орданың оң қанаты – Ақ Орда, сол қанаты – Көк Орда деп аталады. Бұл арада көне түрік тілінде ақ сөзі – батыс, көк сөзі – шығыс дейтін мағына беретінін айта кету керек. Сондықтан совет тұсындағы кейбір тарихи еңбектердегідей бұл екі орданың орнын шатастыруға болмайды. Алтын Орданың шығыс бөлігі, яғни Көк Орда негізінен қазіргі Қазақстан Республикасының территориясын қамтыды» деп тұжырымдайды. Кешегі отаршылдық езгі есімізді алып, бодандық бұғауында болған соңғы ғасырлардағы «аға халық» өкілдері санамызды улап, миымызға сіңдірмек болғандай «бұратана халық, тексіз, мемлекетсіз, жалпақ даланы малша жайылып жүрген жабайы тайпалар» емес екенбіз. Сан ғасырлар бойы дәуірлеген мемлекеттерімізді жоққа шығарып, тарихи шындықты қасақана бұрмалаудан ештеңе шықпады. Жалпы, жалғандықтың құдіретті уақыт алдында дәрменсіз екендігін тарих тағы дәлелдеді. Осы орайда ойымызды жинақтай айтсақ, бүгінгі азат алаш елінің түп қазығы – көне Түрік қағанаты, Алтын Орда – одан кейінгі бабаларымыз орнатқан ұлы мемлекетіміз, Көк Орда қазақ жұртының этникалық бірлігінің бастауында тұрған қазаққа ғана тиесілі мемлекет болса, Қазақ хандығы халқымыздың есімімен көрінген, этнос ретінде түбегейлі орнықтырған тәуелсіз мемлекеттік құрылымымыз. Тәуелсіздік туын көтеріп, дербестігін паш еткен Қазақ хандығының атағы шығысымен-ақ Дешті Қыпшақ жұрты Әбілқайыр ханның қыспағынан құтылып, бөгетін бұзған тасқын судай ағылып, жаңа хандыққа қосыла бастады. Әбілқайыр хан өзіне қарсы шығып, дербес хандық құрған қазақтарға қылышын қайрап, жойып жіберуді көздеді.1468 жылы қыс айында Әбілқайыр хан Қазақ хандығын жойып жіберу үшін ұзақ дайындалған жорығына аттанды. Бірақ оның қалың әскері Қазақ хандығына қарсы соғысқа құлықсыз еді. Олар іштей азаттық аңсаған халықтың қасиетті күресіне жақтас болатын. Өйткені, олар да Керей мен Жәнібектің туы астындағы жұрттың қандастары – бір халық өкілдері, бәрі бір Алаштың ұлдары еді. Сөйтіп, Әбілқайыр ханның бұл жорығы діттеген жеріне жете алмады. Күтпеген жерден алапат суық соғып, әскердің жолын бөгейді. Сол жерде Әбілқайыр ханға кенеттен кесел жабысып, қайтыс болады. Әбілқайыр өлген соң оның әскері тарап кетеді. Оның елінде қиян-кескі тақ таласы басталып, хандық ыдырай бастайды. «Әбілқайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан мен Жәнібек ханға көшіп кетті» (Мұхаммед Хайдар Дулати, «Тарих-и-Рашиди»).Иә,осы бір тағдыр тартқан тиімді жағдайды қазақ хандары Керей мен Жәнібек дер кезінде, барынша пайдаланды. Олар дереу атқа қонып, өздері осыдан біраз жыл бұрын еріксіз тастап кеткен атамекені – Дешті Қыпшаққа қайта оралды. Еркіндіктің қасиетті туын көтеріп, не өлу, не жеңу күресіне шыққан қазақ халқының тұңғыш хандары, жаужүрек көсемдері Керей мен Жәнібек Әбілқайыр ханның мұрагерлеріне қарсы бітіспес соғысты бастады. Халықтың шексіз сеніміне ие болған және азаттық жолындағы адал күресте парасаттылықтарын таныта білген қазақ хандары бастаған істерінің ақ екендігін аз уақытта дәлелдеп, ірі табыстарға жетті. Көреген Керей хан мен Жәнібек атамекенді азат ету жолындағы бұл қанкешті соғыстарда Әбілқайырмен ұзақ жылдардан бері билікке таласып келе жатқан Жошы ұрпақтары – Ахмет хан мен Махмұд сұлтандардың, батыс Сібірдің билеушісі Ибақ ханның да күшін шебер пайдалана білді. Сондайақ, өздеріне іш тартатын Ноғай одағының билеушілерімен де сенімді одақтас болды. Қазақтардың жойқын күшіне төтеп бере алмаған Әбілқайыр ханның мұрагері Шайх Хайдар ойсырай жеңіліп, жазасын алды. Дешті Қыпшақта үстемдік қылмақ болған Өзбек ұлысының сан 84


мыңдаған әскері ыдырай қашты. Әбілқайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани мен Махмұд сұлтан Астраханьға барып паналады. Әбілқайыр ханның мұрагерлерімен болған азаттық күресінде толық жеңіске жеткен Керей мен Жәнібек Дешті Қыпшақ даласын түгелдей Қазақ хандығының игілігіне қаратты. Әбілқайыр ханның 40 жылға созылған езгісінен құтылған көптеген қазақ тайпалары атамекендерінде дербестігін алған Қазақ хандығының туы астында топтасты. Әртүрлі ұлыстарда бытырап жүрген қазақ рулары енді қазақ деген ұлттық атауға ие болып, жөке халық, дербес мемлекет ретінде тарих сахнасына шықты. Қазақ хандығының халқы бір миллионға жетті. Ол заманда мұндай халқы бар мемлекет саусақпен санарлықтай ғана еді. Міне, өркениетті елдер шоғырында еңсесін биіктетіп, Көк байрағын асқақ желбіреткен Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 24 жылдығын артқа тастап үлгерді. Бұл – сонау ғасырлар қойнауынан атойлаған бабалар үрдісі жалғасының салтанат құруы. Ұлы даланың қас перзенті – қазақ халқының азаттық жолындағы қасиетті күресінің асыл шежіресі, сол жолда елін бастап, ту көтерген бабаларымыздың өшпес есімдері біз үшін қашанда қымбат. Әлі көмескіліктен арыла алмай келе жатқан осы асыл шежірені, ардақты есімдерді жарқырата паш етіп, ұрпағымыздың ұлттық мақтанышына айналдыру – кезек күттірмес парыз. Қазақ тарихында Тәуке хан заманындағы 1710-1730 жылдар аралығында Мәртөбе, Күлтөбе, Қарақұм, Ордабасы жиындарында Халық кеңесі ел сенімін ақтайтын хандық басқару жүйесінің тірегі – Аға ханды көпшілік дауыспен сайлайды. Бір кездері Монғолстанға қоныс аударған адамдар «қазақтар»деп атала бастады және бұл атау бүкіл хандыққа тарады. ХV ғасырдың 70 жылдарында қазақтар Сырдария бойымен оған жалғас Қаратау өңірінің бірсыпыра территориясын басып алды. Сөйтіп, қазақ хандығының территориясын әлдеқайда кеңейтіп, нығайтты. Оған тұс-тұсынан қазақ тайпалары келіп қосылып жатты. Жылдар өте қазақ хандығы күшейіп, іргесі берік, іргелі елге айналды. Сонау ХV ғасырдан бастау алған қазақ мемлекеттігін талай хандар басқарды, олардың тарихта өзіндік орындары бар. Осы хандардың ішінде Ұлы Азия даласында аты аңызға айналған, 600 жауынгермен, өзінің ақыл-қайраты мен әскери тактиканы қолдана білуінің арқасында жоңғардың 50 мың қолына қарсы тұрып, жеңіске қол жеткізді. «Қазақтардың аңыз әнгімелерінде Абылай айрықша қасиеті бар киелі, керемет құдірет иесі болып саналады. Абылай дәуірі- қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры. Оның жорықтары және батырларының көзсіз ерлігі мен қаһармандығы жыр-дастандардың арқауына айналған.» - деп жазады Шоқан Уәлиханов «XVIII ғасыр батырлары» атты еңбегінде. Абылайханның әрдайым қасынан табыла білген кеңесшісі Бұқар жыраудың толғаулары мен сол заманғы әндерді музейдің қызметкерлері Мағжан Ысқақ пен Сәуле Арынғазина нақышына келтіріп орындады, ал «Абылай ханның қасында...» атты театырландырылған көріністе Абылай ханның рөлін - М.Есмұқанов, Бұқар жырауЕ.Шәріпханов сомдады. Кешті ұйымдастырып, әрі өнер көрсеткен тек музейдің қызметкерлері ғана болды. Абылай хан Аға хан туралы: «Менің ата-бабаларым Барақ хан, Жәнібек хан, Жәдік хан, Шығай хан, Есім хан, Жәңгір хан, Тәуке хан, Қайып хан, Әбілхайыр хан, Әбілмәмбет хан,олардан соң енді мен Абылай ханмын» - дегені. Тізімде хандықтың қалыптасу кезеңіндегі Керей, Қасым, Тәуекел хандар аталмаса да, олардың сіңірген еңбектері белгілі. Біз үшін осы мәліметтегі маңыздысы алғаш рет Аға хандардың ретімен көрсетілуі. Тарихта Аға хандармен қатар оларға бағынышты кіші хандарда болған. Аға хандар кіші хандармен, би-сұлтандармен, батырлармен, төлеңгіттермен, дін өкілдерімен тығыз қарым-қатынаста болған. Билеушілердің өзі елден бөлектене алмады, халыққа тәуелді болды.«Біз, қазақ билеушілері, өз бастауымызды Шыңғыс ханнан аламыз», немесе «қазақ халқы үш жүзге бөлінсе де, барлық қуанышты да, қиындықты да бірге бөлісеміз»,-деген идея еді. Хандар мен сұлтандар өз күштерін –қазақ елінің бірлігінде екенін өте жақсы түсінді. Осы орайда, халқымыз үшін еңбегі ерен, есімі қасиетті екі тұлға бар. Олар – Қазақ хандығының іргесін қалаған, мызғымас мемлекет құрған, халқымыздың біртуар ұлт болып бірігуіне мұрындық болған – Керей хан мен Жәнібек хан.Бұл екі тұлғаны бір-бірінен ажырата бағалау артықтау болар. Екеуі де – елі үшін басын бәйгеге тігіп, ұлтының ұлылығын асыруда аянбаған парасат иелері, халық сүйген перзенттері. Қазақ хандығы құрылғанда жасы үлкен Керей хандық тізгінді ұстаса, одан кейін Жәнібек билік жүргізді. Қазақ Ордасының іргеленуі мен іріленуі Жәнібек хан тұсында болған. Жаңа хандықтың мемлекеттік құрылымы мен заң жүйесі де Жәнібек заманында жүйеленіп, келер ұрпаққа мұра етілген. Халқымыздың қасиетті шежіресінде Жәнібек ханға ерекше айшықты орын беріледі. Ол ел естелігінде ақылгөй, данагөй және әділетті әмірші ретінде мәңгі қалған. Халық оны жай ғана Жәнібек хан демей, Әз-Жәнібек деп айрықша әспеттейді. Сондықтан да, бұл кесек тұлға, тарихи қайраткер Тәуелсіз Қазақстанның жаңғырған жаңа тарихында жан-жақты зерттеліп, лайықты зерделенуі тиіс. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 1. Абусейтова М.Х. Казахское ханство во второй половине XVI века. А., 1985. 40 б. 2. Сұлтанов Т.И. Кочевые племени Приаралья в XV-XVII вв. М., 1982. 3. Құрманәліұлы Қ. Тарихикезеңгетереңірекүңілсек. “Қазақтарихы” журналы. 1993 №2 18-21 бб. 4. Вельяминов- Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. Часть вторая . СП б., 1864. 134-143. 5. Мағауин М. Қазақтарихыныңәліппесі. А., 1994. 16 б.

85


6. Мұхаммед Хайдар Дулат. Тарих-и Рашиди. (Хақжолындағылартарихы). А., 2003. 110 б. «ЕЛ МҰРАТЫ-ЕЛ БАҚЫТЫ, ГҮЛДЕНГЕН ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН!» Сағынтаев Қайрат Сағынтайұлы «ӨРЛЕУ» БАҰО» АҚ филиалы Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты Тұлғаны тәрбиелеу және әлеуметтендіру кафедрасының аға оқытушысы Біз биылғы жылы қыркүйек айында Қазақ хандығының 550 жылдығын бірқатар шетелдік көшбасшылардың қатысуымен Тараз қаласында кең көлемде атап өтуді жоспарлап отырмыз.Елбасымыз Н Ә Назарбаев өзінің қараша айындағы Қазақстан халқына арнаған "Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтеміз"-деп қадап айтты.Бұл бастама өте орынды.Себебі Керей мен Жәнібек, Ақназар мен Қасым,Есім мен Тәуекел, Әз-Тәуке мен Абылайдай қайталанбас дара тұлғалары бар қазақ халқы өз тарихын өзі ғана танып қоймай, керсінше бүткіл әлемге танытатын күн туды.Себебі осы тарихи тұлғалар тұсында "Есім ханның ескі жолы, Қасымханның қасқа жолы, Әз-Тәукенің жеті жарғысы, Абылайдың ақ жолы" деген атпен таныс заңдық ережелер қалыпқа түсіп, Қазақ хандығы кемелдене түсті. Қазақ хандығының негізін қалаған Керей мен Жәнібек хандардан бастау алған ұзына бойы тарихымызда Ұлы далада небір қиындықтарды басымыздан кешірген,сұрапыл соғыстарды,жойқын жортуылдарды өткерген;сан рет қирап,сан рет бой түзеген;тарихтың тағдырлы көші дейтін ұзақ жолда жақсыны да,жаманды да көрген;салтанатты да өмір сүрген,хандары алтын сарайларда да тұрған, алтын тақта да отырған, іргелес елдермен бейбіт өмір сүре де білген елміз. Бірақ түрлі тарихи жағдайларға байланысты Алқакөл-сұламаға ұшырадық. Ресейге бодан болған үш ғасырдың ішінде тарихымыз,ар ожданымыз табанға тапталды.Кеңпейіл, аңқау қазақтың мал-жаны тәркіленіп, ашаршылыққа душар болды.Зұлматтың құрығына түсті.Өзгенің тарихын өзімізге теліп оқыдық.Хандарымыз бен билеріміз, бектеріміз бен батырларымыз әжуаға, мазаққа ұшырады.Тарихымыз саясаттың құралына айналып, теріс оқытылды.Сана, дәстүр күйреді.Халық жадынан айрылды.Шыбын жаны шырқырады.Ұлт ретінде жер бетінен жойылып кете жаздадық.Қожаберген жыраудың : "Қаратаудың басынан көш келеді,Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді,Қарындастан айрылған жаман екен, Екі көзге мөлтілдеп жас келеді", деп зарлағаны,Қазтуған жыраудың "Қайран да менің Еділім" деп қабырғасы сөгілгені:үш жүздің басын қос алмай Абылайдың шарқ ұрғаны, Бұқар жыраудың жер тіреп күңіренгені; "Еділді келіп алғаны-етекке қолды салғаны, Жайықты келіп алғаны-жағаға қолды салғаны", "Әдіре қалғыр Үш Қиян" деп Мұрат ақынның күйзелгені; "Бас-басына би болған өңкей қиқым,Мінекей бұзған жоқ па елдің сиқын", деп Абайдай алыптың қабырғасы қайысатыны осы тұс еді. Сонау ғасырлар қойнауының қатпар-қатпар белесінен байқасақ, ежелден –ақ ру-тайпаларымыздың өз жерін еш жауға бастырмаған, ұлын құл, қызын күң еткізбеуге батырлық ержүректігін, жауына қатал, досына адал, шыбын жанын шүберекке түйіп, садақ ұстап қол күшіне сеніп, найзаның ұшына үкі таққан ұлдары мен қыздарының жауынгерлік үлгісі бізге аманат болып жеткен. Отанымызды қорғаған еліне деген сүйіспеншілігі, ерлер сияқты қолына қару алып, ат құлағында ойнап жүріп жауын жеңуі сақ қызы — Тұмар падишаның ерлік істері. «Маған туған жердің бір уыс топырағы да қымбат. Сонда енді не бар?!» деп тұрсыңдар ғой… Менде ел бар, менде жер бар, мен елімді-жерімді қорғадым, — деген Тұмар падиша осындай байтақ та бай дархан Отанымызды жұдырықтай жүрегіндегі ерлік сезіммен қорғаған. «Тар қолтықтан оқ тисе, тартып олар қарындас» — деп қыздарға сеніммен арқа сүйеген де, шашын төбесіне түйіп жауға шапқан батыр қыздардың қазақта болуы бізді зор мақтанышқа бөлейді. Сан ғасырлық тарихымызда мақтан тұтар, бүгінгіміз бен келешегіміз үшін ғибрат алар оқиғалар мен Отан алдындағы адал қызметінен үлгі алар ұлы тұлғалар аз болмаған. Олардың қатарына: қазақтың ұлт болып ұйысуы мен оның ұлан ғайыр ата-қонысының (этникалық территориясын) қалыптасуын; ұлттық мемлекттігіміз – қазақ хандығының құрылуы мен дамуын; отырған тағы емес, билеп отырған халқының бағын ойлаған хандар мен оларға ел мен мемлекет тұрғысынан ақыл-кеңес берген ұлы билер дәстүрлерін; ата-бабаларымыздың халқымызға тән шаруашылық жүргізу жүйесін қалыптастыруын, таңғажайып этномәдени үлгілерін жасау арқылы әлемдік өркениетке қосқан үлесін, батырларымыздың ел тәуелсіздігі мен ата-қоныс тұтастығын сыртқы жаулардан қорғаған үлгісін жатқызуға болады. Алла Тағала біздің елімізге осыншама кең жерді нәсіп еткенін түсінуге ұмтылсақ, ұшқан құстың қанаты талатын осынау ұлан ғайыр Алтай мен Атырау аралығын ата-бабларымыз ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен қорғап келген. Жоңғарлардан даламызды арашалап қалған батырлардың ерлігі турала тарихи жырлар Исатай, Махамбетке байланысты мұралар, Ресей патшасының отарлау саясатына қарсы көтерілген ұлт-азаттық қозғалыстың басты кейіпкерлері туралы жыр-дастандар біздің ұлттық санасезімімізді көтереді. Құдайға шүкір,басымыздан бақ тайған,қан жылаған зар заманымыз артта қалып,жаңа дәуірдің, жаңа заманның есігін аштық.

86


Небәрі жиырма үш жылдың ішінде осы байтақ далада бұрын соңды болмаған бүтіндей жаңа мемлекет-Тәуелсіз Қазақстан елі көш түзеді.Осы Ұлы көшті Н.Ә.Назарбаев бастады.Арғы-бергі заманда осындай ұлан-ғайыр мемлекет орнатып,халқынының көңілдегісін тауып,көкейіндегісін істеген Назарбаевтай ұлы тұлғаны Ұлы даланың тарихы білген емес. Тәуелсіз елдің патриотымын! «Пай, пай, пай! Киелі неткен жер! Батырлар дүрілдеп өткен жер, Тұлпарлар дүбірлеп төккен тер! Ғашықтар бір - бірін өпкен жер, Сарылып сал – сері кеткен жер. Бас иіп, иіскеп топырағын, Тағзым жасамай өтпеңдер!»- деп М. Мақатаев айтқандай, ең біріншіден, туған жеріміз Қазақстанға тағзым етіп, тәуелсіз елде өмір сүріп жатқанымды мақтан тұтамын. Ақиық ұлы ақынымыз: «Ой - хой, қазақ даласы, не көрмедің?! Қанша қурап, қаншама көгермедің?! Қорқыт ата қобызымен боздаттың ғой, Асанның шерге толы өлеңдерін! Ой - хой, қазақ даласы, не көрмедің?!»- деп жырлағандай, халқымыз қазақ болып, ұлт болып қалыптасуы жолында да, одан кейінгі кезеңдерде де, талай қиямет - қайым күндерді де, талай қилы замандарды, кескілескен шапқыншылықтарды да бастан өткерді. Білектің күшімен, найзаның ұшымен, соңғы демі қалғанша туған жерімізді қорғап, бізге аманат етіп қалдырған ұлы даланың ұлы кемеңгерлерінің арқасында бақытты өмір кешудеміз. «Тәуелсіз Қазақстан!», «Қазақстан Республикасы»! Неткен керемет, киелі ұғымдар! Бұл ұғымдардан, Отанымыздың тәуелсіз, еркін мемлекет екенін бірден аңғаруға болады. Бүгінде біз – қанатын кеңге жайған егеменді елміз. Көк туымыз желбіреп, сол жағымыздағы мақтаныш сезімімен дүрсілдеп тұрған жүрек әнұранымызға әуен қосып, әнұранымыз асқақтай шырқалуда. Тәуелсіздік туының желбірегеніне де, міне, 23 жыл толады. Тоғыз жолдың торабындағы алпауыт елдер қатарындағы алып мемлекетімізді әлем жұртшылығы құрметтейді. Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев та Қазақстанның 20 жылда биік тұғырға көтерілуіне елеулі үлес қосты. Ерен еңбегімен Қазақстанның әр азаматының жүрегінен орын алған осындай көшбасшымыздың болғанына да мақтанамын. Мен тәуелсіз елдің патриотымын! Ешқандай қиыншылық көрмей жүргенімде, ата анамның жүздерінен қуаныш пен шаттық іздерін байқағанда, көкірегімді керіп «Тәуелсіз елдің патриотымын!»деп айта бергім келеді. Еліміздің бейбітшілігінің, тәуелсіздігінің арқасында күліп - ойнап, еркін білім алып жатқан ерікті елдің еркін ұланының бірімін! Н. Ә. Назарбаев: «Алдымызда асу - асу белдер бар, ұлт жолында ұйтқи соққан желдер бар. Бел де талар, жел де беттен қағар. Бәріне төзу керек, бәріне көну керек, жас ұрпақ!»- деп айтқандай, біздер, жас ұрпақ, тәуелсіздігіміздің баянды болуы үшін жауапты екенімізді аға ұрпақ зор сенім артып отырғанын түсінуіміз керек. Бүгінгі партада отырған оқушы – ертеңгі азамат, ел патриоты. Сол азаматтардың ең бірінші міндеті – өзінің тәуелсіз елдің өркені екенін ұмытпау, екінші міндеті – сол елдің іргетасының берік болуына үлес қосу, тәуелсіз елдің патриоты екенін дәлелдеу. «Арыстандай айбатты, Жолбарыстай қайратты, Қырандай күшті қанатты, Мен жастарға сенемін!» - деп өршіл ақын М. Жұмабаев болашаққа, жастарға үлкен сенім артты емес пе? Ақынның өлеңде келтірген көркем сөздеріне лайық болатынымызға сенемін. Елімнің ертеңінен, болашағынан жүрегім қорықпайды, керісінше, қуанады, ендеше, келешегім нұрлы болмақ. Оған негіз – бүгінгі «арыстандай», «жолбарыстай», «қырандай» күшті жас ұрпақтың, біздің бүгінгі әдемі әрекеттеріміз, ұтымды ұмтылыстарымыз. Мен қазақ болып туылғаныма, осындай бай, байтақ өлкеде өмір сүріп жатқаныма бақыттымын. Өйткені, мен Тәуелсізбін, тәуелсізелдіңпатриотымын! ТӘУЕЛСІЗДІГІМІЗ – МӘҢГІЛІК ЕЛДІҢ ҰЛЫ ТАРИХЫ Торебекова Эльмира Абсематовна «Өрлеу»БАҰО» АҚ филиалы Атырау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты Инновациялық дамуды әдістемелік қамтамасыз ету бөлімінің басшысы Тарихқа зер салсақ, жатқа жалтақтамай, елдігін сақтап өмір сүру қашан да әр халық үшін арман болған. Сол үшін қан төккен, басты оққа байлаған. Елдің болашағын ойлаған. Аттың жалы, түйенің қомында күн кешсе де, сол арман ұрпақтан-ұрпаққа аманатталып, ұлт тұтастығының кепіліне айналып отырған. Егер қазақ халқы XV ғасырда қазақ хандығын құрып, дербес ұлт ретінде өмір сүруін бастады десек, мәңгілік ел болу мұратының да сол кезде-ақ тарих сахнасынан орын алғаны. 87


Міне, биыл ерлік пен елдікке толы осынау тарихи кезеңнің тарих сахнасына шыққанына 550 жыл толып, Қазақстан Конституциясына 20 жыл, Қазақстан халқы Ассамблиясына 20 жыл, Ұлы жеңістің 70 жыл толуына орай «Мәңгілік ел» идеясы қайтадан халыққа жол тартып отыр. «Мәңгiлiк Ел» идеясыныңЕлбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: бiр мақсат, бiр мүдде, бiр болашақ» атты Жолдауында тұңғыш рет бүкіл халықтық ауқымда көпшілік назарына ұсынылуы – соның айғағы. Көп талқысына түсіп, оң бағасын алып үлгерген идеяның негізгі мақсаттарының бірі – «Мәңгілік ел» ұлттық идеясы контексінде өскелең ұрпақ қанында бар ұлттық ойлау жүйесін отаршылдық саясаттың салқыны – ұлтсыздық дертінен сауықтырып, отаншылдық сезімдерін қайта қалыптастыру. Қазақы ойлау жүйесінің қазақ елі хандық құрған кезеңнен қалыптаса бастағаны ақиқат. Оның теңдессіз үлгілерінің бірі – билер шығарамшылығы. Сондай-ақ хандық дәуірдің ойшыл-жыраулары Асан жырау, Қазтуған жырау Сүйінішұлы, Сыпыра жырау Сұрғалтайұлы, Доспамбет жырау, Шалкиіз жырау Тіленшіұлы, Марқасқа жырау, Жиембет жырау, Ақтамберді жырау, Үмбетей жырау, Есет жырау, Бұқар жырау, Жанкісі жырау мен Қобыланды жырау. XVIII ғасырда қазақ даласында хандық жойылып, Ресей отаршылдық жүргізе бастағандажыраулық дәстүр де жойылды. Міне, осындай қазақ елі руханиятының тереңдігінің, биіктігінің үлгісі болып табылатын мәдени мұра жайлы жастарға білім берудің маңызы зор. Ал, әлемді билеген азулы Шыңғыс ханның ұрпағы Әбілхайыр ханның ықпалынан ығыспай, Дешті Қыпшақ мемлекетінен 1457 жылы кейін Керей мен Жәнібек сұлтанның бөлініп шығып, Қазақтың хандығын құру – қазақ қанының тектілігінің айғағы. Қазақ хандығы — шаруашылықтың дамуы, өндіргіш күштердің өсуі, феодалдық қатынастардың қалыптасуы нәтижесінде ерте заманнан бері Орта Азияның ұлан-байтақ өңірін мекендеген көшпенді тайпалардың бірыңғай этникалық топ — қазақ халқының негізінде бірігуі арқылы XY-ғасырдың орта шенінде құрылды. Ол кезде Жетісуді билеген Моғолстан ханы Есенбұға (1434—1462-жылдары билік еткен) қоныс аударған қазақтарды Әбілхайырға қарсы пайдалану үшін қарсы алып, қоныс берді. Осы оқиға жөнінде тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и-Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шегіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң, Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп, олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Оларды өзбектер – «қазақтар» деп атады. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465—1466) билей бастады...». Міне, осындай қиындықпен құрылған қазақ хандығының жеңісі мен табысы көп болды. Қазақ халқы Жоңғар шапқыншылығынан паналап, Ресейдің құрамына, қоластына кіргенге дейінгі 400 жылда бірде жеңіп, бірде жеңілсе де, қазақты жауға бермей, елдігімізді сақтауға үлес қосты. Бұл – осы аралықтағы ұлтқа басшылық еткен қазақ хандарының күрескерлік еңбегінің жемісі. 2015 жылы Қазақ мемлекеттілігіне 550 жыл толады. Бұл біздің, қазақ халқының тарихта дербес мемлекет құрып, оныкөршілес Ресей мен Еуропа елдеріне танытып, үлкенимперия Қытайға да мойындатып, елі мен жерінінің біртұтастығын қорғап, сақтап келе жатқан іргелі елекенімізді дәлелдейді. Кеңес өкіметі жүргізген тарихты бұрмалау саясатының бұған көп залалы тигізді. Халық өз атабабасының тарихын теріс түсініп, дәстүрін де ұмыта жаздағаны – тарихи шындық. Осындай саяси жағдайларға байланысты олқылықтың орнын толтыру мақсатында жоғары мектептерде студенттерге ұлттық ойлау жүйесін дамытатын, тегімізде тұнған тұлғалық қасиеттерімізді, ең бастысы – ұлттық намысты оятатын тұлғатану атты арнайы курстардың ашылуы – кезек күттірмейтін мәселелердің бірі. Ұлт өз дүниетанымын тілі, діні, фольклоры арқылы білдірген. Демек, ұлттық ойлауды зерттеу үшін негізгі сүйенетініміз – халықтың мәдениеті мен рухани мұрасы, өмір сүру тәсілі, діни нанымы, күнделікті тұрмыстағы әдет-ғұрып, салт-санасы. Шын мәнінде, Елбасы айтқандай, «Бабалардың ерлігі, жас ұрпақтың жасампаздығы арасындағы сабақтастықты», мәдениетті де, әдебиетті де жалғастыратын» да қазақтың тілі. Тіл – ұлттың ең құнды дүниесі. Тәуелсіздігіміздің тірегі де, жаршысы да – тіл. Олай болса, мемлекетіміздің «Қазақ елі, яғни «Мәңгілік ел» ел боларына сенім білдіру – азаматтық парызымыз. Мәңгілік ел – елдігіміздің ертеңін ойлаған білім мен ғылым саласын жетілдіру, жандандыру, өскелең ұрпаққа түсіндіру парыз болып табылады. Елбасы білім беру саласында халықаралық үлгідегі куәліктер беру арқылы инженерлік білім беруді және заманауи техникалық мамандықтар жүйесін дамыту міндетін алға қойды. Жарқын болашаққа жету жолдары бүгінде қоғамның түрлі салаларынан көрініс табуда. Соңғы кезде әлемде болып жатқан елеулі өзгерістер білім беру саласына да әсер етпей қоймады. Ғылым мен техника бұрынсоңды болып көрмеген қарқынмен дамып келеді. Бұл қарқынға ілесу үшін білім саласынан оң өзгерістер, тың іс-әрекет пен жаңаша көзқарас талап етілуде. Әлемдік білім беру саласында қоғамның әрбір қоғамның әрбір мүшесінің назарынан тыс қалмайтын мәселелер төңірегінде түбегейлі өзгерістер жасалуда. 88


Тарихқа тағылым, ұрпаққа ұран болған тәуелсіздік талай шыңдарды бағындыра алды, әлі де бағындырмақ. Бұл ретте ұстаздар қауымының қосқан үлесі зор екені сөзсіз. Ендеше, Тәуелсіз еліміздің ертеңі үшін атқарар істеріміз жемісті, болашағымыз бедерлі болып, игі мақсаттарымыз орындала берсін! ӘДЕБИЕТТЕР: Хасенов А. Қазақ тарихының баяны. А., 1996. 175 б. Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? “Қазақ тарихы” журналы №2 1993, 38-41 бб. Тынышпаев М. Великие бедствия... (Актабан шубырынды) А., 1992. 605 б., Чулошников А.П. Очерки по истории казак –киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских народов. Оренбург, 1924, ч. 1, 134-161 бб. 5. Кәрібаев Б.Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. “Қазақ тарихы”. 1993, №3, 31-37 бб; Соныкі . Қазақ хандығының құрылуы. “Қазақ тарихы”. 1995, №4, 21-29 бб, №5, 20-27 бб, №6, 15-20 бб; Соныкі. Қазақ хандығы құрылуының өзекті мәселелері. КазМУ хабаршысы, тарих сериясы. 1998, №6. 6. Абусейтова М.Х. Казахское ханство во второй половине XVI века. А.,1985.40 б. 7. Сұлтанов Т.И. Кочевые племени Приаралья в XV-XVII вв. М., 1982. Құрманәліұлы Қ. Тарихи кезеңге тереңірек үңілсек. “Қазақ тарихы” журналы. 1993 №2 18-21 бб. 8. Вельяминов- Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. Часть вторая . СП б., 1864. 134-143. 9. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. А., 1994. 16 б. 10. Мұхаммед Хайдар Дулат. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). А., 2003. 110 б. 11. Сұлтанов Т.И. Кочевые племени Приаралья в XV-XVII вв. М., 1982. Мұхаммед Хайдар Дулат. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). А., 2003. 92 б.. 12. Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (извлечения из персидских и тюрских сочинений) Составители: С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пишулина, В.П. Юдин. А., 1969. 171 б. 1. 2. 3. 4.

89


4 секция: ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ПАТРИОТИЗМДІ ЖӘНЕ ТӘРБИЕНІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ МҮМКІНДІКТЕРІ

«МӘҢГІЛІК ЕЛ» - ҰЛЫ ДАЛА ЕЛІ ПЕРЗЕНТТЕРІНІҢ ҰРАНЫ Абдықалықов Қ. «БАҰО «Өрлеу» АҚ Қарағанды облысының филиалы ПҚБАИ «Тәрбие және тұлғаны әлеуметтендіру» кафедрасының аға оқытушысы, п.ғ.к. Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Қазақстандық жол - 2050»: ортақ мақсат, ортақ мүдде, ортақ болашақ» Жолдауында Президент Әкімшілігіне, Үкіметке, Жалпыұлттық қозғалысқа «Мәңгілік Ел» Патриоттық актісін әзірлеп, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен, еліміздің барлық азаматтарымен бірлесе қабылдауды тапсырды. Бұл уақыт сынынан өткен, бүкіл қазақстандықтарды еліміздің тәуелсіздігі жылдарында алға жетелеген, ертеңгі күніміздің іргетасына айналуға тиісті басты құндылық. Атабабамыздың арманы болған осы идея ұлтымыздың өзгермелі нарықтық замандағы бағдарына айналатын болады. Елбасы әркімнің өз мүмкіндігінше бұл идеяны жүзеге асыруға барынша атсалысуына, еліміздің тағдырын халықпен бірге жасақтауға шақырды. Жаңа Қазақстандық Патриотизмнің негізгі идеясы мемлекет ұстанатын жалпы ұлттық құндылықтардың өзегін құрап, біздің көпұлтты және көпдінді қоғамымыздың жетістіктеріне арқау болуымен бағалы. Осы бағыттағы біздің мақсатымыз қоғамдық келісімді сақтауға және оны одан әрі дамыта беруге ұласып, ұлттығымыздың, елдігіміздің, қоғам болып қалуымыздың айнымас шартын құрауға тиісті. Қазақстандық Патриотизмнің нық орнықтылығы - әрбір азаматтың теңдігі мен Отан үшін ортақ жауапкершілігінің нәтижесі. Біздің ел көпұлтты, сондықтан ұлтаралық қарым-қатынаста ешқандай артықшылық болмауы керек. Еліміз бен оның жетістіктерін мақтаныш ете білетін ересектер бұл сезімді жастар бойына да дарытуды ойластырғаны жөн. Көптілділікті мемлекеттік деңгейде қолдау ұлттың рухани қазынасы - қазақ тіліне жанашырлық танытудан көрініс берсе, салт-дәстүр мен мәдениет те өзіне лайықты құрметті талап етпек. Барша қазақстандықтардың даралығы ұлттың тарихи сана-сезімінде байқалады. Сонымен бірге еліміздегі салт-дәстүрі мен мәдени нормаларына сай діни сананың да қалыптасуына көңіл бөлуіміз қажет. Тек сонда ғана қоғамымыз білімді, еркін, үш тілде сөйлей алатын адамдардан құралмақ. Осы аталған басымдылықтармен қоса Қазақстан тәуелсіздігі және Астананың, қоғамдағы ұлттық бірлік, бейбітшілік пен келісімнің, жалпыға бірдей Еңбек қоғамының, индустриализация және инновация негізінде экономикалық өсудің, тарихтың, мәдениеттің және тілдің ортақтығын, зиялы қоғам мен жоғары руханилықтың, ұлттық қауіпсіздік және әлемдік проблемалардың да елеулі маңыздылығын атауымыз орынды. «Мәңгілік Ел» идеясы бір күнде туған ұғым емес. Ол халқымыздың өмір бойы аңсаған ізгі мұраты болатын. Бұл идеяның құраушы бөліктері егемендік жылдарында әзірленген көптеген нормативтік құжаттардың негізгі ұғымдары ретінде аталып келген. Елбасы «Қазақстан-2050 Стратегиясы»: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Қазақстан халқына Жолдауының «Жаңа қазақстандық патриотизм – біздің көпұлтты және көпконфессиялы қоғамымыз табысының негізі» тарауында ұлтжандылыққа ерекше тоқталды. Лондон Олимпиадасында 2012 жылы біздің спортшыларымыз 205 ұлттық құрама арасынан 12-орын алды. Біздің команда көпұлтты Қазақстанның, көптеген этностардың берік және ынтымақты шаңырағының біртұтас жасағы ретінде сайысқа түсті. Толайым жеңісімізді насихаттауды оқушыларда патриоттық сезім туғызатындай етіп өткіздік, соңынан рефлексия жасатып, интернационалдық тәрбиенің жемістілігін көрсететін қорытынды жасаттық. Елімізде барлық ұлт өкілдері тату-тәтті өмір сүріп, өзін толыққанды таныта алады: мысалға О.Рыпакова, А.Винокуров, С.Подобедова, И.Дычко, М.Вольнова орыс, З.Чиншанло, М.Манеза дүнген, Д.Гаджиев авар, А.Таңатаров, Ә.Ниязымбетов қазақ, Г.Манюрова татар ұлтының, ал И.Ильин орыс пен грек, С.Сапиев қазақ пен марий сияқты аралас некеден туғандығын айтудың артықтығы болмайды. Олимпиададағы жеңіс салтанаты халқымызды одан әрі біріктіре түсті, патриотизмнің ұлы күшін танытты. Бұл мәліметтерді талдау сыни тұрғыдан тұжырым жасатады: қазақ елінің пейілі кең, ниеті қонақжай, барлық адамдарға жайлы халахуалды жағдай туғызып, қамқорлық жасауы басқа көрші елдерге қарағанда анағұрлым жақсы деңгейде. Осы жетістіктер Елбасының халыққа қамқорлығын, ол құрған әлемде теңдесі жоқ Қазақстан халықтары Ассамблеясының бірлік пен ынтымақтастық кепілі ретіндегі зор ықпалын көрсетуде. Бұл стратегиялық құжатта да Жаңа қазақстандық патриотизммен қоса барлық этностар азаматтары құқықтарының теңдігі, ұлттық интеллигенцияның рөлі, ХХІ ғасырдағы Қазақстандағы дін, мәдениет, дәстүр және даралық, қазақ тілі және тілдердің үштұғырлығы ерекше аталды. Тіл туралы жауапкершілігі жоғары саясат біздің қоғамымызды одан әрі ұйыстыра түсетін басты фактор болуға тиісті екендігіне аса маңыз берілді. Қазақ халқына, оның мәдениеті мен тіліне қатысты тарихи әділдік қалпына келтірілді. 90


Мемлекеттік тілмен қатар Қазақстанда тұратын барлық ұлттар мен ұлыстардың тілін, мәдениетін және салт-дәстүрін дамытуға барынша жағдай жасау алдағы уақытта да жалғаса беретін болады. Қазақ тілі Қазақстанның рухани негізі, болашағы. Қазақ тілі жаппай қолданыс тіліне айналып, шын мәніндегі мемлекеттік тіл мәртебесіне көтерілгенде, біз елімізді ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІ деп атайтын боламыз. Ата Заңның 20 жылдық мерейтойын атап өту кезінде Елбасы бізді «Ұлы дала елі» деп те атауға болатындығын меңзеді. Қазақстан Республикасында 2011-2020 жылдарда білім беруді дамыту мемлекеттік бағдарламасында жастардың бойында белсенді азаматтық ұстанымды, патриоттық сезімді, әлеуметтік жауапкершілікті, ұлттық даралықты, жоғары рухани-адамгершілік және көшбасшылық сияқты асыл қасиеттерді қалыптастыру мақсаты қойылған. Қазақстан Республикасы үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдамасы еліміздің білім беру саласы басты назарды адам, Отан, туған өлке, денсаулық, салауатты өмір салты, білім, мәдени мұра, достық, еңбек, тіл ұғымдарынан тұратын құндылықтарға аудару керектігін негіздеген. Барлық білім беру ұйымдарындағы оқыту үдерісінде тәрбиелік құраушыны күшейтудің типтік кешенді жоспарында барлық оқыту үдерісінде әрбір тұлғаның Қазақстанның азаматы және патриоты ретінде рухани-адамгершілік тұрғыдан әбден жетілуі үшін патриоттық сана-сезімнің қалыптасуы, отбасылық құндылықтардың кеңінен насихатталуы, құқықтық сананың қалыптасуы мен дамуы, жалпыадамзаттық сапалық қасиеттер негізінде көпмәдениетті тұлғаның қалыптасуы, салауатты өмір салтын ұстану дағдыларын қалыптастырудың кешенді, үздіксіз және тұрақты жүйесінің болуы шартталған. Патриоттық сананы қалыптастырудың ұлтжандылық құндылықтарына саналы оң қарым-қатынас қалыптастыру; белсенді азаматтық ұстанымды іске асыруға ұмтылысты қалыптастыру; Отанға, мәдениетке, тарихқа, фольклорға, Қазақстанның салт-дәстүрлеріне деген сүйіспеншілік пен құрметті тәрбиелеу; мемлекеттік рәміздерді білуді насихаттау; еліміздің жетістіктеріне жауапкершілік және мақтаныш сезімдерін дамыту міндеттері жүктелген. «Нұр Отан» партиясының ХV съезі елімізді әлемнің ең қуатты 30 елінің қатарына қосуды - алдағы үлкен, ұлы мақсат етіп қойды. Бұл партияның болашаққа жол сілтейтін темірқазығы болғандықтан осы съезде қабылданған жаңа саяси доктрина да осыған бағышталды. Партия қоғамның ерекшеліктерін артықшылыққа айналдыра білді. Әралуандылық - байлыққа, бірлік - табысқа айналды. Осыны ұлт зиялылары үнемі есте ұстап, жастарға әрдайым ынтымақтың үлгісі ретінде көрсету керектігі еске салынды. Болашақ қазақстандық - ол әлеуметтік белсенді, өзгерістерден қорықпайтын, шапшаң, қазақ, орыс және ағылшын тілдерін меңгерген, кәсіби шеберлігі жоғары маман… Оның ақыл-ойы кез келген өте күрделі міндеттердің өзін шешу үшін әбден жаттыққан болуға тиісті. Оның жүрегі Отанға деген шексіз сезімге толы. Ол денсаулығы мығым, шыныққан және шымыр. «Назарбаев Зияткерлік мектебі» дербес білім беру ұйымы тәрбие жұмысының үлгісінде тұлғаны тәрбиелеу және әлеуметтендіру негізіне азаматтық белсенділікті, ұлтжандылықты және көшбасшылық қасиеттерді қалыптастыру таңдап алынған. Шығармашылық және сын тұрғысынан ойлау, тіл табыса білу, мәдениет пен көзқарасқа құрмет көрсету, жауапкершілік, денсаулық, мейірбандық және қамқорлық, өмір бойы білім алуға дайын болу секілді кең ауқымды құндылықтар Назарбаев Зияткерлік мектебін бітірушілерге жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтарды үйлесімді меңгеруге, кез келген өмірлік жағдаятта функционалдық сауаттылық пен бәсекеге қабілеттілік танытуға мүмкіндік береді. Назарбаев Зияткерлік мектебінде атқарылған осындай жұмыстардың нәтижесінде онда тәрбиеленуге тиісті: - патриот, қоғамның, елдің, өзінің маңайындағы адамдардың өмірін жақсартуға белсенді қатысатын, ұлтжанды; - өзіне сенімді адам, жақсы мен жаманды айыра алатын, оңай бейімделгіш, жинақты ұтқыр, сын тұрғысынан ойлайтын, ортақ тіл табыса білетін; - дербес оқушы, өздігінен іс-әрекет жасай алатын; - белсенді қатысушы, командада тиімді жұмыс істеуге, бастамашылдық пен шығармашылыққа қабілетті, инновация ендіруге және өзін жетілдіруге ұмтылатын; - кемел толысқан тұлға, адамгершілік - рухани құндылықтарға ие. Мектептегі тәрбие жұмысының модулдері: сыныптан тыс шаралар, ұлттық, мектепішілік мерекелер; «Тиімді көшбасшы» мектебі; «Кәусар» қосымша білім беру жүйесі; «Денсаулық» бағдарламасы; «Адамгершілік» бағдарламасы; «Патриот» бағдарламасы; қосымша білім беру бағдарламасы; «Өнер» эстетикалық тәрбие бағдарламасы; әлеуметтік жобалар, тәжірибе; ынтымақтастық жүйесі; ішкі бағдарламалар. Тәрбие жұмысының 7 негізгі бағытының зияткерлік даму, адамгершілікке тәрбиелеу, көркемөнер - эстетикалық тәрбие, дене тәрбиесі және психологиялық даму, полимәдени даму, көшбасшылық қасиеттердің дамуы қатарындағы патриоттық тәрбие бағытының міндеттері: оқушылардың өз Отанына, оның тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне, табиғатына деген сүйіспеншілігін қалыптастыру және отбасына, қоғамға, елге азаматтық жауапкершілікке тәрбиелеу. Қоғамға қызмет етуге үйрету модулін 91


жасақтау оқушылардың сабақта алған білімдерін қоғамдық пайдалы еңбекте қолдануға мүмкіндік береді. Әрбір білім беру ұйымы белгілі бір әлеуметтік обьектіні тұрақты түрде өз қамқорлығына алады. Мұнда атқарылатын қоғамдық жұмыстардың түріне жататындар: жетім балалардың сабағына көмек көрсету, қарттар үйімен байланыс жасау, қала саябағы мен су қоймаларын тазалау, көшелерді көгалдандыру, қайырымдылық мақсатында киім-кешек, кітап жинау, қайырымдылық көрмелерін, концерттер, оқушыларға жазғы пән үйірмелерін, тақырыптық дәрістер ұйымдастыру. Қоғамға қызмет етуге әрбір оқушы бір жыл ішінде 10 сағаттан кем болмайтын уақытын арнағаны жөн. «Қазақстандық патриотизм» ұғымының жиынтық мағынасы - «Мәңгілік Ел» идеясы. Тәуелсіздікпен бірге халқымыз Мәңгілік Мұраттарына қол жеткізді. Біз еліміздің жүрегі, тәуелсіздігіміздің тірегі - Мәңгілік Елордамызды тұрғыздық. Қазақтың Мәңгілік Ғұмыры ұрпақтың Мәңгілік Болашағын баянды етуге арналады. Ендігі ұрпақ - Мәңгілік Қазақтың Перзенті. Ендеше, Қазақ Елінің Ұлттық Идеясы - Мәңгілік Ел! Мәңгілік Ел ұғымы ұлтымыздың ұлы бағдары - «Қазақстан 2050» стратегиясының түп қазығы етіп алынды. Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен гөрі, оны ұстап тұру әлдеқайда қиын. Бұл - әлем кеңістігінде ғұмыр кешкен талай халықтың басынан өткен тарихи шындық. Өзара алауыздық пен жан-жаққа тартқан берекесіздік талай елдің тағдырын құрдымға жіберген. Тіршілік тезіне төтеп бере алмай жер бетінен ұлт ретінде жойылып кеткен елдер қаншама. Біз өзгенің қателігінен, өткеннің тағылымынан сабақ ала білуге тиіспіз. Ол сабақтың түйіні біреу ғана - Мәңгілік Ел біздің өз қолымызда. Ол үшін өзімізді үнемі қамшылап, ұдайы алға ұмтылуымыз керек. Байлығымыз да, бақытымыз да болған Мәңгілік Тәуелсіздігімізді көздің қарашығындай сақтай білейік, ағайын!

1. 2. 3. 4. 5.

Әдебиеттер: Қазақстан Республикасының Президенті - Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан-2050 Стратегиясы»: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты».-Астана, Ақорда, 2012. Қазақстан Республикасында 2011-2020 жылдарда білім беруді дамыту мемлекеттік бағдарламасы.Астана, 2010. Қазақстан Республикасы үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбие тұжырымдамасы.-Астана, 2009. Барлық білім беру ұйымдарындағы оқыту үдерісінде тәрбиелік құраушыны күшейтудің типтік кешенді жоспары. (Үкіметтің 29.06.2012ж. №873 қаулысы). «Назарбаев Зияткерлік мектебі» ДББҰ тәрбие жұмысы жүйесінің әдістері және бағыттары.- Астана, 2012. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ПАТРИОТТЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ МӘНІ Абжентаева Светлана Пердешовна Жеңістің 30 жылдығы ат.орта мектебі, Жамбыл ауданы. Еліміздің алдыңғы қатарлы 50 мемлекеттердің қатарынан көрінуі, әкономикалық еркін аймаққа мүше болуға ұмтылысы, білім беру жүйесінің Болон декларациясьна сәйкес әлемдік білім кеңістігіне кіруі біздің алдымызға үлкен маңызды міндеттерді жүктейді. Бүгінгі жаһандану үрдісінде патриотизм ұғымы тек мемлекеттік тұрғыда ғана емес, әлемдік деңгейде бейбітшілік пен тыныштықты сақтау мәселесі тұрғысынан қарастырылады. Қазақтандық патриотизмді әлемдік тыныштық пен бейбітшілікті сақтаудын негізгі бір тұғыры деп айтуға болады. Қазақстан Республикасы алғашқылардың бірі болып ядролық қарудан бас тартуы, сынақ алаңдарын жабуы, бұл әлемдік бейбітшілікті сақтауға жасаған негізгі қадам болып табылады. «Қазақстан – 2030» Жолдауында Республика Президенті еліміздің ұлттық қауіпсіздігін, тәуелсіздік пен егемендігін танытатын мемлекетіміздің ұзақ уақытты дамуын анықтады. Білім беру мен тәрбиенің негізгі міндеті - өз елінің азаматы, патриотын тәрбиелеу болса, осыған сәйкес «қазақстандық патриотизм мен ұлттық патриотизм» оқушылардың тәрбиелік деңгейін бағалаудағы көрсеткіш болып қарастырылады.Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасының негізгі міндеттерінің бірі қазақстандық патриотизмге, төзушілікке, биік мәдениетке, адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге тәрбиелеу болып табылады. Бұл жастарға этнопедагогикалық негізде білім беру, отансүйгіштікке тәрбиелеу ісіне нұсқау әрі оның қажеттілігін айқындайтын бағдарлама деуге болады.Республикамыздың егемендiгi мен бейбiтшiлiгiн сақтауда тұлғаның әскери-патриоттық құндылықтарын дамыту арқылы Қазақстандық әскери-патриотизмді қалыптастыруға үлкен мән берiлiп отырғандығы Қазақстан Республикасы Конституциясында, Қазақстан Республикасы «Бiлiм туралы» Заңында, Қазақстан Республикасы мемлекеттiк «Бiлiм» бағдарламасында, Қазақстан Республикасы Президентiнiң Республика халқына жыл сайынғы Жолдауында, үкiметтiң құжаттарында, ғылыми-зерттеу жұмыстары мен ағымдағы басылым беттерiнде айқын аңғарылады. Қазақстан Республикасы білім беруді 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасында тәрбие жүйесiн жетiлдiруге байланысты алдына қойған негiзгi мақсаты «қазақстандық патриотизм, азаматтық, iзгiлiк және жалпыадамзаттық құндылықтар идеяларының 92


негiзiнде тәрбиеленушiнiң жеке тұлға ретiндегi сапалық қасиетiн қалыптастыру» – деп бүгiнгi ХХI жаһандану ғасырында ұлттық мәдениет пен өркениеттi өзара кiрiктiре отырып, жеке тұлға қалыптастыру көзделiп отыр. Қазiргi қоғамдық-әлеуметтiк жағдайда жеке тұлғаның бойындағы Қазақстандық әскерипатриотизмдi қалыптастыру басты міндет болып саналады. Әскери-патриоттық тәрбиенiң күре тамыры Күлтегiн, Тонiкөк, ХҮI-ХҮIII ғасырда елi мен жерi үшiн жан аямай күрескен Жалаңтөс, Қарасай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай т.б. батырлар ісінен бастау алады. Сонымен қатар, ұрпақ бойындағы ерлiк сезiмiн оятып, туған жерге деген сүйiспеншiлiгiн қалыптастыруда негізге орын алады. Ұрпақ бойындағы ерлiк сезiмiн оятып, туған жерге деген сүйiспеншiлiгiн, елін қорғауға әскерипатриотизмін қалыптастыруда әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари, М.Дулатов, Г.Н. Потанин, А. Байтұрсынов, Ж. Аймауытов, Ә. Бөкейханов, Л.Н. Гумилев, Ә. Диваев, Х. Досмұхамедов, Ш. Құдайбердиев және т.б. мәдени мұралары шешуші рөл атқарады. Жаһандану үрдісі қоғамдық, рухани, әлеуметтік салалардың барлығына дерлік өз әсерін тигізді. Мәселен, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы келіп жатқан толассыз еркін ақпарат ағымы жас буынның тәрбие мәселесіне қатысты алаңдаушылық туғызып отырғаны белгілі. Мемлекетіміздің осы құбылысқа ұлттық мүдде тұрғысынан қарап, өз құндылықтарымызды сақтап қалу жолында жан-жақты күресуде. Мемлекет тарапынан оқу-білім, тәрбие жұмыстарына ерекше көңіл бөлініп, ұлтжанды ұрпақ тәрбиелеу мәселесі басым бағыттардың біріне айналды. «Ұлт», «Отан» деген сөздің мағынасына ежелден жете мән беріп, «Туған жердің топырағы да ыстық», «Туған жерден топырақ бұйырсын» деп, отансүйгіштік сезімді дәріптеген халқымыз «Отанды қорғау-азаматтық парызың» дейді. Сондықтан бүгінде ұстаздар мен тәрбиешілер қауымының алдында тек білім бәсекесіне қабілетті дарынды балалар даярлап қоймай, сонымен қатар, елінің нағыз отансүйгіш жастарын қалыптастыру міндеті тұр. Бұл – бүгінгі күннің өзекті әрі үлкен жауапкершілік жүгін арқалаған маңызды ісі. Отансүйгіштік – туа пайда болатын сезім. Сәбидің бойында ең алдымен анасына, өз отбасына, үйіне, туған жеріне деген жылы сезімнен бастау алатын, тұлға есейген сайын біртіндеп ұлт, халық, әлеумет, мемлекет деңгейіне көтеріле беретін бұл сезім адамның бүкіл ғұмырына жалғасып жатады. Сол себепті де ол еш шеңбер-қалыпқа сыймайтын, мағынасы терең әрі үлкен ұғым. «Біз қазақ мал баққан елміз,Ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз»- деп, күрмеуі көп қиын заманда ел тағдырын жырлап өткен Қаз дауысты Қазыбек бидің осы жыры бүгінгі ұрпақты өз жерін, өз елін сүюге баулиды, қазақ елін сыртқы жаудан аман сақтап қалу үшін жанын аямай күрескен халқымызға бағыт-бағдар беріп отырады. Патриоттық сана-сезім, іс-әрекет адам бойына өздігінен қалыптасатын қасиет емес екенін, оның өзі білім мен тәрбие барысында Отанды ұлағаттау, халықтың төлтума мәдени, рухани әлеміне терең бойлау арқылы қалыптасатынын теория мен тәжірибе дәлелдеп келеді. Демек, тұлғада сапа болу үшін патриоттық тәрбие үрдісі қажет. Патриоттық тәрбиенің мақсаты-балалар мен жастарды өз Отанын қорғауға, оған деген сүйіспеншілікке тәрбиелеу, елініің дамуына және дүниежүзілік қауымдастықтың алдында беделінің өсуіне лайықтап сана-сезімін, іс-әрекетін, қылықтарын қалыптастыру.Жас ұрпаққа патриоттық тәрбие берудің негізгі идеялары Елбасының «Қазақстан -2030» стратегиялық жолдауында: «Олар... күллі әлемге әйгілі әрі сыйлы, өз елінің патриоттары болады» делінсе, Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында «Білім беру жүйесінің басты міндеттері азаматтық пен елжандылықты, өз Отаны Қазақстан Республикасына сүйіспеншілікке, мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге, халық дәстүрлерін қастерлеуге, әлемдік және отандық мәдениеттің жетістіктеріне баулу, қазақ халқы мен республиканың басқа халықтарының тарихын, әдет-ғұрпы мен дәстүрлерін зерделеу, мемлекеттік тілді, орыс, шетел тілдерін меңгеру» атап өтілген. Осыған орай, бүгінгі жас ұрпақты патриоттыққа тәрбиелеу, өз халқының тегін, салт-дәстүрін, тілін, білімін, меңгерген, мәдениетті, адами қасиеті мен шығармашылық тұлға етіп қалыптастыру заман талабы, қоғам қажеттілігі. Қазіргі жағдайда патриоттық тәрбиенің өлшемдік көрсеткіштері:  біріншіден, өзін-өзі мемлекеттің азаматы ретінде сезінуі;  екіншіден, Отанына деген сүйіспеншілік сезімінің болуы;  үшіншіден, мемлекеттік рәміздер мен халықтың дәстүрлерін білуі;  төртіншіден, халықтың өткен тарихын білудің қажеттілігі;  бесіншіден, қазақ халқының әдет-ғұрыптарын сақтау, мәдениеті мен дәстүрлерін зерделеу қажеттілігі болып табылады. Өркениетті азаматтық және тұлға аралық қатынастардың қалыптасуына жағдайлар мен әлеуметтік алғы шарттар жасау болып табылады. Патриоттық қасиет – бұл адамгершілік тәрбиесінің негізгі бір тармағы, адам бойындағы негізгі құндылықтар болып табылады. Халқымыздың бойындағы патриоттық құндылық ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырған заңдылық тұрғысыдан да қарастыруға болады. Көне түркі заманнан бастау алған патриоттық құндылық Құлтегін жазбаларында былай деп суреттеледі: “Елтеріс қағаның алғырлығы, еліне деген сүйіспеншілігі Құлтегіннің қанына ана сүтімен сіңді”. Патриоттық құндылық ана сүтімен даритын ең киелі ұғым екенін түсінеміз.

93


Ғылыми деректерге зер салатын болсақ, патриотизм ұғымы XV ғасырдың басында француз халқының ұлттық батыры Жанна д’Арк ұлтының тәуелсіздігі үшін басқыншыларымен күресіп, өз Отанының дербестігін сақтап қалуды көздеген ұлы жеңістің нәтижесінде пайда болды десек, артық айтпаған болар едік. Басқа да елдердегі патриотизм де француз еліндегідей сырттан келген жаулап алушыларға, әртүрлі жаман пиғылдарға қарсы күрес тұрғысынан сипатталды. Өмір ағымы талап етіп отырған жаңа қоғамға лайықты саналы, білімді, үйлесімді жетілген жеке тұлғаны дайындау бүгінгі таңда алдында тұрған негізгі міндет. Осыған байланысты болашақ мамандарды дайындауда оқу-тәрбие жұмыстарын жан-жақты толықтырып, халықтық тәлім-тәрбиенің озық үлгілерімен сабақтастырып қайта қарап шығу, бойында еліне, жеріне деген сүйіспеншілік сезімі дамыған азамат тәрбиелеу бүгінгі күн талабының өзекті мәселелеріннің бірі болып отыр. Қазақ жастарының келбетін тәрбиелеу дегеніміз – бұл мұғалім мен жастардың оқу-тәрбие үрдісінде, өзін-өзі тәрбиелеуде, өздігінен білім алуда іске асатын ата-ананың көмегімен, жастардың жеке көзқарасы, адамгершілік нормасы, жалпы мәдени кәсіптік қабілетінің жасалуына бағытталған мектеп ұжымының іс әрекеттері арқасында іске асады деп білеміз. Жастардың бойына ұлттық құндылықтарды құрметтеуге, сақтауды тәрбиелеуде белгілі әлемдік, отандық ғалымдарымыздың еңбектеріне тоқталып өтелік. Белгілі педагог К.Ушинский “Халықтың (этностың) тәжірбиесінде педагог та жоқ, педагогика да жоқ” дейді. Ал Аристотель “Біз бала тәрбиелеуде халық тәжірбиесіне сүйенеміз” деп жазады. Бұл арқылы жастарды өзін-өзі тәрбиелеуде алға қойған мақсатын орындауда осындай тұжырымдарды тиімді қолдансақ жеке тұлға бойында адамгершіліккке тәрбиелеу барысында, Отанды сүю, кішіпейілділік, жаман әдеттен аулақ болуға тәрбиелейміз. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың “Қазақстан –2030” Жолдауында: “Оқушыларды Қазақстандық патриотизмге, шығармашылық жағынан дамыған жеке тұлға ретінде тәрбиелеу қажет. Бүгіннен бастап ұлттық мінез-құлық, биік талғампаздық, тәкаппарлық, тектілік, білімділік, биік талғам, ұлттық намыс қасиеттерін сіңіріп қалыптасуымыз керек,” – делінген. Отан сүю, патриотизм деген ұғымдар мектепке, үйге, жақынына, туған қаласына (ауылына) деген сүйіспеншіліктен басталады. “Елдің елдігін оның тарихы, әдебиеті, салт-дәстүрі сақтайды” деген ұғымды бастау етіп алатын болсақ, патриотизмге тәрбиелеу үрдісін шартты түрде төмендегідей іс-шараларға бөлуге болады:  тілді құрметтеу;  ұлттық салт-дәстүрді зерделеу;  елдің тарихы мен мәдениетін оқып зерттеу;  ата-бабалар өсиетін оырндау;  жер байлығы мен табиғатты қасиеттеу. Қазақстан ғаламдық гуманистік ойлау жүйесіне енді. Сондықтан, ондағы әәрекеті адами гуманистік мақсат-мүддеге қайшы болмауы қажет. Бұл ретте, Қазақстанның көп ұлтты құрамы ескерілгені жөн. Аталған ерекшеліктерге байланысты, қазіргі тәрбие жұмысын төмендегі тәртіпте қарастыруға мүмкіндік бар: 1. Жас ұрпақтың халқының салт дәстүрін жетіле білуі патриоттық тәрбиенің нәтижесі бүгінгі өмір талабына сай болу. 2. Жастардың Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерін білуін қамтамасыз ету, оларды құрметтеу сезімін қалыптастыру; 3. Қазақ халқының озық гуманистік құндылықтарын басшылыққа ала отырып, жалпы қазақстандық патриотизмге, отансүйгіштікке тәрбиелеу; 4. Оқушыларды өз пікірлерін ашық айтуға, сөз бостандығына, басқалардың пікірін құрметтеуге тәрбиелеу. Патриоттық сезімнің нысаны мен азаматтық парыздың өтелер өлшемі – Отан. Оны таратып айтсақ, бұл – туған жер, оның табиғат байлықтары, ұлттың тілі, дәстүрі, мәдени ескерткіштері, тарихы жасалған өлкедегі киелі орындары. Олардың адам санасына жылылық, жақындық, туысқандық сезімдерді ұялатып, ізгі де ерлік істердің бастауына айналуы – патриотизмге тәрбиелеудің арқауы. Б.Момышұлы: “Бұл сезім әркімге әр кезеңде (яғни, әртүрлі жаста) оянып, кейін кәмелетке келгенде біржола буыны қатып, тәжірибемен, жаспен, уақытпен, біліммен, қоршаған ортаның ықпалымен, мемлкеттік және қоғамдық әлеуметтік институттардың (балабақша, отбасы, мектеп, жоғары оқу орындары, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамдық ұйымдар, саяси ұйымдар мен қозғалыстар) әсерімен қалыптасады” деп жазады. Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан - 2030» Қазақстан халқына Жолдауының «Қазақстан мұраты» деп аталатын бөлімінен көруге болады. Мұнда: «... біздің балаларымыз бен немерелеріміз ... бабаларының игі дәстүрін сақтай отырып қазіргі заманғы нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеуге даяр болады. Олар бейбіт, абат, жылдам өркендеу үстіндегі күллі әлемге әйгілі әрі сыйлы өз елінің патриоттары болады», - деп үміт артылады. Жастарды Отаншылдық рухта тәрбиелеу міндетін жүктейді. Осыған орай, патриоттық тәрбие мәселесі – адамзат тарихының өн бойында ұрпақтан – ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлы мақсат 94


болғандықтан, мектеп оқушыларының бойында Отанға деген сүйіспеншілік қасиетін дарыту көкейкесті мәселе болып отыр. Патриоттық тәрбие мәселесі- адамзат тарихының өнбойына ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлы мақсат. Бүгінде адамзаттың өркениеттің өзгеше биігіне көтерілген, үшінші мыңжылдыққа қадам басқан кезеңінде де жас мемлекетіміз үшін рухани асыл мұрат болып Қазақстандық патриотизм, азаматтық парыз, ар тазалығы қала бермек. Қай ғасырда болмасын оқу-ағарту, тәрбие мәселелері назардан тыс қалып көрген емес. «Бала тәрбиесі – мемлекеттің маңызды міндеті» деген сөзді Платонның өзі де бекер айтпаған. Әрбір ұлттың, қай кезеңде болмасын алдында тұратын, ұлы мұрат міндеттерінің ең бастысы, өзінің ісін, өмірін жалғастыратын салауатты, саналы және отансүйгіш ұрпақ тәрбиелеу. Болашақ қоғам иелерін жан-жақты жетілген, ақыл-парасаты мол, мәдени-ғылыми өресі озық азамат етіп тәрбиелеу біздің міндетіміз. Пайдаланылған әдебиеттер: 1. 2. 3. 4.

С.Ғ.Тәжібаева. Мектепте тәрбие жұмысын ұйымдастыру технологиясы. –Алматы: “Ғылым” баспасы, 2012. С.Ғ.Тәжібаева. Жоғары оқу орындарында тәрбие жұмысын ұйымдастыру әдістемесі. – Алматы: “Ғылым” баспасы, 2014. Қазақстан республикасындағы Білім туралы заңнама.Заң актілерінің жиынтығы.Алматы:Юрист,2004. Қазақстан Республикасы Президентінің халқына жолдауы «Қазақстан 2030».Алматы:Дәнекер,2014.

ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫҢ МІНЕЗ- ҚҰЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ОТБАСЫ ТӘРБИЕСІНІҢ ЫҚПАЛЫ Әбдікерімова П.Ж. ТарМПИ, Тараз қ. Қазіргі уақытта психологтар мен педагогтар баланың жеке басындағы қасиеттерінің негізі оның алғашқы жылында-ақ қаланады деген пікірге келіседі. Жаңа туған нәрестеде көптеген қабілеттердің нышаны ғана болады. Бала өмірінің алғашқы жылдарында сол нышандарды дамытуға қолайлы жағдайлар болмаса немесе ол үшін әрекет істелмесе, кейін оларды жүзеге асыру өте қиынға түседі. Нәресте өмірінің алғашқы жарты жылында оған көңіл бөліп, сүйіспеншілік көрсетпеу баланың даму қарқынын бәсеңдетеді, эмоциялық сезімін кемітеді, әр нәрсеге әуесқойлығы мен қызығушылығын тежейді, бұл оның жеке адам ретінде қалыптасуы мен сана-сезіміне әсер етеді. Осының бәрі ата-аналарға баланы педагогиканы, психологияны, физиология мен гигиенаны білу негізінде саналы түрде тәрбиелеу жөнінде зор және жауапты міндеттер жүктейді. Бұл жерде тәрбие жұмысының мақсатын, міндетін, принциптерін, мазмұнын, құралдарын, формалары мен әдістерін терең білу қажет. Отбасындағы тәрбие әдістері –бұл ата-аналардың өз баласының санасы мен әрекет-қылығына педагогикалық ықпал жасаудың мақсатты көзделген жөн-жосығы, жолы. Бұлардың бәрі де тәрбиенің жалпы әдістерімен теңдейлес, дегенмен өз ерекшеліктеріне ие. Олар: әр балаға болған ықпал тұлғаның жекелеген нақты әрекет-қылығы мен ақыл-парасатына икемделуінен даралықты келеді; тәрбие әдістерін таңдау ата-аналардың педагогикалық мәдениетіне орайлас келіп, олардың тәрбие мақсатын тануына, өз қадір-қасиетіне құндылықтық бағыт-бағдарына, өз жанұясында орнатқан қарым-қатынасына т.б. тәуелді. Тәрбие мазмұны мен түрлері, әдіс-тәсілдері белгілі бір жас ерекшеліктеріне, талап-тілегі мен мүмкіндіктеріне сәйкес болуы керек. Баланы белгілі бір жас кезеңіндегі дамудың жоғары деңгейіне сай және оны дамудың әлдеқайда жоғары сатысы келесі жас шағы кезеңіне табысты көшуді даярлайтын біліммен қаруландыру, оны іс-әрекет түрлеріне араластыру, оның бойында осыған лайық сапа, қасиеттер қалыптастыру қажет. Қазіргі кездегі ата-аналардың бәрі өз балаларының жан-жақты дамып, рухани дүниесі бай, адамгершілік жағынан адал, денесі үйлесімді жетілген азамат болып өсуін қалайтыны даусыз. Бірақ мұндай тілекті жүзеге асыру оңай іс емес. Ұзаққа созылған өз тарихы бар отбасы балаларды тәрбиелеу жолында орасан көп бақылаулар нәтижесін жинақтап, қорытты. Осы қорытулар негізіңде аса маңызды тұжырымдар жасалып, олар отбасыдағы балаларды тәрбиелеудің жалпы заңдылықтары ретінде белгілі жүйелерге орай топтастырылды. Дегенмен олардың бәрі ғылыми заңдылық байланыс белгілеріне ие болмаса да, өз дәрежесі бойынша алғашқы тұрмыстық деректі пайымдар мен қарапайым көзқарас пікірлерден жоғары келеді. Олардың бәрінің төркін мәні - ата-аналарға кеңес, отбасылық тәрбие ережелері. 95


Ата-аналар өз тәрбиелік әрекеттерін осы ережелер тұрғысынан салыстыра бағалап барады, сонымен бірге ережелер педагогтар үшін, әсіресе егде ата-аналарға өнімді де негізді кеңестер беріп отыруға қажетті. Отбасындағы адамдардың қарым-қатынасы сан қырлы. Мұндай қарым-қатынас балалардың өсіп жетілуіне, (әсіресе олардың сәби шағында) күшті әсер етеді. Мұнда отбасы мүшелерінің өзара қамқорлығы, шын жүректен түсінушілігі мен туыстық жақындығы сияқты отбасы ішіндегі қатынастар ерекше ықпал етеді. Балалардың ата-анасына және ересектерге жақындығы олар үшін мынаны білдіреді: үлкендер жүрегінің бар қазынасын балаларға қалтқысыз сыйлайды, ол үшін балалардан еш нәрсе талап етпейді, ал бала осынау жақсының бәрін бойына сіңіріп, үлкендерді өзінің кіршіксіз пәктігімен қуантады, әрі нәзік жан дүниесінің сырын ашады. Міне, сондықтан балалар үй ішіндегі татулыққа, ата-анасының өнегелі ықпалына, отбасыда өздерін түсіне білу жағдайларына мұқтаж болады. Баланың азамат болып қалыптасуына отбасындағы өзара игі қатынас күшті әсер етеді. Отбасындағы дәстүрлер бұл қатынастарды нығайтып, олардың балаларға ықпалын күшейтеді. Отбасылық дәстүрлер... Мұндай дәстүрлер отбасының психологиялық ахуалының ажырамас бөлігі бола отырып, балаларға күшті әсер етеді. Олардың жас ұрпаққа ықпал етуінің мәні неде? Қазіргі отбасыға қандай дәстүрлер тән? Дәстүрлер, әдетте, заң актілерімен емес, қоғамдық пікірдің күшімен сақталады. Олардың көбі жетіле келе, қоғамның ережелеріне, нормаларына, еш жерде жазылмаған ерекше заңдарына айналады. Дәстүрлердің кейбіреулері өзінің шыңына жетпестен, біртіндеп маңызынан айрылып, тіпті біздің ілгері жылжуымызға кедергі жасайтынына қарамастан, сөз жоқ, қоғамдық прогресстің тездетушісі болып табылады. Сондықтан ескірген, өмірі өткен дәстүрлермен күрес жүргізіп, оларды жаңартып отыру қажеттігі туады. Бұл - табиғи процесс. Ол дәстүрлердің зор тәрбиелік күшіне нұқсан келтірмейді. Қөптеген жақсы отбасыларда белгілі бір өзіндік ережелері мен әдеттері бар парасатты тұрмыс салты орныққан. Олар үйреншікті, қарапайым және айрықша күш салмай-ақ өз-өзінен атқарылып жатады. Жоғарыда айтылған отбасы кеңестері тәрбие тұрғысынан тіпті өте жақсы, жекелеген өсиет айтатын әңгімелерден әлдеқайда құнды болады. Жақсы дәстүр отбасын біріктіреді, бұған дейін отбасының үлкен мүшелерінен көрінген саналылық пен жақсылықтың дәнін сақтай білуге, оларды өскелең ұрпаққа өнеге етуге мүмкіндік береді. Дәстүрдің тәрбиелік күшінің мәні, онда жинақталған тәжірибені ескелең ұрпақтардың неғұрлым табиғи түрде қабылдайтындығында. Шындығында, біз жақсы дәстүрлер аз кездеспейтін отбасыда ата-аналарда болатын кейбір қателіктердің балаға қарсы әсер етуіне көп мүмкіндік туатынын аңғарамыз. Ешбір нәрсе ұжымдық дәстүрдей жұптастыра алмайды деген сөз – бұл отбасы ұжымына да қатысты. Өсіп келе жатқан адамның жеке басының қалыптасуына отбасындағы өмір күшті әсер етеді. Егер ата-аналардың отбасы тіршілігі турасында дұрыс түсінігі болмаса, егер олар отбасы өмірінің дұрыс мақсатты жағын педагогикалық тұрғыдан жағдайластырмаса, онда бұл баланың жеке санасының қалыптасуына ғана емес, түгелдей жеке басының тәрбиесіне зиянын тигізеді. Қазіргі заманғы отбасы тәрбиесіне кері әсер етуші факторлар ретінде мыналарды атауға болады: - Ата-аналардың рухани жадағайлары; - Экономикадағы керіпроцестер; - Балалардың қажетті, қажетсізақпарат алуы: -Ата-аналардың халықтық тәрбие мен этнопедагогика тағылымдарынан мәліметінің аздығы; - Ата-аналардың отбасы педагогикасынан аз мәліметтенуі; - Теледидар алдында отыратын, біртекті ойлайтын, ішкі жан дүниесі тым ұқсас, нәрсіз, жадау ұрпақтардың көбейіп бара жатқаны; -Адами ізгілік нормаларына жат шетелдік фильмдердің баланы қатыгездіккетәрбиелеуі; - Кітапты рухани байлығы ретінде сезінбейтін ұрпақтардың өсуі Ата-аналар қателерін шартты түрде мынадай екі топқа бөлуге болады; -отбасындағы өмір жағдайының ретсіздігіне байланысты ата-аналар өздерінің әр қилы іс-әрекеттері арқылы балаларға өнеге көрсете алмауы; -баланың әрбір ісі мен қылығына сәйкес ата-аналардың оларға нақтылы шаралар қолдана алмауы; Ата-аналардың отбасы тәрбиесінде жиі кездесіп отыратын қателіктердің ішіндегі елеулісі және үнемі кездесіп отыратыны келесідей болып келеді: -баланың бес жасқа толғанға дейінгі өмірінде (мектепке дейінгі кезең) оған тұрақты көңіл аударылмауы; -баланы беталды естен тана жақсы көруі; -үйдегі барлық ересек отбасы мүшелері назары жалғыз балада болуы; -ата-аналар өздерінің балалық шағында бастарынан ауыр тұрмыс халін кешірген, сондықтан да олар баласының жеңіл-желпі тіршілік етуі тиіс деп есептеуі; -отбасындағы тәрбиенің мақсаты, міндеті, әдіс-тәсілдері жетілмеген; -бала отбасындағы жақсы материалдық жағдайға мастануы;

96


-ата-аналардың басты назарларын отбасыны материалдық қажеттіліктермен қамтамасыз етуге аударып, баланы тәрбиелеуді екінші кезектегі іс деп санауы; -бала тәрбиесіндегі қайшылықтар: шектен тыс босаңсыту, өз бетімен жіберу немесе қорқыту, аса қатаңдық, орынсыз жазалау; -шектен тыс қатаңдық (ата-ананың дөрекі билігі, ұрып-соғып жазалауды қолдануы, өктемдік қалдықтары және т. б.). Ата-аналардың өз балаларының мектеп пен мұғалімдерге наразылығын қолдауы. Өкінішке орай, отбасында мұндай қателіктердің етек алуы балалардың оқудағы жетістігіне ғана емес, сондай-ақ басқа да сапаларына, соның ішінде, оқушылардың қоғамдық белсенділігіне де қарсы ықпал етеді. Ал отбасыдағы тәрбиенің мақсат-міндеттері, формалары мен әдістері жөнінде айқын түсінігі бар ата-аналардың балаларының қоғамдық белсенділігі әлдеқайда жедел дамиды. Қазіргі кездегі аса бай отбасылардың пайда болуы оларда бала тәрбиесінің дұрыс тәжірибесі қалыптасты деген сөз емес. Міне, осындай отбасылардың кейбір ата-аналары баланың кез келген сұранысын сол мезетте қанағаттандыруы, аламын деген нәрсесінің бәрін сөзге келмей сатып әперу, үй тірлігіне қатыстырмауы баласының өзімшіл, тек қана тұтынушы, жалқау, басқаның есебінен жақсы өмір сүргісі келетін арам тамақ болып қалыптасуына әкеліп соқтыратынын ескере де бермейді. Дәл осыған қарама-қарсы әрекет істейтін ата-аналардың да түсінігі балаларын тура жолдан шығаруға итермелейді. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ - МӘҢГІЛІК ЕЛДІҢ ҰЛЫ ТАРИХЫ Әлімбекова Ажар Бостанқызы «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» акционерлік қоғам филиалы Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты Өткен жылдың 11 қарашасындаҚазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына жыл сайынғы дәстүрлі Жолдауын жария етті. «Мәңгілік ел» идеясын «Нұрлы жолға» айналдыру жөніндегі бастама осы жаңа Жолдаудың өн бойынан орын алған. Дүркін-дүркін айналып соғып жатқан қаржылық дағдарыс Қазақстанды ғана емес, бүкіл әлемді экономикалық бағытын қайта қарап, даму жолын және бір електен өткізіп алуды талап етіп отыр. Мұндай жаһандық құбылыс бізді де сырт айналып өтпейді. «Жұт жеті ағайынды» демекші, бұған Ресей мен Еуропаның бір-біріне алма-кезек санкция жариялап жатқанын қоссаңыз, онда жағдайдың күрделі екенін түсінесіз. Сондықтан болса керек, Елбасы дәстүрлі Жолдауын жылдағыдан ерте жариялап, Үкіметке етек-жеңін жиып, нақты бағдарламалар тізбесін жасау үшін уақыт берді. «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» деп аталатын биылғы Жолдаудан ең алдымен елдің жағдайы, мынадай аласапыран кезеңде халықты ешқандай қиыншылыққа ұрындырмай, аман алып шығу басты міндет ретінде қойылып отыр. Дағдарыс жағдайының өзінен пайда тауып, елдің әлеуметтік ахуалын түзеу көзделген. Ол үшін осыған дейін Ұлттық қорға жиналып келген қаржыны ұтымды пайдаланып, ел экономикасын әлсіретпеу ойластырылған. Нұрсұлтан Әбішұлының «Біздің қазіргі жастар 90жылдардағы дағдарысты, ел басына түскен ауыртпалықты айтарлықтай сезе қойған жоқ. Тәуелсіздік жолындағы халқымыздың қажырлы еңбегінің арқасында Қазақстанның дүниеге танылғанын терең біле ме екен? Олар заман осылай өркениетті болуы керек деп ойлайтын шығар. Бәлкім бұл жақсы да шығар, жастарымыздың бақыты, болашағы үшін күресіп жатқанымыз жоқ па?» деген сөздері біздерді өте толғандырады. Негізі біз бақытты елміз, бақытты тұрғындармыз. Жарқын болашақ үшін қажетті мақсатміндеттерді Ел Президенті саралап, жіктеп, қалай жүзеге асыру қажеттігін көрсетіп береді. Біздің ұлы мақсат – Мәңгілік Ел болудың жолында жұдырықтай бірігіп, әркім өз саласы бойынша адал еңбек ету ғана.Бұл, нарықтық экономиканың жаңа секторы үшін үлкен демеу емес пе? Өйткені, бүгінгі бекем қылуға талпынып, сол жолда бірнеше ауқымды істерді атқарып келе жатқан айбынды елдің ұрпағымыз. Біздің мақсатымыз – Тәуелсіз Қазақ мемлекетінің егемендігін сақтау, еліміздегі ішкі бірлікті нығайтып, ұлттар татулығына селкеу түсірмеу, ең бастысы – отандық экономиканы өркендетуге лайықты үлес қосу. Біздің басты құндылығымыз – төл тарихымыз, мәдениетіміз, тіліміз, дәстүрлі дініміз. Қазақ – ұдайы биікке самғатар асыл мұратқа ұмтылған, бар бақытқа жеткізер еңбектің қадірін білген ұлы халық. Бірлігі мен татулығы бекем, экономикалық өркендеуі алға арындаған еліміздің жастары Елбасы жүктеген сенімді ақтауға атсалысады, сөйтіп, мақсатымызға жетуге үлесін қоса береді. Елбасы басталған жобаларды аяқтау және аса өткір мәселелерді шешу үшін Үкіметке Ұлттық қордан 500 миллиардтеңге көлеміндегі қаржыны мына мақсаттарға бағыттауды тапсырды. Бірінші. Шағын және орта бизнесті, сондай-ақ, ірі кәсіпкерлікті жеңілдікпен несиелеуге қосымша 100 миллиард теңге бөлу қажет. Бұл тамақ және химия өнеркәсібіндегі, машина жасаудағы, сондай-ақ, қызмет көрсетулер саласындағы жобаларды жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Екінші. Банк секторын сауықтыру және «жаман» несиелерді сатып алу үшін 2015 жылы Проблемалы несиелер қорын қосымша 250 миллиард теңге көлемінде капиталдандыруды қамтамасыз етуді тапсырды. Үшінші. Жаңа инвестициялар тарту үшін тиісті жағдайларды жақсарту қажет. Осы мақсатта 2015 жылы «құрғақ порттың» бірінші кешені құрылысын аяқтауға, «Қорғас-Шығыс қақпасы» және 97


Атырау мен Тараздағы «Ұлттық индустриялық мұнай химиясы технопаркі» арнайы экономикалық аймақтары инфрақұрылымдарына 81 миллиард теңге бағыттауды тапсырды. Төртінші. Бұған дейін бөлінген 25 миллиардқа ЭКСПО-2017 кешені құрылысын жалғастыруды несиелеу үшін 2015 жылы қосымша 40 миллиард теңге бөлуді тапсырды. Бесінші. ЭКСПО-2017 қарсаңында бізге Астананың көліктік инфрақұрылымын дамыту туралы ойластыру қажет. Астана аэропорты осы жылдың өзінде-ақ өзінің максималды өткізу қабілеті – 3,5 миллион адамға жетеді. Сондықтан оның әлеуетін ұлғайту үшін 2015 жылы жаңа терминал құрылысы мен ұшу-қону жолағын қайта жаңғырту үшін 29 миллиард теңге бөлуді тапсырамын. Бұл өткізу қабілетін 2017 жылға қарай жылына 7,1 миллион жолаушыға дейін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Ұлттық қор қаржысын жұмсауға Үкіметке жеті тапсырма жүктелді. Бірінші. Көліктік-логистикалық инфрақұрылымдарды дамыту. Бірінші кезекте, негізгі автожолдар жобасын жүзеге асыру қажет. Бұлар Батыс Қытай – Батыс Еуропа; Астана – Алматы; Астана – Өскемен; Астана – Ақтөбе – Атырау; Алматы – Өскемен; Қарағанды – Жезқазған – Қызылорда; Атырау – Астрахань. Үкіметке Қытайдың, Иранның, Ресей мен ЕО елдерінің «құрғақ» және теңіз порттарында терминалдық қуаттар салу немесе жалға алу мәселесін ойластыруды тапсырды. Екінші. Индустриялық инфрақұрылымдарды дамыту. Инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру құрылыс материалдарына, көліктік-коммуникациялық, энергетикалық және тұрғын үйкоммуналдық салалар үшін өнімдер мен қызмет көрсетулерге үлкен сұраныс тудырады. Үшінші. Энергетикалық инфрақұрылымдарды дамыту. «Екібастұз – Семей – Өскемен» және «Семей – Ақтоғай – Талдықорған – Алматы» бағыттарында жоғары вольтты желілер салу қажет. Бұл қазақстандық электр стансаларының елдің барлық өңірлерін теңдестірілген энергиямен қамтамасыз етуіне мүмкіндік береді. Төртінші. ТКШ мен су- және жылумен қамтамасыз ету желілері инфрақұрылымдарын жаңғырту. Инвестицияларға жалпы қажеттілік қаржыландырудың барлық көздерінен 2020 жылға дейін жыл сайын ең азы 200 миллиард теңге бөлгенде кем дегенде 2 триллион теңгені құрайды. Бесінші. Тұрғын үй инфрақұрылымдарын нығайту. Баспананы тікелей, делдалдарсыз және несиеге барынша төмен пайызбен ұсыну оның сатып алу құнын арзандатуға мүмкіндік береді. Бастапқы жарнаның болмауы мен ипотека үшін төмен пайыздар баспананы қазақстандықтардың көптеген жіктері үшін қолжетімді ете түседі. Алтыншытапсырма тікелей білім саласына бағытталды. Ұлттық қордан бөлінетін қаржы әлеуметтік инфрақұрылымдарды дамытуға жұмсалады. Бірінші кезекте, бұл – апатты мектептер мен үш ауысымда оқыту проблемаларын шешу. Үшжылдық бюджетте қарастырылған қаржы бұл проблеманы 2017 жылға дейін шешуге мүмкіндік бермейді. Сондықтан Үкіметке қосымша 70 миллиард теңге бағыттауды тапсырды. Мектепке дейінгі мекемелерде орындар тапшылығын түбегейлі қысқарту үшін 3 жыл бойы қосымша 20 миллиард теңге бағыттауды тапсырамалар берді. «Өткен тарихымызға тағзым да, бүгінгі бақытымызға мақтаныш та, гүлденген келешекке сенім де Мәңгілік ел деген құдіретті ұғымға сыйып тұр. Отанды сүю - бабалардан мирас болған ұлы мұраны қадірлеу. Оны көздің қарашығындай сақтау, өз үлесіңді қосып, дамыту және кейінгі ұрпаққа аманат етіп, табыстау деген сөз. Барша қазақстандықтардың жұмысының түпкі мәні - осы!», - деді Президент. Индустрияландыру бағдарламалары шеңберінде базаларында ғылымның экономика салаларымен және мамандар дайындаумен байланысы қамтамасыз етілетін 10 ЖОО анықталды. Осы мақсаттарға 2017 жылға дейін 10 миллиард теңге бағыттай отырып, осы жоғары оқу орындарының материалдық-техникалық базасын қалыптастыруды тапсырамын. Жетінші. Шағын және орта бизнес пен іскерлік белсенділікті қолдау бойынша жұмысты жалғастыру қажет Еліміздің басты құндылығы елдегі бейбітшілік пен бірлік, экономиканың тұрақтылығы, этносаралық татулық пен толеранттылық екенін жастар түсінуі тиіс. Отбасындағы береке, адамдардың қауіпсіздігі, еңбекпен қамтамасыз етілуі, яғни бейбіт өмірдің іргетасының беріктігі сайып келгенде тыныштыққа тәуелді екенін ешқашан ұмытуға болмайды. Елбасының «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты Қазақстан халқына Жолдауы біздің еліміздің ертеңінің жарқын, болашағының бақытты екеніне тағы да сендіре түсті. Еліміздің Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Жолдауы әрбір адамның өміріне әсер етуімен де бағалы. Бұл Жолдауда алға қойылған міндеттерді ынтымағымызды ұйыта түсетін, ілгерілеуімізге серпін беретін, рухани жаңғыруға жағдай жасайтын нұрлы жол деп білу керек.«Үйдегі ойды базардағы нарық бұзады» деген ғой халқымыз. Әлемде 2007 жылы басталған қаржы дағдарысының сызы әлі кеткен жоқ. Елбасы бастаған экономикалық саясаттың арқасында 2007-2009 жылдардағы қылбұрау қиындықтан Қазақстан аман шыққан болатын. Одан кейінгі жылдары даму бағдарламалары Қазақстанды озық 30 елдің қатарына қосуды міндеттеген еді. Қазір елімізге әлемді шарпып отырған қаржы дағдарысынан айналып өту әрі даму міндеті қойылып отыр. Уақыттың күрделілігі де осы болса керек. Осы жолдауда Елбасы жаңа экономикалық саясатты жариялады. Онда қаржы дағдарысына қарсы шаралармен қатар, елдің дамуы және әлеуметтік көркеюіміз қамтылған. «Нұрлы Жол» Жаңа Эконо98


микалық Саясаты – әлемдегі дамыған 30 елдің қатарына кіруге жасалған ғаламат қадам» – деп көрсетті Елбасы Жолдауында. Болашақты болжай білетін басшымыздың сындарлы саясаты арқасында қазақстандықтар болашаққа сенімді отыр. Біз Жалпыұлттық идеямыз – Мәңгілік Елді басты бағдар етіп, тәуелсіздігіміздің даму даңғылын Нұрлы Жолға айналдырдық. Қажырлы еңбекті қажет ететін, келешегі кемел Нұрлы Жолда бірлігімізді бекемдеп, аянбай тер төгуіміз керек. Mәңгілік Ел – елдің біріктіруші күші, ешқашан таусылмас қуат көзі. Ол «Қазақстан-2050» Стратегиясының ғана емес, XXI ғасырдағы Қазақстан мемлекетінің мызғымас идеялық тұғыры! Жаңа Қазақстандық патриотизм дегеніміздің өзі – Мәңгілік Ел! Ол – барша Қазақстан қоғамының осындай ұлы құндылығы. Өткен тарихымызға тағзым да, бүгінгі бақытымызға мақтаныш та, гүлденген келешекке сенім де «Мәңгілік Ел» деген құдіретті ұғымға сыйып тұр. Отанды сүю – бабалардан мирас болған ұлы мұраны қадірлеу, оны көздің қарашығындай сақтау, өз үлесіңді қосып, дамыту және кейінгі ұрпаққа аманат етіп, табыстау деген сөз. Барша қазақстандықтардың жұмысының түпкі мәні – осы! «Мәңгілік Ел» идеясының бастауы тым тереңде жатыр. Осыдан 13 ғасыр бұрын Тоныкөк абыз «Tүркі жұртының мұраты – Мәңгілік Ел» деп өсиет қалдырған. Бұл біздің жалпыұлттық идеямыз мемлекеттігіміздің тамыры сияқты көне тарихтан бастау алатынын көрсетеді. Жалпыұлттық идеяны өміршең ететін – Елдің бірлігі. Ауызбіршілік қашқан, алауыздық тасқан жерде ешқашан да жалпыұлттық идеялар жүзеге асқан емес. Қазақстанның шыққан шыңы мен бағындырған биіктерінің ең басты себебі – бірлік, берекесі. Біз тұрақтылықты бағалай білгеніміздің арқасында бүгінгі табыстарға жеттік. Ешкімді кемсітпей, ешкімнің тілі мен ділін мансұқтамай, барлық азаматтарға тең мүмкіндік беру арқылы тұрақтылықты нығайтып келеміз. Біздің кейінгі ұрпаққа аманаттар ең басты байлығымыз – Ел бірлігі болуы керек. Осынау жалпыұлттық құндылықты біз әрбір жастың бойына сіңіре білуге тиіспіз. 2015 жыл – ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі биіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы. Қазақ хандығының 550 жылдығын,Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Конституциямыздың 20 жылдығын, Ұлы Жеңістің 70 жылдығын атап өтеміз. Осынау тарихи белестер Жаңа Қазақстандық Патриотизмді ұрпақ жадына сіңіруде айрықша рөлге ие. 2015 жылды Қазақстан халқы Ассамблеясы жылы деп жариялады. Елдің тұтастығы мен бірлігі, татулығы мен тыныштығы ең басты назарда. Нұрсұлтан Әбішұлы Қазақстан халқына арнаған Жолдауларының барлығында жастардың елдің ертеңі екенін нақтылады. Мәңгілік Ел идеясы жастардың жастанып жатар құндылығы болуы керек. Біз ұстаздардың білімін жетілдіретін білім ордасы болғандықтан, Елбасы айтқан Мәңгілік Ел ұғымын жас ұрпақтың тәрбие тірегі етіп аламыз. Бүгінгі оқушы, ертеңгі жас маман елін сүйсе, елі мен жерін көркейту оның қолынан әбден келеді. Әр жас өзінің меңгерген мамандығы арқасында елінің дамуына үлес қосуға ұмтылады. Жолдау да осыған бағыттайды. Ел бірлігі – біздің барша табыстарымыздың кілті. Тұрақты дамудың қазақстандық моделі бүгінде бүкіл әлемге үлгі. Тәуелсіздігіміздің 25 жылдық мерейтойын және халықаралық ЭКСПO-2017 көрмесін табысты өткізіп, еліміздің әлеуетін әлемге паш етеміз. Ұлы жолдағы сапарымыз сәтті, болашағымыз жарқын болсын! СЫНЫПТАН ТЫС ЖҰМЫСТАР АРҚЫЛЫ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНА ПАТРИОТТЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ Акбергенова Жумакыз Алтаевна Мойынқұм ауданы, Ә.Төлепбергенов атындағы орта мектебі Патриоттық сезімнің объектісі мен қайнар көзі – Отан десек, оның мазмұны: туған жер, табиғат, оның байлықтары, тіл, дәстүр, тарихи ескерткіштер, туған өлкедегі тамаша киелі орындар. Олардың адам көкірегіне жылылық, жақындық, туысқандық сезімдерді ұялатып, ізгі де ерлік істердің қайнар көзіне айналуы патриотизмге тәрбиелеудің арқауы. Елжандылық идея – отаншылдық сезім – адамда жүре пайда болатын, жеке тұлғаның саналы өмірімен қабаттас қалыптасатын психологиялық, әлеуметтік құбылыс. Отаншылдық сезім жалпы адам баласына тән адами түйсік қасиет, оның еліне, туған жеріне, өз тілі мен мәдениетіне, ұлттық құндылықтарына жеке қатынасын, өзіндік бағасын, түйсінуін, қуаттып қолдауын пайымдайтын сезім көрсеткіші. «Қазақстандық патриотизм» — ұғымы осы түсінікті байыта түседі. Ол көздің қарашығындай сақтап келген туған жерін қорғау, елінің сат-дәстүрі мен әдет-ғұрпын сыйлай, ана тіліне деген сый-құрмет, елі мен жерінің өркендеуіне үлес қосу, Қазақстанда мекендейтін өзге ұлт өкілдерінің мүддесімен санасу сияқты құндылықтардан тұрады. Қазақстандық патриотизм – біздің мемлекетіміз сияқты жаңа әлеуметтік, психологиялық және саяси құбылыс. Қазақстандық патриотизмнің тарихи тамыры терең, ол ғасырлар бойы қалыптасқан Қазақстан халықтары арасындағы демократиялық дүниетанымға, адамгершілікке және дәстүрлік пен өзгелерді жатырқамайтын қазақ ұлтының менталитентіне негізделген. 99


Жалпы білім беретін орта мектептің бастауыш сатысының бағдарламалары арқылы жүзеге асырылатын білім беру мақсаты мен міндеттерінің дәстүрлі оқытудан түбегейлі өзгешеліктері бар. Бірінші кезекке, бұрынғыша оқушыны пәндік білім, білік, дағдыларының белгілі бір тжиынтығымен қаруландыру емес, оқу әрекетін қалыптастыру негізінде оқушының жеке бас тұлғасын тәрбиелеу мақсаты қойылып, ең алдымен білім, білік, дағдыларды меңгерудің негізі ретінде оқушы дамуы мен тәрбиесінің қамтамасыз ету індеттерін шешу көзделген. Осы міндеттерді жүзеге асыру, яғни әрбір сабаққа қойылатын үш мақсат білімділік, тәрбиелік, дамытушылық десек, оның алғашқысы болып саналатын, білімділік мақсаты үнемі мектеп тарихында жүзеге асырылып келе жатқаны белгілі. Бүгінде барлық бастауыш сынптар жұмыс істеп жатқан бағдарламалар мен оқулықтар дамыта оқыту идеясына құрылғанын ескерсек, бұл мақсат та біршама жүзеге асырылып жатқаны айқын болып отыр. Бастауыш сынып оқушыларына ар намысты, ер-жүрек халықтың ұрпағы екендігін сезіп, ерлік рухын, патриоттық сезімін өз халқына сенімін арттыру әр мұғалімнің міндеті. Қай заманда болмасын адамзаттың басты міндеттерінің бірі – ақылды да санаы, тәртіпті де еңбек сүйгіш, өз халқының патриоты болатын ұрпақ тәрбиелеу екені көпке мәлім. Әр халық ұрпағының қайырымды да адал, әділ де ержүрек, үлкенді құрметтеп, кішіге қамқор, ар-ұяты мол, елжанды болып өскенін қалайды. Ол үшін халық өзінің талай ғасырлар бойы жасап, әріден келе жетқан әдет-ғұрпына, салт-дәстүріне арқа сүйейді. Адамның келешегіне оның тегінен дарыған қасиеттердің ерекше рөл атқаратына мәлім. Демек, патриоттық сезім де – адам бойына туа бітетін сезім. Бірақ, оның даму – дамымауы тәрбиеге тікелей байланысты. Оқушы бойында қалыптасуға тиісті мына мәселелерге көңіл аудару қажет:  туған еліне сүйіспеншілік – туған тілін білу, өз ана тілінде оқу, сөйлей алу және жаза білу; ана тіліндегі шығармаларды еркін оқи білу – оқырмандық қабілет қалыптастыру аясы;  туған жерге сүйіспеншілік – туған өлке табиғатын сүю, туған жерінің орман-көлі, тау-тасы, аңқұстарына қамқорлық жасау, оны ялау мен қорғау, күтіп баптау;  туған елге сүйіспеншілік — өз ұлтын сүю, Отанан сүю, өз ұлтының әдет-ғұрпын, салт-дәтүрін қастерлеу, ұлт мәдениетінің өркендеуіне, ел экономикасының гүлденуіне үлес қосу – азаматтық аясы;  өз отбасына сүйіспеншілік – ата-анасын, туыс-бауырын сыйлап, құрметтеу, қамқорлық жасау, сыйластық қатынас орната білу – кісілік қасиет қалыптастыру аясы;  Қазақстанда мекен ететін алықтарға деген құрмет сезімін қалыптастыру – ұлт өкілдеріне, түсініктікпен қарап, сыйластық қатынас орната білу, өзге ұлттардың салт-дәстүрін сыйлау, халықтар мәдениетінен, әлемдік мәдениеттен үлгі алу қатынас мәдениетінің аясы. Бастауыш сынып оқушыларының бойында осы тектес құндылықтар қалыптастыру барысында олардың ұлттық рухы, еліне, жеріне деген сүйіспеншілік сезімі, тұлғаның қалыптасу қуаты арта түседі. Осы орайда бастауыш сынып оқушыларын патриоттыққа тәрбиелеуде мынадай бес бағытты ұсынамыз: болашақ азаматтың бойында патриоттық сана-сезім орнықтыру үшін ең алдымен, өз тарихымызды – Қазақстан халықтарының тарихын білуіміз керек, екінші, өз тілімізді – туған халқымыздың тілін білмек шарт. Үшіншіден, атадан – балаға, баладан немереге, немереден ұрпаққа жалғасып келе жатқан салтдәстүрімізді, әдет-ғұрпымызды білген жөн. Ол да – тарих, зерделей білсек, ол да бізді патриотизмге баулиды. Төртіншіден, өткен тарихымыздың жақсылықтары мен игі тағылымдарын сақтау, ерлік дәстүрлерін үлгі тұту. Бесіншіден, абай атамыз айтқандай, ұлттық қадір-қасиетімізді арттыру, оқушылардың ұлттық мақтаныш сезімін ояту. Өсіп келе жатқан жас буындардың бойында Қазақстандық патриотизм сезімін қалыптастыру үшін: әр ұлттар мен ұлыстар тек өз мәдениетін ғана танып білуі жеткіліксіз, сонымен қатар, олар бірінікін бірі біліп, танып құрметтеуі қажет. Осының ішінде кеңес дәірінде бұрмаланып келген қазақ халқының тарихы мен мәдениетін өз болмысында еш бұрмалаусыз танып білуге шарт түзу қажет. Бұл негізінен мектептегі оқу-тәрбие процесінде жүзеге асырылады. Ізгілікті, елсүйгіш тұлға ғана жалпы адамзаттық құндылықтарды меңгереді және сол құндылықтарды өз елінің қажетіне жаратарлық азамат болып тәрбиеленеді. Өсіп келе жатқан жас ұрпақты патриоттыққа тәрбиелеуде сыныптан тыс жұмыстар формаларының да қызметі ерекше.Халқымыздың ұлттық қасиетінің әдемі қағидалары мен ережелерін бала тәрбиесінде терең мән бере шебер қолдана білсек, ұлтжанды, иманжүзді аламыз. Ол үшін халқымиыздың тарихы мен жүріп өткен жолдарын баллаарға түсіндіре отырып, саналы тәрбиен мен білім беруді алдымызға айқын мақсат етіп қоюмен бірге оны жүзеге асыруымыз қажет. Отаныңның патриоты болу — әрбір азаматтың борышы. Тілімізде ана деген сөзден қымбат сөз жоқ. Ал, Отанды анаға теңейміз. Осындай Отанды қорғайын жеткіншектерді тәрбиелеуде халықтың ескірмес мақалмәселдері інжу-маржандай құлаққа кіріп, санадан орын алса, көңіл сандығына сақтайтын асыл қазынаның өзі болмақ. Отан, туған жер, туған ел тақырыбындағы мақал-мәтелдерді сабақ барысында ұтымды, тиімді пайдалана білу де өз мақсатымызға жетуге жәрдемдесері сөзсіз.Сыныптан тыс жұмыстардың бастауыш мектеп жасындағы оқушыларға тигізетін тәрбиелік әсерінің күшті болуы ең алдымен оның дұрыс ұйымдастырылуында. Кіші мектеп жасындағы оқушылардың патриоттық

100


1. 2. 3. 4.

сезімдерін мысалы «менің кішкентай Отаным», «Менің елім Қазақстан», «Туған ауылым» т.б тақырыптағы сыныптан тыс жұмыстар арқылы қалыптастыруға болады. Бастауыш сынып оқушыларын Отанға деген сүйіспеншілік сезімін тәрбиелеуде жүйелі түрде жүргізілген үміт-насихат, өнеге, оқушылардың мінез-құлқы мен іс-әрекетін ұйымдастыру арқылы қалыптасады.Патриоттық сезімді тәрбиелеуде оқыту үрдісінің маңызы зор. Сыныптан тыс жұмыстарда оқушылар Отанымыздың, еліміздің өткені мен қазіргісін біледі, ғылымның, мәдениеттің озат өкілдері мен соғыс және еңбек ерлерімен, халық қаһармандарымен танысады. Білім – патриоттық сезімдер пайда болуының алғы шарты болып табылады. Сыныптан тыс жұмыстар – туған жер, ел, Отан туралы мағлумат алуды қайнар көзі болып табылады. Осындай білім-наным негізінде елге, туған жерге деген сүйіспеншілік сезімі қалыптасады, нығая түседі. Сыныптан тыс жұмыстарда пайдаланатын өлкетану материалдары туған жердің табиғатымен, оның байлығын, даму заңдылығын, жергілікті жердің халқы мен шаруашылығын және олардың өзара байланыстарын меңгеруге мүмкіндік туғызады. Сыныптан тыс жұмыстарда пайдаланылатын өлкетану материалдары оқушылардың дүниеге дұрыс көзқарасын қалыптастыруға, қоршаған шындықты түсінуге, тікелей бақылау жасауға жағдай жасайды. Осы бағытта жүргізілген жұмыс арқылы оқушылардың танымдық қызығушылығын арттырып, көзқарасын кеңейтіп, іс-әрекетін белсенді етіп, шығармашылыққа баулиды. Өзінің туған жерінен бастап, Отанын сүюге, оны қорғауға деген патриоттық сезімін тәрбиелеуге болады. Олай дейтініміз оқушыларды табиғатқа жақындастырмайынша өлкетану материалдарын оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланбайынша бастауыш сынып оқушыларның патриоттық сезімін тәрбиелеу мүмкін емес. Өйткені, патриоттық сезім өзі туып өскен, алғашқы қадам басып, өмірің әліппесін таныған жеріне деген сезіммен байланысты болмақ. Қазақ халқының ерекшелігі өз Отанына деген шексіз сүйспеншілігі оның абыройы мен даңқын арттыруда нақтылы істерімен дәлелдеуге ат салысуында. Біздің еліміздің нағыз патриотының ерекшелігі – олардың басқа ұлт өкілдерінің салт-дәстүрін, тілін, әдениетін, өнерін құрметтей білуінде. Біздің мақсатымыз осы Қазақстандық патритизмді бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие берудің барлық үрдісінде жүзеге асыру. Жас ұрпақты өз отанының патриотын қалыптастыру бала күніне, туған туысқандарына, туған өлкеге, табиғатқа, салт-дәстүрлерге сүйіспеншіліктен басталады. Еліміз шын мәніндегі тәуелсіздікке жеткен кезде патриоттық сезім жаңа да жоғары сатыға көтерілді. Қазақстандық патриотизм сезімін, өз отанын сүю сезімін, шын ынтамен беріле, нағыз жігермен құлай сүюді, Отанның игілігі үшін қандай шығыннан болса да бас тартпай беріле қорғай білуге тәрбиелейді. Патриотизмге байланысты алғашқы дағдылады бала бастауыш сыныптарда қабылдайды. Бастауыш сыныптарда сыныптан тыс жұмыстар арқылы өздерін қоршаған табиғатқа, ортаға деген сүйіспеншілікті қалыптасытрады. Оқушылар өздерінің ұстазымен бірге орманға, тауға, табиғатқа, көлге барғандағы қызықты сәттерін ұмытпай ұзақ жылдар есте сақтайды. Дәл осы серуендер туған жердің табиғатына баланың үлкен сүйіспеншілігінің алғашқы ұшқынын тұтандырады. Бастауыш сыныптарда балалардың патриоттық сезімін жетілдіру мақсатында олардың өз міндеттеріне саналы қарауды, қоғам мүлкін сақтауды, еңбекті құметтеуді, ұжымда өмір сүріп еңбек етуді, барлық жерде жақсы нәтижелер ғана қалдыруды үйретеді. Күнделікті өмірде байқалатын патриоттық сезім көріністері балаларға үлкен әсер етеді. Сонымен қатар балалардың патриотизм сезімін туғызу үшін сыныптан тыс жұмыстарды дұрыс ұйымдастырған жөн. Пайдаланылған әдебиеттер Бабанский Ю.К. Педагогика. – М., 1988ж. Мектеп жастарын педагогикалық тәрбиелеу. Б.Т.Лихачевтың редакция басшылығымен. – М. Педагогика, 1981 ж. В.В.Журавлев. Мир художественной культуры. Москва, 1987, 237 с. Ж.Алтаев. Дүниетаным. Алматы, 2001, 46 б. ПАТРИОТТЫҚ ТӘРБИЕ-ОТАНШЫЛДЫҚ КЕПІЛІ Алимбетова Раушан Орынбасаровна №12 Керімбай атындағы орта мектебі Тараз қаласы Отаны бірдің жүрегі бір, Жүрегі бірдің тілегі бір. Халық даналығы Міне, Ұлы Отан соғысының жеңіспен аяқталғанына да 70 жыл өтті. Бұл сол кездегі кеңес халқының ержүректілігі мен төзімділіктерін паш ететін, тарихта мәңгілік қалатын күн. Бұл күнді соғыстың алғы шептерінде қайсарлықпен шайқас жүргізіп, ерліктің сан үлгісін көрсеткен ардагерлер 101


тойлайды. Бұл мейрамды өздерінің тылдағы қажырлы еңбегімен жеңісті шыңдаған, станоктың қасынан, егін даласында, күні-түні мал бағып, тынымсыз жұмыс істеген жұмысшылар, ауыл адамдары тойлайды. Бұл мейрамды біздің аяулы да даңқты әйелдеріміз - өздерінің әкелерін, ерлерін, ұлдарын және сүйіктілерін көзінен жасы сорғалай жүріп төзімділікпен күткен, олардың орнын жоқтатпаған аналар мен жұбайлар, қалыңдықтар мен қыздар тойлайды. Бұл мейрамды өздерінің әкелері мен ағалары қанын төгіп, жанын қиып бақытты өмірін қамтамасыз еткен Ұлы жеңістің құрдастары тойлайды. Ұлы Жеңіс күні елі мен жері үшін жанын пида еткен, туған-туысқандарына, жақын-жарандарына, туған жеріне, ауылына оралмай қалған қаһарман ерлерді бүкіл елі болып еске түсіреді. Қазақ елі жерінің кеңдігі бойынша әлем бойынша тоғызыншы орында тұр. Қарап отырсақ ,дүние жүзінде қанша ма елдер ,қаншама халықтар бар. Ата- бабамыз жерімізді жау қолына бермей,бұршақтап жауған оққа кеудесін тосып,абыроймен қаза тапты. Олардың артында қалған ұрпағы тарихи тұлғаларымыздың атын аяқ асты етпей әрқашан әндетіп айтып,болашаққа жеткізіп отырады деген сенімдемін! 1941 жылдың 22 маусымы. Қыстан қалжырап,шаршап шыққан халық көктем келіп көгереміз бе деп отырғанда,жоғарыдан “Соғыс,соғыс басталды!!!”дегенді естігенде каншама көзден жас ,жүректерінен қан ақты. Қаншама бала жетім қалып, қаншама әйел сүйген жарларынан айырылып,жесір қалды. Жығылғанға жұдырық боп ,оң жорғасы түсіп отқан халық арасында індет те тарала бастады. Не деген сұм заман, не деген қиын кездер еді десеңші... Апат боп өліктерді басып-таптап, Қасқыр боп, өрт боп дұшпан келді қаптап. Атаға да балаға сайлап бұғау, Жыландай жанды жерден болды шақпақ. Таң алтын нұрға боялып , кызарып шыққан еді. Тәтті ұйқыда жатқанда, Отанымыздың шекарасынан ұрланып өткен жау оғымен адам баласының тарихында болмаған бір ғаламат соғыс басталды. Сол күні жау тәтті ұйқыңды ғана бұзған жоқ. Зұлым жау бейбіт өмірге бүлік әкелді. Бейбітшілік те, бақыт та көзден таса болды.Қыз жігітімен, ана баласымен қоштасты. Қырда қойшы қойын тастады, қолындағы қамшысын винтовкаға айырбастады. Ойда диханшы трактордан түсіп, танкіге отырды. Ол кезде бүкіл ел солдат болды. Сол жылдардың бозбала, бойжеткендері ақын болуды, инженер болуды, оқымысты болуды армандаушы еді... Ұлы Отан соғысы болған жылдар халқымыздың басына түскен қиындығына қойылар шегі жоқ қилы кездер еді. Төрт жыл,мың төрт жүз он тоғыз күн-келешек балалар үшін,туған жер,атамекен үшін өткен жан кешті минуттар,секундтар мен сағаттар еді.Қазақ,орыс,тәжік,украин,беларусь және грузин халықтары жік-жікке бөлінбей ,жұдырықтай жұмылып фашисттік германияның күл-талқанын шығарды. Ұлы Отан соғысы кезінде қазақ жауынгерлері де өз үлестерін лайықты етіп қоса білді . Жанжағынан жүздеген әскер келіп, қоршауға алса да,сасқалақтамай, елім деп, жерім деп, басын бәйгеге тігіп,он адамымен жүзеген адамнан тұратын жасақты сұлатып салған Бауыржан Момышұлын алсақ та,Рейхстакқа жеңіс туын тіккен Рахымжан Қошқарбаевты алсақ та, қазақтың батыр қос гүлі- Мәншүк пен Әлияны алсақ та ауыз толтырып айту мүмкін емес! Олардың есімдерін естігенде бойымызды мақтаныш сезімі билеп,бұлқынып сала береміз. Қазақ халқы басына күн туған шақта жалғыз жанын шүберекке түйіп, жүрегіндегі қорқыныштың барлығын суырып алып, тасқа айналдырып, гүлдей нәзік жүректерін ажалдың қанды тырнағына да ілген. Қырықыншы жылдардың сұрапыл кезендерінде қазақ халқы еліне деген патриоттық сезімін дәлелдей білді.Оған мысал : Кеңес одағының батыры атағын бес жүздей адам алса,соның тоқсан алтысы қазақ жауынгерлері еді. Жеңістің туын желбіретуде қазақ халқы тек қана жауынгер ерлерімен ғана емес , пайдалы қазбаларымен де ерекшеленіп тұрды . Соғысқа оқ-дәрілер мен азық-түліктер жіберіп отырды . Отан үшін соғыс кезінде жерімізге келіп қоныстанған өзге ұлт өкілдеріне құшағын айқара ашып ,бауырларына басты. Жауынгерлер жаумен күресіп ,алысып жатып қорғап қалған жер деп қана қарамай , нағыз еңбек ерлері – қарындары ашқанда не жейді деп тамақ жіберіп, тамақтары құрғап шөлдегенде не ішеді деп уайымдап сусын жіберіп, ұшар жанын қойнына тығып отқан қарттарымыз қайда қалды, балаларымның әкесі, аяулы жарым қашан оралар екен деп , түн ұйқысын төрт бөлген аналарымыз қайда қалды ,мені құшағына алып ,бауырына қашан алар екен деп тер төккен кішкене балаларымыз ше ?! Ешқашанда жауынгер ерлігі мен жеңісті еңбегімен соққан еңбекшінің ерен ерліктерінің бірі де ұмытылмақ емес. Соғыс – адам баласы үшін ең үрейлі, ең қорқынышты ұғым. Өйткені, соғыс атаулы адамзатты қырып-жоюға бағытталған. Адам- адам болғалы осылай. Талай рет үстемдік, байлық үшін адам қаны суша аққан. Арыға бармай-ақ, 50 миллионнан астам өмірді жалмаған соңғы соғысты алайық. Кімге қажет болып, не мақсатты көздеп еді сол соғыс?Мейлі , соғысты бастағанмен бастадық.Осыдан кім опа тапты екен? Соғыстың қалдырған зардаптарын кім келіп жабады,елу миллион адамды қайтадан кім қайтарып береді? Әдетте, соғысты әділетсіздік, жауыздық, қанішерлік бастайды ғой. Ол сонысымен лағынетті. Қарапайым халыққа қасірет туғызған, қарғыс арқалаған соғыс ешқашан жеңбек емес. Ардагерлер бара жатыр азайып, Олар жайлы ойлаумаудың өзі айып. 102


Ғұмырлары аңыздайын ғажайып, Ғажап жандар жайын тарихта жазайық, -деп, соғыс ардагерлеріне мың алғыс білдіріп, жеңіс – бүкілхалықтың мерекесі ерліктер мен қажымас қайраттың ізімен келегенін ұмытпаймыз. Уақыт өткен сайын заман талабы бейбіт өмір сүру.Ұлы жеңістің қандай күшпен келгенін ешбір азамат ұмытпай, соғыс тарихын ұрпақтан – ұрпаққа естелік ретінде қалдыратыны сөзсіз. Қазіргі кезде барлық елдерде қай соғысқа да болмасын қарсы шерулер үздіксіз өтіп жатады.Олар Жер –Ананың бауырын өрт шалмауын тілейді . Мен де сол тілекке қосыламын.Ойымды қорыта келе, шығармамды Қонысбай Әбілдің жыр жолдарымен аяқтағым келеді: Сабындай көңіл бұзылып, Салмағын бір сәт жеңілтіп, Түскенмен түрлі ой бүгін. Сұм соғыс салған қайғының. Жеңістің алпыс тоғыз жылдығын, Жанарымызға жас алып, Мейрамдап жатыр ой –қырын. Тойлайтын ұлы той бүгін. РОЛЬ ПАТРИОТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ ЛИЧНОСТИ В СИСТЕМЕ РАБОТЫ ПЕДАГОГА Алишев Болат Жаманбаевич Медеубаева Динара Муратбековна г.Караганда В Концепции воспитания в системе непрерывного образования Республики Казахстан от 16 ноября 2009 года говорится о том, что на сегодняшний день существует «социальный заказ государства на воспитание человека образованного, нравственного, предприимчивого, готового самостоятельно принимать решения в ситуации выбора, способного к сотрудничеству и межкультурному взаимодействию, обладающего чувством ответственности за судьбу страны» [1]. Все это находит отражение в важнейших документах-ежегодном Послании Президента Республики народу Казахстана, Государственной программе патриотического воспитания граждан Республики Казахстан и другие. В Конституции Республики Казахстан закреплены основные права, непосредственно связанные с процессом воспитания. Проблема совершенствования воспитания, несомненно, заслуживает самого пристального внимания, так как речь идет о будущем Казахстана, ценностных ориентирах нашего общества, о национальной безопасности страны, корни которой кроются в воспитании, творческом развитии, гражданском становлении подрастающего поколения [2]. Развитие воспитания в образовательной системе Республики Казахстан в последние годы по праву стало одним из приоритетных направлений деятельности Министерства образования и науки Республики Казахстан, органов управления образованием субъектов, образовательных учреждений всех видов и типов. Воспитание национального самосознания подрастающего поколения-проблема особой гражданской значимости, от решения которой в значимой мере зависит духовное здоровье нации, перспективы ее развития[3]. Среди социальных, духовно-нравственных ценностей в гражданском образовании приоритет отводится патриотизму. Патриотизм-основа гражданственности, в нем сила государства и народа. Критерием сформированности гражданственности подрастающего поколения является ответственность за свое Отчество и высокое чувство Родины [4]. Основное направление развития гражданского образования и патриотического воспитания учащихся определяется как объективными условиями существования государства и общества, так и возможностью образования опережать достигнутый уровень развития социума[5]. Рассмотрение процесса патриотического образования как системы позволяет определить его сущность и компетентный состав. В качестве этих компонентов выступают: цель патриотического воспитания, заключающаяся в формировании гражданина-патриота свободного демократического государства, которого характеризует совокупность социально-значимых качеств; совокупность задач, в основе которых прослеживается формирование единства сознания и чувств патриотического поведения, гражданской ответственности, созидательной деятельности на благо Родины; закономерности, движущие силы и принципы организации процесса воспитания гражданско-патриотических качеств, средствами традиционной культуры, основаных на ценностях отечественного менталитета [1]. При таком подходе более полно раскрываются важнейшие компоненты гражданскопатриотического воспитания учащихся, основанных на принципах традиционной культуры и современной педагогики. В общей системе воспитательной работы ОКШДС№77 особая роль принадлежит патриотическому воспитанию. Воспитание подрастающего поколения требует сегодня от педагога решения ряда задач:

103


-формирование у учащихся основ мировоззренческих представлений об обществе и человеке, знакомство с основами правовых и экономических знаний , политико-правовой и экологической культуры, а также морально-этическими традициями общества; -развитие и поддержание заложенного в каждом человеке естественного чувства любви к своей земле, историческим корням и Родине в целом на основе осознания самоценности общества, членом которого он является; -воспитание любви к Отечеству, готовности укреплять основы общества и государства, достойно и честно выполнять обязанности гражданина, патриота; - формирование уважения к национальному населению, традициям, культуре народа. Важное место в системе патриотического воспитания учащихся принадлежит созданию классов военно-патриотического направления «Ұлттық Ұландар». В сотрудничестве с Карагандинским Государственным Техническим Университетом, кафедрой начальной военной подготовки и спортивнопатриотическим клубом «Жас Бүркіт» при ОСОН «Бүркіт» ведется работа по формированию основ для подготовки учащихся к достойному служению Отечеству на гражданском или военном поприще. Такой подход в формировании казахстанского патриотизма является эффетивным,· обеспечивает оптимальные условия развития у молодежи верности Отечеству, готовности к достойному служению Родине, готовности к достойному служению обществу и государству, честному выполнению долга и служебных обязанностей. По реализации патриотического воспитания в течение многих лет плодотворную работу ведет профильный лагерь, который охватывает спортивно-туристическое, краеведческое, экологическое направления. Наличие в арсенале педагогов таких форм, как походы, экскурсии, поисково-проектные работы, защита гражданских социальных проектов по малой Родине дают возможность сделать процесс воспитания более содержательным, насыщенным яркими впечатлениями, которые оставляют наиболее глубокий след в душах и сердцах учащихся, создают условия для результативной работы по патриотическому воспитанию. Основные направления работы лагеря- краеведческие экспедиции, встречи с ветеранами, изучение истории родного края, народа, поддержание национальных традиций, обычаев, обрядов, формирование экологической культуры, улучшение экологического состояния школьной территории, микрорайона. Главной особенностью педагогической деятельности в школе является единство процесса обучения и воспитания, развивающий и воспитывающий характер содержания занятий, кружков, в которых наиболее полно представлены богатства национальной культуры, уклад жизни народа, его традиции, социальные нормы поведения, духовные идеалы и ценности. Цель патриотического воспитания в деятельности школы-сформировать сознательного гражданина, у которого личностные качества и черты характера, поступки и поведение будут напрвлены на саморазвитие, самосовершенствование и будут служить на благо родного народа, согласовываясь с интересами других наций и общства в целом. Работа над достижением этих целей-это давно назревшая потребность в восстановлении духовности для формирования нравственой личности гражданина и патриота своей страны. С целью реализации патриотического воспитания в школе проводятся различные интеллектуальные викторины, конкурсы, смотры строя и песни, фестивали Народов Казахстана, различные благотворительные акции ко Дню Победы в ВОВ, ко Дню вывода войск из Афганистана и многое другое. Но вместе с тем хотелось бы видеть государственную программу патриотического воспитания молодого поколения, которая охватывала бы все зенья социума: семью, учебные заведения и могла реализовываться в конкретных целях и задачах воспитания: привитие у молодого поколения уважение к Конституции и законам Республики Казахстан, формирование ответственной гражданской позиции в добротвоческой деятельности как основы благосотояния граждан, благополучия и богатства родины. Библиографический список 1. Концепция воспитания в системе непрерывного образования Республики Казахстан, утверждена приказом министра образования и науки от 16 ноября 29 №521. URL: http://www.5s.ucoz.ru/pudl/2-1-13 (дата обращения 05.09.2015) 2. АроновА.А. Воспитывать патриотов.М.:Просвещение6 1989.-175с. 3. Волков, Г. Н. Этнопедагогика: Учеб. для студ. сред. и высш. пед. учеб. заведений / Г. Н. Волков. – М.: Академия, 1999. - 168 с. 4. Воспитание в духе патриотизма, дружбы народов, веротерпимости.Круглый стол//Педагогик.2000.№5.с.41-58 5. Подласый И.П. Педагогика начальной школы. М: ВЛАДОС, 2008.474с.

104


БОЛАШАҚ ҰРПАҚҚА ОТАНДЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ Байтохина Асемгуль Турмаганбетовна «Өрлеу» АҚ БАҰО Ақтөбе облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты, Деңгейлік бағдарламалар орталығының тренері

        

Бүгінгі күні жеке тұлғаны Қазақстандық патриотизм мен отансүйгіштік рухта тәрбиелеу барысында ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев: «Қазақстан отаншылдық сезімін тәрбиелеу білім берудегі мектептке дейінгі жүйесінен жоғарғы оқу орындарына дейінгі орталықтарында, барлық ұйымдарда көкейкестіболып табылады». Балаларды Отанды, туған жерді, өзінің халқын сүйуге тәрбиелеумұғалімнің аса маңызды, аса жауапты да қадірменді парызы» деген сөзіне үңілсек, онда Қазақстан мемлекетінің егемен болып қалыптасып, дербесмемлекет болуы және өркендеп гүлденуі ұлттық біртектіліктен басталады. Оның басты құндылықтары –ана тілі, ұлттық рух, діни наным сенімдермен тығыз байланысты. Қазақ халқы зор байлықтың мұрагері. Патриотизм дегеніміз- Отанға деген сүйіспеншілік, жеке адамның аман саулығының қоғамдықмемлекеттік қауіпсіздікке тікелей байланыстылығын сезіну, ал мемлекетті нығайту дегеніміз – жеке адамды күшейту екенін мойындау, қысқасын айтқанда, патриотизм мемлекет деген ұғымды жеке адаммен, яғни оның өткенімен, бүгінгі күнімен және болашағымен қарым-қатынасты білдіреді. Ең бастысы –жас ұрпақтың бойында Отанға, туған еліне деген сүйіспеншілік сезімін қалыптастыру. Қазақстан патриотизмінің негізгі компоненттері: Отанға сүйіспеншілік Отан тағдырына деген жауапкершілік сезімін арттыру Отан мүддесіне қызмет етуге дайын болу Отанды қорғау Отанның қол жеткен жетістіктерін ішкі және халықаралық аренада мақтанышпен көрсете білу; Өз тілінді құрметтеу Қазақстанда тұратын басқа ұлт өкілдеріне құрметпен қарау; Қазақстанда тұратын ұлт өкілдеренің ұлттық салт- дәстүріне және ғұрпына құрметпен қарай білу; Қазақстан халықтарының келісімі мен ұлтаралық бірлігін сақтау. Халқымыз ғасырлар бойы ұрпағын өз елін сүюге, ізгілікке баулып келеді. Бұл ұлтымыздың дәстүрлі ұлттық тәрбиесінің өзегі деуге болады. Ұлтымыздың патриотизмге бай тарихын, жауынгерлер мен батырларымыздың ерліктерін, ата-бабаларымыздың өнегелі өмірін жас ұрпаққа жеткізу патриотизмге баулудың бірден бір көзі. Бұл ретте аттары аңызға айналған Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Жанқожа батыр, Ақтан батыр, Наурызбай, Қарасай батыр сынды ерлеріміздің ерлігін баяндау осының куәсі. Қазақ халқының біртуар ұлдары А.Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, М.Дулатов, Ж.Аймаутов, С.Сейфулин, І.Жансүгіров, Б.Майлиндер өз ұлтының нағыз патриоттары екендігін мойындатқан нағыз ұлы тұлғалар. Отаншылдық сезім- адамға туа біткен қасиет емес. Ол адамның саналы өмірімен қабаттас қалыптасатын психологиялық, саяси-әлеуметтік құбылыс. Патриоттық сезім жалпы адам баласының еліне, жеріне, өз тілі мен мәдениетіне, ұлттық құндылықтарына жеке қатынасын, өзіндік бағасын түсінуін, қуаттап қолдауын пайымдайтын сезім көрсеткіші болып табылады. Осыған орай ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев патриотизмді «Әр этностың ұлттық сезімін сыйлап, бірде-бір ұлтпен қарама-қайшылық туғызбау»- деп белгілеген. Қазақ халқы «Отан» деген ұғымды бала бойына ерте бастан сіңіруге тырысқан. Сондықтан да соншама кең далада өмір сүрсе де, ата-бабаларымыз үшін ата-мекен ұғымы әрдайым қастерлі де қасиетті ұғым. Жас ұрпақты патриотизмге тәрбиелеуде мемлекеттік рәміздердің орны ерекше. Қазіргі таңда елімізде бұл екі ұғым жаңа мағынада айтылып келеді. Патриотизмді Қазақстандық патриотизм немесе Отансүйгіштік деп те атайды. Оның мақста-Қазақстанды Отаным деп білетін әр бір азамат тек осы Қазақстанды сүйіп, соның азаматы болу, Қазақстанды қорғау, Қазақстанның дамуына өз үлесін қосу. Өскелең ұрпақты, жастарды, болашақ мамандарды кез-келген жағдайда ерлік, отаншылдық істерге баруы үшін, оған алдымен рухани жағынан дайын болу керек. Отаншылдыққа тәрбиелеу ұлттық ерлік дәстүрлерге сүйене отырып, жастардың ішкі жан дүниесі-ой санасы мен сезімін дамытып, қалыптастыруға бағытталуы керек. Бұл ретте Елбасымыз Н.Назарбаевтың «Қазақтың ұлттық сана сезімін дамыту, «қазақ» деп аталатын таңғажайып, әрі бай тарихы және мәдени байтаққа өз қатысының барын сезіну»-дегенді, біздің ұстанып отырған пікірлерімізді қуаттай түседі. Жастардың патриоттық ісәрекетін ұйымдастыру және өзін-өзі тәрбиелеуін, не істесе де Отан, ұлты, халқының мүддесін көздеу деп санаймыз. Өз мүддесін көздеп орындаған жұмыстарының саналы болуының өзін Отанға қосқан үлесі ретінде қарастырудың да маңызы зор. Осыны әркімнің санасына сіңірген күнде ғана біз нағыз патриоттар тәрбиелей аламыз Патриоттық сана ұлттық және жалпы адамзаттың мүдделер тұрғысынан қарастырғанда Отанға деген көзқарас құндылықтарының жиынтығы болып табылады. Жоғарыда айтып өткеніміздей ұрпағын өз халқының патриоты етіп тәрбиелеу-қай халықтың болмысын тәрбиелеу жүйесінің негізгі талаптарының бірі. 105


Өскелең ұрпақ – Қазақстан азаматы. Олар өзімізді қоршаған ірі өркениет орталықтарын, түрлі мәдениетті меңгеріп, өзін сыйлата алатын, рухани дуниесі бай, инттелект деңгейі жоғары, білімді де білікті жаһандану заманына сай болуы шарт. Жас ұрпақты патриотизмге тәрбиелеу мәселелерін зерттеген ғалымдардың еңбектерінің қорытындылары мен тікелей мектеп практикасындағы мұғалімдердің іс-тәжірибесінің қорытындыларына сүйне отырып, мектептегі патриотизмге тәрбиелеу – оқушылардың нақты іс-әрекеті, мінез-құлқын ұйымдастыру,оған бағыт беруді негізге алу қажет деп шешті. Патриотизмге тәрбиелеу үрдісінің танымдық мәнін естен шығаруға болмайды, бірақ ол әрбір оқушыда патриоттық сана, патриоттық сана, патриоттық сезім қалыптастырудан бастау алғанда ғана тиімді болмақ. Қазіргі қоғамның әлеуметтік сұранысын мектепке қойып отырған талап тұрғысынан қарастырғанда, патриоттық білім беру маңызды мәселе болып отыр. Патриоттық білім ол қоғамда білімнің тез және шапшаң қарқынмен дамуына байланысты туындауында. Өйткені оқушылардың мектепте алған білімдерімен шектеліп қалуына болмайды. Әрбір оқушы білімді өздігінен ізденіп, ғылыми және техникалық ақпараттардың ағымына бағдар ұстау дағдысын қалыптастыру қажет. Бұл патриоттық білім үрдісін оқушы тұлғасын қалыптастыруға бағыттау үшін қажет. Патриоттық білімоқушылардың іс-ірекет тәсілдерді меңгеруі мен білім алуы, іскерлік пен дағдыны игеруге даярлау. Патриоттық білім қасиеттілігі осы заманда ақпараттық алмасу үлгісінің қарқындылығымен құнды. Қазақстандық патриотизм өткен замандағы қоғам құндылықтары: тұлға, отбасы, білім, еңбек, Отан, Жер бетіндегі бейбітшілік. Бүгінгі таңдағы патриоттық тәрбие жекелеген бағыттарға ғана емес, қоғам құндылықтарына қарай бағыт ұстайды. Өйткені патриоттық сезімнің басты нысаны – Отан, оның мазмұны: туған жер, табиғат, дін, тіл, дәстүр, тарих, әдебиет, өнер. Олар жеке тұлғаны ерекше жылылық, сүйіспеншілік сезіміне баулып, патриоттық сезімінің негізі болады. Отанға деген сүйіспеншілік, туған жерге құрмет, патриотизм-тұлғаның дамуындағы ең жоғарғы деңгейлі сипаттайтын аса мағызды рухани игіліктердің бірі. Ол адамның Отан игілігі үшін қызмет етуңнен, қажет болса, сол мақсат жолында ғұмырын құрбандыққа шалуға дейін баруынан көрінеді. Біз баршаға мүмкін беретін қоғам: әр бір адамның жеке басы мен бостандығын құрметтейтін, өзіне-өзі қызмет етуге жағдайы жоқ жандарды қамқорлыққа бөлейтін, қандай еңбекті болса да қадірлейтін, ана мен баланы қорғайтын, зейнеткерлерге қамқор болатын, ардагерлер мен отан қорғаушыларды ардақ тұтатын қоғам құруды аяқтауға тиіспіз. Бұл Қазақстанның шынайы париотарының басты ісі. Сондай-ақ «Қазақстандық патриотизмді» еліміздің әрбір азаматының санасына сіңіру – кезек күттірмейтін мәселе. Ұлтына, нәсіліне сенімі мен намысына, саяси көзқарасы мен ұстанған бағыт-бағдарына, т.б. ерекшеліктеріне қарамастан, Республикамыздың әр бір азаматы өзі өмір сүріп, ауасын жұтып, игілігін пайдаланып отырған мемлекетін « Туған елім,Отаным» деп тануы қажет. Мемлекетке есімін беріп отырған ұлттың салт-дәстүріне құрметпен қарау, оның тілң мен дінін сыйлау, заңдарына бағыну, рәміздерін ардақтап, жетістіктеріне шаттануқоғамның әрбір мүшесінің басты міндеті. Қазақстан патриотизм мен ұлтаралық татулықтың әдіснамасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың тарихи еңбектеріжас ұрпақтың бойында ұлттық патриотизм сезімін қалыптастыру үшін әр ұлттар мен ұлыстар тек мәдениетін ғана танып білуі жеткіліксіз, сонымен қатар олар бір-бірін танып біліп, құрметтеуі тиіс. Мектеп оқушылары қазақ халқының тарихы мен мәдениетін, өз болмысында еш бұрмалаусыз танып, білуі шарт.

1. 2. 3. 4.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР Қазақстан республикасының «Білім туралы» Заңы М.Қани «Қазақтың көне тарихы»,Алматы,1994ж. М.Мағауин «Қазақтың тарихының әліппесі» Алматы,1994ж. Н.Нұғманова «Әдістемелік нұсқау» Мектеп-2004ж. ЖАСТАРДЫ ПАТРИОТИЗМГЕ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ НЕГІЗІ -ЭТНОПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТӘРБИЕ Байхадамова Б.Е. «Өрлеу» БАҰО АҚ филиалы Жамбыл облысы бойынша педагог қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты Елбасы Н.Ә.Назарбаев өзінің халыққа Жолдауында: «Біз Қазақстанның барлық азаматтарының отаншылдық сезімі мен өз еліне деген сүйіспеншілігін дамытуға тиіспіз» деп атап өткен болатын. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасының негізгі міндеттерінің бірі қазақстандық патриотизмге, төзушілікке, биік мәдениетке, адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге тәрбиелеу болып табылады. Бұл жастарға этнопедагогикалық негізде білім беріп, патриоттыққа тәрбиелеу ісіне нұсқау әрі оның қажеттілігін айқындайтын бағдарлама деуге болады. Сол сияқты тәрбие тұжырымдамасында тәрбие үдерісін ұйымдастырудың қағидаларында этникалық қағида этникалық мәдениет негізінде жалпы ұлттық мәдениеттің гүлденуіне ықпал жасайтын мәдниет жасаушы ортаны қалыптастыруды, азаматтық келісім жөнінде атап көрсеткен. 106


Біз тәрбиенің қойған мақсатынан және одан туындайтын міндеттерге сүйене отырып тәрбие жұмысының бағыттарының ішінде мынадай бағыт айқындалғанын білеміз: ● Азаматтық-патриоттық, құқықтық және полимәдениеттік тәрбие гуманизмге, қазақ халқының тарихы мен салтын, тілін сүю және құрметтеуге, оның таңдаулы дәстүрлерін сақтауға және оны дамытуға, азаматтық ұстанымды және патриоттық сананы, қалыптасқан ұлттық өзіндік сананы, ұлт аралық мәдени қарым-қатынасты қалыптастыруы тиіс. Балалар мен жастардың азаматтық патриоттық білім беру ұйымдарында азаматтық құқықтық, патриоттық тәрбие беруде мазмұны мен әдіс тәсілдер мен оқу тәрбие құрылымының өзара іс әрекеттестік негізінде деңгейін көтеру белгіленген. Ондай әрекеттестікті біздің ұлы ойшылдарымыз ертеден -ақ ескеріп, өз ойларын қосқан. Осындай адамның еркін әрекеттесетін мінез-құлқын тәрбиелеуде Әл-Фараби: «Әдеттенудің арқасында бізді жақсы мінез - құлыққа жеткізетін әрекеттер жақсы әрекеттер болып табылады. Ол адамның жетілуі оның мінез-құлқының жетілуіне сайма-сай келеді» деген ойы арқылы қазіргі кезде тұлғаның жеке қасиетін, мінез-құлқын қалыптастыруда жақсы әрекеттер қалыптастыру керектігі туралы ой айтады. Бүгінгі күндегі Еліміздің егемендікке жетуі халықтардың ұлттық дүние танымының өсуіне жағдай жасады. Қазіргі кезде жоғары оқу орындарында тәрбие беру мәселесіне жаңаша көқарас тұрғысынан қарауды және студенттердің патриоттық сана-сезімін, сапаларын, мінез-құлқын қалыптастыруды көздейтін тәрбиенің формалары мен әдістерін жетілдіруді талап етеді. Бұл бүгінде байсалдылық, табандылық, батылдылық, батырлық, қайсарлық туралы білім ғана емес, өнегелік, тәрбиелік көрсету қажет болып отырған уақытта аса маңызды. Бұл Қазақстанның жоғарғы оқу орындарында студенттерге қазақ халқының этностық ерекшеліктерін, тарихы мен мәдениетін, сондай-ақ халықтың батыр ұл-қыздарының ерлік істерін дәріптеу жастарға патриоттық тәрбие берудің және оны қазіргі жағдайда зерттеудің қажеттілігін арттыра түседі Жалпы Қазақстанда тұратын халықтардың қазақ халқының ұлттық тарихына деген қызығушылығын дамыту, ұлттық сана-сезімді қалыптастыру оның патриоттық сезімін тәрбиелеуде негізгі бағдар болады. Ал қазақстандық патриотизм Қазақстан азаматының өзін осы елдің төл баласы, нағыз азаматы ретінде сезінгенде, Қазақстанды өзінің туған елі, Отаны деп есептеген жағдайда ғана қалыптасады. Қазақстанның патриоты дегеніміз: 1. Қазақстанда тұратын барлық ұлт өкілдері Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздеріне ерекше құрметпен қарап, шын ниетімен қадірлеуі. 2. Қазақстанда тұратын барлық халықтардың ұлтына қарамай, Отанды қорғауға дайын болуы. 3. Қазақстан Республикасының қарулы күштерінің әскер қатарында болатынына ұлттық патриоттық мақтаныш сезімінің болуы. 4. Қазақ халқының тарихы мен салтын, тілін сүю және құрметтеуге, оның таңдаулы дәстүрлерін сақтауға және оны дамытуға ынталы болуы т.т. Өз тарихын білу - ұлттық сана-сезімнің ажырамас бөлігі, ол этникалық тұтастықтың сақталуы мен оның келесі буындарда жалғасын табуда маңызды. Қазіргі ұрпақтың өз халқымен бірлігін сезінушілігі және өзін оның күллі тарихи жетістіктерінің тікелей мирасқоры мен нақты сақтаушысы әрі жалғастырушысы ретінде сезінуінің мәні зор болмақ. «Патриотизм» сөзі (грек тілінде – patrіots – отандас, paths - отан, атамекен) Отанға деген сүйіспеншілікті, оған адалдықты, өз іс-әрекеттерімен оның мүдделеріне қызмет етуге ұмтылысты, сондай-ақ, туған жеріне, тұрақтаған мекеніне бауыр басушылықты білдіреді .Оның қазақшасы-жерлес, отандас дегенді білдіреді, яғни Отанын, ұлтын сүю, оны жаудан қорғау. Осылайша, Отанға деген сүйіспеншілік, патриотизм қашанда ұлттық сипатқа ие, өйткені, патриоттық сезім мен көзқарастар қашанда белгілі бір ұлтқа, ұлысқа жатады. Қазақ халқы ежелден басқа халықтардай Отанын, ұлтын сүйген. Батырларымыз бастаған қазақ халқы Отанын, жерін, ұлтын жаудан қорғаған. Оны Қазыбек би өз сөзінде былай келтіреді: «Біз қазақ деген мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай, жай жатқан елміз.Елімізден құт береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз;ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөзді асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәмі-тұзын ақтай білген елміз; асқақтаған хан болса, хан ордасын таптай білген елміз.Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса, күң боламын деп тумайды» дей отырып, қазақ халқының өз елін, жерін қорғаудағы қажырлығын, жанын аямайтын патриоттығын, такаппарлығын көрсетеді. Олай болса, біз жастарға осындай ұлағатты сөздерді санасына сіңіру арқылы, оның өз ата-тегін, ұлтын, халқын силауға, Отанын сүюге, өз еліне деген мақтаныш сезімін оятуға бағыт береміз. Қазақ халқының өз елін шапқыншылықтан қорғауда ерлігі аңыз болып өлең-жырға қосылған Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын, Қабанбай т.б. батырлар жастайынан халық тәрбиесінің бесігінде тербеліп өскен, елін, жерін сүйген батырлар. Мұндай батырларға арналған батырлар жыры да қазақтың елін, жерін, Отанын сүюуінің негізі болып табылады. 107


Қазақтың ұлтжандылығы, отансүйгіштігі ертеден қалыптасқан. Оған қазақтың мақалмәтелдері де дәлел. Мәселен, туған жер-отан туралы мақалдар-мәтелдерде: “Туған жердей жер болмас, Туғанелдей ел болмас” т.б. болып кете береді. Мұндай мақал-мәтелдердің өзі қазақтың елін, жерін, Отанын сүюуіне негізделіп, өз елін, туған жерін құрметтеуге табиғатын сүюге жастарды тәрбиелеу көне заманнан өзімен бірге дамып келе жатқанын есімізде ұстағанымыз жөн. Бүгінгі күндегі патриоттықсана-сезімніңәлсіреуі, адамдардыңөзеліменоныңжетістіктеріүшінұлттықмақтанышсезімініңөзгеруі – бұлқоғамныңөнегесізденуінің, халықтыңтұрақсыздануыменыдыраушылығыныңажырамассипаты. Қазірде ҚазақстандаОтанғадегенсүйіспеншілікқоғамдыққатынастардыдемократияландыружәнегуманизм дендірунегізінде патриотизмге тәрбиелеу қажет.Патриоттық тәрбие тұлға қалыптасуының құрамдас бөлігі болып табылады, ол жастардың алған білімдерінің негізінде азаматтық борыш ұстанымымен, жекебастық мүдделері қоғамдық ұстанымдармен астасып жататын тіршілік әрекеті үлгісіне даярлығын қамтамасыз етуі тиіс. Қазірде қазақ халқының дәстүрлері негізінде жүзегеа сырылатын патриоттық тәрбие әлеуметтендіру процесін тұлғаға дәл осы Отанға, Атамекенге қызметету арқылы, өз тарихы үшін, өз Отанының әлеуметтік дүниенің ғылымына, мәдениетіне, рухани құндылықтарына қосатын үлесі үшін мақтаныш сезімі арқылы өз қабілеттерін мейлінше терең ашуға мүмкіндік беретін деңгейге жеткізеді. Әрбір халықтың тарихи өмірінде қол жеткізген ең құнды дүниелері - рухани және адами қасиеттері, құлықтылық (моральдық нормалар) үлгілері бар. Сондықтанда әрбір жаңа ұрпақ үшін мәнді тәрбие - ұлттық тұрғыдағы тәрбие үлгісі болып табылады. Өйткені, мұнда тәрбиенің негізін замандар бойы қалыптасып келген асыл рухани құндылықтар және биік ізеттілік пен құлықтылық тұрғысындағы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып жататын, адамның адамдық қасиетін нығайтып, әрі асылдандыра түсетін, халықтың даналық өмір-салтынан туындап отыратын бұлжымас ережелер мен қағидалар құрайды. Ұлттық тәрбие - адам өмірінің алтын арқауы. Ұлттық тәрбие жалпы адамзаттық рухани құндылықтарды жоққа шығармайды, қайта солар мен үндесіп жатады. Бұлар бір-бірін байытып, құнарландырып отырады. Ұлттық тәрбиеден терең деп нәр алған адам - рухани бай адам. Ондай адам жалпы адамзаттық тұрғыдан мәдени және рухани құндылықтарды бойына тез ірексіңіреді, сөйтіп, толық әрі кәміл Адам дәрежесіне тезірек жетеді. Ұлттық менталитет - тұныптұрғанруханиқазына. Халықтыңтіліменмәдениетіболсын, салт-дәстүрімен наным-сенімі болсын – мұның бәріде әрбір халық үшін асылда қымбатты рухани дүниелер. Этнопедагогика–ұлттық тәрбие негізі деп білеміз. Ал ұлттық тәрбие ғаламдағы құндылықтарды бойына сіңіріп, өзқұндылықтарын арттыра береді. Тек тұлға ғана өзінің Отанға деген қатынасын ішкі, қастерлі сезім ретінде пайымдауға қабілетті. Сол себепті, патриотизм де тұлғаның биік даму деңгейін сипаттайтын аса маңызды рухани игілік ретінде түсініледі. Жас ұрпақты патриотизмге тәрбиелеу – бұл тұлғаның, елдің, оның мәдениетінің бірегейлігі, әлеуметтің, халықтың әлеуметтік психологиясының ерекшеліктері толымды көрініс табатын қоғамдық өмірді ұйымдастырудың мәні мен мақсаттарын пайымдау арқылы жүйелі дамуы. Патриотизм міндетті түрде тұлғаның жоғары әлеуметтік белсенділігін көрсетеді, өйткені, оның өзі еңбекте табыстарға жету үшін, қоғамға, ел жұртқа, халыққа қызмет ету үшін биік серпін болып табылады. Сонымен жалпы ойымызды жинақтай келіп, қорытындыны Мағжан Жұмабаевтың мынандай ойымен аяқтағымыз келеді. «...Бала аурулы, зағип болса, баладан емес, тәрбиешіден; бала тар ойлы, ақымақ болса, бала кінәлі емес, тәрбиеші кінәлі. Бала сұлулықтан ләззат ала білмейтін мылқау жанды болса, бала айыпты емес, тәрбиеші жазалы. Бала істеген жауыздықтың жазасын тәрбиеші көтерсін» деген иран елінің мәтелі дұрыс. Қолданылған әдебиеттер 1.Назарбаев Н. Қазақстан – 2030. Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. - Алматы: 2012. 2. Новый энциклопедический словарь. - М., 2002. – .888бет 3.Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. -Алматы «Рауан» 1994ж.

КЛЮЧЕВАЯ РОЛЬ ИНСТИТУТА БАТЫРСТВА В СОХРАНЕНИИ КАЗАХСКОЙ ГОСУДАРСТВЕННОСТИ В ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XIII ВЕКА Балтабаев Марат Бопышевич г.Темиртау Казахское ханство за всю историю своего существования не раз подвергалось нашествиям захватчиков, но события первой половины XVIII века ввергли казахский народ в пучину трагических потрясений, которые ослабят на долгие годы устои казахского государства. Этот период не зря называют сгустком казахской истории. 108


После смерти хана Тауке усилились действия центробежных сил, которые разрушали единство Казахского ханства . Ситуация в государстве оставалась весьма сложной и противоречивой ввиду отсутствия единой позиции среди ханов все более и более обособлявшихся трех жузов. Глубокая вражда между султанами и независимыми ханами трех жузов, родоплеменные распри и клановые раздоры привели к политической раздробленности Казахского ханства. Жузовая, родовая раздробленность казахского народа, междоусобицы впоследствии приведут к страшному краху. Еще более тяжелым было внешнеполитическое положение Казахского ханства. Политическая нестабильность в обособленных казахских жузах, слабость центральной власти поощряли агрессивные действия внешних врагов. Вот как описывает эти события Чокан Валиханов: "Джунгары, волжские калмыки, яицкие казаки и башкиры с разных сторон громили их улусы, отгоняли их скот и уводили в плен киргизов (т.е. казахов) целыми семействами. Холодные зимы, гололедицы и голод, как небесное испытание , увеличивали их бедствия"[1,с.111]. С юга казахов теснили правители среднеазиатских стран. Начиная с XVII в. наибольшая угроза для казахов нависла со стороны Джунгарии - мощного военного государства с жесткой централизованной системой. Существование Джунгарии, как сильного государства в непосредственной близости от границ Казахского ханства, представляло собою реальную угрозу не только для казахов, киргизов, узбеков, алтайских народов и других, но и для России, чьи экономические и политические интересы в зоне Алтайских горнозаводских предприятий побуждали как правительство, так и Сибирскую администрацию принимать энергичные меры противодействия против далеко идущих устремлений хунтайшы Цеван-Рабдана. Стратегическая цель джунгарских правителей была ясна — подчинение огромных просторов Казахского ханства своей власти. Казахский народ принял на себя основную тяжесть борьбы с Джунгарией. У казахов не было постоянного войска, когда вторгались джунгары, они часто не успевали собрать ополчение. В битвах с джунгарами на полях сражений пали сотни тысяч казахских джигитов, а потери среди беззащитных мирных жителей были во много раз больше этого, тысячи мужчин, женщин и детей были угнаны в плен. Историк А.И.Левшин описывает удручающую трагедию казахского народа: "Переходы сил (т.е. отступление к границам Средней Азии и России) повлекли за собою неминуемое разорение и гибель... Нищета и страдания сделались всеобщими, иные умирали с голода, другие бросали жен и детей своих..." [2,с.71-72]. Угроза национальной независимости, самому существованию казахского этноса, слабость государственной власти, неспособность и нежелание феодальной верхушки, занятой внутренними распрями, организовать защиту страны, побуждали наиболее энергичных, патриотически настроенных представителей казахского народа организовать отпор врагу. Такими спасителями Отечества стали батыры. В понимании народа слово "батыр" означает отважного, справедливого, сильного человека — героя. Это звание приобреталось только личными подвигами, его нельзя было получить по наследству. Естественно, со временем сам институт батыров претерпел существенное изменение. В ряды батыров входили не только люди по происхождению из социальных верхов, но и из числа сильных, смелых, храбрых, честных, преданных родной земле людей из народных низов. В рассматриваемый период выдвигаются замечательные плеяды батыров. По историческим данным, общее количество батыров из всех трех жузов, активно боровщихся за свободу и независимость казахского народа, переваливает за 300[3,с.60]. Значительная роль батыров была в том, что они защищали независимость казахского народа. Именно поэтому имена батыров сохранились в памяти народа, в песнях, в поэмах, в его героических эпосах "Кобланды-батыр", "Ер-Таргын", Камбар-батыр", "Алпамыс-батыр" и многих других. В эпосах общественные мотивы преобладают над личными. Народным характером, большой художественной силой отличаются героические эпосы. Храбрость, моральные достоинства батыров служат делу защиты своей родины от нашествия захватчиков. В эпосах ясно показаны противоречия между правящей кликой ханов и батырами. Батыры характеризуются как заступники народа, а ханы - как вероломные обманщики народа. В образе батыра певцы воплощали патриотические идеи. Батыры казахского народного эпоса боролись против завоевателей, отражали их нападения, и молодежь брала с них пример. Сторонниками объединения ополчений родов и жузов в единый антиджунгарский фронт были батыры Канжыгалы Богенбай, Шакшак Жаныбек, Тама Есет. Среди них выделялся Богенбай-батыр, в решительный момент он произнес: "Отомстим врагам нашим, умрем с оружием, не будем слабыми зрителями разграбленных кочевок и пленных детей наших. Робели ли когда воины равнин кыпчакских?...". Все участники курултая поклялись следовать призыву Богенбая, он был избран предводителем казахского ополчения. Объединение усилий всех казахских жузов имело свои результаты, джунгар отбросили на восток и возвратили утраченные кочевья. Но раздробленность жузов и отсутствие единства, сепаратизм султанов и борьба за власть, все же брали верх, это вело к несогласованности действий, соперничеству группировок [4,с.92]. Чингизиды продолжали свое любимое "дело" враждовали между собой. В этот критический момент дело спасения своего государства взял на себя сам народ, выдвинув из своей среды предводителей народного ополчения: Богенбая, Кабанбая, Жаныбека, Малайсары, Баяна, Есета, Райымбека, Олжабая, Наурызбая, Шакантая и других[5,с.7]. Среди 109


прославленных батыров особенно выделяется Аблай. Так, первая половина XVIII столетия была не только эпохой горьких невзгод, тяжких поражений, но и временем героических подвигов в борьбе с джунгарскими и другими завоевателями. Институт батырства компенсировал в Казахском ханстве слабость центральной власти, которая была не способна защитить страну. В казахско-джунгарской войне решалась судьба Казахской земли, существование самого казахского народа. В этом противостоянии с одной стороны, жесткое, могучее военное государство джунгар, с жесткой централизованной системой, созданное для войны и жившее войной, а с другой - народное ополчение десятков казахских племен, возглавляемых батырами. Казахским ханам Джангиру, Тауке, Абулхаиру, Абылаю удалось в значительной степени сконцентрировать свою власть, добиться успехов во внутренней жизни казахского общества и во время отражения джунгарской агрессии. В значительной степени это обусловлено подъемом общественного положения батыров. Таким образом, в начале второй четверти XVIII века весь казахский народ под предводительством батыров поднялся на освободительную Отечественную войну. Угроза физического уничтожения заставила жузы объединиться. Объединенное казахское ополчение начало давать отпор джунгарским завоевателям. Это во многом было достигнуто благодаря сплоченности всех трех жузов, всего казахского народа. Батыры и бии приложили максимум усилий для сохранения казахской государственности. Булантинское и Аныракайское сражения продемонстрировали высокий боевой дух казахских ополченцев. Победы в этих битвах показали. что, когда народ един - он непобедим. Был развеян миф о непобедимости джунгар, у народа появилась уверенность в достижении полной победы над врагом и в сохранении независимости государства. Таким образом, институт батырства сыграл ключевую роль в сохранении казахской государственности в самый трагический и драматический период истории Казахского ханства в первой половине XVIII века. Литература: 1. Ч.Ч.Валиханов. Аблай.//Собр.соч. в 5 т. Т.4. Алматы. 1985. 2. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. СПБ. 1832 3. А.Абдакимов. История Казахстана (с древнейших времен до наших дней). Алматы. 1994 4. Кан Г.В. История Казахстана: Учеб пособие. Алматы. 2002 5. Касымбаев Ж.К. История Казахстана. Алматы. 1995 «ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ПАТРИОТИЗМДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ» Башанова Лаура Султановна Б.Момышұлы атындағы шағын орталықты орта мектебі,Т.Рысқұлов ауданы « Қаһармандық үлгі, ұлттық намыстың қайрағы» Б.Момышұлы. Қазақ халқының патриоттық тәрбиесінің тамыры терең. Халқымыздың тарихында отансүйгіштік пен қаһармандықтың үлгілері мол. Отаншылдық сезім ертеден қалыптасқан, ескірмейтін, әрқашан жаңа жақтан көрініс табатын, мәңгілік, қасиетті ұғым. Ол – Отанға деген сүйіспеншілік, бойындағы бар күш – қуатын, ерік-жігерін Отан игілігі мен мүддесіне аямай жұмсау, туған жерін, қасиетті ана тілін, елдің әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін құрметтеу. Патриотизм біртіндеп қалыптасатын, тынымсыз, үздіксіз тәрбиенің нәтижесінде орнығатын ұлы сезім. Патриоттық тәрбие ананың ақ сүтімен, есейе келе өскен ортасына, қалыптасқан қоғамына байланысты дамитын үздіксіз тәрбиенің жемісі. Қазақстан Республикасы – өзінің тәуелсіз мемлекет екендігін бүкіл әлемге дәлелдеді. Енді басты міндет – осы мемлекеттің өркендеп өсуі, халықтың әлеуметтік, экономикалық жағдайын көтеру. Қазақстанды – Отаным деп таныған әрбір азаматтың осыған өз мүмкіндігінше үлес қосуы тиіс. Осы мақсатқа жету жолында біздер мұғалімдер қауымы көп тер төгуімізге тура келеді. Ол дегеніңіз, болашақ жастардың, оқушылардың бойында патриоттық сезімін ояту. Отанын, елін, жерін, Ата Заңын, Мемлекеттік Рәміздерін құрметтеуге үйрету. Халық батыры Бауыржан Момышұлы былай деген екен: «Біздің тарихымыз батырға бай тарих, халқымыз батырлықты биік дәріптеп, азаматтық пен кісіліктің символы, үлгісі санаған. Батырлық деген, ерлік деген ұрпақтан ұрпаққа ата дәстүр болып қала бермек. Өткенін білмеген, тәлім - тәрбие, ғибрат алмаған халықтың ұрпағы - тұл, келешегі тұрлаусыз. Біздің қазақ халқы - батыр халық». Қазақ халқын құрып кету қаупінен сақтап қалған, жерін жауға бермей, ұлан байтақ өлкесін қазақ еліне мәңгі қоныс ету мақсатында жарғақ құлағы жастыққа тимей, елім деп еңіреп өткен хас батырлар қаншама десеңізші! Бұлардың ерлігі кейінгі ұрпақка қашан да болса өнеге болмақ. Әрбір адам біздің мемлекетімізге, соның бай да даңқты тарихына, оның болашағына өзінің қатысты екенін мақтанышпен сезіне алатындай іс қимыл жүйесін жасау қажет. Әрбір адам бала кезінен Қазақстан – менің Отаным, мен үшін жауапты екені 110


сияқты мен де ол үшін жауаптымын деген қарапайым ойды бойына сіңіріп өсуі тиіс. Осының өзі отаншылдықтәрбие. «Қазақстан- біздің ортақ үйіміз, біздің өзіміз де, біздің бабаларымыз да осы жерді мекен етеді. Егер біз өзіміздің өмірімізді сынауды білер болсақ, оны жасампаздықпен жаңғыртып, бой көрсеткен әрбір талшыбықты мәпелеп өсіріп отырмасақ, онда біз өзімізді нағыз патриот деп санай алмас едік. Адамгершілікті, тәрбиелі адам – кез келген мемлекеттің байлығы, әлеуметтік өмірдегі бейбітшілік пен мәдениеттіліктің кепілі. Патриоттық тәрбие, ұлттық намыс, ұлттық сана-сезім рухани байлықтан көрініс табады. Олай болса, рухани байлыққа, ең алдымен, тілімізді, дінімізді, салт - дәстурімізді жатқызсақ, тіл - қазақ болуымыз үшін, дін - адам болуымыз үшін, салт – дәстүр - ұлт болуымыз үшін қажет. Патриотизм сезімінің оянуы мен қалыптасу үрдісін белгілі бір асқақ сезімдерден, мақтаныш - сүйініштен бөле - жара қарауға болмайды. Ол елінің өткен тарихын мақтаныш тұту, жерінің байлығына, әсем көркіне сүйсіну, атадан балаға жалғасып, жақсы үрдісін тапқан ұлттық тілді құрметтеу. Осы сезімдерден туатын, санада орнығып қалыптасатын асыл қасиеттер ұлттық патриотизм деңгейінде өркен жайып, азаматтық патриотизм биігіне ұласатын сыңайлы. Біз қазақ ұлтын сақтап қалғымыз келсе, ұлттық патриотизмді дамытуымыз керек. Жастар бойына ұлтты сүюді сіңірсе, жастардың бойына ұлтжандылықты дарытатын алдыңғы буын. Келер болашаққа үміт арта қараған ел ретінде, өскелең ұрпақтың бойына отансүйгіштікті дарыту бірден-бір талап. Президент Нұрсұлтан Назарбаев биылғы жолдауында жастарға, олардың әлеуметтік жағдайына, білім алуына, саясатқа араласуына, қоғамдық жұмыстарға белсене ат салысуына баса назар аударып, жастар тақырыбына бірнеше рет тоқталды. «Мен сөзімді, әсіресе, жастарымызға арнағым келеді. Бүгін мен жариялаған Жаңа саяси және экономикалық бағыт сіздерге жақсы білім беруді, яғни бұдан да лайықтырақ болашақ сыйлауды көздейді. Мен сіздерге – жаңа буын қазақстандықтарға сенім артамын. Сіздер Жаңа бағыттың қозғаушы күшіне айналуға тиіссіздер. Мемлекет басшысы ретінде мен әрдайым сіздердің оқуларыңыз бен өсіпөнулеріңіз үшін барлық жағдайды жасауға тырыстым. Әлемдік деңгейдегі университет, зияткерлік мектептер аштым, «Болашақ» бағдарламасын құрдым. Қазір мемлекеттік жастар саясатының жаңа тұжырымдамасы әзірленуде. Естеріңізде болсын: сіздердің табыстарыңыз – ата-аналарыңыздың табысы, туғандарыңыз бен туыстарыңыздың табысы, отбасыларыңыздың табысы, барлық отандастарыңыздың табысы, біздің Отанымыздың табысы»,-деген жолдарды Нұрсұлтан Назарбаевтың соңғы жолдауынан кезіктіресіз. Бұл тек биыл ғана көтерілген мәселе емес, жыл сайынғы дәстүрге айналған жолдауда жастар мәселесі тыс қалмайды. Ұлтжанды жас болып қалыптасу үшін не керек? Сөз жоқ, өз түп тарихын жете тану керек. Жеті атаның қадірін жете түсінген әлемдегі ең қаны таза халық екендігін санаға сіңдіруі керек. Біз қалай мақтана аламыз? Тарихқа үңілсек, арғы тарихымыз біздің дәуірімізге дейінгі V-ІІІ ғасырлардағы сақ, ғұн, үйсін тайпаларынан басталатын болса, «қазақ» деген атауға ие болып, қазақ мемлекетінің құрылғанына 550 жылдан асты. Римді жаулаған ғұн патшасы Еділ, Кирдің басын алған Томирис ханшайым, түркі дүниесінің төріндегі Бумын, Тоныкөк қағандар, Мысыр билеушісі Сұлтан Бейбарыс, Үнді жеріне иелік еткен Бабыр, Шыңғыс хан, Абылай, Кенесары, Дінмұхамед, Нұрсұлтан есімдері біз үшін тек зор мақтаныш қана емес, рухани әлеміміздің шамшырақтары екені даусыз. Түркі мәдениетінің жауһарлары өз дәуірінде ғана емес ХХІ- ғасырда да әлемдегі ең озық мәдениет екенін тарих дәлелдеп отыр. Египеттің пирамидаларынан Қожа Ахмет Яссауи мавзолейі, перғауындардың саркафагтарынан қазақ даласының алтын сауыттары кем емес екені әлде қашан дәлелденген. Ғылыми зерттеулер бойынша қазақ тілінің түп атасы түркілердің сына жазуы славян-кирилл жазуынан 15 ғасыр, грузин және армян жазуынан 10 ғасыр бұрын пайда болған. Қазақстан жер көлемі жағынан әлем бойынша 9-шы, ТМД бойынша 2-ші орынды иеленеді. Қазақ ұлты тарихта тағдыр талайын аз көрмеген халық. Жер шарының жартысын табанының астына салған дүбірлі дәуірімен бірге халқының үштен екісін жоғалтып, өз жерінде жалпы халықтың 24 пайызын ғана құраған, зиялысымен бірге ер азаматтарынан мүлде айырылып қалудың аз алдында қалған, соған қарамастан ұлттық намысын, салт-дәстүрін, діні мен тілін, ұлттық болмысын ғана емес, мемлекеттігі мен жерінің тұтастығын сақтап қалған қайсар да жауынгер, кемел де кемеңгер халық. Қазақ екенімізге мақтана алатын артықшылықтарымыз аз емес. Айта берсек, бізден мықты халық жоқ. Өткен ғасырлардағы тарихымызға еңсемізді тік көтеріп қарауға рухымыз жетеді. Қазіргі, яғни болашақ тарих болып қалатын ХХІ ғасырда да аты алтын әріптермен жазылып қалатын тұлғалар жетерлік. Білім, мәдениет, спорт, саясат және тағы да басқа салаларда жетістікке жетіп, Қазақты Боратпен шатастырғандарға кім екендігін таныстырып жүрген азаматтарға баймыз. Елбасы да биылғы жолдауында ұлттық патриотизмге байланысты тақырып қозғады. «Жаңа қазақстандық патриотизм – біздің көпұлтты және көпконфессиялы қоғамымыз табысының негізі» деп аталатын 7-тарауда қазақ халқының ұлтжандыларына қойылар талап пен атқарар міндеттері айқын көрсетілген. Президенттің айтқан сөзіне назар аударсақ: «Біздің бұл бағыттағы басты мақсатымыз қарапайым және түсінікті: біз қоғамдық келісімді сақтауға және нығайтуға тиіспіз. Бұл – біздің мемлекет ретінде, қоғам ретінде, ұлт ретінде өмір сүруіміздің айнымас шарты. 111


Отан – отбасынан басталады десек, туған облысымыздың, қаламыздың көрнекі жері, тарихы, атаулы оқиғаларын, айтулы адамдардың өмір жолдарын білгізудің мәні зор. Азаматтардың биік отаншылдық сезімі бүгінге ғана емес, ертеңге, болашаққа да керек.«Біздер Қазақстандықтар - бір халықпыз!Біз үшін ортақ тағдыр – бұл біздің Мәңгілік Ел, лайықты әрі ұлы Қазақстан! Мәңгілік Ел – жалпы Қазақстандық ортақ шаңырағымыздың ұлттық идеясы. Бабаларымыздың арманы» деп Елбасы Н.Ә.Назарбаев айтқандай, оқушыларға патриоттық сезімдерді жеткізе білсек, жастардың көкейіне патриотизм туралы ой сала білсек, үлгі көрсетсек, онда заманға сай, қоғамға керекті азамат, отансүйгіш, елге қайраткер, елсүйгіш азамат тәрбиелейміз. Мемлекетке болашақ бар болса, даму үшін, жеке және кәсіби тұрғыдан өсу үшін мүмкіндіктер болса ғана сенім артады. Мемлекет және халық мұны сезініп, бірлесіп жұмыс істеуге тиіс. Өз бойымызда және балаларымыздың бойында жаңа қазақстандық патриотизмді тәрбиелеуіміз керек. Бұл ең алдымен елге және оның игіліктеріне деген мақтаныш сезімін ұялатады. Егер мемлекет әр азаматтың өмір сапасына, қауіпсіздігіне, тең мүмкіндіктеріне және болашағына кепілдік беретін болса, біз елімізді сүйеміз, онымен мақтанамыз. Осындай тәсіл ғана патриотизмді және оны тәрбиелеу мәселесіне прагматикалық және шынайы көзқарасты оятады. 2050 жылға қарай біз Қазақстанның кез келген азаматы ертеңгі күнге, болашаққа өте сенімді болатындай саяси жүйе құруымыз керек. Біздің балаларымыз бен немерелеріміз сырт елден гөрі Отанында өмір сүргенді артық көретіндей, өйткені өз жерінде өзін жақсы сезінетіндей болуға тиіс. Біздің еліміздің әрбір азаматы өзін өз жерінің қожасы ретінде сезінуге тиіс». Осындай жауапкершілікті алға тартқан Президент болашаққа, яғни жастарға көп жауапкершілік жүктейді. Шыбықтай өсіп келе жатқан әр жас өз бойына және балаларының бойына ұлтжандықты сіңіру арқылы кемел елдің іргетасын қаласады. Ұлттық патриотизмнің идеясы қандай болмақ? Идеясы: Нұрсұлтан Әбішұлы жолдауында айтқандай, «ең алдымен елге және оның игіліктеріне деген мақтаныштарын ояту». Айтар болсақ, қазақ ұлтының ұлтжанды ұрпағы: ең алдымен қазақ болуы тиіс. Қазақ ұлты – Қазақстан мемлекетінің негізін қалаушы мәртебелі ұлт. Қалған ұлттар диаспора. Қазақ ұлты басқа ұлттардың дамуы мен тілін, дінін, салт-дәстүр, әдет-ғұрпын сақтауға кедергі келтірмейді. Басқа ұлт өкілдерінің қазақ ұлтының тілі мен дінін, салтдәстүр, әдет-ғұрпын, ұлттық болмысын сыйлауын, құрметтеуін талап етеді. Қазақ тілі- мемлекеттік тіл, диаспоралар мен аз ұлттардың тілі, қазақ тілінен басқа ешқандай тіл мемлекеттік тіл болмайды. Барлық қазақстандықтар мемлекеттік тілді білуге және оның дамуына үлес қосуға міндетті. Қазақ ұлты басқа ұлттардың өз тілін сақтауы мен дамытуына қарсы болмайды. Қазақтың кез келген жасы бірнеше тілді еркін меңгергені құптарлық іс, бірақ өз ана тілін барлық бес саусақтай білетін тілдерінен жоғары қоюы керек. Сондай-ақ, әрбір қазақ ұлтының патриоты ұлттық құндылықтары, тілімен қатар ежелден ұстанған ата діні мен бабалары қорғап қалған алпауыт жерінің аяқ асты тапталмауын да есте ұстауы керек. Түркі тектес халықтардың тым қызуқанды, өз ұлтына нұқсан келтірер қылық көрсе, басын қайырып отыратынын көріп жүрміз. Сол секілді, қазақтың өзіне деген құрметі қыздарына деген құрметтен бастау алады. Қызын құрметтеген текті халықтың ұрпағы ар-намысының босағада тапталып жатуына жол бермеуі керек. Қазақ қызы - қазақтың анасы. Ана - болашақ ұрпақтың бастауы, қайнар көзі. Бұлақтың басы лай болса, одан таза ұлт шығуы мүмкін емес. Психологиядағы адамның тұлға болып туылмай, тұлға болып қалыптасатыны секілді, патриот болып туылмайды, патриот болып қалыптасады. Тұлғаның қалыптасу жолында сыртқы ортаның, яғни ата-ананың, достарының, мұғалімнің ықпалы күшті. Дұрыс тәрбие ғана тұлға - патриот болып қалыптасуға итермелейді. Адамның ішкі факторлары қабілет, зейін, ойлау, дарындылық, естіліктің жүйеге түсуіне де сыртқы ортаның әсері мол. Нені көрсе, ішкі факторлар да соған бейімделетіні белгілі. Қазақ ұлтының сапалы жасы болып өсуіне білім керек, сондай-ақ «Тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы» деп әл-Фараби айтқандай, тәрбиенің алар орны ерекше. Отаншылық, Отансүйгіштік, Патриотизм – адамның Отанына, туған еліне, оның тіліне, салтдәстүрі мен мәдениетіне деген сүйіспеншілік сезімі. Көшпелі қазақ өркениетінде Отаншылдық ең қасиетті міндеттердің бірі саналды. Ежелгі түркі қағандығы кезінде тасқа жазылған Күлтегін ескерткішінде ел билеушілерінің Отаншылдық үлгісі көрініс тапқан. Төре, Қазыбек, Әйтеке билер, Ақтамберді, Бұқар жыраулар және ХХ ғасырдың басындағы А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейхан, Ж.Аймауытов, С.Торайғыров, М.Жұмабаев, т.б. ұлт зиялылары мен қайраткерлері Отаншылдықты сөзбен ғана емес, іспен де өнеге көрсете білді. Әйтеке би “Өмірім халықтікі, өлімім ғана өзімдікі” деп халыққа қызмет етудің, Отаншылдықтың айнасы бола білді. Тәуке хан заманынан қазақ қоғамында Отаншылдық байлықтан да жоғары бағаланды. Қазіргі кезде Қазақстан өмірінде “қазақстандық патриотизмді” қалыптастыру және оны азаматтардың ой-санасына сіңіруді мемлекеттік дәрежеге көтергенімен, Отаншылдық ой-сананы қалыптастырудың шешілмеген мәселелері бар. Қазақстандық патриотизм – ел азаматтарының республиканың бүгінгі тұрақты өмірі мен жарқын келешегі жолындағы еңбегі мен күрескерлігі іспетті. Отаншылдық – елжандылық туған отбасына, туып-өскен ортаға, туған топырағы мен табиғатына деген құрметтен басталады. Сондықтан Отаншылдықтың қайнар көзі адамгершілік қасиеттер болмақ. Отаншылдықтың іргетасы – ұлтжандылық. Өз ұлтын сүйіп, оның мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын азамат қана отаншыл болады. Отаншылдықты рухани құбылыс ретінде зорлықпен, нұсқаумен биліктің басқаруымен енгізу мүмкін емес.

112


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1. Бықай Ф. Қазақстан – менің елім, менің Отаным. // Егемен Қазақстан. 28 ақпан, 2008. 2. Жамбылов Д. Тәуелсіздік және саяси сана. А., 1999. 3. Тоқаев Қ. Келешекті болжаған кемел жолдау. // Егемен Қазақстан. – 9 ақпан, 2010. 4. БекайдарТ. Елін сүйген ұрпақ- ұлт мақтанышы . //Қазақстан мектебі. №9 2003. 5. МахатоваГ. Мақсат- Отаншылдыққа тәрбиелеу. // Қазақстан мектебі. №12. 2006. 6. ЖаманқұлП. Қазақстандық патриотизмге тәрбиелеуде көркем шығармалрды пайдалану. //Бастауыш мектеп. №2. 2002. 7. СайдахметоваЛ. Қазақстан мектептерінде оқушыларды патриотизмге тәрбиелеу.А., 2002. 8. ТасболатовҚ. Қазақстандық патриотизмнің ұлттық және ұлтаралық үйлесімі. // Отан тарихы.№3. 2001. 9. Қалмырзаев Ә. Қазақстандық патриотизм қалай қалыптасады. // Егемен Қазақстан, 1998. 10 қаңтар. № ЖАСӨСПІРІМДЕРГЕ ПАТРИОТТЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ Бердиханова Роза Ибрахимовна Байзақ ауданы, Түймекент орта мектебі Қазақстанның жалпы білім беретін мектептерінде оқушыларға қазақ халқының этностық ерекшеліктерін, тарихы мен мәдениетін, сондай-ақ халықтың батыр ұл-қыздарының ерлік істерін дәріптеу жастарға патриоттық тәрбие берудің және оны қазіргі жағдайда зерттеудің қажеттілігін арттыра түседі. Сондықтан болашақ жастардың патриоттық тәрбиесіне ерекше мән беру, олардың бойындағы патриотизмді қалыптастыру қоғам болашағының өркендеуін, елімізде тыныштық пен бейбітшіліктің мәңгілік қанат жаюын қамтамасыз ететіні анық. Қазіргі кезде қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар саласында зерттеу жүргізуші ғалымдар халқымыздың сан ғасырлардағы рухани мұрасын, әсіресе оқу, тәлім-тәрбие мәселесін философия, психология, педагогика ғылымдарының зор жетістіктерін пайдаланып, асыл қазыналарын жоғары теориялық биіктен талдап, ғылыми көзін ашуда. Халықтық педагогикадағы атамекенге сүйіспеншілікті дамыта отырып біз оқушылардың бойында патриоттық сезімді тәрбиелеуді ұсынамыз. Білім беру мен тәрбиенің негізгі міндеті - өз елінің азаматы, патриотын тәрбиелеу болса, осыған сәйкес «қазақстандық патриотизм мен ұлттық патриотизм» оқушылардың тәрбиелік деңгейін бағалаудағы көрсеткіш болып қарастырылады. Қазақстандық патриотизмнің арқауы қазақ мемлекетіне деген сүйіспеншілік, ұлтына сенімі, нанымы, саяси көзқарасы, т.б. қарамастан, әрбір қазақстандық өзі өмір сүріп, күн көріп отырған мемелекетін – «Отаным» деп тануы, оның негізін салып отырған қазақ ұлтына сыйластық, оның заңдарына бас ию, рәміздеріне құрмет, жетістігіне сүйсініп, мақтану, кемшіліктерін болдырмаудың жолын қарастыру қазақстандық патриотизмнің белгілері болуы керек деген ой келіп туады. Қазақстан егемендік алғаннан кейін мерзімді басылымдарда «қазақстандық патриотизм» және «ұлттық патриотизм» жайлы сұрақтар жарияланып, оған көптеген белгілі ғалымдар, ақын-жазушылар өз пікірлерін білдірген болатын. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Біздің тағы бір аса маңызды идеологиялық міндетіміз - Қазақстандық отансүйгіштікке тәрбиелеу, әрбір азаматтың өзін - өзі айқын билеуін қалыптастыру. Шынайы отансүйгіштікті нағыз азаматтықты қалыптастыру жеке бастың өзін саяси тұрғыдан айқын сезініп, өз Отанын саналы түрде таңдауын көздейді» делінген. Міне, осының өзі бұдан былайғы кезде «қазақстандық патриотизм» ұғымын қалыптастыру мақсатын қойып отыр. Ендігі кезеңде қазақстандықтардың күш-қуаты «қазақстандық патриотизмді» орнықтыруға жұмсалуы керек. Қазақстандық патриотизм ол тек қазақтардың ғана өз Отанына сүйіспеншілігі емес, онда мекендеген бүкіл ұлт пен ұлыс өкілдерінің бәріне қатысты дүние. Алайда ешкімді елін, Отанын зорлықпен, күштеп не үгіттеп жел сөзбен алдап-арбап сүйгізе алмайсың. Елін сүю-әркімнің жеке ісі, өз арының ісі. Қасиетті сезім ананың сүтімен бірге өзі келмейді, ол адам өсе, есейе келе өз ақылы өзіне жетіп, өз басымен тіршілік ете бастағанда адамзаттың бойында біртіндеп қалыптасатын құдіретті сезім. «Бұл сезім әркімде әр кезеңде (яғни, әр түрлі жаста) оянып, кейін кәмілетке келгенде біржола буыны қатып, тәжірибемен, жаспен, уақытпен, біліммен, қоршаған ортаның ықпалымен, мемлекеттік және қоғамдық социологиялық институттардың (балабақша, отбасы, мектеп, жоғары оқу орындары, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамдық ұйымдар, әр түрлі саяси ұйымдар мен қозғалыстар) әсерімен қалыптасады» деп көрсетеді Ә.Қалмырзаев. Қазақстандық патриотизм - қазақстанды мекендейтін барлық ұлт пен ұлыстардың, халықтардың Қазақстан мемелкетінің әлемдік биіктен көрінуі үшін білім, мәдениет, экономика, әлеуметтік тұрғыда дамуына жағдай жасай отырып, еліміздегі бейбітшілік, бірлік пен тәуелсіздікті сақтау үшін барлық күш жігерін жұмсауы. Дегенмен, көптеген баспасөз беттерінде Қазақстандық патриотизм ұғымы кещегі «кеңестік патриотизм» ұғымына пара-пар деп бағалау да бар. Бұл жерде екі ұғымға тән идеология екі басқа. Кеңестік дәуірде бір орталыққа бағындырылған, бір ғана саясаттандырылған идеология болды. Қазақстан Республикасы азаматтарын патриоттық тәрбиелеу жөніндегі мемлекеттік 113


бағдарламасында «Қазақстандық патриотизм - әрбір азаматтың өз Отанының тағдырына, қауіпсіздігіне, болашағына деген жауапкершілігін сезіну, барлық отандастардың ұлты мен конфессиясына қарамастан жете құрметтеу, олардың салтын, дәстүрін, тарихымен мәдениетін құрметтеу, мемлекеттік рәсіздеріне, мемлекеттік тілге құрметпен қарау. Туған жерге деген махабаты, Қазақстанды барлық азаматтардың біріңғай отаны ретінде қабылдауы» деп түсіндіреді. Расында да, Қазақстандық патриотизм көп ұлтты Қазақстан үшін бірлік пен елдікті сақтай отырып, демократияландырылған, әлемдік өркениеттен орын алу идеологиясы негізгі діңгек болып табылады. Бұл жерде ел президентінің тұжырымы бойынша «Қазақстандағы ұлтаралық жарастықты негізгі атамекеннің иесі – қазақ халқы өз мойнына алуы керек. Өйткені халқымыз ұлтаралық жарастықты, сыртқы дүниемен өзара тиімді ынтымақтастықта жүзеге асыра алса ғана өзінің өркениетті мемлекетіне ие бола алады», - деп қазақстандық патриотизмді қалыптастырудың негізгі тірегі қазақ халқына үлкен үміт артады. Ұлттық патриотизмді ұлт және патриотизм туралы екі ұғымның жадағай қосындысы деп қарауға болмайды. Сондықтан біз бұл еңбегімізде тектілікпен туа біткен қасиеттердің тәрбие арқылы бекіп, нығаюы, елін, жерін шексіз сүйіп, соған қызмет ету, ұлттың барлық қасиеттерін ардақтау деп көрсетеді. Демек, ұлттық патриотизм дегеніміз қанмен, текпен туа бітетін, тәлім-тәрбие арқылы өсіп жетілетін ұлттық сипаттағы саналы іс-әрекет пен мінез-құлық. Ұлттық патриотизм ұғымына әр түрлі көзқарас бар. Ұлттық патриотизмді жекеленген, оқшауланған ұғым деп қабылдауға тырысады. Жоқ, ұлт бар жерде, ұлттық патриотизм бар. Қазақ халқының жер бетінен жойылмай сақталуы да ата-бабаларымыздың ұлттық рухының жоғары болуында десек артық айтпаған болар едік, яғни бұл тарихи шындық. Ұлт дегеніміз - адамдардың тарихи қалыптасқан әлеуметтік-этникалық, қауымдық бірлестіктің жоғары түрі. Ұлт болып қалыптасу үшін оның құрамына кірген адамдар тобының материалдық, территориялық және экономикалық жағдайлары, тілі мен әдебиетінің әлеуметтік хал-ахуалының, мінез-құлқының сол ұлтқа тән кейбір этникалық ерекшелігінің ортақтығы болып табылады. Ұлттық патриотизм дегеніміз – елі мен жері, халқының бостандығы және мемлекет ретінде жер бетінде сақталуы үшін, ұлт намысын жоғары дәрежеде ұстау. Ұлттық патриотизмді қазақ патриотизмі деп те қарастыруымызға болады. Ұлттық патриотизм – ұлт бостандығы, елі мен жерінің тәуелсіздігі, білім мен ғылым, мәдениет, спортта әлем сатыларының биік шыңынан көрінуі негізгі ұстаным болып табылады. Отаншылдыққа тәрбиелеу ұлттық ерлік дәстүрлерге сүйене отырып, жас өскіннің ішкі жан дүниесі ой санасы мен сезімін дамытып, қалыптастыруға бағытталуы керек. Бұл ретте Н.Назарбаевтың «Қазақтың ұлттық сана сезімін дамыту - қазақ деп аталатын таңғажайып, әрі бай тарихи және мәдени байтаққа өз қатысының барын сезіну» - дегені біздің ұстанып отырған пікірлерімізді қуаттай түседі. «Көп ұлтты Қазақстан Республикасы үшін патриоттық сезімнің рухани саладағы тату-тәтті тірлік, азаматтық келісімге ғана емес мемлекеттік материалдық негізін нығайтуға да тікелей ықпалы бар. Патриоттық рух - қазақ елінің әлемдік өркениетті елдер көшіне қосылып дүниежүзілік қауымдастықтан лайықты орын алуға мүмкүндік беретін бірден - бір күш!-деп атап көрсетеді. Патриоттық сезім өрге бастайтынын өз ұлтымыздың тарихы да талай дәлелдеп келеді. Кейде шіркін бір өзіне бірнеше мемлекет сыйып кететін ұлан - байтақ жерді ата-бабамыз сан ғасырлар бойы қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай қалай аман сақтаған деп таңданамыз. Өз сауалымызға өзіміз жауап тауып «Найзаның ұшымен, білектің күшімен, ақылдың ісімен» - деп мақтанамыз. Ешбір қатесі жоқ. Тегеурінді күштің тетігі жүрек қуатынан нәр алғанда ғана қозғалысқа келмек. Ұлан майдан ұлы істе де жеке дара жекпе-жекте де рухы мықты ұтады. Жайшылықта әрқайсысы бір түйе айдап, жеке жайылатын жұртымыздың ел басына күн туғанда бір төбеге жиылып, бір ауылына ұюы, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, тастүйін тегеурінді күш болып аттануы осындайда бәрінен биік тұрса қандай ғанибет. Ұлы бірлік патриоттық рухтың аса бір қасиетті мәйегі. Н.Ә.Назарбаевтың тәуелсіздік жолында ту етіп көтерген реформаторлық идеяларының бірі «қазақстандық патриотизм» ұғымымен астасып жатуының терең мәнін де содан іздеген жөн. Н.Ә.Назарбаев ұсынған жаңа ұлттық идеяның мазмұны да қоғамдық дамуға басқаша, осы заманғы тұрғыдан қарау үрдісіне сай айқындалған. «Көп ұлтты Қазақстанда жалпы ұлттық мүдделерді жүзеге асырудың бір ғана жолы бар екені айдан анық. Ол қазақ ұлтының біріктіруші рөлі жағдайында барлық халықтардың теңдігін қамтамасыз ету» - деп жазды ол «Қазақстанның болашағы - қоғамның идеялық бірлігінде» - деген еңбегінде. Біз бұл жерде екі мәселеге айрықша назар аударып қарастырамыз: Бірінші - қоғамның көп ұлттылығын тұрақты бірлестіруші факторға айналдыру. Яғни, сырт қарағанда, әрқилы алауыздықтардың негізгі себебі болуға тиіс осалдықтардың өзінен, алға басуға күштірек қарқын беретін артықшылық жасау ниеті. Екінші - қазақ ұлтының қоғам өміріндегі біріктіруші рөлінің атап көрсетілуі. Яғни, оның мемлекеттің тағдыры үшін, ең алдымен өзі жауапты екендігінің ашық айтылуы. әрине біріктірушілік міндетін атқару - қоғамның әртүрлі элементтері арасында жай байланысшы болу дегеннен гөрі күрделілеу ұғым, ол үшін солардың қоғамдық ортақ тірлігінің ұйқасында жаңа қауымдастық шын мәніндегі негізгі ұлттық тірегіне айналу керек. Елбасы өзінің теориялық еңбектерінде, мақалалары мен сөздерінде «қазақстандық патриотизм» 114


деген ұғымда әр қырынан ашып көрсетіп келеді. Ол үшін өз отандастарының, ғылыми тілмен айтуында қоғам организміндегі өзінің саяси еркіндігін айқын сезінетін және өз Отанын саналы түрде таңдаған азаматтар болуы шарт. Мемлекетіміздегі қазіргі әлеуметтік, саяси-экономикалық жағдайларды, халықтың сана-сезімінің қалыптасу үрдісін ескере отырып, қазақстандық патриотизмнің қалыптасуына мемлекетке атын беріп отырған қазақ халқының бойындағы ұлттық патриоттық қасиеттердің ықпалы мол екенін анықтадық. Жалпы патриоттық сезімнің қай-қайсысының болсын қалыптасуы отбасы тәрбиесінен (балабақшадан) бастау алатыны белгілі. Сондықтан халқымыздың қаһарман батыр ұлы Б.Момышұлы мен жазушы Ә.Нұршайықов, З.Ахметова, т.б. пікірлеріне сүйене отырып, отбасында патриотизмге тәрбиелеу, ана тілін үйрету, ұлттық мінез-құлық қалыптастыру, ұлттық салт-дәстүрді сақтау, шыққан ата тегін білу және сезінуден басталып, халқына сүйіспеншілік, тарихи дәстүрлерді сақтау, одан соң туған жеріне, Отанына деген сүйіспеншілік өсе келе мектепте ары дамып қалыптасуына шарт түзілуі тиіс. Сонда ғана әрбір азамат өзін мемлекетінің өткеніне, бүгініне және ертеңіне тікелей қатысын сезініп, Отан тағдыры үшін өзіне жеке жауапкершілік жүктелетінін терең пайымдайтын болады. Ел өміріне қатысты сан алуан проблемалардың баршаға бірдей жақын әрі түсінікті болуы да Осылайша студенттердің бойында патриоттық, отансүйгіштік, имандылық, мейірімділік т.б. сияқты халқымыздағы асыл да абыройлы қасиеттерге тәрбиелеумен қатар, патриоттық сезімді қалыптастыруда, ең алдымен, халықтың рухани азығымен қайнар бұлағы, оның халық педагогикасы, ұлттық салт-дәстүрін терең сіңіру деп есептейміз.

1. 2. 3. 4. 5. 6.

ӘДЕБИЕТТЕР Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030 Стратегиялық бағдарлама.Алматы, 2005. Қазақстан Республикасындағы Білім туралы заңнама.Алматы, 2005. Қазақстан Республикасының Конституциясы.Алматы, 2003. 12- жылдық мектеп журналы. Алматы - 2007 жыл; Иманбаева С.Т. Мектеп оқушыларына патриоттық тәрбие теориясы мен әдістемесі. Алматы: 2007. -310 б. Мектепке дейінгі және бастауыш білім: қазіргі жағдайы, даму тенденциялары және мәселелері. 2-том Алматы - 2007 жыл. ПСИХОЛОГО-ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ ГРАЖДАНСТВЕННОСТИ УЧИТЕЛЯ Бектурганова К.К. ФАО НЦПК «Өрлеу» ИПК ПР по Жамбылской области Сегодня все мировое педагогическое сообщество все более и более склоняется в пользу гуманистического образования, с акцентом на педагогическую концепцию, где личность, его внутренний духовный мир, ее гражданские качества, обращенные на позитивную переделку окружающего мира становятся принципиально важными. Вышесказанные приоритеты является значимыми и для нашего государства. Так в программном документе «Идейная консолидация общества – как условие прогресса Казахстана» отмечается, что «важным компонентом идейной консолидации общества должна стать разработка и формирование новой идеологической платформы общества, активизации гражданского, духовного, идейно-политического нравственного воспитания всех слоев населения». По всем этим направлениям воспитания велико значение личности учителя. Отсюда, главный акцент в подготовке будущих учителей должен делаться н