Page 1

A

ΦIEPΩMA

KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

2-31 AΦIEPΩMA

Iστορία των ελληνικών χαρτονομισμάτων. Mια πολυκύμαντη πορεία απ τον πρώτο «Φοίνικα» στη σημερινή διεθνή μας ένταξη.  Πρώτες τράπεζες και χαρτονομίσματα. Mε δυσπιστία αντιμετωπίσθηκε το νέο νμισμα επί Kαποδίστρια, ενώ σήμερα κυριαρχεί.  Tο εκδοτικ προνμιο της Iονικής. Tο Eλληνικ Δημσιο παρεχώρησε το δικαίωμα κοπής χαρτονομισμάτων σε σειρά τραπεζών.  Tοπικά Eνοριακά Xαρτονομίσματα. Iδιτυπα «νομίσματα» που εξέδωσαν πολλές κοιντητες στην Tουρκοκρατία υπ την κάλυψη της Eκκλησίας.  Xαρτονομίσματα της Kατοχής. H κατάρρευση της οικονομίας το 1941 αποτυπώθηκε σ’ αυτά κατά τρπο τραγικ.  H δραχμή μετά τον πλεμο. H σύνδεσή της, το 1944, σε ισοτιμία με τη χάρτινη λίρα Aγγλίας δημιούργησε εγγύηση σταθερτητας.  Tέχνη και σχεδιασμς. H ζωγραφική και η χαρακτική συναντώνται δημιουργικά στην κυκλοφορία ενς χαρτονομίσματος.  Eκτύπωση, πλαστογραφία και διασφάλιση. H εκτύπωση των χαρτονομισμάτων πρέπει να καλύπτει την ασφάλεια, αλλά και την αισθητική.  Oι περιπέτειες ενς χαρτονομίσματος. Tα επισημασμένα απ την Tράπεζα της Eλλάδος χιλιάρικα του 1941 και η ασύδοτη δράση των παραχαρακτών.  Tο Mουσείο Xαρτονομισμάτων. Iδρύθηκε στην Kέρκυρα απ την Iονική Tράπεζα και φιλοξενεί πλουσιτατη συλλογή τραπεζογραμματίων. 

Tο πρώτο ελληνικ χαρτον μισμα των 50 φοινίκων εξεδ θη στην Aίγινα την 1.7.1831 απ την Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα, η οποία ιδρύθηκε το 1828 και λειτούργησε έως το 1834.

Iστορία των ελληνικών χαρτονομισμάτων Mια πολυκύμαντη πορεία απ τον πρώτο «Φοίνικα» στη σημερινή διεθνή μας ένταξη Tου Δ/ρος Δημήτρη A. Nικολετ πουλου Προέδρου Eλληνικής Eταιρείας Oικον. Iστορίας

EINAI πολύ δύσκολη η συμπύκνωση της ιστορίας των ελληνικών χαρτονομισμάτων –και της ιστορίας του ελληνικού νομίσματος γενικτερα– μέσα σε λίγες σελίδες. Mέσα απ αυτά προβάλλει η πολυκύμαντη οικονομική αλλά και κοινωνικοπολιτική ιστορία της χώρας μας, μιας μικρής και φτωχής χώρας που η Aνεξαρτησία την βρήκε με δημσιο εξωτερικ Eπιμέλεια αφιερώματος:

K·ΣTHΣ BATIKI·THΣ

Σύνθεση εξώφυλλου: Tο Mουσείο Xαρτονομισμάτων της Iονικής Tράπεζας στην Kέρκυρα, έργο του ζωγράφου Παναγιώτη Γράββαλου, και διάφορα ελληνικά χαρτονομίσματα. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»:

BHΣ. ΣTAYPAKAΣ

O Iωάννης Kαποδίστριας, πρώτος κυβερνήτης της νεώτερης Eλλάδος, που απεφάσισε την κοπή των πρώτων ελληνικών χαρτονομισμάτων.

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

χρέος 2.800.000 αγγλικών λιρών –το Δάνειο της ανεξαρτησίας (1825)– πως αποκλήθηκε, απ το οποίο εισέπραξε καθαρά μνον τα μισά! Για να ενισχυθεί ο εθνικς αγώνας η επαναστατική κυβέρνηση διά του «Eκτελεστικού» εξέδωσε οιονεί χαρτονομίσματα το 1822 (κατά αντιγραφή των γαλλικών «ασσινιάτων» σε αξίες 100, 250, 500, 750 και 1.000 γροσίων που είχαν μως μικρή ανταπκριση. O πρώτος κυβερνήτης της Eλλάδος Iωάννης Kαποδίστριας, αφού «έκοψε» στην Aίγινα την πρώτη ελληνική νομισματική μονάδα τον «Φοίνικα», σύμφωνα με τις προσδοκίες του Eθνους και τις επιταγές των επαναστατικών εθνοσυνελεύσεων, ίδρυσε την Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα απευθυνμενος στον πατριωτισμ


Xαρτον μισμα των 100 δραχμών, της Iονικής Tραπέζης που εκδ θηκε στην Kέρκυρα στις 11 Mαρτίου 1918.

των Eλλήνων για ενίσχυση του κενού δημσιου ταμείου. Παράλληλα φρντισε να εκδώσει «χαρτονομίσματα» για περιορισμένη χρήση. H αρχική πρταση προέβλεπε συνολική αξία 3.000.000 Φοινίκων αλλά η εθνική συνέλευση του Nαυπλίου περιρισε την αξία αρχικά σε 1.000.000 και τελικά σε 500.000 Φοίνικες.

Tο κοιν δυσπιστεί Tο κοιν τα αντιμετώπισε με δυσπιστία και κυκλοφρησαν περιορισμένα ακμα και μετά την άφιξη του Oθωνα. H Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα διέκοψε το 1834 γιατί συνδέθηκε άμεσα με το δημσιο ταμείο. Mετά μακρές διαπραγματεύσεις ιδρύθηκε το 1841 η Eθνική Tράπεζα της Eλλάδος η οποία, μετά εννέα μήνες, κυκλοφρησε τα πρώτα τραπεζογραμμάτια, τυπωμένα στη Γαλλία λιθογραφικά και επί της μίας ψεως. Στη συνέχεια παράγγειλε μέσω Eϋνάρδου, νέα τραπεζογραμμάτια που κυκλοφρησαν το 1847, τυπωμένα επί των δύο ψεων, σε χαλύβδινες πλάκες. O Eϋνάρδος, πως και ο Γεώργιος Σταύρου –που τοποθετήθηκε πρώτος διευθυντής της τραπέζης– ήσαν εκ των ιδρυτών και πρώτων μετχων της Eθνικής. Tο 1848 λγω, κυρίως, πτώσεως των εξαγωγών σταφίδας, που ήταν συνέπεια ευρωπαϊκής κρίσεως, επιβλήθηκε η αναγκαστική κυκλοφορία, δηλαδή ανεστάλη με κρατική έγκριση η εξαργύρωση των τραπεζογραμματίων με πολύτιμο μετάλλο. Mέσα στον ίδιο μως χρνο ήρθη η αναγκαστική κυκλοφορία. Oι αξίες που κυκλοφορούσαν ήταν 500, 100, 50 και 25 δραχμών. Aυτές συμπληρώθηκαν με αξία των δρχ. 10 που τυπώθηκαν επίσης στη Γαλλία και κυκλοφρησαν το 1848 με επιΣυνέχεια στην 4η σελίδα

Xαρτονομίσματα των δέκα και εκατ δραχμών της Eθνικής Tραπέζης της Eλλάδος. H εκτύπωσή τους έγινε στη Nέα Y ρκη. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

3


Eξαίρετη φωτογραφία της Aθήνας το 1859. H αλματώδης οικονομική ανάπτυξη της πρωτεύουσας αρχίζει. Συνέχεια απ την 3η σελίδα

στασία του Γάλλου οικονομολγου Λεμέτρ, μετέπειτα βασιλικού επιτρπου της Eθνικής Tραπέζης. Tο 1864, με την ενσωμάτωση των Iονίων νήσων, η Iονική Tράπεζα (1839) προστέθηκε στο ελληνικ τραπεζικ σύστημα και διατήρησε το εκδοτικ της προνμιο (μέχρι το 1920) που είχε για τα νησιά του Iονίου. Oι δύο, πλέον, εκδοτικές τράπεζες θα αναμειχθούν στη χρηματοδτηση του Δημοσίου με τρπο θετικ.

Eφαρμογή συμφωνίας Tο 1867 η Eλλάς αποδέχτηκε αρχικά και προσχώρησε το 1868 στη Λατινική Nομισματική Eνωση, μια συμφωνία για κοιν νμισμα (νομίσματα ίδιου βάρους και καθαρτητος σε χρυσ και άργυρο –διμεταλλισμς–) μεταξύ Γαλλίας, Iταλίας, Bελγίου και Eλβετίας (δεν θυμίζει Mάαστριχτ και κοιν ευρωπαϊκ νμισμα;) αλλά ανέστειλε την εφαρμογή της συμφωνίας λγω εκτάκτων αναγκών που προέκυψαν απ το Kρητικ ζήτημα. Oι οικονομικές επιπτώσεις συμπληρώθηκαν με νέα αναγκαστική

κυκλοφορία. H Eλλάς τελικά εφάρμοσε τη συμφωνία της Λατινικής Eνώσεως το 1873 για να δεχθεί «εισβολή» –λγω διμεταλλισμού– αργυρών απονομισματοποιημένων γερμανικών νομισμάτων και αναγκάστηκε να απαγορεύσει την κυκλοφορία άλλων νομισμάτων πλην της Λατινικής Eνώσεως (1876), αλλά η αυξημένη δαπάνη κοπής των νέων νομισμάτων και ο Pωσοτουρκικς πλεμος επανέφεραν την αναγκαστική κυκλοφορία το 1877. Mε την προσάρτηση της Hπειροθεσσαλίας (1881) ιδρύθηκε η ομώνυμη τράπεζα που εξέδωσε χαρτονομίσματα για τις νέες ελληνικές περιοχές. Διανύουμε, ήδη, την αμφιλεγμενη περίοδο Xαριλάου Tρικούπη και του «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» που είχε, ουσιαστικά, προδρομολογηθεί. Eγιναν θετικές προσπάθειες οικονομιών, αλλά μεσολάβησε ο «άτυχος» πλεμος του 1897 με αποτέλεσμα την εγκατάσταση του Διαρκούς Oικονομικού Eλέγχου –ένα είδος ΔNT της εποχής–, που μεταξύ άλλων, επέτυχε ώστε η σχέση γαλλικού φρά-

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

γκου - δραχμής απ 167 προς 100 το 1897 να φθάσει σε 99,90 προς 100 το 1910 και να οδηγήσει στη νομισματική μεταρρύθμιση του 1910 (ΓXMB). Aκολούθησαν οι Bαλκανικοί Πλεμοι, ο A΄ Παγκσμιος Πλεμος, ο Διχασμς και η εθνική τραγωδία του 1922. Λίγους μήνες πριν απ την καταστροφή του 1922 ο ττε υπουργς Oικονομικών Πρωτοπαπαδάκης διχοτμησε το χαρτονμισμα και το δεξι ήμισυ ανταλλάχτηκε με αναγκαστικ δάνειο. Hταν μια παγκσμια δημοσιονομική πρωτοτυπία. Tο ίδιο μέτρο εφαρμστηκε το 1926 αλλά για το ένα τέταρτο του χαρτονομίσματος.

O χρυσούς κανών Tο 1928 ιδρύθηκε η Tράπεζα της Eλλάδος (Kεντρική Tράπεζα) που ανέλαβε το εκδοτικ προνμιο απ την Eθνική Tράπεζα. Aρχικά χρησιμοποίησε χαρτονομίσματα απ το απθεμα της Eθνικής με ημικυκλική κκκινη επισήμανση «Tράπεζα της Eλλάδος». Tο 1932 κυκλοφρησε δικά της χαρτονομίσματα των δρχ. 500 και 5.000, τυπωμένα στις HΠA.

H νομισματική κυκλοφορία συνδέθηκε με τον χρυσ καννα, με σχέση Λίρας Aγγλίας προς τη δραχμή 1 Λίρα Aγγλίας = δρχ. 375. H παγκσμια κρίση ανάγκασε την Eλλάδα να εγκαταλείψει τον χρυσ καννα το 1931 και να απαγορεύσει την κατοχή συναλλάγματος το 1932. Eπίσης δραχμοποίησε υποχρεωτικά τις καταθέσεις σε συνάλλαγμα. Tην ίδια περίοδο η πολιτική κατάσταση ήταν ιδιαίτερα διαταραγμένη (θάνατοι πολιτικών, κινήματα, επάνοδος βασιλείας, 4η Aυγούστου). Tέλος ο Πλεμος, η Kατοχή. Xρειάζονται πολλές σελίδες για να σκιαγραφήσει και μνο κανείς τα χρνια αυτά. Σαν συμπέρασμα θα παραμείνει η λεηλασία της ελληνικής παραγωγής, η ανείπωτη πείνα και ο θάνατος και η αδούλωτη ψυχή του Eλληνα που έμεινε ρθια. O Φραγκλίνος Pούσβελτ είπε για την Eλλάδα: «H Eλλάδα αντέταξε στις απάνθρωπες μηχανές του πολέμου και στους ψυχρούς υπολογισμούς της στρατηγικής απλώς και μνο την άγρια έμπνευση της Eλευθερίας».


H καταστροφή της Mικρασιατικής εκστρατείας το 1922, επέφερε ένα τρομακτικ πλήγμα στην ελληνική οικονομία. Λίγο πριν, η τ τε κυβέρνηση διά του υπουργού Oικονομικών Πρωτοπαπαδάκη, είχε διχοτομήσει το χαρτον μισμα επιβάλλοντας αναγκαστικ δάνειο. Στη φωτογραφία το κτίριο του Στρατηγείου μας στη Σμύρνη.

Tα ελληνικά χαρτονομίσματα που προοδευτικά έφτασαν σε νούμερα πολλών δισεκατομμυρίων κυκλοφορούσαν παράλληλα με κατοχικά γερμανικά, ιταλικά και βουλγαρικά που ουσιαστικά «άρπαζαν» την ελληνική παραγωγή στις πηγές της. Aργτερα στις παραμονές της απελευθέρωσης κυκλοφρησαν χαρτονομίσματα του βουνού (ΠEEA) καθώς και επιταγές της επαρχίας (Tραπέζης της Eλλάδος) για να αντιμετωπισθούν άμεσες ανάγκες (μισθοδοσία κ.λπ.). Στις 11 Nοεμβρίου 1944 μια νέα δραχμή ορίστηκε ίση με πενήντα δισεκατομμύρια κατοχικές. O Eμφύλιος μως έφερε καινούργιο πληθωρισμ και τα νέα χαρτονομίσματα μεγάλωναν, πάλι, σε ονομαστικές αξίες μέχρις του το 1954 κπηκαν τα τρία μηδενικά (νομισματική μεταρρύθμιση του 1953). Tα πιο πρσφατα γεγοντα που αφορούν τη νομισματική κυκλοφορία είναι γνωστά και δεν υπάρχει δυναττητα αναλύσεώς τους. Θα περιορισθούμε στην ευχή να μη χρειασθεί να κοπούν και πάλι τα τρία μηδενικά απ το πολύ πρσφατο δεκαχίλιαρο και να βρει η χώρα μας το δρμο της οριστικής σταθεροποιήσεως και αναπτύξεως.

H ιταλική επίθεση εναντίον της χώρας μας στις 28 Oκτωβρίου του ’40 καταλήγει σε ήττα για τους εισβολείς. O ελληνικ ς στρατ ς αντεπιτίθεται γράφοντας σελίδες δ ξας. Συγχρ νως, μως, αρχίζει και η περίοδος της μεγάλης δοκιμασίας για την ελληνική οικονομία με τα τραγικά αποτελέσματα της Kατοχής. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

5


Πρώτες τράπεζες και χαρτονομίσματα Mε δυσπιστία αντιμετωπίστηκε το νέο νμισμα επί Kαποδίστρια, ενώ σήμερα κυριαρχεί Tου Aντωνίου Λιναρδάκη

TA XAPTONOMIΣMATA με τη σύγχρονη περίπου μορφή των, είναι επινηση των νεωτέρων χρνων. Περίπου, δύο χιλιάδες τριακσια χρνια απ τα νομίσματα των Λυδών, η Tράπεζα της Στοκχλμης θέτει σε κυκλοφορία, το 1662, τα πρώτα της τραπεζογραμμάτια και ακολούθησαν οι άλλες χώρες της Eυρώπης και του κσμου ολκληρου. Tα χαρτονομίσματα ήσαν, κατ’ αρχάς, μια γραπτή υπσχεση της τραπέζης τι θα καταβάλει στον κομιστή «επί τη εμφανίσει» το αναγραφμενο ποσ σε χρυσά ή αργυρά νομίσματα, τα οποία είχε προηγουμένως καταθέσει σ’ αυτήν. H έλλειψη μως χρυσού και αργύρου για την κοπή νομισμάτων, αφ’ ενς, και αφ’ ετέρου η αυξανμενη εμπιστοσύνη προς τις τράπεζες, καθιέρωσαν τα τραπεζογραμμάτιά των ως γενικ ανταλλακτικ μέσο, αποδεκτ στις συναλλαγές. Στην Eλλάδα, τα χαρτονομίσματα εμφανίζονται ταν ο Iωάννης Kαποδίστριας κατά τον Iούνιο του 1831, για να μην επιβάλει και νέους φρους απεφάσισε διά του ψηφίσματς του KZ/17.6.1831 την εκτύπωση χαρτονομισμάτων των 5, 10, 50 και 100 φοινίκων συνολικής αξίας 3.000.000 φοινίκων, απ την Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα που είχε συσταθεί ήδη απ το 1828, αμέσως μετά την άφιξή του. H Eθνική Xρηματιστική Tράπεζα διαλύθηκε το 1834. Oσα μως χαρτονομίσματα είχαν μπει σε κυκλοφορία και είχαν παραμείνει στα χέρια κομιστών απεσύρθησαν το 1835.

Eθνική Tράπεζα της Eλλάδος, 1841-1928

Xαρτονμισμα 25 δραχμών της Iονικής Tραπέζης. Hμερομηνία εκδσεως 23 Mαρτίου 1889.

Kερματικά γραμμάτια των δύο δραχμών της Iονικής Tραπέζης. Kυκλοφρησαν στις 21 Δεκεμβρίου του 1885.

6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

Tο 1836 έγινε νέα προσπάθεια ιδρύσεως Eθνικής Tραπέζης, που θα είχε και το δικαίωμα εκδσεως τραπεζικών γραμματίων, αλλά χωρίς αποτέλεσμα, «λγω της ανωμάλου καταστάσεως των ελληνικών πραγμάτων», πως ισχυρίστηκαν οι άλλοι κεφαλαιούχοι. Tέλος το 1841 ιδρύεται η Eθνική Tράπεζα για την ενίσχυση της γεωργίας, του εμπορίου και της βιομηχανίας, στην οποία παραχωρείται και το προνμιο εκδσεως τραπεζικών γραμματίων, αξίας 25, 50, 100 και 500 δραχμών κατ’ αρχάς, στις οποίες προστίθενται αργτερα και οι αξίες 10, 20, 1.000 και 5.000 δραχμών. H Eθνική Tράπεζα άρχισε να λειτουργεί στις 22/1/1842, με κύριο έργο την παροχή δανείων, τα ποσά των οποίων κατεβάλλοντο κυρίως σε χαρτονμισμα. Tο πρωτγνωρο τούτο χάρτινο


Tο Aργοστλι κατά τα μέσα του 19ου αιώνα. Στην Kεφαλονιά, μαζί με την Kέρκυρα και τη Zάκυνθο, έγινε προσπάθεια να κυκλοφορήσουν τραπεζογραμμάτια σε λίρες Aγγλίας, αλλά τελικά το σχέδιο δεν εφαρμστηκε.

μέσο συναλλαγών θα ήτο δύσκολο να αποκτήσει την εμπιστοσύνη των συναλλασσομένων οι οποίοι γνώριζαν και ενεπιστεύοντο τα χρυσά και αργυρά νομίσματα, δοθείσης μάλιστα και της αποτυχίας της αποδοχής των χαρτονομισμάτων των φοινίκων του 1831. Tην δυσκολία αυτή, η Διοίκηση της Eθνικής Tραπέζης αντιμετώπισε με ένα απλ αλλά πολύ έξυπνο τρπο: δίπλα στην θυρίδα που κατεβάλλοντο τα ποσά του δανείου σε χαρτονομίσματα, υπήρχε μια άλλη θυρίδα, που ο συναλλασσμενος μπορούσε αμέσως να τα ανταλλάξει με χρυσά και αργυρά νομίσματα ισοπσου αξίας. Aξίζει να σημειωθεί διά την ιστορία τι, πως αναγράφεται εις το Kαθολικν Bιβλίον του λογιστηρίου της Eθνικής Tραπέζης, την πρώτη ημέρα, δηλαδή στις 22/1/1842 μπήκαν σε κυκλοφορία 50 τραπεζογραμμάτια των 100 δραχμών, στις 28/1/1842 μπήκαν 100 των 100 δραχμών, στις 18/2/1842 μπήκαν 30 των 500 δρχ. κ.λπ. Δηλαδή τον πρώτο μήνα εκυκλοφρησαν 180 γραμμάτια. Tα 25δραχμα εκυκλοΣυνέχεια στην 8η σελίδα

Eκατοντάδραχμο χαρτονμισμα της Tραπέζης Kρήτης. Xανιά, 9 Σεπτεμβρίου 1916. Mεταξύ των υπογραφών και εκείνη του ηγεμονικού επιτρπου. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

7


O Bλος στις αρχές του αιώνος. Στην πρωτεύουσα της Mαγνησίας εγκαταστάθηκε η έδρα της Tραπέζης Hπειροθεσσαλίας, που λειτούργησε έως το 1899. Συνέχεια απ την 7η σελίδα

φρησαν στις 29/5/1842 και τα 50δραχμα στις 14/8/1842. Tα γραμμάτια της A΄ εκδσεως φέρουν τον τίτλον EΛΛHNIKH TPAΠEZA διτι στον πρώτο κανονισμ της τραπέζης αναφέρεται ως Eθνική Eλληνική Tράπεζα, ενώ απ την B έκδοση και εφεξής φέρουν τον οριστικ

τίτλο Eθνική Tράπεζα της Eλλάδος. Tα γραμμάτια της A και B εκδσεως κατασκευάσθηκαν στο Παρίσι. Kαι κατά την στιγμή της παραδσεως στον πελάτη συνεπληρώνετο, με το χέρι(!), η αξία αριθμητικώς, π.χ. 50, η ημερομηνία συστάσεως της τραπέζης, 30 Mαρτίου 1841, ο αριθμς του γραμματίου

Kερματικά γραμμάτια μιας και δύο δραχμών, της Eθνικής Tραπέζης το 1885.

Kερματικά γραμμάτια της Eθνικής Tραπέζης που κυκλοφρησαν το 1897.

8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

π.χ. 9.350, οι υπογραφές του Λογιστή, του Aρχιταμία, του Διευθυντού και του Bασιλικού Eπιτρπου, του οποίου ο τίτλος έμπαινε με σφραγίδα γιατί είχε παραλειφθεί κατά την εκτύπωση. Eπίσης ανεγράφετο και η ένδειξη σε ποιο βιβλίο κατεχωρήθη, σε ποια σελίδα και σε ποια γραμμή(!)

καθώς και η προειδοποίηση τι η παραποίηση τιμωρείται με ισβια. H Eθνική Tράπεζα, μαζί με την Iονική και την Tράπεζα Hπειροθεσσαλίας, εξέδωσε το 1885 και κερματικά γραμμάτια 1 και 2 δραχμών A και B εκδσεως, έναντι δανείου 11.000.000 δραχμών προς το κράτος. Tο εκδοτικ προνμιο διατήρησε η Eθνική Tράπεζα μέχρι το 1928, οπτε ιδρύθηκε η Tράπεζα της Eλλάδος, η οποία και το παρέλαβε. Kατά τη διάρκεια του εκδοτικού της προνομίου (1841 - 1928) η Eθνική Tράπεζα έθεσε σε κυκλοφορία: 5δραχμα: 6 σειρές, 10δρχμ.: 10 σειρές, 20δρχμ.: 1 σειρά, 25δρχμ.: 12 σειρές, 50δρχμ.: 6 σειρές, 100δρχμ.: 14 σειρές, 500δρχμ.: 11 σειρές, 1.000δρχμ.: 5 σειρές και 5.000δρχμ.: 1 σειρά.

Iονική Tράπεζα, 1840-1920 Tα Iνια νησιά, λγω της επικαίρου θέσεώς των έγιναν κατά καιρούς στχος διαφρων κατακτητών, μέχρι το 1864 οπτε παρεχωρήθησαν στην Eλλάδα. Tο 1818 εισάγεται ως βάση του νομισματικού συστήματος το ισπανικ τάλληρο (δίστηλο ή κολονάτο) και υποδιαιρέσεις του το διβολον, ο οβολς και το ημιβολον, που φέρουν την ελληνική επιγραφή Iονικ Kράτος. Tο 1825 εισάγεται το αγγλικ νμισμα. Oι συναλλαγές μως εξακολουθούν, κατά κύριον


λγο να υπολογίζονται και να γίνονται σε κολονάτα. Tο 1837 η Γερουσία του Iονικού Kράτους απεφάσισε, για την εμψύχωση του εμπορίου και της ναυτιλίας, τη σύσταση τραπέζης με δικαίωμα εκδσεως τραπεζικών γραμματίων για τα Eπτάνησα. Tο 1839 δημοσιεύεται ο σχετικς νμος για την σύσταση της Iονικής Tραπέζης με έδρα το Λονδίνο, της οποίας το κεντρικ κατάστημα της Kέρκυρας άρχισε τις εργασίες του την 1-3-1840, το υποκατάστημα της Zακύνθου στις 18-5-1840 και της Kεφαλληνίας στις 10-8-1840. Mετά την ένωση της Eπτανήσου με την Eλλάδα, το 1864, η Iονική Tράπεζα εξακολούθησε να λειτουργεί ως αγγλικ ίδρυμα. Tο 1873 μετεφέρθη το κεντρικ κατάστημα της Kέρκυρας στην Aθήνα, και το 1957 κατέστη αυτοτελής ελληνική τράπεζα με την εξαγορά της απ την Eμπορική Tράπεζα. H Iονική Tράπεζα διετήρησε το εκδοτικ δικαίωμα απ το 1839 μέχρι το 1920, οπτε περιήλθε στην Eθνική Tράπεζα, ενώ εξακολουθεί να λειτουργεί ως εμπορική τράπεζα. H Iονική Tράπεζα προκειμένου να αξιοποιήσει το εκδοτικ δικαίωμά της άρχισε να ετοιμάζει τα σχετικά γραμμάτιά της σε λίρες Aγγλίας, που ήτο και το επίσημο νμισμα απ το 1825. Oι αντιδράσεις μως, προφανώς, των συναλλασσομένων, που εξακολούθησαν να προτιμούν να συναλλάσσονται και να χρησιμοποιούν τα αργυρά ισπανικά κολονάτα, υποχρέωσαν την Tράπεζα να εγκαταλείψει την έκδοση των γραμματίων της σε λίρες και να τα εκδώσει σε κολονάτα, μολοντι τα λογιστικά βιβλία της και οι ισολογισμοί της εξακολούθησαν να συντάσσονται πάντα σε λίρες Aγγλίας. H προσπάθεια κυκλοφορίας τραπεζογραμματίων σε λίρες Aγγλίας έφθασε και σταμάτησε στο στάδιο των δοκιμίων, πως μαρτυρούν τα υπάρχοντα δοκίμια των 10 σελινίων και 1, 2 και 5 λιρών με την ένδειξη KEPKYPA, KEΦAΛΛHNIA, ZAKYNΘOΣ. H Iονική Tράπεζα εξέδωσε γραμμάτια των 2, 5 και 100 κολονάτων, A και B εκδσεως, τα οποία εξακολούθησαν να κυκλοφορούν και μετά την ένωση με την Eλλάδα και την εισαγωγή της δραχμής το 1865. Aντικατεστάθησαν το 1874 με γραμμάτια των 10, 25 και 100 δραχμών, A και B εκδσεως. Tο 1885 εξέδωσε, μαζί με την Eθνική και την Tράπεζα Hπειροθεσσαλίας, κερματικά γραμμάτια 1 και 2 δραχμών έναντι δανείου 3.500.000 δραχμών προς το κράτος. Δυστυχώς πολλά ιστορικά στοιχεία γύρω απ την Iονική Tράπεζα και τα τραπεζογραμμάτιά της, πως τα λογιστικά βιβλία, ημερολγια και καθολικά που κατεγράφοντο λεπτομερώς, οι εκδσεις, οι ημερομηνίες, οι ποστητες και οι αξίες των τραπεζογραμματίων, καΣυνέχεια στην 10η σελίδα

Δεκάδραχμο χαρτονμισμα του 1882 της Tραπέζης Hπειροθεσσαλίας.

Xαρτονμισμα 25 δραχμών της Iονικής Tραπέζης. Tπος εκδσεως Kέρκυρα. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

9


Συνέχεια απ την 9η σελίδα

τεστράφησαν κατά τον B΄ Παγκσμιο Πλεμο ταν αεροτορπίλλη αντί να πλήξει τα πλοία των αποχωρούντων Γερμανών (1944) έπληξε το αρχείο της Tραπέζης και η επακολουθήσασα πυρκαγιά και τα νερά για την κατάσβεσή της συμπλήρωσαν την καταστροφή.

Tράπεζα Hπειροθεσσαλίας, 1882-1899

Xαρτονμισμα 100 δραχμών (1888) τυπωμένο στη Γαλλία. Tράπεζα Hπειροθεσσαλίας.

H προσάρτηση των περιοχών της Hπείρου και της Θεσσαλίας το 1881 καθώς και η προετοιμασία και η κινητοποίηση του στρατού κατά τα προηγούμενα έτη, δημιούργησαν τεράστιες δαπάνες, για την κάλυψη των οποίων η κυβέρνηση συνήψε εθνικ δάνειο 120.000.000 δρχ. με μιλο κεφαλαιούχων, οι οποίοι ζήτησαν ως αντάλλαγμα να τους χορηγηθεί το δικαίωμα ιδρύσεως τραπέζης που θα είχε και το αποκλειστικ προνμιο εκδσεως και κυκλοφορίας τραπεζικών γραμματίων στις περιοχές αυτές. Eτσι το 1882 ιδρύθηκε η Προνομιούχος Tράπεζα Hπειροθεσσαλίας με έδρα το Bλο. Kατά το 1885 εξέδωσε, μαζί με την Eθνική και την Iονική Tράπεζα κερματικά γραμμάτια έναντι δανείου 3.500.000 δραχμών προς το κράτος. Mεταξύ δε των ετών 1882 και 1885 ίδρυσε και υποκαταστήματα στην Aρτα, στη Λάρισα, στα Tρίκαλα, στην Kαλαμπάκα και στον Aλμυρ. H δράση της μως ήταν εξ αρχής υποτονική. Xαριστική βολή στην ύπαρξή της αποτέλεσε ο θάνατος του ιδρυτού της Aνδρέα Συγγρού, τον Φεβρουάριο του 1899, που έσβησε και την τελευταία ελπίδα αναζωογονήσεώς της. Tον Δεκέμβριο του 1899 συνεχωνεύθη με την Eθνική Tράπεζα, στην οποία περιήλθε και το προνμιο της εκδσεως τραπεζικών γραμματίων.

Tράπεζα Kρήτης, 1899-1919

Eκατοντάδραχμο της Iονικής Tραπέζης του 1914.

10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

Mε την Eπανάσταση του 18951897 η Kρήτη πλησίασε στην ένωση με την Eλλάδα. Aλλά ο άτυχος ελληνοτουρκικς πλεμος του 1897 ανάγκασε τους Kρήτες να δεχθούν την πρταση των Mεγάλων Δυνάμεων, Aγγλίας, Γαλλίας, Pωσίας και Iταλίας, για αυτονομία και χι ένωση. Tο 1898 διορίσθη πρώτος Yπατος Aρμοστής Kρήτης ο Πρίγκιψ της Eλλάδος Γεώργιος. Tο 1908 οι Kρήτες εκήρυξαν την ένωση, η οποία οριστικοποιήθηκε μετά τον νικηφρο πλεμο κατά των Tούρκων, το 1913. Aπ τα πρώτα μέτρα που έλαβε ο Πρίγκιψ Γεώργιος, μλις έφθασε στην Kρήτη ήτο και η δημιουργία τραπέζης για την ανάπτυξη της οικονομίας. H Tράπεζα Kρήτης ιδρύθηκε το 1899 και της παρεχωρήθη το απο-


Aποψη της πλεως της Zακύνθου κατά τον περασμένο αιώνα.

κλειστικ προνμιο εκδσεως και κυκλοφορίας τραπεζικών γραμματίων στην Kρήτη, αξίας 25, 50, 100 και 500 δραχμών. Aπ αυτά εξεδθησαν μνον οι αξίες 25 και 100 δραχμών. Tο 1919 η Tράπεζα Kρήτης συνεχωνεύθη στην Eθνική Tράπεζα, η οποία και έλαβε απ την πρώτη και το εκδοτικ προνμιο.

Tράπεζα της Eλλάδος, 1928 - σήμερα Oι εμπειρογνώμονες της KTE (Kοινωνίας των Eθνών) κατπιν αιτήσεως της ελληνικής κυβερνήσεως (Iούλιος 1927), αφού μελέτησαν τα ελληνικά οικονομικά δεδομένα απεφάνθησαν τι μπορεί η Eθνική να παραμείνει εκδοτική Tράπεζα, αφού περιορισθεί σε τραπεζικές μνον εργασίες και εγκαταλείψει τις εμπορικές. Tούτο μως δεν απεδέχθη η Eθνική Tράπεζα και έτσι απεφασίσθη η ίδρυση νέας Kεντρικής Eκδοτικής Tραπέζης, της Tραπέζης της Eλλάδος. H Tράπεζα της Eλλάδος ιδρύθη με τον νμο 3424/7-2-1927 και άρχισε τις εργασίες της στις 14-51928. Δεν εξέδωσε αμέσως δικά της γραμμάτια, αλλά διετήρησε σε κυκλοφορία τα γραμμάτια της Eθνικής Tραπέζης. Oσα δε γραμμάτια της Eθνικής δεν είχαν τεθεί ακμη σε κυκλοφορία παρελήφθησαν απ την Tράπεζα της Eλλάδος, επεσημάνθησαν με τον τίτλο «TPAΠEZA THΣ EΛΛAΔOΣ» και ετέθησαν σε κυκλοφορία. Tα πρώτα γραμμάτια της Tραπέζης της Eλλάδος των 500 και 5.000 δραχμών εκυκλοφρησαν το 1932 και των 50, 100 και 1.000 δραχμών το 1935.

Tο 1932 κυκλοφορούν τα πρώτα χαρτονομίσματα της Tραπέζης της Eλλάδος (των 500 και 5.000 δρχ). H εκτύπωσή τους πραγματοποιήθηκε απ την American Banknote Company. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

11


Tο λιμάνι του Πειραιά αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς ταν η Aθήνα γίνεται πρωτεύουσα του κράτους. Eδώ, σε φωτογραφία του 1880.

Tο εκδοτικ προνμιο της Iονικής Tο Eλληνικ Δημσιο παραχώρησε το δικαίωμα κοπής χαρτονομισμάτων σε σειρά τραπεζών Tου δρος Δημήτρη A. Nικολετπουλου Προέδρου Eλληνικής Eταιρείας Oικον. Iστορίας

Xαρτονμισμα των δύο κολονάτων, της Iονικής Tραπέζης, με την επισήμανση ZAKYNΘOΣ στο κάτω μέρος.

12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

EINAI ιδιαίτερα ενδιαφέρον το σχετικά μακρύ χρονικ ιδρύσεως της Iονικής Tραπέζης, μιας αξιοπρσεκτης πρωτοβουλίας, η οποία ξεκίνησε απ την εκμετάλλευση των παραγωγών, κυρίως σταφίδας και ελαιών, απ τους εμπρους τοκογλύφους. Eνώ χρέωναν επιτκια 25%-30%, παράλληλα εκβίαζαν τους παραγωγούς και αγραζαν την παραγωγή σε εξευτελιστικές τιμές. O ττε ανώτατος διοικητής των νήσων λρδος Nugent με ενέργειές του στο Λονδίνο εξασφάλισε κονδύλια για τη χορήγηση προκαταβολών στους παραγωγούς με επιτκιο 5%-6%, παράλληλα δε επεδίωξε την ίδρυση τραπέζης για τη, μέσω αυτής, χρηματοδτησή τους και έκδοση τραπεζογραμματίων. Kύριο εγχείρημα του λρδου Nugent ήταν τι θα «έβγαινε ρευστ χρήμα απ τα μπαούλα» με άμεσο αποτέλεσμα την πτώση των


επιτοκίων. Oι προσπάθειές του απέτυχαν με αποτέλεσμα την απογοήτευσή του και την παραίτησή του τον Δεκέμβριο του 1834.

Eυνοϊκ υπμνημα Πρέπει να σημειωθεί σαν παρένθεση τι το 1814 έτος οριστικής διαδοχής της γαλλικής κυριαρχίας η οποία ερήμωσε τον φυσικ πλούτο των Iονίων νήσων (υλοτομήθηκαν ακμη και τα ελαιδενδρα για θέρμανση) υπήρχε και εκεί στεντητα κυκλοφορίας νομισμάτων –πως και σε λη την περιοχή της Aνατολής (Levant) με κύρια κυκλοφορία Mεξικανικών Kολονάτων και Tαλλήρων Mαρίας Θηρεσίας. H μεγάλη φτώχεια που προέκυψε ανάγκασε τον ανώτατο διοικητή να μειώσει ακμη και τους φρους. Παράλληλα η προσπάθεια προωθήσεως του αγγλικού νομίσματος δεν επέτυχε παρά μνο σε μικρή κλίμακα μετά το 1830. O διάδοχος του λρδου Nugent σερ Howard Douglas ήταν αρχικά τελείως αρνητικς και διακήρυξε την αντίθεσή του με τις προσπάθειες που έγιναν, αλλά σύντομα, αντιμετωπίζοντας την πραγματικτητα, εξετίμησε τις προσπάθειες του προκατχου του και υπέβαλε στο Λονδίνο υπμνημα για τη δημιουργία τραπέζης (United Ionian States Bank), πιστωτικής και εκδοτικής. Mεσολάβησαν πολλές και ενδιαφέρουσες –για τον ερευνητή– διεργασίες, μία απ τις οποίες ήταν η δυσπιστία των Eλλήνων πολιτικών των νήσων, πιθαντατα εκπορευμενες απ τα υπάρχοντα συμφέροντα (έμποροι - τοκογλύφοι). Tο 1837 (23 Oκτωβρίου) δημοσιεύθηκε, μετά τη δημοσίευση νμου για την ίδρυση και λειτουργία Aνω-

Δεκάδραχμο της Iονικής Tραπέζης μετά την απελευθέρωση των Iονίων Nήσων το 1864.

νύμων Eταιρειών στο Kράτος των Iονίων νήσων, δημοσιεύθηκε το Kαταστατικ (Prospectus) για την ίδρυση τραπέζης με κεφάλαιο Λιρών 100.000. (4.000 μετοχές προς Λίρες 25 εκάστη) με συμμετοχή και κατοίκων των νήσων, οι οποίοι, μως, δεν ανταποκρίθηκαν.

O τελικς νμος Tον Oκτώβριο του 1839 δημοσιεύθηκε απφαση της Bουλής για τη σύσταση της Iονικής Tραπέζης (χωρίς τις λέξεις United States) με 15 άρθρα και μετχους Aγγλους υπη-

κους και δικαίωμα εκδσεως τραπεζογραμματίων (προνμιο για την περιοχή) για περίοδο 20 ετών, ση και η διάρκεια της τραπέζης. Nομικά προβλήματα που προέκυψαν επιλύθηκαν με έγκριση της Bουλής με κάποια σύνδεση με τον νμο του 1837, σον δε αφορά το εκδοτικ προνμιο η αρχική πρβλεψη ορίου μέχρι το 50% του κατατεθειμένου κεφαλαίου διευρύνθηκε στο 100% του κεφαλαίου (21.6.1843). Στις 2 Mαρτίου 1840 κυκλοφρησαν τα πρώτα μεταλλικά νομίσματα της Iονικής Tραπέζης (αποδείχτηκαν λιποβαρή ως προς το αγγλικ

σελλίνι). Tο 1844 η τράπεζα συνδέθηκε με τον Banking Act που αφορούσε και τη Tράπεζα της Aγγλίας. Tο πρώτο έτος λειτουργίας της απέφερε κέρδη Λιρών 4 0.004 και μέρισμα 3%. Mια τελευταία παρατήρηση. Aπ την παρατήρηση των συλλεκτικών πλέον πρώτων τραπεζογραμματίων συμπεραίνει κανείς τι τα τραπεζογραμμάτια εκδίδονταν ad hoc με υπογραφές και ημερομηνία συμπληρωμένες με μελάνι (drafts). Aκμη και πολύ μεταγενέστερα τραπεζογραμμάτια παρουσιάζουν την ίδια εικνα.

Tο υποκατάστημα της Iονικής Tραπέζης στο Aργοστλι κατά τις αρχές του αιώνα. H λειτουργία του ξεκίνησε στις 10 Aυγούστου 1840. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

13


Tοπικά Eνοριακά Xαρτονομίσματα Iδιτυπα «νομίσματα» που εξέδωσαν πολλές κοιντητες στην Tουρκοκρατία υπ την κάλυψη της Eκκλησίας εκκλησιαστικά «νομίσματα» και «χαρτονομίσματα»: α) Eπισημασμένα (με υστερσημο της εκκλησίας) χάλκινα οθωμανικά κέρματα (40, 20, 10, 5 παράδων), που με την πτώχευση είχαν παύσει να έχουν νμιμη κυκλοφορία. β) Nομισματσημα, δηλαδή εγχάρακτα μεταλλικά ελάσματα (συνήθως απ λευκοσίδηρο) και γ) «Mπιλιέτα», δηλαδή μικρά τεμάχια χαρτνι ή σκληρ χαρτί, με επιγραφές και σφραγίδα. Aπ τους τρεις αυτούς τύπους, ο πιο ενδιαφέρων για τους ιστορικούς ερευνητές είναι, ασφαλώς, ο τρίτος, αφού στα «μπιλιέτα» συναντούμε επιγραφές με πλήρη αναφορά της «Aρχής», που τα εξέδιδε, πως και άλλα ενδιαφέροντα πληροφοριακά στοιχεία.

Tου Kώστα Xατζιώτη Iστορικού, ερευνητή Aντιπροέδρου Συλλγου των Aθηναίων

O ΠOΛYΠΛEYPOΣ ρλος, που διεδραμάτισε η Oρθδοξη Eκκλησία στα χρνια της Tουρκοκρατίας, είναι μια συχνή αναφορά λων των ιστορικών ερευνών, που ασχολούνται με την ελληνική ιστορία. Παρ’ λην, μως, τη συχντητα των αναφορών αυτών και την σε βάθος μελέτη του θέματος, υπάρχουν ακμη πτυχές, που παραμένουν σχεδν άγνωστες και αδιερεύνητες. Mιαν τέτοια περίπτωση συνιστούν και τα «τοπικά νομίσματα και χαρτονομίσματα», που η Oρθδοξη Eκκλησία έθεσε σε κυκλοφορία καθ’ λην την έκταση της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας, κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνος. Mέχρι πριν απ τριάντα περίπου χρνια, κανένας απ τους ιστορικούς ερευνητές και τους νομισματολγους δεν εγνώριζε την τολμηρή αυτή πρωτοβουλία της Eκκλησίας· υπήρχαν μνον κάποιες σποραδικές αποσπασματικές αναφορές στο θέμα απ περιηγητές της εποχής (H.F. Tozer, L.D. Laenay, J. Baker - Penogre κ.λπ.) ή αναμνήσεις προσφύγων της Mικρασιατικής καταστροφής, που απλά περιορίζονταν στην επισήμανση της αξιοπρσεκτης συνήθειας της κυκλοφορίας «τοπικών νομισμάτων και χαρτονομισμάτων». Aλλωστε, ακμη και σήμερα, ύστερα απ τις συστηματικές έρευνες και αναδιφήσεις των τελευταί-

Mικρά Aσία, Bουγιούκ Δερέ. Tο τοπικ χαρτονμισμα εκδίδεται απ την εκκλησία της Aγίας Παρασκευής, «Kαλούδια παράδες 10». Tων Eλλήνων οι Kοιντητες...

ων ετών, δεν γνωρίζουμε πώς ακριβώς ξεκίνησε η συνήθεια της κυκλοφορίας των «νομισμάτων» αυτών. Συνήθως, ως χρονικ σημείο εμφανίσεως αναφέρονται τα πρώτα μετά την πτώχευση της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας χρνια (1876) και ως γενεσιουργς αιτία προβάλλεται η έλλειψη νομισμάτων μικρής ονομαστικής αξίας («ψιλά», πως τα αποκαλούμε συνήθως), που τσο απαραίτητα είναι στις καθημερινές συναλλαγές. Φυσικά, η ανάγκη αυτή πολλαπλασιάζεται ταν πρκειται για οικονομικά καθυστερημένες περιοχές, πως ήσαν λες σχε-

δν οι περιοχές της Oθωμανικής αυτοκρατορίας. Oμως, αν η πτώχευση της αυτοκρατορίας επέβαλε, κατά κάποιον τρπο, την έκδοση και κυκλοφορία των εκκλησιαστικών αυτών «νομισμάτων και χαρτονομισμάτων», δεν φαίνεται πιθαν τι αποτέλεσε και το σημείο αφετηρίας τους. Γιατί η πρώτη εμφάνισή τους, έχει πια διαπιστωθεί, πως ανάγεται σε χρνο προγενέστερο της πτωχεύσεως και συγκεκριμένα στις αρχές της δεκαετίας του 1870. Tρεις ήσαν οι μορφές, με τις οποίες εμφανίσθηκαν τα τοπικά αυτά

H βοήθεια της Eκκλησίας κατά την περίοδο της Tουρκοκρατίας κάλυψε και μία πλευρά των οικονομικών συναλλαγών με την κυκλοφορία ενς είδους «χαρτονομίσματος». Mετά την επιτυχία του εγχειρήματος, άλλες κοιντητες, Aρμενίων ή Iσραηλιτών, έσπευσαν να ακολουθήσουν την «οικονομολογική» ιδέα των Eλλήνων.

14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

Tολμηρ εγχείρημα Aλλά πώς, ακριβώς, λειτουργούσαν αυτά τα πρωττυπα «χαρτονομίσματα»; Ποια «Aρχή» τα εξέδιδε; Kαι πού κυκλοφορούσαν; Oπως προαναφέρθηκε, καμία πρωτογενής γραπτή μαρτυρία δεν έχει διασωθεί (εάν, φυσικά υπήρξε ποτέ) για να μας διαφωτίσει κατά τρπον αυθεντικ. Oμως, τα τριακσια περίπου διαφορετικά «μπιλιέτα», που γνωρίζουμε σήμερα (και, που ασφαλώς αποτελούν μικρ μνο ποσοστ του συνολικού αριθμού που κυκλοφρησε), μας οδηγούν σε ορισμένες ασφαλείς διαπιστώσεις: α) Tα «μπιλιέτα» εξεδίδοντο απ την εκκλησία του χωριού, της κωμοπλεως ή και μιας συνοικίας· και κυκλοφορούσαν τοπικά, δηλαδή μνο μέσα στα ρια της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας της «αρχής» που τα εξέδιδε. β) Παρ’ λον, που η έκδοση εμφανίζεται να γίνεται απ τις κατά τπους εκκλησίες, είναι βέβαιο τι η σύλληψη και ο σχεδιασμς του τολμηρού αυτού εγχειρήματος οφείλεται στο Φανάρι. Γιατί, φυσικά, είναι αδύνατο να δεχθούμε τι ο ταπεινς λευίτης της Σιγής ή της Kαρβάλης (και, πολύ περισστερο, οι ιερείς των εκκλησιών της Kωνσταντινούπολης) θα έπαιρναν αυτνομα τέτοιες πρωτοβουλίες, χωρίς την άμεση καθοδήγηση ή και εντολή του Φαναρίου. γ) Στην πρώτη φάση της, η έκδοση «μπιλιέτων» έγινε με πολλή προσοχή για να μην προκαλέσει την οργή του δυνάστη. Eτσι, στα πρώτα «μπιλιέτα» δεν αναφέρεται ονομαστική αξία, αλλά αυτή υποδηλώνεται έμμεσα: «Kαλν δια κηρίον εν». Kαι δεδομένου τι η τιμή του κεριού ήταν 5 παράδες, είναι προφανές τι το «μπιλιέτο» ήταν αξίας 5 παράδων. Oταν λίγο αργτερα, καθιερώθηκε η αναγραφή της αξίας (40, 20, 10, 5 παράδες), κρίθηκε φρνιμο να προ-


Iερά εκκλησία Aγίας Eυφημίας εν Xαλκηδνι. Aξία χαρτονομίσματος παράδες δέκα. H αναγραφομένη ένδειξη «ισχύει εντς του ναού» δεν εμπδιζε την κυκλοφορία και εκτς. Δεξιά: Xαρτονμισμα είκοσι παράδων του ιερού ναού της Σηλημβρίας.

στεθεί η ένδειξη «ισχύει εντς του ναού». Φυσικά, τα εκκλησιαστικά αυτά «χαρτονομίσματα», που εξυπηρετούσαν τις γενικτερες συναλλακτικές ανάγκες της συγκεκριμένης τοπικής κοινωνίας, κυκλοφορούσαν και εκτς της εκκλησίας.

Eυρεία διάδοση Tο σύστημα κυκλοφορίας ήταν απλ και πολύ πρακτικ, γι’ αυτ και πολύ σύντομα έσπευσαν να το υιοθετήσουν και άλλες εθνικές κοιντητες (Aρμενική, Iσραηλιτική), ακμη και μεγάλες ιδιωτικές επιχειρήσεις: Oποιος χρειαζταν κέρματα μικρής ονομαστικής αξίας, απευθυνταν στην εκκλησία, έδιδε ένα μετζίτι (χρυσ νμισμα της εποχής) και ελάμβανε αντιστοίχως ονομαστικής αξίας «μπιλιέτα». Oταν πάλι κάποιος συγκέντρωνε πολλά «μπιλιέτα», η εκκλησία παίζοντας τον ρλο εκδοτικής τράπεζας, τα εξαργύρωνε, καταβάλλοντάς του την αξία τους σε χρυσά νομίσματα. O θεσμς των «τοπικών νομισμάτων και χαρτονομισμάτων» λειτούργησε απρσκοπτα και ευεργετικά για 40 σχεδν χρνια. Tο 1908, μως, με την επικράτηση των Nεοτούρκων, ήλθε το πρώτο πλήγμα. Aλλωστε, τα οικονομικά της αυτοκρατορίας είχαν βελτιωθεί σχετικά και νέα κέρματα μικρής ονομαστικής αξίας κυκλοφορούσαν στην αγορά. Tο τελειωτικ κτύπημα επήλθε λίγα χρνια αργτερα με την έκρηξη του A΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που άλλωστε έδωσε και το σύνθημα των διωγμών των Eλλήνων της M. Aσίας με την τραγική κατάληξη του ξεριζωμού τους. Oι Eλληνες, που επί αιώνες έζησαν και εδημιούργησαν σε λες τις γωνιές της M. Aσίας, υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις προγονικές εστίες τους με τον τερατώδη και βάρβαρο ρο της ανταλλαγής των πληθυσμών, που έθεσε η Συνθήκη της Λωζάννης. Aλλά τα «τοπικά νομίσματα και χαρτονομίσματα» της Oρθδοξης Eκκλησίας παραμένουν αδιάψευστοι ιστορικοί μάρτυρες της εκεί δημιουργικής παρουσίας του Eλληνισμού.

Xαρακτηριστικά χαρτονομίσματα «Mπιλιέτα» της δεκαετίας του 1870. Kαι τπος εκδσεως, Προύσσα, Tεπετζίκ, Tατάουλα, Σουσουρλούκι... KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

15


Kερματικά γραμμάτια της πρώτης Kατοχικής περι δου, των δέκα και των πέντε δραχμών της «Eλληνικής Πολιτείας».

Bουλγαρικ χαρτον μισμα απ εκείνα που υποχρεωτ γορευ ταν η χρήση ελληνικών.

O γερμανικ ς στρατ ς θέτει υποχρεωτικά σε κυκλοφορία, το 1941, τα δικά του νομίσματα μετά την κατάληψη της χώρας. Aξίζει να σημειωθεί τι η κυκλοφορία αυτών των νομισμάτων απαγορευ ταν στην ίδια τη Γερμανία. Στη φωτογραφία ν μισμα των 50 μάρκων.

Xαρτονομίσματα της Kατοχής H κατάρρευση της οικονομίας το 1941 αποτυπώθηκε σ’ αυτά κατά τρπο τραγικ Tου Aναστασίου Π. Tζαμαλή Προέδρου της Eλληνικής Nομισματικής Eταιρίας

OΛOI γνωρίζουμε τις τρομακτικές συμφορές που σώρευσε στην Eλλάδα η τριπλή κατοχή του 19411944. Πέρα απ’ λα τα άλλα η καταστροφή της οικονομίας ήταν ολοκληρωτική. Φωτογραφία αυτής της καταστροφής αποτελούν και τα χαρτονομίσματα της εποχής που συνοπτικά παρουσιάζουμε σε αυτ το σημείωμα. Tις τελευταίες ημέρες του πολέμου και τις πρώτες της εχθρικής κατοχής, πανικβλητος ο κσμος μάζευε τα λεφτά του απ τις τράπεζες. Mε τις αθρες αναλήψεις άδειασαν τα ταμεία και η Tράπεζα της Eλλάδος στις 25 Aπριλίου 1941 αναγκάσθηκε να ξαναθέσει σε κυκλοφορία παλαιτερα χαρτονομίσματα που είχαν αποσυρθεί και ακυρωθεί με διάτρηση και περίμεναν την αποτέφρωσή τους. Στις 27 Aπριλίου οι γερμανικές δυνάμεις μπήκαν στην Aθήνα και στις 29 ανακοινώθηκε πως πρέπει να γίνονται δεκτά τα στρατιωτικά μάρκα που έφεραν μαζί τους. H λεηλασία

της Eλλάδος άρχιζε με άψογη τευτονική μεθοδικτητα: αυτά τα μάρκα του Reichskreditkassen ήταν στην πραγματικτητα άγραφα, αφού δεν είχαν κανένα αντίκρισμα και δεν κυκλοφορούσαν στη Γερμανία. Tο παράδειγμα των Γερμανών ακολούθησαν και οι Iταλοί που τύπωσαν δικές τους δραχμές, οι οποίες, σύμφωνα με το διάταγμα του στρατηγού Oύγου Kαβαλλέρο, «ήσαν υποχρεωτικώς δεκτές, απεριορίστως». O τρίτος εταίρος, ο βουλγαρικς στρατς που κατέλαβε την Aνατολική Mακεδονία και τη Θράκη, δεν γνώριζε τέτοιες λεπττητες. Aπλώς απαγρευσε την κυκλοφορία των ελληνικών χαρτονομισμάτων και νομισμάτων και τα αντικατέστησε με βουλγαρικά.

«Kερματικά γραμμάτια» Mια άλλη επίπτωση των πρώτων ημερών της κατοχής ήταν η εξαφάνιση των μεταλλικών κερμάτων. Διαδθηκε πως οι Γερμανοί θα τα μάζευαν και θα τα χρησιμοποιούσαν στην πολεμική βιομηχανία τους και

16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

οι Eλληνες τα εξαφάνισαν, σαν μια πρώτη αντιστασιακή πράξη. Eτσι τυπώθηκαν και κυκλοφρησαν τον Iούνιο του 1941 χάρτινα «κερματικά γραμμάτια» των 50 λεπτών και των 1, 2 και 5 δραχμών. Iδιτυπο πρβλημα δημιουργήθηκε στα νησιά του Aιγαίου που απεκπησαν απ το κέντρο και οι τοπικές αρχές ή και ιδιώτες πήραν την πρωτοβουλία της αντιμετώπισής του. Στη Σύρο, για παράδειγμα, το υποκατάστημα της Eθνικής Tραπέζης, μη διαθέτοντας πλέον χαρτονομίσματα δημιούργησε δικά του πληρώνοντας τους πελάτες του με επιταγές των 1.000 και 2.000 δραχμών, οι οποίες με οπισθογράφηση της ίδιας της τραπέζης μεταβάλλονταν «εις τον κομιστήν» και κυκλοφορύσαν κανονικά. Στο χωρι Πέτρα της Λέσβου, εξάλλου ο παπάς τύπωσε «κέρματα» των 5, 10 και 20 δραχμών, ενώ στη Σάμο με διαταγή του Iταλού διοικητή Eκτορος Mπαστίκα κυκλοφρησαν υποχρεωτικά μέχρι τις 4 Σεπτεμβρίου 1941 τα ιταλικά χαρτονομίσματα και κέρματα. Συνέχεια στην 18η σελίδα

Iταλικ χαρτον μισμα που αρχικά κυκλοφ ρησε στη Σ κολουθώντας το σύστημα των Γερμανών, τύπωσαν κα πηρεσία με την επωνυμία «Mεσ γειον Tαμείον Πίστεω

Xαρτον μισμα των 5000 της Tράπεζας Eλλάδος που κυ την περίοδο της Kατοχής το 1942 και 1943.


τικά κυκλοφορούσαν στην Aνατολική Mακεδονία και Θράκη ενώ απα-

Oπισθογραφημένη επιταγή ιταλικών τραπεζών που χρησιμοποιήθηκε στα Δωδεκάνησα απ τις ιταλικές αρχές το 1944 αντί χαρτονομισμάτων.

Σάμο τον Mάιο του 1941, με ισοτιμία 6,25 λίρες=100 δραχμές. Eπίσης ακαι οι Iταλοί «στρατιωτικά» χαρτονομίσματα. Eκδ της, μια παράξενη υως δια την Eλλάδα». Eνα εντυπωσιακ «χαρτον μισμα» της Kατοχικής περι δου (πάνω και κάτω)είναι το ομ λογο της ΠEEA και η αξία του δεν είναι σε δραχμές αλλά σε οκάδες σταριού. Tα ομ λογα αυτά κυκλοφ ρησαν στις 5 Iουνίου 1944 και επρ κειτο να «εξοφληθούν το αργ τερο έξι μήνες απ τη μέρα της απελευθέρωσης της χώρας».

κυκλοφ ρησε για πρώτη φορά το 1932 και στη συνέχεια επανεκδ θηκε

KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

17


Kατοχή. Γερμανοί και Iταλοί αξιωματικοί επισκέπτονται την Aκρ πολη. Συνέχεια απ την 16η σελίδα

Tον Aύγουστο του 1941 οι γερμανοϊταλικές αρχές δέχθηκαν να σταματήσει η κυκλοφορία των χαρτονομισμάτων τους υπ την προϋπθεση πως η Tράπεζα της Eλλάδος θα τους έδινε ποιο ποσ δραχμών της ζητούσαν. Eίναι οι διαβητες «αποζημιώσεις και πιστώσεις» που η σημερινή γερμανική κυβέρνηση αρνείται την αναγνώρισή τους. Mε τα λεφτά που έπαιρναν «με το έτσι θέλω» οι Γερμανοί άδειασαν την Eλλάδα απ τρφιμα με αποτέλεσμα την πείνα του τρομερού χειμώνα του 1941-1942.

H χρυσή λίρα

Eνα «Tαμειακ ν Γραμμάτιον» απ αυτά που χρησιμοποιήθηκαν για την αγορά και διακίνηση αγροτικών προϊ ντων. Eίχε εκδοθεί στους Γαργαλιάνους και το ποσ ν και η ημερομηνία ήταν χειρ γραφα. Aξιοσημείωτο, επίσης, τι τούτο φειλε να γίνεται δεκτ απ τον παραγωγ για το 75% της αξίας του προϊ ντος.

18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

Tον Aπρίλιο του 1942, οι Iταλοί εκυκλοφρησαν τις «δραχμές» τους για τα Eπτάνησα, που ετοιμάζονταν να προσαρτήσουν. O πληθωρισμς παρλα αυτά, παρέμενε σε σχετικά χαμηλούς ρυθμούς αφού η Tράπεζα της Eλλάδος, τον Δεκέμβριο αυτής της χρονιάς τύπωσε το αρκετά λογικ χαρτονμισμα των 10.000 δραχμών. Aλλά και το 1943 η μεγαλύτερη αξία που κυκλοφρησε ήταν των 25.000 δραχμών. Tο 1942-1944 εμφανίσθηκαν και τα ιδιρρυθμα «ταμειακά γραμμάτια διά την συγκέντρωσιν των αγροτικών προϊντων». Mε αυτά η Tράπεζα της Eλλάδος πλήρωνε το 75% της αξίας των προϊντων και τα εξοφλούσε μετά τέσσερις μήνες. Tον τελευταίο, μως, χρνο


της Kατοχής η ελληνική οικονομία κατέρρευσε εντελώς. Kύριο μέσο πληρωμής έγινε η χρυσή αγγλική λίρα. Kάθε δέκα ημέρες σχεδν, εμφανίζονταν και καινούργιο χαρτονμισμα ολοένα και με περισστερα μηδενικά. Στο μεταξύ, το καλοκαίρι του 1944, η «Πολιτική Eπιτροπή Eθνικής Aπελευθέρωσης» η γνωστή και ως «Kυβέρνηση του Bουνού» κυκλοφρησε ομλογα με τα οποία πλήρωνε τις προμήθειες των ανταρτών, χι σε δραχμές, που κανείς πια δεν ήθελε, αλλά σε οκάδες σιταριού. Tα ομλογα αυτά θα εξοφλούνταν με την τιμή που θα είχε το σιτάρι έξι μήνες μετά την απελευθέρωση. Tα γεγοντα που ακολούθησαν, μως, αχρήστευσαν αυτά τα «τίμια» χαρτονομίσματα. Aπ τα τέλη Σεπτεμβρίου 1944 ο γερμανικς στρατς άρχισε να αποσύρεται απ την Eλλάδα. Aυτ δημιούργησε μια ιδιτυπη κατάσταση, καθώς κάποιες επαρχίες ήσαν ελεύθερες, άλλες υπ κατοχή και η επικοινωνία με την πρωτεύουσα αδύνατη. Πρώτο και κύριο πρβλημα η πληρωμή των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων απ τα δημσια ταμεία και τράπεζες. Πάλι η πρωτοβουλία των τοπικών αρχών έσωσε την κατάσταση.

Xάρτινες μάρκες! Στο Nαύπλιο επισημάνθηκαν παλιά χαρτονομίσματα που υπέγραφαν ο Διευθυντής του υποκαταστήματος της Eθνικής Tραπέζης, ο Eισαγγελέας Eφετών και ο Δημσιος Tαμίας. Στην Kαλαμάτα την ευθύνη εκδσεως χαρτονομισμάτων ανέλαβε «Προσωρινή Λαϊκή Eπιτροπή» και το τοπικ υποκατάστημα της Tραπέζης της Eλλάδος και τα επισημοποίησε ο Παναγιώτης Kανελλπουλος, που έφθασε στις 27 Σεπτεμβρίου ως υπουργς Πελοποννήσου της εν εξορία ελληνικής κυβερνήσεως. Συ-

H Eλλάδα απελευθερώνεται. O αθηναϊκ ς λα ς και πάλι ελεύθερος υποδέχεται τα πρώτα στρατεύματα που καταφθάνουν στην πατρίδα. Στη φωτογραφία άγημα του Nαυτικού με επικεφαλής τον τ τε αντιπλοίαρχο Iωάννη Tούμπα.

μπλήρωσε, επίσης, τη σειρά της Kαλαμάτας και με χαρτονμισμα των 200 εκατομμυρίων που κυκλοφρησε και στην Tρίπολη. Στις 14 Σεπτεμβρίου, μπήκαν οι αντάρτες στο Aγρίνιο και ο διευθυντής του υποκαταστήματος της Tραπέζης της Eλλάδος, εκών - άκων, δη-

μιούργησε ένα ακμη τοπικ χαρτονμισμα, εκδίδοντας και οπισθογραφώντας επιταγές σε στρογγυλά ποσά. Oταν εξαντλήθηκε το απθεμα επιταγών, τυπώθηκαν επί τπου καινούργιες στις οποίες αναγράφονταν και τα ποσά (100, 200, 300, 500 και 1.000 εκατομμύρια).

Xαρτον μισμα της μιας λίρας απ εκείνες που χρησιμοποιούσε ο βρετανικ ς στρατ ς ταν έφθασε στην Eλλάδα το 1944. Πρ κειται για τη λίρα που «συνεδέθη» με τη δραχμή και δημιούργησε ένα πρώτο κλίμα εμπιστοσύνης στην αγορά και γενικ τερα στις συναλλαγές.

Στα Tρίκαλα, ο νομάρχης ζήτησε την άδεια του τοπικού Γερμανού Διοικητή και κυκλοφρησε χαρτονμισμα των 200 εκατομμυρίων τυπωμένο σε πεντοχίλιαρα του 1943. Aντίθετα στην Kεφαλληνία και Kέρκυρα την ευθύνη κυκλοφορίας τοπικών χαρτονομισμάτων ανέλαβε ο εκπρσωπος της εν εξορία κυβερνήσεως, Λέων Mακκάς. Mια ακμα περίεργη σειρά χαρτονομισμάτων κυκλοφρησε στη Θεσσαλονίκη, που η κατοχή παρατάθηκε μέχρι τα τέλη Oκτωβρίου. Πρκειται για χάρτινες μάρκες που χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί στρατιώτες για μικροαγορές στις καντίνες τους. Aυτές σφραγίσθηκαν με γερμανική και ελληνική σφραγίδα και οι Eλληνες υποχρεώθηκαν να τις δέχονται σε ισοτιμίες που καθριζαν οι γερμανικές αρχές. Στο μεταξύ, στην Aθήνα κυκλοφορούσαν αγγλικές στρατιωτικές λίρες που αντιστοιχούσαν σε 600 καινούργιες δραχμές. Oι λίρες δεν καλύπτονταν απ την Tράπεζα της Aγγλίας, αλλά η ελληνική κυβέρνηση, ανακοινώνοντας τη σύνδεση δραχμής – «λίρας», κατάφερε να στηρίξει ψυχολογικά το νέο χαρτονμισμά της. Tα τελευταία τοπικά χαρτονομίσματα κυκλοφρησαν στην Kέρκυρα τον Δεκέμβριο του 1944, που το υποκατάστημα της Tραπέζης της Eλλάδος κυκλοφρησε τρεις αξίες τυπωμένες σε ιταλικά χαρτονομίσματα των Iονίων Nήσων.

KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

19


Φωτογραφία της πλατείας Συντάγματος και της Bουλής (ττε βασιλικών ανακτρων) κατά τα τέλη του 19ου αι. O άτυχος πλεμος του 1897 και η επακλουθη οικτρή οικονομική κατάσταση, είχε ως αποτέλεσμα την εγκατάσταση στη χώρα μας του Διαρκούς Oικονομικού Eλέγχου.

H δραχμή μετά τον Π λεμο H σύνδεσή της, το 1944, σε ισοτιμία με την χάρτινη λίρα Aγγλίας, δημιούργησε εγγύηση σταθερτητος Tου καθηγητού Ξενοφώντος Zολώτα Aκαδημαϊκού

Tο χαρτονμισμα που εξεδθη απ την Tράπεζα της Eλλάδος στις 3 Nοεμβρίου 1944 με το εξωφρενικ ποσν των 100.000.000.000 δραχμών, ενδεικτικ της τραγικής καταστάσεως της ελληνικής οικονομίας και της καταστροφής του νομίσματς μας.

20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

ΣXETIKA με την έρευνα που κάνετε για τα χαρτονομίσματα μπορώ να σας μιλήσω σχετικά μνο για τα χαρτονομίσματα κατά την ολιγμηνο περίοδο κατά την οποία υπήρξα διοικητής της Tράπεζας της Eλλάδος, διορισθείς τον Aύγουστο του 1944 εις την Cava Dei Tireni πλησίον της Nεαπλεως, που είχε την έδρα της η εθνική κυβέρνηση υπ τον Γεώργιο Παπανδρέου. Aκολούθησα την κυβέρνηση στην Eλλάδα κατά την επιστροφή της μετά τη φυγή των Γερμανών τον Oκτώβριο του 1944. Στην Aθήνα βρήκαμε μια χαώδη νομισματική κατάσταση, η οποία έπρεπε να αντιμετωπισθεί το ταχύτερον, αλλά αυτ δεν ήταν εφικτ γιατί υπήρχαν διάφορα εμπδια, αλλά και διτι έπρεπε να ετοιμασθεί και να εκτυπωθεί η καινούργια δραχμή με εγγύηση σταθερτητας. Eν τω μεταξύ η Tράπεζα της Eλλάδος αναγκάσθηκε να εκδώσει, λγω του καλπάζοντος πληθωρισμού, ένα τραπεζογραμμάτιο 100.000.000.000 δρχ. Γι’ αυτ το λγο, μλις ύστερα απ 3 εβδομάδες, δηλ. στις 9 Nοεμβρίου 1944 με νμο περί νομισματικής διαρρυθμίσεως, εξεδθη καινούργιο χαρτονμισμα σε ισοτιμία μία και-

νούργια δραχμή με νμισμα 50 δισ. δρχ. Tο πρβλημα ήταν πώς θα μπορούσε η καινούργια δραχμή να καταστεί σταθερή και να αποκτήσει την εμπιστοσύνη των συναλλασσομένων. Tη λύση του προβλήματος τη σκέφθηκα εγώ, με το να συνδέσουμε τη νέα δραχμή σε μια σταθερή ισοτιμία προς τη χάρτινη λίρα Aγγλίας, η οποία κυκλοφορούσε και στην Eλλάδα, που υπήρχε μία αγγλική στρατιωτική μονάδα, πως και σε λα τα μέρη που είχαν καταληφθεί απ αγγλικά και συμμαχικά στρατεύματα. H σχέση της νέας δραχμής προς τη χάρτινη λίρα ορίσθη 600 δρχ. και μία νέα δραχμή ίση με 50 δισ. παλαιών δραχμών. Eπειτα απ συννενηση με τον ττε πρωθυπουργ Γ. Παπανδρέου συνεφωνήθη να εξαγγείλει ο ίδιος την έκδοση της νέας δραχμής, τονίζοντας τι η δραχμή είναι λίρα δεδομένου τι ήταν ανταλλάξιμη σε ορισμένη τιμή με την κυκλοφορούσα χάρτινη λίρα. Aυτ έγινε δεκτ και πιστευτ απ το κοιν και απ τη στιγμή εκείνη, η νέα δραχμή παρουσίαζε σταθερτητα, η οποία συνεχίστηκε και μετά τα καλούμενα Δεκεμβριανά. Eίναι δε η δραχμή η ίδια που κυκλοφορεί και σήμερα, βεβαίως μετά αλλεπάλληλους πληθωρισμούς και υποτιμήσεις.


Στην Aκρπολη το πρωιν της 12ης Oκτωβρίου 1944. H γερμανική σημαία υποστέλλεται. Tο τέλος μιας περιδου τρμου και εξαθλίωσης αλλά και ύψιστου ηρωισμού.

H Tράπεζα της Eλλάδος λειτούργησε στις 14 Mαΐου 1928. H Tράπεζα της Eλλάδος έχει κυκλοφορήσει μέχρι σήμερα τις εξής τιμές: 50, 100, 500, 1.000, 5.000, 10.000, 20.000, 25.000, 50.000, 100.000, 500.000, 1 εκ., 5 εκ., 10 εκ., 25 εκ., 200 εκ., 500 εκ., 5 δισ., 10 δισ., 100 δισεκατομμύρια. Tο τελευταίο, το 100 δισ., εκυκλοφρησε το Nοέμβριο του 1944, λίγο μετά την απελευθέρωση, ανταλλασσταν με δύο νέες δραχμές και αγραζε μια μονφυλλη εφημερίδα της εποχής. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

21


Tέχνη και σχεδιασμ ς H ζωγραφική και η χαρακτική συναντώνται δημιουργικά στην κυκλοφορία ενς χαρτονομίσματος Xαρτονμισμα πέντε «κολονάτων» της Iονικής Tραπέζης με την ένδειξη Kεφαλληνία, νησί στο οποίο υπήρχε υποκατάστημα της Tραπέζης.

Kερματικ γραμμάτιο του 1885 της Iονικής Tραπέζης. Tου Παναγιώτη Γράββαλου Zωγράφου - Xαράκτη

H TEXNH της φιλοτέχνησης του χαρτονομίσματος ανήκει στην ομάδα των εφαρμοσμένων τεχνών, που ανήκουν και άλλες τέχνες με ιδιαιτερτητα, πως των γραμματοσήμων, της σχεδίασης γραμμάτων (στοιχείων), συσκευασιών (κουτιά ετικέττες) κ.ά. Oπως σε λες τις εφαρμογές της τέχνης, έτσι και σ‘ αυτή της σχεδίασης και χάραξης χαρτονομισμάτων συμμετείχαν και συμμετέχουν καλλιτέχνες εγνωσμένης αξίας, ζωγράφοι και χαράκτες, σε λες τις προηγμένες χώρες με ορισμένη εξειδίκευση στα μυστικά της δύσκολης αυτής τέχνης. Θα αναφερθούμε παρακάτω στους Eλληνες καλλιτέχνες, παλαιτερους και νετερους, που ασχολήθηκαν με την επίπονη αυτή εργασία. Tο μικρ ή μεγάλο χαρτί που κρατάμε στα χέρια μας καθημερινά, συναλλασσμενοι με τους συνανθρώπους μας, είναι ένα μικρ έργο τέχνης που κρύβει στις δύο επιφάνειές του λα τα μυστικά και τις αισθητικές αξίες ενς κανονικού έργου ζωγραφικής ή χαρακτικής. Kάτω απ την επιφάνειά του υπάρχουν, η σύνθεση, το σχέδιο, το χρώμα και οι άψογες τεχνικές των διαφρων ειδών της χαρακτικής και των γραφικών τεχνών.

Ποιτητα - αισθητική

Xαρτονμισμα των εκατ δραχμών της Eθνικής Tραπέζης της Eλλάδος του 1918. Tην εποχή αυτή παρατηρείται μια αλλαγή στην αντιμετώπιση των θεμάτων που κοσμούν τα ελληνικά χαρτονομίσματα, με θέματα απ ελληνικά μνημεία και έργα τέχνης.

22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

H συχντητα των καθημερινών συναλλαγών, μας κάνουν να μην προσέχουμε την ποιτητα και την αισθητική των χαρτονομισμάτων μας και μνον ταν βρισκμαστε σε ξένες χώρες βλέπουμε με προσοχή και κριτικάρουμε αρνητικά ή θετικά το χαρτονμισμα που έχουμε στα χέρια μας. H αισθητική ποιτητα των ελληνικών χαρτονομι-


σμάτων ήταν και είναι υψηλής στάθμης και βρίσκεται σε πολύ καλ επίπεδο σε σχέση με τα αντίστοιχα άλλων χωρών. Oι παράγοντες που διαμορφώνουν την ομορφιά του χαρτονομίσματος είναι πολλοί και σύνθετοι, οι επιλογές δεν είναι μνο καλλιτεχνικές αλλά και τεχνικές, αφού δεν αφορούν μνον στην αισθητική, αλλά και στην συναλλαγματική ευκολία και κυρίως στην ασφάλεια ενάντια στην παραχάραξη που καραδοκεί πάντα. O κύριος παράγων για τη δημιουργία ενς νέου χαρτονομίσματος είναι οι παραστάσεις που θα κοσμούν αυτ και στις δυο ψεις του. Tο κάθε χαρτονμισμα είναι συνήθως αφιερωμένο σε ιστορικά πρσωπα ή γεγοντα, σε επιστήμονες και επιστημονικά επιτεύγματα, σε μεγάλους καλλιτέχνες και το έργο τους ή τέλος σε τουριστικές και ιστορικές περιοχές. Σπάνια συντίθενται νέες παραστάσεις με ελεύθερα θέματα πως γεωργία, τεχνολογία, κ.ά. Mέσα στον κύκλο των παραστάσεων πρέπει να λογαριάσουμε και ,τι παριστάνεται στο λευκ μέρος των χαρτονομισμάτων, το λεγμενο υδατογράφημα, που μως δημιουργείται κατά τη φάση της κατασκευής του χαρτιού, που και αυτ είναι ειδικά επιλεγμένο για τις ανάγκες και την πολυχρησία του αντικειμένου, η συνήθης παράσταση του υδατογραφήματος είναι κεφάλι γνωστού αγάλματος ή προσώπου. Δεύτερος παράγων είναι τα διακοσμητικά δάπεδα και πλέγματα που θα πλαισιώνουν της παραστάσεις, τα γράμματα και τα νούμερα των αξιών. Oι επιλογές αυτών των διακοσμητικών γίνονται με κριτήρια χι μνο καλλιτεχνικά, αλλά και ασφαλείας, πολλά απ τα στοιχεία αυτά σχεδιάζονται ειδικά για ορισμένο χαρτονμισμα και άλλα γίνονται με τεχνικ τρπο ή είναι έτοιμα. Bέβαια με τις σημερινές δυναττητες των κομπιούτερ, οι τεχνικές απλοποιούνται. Σημαντικς παράγων είναι και η σχεδίαση και επιλογή των γραμμάτων και αριθμών που υπάρχουν σε κάθε χαρτονμισμα, επειδή και πολλά είναι και αρκετ χώρο καταλαμβάνουν στη σύνθεση.

Tο γνωσττατο χαρτονμισμα των εκατ δραχμών της Tραπέζης της Eλλάδος, στην έκδοση του 1955.

Tα χρώματα Tέλος, το χρώμα παίζει πολύ μεγάλο ρλο στην τελική εμφάνιση των χαρτονομισμάτων, αποφασίζεται δε απ αρχή αυτ που θα κυριαρχεί στην τελική εμφάνιση. Oχι, τι χρησιμοποιείται ένα μνο χρώμα με τις αποχρώσεις του, αλλά πρωταγωνιστεί το ένα και τα υπλοιπα το βοηθάνε αισθητικά να επιβληθεί και να δώσει το χαρακτήρα της απχρωσης σε κάθε χαρτονμισμα, που βοηθάει και χρωματικά τη διαφορετική του συναλλαγματική αξία. H καλλιτεχνική εργασία των χαρτονομισμάτων συνηθέστατα είναι Συνέχεια στην 24η σελίδα

Xαρτονμισμα των χιλίων δραχμών του 1987, αφιερωμένο στους Oλυμπιακούς Aγώνες. Στην κύρια ψη, κεφαλή του Aπλλωνος και πίσω ο Nας της Hρας και ο δισκοβλος του Mύρωνος. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

23


Προσχέδιο χαρτονομίσματος 1.000 δραχμών της Tραπέζης της Eλλάδος, του ζωγράφου Mιχαήλ Aξελού (1877-1965). O Aξελς είναι ο καλλιτέχνης που δημιούργησε τα πρώτα ελληνικά χαρτονομίσματα το 1918 και συνέχισε ανελλιπώς μέχρι το 1938. H συμβολή του στη σχεδίαση και εξέλιξη του χαρτονομίσματος συνεχίσθηκε ώς το 1948 παράλληλα με τη ζωγραφική του δουλειά.

Λιθογραφία του 1837 που παρουσιάζει «Tο Bασιλικν Nομισματοκοπείον των Aθηνών» που βρισκταν στη βρεια πλευρά της πλατείας Kλαυθμώνος προς την οδ Σταδίου. Kατεδαφίστηκε το 1939.

Συνέχεια απ την 23η σελίδα

αποτέλεσμα ομαδικής δουλειάς απ εξειδικευμένους καλλιτέχνες ζωγράφους και χαράκτες που συνεργάζονται αρμονικά, τσο πολύ μάλιστα που λίγες φορές φαίνεται η ανομοιογένεια στο τελικ χαρτονμισμα. Tο μοίρασμα των εργασιών γίνεται ανάλογα με την ειδικτητα του κάθε καλλιτέχνη, συνήθως ζωγράφοι αναλαμβάνουν τη φιλοτέχνηση των αρχικών μακετών, που δημιουργούνται στο φυσικ μέγεθος με χρωματιστά κραγινια ή υδατοχρώματα και αφού γίνουν οι απαραίτητες διορθώσεις και τροποποιήσεις επεξεργάζονται τις τελικές μακέτες κάθε ψεως που δίνουν την εντύπωση του τελικού αποτελέσματος.

Aνάγκη ειδικεύσεως Στην επμενη φάση, εξειδικευμένοι χαράκτες αναλαμβάνουν να μεταφράσουν τις παραστάσεις σε μικρά έργα χαλκογραφίας με τη μέθοδο του Burin (μπιρέν) δηλαδή χαράζουν σε φυσικ μέγεθος πάνω σε μεταλλικές πλάκες την πολυπλοκτητα των παραστάσεων. H συμμετοχή πολλών καλλιτεχνών είναι αναγκαία και απ την πίεση του χρνου, που είναι αρκετά μεγάλος για κάθε παράσταση. Zωγράφοι και χαράκτες αναλαμβάνουν την επίπονη δουλειά των διακοσμητικών στοιχείων και δαπέδων που τα φιλοτεχνούν χρώμαχρώμα χωριστά. Γνωστοί Eλληνες καλλιτέχνες εξειδικεύτηκαν και δούλεψαν απ το 1928 μέχρι σήμερα. Aπ τους πρώτους ο Mιχάλης Aξελς σχεδίασε χαρτονομίσματα απ το 1918, οι μακέτες του εκτίθενται στο γνωστ μουσείο χαρτονομισμάτων της Iονικής Tράπεζας στην Kέρκυρα. Aργτερα διακρίθηκαν ο Kορογιαννάκης, ο Mαστιχιάδης, ο Bελισσαρίδης, ο Oρφανς, ο Aγγελπουλος, ο Στίνης, ο Mατσούκας και σήμερα εργάζεται μια ομάδα καλλιτεχνών με επικεφαλής τον χαράκτη Γιάννη Πιπίνη, που συνεχίζουν την προσπάθεια να κρατούν το ελληνικ χαρτονμισμα σε υψηλά επίπεδα ποιτητας και αισθητικής.

H Eθνική Tράπεζα της Eλλάδος πως ήταν πριν απ την ενοποίηση των δύο κτιρίων.

H πλατεία Σολωμού στη Zάκυνθο, ένα απ τα τρία Iνια Nησιά στα οποία επρκειτο να κυκλοφορήσουν χαρτονομίσματα σε λίρες απ την Iονική Tράπεζα και των οποίων έχουν διασωθεί ελάχιστα δοκίμια.

24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996


Eκτύπωση, πλαστογραφία και διασφάλιση H εκτύπωση των χαρτονομισμάτων πρέπει να καλύπτει την ασφάλεια αλλά και την αισθητική

Kέρκυρα. Aποψη της πλης. Tο 1981, ιδρύθηκε στο νησί το Mουσείο χαρτονομισμάτων της Iονικής Tραπέζης. Tου Θεδωρου M. Πιτίδη Nαυπηγού, Numismatic Consultant

MEXPI τον Δεύτερο Παγκσμιο Πλεμο η εκτύπωση χαρτονομισμάτων για τις περισστερες χώρες, πως και για την Eλλάδα, γινταν απ ειδικευμένες εταιρίες εκτυπώσεων ασφαλείας, τις Security Printing Companies. Mετά πολυετή πείρα και μεγάλο διεθνή ανταγωνισμ, οι εταιρίες αυτές είχαν αναγάγει την παραγωγή χαρτονομισμάτων σε πραγματική τέχνη. Mετά τον πλεμο, ένας Iταλς εβραϊκής καταγωγής κατάφερε να πείσει πολλές κυβερνήσεις να ιδρύσουν τυπογραφεία που θα χρησιμοποιούσαν πολύπλοκα εκτυπωτικά μηχανήματα, τα οποία αυτς τελειοποίησε, για την παραγωγή των χαρτονομισμάτων τους. Eτσι, αυτς μεν έγινε πολύ πλούΣυνέχεια στην 26η σελίδα

H οπίσθια ψη του χαρτονομίσματος των είκοσι πέντε δραχμών του 1918 της Eθνικής Tραπέζης. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

25


Συνέχεια απ την 25η σελίδα

σιος, απ τη πώληση των μηχανημάτων του, οι περισστερες μως απ τις εταιρίες εκτύπωσης χαρτονομισμάτων επτώχευσαν σιγά σιγά λγω της απώλειας των πελατών τους. Για τους συλλέκτες χαρτονομισμάτων αυτές οι πτωχεύσεις εσήμαναν την έναρξη μιας καινούργιας εποχής διτι τα αρχεία αυτών των εταιριών αποτέλεσαν μια καινούργια πηγή πολίτιμου συλλεκτικού υλικού. Mλις τα τελευταία χρνια μπορέσαμε να εκτιμήσουμε την ομορφιά των παλιών χαρτονομισμάτων απ δοκίμια σε καλή κατάσταση καθώς πρώτα είχαμε μνο λίγα φθαρμένα αντίτυπα που είχαν χάσει πια τη λάμψη της ομορφιάς τους.

Aσφαλής μέθοδος Ως ασφαλέστερη μέθοδος εκτύπωσης χαρτονομισμάτων θεωρείται η Intaglio. Mια μεταλλική πλάκα (plate) χαράζεται καταλλήλως και σύμφωνα με το σχέδιο ώστε να δεχθεί το μελάνι. H πλάκα μελανώνεται και μετά σκουπίζεται ώστε να μείνει μελάνι μνο μέσα στα χαραγμένα αυλάκια. Tο χαρτί πιέζεται πάνω στην πλάκα και απορροφά το μελάνι και τα χαραγμένα αυλάκια της πλάκας, μεταφέροντας έτσι το σχέδιο στο χαρτονμισμα. H εκτύπωση είναι έντονη, γρατσουνάει λγω του ανάγλυφου της μελάνης και έχει φαινομενικ «βάθος». Eπιπλέον οι γραμμές δεν είναι «κοφτές», πως σε άλλες μεθδους εκτύπωσης, αλλά εμφανίζουν «τριχίτσες» ή «μουστάκια» ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Oλα αυτά καθιστούν τη μέθοδο Intaglio αναγνωρίσιμη και τη διαφοροποιούν απ τις άλλες μεθδους εκτύπωσης. H αναπαραγωγή αυτής της μεταλικής πλάκας (plate) είναι σχεδν αδύνατη απ επίδοξους παραχαράκτες και εδώ στηρίζεται η ασφάλεια της μεθδου intaglio. Eλλείψει πλάκας, τα πλαστά πρέπει να τυπωθούν με άλλη μέθοδο η οποία και τα προδίδει εφσον θα διαφέρουν σημαντικά. Yπάρχουν βέβαια και άλλες απψεις. Mερικοί πιστεύουν τι η ομορφιά είναι ο καλύτερος σύμβουλος - φύλακας ασφαλείας, ενώ η πολυχρωμία χρησιμοποιήθηκε απ πολύ νωρίς για να συμβάλει στην ομορφιά και την ασφάλεια των χαρτονομισμάτων. Eιδικές μελάνες που έχουν προσδιορισμένες επιθυμητές ιδιτητες, ειδικ χαρτί με υδατσημο που παράγεται μνο για χαρτονομίσματα απ ειδικευμένες ευκαιρίες που το πουλούν μνο σε ορισμένους πελάτες και σύνθετες εκτυπώσεις ασφαλείας intaglio πάνω σε ήδη τυπωμένες τετραχρωμίες δαπέδου, λα αυτά συνθέτουν το σκηνικ ασφαλείας στην παραγωγή χαρτονομισμάτων. H τελευταία επεξεργασία που ε-

Xρωματικ δοκίμιο (πίσω ψη) των 100 δραχμών του 1900 της Eθνικής Tράπεζας απ την Bradbury Wilkinson & Co Ltd, London. H δυναμικτερη και ωραιτερη Aθηνά των ελληνικών χαρτονομισμάτων.

Eπάνω. Tο γνήσιο εκατοντάδραχμο του 1870 της Eθνικής Tραπέζης και κάτω το κίβδηλο του 1886 της πέμπτης - έκτης εκδσεως. H παράταση της κυκλοφορίας αυτού του χαρτονομίσματος είχε ίσως ως αποτέλεσμα την πλαστογράφησή του.

πισφραγίζει λα τα άλλα μέτρα ασφαλείας είναι η αρίθμηση των χαρτονομισμάτων, ώστε καθένα απ αυτά να είναι μοναδικ. Παρ’ λα τα μέτρα ασφαλείας,

26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

πλαστά χαρτονομίσματα εμφανίσθηκαν ευθύς εξ αρχής μαζί με τα γνήσια στην Kίνα πριν χίλια περίπου χρνια. Παρά το γεγονς τι θεσπίστηκαν αυστηρές ποινές σε

λες τις χώρες η κατάσταση δεν βελτιώθηκε παρά μνο με την προδο στα μέτρα ασφαλείας. Στα μέσα του περασμένου αιώνα πολλές χώρες έσπευσαν να τυπώσουν


χαρτονομίσματα με τη μέθοδο intaglio στο Λονδίνο, μεταξύ αυτών και η Eθνική Tράπεζα (την τρίτη της έκδοση) καθώς επίσης και η Iονική που περιοριζταν ττε στα νησιά του Iονίου Πελάγους.

Λάθη των πλαστών Γύρω στο 1900 έχουμε τα ωραιτερα ελληνικά χαρτονομίσματα με πρωταγωνιστές στις βινιέτες τον Eρμή και την Aθηνά. O οίκος Bradbury Wilkinson εκτύπωσε ίσως τα ωραιτερα και αναφέρω σαν δείγμα ομορφιάς στη σχεδίαση και στα χρώματα, το εκατοστάρικο του 1900. Kι αυτ μως πλαστογραφήθηκε. Tο πλαστ διακρίνεται αμέσως χι μνο απ τη χαμηλή ποιτητα εκτύπωσης, χαρτιού και μελάνης, αλλά και απ τον εσφαλμένο αύξοντα αριθμ που δεν ταιριάζει ούτε με τη σειρά αλλά ούτε και με την τυπωμένη ημερομηνία. Aφορμή για την παραχάραξη του εκατοστάρικου της Eθνικής Tράπεζας του 1870 (πέμπτη έκδοση), τυπωμένο στην Aμερική με τη μέθοδο Intaglio απ την Amerikan Bank Note Co., φαίνεται τι υπήρξε η παράταση της κυκλοφορίας του πέραν του 1885. Aντί να σχεδιαστούν καινούργια χαρτονομίσματα (πως έγινε με τις άλλες αξίες των 10 και 25 δραχμών της έκτης έκδοσης) παραγγέλθηκαν 200.000 εκατοστάρικα μοια με τα προηγούμενα. Tα πλαστά διακρίνονται αμέσως απ το έμπειρο μάτι. Tο συναλασσμενο κοιν μως δεν έχει τσο έμπειρο μάτι και δυστυχώς δεν μπορεί να ξεχωρίσει εύκολα αυτά τα κίβδηλα. Tην περίοδο της γερμανικής κατοχής έγιναν οι πιο πρχειρες εκδσεις της Tράπεζας της Eλλάδος (μη Intaglio). Tο πρώτο χιλιάρικο με τον Mεγάλο Aλέξανδρο πλαστογραφήθηκε τσο πολύ, ώστε να έχω τρεις διαφορετικές εκδσεις πλαστών στη συλλογή μου. Oι εκδσεις προς το τέλος της Kατοχής ήταν τσο πρχειρες ώστε ο αύξων αριθμς να ενσωματωθεί στην εκτύπωση και να κυκλοφορούν χαρτονομίσματα τυπωμένα στη μία ψη μνο. Παρά την λη προχειρτητα, επειδή τα χαρτονομίσματα έχαναν την αξία τους σε λίγες μέρες δεν υπήρξε αρκετς χρνος για την παραχάραξή τους. Tα τελευταία χρνια η τρομερή προδος και διάδοση της έγχρωμης φωτοτυπίας φαίνεται να απειλεί άμεσα τη γνησιτητα των κυκλοφορούντων χαρτονομισμάτων. Eυτυχώς, η εκτύπωση Intaglio υπάρχει ακμα μνο στα γνήσια χαρτονομίσματα. Eνα ξύσιμο στα μαλλιά του Kολοκοτρώνη για το πεντοχίλιαρο, και στο κουστούμι του Παπανικολάου για το δεκαχίλιαρο θα σας πείσει αν κρατάτε ένα γνήσιο ή κίβδηλο χαρτονμισμα.

Συνεδρίαση της ελληνικής Bουλής στα τέλη του 19ου αιώνα. Στο βήμα αγορεύει ο πρωθυπουργς Xαρίλαος Tρικούπης. Eλαιογραφία του N. Oρλώφ.

Eπάνω το γνήσιο και κάτω το πλαστ χαρτονμισμα του 1900. Tο πλαστ διακρίνεται απ την κακή εκτύπωση, σε φτην χαρτί, που παρουσιάζει μεγάλη φθορά, τις ανεπιτυχείς σκιάσεις στο πρσωπο του Γεωργίου Σταύρου και τέλος απ τον εσφαλμένο αύξοντα αριθμ 688.745 που δεν ανήκει ούτε στη σειρά A010 αλλά ούτε και στην ημερομηνία 15 Iουλίου. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

27


Aποψη της Mονεμβασίας στο λιμάνι της οποίας βομβαρδίστηκε στις 26 Aπριλίου του ’41 απ τους Γερμανούς το επιταγμένο πλοίο «Zάκυνθος» που μετέφερε στην Aίγυπτο τα εκατοντάδραχμα της Tραπέζης της Eλλάδος.

Oι περιπέτειες εν ς χαρτονομίσματος Tα επισημασμένα απ την Tράπεζα της Eλλάδος χιλιάρικα του 1941 και η ασύδοτη δράση των παραχαρακτών Tου Aλέξανδρου P. A. Tζαμαλή Aρχαιολγου

TO 1939 η ελληνική κυβέρνηση παρήγγειλε απ την εταιρία Waterlow του Λονδίνου χαρτονομίσματα των 50, 100, 500 και 1.000 δραχμών. Tον επμενο χρνο τέθηκαν σε κυκλοφορία λες οι αξίες, πλην αυτής των 100 δραχμών, που καθυστερούσε λγω των δυσχερειών που δημιουργούσε ο νεοεκραγείς B΄ Παγκσμιος Πλεμος. Oταν τελικά έφθασαν και τα 100δραχμα η Eλλάδα βρισκταν πλέον σε εμπλεμη κατάσταση, αντιμετωπίζοντας αρχικά την Iταλία και εν συνεχεία και την Γερμανία. Eτσι λγω του αυξημένου πληθωρισμού που δημιουργούσαν οι συνθήκες πολέμου και της ελλείψεως μεγάλων αξιών στα χαρτονομίσματα, η Tράπεζα της Eλλάδος υποχρεώθηκε να προβεί στην επισήμανση των χαρτονομισμάτων αυτών, αναβιβάζοντας την αξία τους απ τις 100 στις 1.000 δραχμές. Tα πρώτα απ τα επισημασμένα κατοστάρικα –χιλιάρικα πλέον– μπήκαν σε κυκλοφορία στις 9 Aπριλίου 1941, τρεις μέρες, δηλαδή, μετά την πρώτη επίθεση Γερμανών κατά των ελληνικών θέσεων. Ωστσο στα τέλη Aπριλίου 1941 η ελληνική αντίσταση κάμφθηκε απ την ανελέητη πολεμική μηχανή του Γ΄ Pάιχ. O Bασιλιάς Γεώργιος B΄ με

Δοκίμιο τελειωμένου χαρτονομίσματος των 100 δραχμών το οποίο αποδέχθηκε η Tράπεζα της Eλλάδος, αλλάζοντας μως τα χρώματα.

την κυβέρνησή του εγκατέλειψαν την πρωτεύουσα, καταφεύγοντας στην Kρήτη. Παράλληλα τα αποθέματα της Tραπέζης της Eλλάδος σε χρυσ και συνάλαγμα φυγαδεύθηκαν μέσω Kαΐρου και Γιοχάνεσμπουργκ στο Λονδίνο. Για κάποιον άγνωστο λγο αποφασίσθηκε να σωθούν και σα απ τα χαρτονομίσματα δεν είχαν επισημανθεί, τα οποία φορτώθηκαν για αυτ το λγο στο επιταγμένο επιβατηγ πλοίο «Zάκυνθος». Tο «Zάκυνθος» ανεχώρησε απ τον Πειραιά συνοδευμενο απ το τορπιλοβλο «Kυδωνίαι». Tην επμενη μέρα, το μεσημέρι της 26-41941 τα δύο πλοία βομβαρδίσθηκαν απ την γερμανική αεροπορία και εγκαταλείφθηκαν μισοβυθισμένα στο λιμάνι της Mονεμβασιάς, σημείο συγκεντρώσεως των συμμαχικών δυνάμεων που αποχωρούσαν απ την Eλλάδα. Mέσα στη σύγχυση της φυγής δεν βρέθηκε κανείς να μεριμνήσει για τα χαρτονομίσματα, καθώς οι προσπάθειες επικεντρώνονταν στη σωτηρία του ανθρώπινου δυναμικού και των πολυτίμων μετάλλων. Eτσι οι χωρικοί, ανεκάλυψαν τον μικρ θησαυρ.

Iδανική στιγμή Yδατογραφία της πρώτης μορφής του χαρτονομίσματος των εκατ δραχμών, το 1939, απ Aγγλο καλλιτέχνη ο οποίος δικαιολογημένα, χρησιμοποιεί κάπως περίεργα ελληνικά.

28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

Aκμα και στο χάος της καταστροφής το «ελληνικ δαιμνιο» δούλευε: Λίγες μέρες μετά την α-


ποχώρηση των συμμάχων είχαν ήδη κάνει την εμφάνισή τους τα πρώτα 100δραχμα με πλαστή επισήμανση. H στιγμή ήταν ιδανική για τέτοιες δουλειές. H Eλλάδα θρηνούσε τη χαμένη λευτεριά της και κανείς δεν είχε διάθεση να ασχοληθεί με τέτοιου είδους πράγματα. Eξάλλου ο κσμος δεν είχε εξοικειωθεί με τα νέα χιλιάρικα και δεν μπορούσε να διακρίνει τα αληθινά απ τα ψεύτικα. Στις 16 Mαΐου 1941 βλέπουμε την πρώτη προσπάθεια της Tραπέζης της Eλλάδος να αναχαιτίσει την ασύστολη δράση των παραχαρακτών, με τη δημοσίευση προειδοποιήσεως για τα πλαστά χιλιάρικα στις εφημερίδες. Aυτή συνοδευταν απ πίνακα με τους αριθμούς των σειρών που κυκλοφορούσαν νμιμα, ούτως, ώστε να μπορεί ο καθένας να ελέγχει τη γνησιτητα των χρημάτων του. Mάταιος κπος: H λη προσπάθεια παρακάμφθηκε απ τους πλαστογράφους με την παραποίηση και του αριθμού της σειράς. Eν συνεχεία, οι αρχές έλαβαν σειρά μέτρων για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Πρώτα η κυβέρνηση προσεφέρθη να αγοράσει τα χαρτονομίσματα χωρίς επισήμανση προς πέντε δραχμές το ένα. Eπειτα κηρύχθηκε η κατοχή τους παράνομη. Aποτέλεσμα του «πολέμου» αυτού μεταξύ κυβερνήσεως - παραχαρακτών ήταν να χάσουν τα χαρτονομίσματα την εμπιστοσύνη των πολιτών, που έσπευδαν στις κατά τπου αρχές για να επικυρώσουν τη γνησιτητά τους. Eτσι βρίσκουμε χαρτονομίσματα με σφραγίδες δικαστηρίων, δημοσίων ταμείων αλλά και υπογραφές τραπεζικών υπαλλήλων. Tελικά, η λύση για τα πλαστά χιλιάρικα δθηκε απ τις ίδιες τις περιστάσεις: O τεράστιος πληθωρισμς της κατοχικής περιδου εκμηδένισε την αξία των χιλιάρικων, πως και λων των προπολεμικών χαρτονομισμάτων, που έμειναν έτσι άχρηστα παλιχαρτα στα χέρια των, νομίμων ή μη, κατχων τους. Πηγές: 1. Aναστασίου Π. Tζαμαλή, Tο επισημασμένο χιλιάρικο του 1941, «Συλλέκτης», τεύχος 26 (Mάιος 1977), σελ. 130 κ.επ. 2. Aντωνίου Λιναρδάκη, Eπισημασμένα και πλαστά 1000δραχμα του 1941, «Συλλεκτικς Kσμος», τμος B΄, τεύχος 17, σελ. 204. 3. Θεοδώρου Πιτίδη, Πλαστές επισημάνσεις στα 1000δραχμα του 1941, «Συλλεκτικς Kσμος», τμος E΄ τεύχος 59 (Oκτώβριος 1985), σελ. 609 κ.επ.

Eκατοντάδραχμο απ αυτά που αρπάχθηκαν στη Mονεμβασία και δεν κυκλοφρησαν ποτέ.

Eνα απ τα πλαστά χιλιάρικα. Eίναι εμφανής η προσπάθεια αλλαγής της σειράς απ I-065 σε Ξ-015.

Πλαστ χαρτονμισμα των χιλίων δραχμών, το πρώτο που κυκλοφρησε μετά την εισβολή των Γερμανών. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

29


Tο Mουσείο χαρτονομισμάτων Iδρύθηκε στην Kέρκυρα απ την Iονική Tράπεζα και φιλοξενεί πλουσιοτάτη συλλογή τραπεζογραμματίων Tου Θανάση Tαρασουλέα Συγγραφέα - Nομισματολγου

ΣTHN KEPKYPA, στο ωραίο αυτ νησί του Iονίου Πελάγους ιδρύθηκε απ την Iονική Tράπεζα στις 18 Σεπτεμβρίου 1981 το πρώτο και μοναδικ μουσείο χαρτονομισμάτων που υπάρχει στον ελληνικ χώρο. Eίναι εγκατεστημένο στον πρώτο και δεύτερο ροφο εν ς παλιού κερκυραϊκού αρχοντικού στην πλατεία Θεοτ κη, στο κέντρο της π λης. Στο ίδιο αυτ κτίριο άρχισε το 1839, την επιτυχημένη πορεία της η Iονική Tράπεζα. H διοίκηση της τραπέζης διάλεξε σαν χώρο εγκατάστασης του μουσείου στην Kέρκυρα με τη βαθύτερη έννοια της απ δοσης φ ρου τιμής στον τ πο απ που ξεκίνησε πριν απ 157 χρ νια την ανοδική της πορεία. Στο μουσείο ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει τη μεγάλη και σπάνια συλλογή χαρτονομισμάτων της τραπέζης, πως και παλιά σπάνια έγγραφα, βιβλία, σφραγίδες, πίνακες, γραμματ σημα και νομίσματα, ταξινομημένα σε πέντε μεγάλες εν τητες που βρίσκονται στα αντίστοιχα μεγάλα δωμάτια του πρώτου ορ φου. Στην είσοδο, που είναι και η πρώτη αίθουσα, υπάρχει μεγάλος αριθμ ς χαρτονομισμάτων λων των αξιών, που κυκλοφ ρησε απ το 1839 η εκδοτική τ τε Iονική Tράπεζα μέχρι το 1920 ταν έληξε το εκδοτικ της προν μιο. Στις μεγάλες προθήκες του κέντρου της αιθούσης παρουσιάζονται οι μοναδικές σιδερένιες μήτρες που χρησιμοποιήθηκαν για την εκτύπωση των χαρτονομισμάτων απ τους αγγλικούς οίκους Perkins Bacon and Petch, καθώς και απ τους Bradburu Wilkinson and Co.

Oι «Φοίνικες» H Iονική Tράπεζα πριν θέσει σε κυκλοφορία τα πρώτα δικά της τραπεζογραμμάτια, τα γνωστά «Kολονάτα», τύπωσε χαρτονομίσματα σε λίρες Aγγλίας που ποτέ δεν κυκλοφ ρησαν· είναι τα γνωστά ως «Δοκίμια». Στον ίδιο χώρο υπάρχουν τα πρώτα χαρτονομίσματα του ελληνικού κράτους που έθεσε σε κυκλοφορία ο Iωαν. Kαποδίστριας με το ψήφισμα KZ/3857 της 17ης Iουνίου 1831, τους περίφημους «Φοίνικες» που τυπώθηκαν στο Nαύπλιο, πρωτεύουσα τ τε της Eλλάδος. Στη δεύτερη αίθουσα απ αριστερά, υπάρχουν τα χαρτονομί-

Tο Mουσείο Xαρτονομισμάτων της Iονικής Tράπεζας στην Kέρκυρα, εκεί που λειτούργησαν για πρώτη φορά τα γραφεία της το 1839.

σματα της Eθνικής Tραπέζης που είχε και αυτή το εκδοτικ προν μιο απ το 1840, έτος ιδρύσεώς της. Eθεσε σε κυκλοφορία τραπεζογραμμάτια που τυπώθηκαν στη Γαλλία και έφεραν τον τίτλο «Eλληνική Tράπεζα». H ίδια τράπεζα έθεσε σε κυκλο-

30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996

φορία νέο τύπο χαρτονομίσματος που έφεραν τον τίτλο «Eθνική Tράπεζα της Eλλάδος». Oλα τα παραπάνω χαρτονομίσματα της Eθνικής Tραπέζης είναι σπανι τατα και πολύ μεγάλης αξίας. Στη συνέχεια η τράπεζα έθεσε

σε κυκλοφορία χαρτονομίσματα που είχαν σκηνές απ την αγροτική ζωή της Λατινικής Aμερικής. Aπ το 1918 και στη συνέχεια κυκλοφ ρησαν νέα τραπεζογραμμάτια που είχαν συνθέσεις απ αρχαϊκά και βυζαντινά θέματα του γνωστού Eλληνα ζωγράφου Mιχ.


Aξελού, ο οποίος ήταν και υπάλληλος της τραπέζης. Στην κεντρική αίθουσα του μουσείου παρουσιάζονται τα χαρτονομίσματα που τύπωσε η «TPAΠEZA THΣ EΛΛAΔOΣ» (ιδρύθηκε το 1928) απ το 1932 που ήταν το μοναδικ πλέον ελληνικ εκδοτικ ίδρυμα. Στο ίδιο μέρος είναι συγκεντρωμένα και λα τα κερματικά γραμμάτια που κυκλοφ ρησαν στον ελληνικ χώρο απ λες τις εκδοτικές τράπεζες. Στο βάθος είναι συγκεντρωμένα τα διάφορα χαρτονομίσματα που κυκλοφ ρησαν σ’ λη την ελληνική επικράτεια σαν «έκτακτες εκδ σεις». Eπίσης υπάρχουν τραπεζογραμμάτια των τραπεζών Kρήτης και Hπειροθεσσαλίας, καθώς και ένας μικρ ς αριθμ ς ωραιοτάτων φιλοτελικών προγραμματοσημικών φακέλων αναφερομένων στα Eπτάνησα. Σε ξεχωριστή αίθουσα –δεξιά του διαδρ μου– βρίσκονται χαρτονομίσματα απ λες τις χώρες του κ σμου που κυκλοφ ρησαν μετά τον B΄ Παγκ σμιο Π λεμο.

Aίθουσα με σπάνια χαρτονομίσματα στο Mουσείο της Iονικής Tραπέζης στην Kέρκυρα.

Tρποι παραγωγής Σ’ λες τις αίθουσες υπάρχουν επιτραπέζιες μεγάλες βιτρίνες με διάφορα παλιά έγγραφα, βιβλία και άλλα αντικείμενα απ την ιστορία των Iονίων Nήσων και την ιστορία της Iονικής Tραπέζης. Eνα επίσης αξι λογο τμήμα του Mουσείου στεγάζεται στο δεύτερο ροφο του κτιρίου. Eκεί ο επισκέπτης μπορεί να παρακολουθήσει με μεγάλη λεπτομέρεια λους τους σύγχρονους τρ πους παραγωγής εν ς χαρτονομίσματος, απ το αρχικ στάδιο (τεμάχιο χάρτου) μέχρι το τελευταίο στάδιο που είναι η πακετοποίησις. Πολύ ενδιαφέρον τμήμα είναι ο χώρος που δείχνει την κατασκευή του υδατοσήμου που υπάρχει για ασφάλεια σε κάθε χαρτον μισμα. Πλούσια εικονογράφηση, καθώς και λεπτομερής σχεδιασμ ς συμπληρώνουν το θαυμάσιο αυτ τμήμα. Παρ’ λη πάντως την πολύ καλή παρουσίαση των εκθεμάτων, η Iονική τράπεζα έχει ως σκοπ τον συνεχή εμπλουτισμ του μουσείου. Eυχαριστούμε θερμά το Eθνικ Iστορικ Mουσείο, το Mουσείο Mπενάκη, το Mουσείο Bούρου-Eυταξία, την Iονική Tράπεζα, την Tράπεζα Alpha Πίστεως, και τους κ. Δ. Nικολετπουλο, Θ. Πιτίδη, Θ. Tαρασουλέα, A. Tζαμαλή, K. Xατζιώτη για το φωτογραφικ υλικ που μας προσέφεραν.

Xαρτονμισμα δύο «κολονάτων» που εκδθηκε στην Kέρκυρα το 1869 απ την Iονική Tράπεζα. KYPIAKH 4 ΦEBPOYAPIOY 1996 - H KAΘHMEPINH

31

Η Ιστορία των ελληνικών χαρτονομισμάτων  

Η Ιστορία των ελληνικών χαρτονομισμάτων

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you